Sèvis Ginen: Rasin, Rityèl, Respè lan Vodou
Plis presizyon sou tèks la
N ap remèsye nou pou enterè nou montre lan liv Sèvis Ginen: Rasin, Rityèl, Respè lan Vodou. Ak respè pou lektè yo, n ap kontinye travay pou n pote plis presizyon sou tèks la. Nou kontan jan klas sou Eritaj Ayisyen lan Inivèsite Florida o Zetazini byen akeyi liv la. Nou apresye tan Pwofesè Benjamin Hebblethwaite pran pou li devlope yon gid pou pèmèt elèv inivèsite pi byen etidye ladan n. Konsatou, nou apresye jan pwofesè lekòl Pestèl Ayiti sèvi ak liv la tou. Nou kwè Eritaj Ginen an laj, se pou sa n ap kontinye travay pou n afiche tout sa nou wè ki bezwen plis presizyon. Mèsi.
Dyeri M Jil, Rasin Foula
Ivwoz S Jil, Rasin Mede
Esplikasyon sa a ranplase esplikasyon ki sou paj 41 an ak sa ki sou paj 385 lan.
Gelefe se yon lòt jan moun pwononse Igelefe1. Igelefe se te non waf lavil Wida lan peyi Dahomen. Igelefe gen dwa pwononse kòm Gelefe paske selon regleman Kreyòl ki soti lan lang Gedevi-Dahomen, depi yon mo kòmanse ak yon vwayèl, moun gen dwa pa pwononse vwayèl la. Gen chante ann Ayiti sou waf Gelefe ki pale sou kijan nou sot la pou n rantre Ayiti. Epòk moun tap bwote moun pou fè yo sèvi esklav lan Lamerik la, te gen plis pase 100 waf ann Afrik ki te patisipe lan komès la, men gen waf ki te pi aktif pase lòt. Apeprè 66% Afriken ki rantre lan Lamerik la te anbake lan 10 pi gwo waf yo. Nou sonje Gelefe paske Gelefe se te youn lan 10 pi gwo waf yo2. Se paske anpil anpil Ansyen yo te pase Gelefe kifè alèkile, Gelefe konn sèvi kòm yon lòt non pou Ginen.
Lan eseye konprann orijin mo Gelefe a, istoryen Jan Foucha ekri pou l di Gelefe se jan Ayisyen pwononse Ile-Ife, ansyen capital Wayom Nago Oyo a3. Avrèdi, Gelefe ak Ile-Ife se de kote apa sou Laplas Ginen.
1. J. D. Fage, Roland Anthony Oliver and others. The Cambridge History of Africa: From c.1600 to c.1790 Cambridge University Press, 2003
2. David Eltis and David Richardson. Atlas of the Trans-Atlantic trade. Yale University Press, New Haven and London 2010
3. Jean Fouchard. The Haitian Maroons: Liberty or Death. Blyden, Brooklyn, New York 1981
Golimen4
Sou paj 82, mo golimen an sèvi san esplikasyon. Golimen se yon mo Ewe Dahomen. Nou ka konprann mo a si nou pran li pa ti bout. Chak silab yo vle di kichòy. “Go” vle di pote. “Li” vle di pale. “Men” vle di moun. Tout ansanm, golimen vle di moun kap fè komisyon. Chante sou paj 82 a pale de Legba kòm Golimen, paske se wòl Legba pou l pote pawòl, poul pote komisyon ni bay Ansyen yo, ni bay Bondye.
4. Diedrich Westermann. Evefiala or Ewe- English Dictionary: Gbesela Yeye or English –Ewe Dictionary. Kraus Reprint. Nendeln. 1973
Chapit II sou Bondye ak Chapit XIV sou Priyè Ginen
Lisa Badya: Plis presizyon sou non Bondye
Pou moun Gedevi-Dahomen, Bondye gen de aspè. Li gen yon aspè gason, se Lisa. Li gen yon aspè fi, se Mawou. Solèy se senbòl Lisa. Lalin se senbòl Mawou. Moun Dahomen konn rele Bondye Mawou Lisa. Men, lan diferan zòn lan Dahomen, moun gen lòt non pou Bondye toujou. Pèp Gedevi Dahomen konn rele Bondye Lisa Badya4. Pèp Gedevi Dahomen ann Ayiti te kontinye rele Bondye Lisa Badya se sak fè gen chante Vodou ki di Ago Lisa Badya Wanga si e. Lan Dahomen, angiz moun di Ago Lisa Badya se Ako Lisa Badya5 yo di. Sanble, ann Ayiti K lan ako a vin tounen G. Se abitid G pran plas K lan sèten mo. Pa egzanp, Ann Ayiti Wa Kadya Bosou ekri ak K men lan Dahomen se ak G yo ekri l. Yo rele mesye Agadya Bosou.
Lan fraz Ako Lisa Badya Wanga si e, “ako” vle di yon gwoup fanmi. “Lisa Badya” vle di Bondye. “Wanga” se fòs ki sot lan domèn envizib la. “Si” vle di disip epi “e” vle di li menm. Tout ansanm, Ako Lisa Badya wanga si e ka vle di Fidèl Bondye se Sèvitè gran fòs.
5. Hans-W. Ackermann, MD, Maryse Gautier, Michel-Ange Momplaisir, MD. Les Esprits du Vodou haitien. Educa Vision. Coconut Creek, Florida 2011
6. Pierre Anglade. Inventaire Etymologique des Termes Creoles des Caraibes D’origine Africaine. L’harmattan. Paris France. 1998
Chapit III, paj 111
Lisa Gonde
Lan Dahomen senbòl Lisa se solèy epi senbòl Mawou se Lalin. Lan lang Kikongo Lalin rele Gonde7. Ayiti te tèlman plen moun Kongo, Gonde konn pran plas Mawou. La menm, ann Ayiti, sou enfliyans ni pèp Rada, ni pèp Kongo, Bondye vin pote non Lisa Gonde.
7. Harold W. Fehderau. Dictionnaire Kikongo (Ya Leta) Anglais-Francais. Editions Leco. Kinshasa, Republique Democratique du Congo. 1969
Chapit III, paj 95-100
Chapit la rekonèt mo Dantò a gen rapò ak mo danti ki vle ewo. Men chapit la pa defini mo dantò a. “Dan” vle di kreyatè epi “tò” se yon varyasyon “to” ki vle di peyi8. Èzili Dantò vle di Èzili kreyatè peyi a oubyen Èzili manman peyi a. Se paske moun konsidere Dantò kòm kreyatè peyi a kifè gen sèvitè ki kwè Èzili Dantò te la ak Ansyen yo lan batay kont esklavaj.
8. Diedrich Westermann. Evefiala or Ewe- English Dictionary: Gbesela Yeye or English –Ewe Dictionary. Kraus Reprint. Nendeln. 1973
Chapit 4, Paj 157
Segwelo
Segwe se mo ki soti lan jan nou pwononse Se gbe, yon mo Ewe-Dahomen. Segwe vle di moun ki gen konprann lè y ap koute9. “Lo” vle di kounye a10 , epi “lo” konn vle di dirab9. Sou paj 157, hounsi segwelo vle di moun ki sèvi espri se moun ki gen bonjan konprann. Se paske Ayisyen kwè moun ki sèvi espri se moun ki gen bonjan konprann ki fè lè Ayisyen ap pale, yo toujou di “si Bondye vle”. Yo di sa paske pou Ayisyen, moun ki gen konprann se moun ki konnen espri gen pouvwa lan lavi a.
9. Diedrich Westermann. Evefiala or Ewe- English Dictionary: Gbesela Yeye or English –Ewe Dictionary. Kraus Reprint. Nendeln. 1973
10. Diksyonè Gedevi – Dahomen sou sit www.langues-africaines.com
Chapit VII, paj 208. Plis presizyon sou Petwo ak Lenba
Wa Don Petwo IV te gen repitasyon kòm yon wa ki renmen lapè11. Se pou renmen li te renmen lapè ki fè moun lan nò Ayiti rele l Lwa Lenba12. Lenba se mo Kikongo ki vle di lapè, trankil, tèt poze13.
11. John K. Thornthon. The Kingdom of Kongo: The Civil War and Transition 1641-1748. The University of Wisconsin Press. 1983
12. Alfred Metraux. Voodoo in Haiti. Schocken Books, New York. 1959
13. Harold W. Fehderau. Dictionnaire Kikongo (Ya Leta) Anglais-Francais. Editions Leco. Kinshasa, Republique Democratique du Congo. 1969