Wednesday 9th December 2009 – The National Assembly of Seychelles
Home » Verbatim » Verbatim -Third Term 2009 » Wednesday 9th December 2009
Bonzour tou bann manm, bonzour Minis Finans ek son lekip, bonzour tou bann dimoun ki pe ekout nou. Nou pou kontinyen deba lo ladres bidze par Minis Finans, avan nou rekomans avek deba mon ti a voudre pran 5 first readings. Mon ava envit Clerk pou fer sa silvouple.
This act may be cited as the Seychelles Business Number Act, 2009.
This Act may be cited as the Excise Tax Act, 2009.
This Act may be cited as the Seychelles Revenue Commission Act, 2009.
This act may be cited as the Revenue Administration Act, 2009.
This Act may be cited as the Business Tax Act, 2009.
Mersi nou ava kontinyen avek deba, Onorab Georges.
Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis, bonzour tou manm Onorab.
Mr Speaker an tan ki premye dimoun pou pran laparol bomaten permet mwan silvouple avan mon komanse pou felisit coast guard pour zot loperasyon sa detrwa dernyen zour. Nou rezouir ki nou demann pourki sa lafors i ganny tou sipor neseser pour zot travay in komans aport fri e nou swe se ki avek bann tel loperasyon, en mesaz for a ganny tande par bann pirat ki Sesel pou reponn zot aksyon avek tou determinasyon posib.
Mr Speaker bomaten le 5 Zen 1977 nou pti pei ti ganny boulverse dan pli profon son nanm. Nou pei e nou pep ti sibir pli gran riptir avek sa stabilite relatif ki nou ti annan. Tou striktir ki nou ti’n abitye avek depi nou rezim lalwa, nou sosyete demokratik, nou miltipartism, nou lekonomi marse lib ziska nou seri laliberte, legzersis nou lafwa ek nou bann lenstitisyon parey Scouts tousala ti ganny vir latet anba. Dan zot plas pti a pti nou ti ganny dirize par en sistenm avek en seri dimoun ki ti fer nou krwar ki zot ti konnen ki zot ti pe fer, ki zot ti annan en plan pour nou pei ki ti neseser pou revir e boulvers sa ki nou ti’n abitye avek pou plis progre, pou plis devlopman, e pou akseler nou kwasans.
Nou ti ganny warn ki sa pa ti pou fasil, ki larout ti pou long ki ti pou annan kontour ek pikan dan semen. Dan sa bann lannen, sa 32an ki’n koule depi sa zour, nou’n viv anba tou sort kalite nouvo leksperyans, nou’n vwar dokter prive e lekol peye ganny aboli e NYS komanse. Nou’n ganny dir ki meyer sistenm komers se enn kot planifikasyon i ganny santralize e nou’n vwar SMB ganny met an plas. Nou’n viv atraver en letan kot lotel ti pou gouvernman akoz nou ti ganny dir ki sa i meyer pour nou, nou ti ganny dir ki sistenm tax endividyel in ganny aboli e Seselwa pa pou pey tax ankor.
Sa se zis detrwa legzanp sanzman ki nou pei in bezwen fer fas avek, kontan pa kontan pou bokou lannen. Avek letan, enn par enn sa bann sanzman in ganny ranverse par sa menm dimoun ki ti’n proklanm zot koman bon, koman neseser, koman esansyel. Miltiparti in retourn Sesel, Lasanble Nasyonal in retourn enn kot i annan parti opouvwar e lopozisyon. Dokter prive in re-ouver klinik, lekol peye in rekomans edik zot zanfan. Lotel e lendistri touris ozordi se sekter prive ki fer marse, NYS, SMB, e Young Pioneers i lo sa dustbin ki zot in dekrir koman dustbin listwar.
Sa ki’n arive Mr Speaker se ki sa gran serk ki nou dirizan in fer avek nou pei pe fini son kontour, e dan bokou ka nou’n retourn kot nou ti ete le 4 Zen 1977. Antretan Seselwa in realize ki SPUP,SPPF e Parti Lepep in anmenn Sesel lo en voyaz initil e in servi nou pei e dezenerasyon nou pep pou fer en experiment avek parey zanfan lekol i fer dan zot laklas science. Me experiment pa ankor fini, serk pa ankor toutafe fermen.
Semenn pase pep Seselwa in konpran sa tre byen, parol Minis Finans in fer nou konpran sa. Minis in dir e mon site, nou pe kontinyen fer bon progre, sa ki nou’n komanse nou pou azout avek, nou’n redefini direksyon ki Sesel ek Seselwa i devret pran. Nou pa ankor konplet tou sa ki nou’n komanse pour nou ariv kot nou bezwen anmenn pei. Sa se pa mon parol Mr Speaker se parol Minis Finans, Minis Danny Faure, Minis Parti Lepep. E ler nou’n ekout Onorab Vel Lendi nou’n konpran tre byen ki SPUP, SPPF, Parti Lepep i parti ki parey son sanzman non i demontre, en parti ki ankor pe rod son prop lidantite. Sa parti sosyalis ki ti vin plito sosyalis in aprezan pran en laform liberal. Nou welcome zot dan nou fanmiy kantmenm nou konnen ki zot pa senser. Nou lo sa kote latab nou konnen ki zot pa okenn sa bann keksoz ki zot dir zot ete me zot en parti ki pirman e senpleman kapitalis e ki met gro biznes e etranze o sant devlopman. En zour dan sa Lasanble enn zot manm pou admet sa, mark mon parol Mr Speaker.
Parkour zot parti eskiz mwan pou dir, i enn ki ranpli avek lakok sipay vid ki zot in kit deryer ler zot in antre dan enn ki nef. Minis Finans ti annan rezon pou li dir ki nou pa ankor ariv kot nou bezwen arive. Nou pa pou arive Mr Speaker avek bidze parey sa enn ki Minis in propoz nou, nou pa pou arive tan ki parti opouvwar i kontinyen fer experiment avek lepep Seselwa. Nou pa pou zanmen arive tan ki enn menm gouvernman i dir ki lotel i bezwen dan lanmen gouvernman en zour e proklanmen ki sa bann menm lotel i devret biznes prive en lot zour. Nou pa pou arive tan ki sa menm gouvernman i pas en rezolisyon an faver parti inik le 1er Desanm e entrodwir miltiparti le 3 Desanm. Nou pa pou arive tan ki sa menm gouvernman i proklanm SMB koman sover lekonomi Sesel en zour e demantibil li detrwa zan plitar. E nou pa pou arive tan ki en gouvernman avek lafanfar i kapab an 1987 proklanmen taxation abolished parey zournal Nasyon ti fer e 22an plitar enn son Minis i vin proklanmen ki sistenm tax i pli bon ki nou ti annan e alor i pe re entrodwir tax.
I kler pou mwan Mr Speaker parey i kler pou lamazorite Seselwa ki tou sa ki sa gouvernman in arive fer pandan sa 32an se en gran ron. Ozordi nou nasyon i trouv li kot i ti ete 32an pase. Mon konnen zot pou taye e zot pou dir ki mon egzazere, zot pou dir ki nou bezwen admet ki kantmenm gouvernman in fer fot e pa’n arive fer tou sa ki i ti anvi akonpli in fer bokou. Zot pou montre lakaz, lekol, konblaz, Air Seychelles, liniversite Sesel, nouvo batiman Lasanble, e zot pou dir, ‘be sa pa nou gouvernman ki’n fer depi ki i opouvwar?’ Mon repons se wi, gouvernman in fer tou sa bann keksoz e lezot ankor, me pou fer sa in andet Sesel, pou fer tou sa ki zot in fer gouvernman in fer Sesel vin sa pei ki par latet zabitan i drwa plis larzan ki okenn lezot pei dan lemonn antye. Pou fer sa ki zot in fer, ozordi sak Seselwa i drwa en sonm SR100 mil, e nou pei i drwa $800 milyon. Pou fer sa ki zot in fer nou bezwen ozordi rod IMF pou vin tir nou dan problenm e al rod laranzman avek bann ki nou drwa.
Minis Danny Faure in plizoumwen aksepte sa, Mr Speaker bann parol ki mon’n site taler. Minis in aksepte ki experiment ki son parti in fer avek Sesel pa’n pey fre. Minis in aksepte ki zestyon ekonomik son gouvernman sa dernyen 32an in move e in sitan move ki ozordi nou annan ankor semen pour nou fer, e nou bezwen retourn lo bann vye pratik avan parey pey tax lo saler.
Annefe ler okenn dimoun i egzamin sitiasyon ekonomik Sesel ozordi e regard nou zestyon ekonomik dan le pase i annan en sel keksoz ki i vwar, en gouvernman ki ti taye pou fer devlopman dan son pei akoz i ti’n pran pouvwar par lafors e i ti bezwen fer keksoz pou montre ki sa ki i ti’n fer ti neseser me ki ti napa okenn lide koman fer sa devlopman lo larises son pei. Okenn dimoun ki analiz sa sitiasyon ekonomik i vwar ki nou’n annan en gouvernman ki’n fer tou sa ki in fer, ki i ti swete fer, ki i ti bezwen fer lo larzan prete. I vwar en gouvernman ki’n met saret devan bef, olye kree en lekonomi stab avek en lendistri performan avan depans larzan dan en fason ki devlopman ti pou ganny fer avek larises ki Sesel ti pou annan nou gouvernman in prefere pret larzan e inyor met an plas bann lendistri performan ki ti pou kree ase larises pou nou repey sa bann det.
Annou pa per pou admet ki se sa ki gouvernman SPPF ki ti opouvwar pandan sa bann lannen depi 1977 in fer. E gouvernman i telman abitye pret larzan pou fer sa ki i ti anvi ki in komet 2 lerer.
Premye, i pa’n zanmen mazinen ki sa larzan nou ti pou bezwen repeye en zour, e
Dezyenm, menm ler tou sinny ti evidan ki lemonn ti pe antre dan en peryod kriz ekonomik e ki nou ti bezwen peze lo pret larzan, nou nou ti akseler lakantite larzan ki nou ti prete. Dan sa dernyen detrwa lannen nou pei in prêt plis larzan ki tou sa ki nou ti’n pran pandan sa premye 25an.
Si alor ozordi nou drwa $800 Mr Speaker, la la rezon. Nou’n devlop nou pei lo larzan prete, nou’n pret plis larzan ki nou kapasite peye, nou’n pret tro dan sa bann dernyen lannen e nou pa’n devlop nou lekonomi dan en fason kot nou ti pou kapab repey nou det avek nou prop larises.
Mon dir tousala pour nou pa tonm dan sa pyez krwar ki sitiasyon ki nou ladan sti inevitab e se Parti Lepep ki avek kouraz pe rod solisyon, se zot ki’n met nou pei dan sa tourman. La ozordi ki zot pe esey tir nou ladan nou pa devret pran sa koman en restriktirasyon entelizan pou fer nou pei avanse. Mr Speaker mon fer en parantez la akoz bomaten mon fek pe lir en pti parol en zournalis Angle Quentin Crisp. E regard sa ki i dir ‘politic is the art of making the inevitable appear to be a matter of wise human choice’ se egzakteman sa ki nou’n vwar sa gouvernman pe fer dan sa size. Nou devret vwar tou sa ki’n arive pou sa ki zot ete, mezir pou anpes nou anfons plis e pou remet nou kot nou ti ete avan ki sa gouvernman in komans son experiment avek nou. E se dan sa konteks ki mon regard sa bidze 2010 ki devan nou ozordi.
Bidze 2010 pa donn mwan Mr Speaker bokou lespwar, mon’n ganny lenpresyon ki sa bidze i enn ki’n ganny fer pou en sel rezon akoz en bidze i bezwen ganny prezante devan Lasanble. Sa bidze i les akote serten mezir enportan ki mon ti ekspekte vwar ladan e i vag lo detay serten sekter kle dan re-demaraz ekonomik Sesel. Mon ganny lenpresyon ki sa ki Minis in fer se en legzersis tyonbo. Sa bidze pa enn pou en lannen eleksyon, alor Minis pe pez tou mezir enportan e tou bann ki pou anmenn soulazman pour nou pep. Sa bann se dan bidze lannen prosenn ki nou pou vwar zot, akoz an Desanm 2010 nou pou al pas en bidze pou lannen eleksyon 2011, se lannen prosenn ki bidze pou vin avek draze ek sokola, pour sa enn nou pep pou bezwen kontant li avek dipen sek ek delo.
Les mwan eksplike Mr Speaker akoz ki mon pa vwar bokou lespwar pour nou pep e nou pei dan sa enn bidze. Premyerman mon ti ekspekte ki gouvernman ti pou adres en size lo lespri bokou Seselwa, sa se sa size larzan ki lo kont Seselwa an deor pei. Nou det se pli gro fardo ki nou pei i fer fas avek, set en fardo ki experiment SPUP, SPPF, e Parti Lepep in met lo Sesel, se zot e zot tousel ki responsab pour sa. Ozordi zot pe rod fason pou redwir sa det e zot pou arive fer li dan en serten fason me i pou reste nou en gro sonm ki nou pei pou bezwen repeye, sa nou pa kapab evite an mwens ki en lanz ouswa en prens i donn nou en cheque pou lavaler nou det. Tan ki sa pa arive Minis ek son Sekreter Prensipal in fer nou konpran ki nou pou bezwen pas 20an pou nou repey nou det, e pandan sa bann lannen nou pei pa pou kapab fer depans plis ki en serten sonm lo proze kapital. Sa ki nou pe alor ganny dir se ki pour sa zenerasyon ki pe vini pa pou annan gran devlopman dan nou pei. Annou konpran sa tre byen Mr Speaker, akoz nou nivo det, akoz sa devlopman pa soutenab ki nou pei in fer pandan sa dernyen 20an nou pou pey konsekans pour sa prosen 20an. Me tousala i annan en keksoz ki nou pei i kapab fer pou redwir sa fardo det me ki gouvernman i refize fer, sa se rod enpe sa larzan ki an deor nou pei e ki devret isi Sesel. Repons ofisyel lo sa size nou’n fatige tande sa se ki sa bann kont se bann lakonpannyen offshore ki zot propriyeter e se pa pou Seselwa normal parey zot ek mwan. Alor nou ganny demande pou ferm sa size.
Les mwan dir sa Lasanble Mr Speaker ki zot pa serye ler zot dir sa. Wi nou aksepte en bon parti sa larzan se pa larzan Sesel me en bon parti sa larzan se larzan Sesel, e bon parti larzan ki pa lo kont Seselwa se larzan ki devret retourn isi Sesel. Si etranze i kapab annan larzan lo kont offshore Sesel eski Seselwa ki anvi kasyet son larzan li osi i pa kapab annan larzan lo kont offshore en lot pei, parey British Virgin Island? Ouswa Dubai? Pou donn 2 legzanp.
Mon dezapwente Mr Speaker ki gouvernman pa’n esey fer okenn keksoz pou rode si i annan larzan ki an deor Sesel malapropo. Mon dezapwente ki gouvernman in kontant li pou li donn sa leskiz ki sa larzan se pa pou Seselwa me i pou lakonpannyen offshore. Mon dezapwente ki Minis pa’n adres sa size ditou dan son bidze, e mon dezapwente ki olye rod larzan ki nou pei ek sa gouvernman in les pran e ki’n ede met nou pei dan sa trou det ki nou ladan, Minis i prefere al demann bann ki’n prêt nou larzan an bonn fwa pou write-off ouswa redwir en parti sa ki nou drwa zot.
Mon ti ava ekspekte Mr Speaker ki lasarite byen ordonnen ti ava komans avek nou, e ki se gouvernman limenm ki ti pou donn legzanp par fer en lodit pou al rod en leksplikasyon lo sa 2.5 bilyon e fer retourn omwen en parti isi pou repey nou det avan al rod lasistans deor. Mon persysade ki si sa i ganny fer nou pou pey nou det en sel kou e nou pa pou bezwen enpoz en fardo lo nou pep pour sa 20an ki pe vini. Akoz Mr Speaker detrwa gro dimoun i pran larises nou pei ozordi e ozordi zot pe viv dan lopilans si dimoun pe ganny demande pou fer sakrifis. Sa i pa akseptab, zabitan Les Mamelles pa aksepte, e mwan Mr Speaker mon pa aksepte.
Onorab Potter in demann nou vin avek en plan alternatif mon repons Mr Speaker i pa en leson lo lekonomi, la en plan odit sa bann kont deor e bann lakonpannyen ki’n fer manboulouk avek zot monopoli, fer retourn larzan ki’n ganny pran malapropo, pey nou det e annou met sa problenm ekonomik deryer nou ennfwa pour tou. Les sa ki responsab peye, pa met fardo lo latet zabitan Les Mamelles.
Dezyenmman mon pa partaz lazwa Minis Faure ler i dir ki gouvernman in fer en savings SR64 milyon lo sa SR100 milyon ki ti’n ganny met dekote pour social safety net an 2009. Sa ki mon vwar dan sa se ki gouvernman in koup lo dimoun ki pli vilnerab. Pour MNA Les Mamelles Mr Speaker mon vwar sa difisil pou eksplike e konpran. I pa en sekre ki nou popilasyon an zeneral in pas dan bokou soufrans sa dernyen lannen. Sa SR100 milyon ti ganny vote pou ed bann ki ti pou pli ganny afekte. Avek depar volonter logmantasyon lo pri komodite, logmantasyon dan pri bis ek PUC, bokou nou dimoun an partikilye bokou rezidan Les Mamelles in trouv zot pe viv en kosmar. Sa Rs100 milyon ti sipoze pou ed zot retrouv en lekilib dan zot lavi e fer fas avek sa bann problenm ki nou problenm ekonomik ti’n met zot ladan san warning. Me fason ki sa sistenm lasistans in ganny zere i montre klerman ki i pa ti lentansyon gouvernman depans tro sa larzan.
Napa lobstak ki dimoun ki ti fer laplikasyon pa ti fer fas avek, bann weights pa ti apropriye, Minis Zafer sosyal in aksepte sa isi menm dan sa Lasanble. Prosedir laplikasyon limenm ti tro konplike. Letan ki aplikan ti bezwen atann ti tro long e larzan ki ti ganny donnen pa ti zanmen sa ki sa aplikan ti pe espere e pa ti sifizan pou son bezwen reel. Dan serten ka dimoun in esper en mwan pour zot ganny mwens ki SR100. Alors popilasyon in perdi konfyans dan sa nouvo scheme. Dimoun in aret demann lasistans e zot in fer sa ki zot abitye fer, zot in ser ankor en mayon dan zot sang, e sistenm ki ti sipoze ed pti dimoun in arive fer en saving SR64 milyon. Sa pa akseptab e zabitan Les Mamelles i demann mwan dir avek Minis ek son gouvernman ki zot in fail lo sa enn.
Trwazyenmman dan tro domenn bidze i sanble ki Minis pa vwar la realite e an konsekans bidze swa pa adres sa bann keksoz ouswa pa adres zot sifizaman. Les mwan pran 2 legzanp Mr Speaker; Lenerzi e sistenm tax.
Lenerzi; sa semenn some Nasyon Zini lo klima in ouver dan lavil Copenhagen Sa fenomenn resofman later i pli gro defi ki lemonn enkli nou pei koman en leta zil pe fer fas avek. 3 mwan pase sa Lasanble ti aprouv a linanimite, en mosyon pourki gouvernman i met lanfaz lo litilizasyon lenerzi renouvlab dan nou pei.
Mwan pase Minis Finans Moris Rama Sithanen ki nou Sesel nou konn li byen akoz i ti konseyer Air Seychelles pandan bokou lannen ti prezant bidze 2010 pou Moris. Dan son bidze Minis Sinathen in entrodwir plizyer mezir ki nou Lasanble, ki sa Lasanble ti demann avek gouvernman pou fer isi Sesel parmi sa i annan sibvansyon direk lo pano soler, tir tou tax lo lalimyer floresan, ranplasman tou lalimyer piblik par sa ki energy efficient, elabor en sistenm kot lakour ki prodwir elektrisite, i kpaab vann sa avek PUC Morisyen ki apel CEB, en odit lo bann batiman piblik pou vwar ki manyer zot itilizasyon lenerzi i kapab amelyore e an konsekans koup lo aircon, met plan lakaz ki servi mwens lenerzi a laporte piblik, e konmsi sa pa ti ase en proze pou fer gaz methane dan landfill transformen an lenerzi.
Tousala i dan konteks en progranm byen defini Moris, Ile Durable ki pou resevwar 125 milyon ero avek Lafrans e ankor larzan avek UNEP. Annou konpar sa avek sa ki nou Minis li i pe donn Sesel dan domenn lenerzi. Minis pa pe donn nanryen. Senpleman en fraz vag ki dir ki gouvernman pou kontinyen ankouraz lenerzi renouvlab atraver kreasyon bann lenstitisyon e bann kad lezislatif, devlopman resours imen, sansibilizasyon piblik e bon sistenm finansman. Parol Mr Speaker se tou sa ki Minis in donn nou, i pou soulinny sa mank langazman dan sa domenn nouvo komisyon lenerzi pou ganny li zis SR2.3 milyon pou li fer son travay an 2010. Konpar sa avek par egzanp FIU ki li son staff i etranze ou plizoumwen etranze e ki son sel bi se rod frod dan larzan offshore ki ganny SR10.3 milyon, 4 fwa plis. Oubyen Zarden Botanik ki li i pou ganny SR9 milyon. Menm lifeguard pou ganny plis larzan ki sa Energy Commission.
Minis, Mr Speaker pa serye. Onorab Potter i demann nou en plan alternatif, mon plan Mr Speaker se ki se Minis Faure ki ti devret pe fer sa bann propozisyon devan Lasanble Sesel e non pa Minis Sithanen devan Lasanble Moris.
Tax; sa sistenm tax ki Minis pe al met an plas pou ranplas sekirite sosyal avek napa problenm dan limenm, me dan enn de landrwa i pa fer sans. Mon pa konpran Mr Speaker e okenn mon koleg avoka e okenn kontab dan sa pei pa konpran akoz i annan en diferans ant en sole trader e en pti lakonpannyen dan sa premye tax threshold SR100 mil. Minis pa’n donn okenn rezon akoz en sole trader pou annan sa benefis me en pti lakonpannyen li i pa pou annan. E napa okenn rezon valab pou fer sa distenksyon akoz dan larealite napa distenksyon ant sa de form biznes. Olye ankouraz pti biznes avek en tax break la tax pou ganny mete e pou ganny anmase lo mwens profi ki avan. Me pli grav ankor sa rediksyon dan nivo tax ki bann biznes i peye e sa withholding tax lo dividend i favoriz bann gro lakonpannyen e penaliz sa bann pti biznes.
Kalkilasyon i montre ki anba sa nouvo sistenm en pti biznes ki fer profi SR250 mil pou perdi 11% son benefis aprezan konpare avek avan. En lakonpannyen ki fer SR500 mil profi pou perdi 20% son benefis, me en gro labank ouswa en gro lakonpannyen parey Seybrew, Cable, Airtel eksetera ki fer plis ki plizyer milyon profi pou fer en benefis zot 11% konpare avek ozordi. Sanzman sa sistenm pe penaliz pti dimoun e pe favoriz gro biznes, bokou ki dan lanmen etranze.
Eski zot konpran prezan akoz mon dir ki byento enn parmi zot pou vin aksepte devan sa Lasanble ki wi Parti Lepep in bliy lepep e in vin en parti kapitalis. Anplis, bann pti dimoun pe ganny penalize ankor, lentere lo en kont labank pe ganny takse plis e dividend lo bann par dan SACOS ek lezot lakonpannyen ki pa ti annan tax lo la, la aprezan pou annan, sa i pa akseptab Mr Speaker. Deza pti dimoun pe ganny demande pou pran fardo nou det $800 milyon ki detrwa gro dimoun in benefisye avek e ankor pe benefisye avek, la pou azout en fardo tax lo sa bann pti dimoun ki’n fer en lekonomi e ki’n met en larzan dekote ouswa aste detrwa par dan en lakonpannyen ki gouvernman limenm in ankouraz zot pou fer i parey konmsi nou anvi tir dile avek park.
Onorab Potter i demann nou en plan alternatif, mon plan Mr Speaker se ava pou tir tax lo lentere pti kont labank e lo dividend. Ogmant threshold pou pti biznes, tir distenksyon ant sole trader e pti lakonpannyen e ranplas sa par en tax lo latab e konsomasyon PUC par etranze ki aste lakaz e ki viv Sesel. I pa fer okenn sans pourki en fanmiy Les Mamelles i pey pou konsomasyon aircon dan en lakaz par etranze Eden Island.
Zabitan distrik Les Mamelles ti pe esper sa bidze pou vwar ki ti annan ladan pou zot e mon tris devwar pou dir zot ki napa nanryen ladan pou zot. En madanm Parti Lepep Dimans ti dir mwan, Msye Georges al dir zot dan Lasanble ki mon pa vwar nanryen dan sa bidze pour mwan, e sa madanm Mr Speaker i annan rezon. Sa bidze in fer nou zabitan konpran ki sa lannen ki pe vini pou napa lakaz ki pou ganny konstrir e ki promes Vis Prezidan devan sa menm Lasanble ki vye lakaz ti pou ganny refer avan 2006 e apre avan 2010, la pa pou fer.
Bidze in fer nou zabitan konpran ki doker pa pou ganny sa logmantasyon ki ou menm ou Mr Speaker ou ti propoze devan sa Lasanble ler ou ti ankor asiz isi anba. Bidze i fer nou konpran ki lapey sa madanm ki anploye pou ankor enn fwa anmenn li zis en bout semen, ki sa zenn antreprener pou bezwen pey tax, ki sa dimoun ki’n esper en lakaz tou sa bann lannen prezan pou bezwen al rod 10% pour sa lakaz avan i ganny lakle.
Zabitan Les Mamelles pou kontinyen get anba Eden Island e vwar ki manyer gouvernman Parti Lepep i get dan welfare etranze avan e met zot o sant devlopman nou pei. Finalman zabitan Les Mamelles in konpran ki se zot ki pou bezwen pey pour sa bann experiment ki SPPF in fer avek zot pour sa dernyen 32an, e pou sa det ki sa gouvernman in refize al fer, sa ki’n pran repeye. Zabitan Les Mamelles i demann mwan dir avek gouvernman ki zot in fatige espere pou zot annan en saler ki anmenn zot lafen dimwan, e pou zot ganny en lakaz ki apropriye. Zot in fatige viv anba en experiment SPPF ki ozordi i en keksoz e demen i en lot. Kot zot zis ganny trete koman en komodite ouswa en pyon lo en board. Zabitan Les Mamelles in dir mwan dir Minis silvouple al rod sa larzan ki an deor pei pey nou det e les nou pei bouz devan.
A’n atandan ki Minis i fer sa Mr Speaker zabitan Les Mamelles i fer parey tou lezan e zot tou zot zwenn mwan pou swet ou, ou fanmiy e ou staff. Minis son fanmiy e son staff, e tou nou koleg Onorab ek zot fanmiy tou sa ki bon pour sa lafet Nwel e kouraz pou lannen 2010. Mersi.
Mr Speaker, Minis Finans, koleg MNA, pep Seselwa, zabitan Baie Lazare, bonzour.
Avan mon komanse permet mwan Mr Speaker pou welcome Onorab Georges to a world of change, mon kontan ki in finalman rekonnet ki vreman Sesel in fer bokou sanzman pandan 30an ki’n pase. Parti Lepep i dir li ki sanzman pe kontinyen e lalit i kontinyen.
Prezantasyon sa bidze par Minis Finans pe donn mwan ankor ennfwa sa loportinite pou adres zot e donn mon reaksyon lo ki benefis sa bidze pe anmennen e anmenmtan pas mon lobzervasyon lo bann size ki’n preokip nou pandan lannen.
Tenm bidze 2010 i en challenge akoz i pe ouver loportinite e osi responsabilite pour nou tou. Dabor mon pe rezet okenn kritik ki gouvernman Parti Lepep in vir ledo avek son pep, akoz benefis ki sa bidze pe ofer pe tous tou kous nou lasosyete. Gouvernman pe kontinyen avek son progranm lakaz konstriksyon lannen prosen, pli gro alokasyon pou Minister Lasante e ledikasyon pou kontinyen permet ledikasyon gratwit enkli letid avanse a letranze osi swen lasante gratwit. Konstriksyon nouvo lekol ek sant lasante, nouvo scheme of service pou teachers, nurse ek lezot civil servant, logmantasyon dan saler travayer enkli sekter prive, logmantasyon dan pansyon vye dimoun e tou bann benefis anba sekirite sosyal eksepte pou lanterman. Logmantasyon dan allowance pour bann etidyan, progranm swen kot lakour pe kontinyen, lasistans avek welfare agency pe kontinyen, konsesyon pou peser ek fermye, rediksyon lo duty pou vehicle, rediksyon lo fees pou plizyer kategori licence, rediksyon lo fees pou GOP, benefis pou diferan kalite biznes avek reform dan rezim tax.
Mr Speaker mon fer sa ilistrasyon pou siport mon largiman ki tou kous nou lasosyete i annan benefis pou tire dan sa bidze swa direk ou endirek alor i pa kalifye pou dir ki gouvernman in rezet lepep, o kontrer pe fer sir ki personn pa’n ganny kit deryer me tou dimoun i bezwen pran son responsabilite pou sezi loportinite ki bidze pe ofer. Malgre ki nou dan reform ekonomik mon kontan pou vwar en logmantasyon sibstansyel pou alokasyon bann pti proze dan distrik kot SR20 milyon pe dedye pou proze kominoter kot sak distrik i a kapab benefisye avek en sonm SR800 mil konpare avek SR350 mil pour lannen 2009. Ankor ennfwa distrik Baie Lazare i a kapab kontinyen enplimant son bann pti proze tel ki pti proze delo sorti dan Penpen, proze delo pou zabitan Dezer, e zabitan dan leo Bougainville.
La mon ti a kontan lans en lapel avek tou zabitan mon distrik ki pou benefisye avek sa bann proze kominoter ki zot bezwen met zot pare pou fer zot kontribisyon atraver travay kominoter la ki bokou lanfaz pe ganny mete lo sa konsept volontarya e sa i a permet nou double lo lakantite ki kapab ganny materyalize pandan lannen 2010. Apre tou se zot menm ki’n fer sa bann demann, i toutafe normal pour zot partisip dan son lenplimantasyon parey Onorab Henrie ti a pe demande.
Mr Speaker nou’n pas bokou letan isi dan sa Lasanble depi ki reform in konmanse pou koz lo pri lavi, e sa i enkli servis me pli prensipalman sete marsandiz. Sa pe ganny adrese dan sa bidze ki prezan i reste son lenplimantasyon ki pou depann bokou lo sa marsan, ki pe nepli aste marsandiz lo lavaler SR18 en dolar me plito SR10 en dolar ki devret kontinyen reflekte en bes dan pri bann komodite dan magazen. Sa drayver taxi ki son licence in redwir sorti SR3000 pou vin selman SR500.
Lo sa biznes ki donn servis telekominikasyon la ki pe annan en rediksyon dan fees pou licence sorti 12.5% pou vin 10% ki zot annan en devwar pou pas enpe sa bann benefis lo konsomater olye gard tou pour zot menm, si i neseser sa i pou bezwen ganny ranforsi par lalwa e la ki Minis in anonse ki pou annan en nouvo Licences Act ki pou asire ki i pou fer plis provizyon pou donn proteksyon bann konsomater. De lot kote nou koman konsomater nou osi annan en devwar ek responsabilite pou zwe nou rol dan sa lanvironnman konpetisyon pour nou swazir. Letan kot ti napa marsandiz dan letazer in fini, letan kot serten marsan ti bezwen aste dolar lo black market sa osi in disparet, si fodre fer en zefor pou nou mont Pointe Larue kot KANNU annou fer li.
Mr Speaker dan son prezantasyon Minis in dekrir kreasyon Seychelles Agricultural Agency koman en pa enportan dan devlopman lagrikiltir, mon ti koz an sipor ler sa proze delwa ti vin devan sa Lasanble pou kreasyon sa lazans. Mon tenir kont malgre zot nouvo me tou bann fonksyonner sete bann dimoun avek bokou leksperyans dan sekter agrikol. Alor mon swete ki bann fermye a ganny plis sipor pandan lannen 2010.
Mon pe osi demande ki bann prosedir pou alokasyon later avek bann dimoun dan distrik Baie Lazare ki lo lalis i akselere akoz sa bann dimoun zot vreman annan lentere pour zot osi fer zot kontribisyon dan devlopman agrikol. Mon pe osi demande ki sa lazans i pouse pou finaliz sa proze lasirans pou fermye, peser pandan lannen 2010.
La mon zwenn avek mon koleg Onorab Andre Pool pou redonn zot sa lasirans ki pou napa okenn tax pou zot peye parey in ganny dir dan sa Lasanble. Me o kontrer zot pou kontinyen ganny konsesyon parey in leka pandan lannen 2009 akoz provizyon in ganny fer dan sa bidze pour sa.
Mr Speaker out sourcing i en lot size ki’n ganny adrese dan prezantasyon Minis. Avek reform dan servis piblik nou pou vwar bokou plis dimoun pe antre dan pti biznes e mon osi siport kanpanny lo sa ki’n ganny loportinite pou leve debrouye. Mon kontan pou vwar en logmantasyon dan alokasyon pou CCA pou asiste plis bann pti biznes pandan lannen 2010. Mon osi akey sa lapros preparasyon bann dimoun ki a pe al komans zot pti biznes. Tel ki ki manyer pou prepar zot dokiman tender, pou gard zot kont e osi prepar zot project memorandum eksetera. Sepandan fas a serten defi sa bann pti biznes pandan lannen 2009 mon pe rekomande ki zot osi ganny met azour lo zot responsabilite koman anplwayer vizavi lalwa lanplwa. Sete enn sa bann defi ki ti pous mwan pou demann Minis lanplwa en kestyon dan sa Lasanble isi resaman, ‘Eski sa bann dimoun ki pe travay par egzanp avek bann cleaning agency zot ganny proteksyon anba lalwa lanplwa? e Minis ti dir wi me sa ki santi pe ganny afekte i bezwen vin devan pou anrezistre son grievance.
Mr Speaker nou’n vwar ki bann cleaners pe al dan en lankadre byen organize, en korperativ. Sepandan i annan plizyer lezot sa bann dimoun laplipar ki’n al lo depar volonter pe travay dan bann kondisyon vreman difisil. I annan ka kot sa bann dimoun pa ni konnen si zot casual oubyen zot anplway o mwan, i annan ka ki travayer zot travay an plis me zot pa pe ganny peye overtime. I annan ki pe fer travay ki plis lezot dimoun ti devret fer, zot saler i reste parey menm. I annan ki’n zanmen in deza vwar en payslip, i annan ki zot larzan i ganny dedwir pou sekirite sosyal ek fon pansyon, sa larzan zanmen i ganny peye kot fon pansyon ek sekirite sosyal. I annan ki ganny dir ki i dan konze dokter zot pa ganny peye, i annan ki ganny peye le 10 a montan, e fer li difisil pour sa bann prov mer-d-fanmiy ler lafen dimwan in arive. Se sa kalite problenm ki nou fer fas avek dan distrik.
Mr Speaker eski dan sa lanvironnman travay konmela i fasil pou nou dir ek sa bann dimoun al kot lanplwa e al fer zot konplent. Non, Mr Speaker zot pa pe ale pou la senp rezon se protez zot lanplwa. Sa problenm travayer pe osi ganny manifeste menm dan serten lotel kot travayer i vwar li difisil pou vin devan akoz zot pa ti a kontan perdi zot plas travay. Mon siport sizesyon ki i devret annan liniformite dan lafason ki servis charge i ganny partaze avek bann travayer lotel par en regleman e non pa par kapris management.
Mr Speaker mon pe demande ki ler gouvernman pe konsider bann kontra pou nenport ki servis out sourcing i bezwen annan en konponan ki sa bann kontrakter zot bezwen aplik lalwa lanplwa debaz. Mon pe osi rekomande ki sa bann pti kontrakter zot ganny peye omwen 4 zour avan lafen dimwan kot sa i a permet zot pey zot travayer le 30 e non pa le 10, lefe ki zot bezwen esper 3 zour pour zot tyek ganny clear, an prenan kont ki sa bann pti kontrakter zot in selman kapab pret en pti loan pou aste zot lekipman travay, me zot napa rezerv oubyen cashflow konpare avek bann ki’n byen etablir.
Mon espere ki sa bidze i a permet Minister lanplwa pou rekrit plis lenspekter e ranforsi son seksyon inspectorate kot plis vizit a kapab ganny fer dan bann landrwa travay e monitor ki bann anplwaye pe vreman ganny sa ki zot merite e parey Onorab Adonis in fer sorti pou pran askyon sever kont bann ki pa pe swiv lalwa lanplwa.
Mr Speaker pandan sa lannen mon lofis lo nivo distrik in preokipe avek 3 size parmi lezot, sa se swen kot lakour, lasistans sosyal, e lalimyer semen. Mon konstate ki distrik Baie Lazare ansanm avek lezot distrik ti fer en demann pou 50 lalimyer e nou ankor pe espere. Sepandan mon osi note ki en sonm R1.5 milyon in bidzete pou lalimyer dan bann distrik, mon swete ki sa alokasyon i ava adres enpe nou demann ki ti osi leve dan meeting konsiltativ avek Prezidan.
Mr Speaker ti en langazman gouverman ler reform ti pe ganny anonse ki bann progranm sosyal pa pou ganny afekte avek reform ekonomik, gouvernman in gard son promes, nou’n vwar ki swen kot lakour i kontinyen, malgre serten defayans anba sa nouvo scheme me sa pou ganny amelyore gradyelman e tou dimoun ki kalifye pou gannyen asiste. Sepandan mon ti a kontan tir latansyon Minister ki i annan carer ki pa pe al travay regilyerman akoz sistenm sipervizyon i zero.
Lo kote lasistans anba welfare agency mon note ki pandan peryod reform ziska Oktob SR30 milyon in servi an term lasistans pour bann ki ti bezwen son lasistans. Mon’n osi note parey Onorab Pool ti fer sorti ki la grann parti sa bidze pou lannen 2009 dedye pour lasistans sosyal pa’n ganny depanse akoz i annan bokou ka, menm ki zot merite zot pa kalifye lafason ki zot ka i ganny evalye vizavi zot reveni. Parey Minis in anonse mon ti a kontan vwar plis lefikasite dan lafason ki aplikasyon i ganny process e osi en revizyon lo mezir ki ganny aplike vizavi reveni ki antre kot lakour.
Dan prezantasyon leta lanasyon mon ti dir sa e ozordi mon repete e lans en lot lapel ek sa bann dimoun ki pe administre sa servis, silvouple annou pa tret nou bann dimoun ki vin devan pou rod lasistans koman bann mandyan, si zot pa kalifye, nou dir zot e si zot kalifye nou donn zot, napa sa zafer ale pa vin ankor konmsi sa larzan i sorti dan zot kof. De lot kote mon osi note ki annan serten nou bann dimoun ki pa pe fer ase zefor pou rod en travay. Mon siport Minis ler in dir dan son prezantasyon, sa ki kapab travay i bezwen leve al rod li en travay.
Mr Speaker permet mwan dir enn de mo lo sa sekter reveni. En keksoz remarkab ki nou’n vwar dan sa restriktirasyon avek progranm reform se ki tou bann sekter ou lazans leta ki oriyant ver reveni pe ganny met anba enn menm parasol, sa i en pa dan bon direksyon. Sepandan mon ti note en statement ki nouvo sekreter prensipal pou lendistri dan Minister Finans ti fer pa tro lontan se ki Sesel i enn parmi bann pei ki bezwen amelyor nou servis delivery dan larezyon dan domenn ekonomik. Mon apresye avek lapros ki gouvernman pe pran pou senplifye bann prosedir pou lenvestisman. Lafason ki ti a pe marse i ti pe koz plis ditor ki dibyen akoz i annan serten lenvestiser i napa letan pou birokrasi, i pli vo mye al fer son lenvestisman dan en lot destinasyon kot napa sa kantite prosedir tandis ki lezot zot senpleman dekouraze e abandonn zot proze.
Mr Speaker en senp legzanp, Minister Finans ti donn konsesyon pou selwi ki anvi enport en bis pou deservi semen segonder. Bann ki ti annan lentere ti senpleman give up akoz tro bokou konplikasyon sirtou avek SIB. Mon atir latansyon Minis lo lofis Rezistrar Zeneral ki mon vwar li plito koman en lentitisyon vize ver koleksyon reveni pour leta plito ki son laspe legal e a mon avi nou dan en lepok ki lofis Rezistrar Zeneral pa devret pe kontinyen form parti biro Attorney General me plito en lentitisyon lo limenm ki bezwen bokou plis sipor an term teknolozi lespas ek mendev ki a permet zot delivre bann servis enportan ki zot pe donnen avek plis lefikasite e dan en pli kourt dele letan.
Mr Speaker mon pa pou kapab termin mon lentervansyon san dir enn de mo lo zidisyer. Bokou in ganny dir dan sa Lasanble lo zidisyer. Mwan menm personnelman mon ti anmenn en mosyon lo zidiyser ki ti provok en deba vreman ris avek bokou rekomandasyon. Mon kontan pou vwar ki serten nou bann komandasyon pe ganny enplimante dan sa reform ki zidisyer in anbark ladan. Mon swete avek logmantasyon sibstansyel ki zidisyer pe gannyen pou lannen 2010, 10 milyon anplis ki lannen 2009 nou a kapab vwar bokou ameliorasyon dan sa lentitisyon. Mon a profit lokazyon pou dir ki nou’n fer en pa enportan dan listwar zidisyer, kot nou annan nou 3 ziz lakour dapel ki’n baze isi Sesel e plentan. Me malerezman zot pa travay plentan menm si zot ganny en lapey konparab avek bann ziz lakour siprenm ki pe travay Lendi ziska Vandredi. Piblik pe demande akoz ki nou bann ziz lakour dapel menm si zot plentan zot pe kontinyen travay 2 semenn pandan mwan Avril, 2 semenn pandan mwan Out, e 2 semenn pandan mwan Desanm, e ki zot fer pandan sa bann larestan peryod letan? Mon panse dan sa reform ki zidisyer pe fer zot a osi revwar kalandriye travay lakour dapel, apre tou lapwentman 3 ziz rezidan ki pe ganny peye pletan i vedir ki zot bezwen pe fer fonksyonnen nou lakour dapel plentan.
Mr Speaker mon vwar bokou merit dan sa bidze e mwan mon pou aport mon sipor. Mon a profit sa lokazyon pou swet Prezidan Michel ek son fanmiy, Vis Prezidan Belmont ek son fanmiy, ou menm Mr Speaker ek ou fanmiy, manm konsey Minis ek zot fanmiy, tou manm Lasanble Nasyonal ek zot fanmiy, tou staff sekretariat Lasanble Nasyonal, e tou zabitan Baie Lazare en Zwaye Noel, prosperite pou lannen 2010. Mr Speaker mon remersi ou.
Mr Speaker mersi. Avan mon komans mon prezantasyon mon oule dir ek Onorab Georges ki i paret i konn pli byen lekel bann dimoun ki nou devret odit bann kont a letranze e i pou fer son devwar sivik prezant ek nou Lasanble e nou ava fer nou travay lo la, nou a demann gouvernman pou fer, mersi.
Mr Speaker, Minis Finans, koleg MNAs, zabitan Takamaka, ser frer Seselwa. I en plezir vwar devan nou Lasanble enn bann bidze pli konpreansiv ki nou pei in deza konnen, e ki osi reflekte sa bon nivo planifikasyon e sa langazman senser pou ranforsir la transparans dan zestyon finans piblik. Se avek loner ki mon aport mon kontribisyon lo bidze nasyonal pou lannen 2010.
Bidze 2010 prezante par Minis Finans i donn en bon lapersi lo progranm gouvernman pour sa 2enm faz transformasyon ekonomik nou pei.
Mr Speaker, transformasyon ekonomik nou pei in rantre dan en nouvo faz, e atraver sa bidze nou’n ganny prezante avek bann laspe fondamantal ki pou domin azanda gouvernman pour sa prosen 2an. Sa i enkli; ranforsir kapasite ekonomik e promouvwar lenvestisman, ogmant kwasans dan lanplwa e agrandir loportinite lantrennman, adres baryer kont konpetisyon e kree en lanvironnman biznes pli ekitab e zis, enplimant nouvo polisi det pou remet li a nivo soutenab, kontinnyen mentenir en bon disiplin fiskal e moneter, ranforsir gouvernans nou bann lantrepriz piblik, kontinnyen protez e siport sa ki pli vilnerab e pli pov dan nou sosyete.
Mr Speaker, dan mon prezantasyon mon pou abord serten laspe enportan sa bidze an relasyon avek sa 2enm faz transformasyon ekonomik. Sa pou osi enkli; gouvernans nou bann lantrepriz piblik e zot rol koman en azan developman nou pei, e nou lalit kont koripsyon koman en parti entegral en nouvo Sesel.
Mr Speaker, sa azanda transformasyon ekonomik i annan sa potansyel pou non selman kree en Sesel modern me pli partikilyerman, ogmant standar lavi tou Seselwa. Nou bezwen adopte sa lapros ki pou donn nou en lekonomi ki pli prodiktiv e kot i annan ase lespas pou linovasyon. Nou bezwen en sosyete ki met an valer bann forte son popilasyon e delivre en servis de o nivo pour tou sitwayen.
Mr Speaker, ler nou koz lo transformasyon ekonomik, nou pe koz lo en prosesis ki nesesit en travay kontinyel e ki bezwen reponn a bann nouvo defi. Nou bezwen fer tou pou nou lekonomi grandi. Akoz se atraver en kwasans reel dan lekonomi ki nou sosyete i kapab retir benefis e ogmant standar lavi nou pep.
Mr Speaker, nou bezwen trouv sa balans neseser pour nou lekonomi e se la kot nou bezwen pe focus lo nou sekter prodiktiv. Prodiktivite i en kondisyon neseser pou en logmantasyon soutenab dan standar lavi. Ler nou koman en sosyete nou arive fer tou dimoun ki napa en travay vin prodiktiv. E ler nou koman en sosyete nou arive fer bann resours ki pa pe ganny itilize plennman vin pli prodiktiv. Nou pou ganny nou en lekonomi bokou pli solid.
Koman en pti pei, nou bezwen diversifye nou baz prodiksyon. Ozordi, mon senserman krwar ki bidze 2010 i pou kree lespas pou linovasyon e diversifikasyon. I reste pou nou pran tou lavantaz bann resours ki a nou dispozisyon. I kler pou Sesel ki en ameliorasyon dan prodiktivite pou amelyor kwasans ekonomik dan en fason konsiderab. Nou bezwen pe vwar linovasyon koman en manifestasyon nou konesans e leksperyans ki nou’n akimile dan nou sosyete.
Ozordi, gouvernman i konsyan ki i bezwen zwe sa rol fasilitater dan en perspektiv bokou pli larz e avek kontribisyon e partisipasyon tou bann stakeholders. Dan nou lekonomi ozordi, nou annan en bon balans ant lafors marse, lentervansyon gouvernman e lentervansyon labank santral. Se sa bon balans ki pou garanti meyer rezilta ekonomik pou nou pti pei.
Mr Speaker, nou bezwen kontinyen nourir sa relasyon ki pe devlope ant kominote biznes, sosyete sivil e gouvernman. Mon kontan pou vwar ki zot annan ozordi sa loportinite zwe sa rol koman moter transformasyon ekonomik nou pei. Pour bokou lannen, nou’n annan tandans pou krwar ki se gouvernman ki bezwen pran tou linisyativ, fer marketing, develop skills, finans bann letid, amelyor lenfrastriktir, siport bann lantepriz piblik eksetera, eksetera. E mon kapab dir ki kominote biznes e sosyete sivil in pli pare ozordi pou fer otan.
Mr Speaker, i en plezir vwar sa nivo partisipasyon parmi bann stakeholders nou lekonomi dan sa prosesis transformasyon, me mon pli gran plezir se ler mon vwar ki nou’n arive kree sa emansipasyon e lantouziasm otour bann sekter prodiktiv nou lekonomi. Ler bann akter prensipal nou lekonomi i montre sa komitman e determinasyon pou kree en nouvo loportinite otour bann defi, mon kapab dir avek bokou konviksyon ki nou sikse i garanti. Nou sikse i garanti akoz nou’n fini ganny sa pli gran batay e sa, se re donn kominote biznes, lenvestiser, sosyete sivil e piblik an zeneral, konfidans dan lekonomi Sesel.
Ser frer Seselwa, ozordi nou annan bokou rezon pou nou reste konfidan dan sa transformasyon ekonomik nou pei.
Mr Speaker, nou vwar atraver bidze 2010, ki gouvernman pe fer en langazman serye pou anmenn sekter teknolozi lenformasyon e kominikasyon dan nouvo dimansyon. Par egzanp; sa proze pou enstal en kab soumaren ki pou ogmant kapasite servis internet e lezot broadband-based services ant Sesel e larestan lemonn pou anmenn nouvo lenvestisman dan plizyer sekter nou lekonomi. Sa i enkli par egzanp; sekter finansyel, tel ki stock exchange, ki depan lo en rezo kominikasyon ki vit, efikas e reliable. Sekter komers kot bann marsan i bezwen esanz lenformasyon avek zot fourniser, kliyan ou menm lezot biznes a letranze. Sekter lasante piblik kot i annan gran potansyel pou servi bann pratik medikal a zistans parey tele-medicine.
Lo sa not, mon oule profite pou salye zefor e kontribisyon Labank Devlopman Afriken pou zot siport dan sa demars sitan enportan pou Sesel. Mon osi konstate ki nouvo mezir dan sekter telekominikasyon pou kree bann kondisyon neseser pou fer sa sekter vin pli konpetitv. Sa nouvo mezir pou osi met bann operater telekominikasyon dan en zouti debaz e endispansab dan nou travay toulezour. Linisyativ gouvernman dan sa direksyon i enn ki ankourazan, e mon osi ekspekte vwar en logmantasyon dan bandwidth lo network domestic, e donn en pli gran louvertir e pli bon akse internet pou bann biznes dan kominote, pou servis klinik dan distrik e nou bann lenstitisyon skoler.
Sa bidze i prezant plizyer loportinite pou kominote biznes sezi. I kler ki en gran kategori biznes pou kapab servi lavantaz sa rediksyon 7% dan taks apartir Zilyet 2010 pou kree meyer kondisyon pou zot travayer. E anmezir ki personal income tax i redwir, tou travayer i devret pe benefisye. Tou sa bann demars i montre sa lentere e komitman ki gouvernman pe atase avek sa transformasyon e kreasyon en nouvo Sesel. Me mon santi ki gouvernman i devret komans enplimant en stratezi akse konpiter dan bann lekol. Akse Konpiter e internet, si i ganny servi byen, i kapab ede amelyor nou rezilta dan ledikasyon. Sa size i demann tou konsiderasyon posib e mon pou demann avek Minis pou fer alokasyon dan bidze 2011 pou ekip tou bann lekol primer avek konpiter enkli akse avek internet. I enportan ki nou zanfan pa ganny deprive akse avek lenformasyon e resours ki a’n abandans e ki kapab ed zot dan zot laprantisaz. Nou sistem edikasyonnel i bezwen pe prepar nou zanfan pou sa nouvo Sesel.
Mr Speaker, ozordi mon vwar nou lekonomi dan en diferan perspektiv. Mon vwar en lekonomi ki pli byen striktire e pli byen pozisyonnen pou reponn a bann defi e loportinite nou lepok. Bann fakter tel ki nou baz konesans, teknolozi lenformasyon, linovasyon, globalizasyon e antreprenarya i form en parti entegral sa nouvo lekonomi ki nou pe kree.
Mr Speaker, ler mon regard ver lavenir, mon vwar en lekonomi avek en nouvo zenerasyon biznes ki kapab metriz lenformasyon lo marse domestik e marse enternasyonal.
Mon kontan vwar ki bidze pe fer provizyon pou Biro Statistik Nasyonal, pour ranforsir zot kapasite entern e agrandir zot baz statistiks. Gouvernman i rekonnet sa zefor kontinyel ki bezwen fer pou pli byen mezir nou lekonomi. An dot mo, nou bezwen lezot form data oubyen lenformasyon pou pli byen evalye bann striktir ekonomik nou pei. Ozordi, nou baz lenformasyon pe ganny kolekte i plito lo performans ekonomik, e i annan en mankman lenformasyon pou bann striktir ekonomik. Nou dan en lepok kot nou bezwen osi konpran pli byen striktir bann biznes e zot performans. Ozordi par egzanp, lenformasyon ki pe ganny kolekte lo lanplwa i plito vir otour kalite e lakantite lanplwa par sekter. Pou en meyer lendikasyon nou bezwen pe mezir bann lezot fakter parey skills bann travayer, lenvestisman ki bann lorganizasyon pe fer dan lantrennman travayer eksetera. I pa sifi pou nou konn lakantite biznes ki in formen dan en lannen, me i egalman enportan pou nou konnen e swiv sa dinamizm ekonomik ki bann antreprener pe kree dan nou lekonomi. Ozordi, nou napa en bon baz lenformasyon lo valer azoute, me nou konnen ki bann lenformasyon parey i esansyel pou sa nouvo lekonomi ki nou pe kree. E avek sanzman dan nou rezim taks ki pou vin lo en baz valer azoute aparti 2011, sa bann lenformasyon i endispansab.
Mr Speaker, i osi enportan pou nou konn par egzanp, nivo litilizasyon e lenvestisman dan teknolozi lenformasyon dan bann lorganizasyon oubyen biznes, nivo komers atraver internet, e nivo linovasyon ki pe arive dan nou lekonomi. Nou bezwen pe ranforsi nou baz statistik pou pli byen mezir nou lekonomi.
Mr Speaker, i kler ki bidze 2010 pe adres bann bezwen fondamantal sa 2enm faz transformasyon ekonomik. Sa sonm R200.38 milyon ki gouvernman pe met a dispozisyon PUC apartir 2010, i pous mwan pou fer serten refleksyon. Mon premye reaksyon byensir, se si sa nouvo model gouvernans dan PUC i en meyer model pou nou lantrepriz piblik. Eski sa nouvo management pou fer sa diferans ki nou bezwen dan PUC e ki lepep Seselwa i oule vwar. Mr Speaker, mon’n touzour krwar ki en Seselwa i pli byen plase pou deservir son pei e son pep. I enportan pou nou swiv progre sa lantrepriz de tre pros.
Me mon 2enm reaksyon i permet mwan vwar en lot realite. Larealite seki PUC i bezwen pe envestir enormeman dan son bann lenfrastriktir ki pe aktyelman met sa lorganizasyon anba bokou presyon. Demann pou elektrisite ek delo pe kontinyelman ogmante, sirtou avek sa gran devlopman lotel ki pe pran plas dan rezyon Sid-Was Mahe. Mon konnen ki zabitan dan rezyon Sid Mahe pou benefisye atraver nouvo zenerater e nouvo lalinny distribisyon delo. Me kestyon fondamantal ki nou bezwen analize se konbyen nou pep pou gannyen an retour pour sak roupi ki nou pe envestir dan PUC ozordi? Se sa, sa nouvo defi ki PUC i bezwen sirmonte pou anmenn plis rannman lo sak roupi ki lepep Seselwa i envestir dan sa lantepriz.
Mr Speaker, i annan en nesesite pou en travay entans ganny fer pou etablir en nouvo model gouvernans nou lantrepriz piblik. Gouvernman in retir bann leson vizavi lenvestisman dan lenfrastriktir e mentenans dan serten bann lanterpiz tel ki PUC. Me nou bezwen osi konsyan rol devlopman enportan ki sa bann lantrepriz piblik i kapab zwe dan nou lekonomi. Gouvernman i fer fas avek en desizyon stratezik enportan vizavi sipor e lenvestisman sa bann lantrepriz. San dout, sa bann lantrepriz piblik i bann moter enportan pour sa transformasyon ekonomik e zot devret kapab zwe en rol desisiv dan kwasans e fitir devlopman nou lekonomi.
Sa ki enportan pou lantrepriz piblik se ki zot bezwen kapab drive lenvestisman neseser pou promouvwar kwasans. Bon planifikasyon i egziz en zefor pli byen kordinen ant gouvernman, lantrepriz piblik e lezot stakeholders.
Nou bezwen eksplor e menm ekspoz tou potansyel bann lantrepriz piblik e sirtou koman en azan devlopman ekonomik. Me potansyel i reste dan kapasite pou operate koman en lantrepriz modern. Set-a-dir, modern an relasyon avek bann pratik enternasyonal. I kler ki nou bezwen kree sa balans ki permet lentansyon stratezik gouvernman ganny realize lo en kote, e lo lot kote, sa bann lantrepriz i devret kapab soutenir zot lorganizasyon dan en lanvironnman komersyal. Sa balans i enn ki delika akoz fodre pa ki lobzektiv gouvernman i ganny konpromi par konsiderasyon komersyal e anmenmtan, fodre pa ki lobzektiv gouvernman i met ankoz viabilite komersyal sa lantepriz.
Ozordi, bann lantrepriz piblik i bezwen annan kapasite pou trouv finansman lo marse finansyel e devret menm annan sa abilite pou etablir bann partenarya avek bann lakonpannyen lo marse enternasyonal ki kapab non selman met sa kapital adisyonnel ki nou lantepriz i bezwen me osi permet akse avek nouvo teknolozi e nouvo marse. En tel akse i kapab anmenn en devlopman bokou pli rapid e dan en pli gran dimansyon. Nou bezwen pe prepar nou bann lantepriz pou kree sa nouvo platform e anmenn en lot lelan dan lekonomi Sesel.
Sa nouvo dimansyon i nesesit ki nou regard gouvernans nou bann lantepriz de pli profon. Nou bezwen entrodwir en model gouvernans ki donn bann lantepriz piblik sa dinamiz e fleksibilite san ki nou sakrifye latransparans, accountability e bann lezot disiplin finansyel.
Sitiasyon difisil ki serten lantepriz pe fer fas avek pa neseserman relye avek zot lakantite lannen legzistans me plito avek sitiasyon aktyel. Lekonomi Sesel in pran en nouvo parkour ki’n anmenn nouvo defi pou tou sekter e tou sitwayen. Fodre osi note ki nou pe fonksyonn avek bann kondisyon dinamik enpoze par globalizasyon.
Mr Speaker, bann lantepriz piblik i form par sekter piblik, i enperativ alor ki Lasanble Nasyonal i egzers oversight lo sa bann lantrepriz. Sepandan, i annan plizyer fakter ki nou bezwen pran an konsiderasyon vizavi nou rol oversight e sa i enkli kapasite resours, konfidansyalite lenformasyon stratezik e accountability. Premyerman, serten sa bann lantepriz i fonksyonn dan en lanvironnman komersyal ki tre konpleks e avek bann fonksyon tre spesyalize. Pou egzers en bon oversight lo sa bann tel lantrepriz i nesesit ki nou ganny akse avek kapasite spesyalize ki kapab gid nou komite Lasanble dan son travay.
Dezyenmman, bann lantrepriz piblik i fonksyonn dan en lanvironnman konmersyal e kot i annan bann kontra komersyal avek plizyer partener. Nou travay oversight i donn akse avek lenformasyon ki sansib e stratezik non selman pou sa lantrepriz me osi pour son bann partener. Alor, lafason ki sa bann lenformasyon stratezik i ganny disclose i bezwen ganny etabli tre klerman.
Trwazyenmman, se lekel ki accountable? Eski management e board bann lantrepriz piblik i accountable avek nou Lasanble oubyen eski nou kapab egzers lotorite selman lo egzekitiv oubyen Minister responsab pour sa lantrepriz?
Mon panse ki nou pou bezwen diskit sa bann pwen konsern avek Minister Finans en fason ki nou Lasanble i konnen e i kler, kote nou tir lalinny lo sa size accountability e konfidansyalite vizavi nou lantrepriz piblik. Pandan ki nou pe lans nou dan sa 2enm faz transformasyon, nou bezwen pe osi fer en refleksyon profon lo direksyon stratezik ki nou bann lantrepriz piblik i bezwen pe konsidere. Nou bezwen pe regard tre lwen dan lavenir e fer bann desizyon ki garanti soutenabilite nou lekonomi. Anmenmtan ki nou bann lantrepriz i anbark lo sa parkour difisil, zot bezwen konsyan ki lepep Seselwa i touzour dan zot kote e lepep Seselwa pe depan lo zot. Lepep i ekspekte ki nou bann lantrepriz i fer sa transformasyon neseser san ki zot konpromi zot rol koman azan devlopman nou lekonomi.
Mr Speaker, si in annan okenn progre lo sa size koripsyon dan nou pei ziska prezan, se zisteman sa sanzman dan persepsyon. Ozordi, koripsyon in nepli en size taboo dan nou pei me in vin en size serye e en konsern nasyonal. I enportan pou nou realize ki koripsyon i pran diferan form e lepep Seselwa i devret kler lo kwa ki nou pe apel koripsyon. Bann legzanp parey pran gous, labi pouvwar, konfli lentere, frod, faver i parmi bann diferan form koripsyon ki egziste ozordi.
Sikse nou transformasyon ekonomik i osi depan lo lenplimantasyon en stratezi nasyonal dan lalit kont koripsyon. Nou lapros i bezwen enn ki promouvwar akse avek lenformasyon e garanti proteksyon manm piblik ki pare pou denons bann aktivite koronpi. Gouvernman i devret pe entrodwir en lalwa lo proteksyon bann dimoun ki denons koripsyon akoz sa i enn bann meyer fason pou ankouraz dimoun pou partisip aktivman dan sa lalit. Fodre note ki natir koripsyon i enn ki tre konpleks e parfwa i menm tre difisil pou detekte, sirtou ler i enplik bann dimoun oplase.
Nou lapros i bezwen enn ki promouvwar korperasyon parmi lorganizasyon dan sekter piblik, sekter prive e manm piblik. Tou bann lorganizasyon enternasyonal ki pe lalit kont koripsyon in rekonnet ki en gouvernman tousel pa pou zanmen kapab elimin e ni menm kontenir koripsyon. Se selman atraver en zefor kolektiv e permanan ki nou pou kapab kontrol sa fleo. Nou lapros i bezwen pe met otan lanfaz lo prevansyon e deteksyon tou form koripsyon. Nou lapros i bezwen pe promouvwar devlopman en nouvo kiltir ki valoriz prensip lentegrite e kredibilite.
Pou konklir Mr Speaker, Lopozisyon i konnen ki bidze 2010 i enn ki reponn a bann bezwen fondamantal nou lekonomi e sa bidze pe osi ranforsi nou zefor kolektiv dan sa transformasyon ekonomik ki nou pe antreprann. Zot konn sa tre byen, me pour rezon politik zot refize koz laverite avek zot siporter.
Mr Speaker, pour tou sa lannen ki nou Lasanble in demann gouvernman pou egzers disiplin fiskal, i pa rezonnab pou lopozisyon dir nou ozordi ki gouvernman i tro sever avek larzan piblik. I enportan pou lepep note, ki enn bann kondisyon pour sa reform reisir se ki gouvernman i bezwen adopte sa bon disiplin fiskal. Gouvernman pa kapab depans plis ki devret. Mwan mon dir avek Minis, nou bezwen disiplin fiskal e menm si i lavey eleksyon, nou pe tenir sa disiplin akoz nou pa kapab sakrifye reisit sa reform pou okenn benefis kourterm. Lepep Seselwa i krwar dan en meyer lavenir pour son zanfan e nou pe garanti lepep en meyer lavenir e en nouvo Sesel.
Mr Speaker, nou en parti politik ki kontinnyelman aprann atraver nou aksyon. Nou apresye nou febles koman en parti pou kapab kontinnyen fer pli byen. Sa i vedir ki nou en parti politik ki adapte pou reponn a bann nouvo defi e loportinite e se sa ki fer nou en parti ki pou touzour relevan. Lepep Seselwa i vwar sa diferans.
Mr Speaker, menm avek sitiasyon ekonomik difisil ki nou pei i ankor pe traverse, mon apresye vwar dan bidze 2010 ki gouvernman pe gard son komitman pou kontinnyen finans nou proze semen dan Leo Quatre Bornes atraver en sonm SR1.1 milyon. Lo non tou zabitan dan sa kominote ki pe benefisye avek sa proze, mon dir mersi Minis. Mersi pou gard lespwar nou zabitan vivan.
Atraver sipor ki mon pe aporte pour sa bidze, lo non zabitan Takamaka, mon relans lapel avek lazans responsab pou Transpor ki sa proze resirfas semen depi Anse Forbans ziska Anse Royale i enn ki vreman kritik pou nou zabitan. Si sa proze i kapab ganny enplimante boner lannen prosenn, sa i ava anmenn en gran soulazman dan lavi zabitan mon distrik.
Mr Speaker mon profite pour remersi Minis ek son lekip pou prezant avek nou Lasanble en dokiman bidze bokou pli detaye e ki permet nou konn bann depans e reset ki gouvernman pe prozekte pour sa prosen 3an. Lannen 2009 in osi mark komansman en bon relasyon travay ant Minster Finans e nou komite Finans Lasanble. Mon annan konfyans ki sa relasyon i ava kontinnyen develope e ranforsi nou travay oversight dan zestyon resours piblik. En remersiman pli spesyal pou tou staff nou Lasanble pou zot pasyans e sipor pandan lannen 2009.
Finalman, mon swet tou Seselwa, e zabitan mon distrik an partikilye, en tre bon nwel e meyer swe pour lannen 2010. Mersi pou ekout mwan.
Nou ava pran en break ziska 10.45.
Nou kontinyen avek deba, Onorab Carpin.
Bonzour Minis, bonzour tou manm Onorab, e bonzour tou bann ki a lekout.
Mr Speaker plis ki en semenn avan prezantasyon bidze nou’n tann SBC radyo ek televizyon pe fer propagann ki sa bidze 2010 pou enn ki diferan avek lezot bidze, akoz i pou pli detaye, pou montre plis transparans eksetera. Sa ki zot pa’n dir nou se ki sa i pa la volonte gouvernman Parti Lepep pou fer li koumsa. Me enn bann rekomandasyon ki IMF in enpoze e zot bezwen fer li. I pa vedir ki akoz bidze 2010 i enpe pli detaye ki lezot bidze oparavan sa i asire ki i pou annan accountability e pou napa koripsyon e mis-management. Sa ki’n ganny ekrir lo papye pa toultan leka avek sa menm keksoz letan i ganny met an pratik.
Mr Speaker mon pou komans mon lentervansyon lo bidze avek sa nouvo sistenm taks. Parey Minis in dir, dan son prezantasyon bann sole traders ek partnership ki laplipar i bann pti biznes nouvo threshold taks pou sorti SR250 mil pou vin SR100 mil, sa i vedir ki bann pti biznes ki dan lepase ti komans pey taks lo par lao SR250 mil profi aprezan pou bezwen pey taks si zot profi i parlao SR100 mil, e sa poursantaz taks i pou 18.57% depi SR100 mil, ziska SR1 milyon. Par lao SR1 milyon profi taks pou 33% parey pou bann lakonpannyen ek trust. Mon demann mon lekor, eski gouvernman Parti Lepep i kapab kontinyen dir sa parol ki zot ankouraz pti biznes dan Sesel ouswa zot anvi touy pti biznes. Tou sa bann nouvo mezir ek revizyon dan taks i afekte plis bann pti biznes ki bann ki gro. Wi, sa benefis i pou zis bann gro, gro biznes akoz oparavan zot ti pe pey 40% e la zot pou benefisye ek en peyman 7% an mwens. Sa i vedir ki Sesel toultan bann gro pwason pou kontinyen manz bann pti pwason.
An plis, eski gouvernman in realize ki teknikman avek lentrodiksyon personal income tax lannen prosenn tou travayer pou bezwen ganny en logmantasyon dan zot peymwan gratwite ler in ariv zot ler. Alors sa ki mon pe demande se ki tou bann pti biznes i ganny sa kalite konsesyon ki pou permet zot kapab met enpe larzan dekote pour zot re-envestir osi byen ki zot kapab byen pey tou zot bann travayer zot gratwite ler sa moman in arive, si non sa ki pou arive se ki laplipar sa bann pti biznes i riske vwar ki lefe ki gouvernman pe agresivman manz dan zot profi i pou fer li enposib pour zot pey sa gratwite zot travayer san ki zot anfonse.
An linny avek sa, mon oule osi koz lo GOP permi travay pou travayer etranze. Minis in dir ki tou biznes ki bezwen travayer etranze pou aprezan pey SR700 par travayer par mwan, sa i fer en total SR8400 par an pou sak travayer. Menm si sa i en pti benefis pour bann pti kontrakter Minis pa kapab ekspete ki sa bann pti kontrakter pou bat lanmen akoz pou tro bokou letan gouvernman Parti Lepep in abiz lo sa bann pti kontrakter. Nou a rapel ki pandan ki zot zot ti pe trimouse pou pey R25 mil par an pour bann travayer etranze, bann gro kontrakter zot zot ti pe pey zis SR8400 par an e i menm annan sa bann gro kontrakter ki pa ti pe pey GOP.
Me menm si sa i en incentive pour bann pti kontrakter mon trakase kantmenm ki bann gro kontrakter pou kontinyen abiz lo la e fer rantre tro bokou travayer etranze dan pei e kree en sitiasyon kot nou prop Seselwa pe fer konpetisyon ek bann etranze pour bann travay ki devret reste pou Seselwa. Alors dir nou Minis ki plan ki gouvernman i annan pou deal ek sa sitiasyon?
Koman mon pe koz lo bann gro lakonpannyen etranze, permet mwan pou demann Minis; pour en bon pe letan nou’n vwar sa bann gro lakonpannyen konstriksyon anmenn zot bann gro transpor pour transport bann materyo travay lo site tandis ki sa bann pti drayver pick up Seselwa i vin lo stadium car park depi bomaten ziska tar apremidi san ganny en sel kours, eski sa pou kontinyen koumsa? Ki lespwar i annan pou sa bann pti dimoun? Eski zot pou kontinyen desann bomaten, asize lazournen zwe domino, e retourn kot zot aswar san menm kapab ganny en sel kours pou ranbours zot larzan benzin ouswa dyezel ki zot in met dan zot transpor.
Mr Speaker mon pa kapab koz lo drayver pick up san koz osi lo bann drayver taxi ki trouv zot dan menm sitiasyon. Minis in dir ki licence taxi pou sorti SR3 mil pou vin SR500. Eski Minis i okouran ki i annan serten drayver taxi ki pe pey lasirans ziska SR30 mil e SR40 mil. Wi mon dakor sa i prive e ki licence ek lasirans i ganny peye toulezan. Lo sa size gouvernman i kapab negosye en deal avek bann lakonpannyen lasirans pour sa bnn drayver taxi. Me nou tou nou konnen pourki en biznes i rantab i bezwen kapab alafen dizour pey tou son depans e fer en profi. Sa drayver taxi i anvi vwar li kapab leve bomaten, pran son transpor, al kot i abitye ale swa lo airport, kot lotel, oubyen kot nenport taxi bay e vwar li pe kapab ganny enn de kours dan lazournen pou fer son biznes rantab.
Mr Speaker enn bann fason ki gouvernman i anmas plis larzan se lo karbiran. Lo sak lit karbiran gouvernman i met SR8 koman en flat tax sa i koz pri biznes, pri transpor, pri elektrisite, eksetera pou ogmante. E konsekaman se konsomater ki bezwen peye. Si gouvernman i senserman anvi fer desann kou dan sa bann domenn ki mon’n fek mansyonnen e ede soulaz en gran porsyon soufrans mazorite dimoun akoz i pa redwir sa taks egzorbitan ki’n mete lo karbiran, akoz zot pa pare pou larg li enpe. Si i annan en rediksyon lo sa ki monn dir kou transportasyon i ava desann, mazorite materyo konstriksyon ek komodite esansyel, elektrisite ek delo, prodwir agrikol e plizyer lezot e la wi nou a kapab dir ki dan tou sa ka bann konsomater ki pou benefisye direkteman.
Mr Speaker Minis in mansyonn en logmantasyon saler 4.3% aparti Zanvye 2010, pou travayer dan sekter piblik, e in menm dir ki sa ti en proze revizyon saler konpreansiv ki gouvernman ti fer avek lasistans Commonwealth. Permet mwan pou dir avek mon bann frer ek ser Seselwa ki pe travay dan sekter piblik ki ozordi i pe ganny en saler SR3 mil par mwan, eski zot konnen konbyen i pou zot logmantasyon? Zot logmantasyon i pou selman en logmantasyon SR129. Menm ki sa i en sok pou bann travayer e ki dan bidze 2010 prezante par Minis napa okenn laklerte devan zot kot i konsern zot depans kot lakour, sa i vedir en lannen avek ankor plis sakrifis. Plis gro sok i pou bann ansennyan ek travayer lasante. Akoz mon dir sa, se akoz zot zot logmantasyon i appel en nouvo scheme of service. Ki i annan dan sa nouvo scheme of service zot pa konnen, i regretab pou dir ki lafason ki sa de kategori travayer i ganny trete i pa akseptab ditou.
Bann dimoun dan gouvernman i bliye ki si ozordi nou tou nou la, se gras a sa de kategori travayer. San bann travayer lasante nou ti pou napa en popilasyon ki an bonn sante e san bann ansennyan nou pa ti pou sa ki nou ete ozordi. Koze lo sa de profesyon i se ki bokou sa bann profesyonnel i prefere kit pei e al travay a letranze. Eski sa de Minister konsernen in vreman fer en letid profon pou rode akoz, si wi mon espere ki dan sa nouvo scheme of service pour bann ansennyan ek travayer lasante i ava annan keksoz ankourazan ki a permet zot reste dan zot profesyon.
La ki gouvernman pe koz lo liniversite Sesel eski zot in vreman fer en bon resers lo nou marse lanplwa pourki liniversite Sesel i kapab reviz zot progranm letid pourki nou pei i prodwir bann profesyonnel. Par egzanp mon ti ava prefere vwar ki liniversite Sesel i met an plas sa progranm letid pourki permet Sesel prodwir son bann prop dokter spesyalize e ki nou pa bezwen depan lo spesyalis sorti deor.
Mr Speaker si i annan en lot kategori travayer apard ki bann ners ki pli mal ganny peye dan Sesel se bann ansennyan. Dan sa konteks mon demann Minis pou garanti ki sa nouvo scheme of service pour bann ansennyan i enn ki kontyen en logmantasyon saler ki zot byen merite anplis ki bann kondisyon travay ki pou permet zot travay ek dignite. Donn zot sipor moral e sipor an term resours, e Sesel koman en pei i a fyer pour sa ki nou bann ansennyan i a kapab fer pou nou zanfan e pou nou pei.
Minis mon osi anvi en garanti sorti kot ou ki ler larantre i fer lannen prosenn tou nou bann lekol pou ekipe ek tou son bann resours, tou son bann meb, ek tou zot bann ansennyan pourki napa en zanfan Seselwa ki apre premye zour larantre parey in ete o paravan i vin dir avek son paran ki in asiz en peryod antye akoz napa ansennyan tel size pou ansenny li.
Prezan mon pou koz lo rebate pou personal income tax ki Minis in entrodwir. Mr Speaker parey scheme of service pou ansennyan ek travayer lasante, rebate pou personal income tax osi i parey sa lekspresyon ki nou dir aste kabri dan sak. Presonn pa konnen ki manyer sa pou ganny fer, Minis in zis met en bann dout dan latet sa pep akoz zot pa ni menm konnen ki kriter pou ganny servi pourki en travayer i kapab fer laplikasyon pou sa rebate. Si poursantaz lo personal income tax in fini ganny kalkile akoz ki sa threshold pour sa ranboursman pa ankor ganny etabli, pep Seselwa ti a kontan konnen.
Witholding tax; Mr Speaker gouvernman Parti Lepep letan ki i ti SPPF ti toultan konpar nou avek Moris, sa lepok zot ti dir ki Moris ti bokou pli a’n aryer ki nou dan bann domenn tel ki tourism e lendistri lapes. Zot ti menm dir ki ler Seselwa ti al vakans Moris Seselwa ti montre Morisyen ki manyer i depans larzan, la ki Moris i bokou pli lwen ki nou dan sa de domenn ki mon’n mansyonnen zot pa fer referans ditou avek Moris. Mon’n fer referans avek Moris ki nou vwazen dan larezyon akoz mon’n anvi koz lo sa witholding tax 15% ki pou ganny aplike lo bann lentere ek dividend aparti Zanvye 2010. Vi ki Minis in dir ki nou ki zot pou anmenn en sistenm ek son bann striktir pli anlinny avek pratik rezyonal ek enternasyonal, les mwan dir zot ki gouvernman Morisyen in tou resaman aboli tou tax lo dividend. Sa ti en bon referans pou nou fer lo Moris akoz i enn nou vwazen dan la rezyon. Les mwan osi fer resorti ki avek sa kalite tax se bann pti Seselwa ki annan share dan en lakonpannyen e sa bann ki’n osi fer en pti saving ki pou ganny afekte. An term kreol nou dir, zot pa pe zis tir dile ek bef me zot pe tir ek park osi.
Home saving scheme; Minis in dir ki aparti Zanvye 2010 gouvernman pou entrodwir en home saving scheme e dimoun ki oule benefisye avek progranm lasistans lozman gouvernman pou bezwen kontribye 10% kou zot lakaz avan ki zot kapab ganny asiste. I paret ki sa scheme pa nouvo akoz mon annan laprev dimoun dan mon distrik ki depi lannen 2000 larzan pe ganny dedwir lo son pansyon envalidite anba heading monthly loan repayment. Sa dimoun ti ganny promet ki si i pey davans i pou ganny en bedsitter. Sak fwa ki sa dimoun i al rode kan i pou ganny son lakaz zot dir li pa trakase byento i pou gannyen akoz i lo lalis priyoriter. Sa dimoun an kestyon in tou le mwan ganny sa monthly loan repaymernt dedwir lo son pansyon envalidite depi Zanvye 2000 ziska 25 Novanm 2008.
Ler sa dimoun i al vwar zot kot Housing zot dir li i pa dan sa kategori pou li ganny en lakaz anba sa scheme me ki i pou ganny lwe en lakaz avek zot. Premyerman eski Minis i kapab dir sa endividi ki kalite home saving scheme sa i apele anba gouvernman Parti Lepep? Dezyenmman eski sa endividi an kestyon pou kontinyen reste en limero lo sa lalis priyoriter ouswa i pou ganny refund son larzan ki’n kontribye prandan 8an avek lentere?
Tourizm; parey leader lopozisyon in dir dan son diskour mwan osi mon siport travayer ki Msye St Ange ek sekter prive in fer e pe kontinyen fer dan sa lendistri. Ozordi Sesel in nobou sirmont sa montanny difikilte ki nou ti trouv nou pe fer fas avek lo komansman lannen. Me Minis i bezwen donn sa Lasanble sa garanti ki gouvernman pou kontinyen donn STB sa kalite resours larzan ki zot bezwen pourki zot kapab kontinyen fer zot travay avek lefikasite. An plis, Minis i konnen ki en ekselan travay pe ganny fer lo kote marketing osi byen ki lo kote lakademi touris. E la alor kestyon ki beg itself i ki rol e responsabilite ki sa executive chairman pe zwe dan sa lendisrtri. Lendistri touris i kontribye pli gran morso dan nou GDP, me ler mon pran sa bidze e mon get dan proze kapital mon pa vwar okenn lenvestisman ki gouvernman i anvi fer a’n relasyon ek resirfas nou bann semen ki lannen apre lannen pe deteryore. En touris 5 zetwal ki debark lo airport e pe al reste dan en lotel 5 zetwal tel ki Four Seasons i vwar li pe pas lo en semen ki annan zis trou depi apre Amalgamated Tobacco ziska Four Seasons. Touris 5 zetwal dan en destinasyon 5 zetwal me ek en semen ki pa ni menm 3 zetwal. Se pourtan dan sa menm Lasanble Minis Morgan ti promet gran lenvestisman an 2010 an sa ki konsern resirfas semen me parey labitid sa ki zot dir ek sa ki zot fer i souvannfwa de diferan keksoz, e sa i pa en leksepsyon.
Mr Speaker avan mon fer en letour dan mon distrik mon anvi fer referans ek sa pwen kot Minis in dir dan komansman son prezantasyon ki lamazorite Seselwa ti annan konfyans ek lespwar dan lasazes Prezidan Michel. Me Mr Speaker avek tou respe ki mon annan pou Prezidan, avek sa lasazes ki Minis in dir nou Prezidan i annan, i ti’n devret fer sir ki nou pei pa koule anba li ler i ti Minis Finans pour sa dernyen 10an. I ti’n devret fer sir ki nou pei pa perdi bilyon anba son ladministrasyon. Avek sa lasazes zanmen nou later ti’n devret ganny vann pou SR1 legzanp Ste Anne ek La Misere, e osi avek sa lasazes i ti’n devret lir Reilly report e rekonnet ki dan en demokrasi i enportan pou annan en medya ki profesyonnel e endepandan. Pli enportan ankor avek sa lasazes i ti’n devret fer sir ki ozordi Sesel ti ava en pei ki ti a pe kontrol son prop desten e non pa enn ki pe ganny kontrole par IMF, sa gro bebet parey zot abitye dir.
Mr Speaker distrik Au Cap parey nenport ki lezot distrik i annan bezwen pour son zabitan dan tou domenn tel ki lakaz, elarzisman semen piblik, osi byen ki semen segonder, amelyorasyon dan sistenm drenaz enstalasyon e reparasyon lalimyer lo bann semen segonder, akse avek delo trete e elektrisite pour bann zabitan. Servis bis pou deservi semen segonder kot i posib e plizyer lezot ankor. I annan ki tonm anba proze kapital e lezot ki tonm anba bann pti proze.
Demann pou lakaz ek later pou dimoun fer zot prop lakaz i an gran kantite, e dan distrik Au Cap i annan en kantite later leta, mon vwar li drol alors ki anba proze capital, sel proze lakaz ki Minis in mansyonnen pour sa distrik se pou konplet zis sa 6 flat anler Gaza kot bis i vire. Dan sa ka mon anvi demann ek Minis ki pou arive ek sa kantite dimoun ki’n ganny promet pou ganny en lakaz lannen prosenn, Minis mon oule ou pwennvi lo la? De lot kote mon espere ki sa SR20 milyon ki Minis in fer alokasyon dan bidze pour sa 25 distrik e sa i fer SR800 mil pour sak distrik, dan sa ka mon ti a osi apresye si Minis ti a kapab dir nou ki bann proze dan distrik Au Cap ki tonm anba sa bidze R800 mil.
Minis i mon senser ve lo non tou dimoun Au Cap ki tou bann proze priyoriter pou distrik Au Cap ki’n lo sa lais pandan sa dernyen 5an i a ganny akonplir.
Avek sa i reste mwan pou mon swet ou Minis ek ou fanmiy, Msye Speaker ek son fanmiy, tou manm Lasanble, sekretariat, pep Seselwa espesyalman tou zabitan Au Cap en Zwaye Noel e kouraz….
HON MARC NAIKEN
……….Seselwa a en senp kondisyon ki nou pare pou travay pou fer bann rev materialize e vin vre.
Msye Speaker, in deza dir isi dan sa Lasanble ki Parti Lepep in konstrir gro gro sato dan nyaz, me ozordi nou a pe konstrir bann gro fondasyon beton anba sa bann sato pour met zot reste ladan. Fodre pa ki nou permet okenn endividi ouswa group pou aras sa nasyon Seselwa son bann rev e aspirasyon, me a menm enstans bidze 2010 i fer tre kler ki ou bann rev i senpleman kapab materyalize atraver ou prop zefor, ou prop lafors, ou kouraz e ou travay.
Sa bidze ki Minis in prezante i en dokiman ki pe prezant en long koudey lo lavenir sa pep, sa prosen 3 lannen ki pe vini in fini ganny planifye dan sa dokiman 250 paz ki trouve isi la devan nou.
Msye Speaker, nou dan Parti Lepep nou annan en plan konkret pour diriz sa pei. Mr Speaker permet mwan en senp refleksyon lo bann kontrovers ki pe ganny avanse lo sa bidze.
Premye keksoz ki mon annan pou dir lo bann largiman ki pe ganny avanse kont sa bidze, se ki i tre enportan ki pep Seselwa i konsider seryezman lekel ki pe kree bann kontrovers, konsider sours bann largiman ki pe opoz sa bidze. Eski sa, i sa bann menm dimoun ki ti demann nou pou devalye roupi? Sa bann menm dimoun ki answit vire pou opoz devaliasyon? Sa bann menm dimoun ki ler polisi moneter pe marse i ensiste ki sa ti son lide. Si ti zot lide, akfer ki zot opoze? Eski sa i bann menm dimoun ki dir nou ki zot ki pou anmenn IMF Sesel, me apre zot ti refize pou rankontre IMF? Eski sa i bann menm dimoun ki’n toultan dir ki gouvernman tro, gro fodre streamline e fer gouvernman vin pli efikas, me letan ki nou pe transfer lafors travayer dan sekter prive se sa bann menm dimoun ki debout akote e kriye ki nou a pe pous travayer dan gouvernman. Be pa zot ti dir pouse?
Msye Speaker, sa i en group dimoun ki pa posed lafors konviksyon. Zot en group dimoun ki ganny dominen par lafreyer e sa i en group dimoun ki per zot prop lide. Letan ki zot vin fas a enn zot lide, zot prefere taye e al kasyet olye debout e defann zot konviksyon.
Zot vwar li pli fasil pou trair zot prop lekor, si zot konnen zot debout e onor en desizyon difisil ki pe ganny pran pour byennet sa pep. Lo sa lalinny mwan personnelman mon pou rezet tou largiman ki pe ganny avanse par lopozisyon lo sa size sa bidze. Mon pe osi demann lepep Seselwa pou rezet bann largiman Lopozisyon an blok, si Lopozisyon i oule ganny ekoute, si lopozisyon i oule ganny pran o serye i sifi zot travay enpe. Les pep Seselwa vwar zot pe travay serye, zot osi prodwir en dokiman 250 paz ki kontenir zot bann plan lekonomi pour Sesel pour sa prosen 3an ki pe vini. Si zot pa kapab fer li alors Seselwa a konpran ennfwa e pour tou ki zot pa posed ni abilite, ni responsabilite pou permet zot en zour reve pou dirize. Alors kontinyen reve!
Msye Speaker, Parti Lepep i non selman en lafors konviksyon me i osi en lafors desizyon dan Sesel. Set avek sa lafors desizyon ki nou pou anbark lo en dezyenm zenerasyon reform, la ki nou reform makro ekonomik striktirel in komans aport fri. Nou pe kontinyen travay pour nou travay plis ankor pour benefis e byennet nou pep. Sa i desizyon Parti Lepep, e in ganny reflekte dan sa dokiman bidze 2010. Nou’n pran en tel desizyon pa akoz nou ti santi ki pou keksoz pli fasil dan lemonn, nou’n pran sa desizyon akoz i en desizyon ki responsab e i enn ki pour aport progre e benefis pour nou pep.
Bidze 2010 i osi en dokiman ki reflekte en serten sans responsabilite, sa bidze pe lans en lapel pour nou tou pour nou avanse e kontribye. Enn bann mezir pli enportan ki annan pou nou isi Sesel se pour nou kree plis lanplwa. Letan ki nou kree lanplwa i enportan pa zis pour nou fer nenport koman, nou dan Parti Lepep nou reste konvenki ki lenerzi ekonomik Sesel i ganny stoke dan nou pep Seselwa. Demars ki devan nou se pou rod en fason pou liber sa lenerzi.
Pour lekonomi Sesel avans devan nou pou bezwen met an plas bann kondisyon ki ava permet en Seselwa ordiner pou antre dan sekter prive e komans bann aktivite ekonomik rantab. Letan ki Prezidan Michel i dir leve debrouye, sa i pa zis oule dir al anploye, i egalman enportan ki nou permet nou bann dimoun pou debrouye dan bann pti mwayen e gro biznes. Fodre ki nou kontinyen kree klima pourki dimoun i konpran sa konsep e komans lans dan zot prop biznes. Vre lafors ekonomik Sesel se Seselwa, e in ler pou nou komans en revolisyon dan sa direksyon.
Pep Seselwa in pare a son tour pou relev sa defi, en pep ki’n fini konpran ki son lekonomi se son lavenir, alors pli vit ki i nou pran kontrol nou lekonomi, pli vit ki nou pran kontrol nou desten.
Zabitan Au Cap mon oule ki zot konpran mon mesaz byen kler, Parti Lepep i oule ki tou dimoun dan sa pei i leve e i partisip dan en fason ou en lot dan kreasyon larises nou pei. Nou lo sa kote latab nou pou asire ki tou sa ki anvi partisip dan devlopman ekonomik sa pei ki zot ganny en sans pou fer li. Sa i komitman Parti Lepep pran atraver bidze 2010, sans i la ouver pou tou Seselwa, ede deside dan ki direksyon ki nou lekonomi pou ale, vre progre ouswa ver difikilte, se ou partisipasyon ki pou desid lavenir. Nou’n ariv a en moman dan nou devlopman kot nou pei pour nepli kapab avanse fer progre si nou pa devlop en sans responsabilite ase eleve. Koman en nasyon nou pou bezwen deside ki nou en pep responsab ki onor nou komitman, ki swa lo en baz nasyonal oubyen en baz endividyel.
I tre enportan ki nou dimoun i konpran ki lekonomi en pei i en kestyon kontribisyon e partisipasyon, e se sa partisipasyon ki bezwen ganny fer lo en baz responsab. Parti Lepep i la pou pran bann desizyon responsab lo non tou bann Seselwa ki’n elekte li, e koman en parti responsab nou pou fer bann desizyon brav ki mars dan lentere nou pep, menm si defwa sa bann desizyon i tre difisil.
Msye Speaker, fodre ki bann zabitan Au Cap i osi note ki a sak fwa in ariv ler pou pran bann desizyon ferm e difisil se zis Parti Lepep ki posed ase kouraz pou pran bann desizyon responsab. Nou bann lezot koleg parey labitid zot prefere zwe kouk kasyet avek larealite. Letan ki moman laverite in arive lepep Seselwa i toultan vwar li pe debout zis avek Parti Lepep dan son kote.
PUC; serten desizyon difisil in bezwen ganny pran lo sa size lakonpanyen PUC. Desizyon pour ogmant tariff i pa’n enn ki’n fasil, difikilte ki sa i enpoze lo nou bann fanmiy in toultan en konsern enportan, me logmantasyon tariff i en desizyon responsab ki pou demann bokou kouraz, i osi en desizyon ki dan lentere sa pep, e lentere sa pep i pas avan tou keksoz dan sa pei. Ki Seselwa i kontinyen alim son lalimyer e ganny delo trete i vreman konsern pou Parti Lepep.
Lo lot kote sa largiman ankor enn fwa mon pou dir ki mon pou rezet an blok tou largiman ki pe ganny avanse par Lopozisyon. Montre nou zot plan lenerzi pou Sesel e nou ava akord li serten konsiderasyon.
Msye Speaker, letan ki mon dir desizyon difisil sa i pa zis dan PUC, sa i enkli sa nouvo rezim tax ki gouvernman pe enplimante, kontribisyon SR125 lo bis pour bann etidyan, en logmantasyon saler zis 4.3% e ankor depar volonter dan gouvernmen.
Me en gouvernman i ganny elekte zisteman pou li pran responsabilite, letan ki i annan desizyon difisil pou ganny pran se sa bann ki lepep in fer zot konfyans atraver eleksyon ki sipoze pran sa bann desizyon. E zis parey ki Minis Finans in pas letan antre sorti dan Lasanble zis akoz ki i pe pran responsabilite pour nou reform ekonomik, nou osi nou bezwen pran nou responsabilite.
Msye Speaker, resaman en zabitan Au Cap ti fer mwan rapel ki depi ki Parti Lepep in lans dan reform nou pa’n zanmen ezite pou fer mars aryer, ouswa sanz direksyon. Diran moman pli menasan nou’n tenir ferm avek nou konviksyon akoz nou ti santi ki nou ti’n ariv a en moman kot nou ti bezwen delivre pou pei lo en baz fitir prosperite pli soutenab. Difikilte i pou la dan nou semen, sa tou dimoun Sesel in fini konpran, sa lannen ki pe vini pou annan ankor difikilte, pou annan ankor keksoz pour lekel ki nou pa’n planifye oubyen ki nou pa’n prevwar sa i natir lemonn. Nou pep i pare dan zot lespri ki i annan keksoz ki arive dan sa lemonn ki kapab afekte nou direkteman san ki nou kapab annan okenn kontrol lo la. Me nou bezwen osi met okler se ki bidze 2010 i la pou fer provizyon pour anpar en kantite bann dega pontansyel, sa bidze i la pou tras en larout ki pli an sekirite pour nou lekonomi. Me provizyon pli enportan dan sa bidze se ki i pe fer konfyans avek nasyon Seselwa pour ki lepep li menm i vin sa lafors ki relans nou lekonomi Sesel. En lekonomi Sesel par Seselwa sa i sel fason ki nou pou reisi avanse, sa i pli gro lafors dan sa bidze.
Msye Speaker, petet pli gran lavans ki sa bidze pe fer se ki i pe propoze ki pou annan en sanzman klima avan ki i annan en sanzman latitid dan lafason ki nou fer biznes isi Sesel. Bidze 2010 pe fer provizyon pou amelyor enpe klima biznes avek lespwar ki sa i ava enfliyans mantalite bann dimoun ki dan biznes dan en fason pozitiv.
Klima e latmosfer biznes i osi bezwen ganny amelyore pourki sa bann dimoun ki nou pei pe propoze pou entrodwir dan lemonn biznes sa i ava asire ki sa bann dimoun i a ganny en bon komansman. E bidze pe fer provizyon en sonm SR20 milyon, me se pa zis en bon komansman ki enportan me osi en bon latitid i ava permet zot pou zot avanse e prospere.
Msye Speaker, i annan bokou keksoz ki nou bann dimoun pe propoze partou dan distrik, i annan bokou konsern lo bann size tel ki PUC, SPTC logmantasyon saler ensidswit. I vre ki pri karbiran i en pe o konpare avek sa ki i ti ete oparavan, i annan bokou ki kestyonn si pri karbiran tre eleve pa pou evantyelman annan lefe negativ lo nou lekonomi an zeneral. Eski gouvernman i annan plan dan sa mwayen term pou fer desann pri konsideran pour prodiksyon dan nou pei. Menm kestyon in ganny poze lo pri elektrisite avek delo, kot 1an laniverser Labank Santral lo reform bann ki konsernen in kestyonn son lefe lo kou prodiksyon, e en marsan ki retrouv son lekor avek en bill SR9,000 a SR12,000 i dir ki sa pa oule fini avek bokou lespas pou navige koman en komersan. Dan komers a sak fwa ki kou i ogmante komersan i transfer sa logmantasyon lo kliyan.
Mr Speaker Seselwa par natir i en pep ase responsab, sa ki pe ganny demande avek nou ozordi se ki nou pran responsabilite pour defann nou lekonomi, responsabilite pou fer grandi nou lekonomi. Nou pei i retrouv li dan en nouvo lanvironnman mondyal e se fas a sa bann nouvo realite ki nou pou bezwen avanse e trouv solisyon. Bidze 2010 i en dokiman ki pe propoz bokou solisyon, me en gran parti bann keksoz ki pe ganny propoze i depan lo nou koman en nasyon pou fer li marse.
Alors solisyon pli enportan ki sa bidze i annan pou ofer se nou menm nou nasyon, gouvernman i annan konfyans ki pep Seselwa in pare pou fer marse son prop desten. Se sa vre signifikans bidze 2010, son lafors i repoz lo sa krwayans e sa konfidans enorm ki gouvernman Parti Lepep i annan dan lepep Seselwa.
Msye Speaker, lepep Seselwa i bezwen pran tou sa ki bon pour li e servi li dan en fason ki kapab permet li pou benefisye plis. Sa ki bidze 2010 pe dir avek lepep Seselwa se pran tou fasilite, sezi tou loportinite profit tou sa ki a zot dispozisyon pou permet ou ek ou fanmiy grandi. Bann zenn ki anvi fer en karyer konsantre dan zot letid primer, segonder, post segonder e pran o plas dan liniversite Sesel e vin sa prosen profesyonnel e dirizan dan ou pei. Wi, Parti Lepep pe prepar ou pou debout pour ou prop semen devlopman. Zabitan Au Cap nou’n fek tann en dimoun ki viv dan denial ki pe dir nou ki napa nanryen dan sa bidze 2010 pour nou, me les mwan dir zot ki bidze 2010 pe fer provizyon pourki lekol Au Cap i ganny bidzete, saler pou bann teachers ek bann staff ladministrasyon, meb, konstrir bann pavement pou sekirite bann manrmay e pou ouver zot zoli lekol boner lannen 2010. En pti pe pli lwen dan distrik en day care centre pou osi ouvre an 2010 avek tou bann neseser pou accommodate bann marmay. Sa pou permet nou bann zanfan ganny en pli bon swen isi menm dan nou distrik, e sa pou permet bann paran pou leve e al debrouye. La mon ti a kontan demande ki se en zabitan Au Cap ki ganny privilez pour run sa day care centre.
Dan leo Pointe Au Sel semen Cap Bonmzan pour ganny konplete e sa pou permet sa bann fanmiy ariv avek zot marsandiz devan zot lakaz. Sa i fer mwan mazin lafanmiy Doudee ki’n toultan demann sa semen, finalman zot rev pou vin vre an 2010. Laplenn Au Cap osi pou konplete, bann zenn pou kapab repran zot trainings sportif. CCA pe met a zot dispozisyon bann pti loan pou permet zot komans en biznes e nou pe demann zot pou profite e lans dan en biznes. Bidze pe fer provizyon pou SR20 milyon pour bann pti proze distrik e Au Cap pa pou ganny eparnye. Distrik pou antreprann bann pti proze kominoter ki pou elev kalite lavi nou bann zabitan. Alors, wi pou annan bokou benefis dan bidze pour zot dan Au cAp.
Se sa lespri bidze 2010, en Sesel kot pe tras larout en lekonomi dan lekel ki Seselwa i 100% propriyete son prop lekonomi. Bidze 2010 i en bidze ki pe ofer loportinite sa pep a kondisyon ki sa pep i pare pou pran son responsabilite. Bidze 2010 i pa en solisyon pour tou problenm, me sa ki sa bidze pe avanse se ki tou problenm Sesel pou ganny rezourd par Seselwa, alors larg lanmen Seselwa e les zot leve e debourye.
Avek sa de mo Msye Speaker mon ti a profite pou mwan swet ou avek ou fanmiy, Minis avek son fanmiy, tou manm Lasanble avek zot fanmiy, tou staff Lasanble avek zot fanmiy, tou zabitan Au Cap e tou Seselwa en Zwaye Nwel e en lannen 2010 ranpli avek prosperite. Bonn fet. Mersi Msye Speaker.
Meeting i adjourn ziska 2er.
Nou a kontinyen avek deba. Onorab Francoise.
Msye Speaker, Minis Finans, koleg MNA, zabitan Anse Royale e lepep Seselwa.
Msye Speaker, nou’n pran desizyon pou batir en sosyete fonde lo bann prensip demokratik, e gide par bon sans e lozik. I osi desizyon sa pep ki nou annan nou en sosyete ki son resours prensipal i pour lafors e kouraz son pep, en sosyete ki apiy lo travay e prodiktivite son dimoun pou stimil devlopman e lavansman dan lekonomi. Sesel tou konfyans pe ganny mete dan Seselwa koman sa masin ki pou fer tournen lekonomi e ki pou anmenn prosperite, i sa pep li menm ki pou bezwen deside lo lakantite larises ki kapab ganny zenere avek bann kapasite ki nou posede. Pep Seselwa pou bezwen komans pran kontrol labar son lekonomi dan son de lanmen pou li nobou diriz tou sa ki konsern aktivite ekonomik dan son prop pei. Sa i pa zis en keksoz ki swetab e dezirab, me i osi en keksoz ki lozik e natirel. Se sa pep ki pou kapab pli byen fer desizyon lo son prop byennet. En Sesel ki non selman pour lepep Seselwa, me i en Sesel ki dan lanmen Seselwa lo tou nivo son lekonomi. Sa i en komitman ki Parti Lepep pe pran dan en zefor pou asir sekirite ekonomik pei lo en baz lonterm.
Msye Speaker, mon’n fer mon lentrodiksyon dan sa fason akoz pour mwan Bidze 2010 i en bidze ki pe pozisyonn nou pei pour lefitir. Pou premye fwa dan nou listwar nou annan en bidze ki kontenir bann provizyon spesifik pour gid nou lekonomi lo en baz mwayen term. Bann propo ki dan bidze ava permet bann biznes e osi bann endividi pour mye planifye zot biznes e zot lavi an relasyon avek bann endikatif makro-ekonomik ki dan bidze.
Bidze 2010 i fer tre kler son lanbisyon pour azir koman en gid ekonomik pour sa pep, sa dokiman pa satisfe pou zis propoz e defann depans ki gouvernman i fer e reveni ki i anmase, i osi avans zistifikasyon kler lo kwa ki pe ganny depanse, akoz ki reveni pe ganny kolekte, dan ki fason ki sa pe ganny fer, e ki zistifikasyon par deryer sa fason fer.
Mon oule profite pou felisit Minis pour lefe ki diran en lannen ki nou pei ti pe eksperyans bann difikilte ekonomik ekstrenm, son bann zofisye in reisir pour balans bidze 2009, e an ekstansyon mon ti a osi kontan dir ki liv bidze 2010 dan lafason ki in ganny prezante i osi byen balanse.
Msye Speaker, a sa moman mon oule profite pour lans en lapel avek lopozisyon pou table en kopi zot bidze alternativ avek ou lofis pour deliberasyon e laprouvasyon Lasanble, i enportan pou nou konnen si zot sif i balanse ouswa non. Si zot kapab zistifye zot bann gran gran largiman abstre avek bann fe konkret e reel. Pour sak sou ki zot oule depanse zistifye kot zot pou gannyen e fer zot liv balanse. Kestyon ki mon pe poze se ki manyer eski Lopozisyon i propoze pou balans zot liv bidze letan ki zot napa enn, kwa ki zot pou balans. Aret zis talk, talk, talk.
Lannen 2009 in en lannen ki’n tre difisil pour bann zabitan Anse Royale, in osi servi koman en lannen preparasyon pour tou bann dimoun dan Sesel. Seselwa in travay e zot in sakrifye dan en fason ki konsistan toulezour, semenn apre semenn, mwan apre mwan pandan en lannen annantye nou dimoun in sibir e zot in reisir. Sa ki fodre nou admire avek nou Seselwa se ki zot in annan lafors e kouraz pou gard en sourir lo zot figir menm letan ki keksoz ti pli pir, Seselwa i debout drwat e zot in refize pou vin viktim lanmertim.
Msye Speaker, mon rekonnet sakrifis ki’n ganny fer par bann zabitan Anse Royale pandan sa lannen ki’n pase, lo non Parti Lepep mon remersi zot pour tou sa ki zot in fer pou permet nou pei pou reisi sirmont zot bann defi pandan sa dernyen 12 mwan.
Diran sa lannen ki’n pase, gro divan in soufle, loraz in krake, e laroul in kontinyen monte, a tou moman sa pti kannot ki apel Sesel ti’n kapab savire. Me Sesel in sirviv e Seselwa in kontinyen prospere koman en nasyon. Nou sirvi in ganny asire non selman akoz prevwayans e vizyon nou bann dirizan, me plito akoz lafors e kouraz bann zabitan Anse Royale e lezot distrik ankor. Bann zabitan distrik Anse Royale in reponn lapel pou kontribye e fer marse nou lekonomi, e zot in gard zot sanfrwa atraver enn bann moman pli difisil nou listwar. Alors mon fer li koman mon premye devwar ozordi pou remersi bann zabitan Anse Royale pour tou zot sipor ki zot in donn gouvernman e Parti Lepep dan sa dernyen lannen.
Si i annan en group dimoun ki sef misyon IMF i devret pe rekonnet pour lapenn ki zot in gard lape e trankilite, sa se sa nasyon Seselwa zot menm e non pa 11 sez vid.
Msye Speaker, sa ki kler se ki pandan ki nou bann dimoun ti pe trimouse i annan serten ki ti pe zis talk, talk, talk. Le 6 Novanm 2008 dan en rally ki ti ganny fer lo laplenn Roche Caiman tou sord menas ti ganny fer, zot ti pou blok trafik, zot ti pou desann lo semen, zot lakoler ti pou deborde e sa pep ti pou pete. Tousala ti ganny dir pandan letan ki bann zabitan Anse Royale ti pe lager pou fer de bout zwenn. Me ozordi i paret ki zot in bliy tou sa bann zoli parol, ozordi zot oule ganny pri nobel akoz dapre zot se zot ki’n gard lape. Laverite se ki lepep Seselwa ki’n inyor zot e in refize pou partisip dan zot bann manifestasyon.
Msye Speaker, si i annan en keksoz ki’n evidan atraver sa deba se ki SNP pa pe konpran nanryen dan sa bidze, zot pa konpran ni sa dokiman e zot pli pa konpran signifikans sa ki sa bidze i reprezante. Zot in les zot lekor ganny anpaye dan en bann largiman konplike lo tax, lo depans, det e finans gouvernman e lo plizyer size ankor.
Permet mwan zis pou eklersi enpe size lazenes. Kontrerman avek sa ki’n ganny deza dir isi, desizyon pou bouz departman lazenes anba konsey lazenes i pa en desizyon IMF me plito en proze ki’n ganny inisye par bann manm sa konsey zot menm. Sa ki sa bann zenn ti pe serse sete en fasilite ki permet zot pou premyerman permet bann zenn pou formil polisi ki gouvern zot bann prop zafer. Zot ti osi lev kestyon partisipasyon dan bann desizyon ki afekte zenn direkteman. En departman lazenes administre par en konsey lazenes otononm i model ki bann zenn zot menm ti swazir pour mye administre ‘youth affairs’.
Msye Speaker, gouvernman Lepep in a son tour siport sa bann zenn 100% dan zot demars akoz ki gouvernman in santi ki sa ki sa bann zenn ti pe swete pou vwar materyalize ti anlinny avek plan ki gouvernman ti annan pou lazenes.
Dan en zefor pou kree en lazenes stab, sen e an bonn sante, i plan sa gouvernman pou les nou bann zenn diriz zot bann prop zafer o maksimanm, gouvernman ava la pou enable e facilitate lazenes me fodre ki bann zenn i aprann asim zot prop responsabilite depi en tre zenn laz.
Me sa i pa termin la, gouvernman i osi annan plan pou kree bann lespas ki ava permet lazenes pou grandi e devlope ekonomikman pou vin bann partisipan aktiv dan lekonomi. Dan lizye Parti Lepep en zenn i pa en endividi ki la pou ganny inyore, Parti Lepep i pa regard bann zenn selman koman en veykil ki la pou fer nou ganny vot. I pour sa rezon ki Parti Lepep ek gouvernman Lepep i annan tou sord progranm konpreansiv pou regroup lazenes e pou permet zot devlope. Gouvernman lepep i krwar dan lazenes e i annan konfyans dan lazenes Seselwa.
Fitir ekonomik Sesel pou depan lo ki fason ki nou form nou bann zenn ozordi, pour bann ki pou asir prodiksyon, sa ki pou pran desizyon, sa ki pou asir en nivo kreativite eleve dan nou pei. Se pour sa rezon ki nou atas en sitan en gran lenportans avek devlopman zenn dan nou pei. Zenes Sesel se fitir Sesel e si nou oule en sosyete ki for nou pou bezwen en zenes ki for e endepandan, en zenes ki kapab pran bann desizyon e pans pour zot menm, en zenes pour lekel kreativite e liberte panse i mars men-an-men avek son kontribisyon ekonomik.
Msye Speaker, kopi sa bidze i devret ganny met a dispozisyon lazenes nou pei pou permet zot pou deside pour zot menm kwa ki i annan egzakteman ki pou benefisye zot dan sa dokiman.
Bidze 2010 i en dokiman pour le fitir e non pa pour lepase, i en bidze ki vin ranforsi e non pa afebli. Sa bidze i devret ensit nou zenn pou leve, pa zis leve pou debrouye me leve e travay pou vin propriyeter ekonomik Sesel. Travay e travay for pou vin le sel vre met lo ou prop later ki apel Sesel.
Msye Speaker, i napa personn ki annan drwa pou sey gard lazenes Seselwa asize lo bor miray zis pou zot prop gen politik. I napa personn ki annan drwa pou anzandre fristrasyon dan nou zenn zis pou permet zot avans devan. Ou sa zenn ki ozordi pe asize lobor en miray, mazin byen ki ou pa ti ne la e ki ou pa pou mor la lo sa bor miray, i napa personn ki kapab fer ou vin lesklav en bor miray.
Nou lo sa kote latab nou pe demann ou pou leve e sezi tou loportinite, komans par pran ou letid o serye e plitar pran tou loportinite pou travay dir e pou devlope. Pli enportan ankor prezerv ou laliberte panse e ou lendepandans, kar sa i keksoz pli enportan ki ou posede koman en zenn, pa zanmen vin lesklav fristrasyon. Fristrasyon i zouti demon e nou tou nou konnen lekel ki ador fristrasyon isi Sesel.
Msye Speaker, eski i vreman neseser pour okenn parmi nou debout e defann rikord devlopman ekonomik gouvernman lepep. Eski i neseser pou ankor enn fwa sit nou rikord lo konstriksyon lakaz, eski i neseser pou ankor enn fwa sit nou rikord lo lasante, eski i ankor enn fwa neseser pour nou sit nou rikord lo lenvestisman dan devlopman sosyal e lavi kominoter? Eski i neseser pou ankor ennfwa sit nou rikord lo ledikasyon. Eski nou bezwen re-eksplik sa gran konsantrasyon resours dan devlopman imen koman laspe santral nou devlopman. Eski i vreman neseser pour nou lo sa kote elabore ki kantite proze devlopman ki nou’n reisi aporte dan nou bann distrik respektiv? Rikord devlopman Parti Lepep i kler, e i en rikord ki ouver e transparan, tou nou pep i kapab temwanny fri bann progranm gouvernman Lepep in aporte. Me dan en lemonn kot solda i vin sipay, e apre i sey rod rezidans permanan dan lakok son kanmarad, nou pe ganny dir ki en nenport gouvernman avek ou san konviksyon ti pou’n fer otan devlopman ki gouvernman lepep in fer.
La kestyon ki mon pe poze se si zot kapab montre nou, rikord devlopman sosyo-ekonomik gouvernman Senegal ek Malawi.
Nou pe osi ganny kestyonnen lo kwa egzakteman ki nou pei in fer avek sa det $800 milyon ki nou’n prete pandan sa bann lannen ki nou ti pe travay pou devlop sa pei. Larepons pour sa i tre senp, nou det i dan nou pep, enkli sa 11 sez vid ki la anndan.
Kontrerman avek legzanp ki zot anvi swiv laba Senegal ek Malawi, nou isi Sesel nou’n envestir dan nou pep. Sa $800 milyon pa pou debout koman batiman pou alimen aswar akoz ki nou’n envestir li an gran parti dan nou dimoun. Si SNP pa rekonnet sa senp laverite, lepep Seselwa li i konn tou sa ki i devret konnen e zot pe esper zis 2011 pou donn zot en bon ledikasyon.
Msye Speaker, i domaz ki Sesel en pei ki depan prensipalman lo tourizm pe vwar sa mo etranze komans vin en mo sal dan nou pei. Sa mo etranze pe vin en lensilt, i annan parmi nou ki servi bann parol parey envestiser etranze avek travayer etranze koman bann zouti danzere pou ogmant tansyon e kree plis fristrasyon. Sa ki sa bann siporter sa 11 sez vid i devret demann avek zot, set akoz ki zot nepli koz lo Siva e serten lezot etranze, akoz ki zot ti taye pou defann later defen Lootah ki li osi i en Arab. En zour ki apel en zour bann siporter SNP pou konn laverite lo nivo koripsyon anndan dan zot prop parti.
Onorab retract sa dernyen fraz.
Mon retract Msye Speaker.
Sa dernyen fraz yes, koripsyon dan parti yes.
Lizour serten i maltret envestiser etranze e aswar sat i nepli manz son piti akoz konmela sat i okipe pe kolekte gous.
Msye Speaker, anba en gouvernman SNP…
Hold on. Repet sa dernyen fraz lo sat la. Non non, mon pa’n ganny en konpran kwa sa lo sat la. Fodre pa ki nou glis dan bann latak san fonde. Onorab kwa lo sat ki ou’n dir.
Lizour serten i maltret envestiser etranze e aswar sat i nepli manz son prop piti akoz konmela sat i okipe pe kolekte gous.
Msye Speaker, anba en gouvernman SNP pou annan plis envestiser etranze ankor, me erezman nou pa pou zanmen annan en gouvernman SNP.
Me sa i retourn mwan lo mon pwen pli boner, SNP pa konpran sa bidze, ni lapo sa dokiman zot pa’n konpran. Si zot ti pe lir li byen zot ti a’n konpran ki sa kestyon envestiser etranze i nepli posed sitan kantite relevans. Avek sitiasyon deviz etranzer ki’n re-etabli, gouvernman in santi en nesesite pou servi sa bann benefis ki premye staz reform in aporte pou konsolid lenvestisman lokal. Bidze 2010 i en dokiman ki la pou ankouraz plis partisipasyon dan bann sekter ekonomik.
Apre 15an dan nou demokrasi i lentansyon Parti Lepep pou demokratiz nou lekonomi e pou ankouraz en partisipasyon zeneral tou Seselwa ki anvi e ki kapab kontribye, dezorme lekonomi Sesel pou avans devan a kondisyon ki Seselwa i met zefor egal pou avans li devan. Pandan enn an nou’n sakrifye ansanm, nou’n travay kot a kot koman en nasyon, diran nou bann moman difisil personn pa ti gete si ou siport Lepep ouswa Lopozisyon, la i le moman pou nou leve e travay ansanm. I pa le moman pou nou benefisye me i la kot nou devret al sers benefis kot i ete. Ki ou siport Lepep ouswa Lopozisyon ou devret kapab annan en loportinite egal pou partisipe e pou donn en koudmen pou kree larises.
Bidze 2010 i en bidze pour tou Seselwa, e tou Seselwa san leksepsyon i devret leve pou kontribye e partisipe. Letan ti ler sakrifye nou ti sakrifye nou tou ansanm, la i ler pou debrouye annou fer li ansanm.
Mon konsey pou bann siporter SNP, se pou kit sa 11 sez vid ater e travay pou ou bol diri, akoz se sa ki bidze 2010 i reprezante, egalite loportinite pour tou sa ki leve pou debourye.
Msye Sprsker, bidze 2010, in fer dan en fason ki i pas en maksimanm kantite lenformasyon avek piblik, okenn dimoun ki lir sa dokiman pou sirprann par lakantite fe ki pe ganny devwale. Sa bidze i en legzersis dan disimasyon lenformasyon e sa enn bann konponan pli for sa bidze. Dimoun i kapab selman pran bann bon desizyon letan ki zot an posesyon bon lenformasyon, bidze i pe ofer en gran kantite lenformasyon pou permet Seselwa nobou pli byen planifye zot lekor.
En konponan bidze ki pe ganny inyore se bann reform ki pe ganny antreprann pou ranforsi zestyon larzan piblik. Dan en klima serye e responsab gouvernman i bezwen fer son mye pou asire ki larzan piblik i ganny zere dan en fason ki byen e dan en labsans total koripsyon.
Sa post Kontroler Zeneral ki’n ganny kree dan Minister Finans posibleman pli gran lavans ki sa bidze pe ofer koman en pep, pou annan tou nou bann depans bidzeter anba en sel departman, anndan dan Minister Finans sa ava permet pou annan bokou plis lefikasite dan fason ki servis i ganny delivre. Me pli enportan ki servis se fason ki nou kontrol depans lo larzan piblik, si sa Minister Finans ki pou mont bidze i parfetman lozik ki se sa menm Minister ki zet en koudey lo legzekisyon bidze.
Sa nouvo lavans i pa zis en zouti kontabilite e finans me i ede dan konba pou elimin koripsyon dan nou pei, e i osi en zouti ki kapab servi dan lavansman la demokrasi dan Sesel. Mon napa okenn dout ki enn pli bon zestyon finans piblik pou aport bokou benefis pour nou pep, sa lavans pou osi ede avek vizyon gouvernman pou permet tou nou dimoun pou atenn lendepandans ekonomik si sa zot lanvi.
Msye Speaker, mon osi oule donn en lankourazman pour sa lespri partenarya ki pe devlope ant gouvernman avek sekter prive, mon felisit lendistri tourism pour lafason ki zot in konbat pou asir zot prop sirvi e avek zot prop sirvi nou lekonomi antye. Sa legzanp ki lendistri touris e son bann akter prensipal in demontre se ki sa model partenarya ant gouvernman ek sekter prive i enn ki fiyab e i kapab ganny servi pou mars dan lentere nou pep. Mon osi profite pou ankouraz travay ki sa komite konzwent ant gouvernman ek sosyete sivil pe fer pou negosye lasansyon Sesel dan WTO.
Sa partenarya ant gouvernman avek sekter prive e sosyete sivil i enn ki’n demontre son itilite, e i prouve ki i kapab marse, si sa i leka alors sa model i devret ganny repete dan bann lezot sekter kot nou pei e nou pep ava kapab pli byen benefisye avek korporasyon bann akter prensipal. I pa fer zistis nou pep e nou pei letan ki bann ki sipoze zer gouvernman, sekter prive e sosyete sivil toultan i an konfrontasyon. Sa model korperasyon ant gouvernman e bann sekter kle i osi montre ledrwa lo lefe ki Lopozisyon dan nou pei in fini faid moralman. Letan ki bann dirizan lopozisyon i refize rankontre avek gouvernman me zot bann prop siporter i pas par deryer e i fer li dan en lot forum sa i demontre klerman ki ozordi Lopozisyon dan nou pei in vin en baryer pou devlopman, en baryer pou lape e linite sa pep.
Msye Speaker, an terminen mon zis oule fer en pti tour lorizon dan mon distrik. Anse Royale i en distrik ki’n vreman benefisye pandan plizyer lannen anba sa gouvernman lepep, i reste bokou pou fer me i osi annan en gran kantite ki’n deza ganny fer. La ankor mon pou profite pou aport a latansyon Minis ki i annan 2 proze landbank dan mon distrik ki’n sot 2an depi ki proze ti premye ganny lanse, e mon pa trouv okenn provizyon dan bidze pou konplet sa 2 proze.
Kestyon later i enn ki vreman sansib pour tou nou dimoun an se moman, i enportan ki le neseser i ganny fer pou permet bann zabitan distrik ganny akse avek en teren konvenab pou konstrir zot lakaz, sa anlinny avek polisi parti ek gouvernman lepep. Me zeneralman letan ki mon’n pas atraver sa bidze mon’n realize ki bann zabitan mon distrik pou benefisye en kantite malgre lefe ki nou pei i ankor pe eksperyans bokou difikilte, Parti Lepep pe asire ki n mentenir son polisi devlopman sosyo-ekonomik.
Se lo sa not ki mon ti a kontan ankor enn fwa lans en lapel avek gouvernman pou ankouraz sekter prive pou vin devlop distrik Anse Royale avek bi kree plis lanplwa dan distrik pou ede redwir nivo un-employment dan distrik.
Msye Speaker mon pou osi profite pou fer rapel Minis pou Transpor ki zabitan Anse Royale pe esper sa shuttle bus Mont Plaisir ek Les Canelles avek larive bann nouvo bis.
Msye Speaker, mon pe ariv ver lafen mon prezantasyon, me permet mwan zis enn ou de lobzervasyon.
Sa nasyon ki nou apel Seselwa in toultan en pep ki’n prefere pou swazir lespwar dan plas lafreyer, koman en pep nou’n prefer linite dan plas konfli initil. In ariv en moman kot bann vre karakter e valer nou pep i devret pran kontrol lo bann ki oule pran nou otaz avek bann fo valer e bann fo konsept in plis ki ler pou nou met en lafen avek sa diktatir konplent, ek talk, talk, talk. Nou isi Sesel nou en zenn nasyon, en vreman zenn nasyon, be pa akoz nou en zenn nasyon ki lannen apre lannen zot pou ekspekte nou pou konport nou koman zanfan. Sa bidze ki devan nou pe lans en lapel pour responsabilite. Pep Seselwa in ler pou nou leve pran nou responsabilite, leve e realiz tou nou promes, leve e swazir nou prop desten, nou prop listwar e non pa sa zistwar ki zot anvi nou viv.
Msye Speaker, i napa okenn nasyon dan sa monn ki ganny fer kado en plas dan listwar, pou garanti en plas, sa pep i bezwen travay debrouye e ganny respe bann lezot nasyon lemonn. En pep i bezwen leve e sezi son plas dan kominote mondyal, sa menm rezonnman i aplik pour sak endividi dan sa nasyon. Tou endividi i devret leve e sezi zot plas dan listwar zot nasyon. En nasyon pa ganny batir par bann parese, en nasyon pa ganny batir par bann ki prefer zis tay deryer bann plezir larises, en nasyon pa ganny batir par bann ki prefer senp plezir dan plas travay lafors zot kouraz.
Msye Speaker, pou batir en nasyon e pou avans li dan direksyon ki i bezwen ale i enportan ki sak endividi dan nou pei i vin en debrouyer, en dimoun ki fer keksoz avek son de lanmen, en dimoun ki envestir son letan son larzan e son kouraz dan son pei e dan son lavi e dan lavansman son fanmiy.
Msye Speaker, sa kestyon laliberte ekonomik total pour tou nou pep ki sa bidze pe avanse i en konsept nouvo, sa ki i reprezante se plis demokrasi, plis laliberte, plis prosperite pour tou nou pep. Leta nou lekonomi i demann aksyon, nou pei i bezwen bann zonm avek fanm ki pare pou pran aksyon, pa zis aksyon ki pou ed zot lekor e zot fanmiy me osi aksyon ki pou ed nou pei dan son antyerte.
Msye Speaker, i anann ki’n asiz isi dan sa Lasanble pou dir ki zot lanbisyon pou nou pei i tre limite. Nou dan Parti Lepep nou pe dir avek zot ki abilite e kapasite Lepep Seselwa i enorm e nou lanbisyon pour nou pei i pli gran ankor. Parti Lepep pou toultan siport lepep Seselwa dan botan e osi dan movetan.
Avek sa Msye Speaker mon ti a kontan profit sa lokazyon pou remersye tou bann dimoun ki’n ankouraz mwan e donn mwan koudmen pou travay pou byennet tou zabitan Anse Royale e lepep Seselwa. Mon swet zot tou en Zwaye Noel e en bon lannen 2010. Mersi.
En young leader liberal, konfize e dan leral in pas son letan talk, talk, and talk.
Komans lo diskour Onorab.
Mon pe komanse Mr Speaker. Mr Speaker, Minis Finans, tou bann manm liberal bon apremidi. Mwan mon pa en ekspert dan bann zafer finans me letan mon ekout en keksoz mon kapab fer serten konklizyon baze lo sa ki mon’n ekoute.
I malere pou dir ki parey mazorite Seselwa e bann zabitan St Louis avek bann ki mon’n koze sa gran diskour 2erd tan edmi ki Minis in fer in plito anmenn plis konfizyon ki leklersisman. Onorab Vel dan son konfizyon in aksepte dan son kapasite koman
….bokou sa bann leksplikasyon i anmenn plis konfizyon. Par egzanp letan zot koz lo lapey, dimoun i pri dan en rid, dan en pa, e dan en pit, ou a krwar ki nou’n tonm dan en vre pit ki vedir en trou an kreol. Mon mazinen ki rezon pour tou sa konfizyon set akoz finalman napa gran keksoz pour lepep Seselwa dan bidze 2010. Dimoun pou kontinyen soufer avek sa pri lavi telman ser, malgre serten in anvi nou krwar ki tou keksoz i oke sa ki zot oubliye se ki tou pri tou marsandiz i ankor pli o avan ki sa reform ti komanse konm dir Onorab Potter 1an, 1mwan, 1 semenn. Par kont lapey tou Seselwa ekspete bann gro sef i ankor parey ti ete 1an, 1mwan, 1 semenn Onorab Potter. Se sa ki pa’n sanze e pou napa gran sanzman lannen prosen. Mon’n tann gouvernman konmela pe dir avek Seselwa leve debrouye. Mwan prefer sa ki leader lopozisyon in dir leve, travay. Me selman kestyon ki mon ti a kontan demande, eski Minis Finans i bliye ki se son gouvernman ki’n ser Seselwa letan i ti anvi debrouye.
Lekel ki ti donn taxi licence zis pou 3 mwan, se pa SPPF ? Lekel ki ti entrodwir security clearance e viktimiz dimoun akoz zot fanmiy, zot politik ek zot frekantasyon, se pa zot bann SPPF ? Bann peser, bann fermye, bann debarder, bann travayer lotel e tou lezot travayer in toultan debrouye. Se sa parti ki opouvwar ki anpes dimoun debrouye. Lekel ki ti dir avek bann ansennyan ki ti a pe donn leson apre ler, zot napa drwa? Se zot bann SPPF. Lekel ki ti dir avek bann fermye vann zot prodwir zis avek zot, se zot menm bann SPPF. Lekel ki’n dekouraz prodiksyon dan nou pei? Se zot menm bann SPPF ki’n vin lepep ozordi. Nou bann zanset ti toultan debrouye ziska SPPF menm sa letan ti dir avek zot aret debrouye akoz sa pou fer zot vin bann lesklav, e nou ava pran swen avek zot depi nesans ziska zot lanmor.
Eski nou bliye ki mannyer bann zanset ti debrouye e menm gard en pti larzan pou letan dir.
Mr Speaker mwan mon pa dakor ki letan ozordi zot in pri avek bann prensip bankal ki’n anmenn nou pei dan sa presipis, aprezan zot vin dir nou tou kalite keksoz pou fer sa pep santi li koupab kan se zot menm ki’n anmar lanmen Seselwa. E i pa normal e mon konfidan ki dimoun pe not sa tre byen.
Nou’n ganny dir par Minis ki mazorite Seselwa in plas zot konfyans dan lasazes Prezidan. Mon pa krwar sa i byen. Si Prezidan ti annan lasazes nou pti pei pa ti pou faid pandan ki li i ti Minis Finans pandan plis ki 10an. I pa ti pou les Seselwa perdi sa ta milyon bilyon ki dan bann kont a letranze ozordi. I ti ava lager kont tou sa bann krim ki’n permet nou perdi tou sa larzan atraver bann proze tel ki kanmaron, desalinasyon ek tou lezot, ziska lenportasyon labyer pa bliye ziska lenportasyon labyer ki ti ganny degize koman tiyo avek toilet paper.
Si lasazes ki ti diriz nou pei roupi lontan ti a’n ganny flote, e liberalizasyon ti ava’n fini arive dan nou pei depi plis ki 10an. Sesel pa ti a’n perdi son bann asset tel ki Ste Anne pour R1 e nou pa ti pou trouv nou dan sa salte parey nou pei i ete ozordi avek det ki ankor pli o ki nou latet e pe fer tou Seselwa soufer.
Se pa lasazes Prezidan ki’n fer Sesel antre dan reform ekonomik, nou’n forse antre ladan akoz ti napa okenn lezot opsyon. Eski pa Minis Finans menm ki ti vin dir nou ki si nou pa ti’n antre dan negosiasyon avek IMF zafer ti pou sal, dimoun pa ti pou ganny peye, pei ti pou dan en pli gran salte ankor. Alor pa bezwen vin anbet dimoun e konfiz forse avek lasazes.
Onorab Pool a son tour in esey zwe ankor avek sa size nou Lafors Defans. Me ankor enn fwa se pa nou ki’n anons reform dan SPDF Onorab Pool, me plito Minis Finans. Sa i vedir ki limenm li ozordi i santi ki i annan nouvo keksoz ki devret arive. Eski Onorab Pool in bliye ki larme Sesel in toultan ganny servi koman en larme prive ki protez serten dimoun ler ou pas Anse Boileau? Eski ou pa vwar ki sa letan ou ansyen Prezidan i reste dan en kan militer, avan sete legzil e la aprezan i kan Barbarons.
Wi, mwan mon pou donn full sipor total ki plis resours i ganny mete pour nou coast guard akoz i neseser. Me annou pa oubliye ki nou bezwen rann bann resours efektiv. Mon felisit bann zenn dan sa nouvo lafors elit tazar. Me selman avek kwa ki zot pou al lager kont pirat. NDEA li i annan son prop bato byen sofistike, me zot ki zot annan? Alor ankor ennfwa mon swete ki keksoz i ava amelyore e nou coast guard i a kapab vreman vin en lafors ki defann nou bann resours.
Koman en zenn politisyen mon kontan vwar travay ki Msye Alain St Ange pe fer e pe kontinyen fer ansanm avek bann partner dan sekter prive pandan sa dernyen 9 mwan. I zis montre nou ki pandan tou sa bann lannen nou’n zis gaspiy letan e nou pa’n vreman pran sa bann lendistri o serye parey nou ti devret. Mon felisit zot, zot zefor ki pe kontinyen ganny mete dan sa bann lendistri e mon swet sa bann dimoun kouraz Onorab Larue. Zot travay dir i montre ki manyer Sesel ti’n vreman vin pares letan nou bezwen lans en kanpanny Langleter ki apel Seychelles is back i zis montre ou ki nou ti’n vreman sorti lo lasenn sa marse, la ozordi se gras a Msye St Ange ki taxi dan Lonn pe montre Sesel ankor e pe donn piblisite nou pei. Mon espere alor ki letan GST Minis i mont 12% pou bann lenstitisyon touris ki sa 2% i ava ganny mete dan en fon marketing olye zis rantre dan fon gouvernman.
Mr Speaker la ki lakonpannyen Franse in rantre pou ansarz PUC nou pe ganny dir ki desalinasyon i en fiasko, ki nou’n aste bann move zenerater, ki proze sewerage pa bon akoz i pa rantab, e ki lenfrastriktir delo i dan dezord. Fodre ki lepep Seselwa i note ki pandan sa letan ki sa bann proze ti pe ganny enplimante sete Msye Mukesh Valabji ki ti ansarz PUC e Minis Finans ti Prezidan Michele Msye Rene ki ti Prezidan sa bann letan. Pa esey fer dimoun krwar ki SNP ki ti opouvwar sa letan e annou pa bliye ki tou larzan parlao en milyon sa letan sete Msye Mukesh Valabji ki ti ganny drwa depanse.
Pour mwan sa ki fermal se ki ozordi plis fardo pe ganny mete lo nou pep e lannen prosen pri delo ek elektrisite pe ogmante. Sa kontra ki’n kout plis ki SR125 milyon se Seselwa ki pou bezwen peye, eski nou napa Seselwa ki ti pou kapab fer sa travay avek lankourazman neseser? Mwan Mr Speaker mon konnen ki nou annan Seselwa kalifye dan sa domenn e mon pa trouv nesesite pou annan bann etranze ki vin fer sa travay. Si Onorab Potter i demande si nou pou pous tou etranze larepons ki mon ti pou kontan donn li se dan bokou landrwa i ti pou pli bon sa bann etranze zot dan zot prop pei e non pa isi Sesel kot zot pe kout nou en fortin e lepep Seselwa ki bezwen peye. Nou pei pe depans bokou larzan lo etranze, zis akoz sa gouvernman napa ase konfyans dan Seselwa. Selman letan nou regard la realite nou pei nou vwar ki se sa ki pe arive. Laverite ek larealite ki tou dimoun i vwar tou lezour pa kapab ganny kasyet.
Depi 1977 kan lalwa ti dir ki okenn etranze pa kapab vin zofisye lapolis, an 2009 lalwa in sanze e ozordi se Irish ki okip bann pozisyon dan lafors e zot kout pei en ta larzan. Sa i oke sa Irish, si ti en Senegale ti pou en problenm. Ostralyen ki ansarz nou Departman Customs, sa ankor ennfwa i vin apre ki nou ti annan Seselwa kalifye ki ozordi pe travay a letranze, nou sef Ziz i en etranze, malgre ki nou annan Seselwa kalifye ki kapab fer e ti pe fer sa louvraz ase byen.
Franse ki ansarz PUC e nou’n vwar ki manyer Seselwa li in ganny pouse e pourtan nou annan Seselwa kalifye e pandan kantite lannen PUC elektrisite ek delo ti annan zis enzenyer Seselwa. Ozordi Seselwa li i ganny dir ki zot pa ase bon. Dan prizon se en Sid Afriken ki met lord e bat dimoun e menm fer zot ganny morde avek lisyen. Seselwa li pa ase bon. NDEA ankor ennfwa se Irish ki ansarz e pourtan la ankor nou annan bann Seselwa kalifye dan lalit kont drog ki zanmen in ganny sans pou zot fer sa travay pourki zot in ganny sa training. FIU osi se bann Irish ki ansarz, Irish menm ankor. E la nou annan en problenm lo nivo enternasyonal etan donnen ki lalwa i donn zot bokou pouvwar e zot aksyon in al tro lwen.
Nou reform nou zidisyer ankor ennfwa sete en avoka Irish ki’n ganny demande pou diriz sa legzerzis. Menm zafer pou reform ledikasyon nou bann Seselwa avek doktora in ganny met lo kote pour donn etranze priyorite. Sa pa bann Senegale, pa ni bann dimoun sorti Malawi sa, sa i oke Irish sa.
Sa bann legzanp i donn nou en lendikasyon kote larzan i osi ale. Pa oubliye ki pou sak sa bann sef nou bezwen pey en ta larzan akoz sa bann msye pa vin reste dan bann lakaz nivo ba, me zot plito rod lakaz ki kout plis ki SR10 mil pou lwe par mwan. Eski Onorab Potter i kapab vin dir nou ki nou pe egzazere? Oubyen eski se sa laverite ki ofans zot? Zot bezwen deside kote zot problenm i ete. Vi ki sa madanm pe dir nou nou annan en problenm eski i pa realize ki ofet problenm i vin avek son sistenm ki’n siporte e ki’n pa’n met konfyans dan Seselwa pour nou kapab okip sa bann pozisyon enportan. Son sistenm pa’n permet Seselwa pou leve e debrouye me plito nou’n vwar etranze vin Sesel e debrouye. Konbyen fwa Sesel in senpleman ganny servi koman en pon si mon pe koz koumsa se ki mon anvi ki nou resours i pli byen ganny servi e ki maksimanm i reste dan nou pei. Mon napa problenm avek en letranze me letan mon vwar ki i annan Seselwa ki ganny met dekote se la ki mon annan en problenm.
Mr Speaker Seselwa ordiner pe viv dan lafreyer. Tou lezour lakaz i ganny kase e dimoun i perdi tou sa ki zot in ranmase pandan zot lavi antye. Mon demande ki plis resours in ganny mete pou nou ganny en lafors lapolis ki responsab e profesyonnel. Seselwa pe bezwen tak zot laport byen boner, e malgre sa zot pa konen si zot lavi pa an danze akoz sa kriminel ki kas zot lakaz pa tro enteresan avek son lavi. Tro bokou krim dan nou pei, sel biznes ki pe ogmante se biznes sekirite prive, lafors lapolis i bezwen retourn sa lafors ki defann sitwayen Seselwa. Larzan ki’n ganny mete dan bidze se nou kontribisyon pou nou sekirite e mon pa vwar akoz Seselwa i bezwen pey plis ankor atraver en lazans prive.
Mr Speaker mwan osi mon bezwen met mon bout lo size lapey. I pa akseptab ki dan en sitiasyon kot lavi i dir pou nou dimoun ki gouvernman ki dir i kontan lepep Seselwa i vin avek sa kalite logmantasyon. En travayer ki pe ganny mwens ki SR150 logmantasyon i annan rezon ankoler espesyalman ki elektrisite ek delo ek lezot keksoz pe al ogmante lannen prosen. Mon ti pou vwar li pli rezonnab e pli akseptab ki gouvernman ti donn dimoun en logmantasyon dapre soufrans ki dimoun pe pas ladan. Lo lot kote latab zot krwar ki zis akoz zot dir ki expert Commonwealth ki fer sa letid ek sa propozisyon alor sa i bezwen oke. Mon konnen ki zot kontan etranze plis ki Seselwa me selman mon anvi dir menm avek sa bann expert Commonwealth ki sa travay ki’n fer i pa akseptab. Akoz ki nou vwar li oke pou donn travayer ordiner 4.3% an mwayenn me selman bann gro sef in donn zot bann gro logmantasyon. Eski prensip gouvernman se pou zwe avek bann pti dimoun me byen pey bann pli o? Eski gouvernman pa trouve ki i pa pe montre okenn konpasyon pour son dimoun letan i donn zot en logmantasyon ki pa ni konparab avek logmantasyon dan pri lavi. Si lenflasyon ti’n ariv 65% lannen pase eski sa pa i montre ki kantite soufer nou dimoun in soufer e alors sa logmantasyon lapey ti devret kantmenm reflekte sa enpe.
Dimoun in servi tou son savings e ozordi i touni parey nou dir. Eski i pa responsabilite gouvernman pou vin lo kote son pep e ed zot repran pour vin stab e normal. Anplis ki sa annou pa oubliye ki menm sa dimoun ki pe esper en lakaz e ki ozordi in ganny dir ki i bezwen 10% larzan ki son lakaz pou koute li osi in pas dan tou sa kriz finansyel, li osi i pe soufer. En logmantasyon lapey ki pli apropriye omwen mon repete, omwen ti a donn li sa posibilite pou rantre dan en lakaz ek 2 sez ek en latab. Parey tou Seselwa nou tou nou anvi met nou annord me malerezman sa ki pe ganny propoze pa pou ed nou fanmiy pou viv pli byen. Mon pou zwenn bann travayer spesyalman mon bann ansyen koleg pou demande ki gouvernman i regard ankor dan sa propozisyon logmantasyon lapey e met en keksoz pli bon devan. Pa zis vin koz avek nou lo rezerv pei sete zot parti menm ki ti dir nou ki zot envestir dan zot dimoun, ozordi lepep pe demande ki plis lenvestisman i ganny fer dan zot atraver en logmantasyon lapey pli apropriye.
Mr Speaker koman en zenn politisyen enn bann aktivite politik ki mon ti partisip ladan sete lamars kont GST lo komodite esansyel. Mon ti a pe mazin mon fanmiy akoz mon ti vwar ki manyer sa GST ti pou fer nou bidze lafanmiy ogmante. Ozordi mon ti krwar ki lepep Seselwa ti pe al ganny en soulazman letan Minis ti anonse ki fason kalkil GST pou sanze. Malerezman sa ki Minis in fer se tir la e met la. GST in ogmante pou vin 15% aprezan e sa pou fer ki pri marsandiz pou reste parey. Napa soulazman pou lafanmiy Seselwa.
Mon zwenn avek bann manm SNP pou demande ki gouvernman i refer son kalkil akoz sa ki i pe anmennen lo pep se plis soufrans ek latet fermal. Silvouple vin lo kote nou pep e aret zis koz avek li lasistans sosyal. Annou esey retir sa pep lo lasistans pour li debout lo son de lipye. Eski zot anvi zis kontrol dimoun avek en karot pou ganny vot, oubyen eski zot vreman senser letan zot koz lo empowerment. Si zot senser zot bezwen rod bann fason pourki dimoun pa bezwen vin tap lo laport distrik e deklar tou sa ki zot annan.
Montre plis respe pour nou pep e met bann tax apropriye ki pa ni trangle dimoun oubyen fer zot vin en pep avek en bol lasarite. Mon kontan vwar ki nou’n ganny led avek konstriksyon plizyer batiman enportan dan nou pei, mon vwar en gouvernman an partikilye ki pe donn preski tou sa bann keksoz. Me sa i devret en lendikasyon ankor ennfwa lo ki manyer pandan tro bokou lannen, nou pa’n vreman fer bann bon planifikasyon nou resours e ozordi nou pe mars avek en bedding bowl, sa pa reflekte byen lo nou pei, koman en nasyon endepandan e responsab. An partikilye pou mwan mon vwar ki letan nou bezwen al rod donasyon pou konstrir batiman prensipal 2 brans nou gouvernman savedir lezislativ ek zidisyer avek en gouvernman etranze mon krwar nou dan en gran problenm. Oli nou lafyerte koman en pep? Ki nou’n fer avek nou lendepandans, menm nou swadizan revolisyon. I enportan pou nou reganny sa lafyerte koman en pep e nou bezwen konnen ziska ki zistans nou bezwen aksepte sa donasyon akoz demen nou kapab trouv nou koman bann prizonnyen pe bezwen siport nenport ki prensip lo nivo enternasyonal zis akoz serten don ki nou’n gannyen, sa fodre sanze e nou pa devret pe konpromiz nou lendepandans.
Mr Speaker koman en zenn, mon annan en serten lenkyetid letan mon regard direksyon ki nou pei pe ale. Sa bidze pa donn mwan gran lespwar ki nou pe al dan bon direksyon akoz i pou vin pli difisil pour nou avans pli devan. I byen letan nou koz lo liniversite Sesel me mwan mon konnen ki lazenes Seselwa avek son ledikasyon ti pou pli kontan ganny sa posibilite pou li kit Sesel pour enpe letan e al ganny sans fer zot letid a letranze. Sa i en laspirasyon ki mwan personnelman mon ti antann eksprimen par bann zenn zot menm pandan preparasyon laspirasyon 2013. Lazenes ti fer kler ki vi ki Sesel i pti pti e i demande al a letranze pou eksperyans en lot kiltir e i vwar en lot pei letan zisteman ou ankor zenn.
Mon anvi note ki sa ti en promes ki sa gouvernman ti fer avek bann zenn, i napa kalite koze ki zot ti dir, i kler ki ozordi sa in ganny oubliye e ki bann zenn pou bezwen debrouye lo zot menm parey nou pe ganny dir. Se sa ki vreman tris lazenes ozordi apard si ou dan Jj Spirit Foundation ou ganny met dekote. Lekel ki ti a krwar ki en Prezidan ti a limenm patronn en lorganizasyon ki fer distenksyon ant lazenes dan Sesel. Mon espere ki Minis i ava kapab trouv enpe plis finans larzan pour met dan bann progranm ki konsider bann zenn pour sa ki zot ete e pa zis regard zot kouler politik. Nou bezwen kas sa lasenn politik ki sa gouvernman i rod anmar lazenes avek.
Mr Speaker mwan mon enn sa bann dimoun ki asiste tou meeting DCC, kot mon ganny envite, mon la prezan e mon donn mon lide lo ki manyer pou ed mon distrik St Louis. Me malerezman Onorab Constance letan i ariv ler pou pran bann desizyon serye ki konsern bann proze distrik napa okenn konsiltasyon ki ganny arive. Eski pa in ler pou Minis donn en direktiv pourki sa i sanze. Si zot anvi ki nou travay dan lentere nou pei fodre ki zot osi donn nou sa loportinite, pa zis vwar meeting konsiltativ koman en sel mwayen pou partisipe.
Sa mank konsiltasyon ek lenformasyon i fer ki nou bezwen vin demann kestyon dan Lasanble lo semen, lakaz, lanplwa ek lezot size ki tou lenformasyon ti devret ganny partaze avek nou koman MNA. Annou sanz sa fason travay e annou realize ki larzan pou Minister gouvernman lokal se larzan lepep Seselwa.
Prezan mon ti pou kontan koz en pti pe lo distrik ki mon reprezante St Louis. Dan lespri laplenn nivo parey Minis in dir mon ti pou lans en lapel avek ladministrasyon distrik St Louis pourki personn dan nou distrik pa ganny kit ater, kot tou dimoun i bezwen ganny asiste parey san prenan kont son kouler politik oubyen relizyon, kot si i donn loan dan distrik kot i donn dimoun ki kapab prete e rann, sa i ava ganny donnen avek tou sa ki bezwen. Kot bann zenn ki’n leve e pe travay parey en legzanp Ronny Sinon ki en zenn, en zonm ki’n marye e ki pe siport son madanm ek son zanfan kot i santi i bezwen lasistans finansyel akoz son lakaz pe tonm lo li i al devan, ladministrater distrik i vini ek lezot zofisye, zot vizit son sitiasyon me malerezman personn pa donn li en repons.
Mon kontan ozordi pour sa fanmiy ki ti pe reste dan biro SPPF dan kontour distrik St Louis ozordi zot dan en flat. La ki bann pti kontra in komanse dan distrik pourki pa menm dimoun ki ganny manze me nou kit enpe pour larestan. Nou proze lakaz lo later Madanm Oliver i ava demare parey dan lezot distrik in demare e pe konplete. La ki annan sa lokasyon SR20 milyon pou bann proze kominoter, mon swete ki bann proze ki ti’n komanse e bann ki lo lalis ava terminen tel ki sa finisyon semen ki deserve lafanmiy Adrienne, Loze ek lafanmiy Octave, drenaz apropriye lo sanmenm sa morso semen pourki delo pa rantrer dan lakour Madanm Noelline Hoareau.
Semen pli konvenab pou zabitan Serret sirtou pou sa fiy Alesha Seraphine. Sa fiy avek en dezabilite ki manman i bezwen met lo ledo tou le bomaten pou ariv dan bor semen pou ganny en transpor. Lalimyer pou kler bann fanmiy tel ki Jean-Louis, Daisy, Gomme mon mansyonn detrwa e lezot landrwa dan distrik St Louis, pou bous bann trou e resirfas nou bann semen segonder e primer tel parey semen Roche Bois. Pourki en ramp i ganny mete dan Koko pourki lafanmiy Moustache a santi zot pli alez pou deplas zot manman ek ser ki servi wheelchair, pourki bann fasilite sportif i ganny byen okipe e administre parey laplenn foutbol St Louis basen.
Pou konklir Mr Speaker mon ti a kontan avan mon remersi SBC, mon ti a kontan re-entrodwir mon lekor koman Sandy Arissol, manm elekte pour distrik St Louis. Mon pe fer sa pourki SBC ki raport Lasanble Nasyonal i ava vin pli responsab a lavenir lo son reportaz. Pourki nou bann manm ki dan Lasanble Nasyonal lo kote lopozisyon i ganny menm sans parey sa enn ki lo kote Parti Lepep. Mon pe fer sa pwen resorti anvi ki Minis in mansyonnen ki lo SBC pe al digital. La mon ava dir fotespere lannen prosen nou ava resevwar en servis pli profesyonnel pour nou bann manm ki demann kestyon Minis dan Lasanble. Kot nou non par egzanp i a ganny mansyonnen e nou bann kestyon ki nou’n demande i ava lir dan en fason ki nou dimoun dan nou distrik ava konnen poudir mwan Onorab Arissol ki ti demann kestyon Minis Mondon par egzanp.
Pourki lannen prosen dan sa nouvo Lasanble ki nou’n ganny kado avek Lasin, la ki nou’n aprann marto in vin pli gran e pli gro, nou louvraz ek nou reportaz i ava reflekte linite dan diversite me pa reflekte mesanste, malonnekte e osi mank responsabilite lo lapar SBC.
E avan mon remersi Speaker’s office mon swete ki Speaker e secretariat Lasanble a kontinyen travay pou promot nou lenstitisyon kot Speaker i ava fair dan son zizman e rann nou travay pli lib e zis. Kot lannen prosen kot bann mindset a ganny sanze apre ki nou’n vwar Jane Carpin in fini koze nou pa ava tann Onorab Naiken, Nibourette ki’n koz apre Josse Henrie e la nou pe ekspekte ki Onorab Marie e Onorab Gamatis pou koz apre Onorab Pierre. E laplenn i ava vin pli nivo Onorab Pool parey Minis i kontan dir.
Mon ti pou kontan swet tou zanfan dan mon distrik bokou lanmour, lazwa dan sa peryod nwel. Swet tou travayer, paran e granparan kouraz dan sa lalit.
Mr Speaker mon ti a kontan remersye ou lofis pour zot sipor e swet tou bann manm liberal ek zot fanmiy Zwaye Noel e en erez bonn ane. Mersi Mr Speaker.
HON VICKY THERESINE
Msye Speaker, Minis Finans, ser, frer ek ser Seselwa, nou pe viv ozordi dan en nouvo Sesel avek en nouvo platform ekonomik. Si nou’n deside al lo en nouvo semen ekonomik tar lannen pase i annan Mr Speaker bann bon rezon pour sa. Nou ankor rapel kriz ekonomik mondyal, logmantasyon dan pri petrol, e pri manze lo marse enternasyonal, nou ankor rapel ki mannyer fas a tou sala nou ti ganny gran difikilte pou servis nou bann det e dezormen parey plizyer pei dan menm sitiasyon nou ti bezwen al ver IMF.
Tou sa i listwar Mr Speaker, gouvernman Jj ti vwar li neseser pou pran bann aksyon oster e byen sever, Onorab Arissol ki nou nou ti konnen pou inisyalman afekte nou pep avek bi pou soutenir nou bann aki sosyal. Bann aki i anba gouvernman SPPF ki ti fer ki nou pep i pli prospere dan Lafrik e dan larezyon. Mon rapel lannen pase letan gouvernman ti anonse ki nou pe al antreprann sa bann reform nou tou nou ti annan serten lafreyer. Bokou ti per ki ti pou mal fini, bokou ti krwar ki i ti pou zet nou pei dan en presipis lamizer nwanr. Ti annan menm bann ki ti dir ki gran mersi zot pa’n ganny eleksyon akoz lanmans pwalon ti tro so. Zot ti tre kontan Mr Speaker ki zot ti pou reste koman galiboy dan lakwizin e les chef kwi sa gato.
Nou pep Mr Speaker ti trakase ki tou bann aki sosyal tel ki ledikasyon gratwit, swen lasante gratwit ti pou ganny menase ou afekte swivan reform.
Mr Speaker desizyon difisil ti bezwen ganny fer e bezwen ganny pran. Nou ti deside pou flot nou roupi, nou ti deside pou fer gouvernman vin pli pti, nou ti deside pou fer bann ki kapab travay al travay, nou ti deside pou revwar nou sistenm tax, e nou nou ti konn son konsekans. Ler sa Lasanble dan son linanimite ti deside pou flot roupi eski nou pa i ti konnen, eski SNP zot pa ti konnen ki lavi ti pou imedyatman vin pli ser.
Ler nou ti koz lo en reform tax, eski nou pa ti konnen ki nou ti pou bezwen entrodwir bann tax parey VAT e income tax parey i leka dan bann pei marse lib. Ler nou ti tonm dakor ki gouvernman i bezwen vin pli slim, pli pti, eski nou pa ti konnen ki sa pou vedir depar volonter. Se sa Msye Speaker ki’n fer mwan vreman dezapwente avek bann deba ki lopozisyon in anmennen depi Lendi bomaten isi dan sa Lasanble. Zot pe pas zot letan konplent lefe en aksyon e pourtan nou tou nou ti konnen ki ti pou lefe sa bann aksyon.
Zot parey dezormen Msye Speaker bann dimoun ki’n fer lonmnet me apre zot plere ler dizef in ganny kase. Se sa ki fer mwan dir ki galiboy pou reste galiboy e chef, chef.
Deba ozordi ti dwatet pli fonse, deba ozordi ti dwatet konsantre lo lobzektif orizinel nou reform, eski nou pe reisi nou zefor pou mentenir nou bann aki sosyal e ekonomik? Eski nou pe reisi mentenir nou bann aki sosyal atraver en nouvo model ekonomik dan sa nouvo Sesel, eski nou pe kapab kit ledikasyon a laporte nou zenn pour zot kapab be what you want to be, Onorab Henrie. Eski zot pe kapab asire ki nou pep i reste pep pli an bonn sante dan larezyon e osi byen ki dan Lafrik. Problenm pou toultan annan Mr Speaker, latizann pou manke parfwa, teachers pou fristre osi parfwa me eski nou pe mentenir nou lendeks devlopman? Larepons Mr Speaker i wi, se sa bann endikater pour nou mezir nou reform. Koman en pep nou bezwen reoriyant nou ver rezilta, result oriented.
Politik bon marse Mr Speaker nou tou nou kapab fer. Ler leader lopozisyon i dir ki travayer i dwatet ganny 40% logmantasyon saler, sa i apel politik bon marse, parski mwan osi mon kapab dir fer vini 45% e Onorab Ferrari i kapab dir fer vin 50%. Pourtan yer sete leader lopozisyon li menm i ti dir ki fodre mop up likidite dan sistenm, fodre tir roupi an sirkilasyon me ozordi i dir nou ki li i ti pou donn 40% logmantasyon dan saler, 5 fwa par lao to lenflasyon. Kote ki sa in ganny fer omonn? Eski sanmenm sa ki zot ti aprann dan dernyen konferans liberal Beau Vallon? Akoz Mr Speaker, Senegal ek Malawi zot pa fer li, e ki kalite tax zot pou mete pour zot kapab akonplir sa 40%? Pa oubliye Mr Speaker, i paret mwan zot in bliye ki laplipar tax dan bidze ki zot in dir i annan la aktyelman pa bon. Ki manyer nou pou apel sa kalite politik Mr Speaker si pa en politik sipay.
I vre ki 4.5% pa ideal me i en komansman fodre pa oubliye nou lo milye en reform ekonomik, e la Mr Speaker mon salye zefor gouvernman pou fer desann pri lavi e mon sipliy avek bann marsan pou pran kont ki roupi in vin pli for alor fodre fer desann pri komodite. La kot nou problenm i ete, akoz SNP pa koz lo la, akoz Onorab Arissol SNP pa denons sa bann pratik malonnet par sa bann marsan avar.
Mwan osi salye Minis Finans pou fer desann poursantaz lo tax biznes sorti 44% pour vin 33%, e biznes pou nepli pey sa GST ki zot ti pe peye osi byen ki sa besman ki bann lakonpannyen telecom pou peye. Tou sa Mr Speaker pou asire pou ede pou fer ki pri lavi i desann e i vin pli abordab. Annou alor koste nou tou ansanm pour donn tou sipor sa nouvo komisyon Fair trade ki Prezidan Michel fek etablir, nou fet zot bonn sans dan zot demars pou ede fer pri lavi vin pli abordab pour nou pep.
Nou pep in vreman tenir for e pa large sa dernyen 12 mwan, nou pep in resanti sa bann defi e difikilte ki reform ti anmenn avek li. MaJoie, Union Vale, Quincy menm Matata nou tann nou pep pe plenny zot difikilte, me listwar pou rikorde ki manyer nou lo sa kote latab nou’n prepar nou pep pou fer fas avek tou bann defi e ki manyer nou pou kit deryer en pa dan moman difisil. Nou ti pe prepar nou pep pou reste atantif avek sa ki ti pe pase dan lemonn. Ler lot kote latab ti pe ridikil bann meeting konsiltatif nou Prezidan ek son lekip ti fer en komitman pou reste akote nou pep.
Prezidan ti dan sa moman dir al kot son pep dan distrik, dan zot lakour pou ekout zot e partaz zot bann difikilte, me osi byen ki zot bann lakonplisman ki reform ti’n kapab anmenn zot. Sa pep Seselwa ki posed lentelizans ti osi profite Mr Speaker pou fer pase bokou sizesyon ki pou benefis pei e la kominote dan lekel ki zot pe viv ozordi. Se byen dan sa lespri koste Seselwa ki ozordi nou reform i reste lo bon semen, nou’n ariv lwen avek reform akoz lepep Seselwa in dan sa moman difisil montre determinasyon pou sirmont tou defi e lanvi pou vwar en Sesel pli prosper pou mentenir nou bann aki sosyal.
E sa bidze i reflekte aspirasyon nou pep zot kontribisyon dan sa reform. I pa vre Mr Speaker ki lopozisyon ti siport sa demars, zot in fini oubliye ozordi ki zot ti mont lo laplenn Roche Caiman zot ti ensit dimoun pou fer dezord e desann dan lari, eski zot in bliye ki manyer zot ti dir byen for ki zot kont sa program IMF e ki zot ti menm refize pour zwenn premye group IMF ki ti vin isi. Ki manyer Onorab Henrie i kapab ganny lodas vin dir nou poudir ki zot in toultan par deryer Jj dan sa reform.
Mr Speaker zis en dimoun ek en mantalite sipay ki kapab konport li koumsa. Sepandan si ozordi zot vwar ki Jj ti byen dan son demars e zot oule come on board, feel free to do so me kit sa lakok sipay deryer parey Onorab Geroges in dir bomaten.
Mr Speaker ozordi mon dir tre for ki sa bidze i bon e ki nou progranm reform i annan en gran sikse, nou pep in matir, nou pep pe swiv tre pros tou bann devlopman ki pe arive dan lekonomi lemonn, nou pep dan son lentelizans i konnen ki fas a sa ki ti pe arive dan lemonn napa en lot semen pou Sesel e ki fodre nou leve e debrouye.
Mr Speaker ozordi nou pe vwar ki manyer lopozisyon pe esey ridikil sa progranm leve e debrouye ki gouvernman lepep pe antreprann. La nou’n tann Onorab Arissol in dir i a pli vomwen dir leve e al travay, kant a mwan mon oule salye kouraz sa zenn onm ki reste vilaz Quincy pour li dan sa moman difisil leve e al debrouye afen ki i anmenn en kontribisyon anplis dan lakour son paran. Mon salye determinasyon sa manman ki reste Union Vale ki malgre in al lo depar volonter i pa’n reste deryer pou konplent me in plito pran loportinite ki ti la devan li e kot in ganny re-trained e ozordi i a pe travay dan lendistri tourism pour li zisteman kapab nourir son zanfan e anmenmtan kontribye dan devlopman lekonomi nou pei.
Leve debrouye, parey tou bann proze Parti Lepep pou ranport laviktwar, nou pep pou reklanm son lespri travayan en lespri ki’n fer nou vin en pep pli ere dan Lafrik e dan larezyon. Demen Mr Speaker ler nou pou’n reisir nou pou ankor tann bann sipay pe reklanm nou lakaz.
Mr Speaker mon rekonnet disiplin sa zenn etidyan NIE ek lekol Maritime ki reste Ma Joie ki’n donn sipor zot paran e pare pou fer serten sakrifis. Mon lans en lapel ek tou etidyan pou pran zot letid o serye pou realiz zot rev. Nou bezwen rezet sa largiman ki personn pa ede pou fer zot grandir e ki ou’n ne avek ou lentelizans e ki sosyete napa nanryen pou fer avek ou reisit. Sa largiman SNP i en largiman pli danzere ki pe ganny propaze dan nou pei ozordi. Lentelizans pa sifi Onorab pou fer ou reisir dan lavi, i bezwen annan sa bon lanvironnman ek ledikasyon pou devlop sa lentelizans e sa se selman en gouvernman ki krwar dan legalite loportinite pour tou son zanfan i kapab garanti sa e sa se Parti Lepep ek son gouvernman Lepep.
Ler Onorab Henrie i dir nou ki tou gouvernman i donn lakaz, ledikasyon, lasante a son pep ser frer, zenn Seselwa sa i en gran mansonz danzere, sa Onorab limenm pa ti pou zanmen vin en zournalis trained an Ostrali si ti napa en gouvernman SPPF opouvwar, malgre son lentelizans. E Mr Speaker sanmen sa gouvernman ozordi ki Onorab Henrie i apel gouvernman sipay. Eski i kpab dir nou akoz Senegal son pei zidol 40% popilasyon pa konn lir, eski i kapab dir nou Malawi akoz, son lot pei idol sa, akoz zot zot zis 40% popilasyon ki konn lir. Larepons i senp, akoz zot napa en gouvernman parey Parti Lepep ki met son pep sirtou son zenn osant tou son devlopman. Lazenes i bezwen konpran sa Msye Speaker pour li pli byen kapab apresye rol enportan ki i bezwen zwe pou asire ki Parti Lepep i reste opouvwar pourki son zanfan demen i kapab ganny menm loportinite to be what you want to be.
Ser zenn nou pe anmenn sa reform pou mentenir nou bann aki sa bann aki se Parti SPPF ki’n anmenn dan Sesel, fodre pa ki nou les nou lekor ganny anbete par en bann propagann ki tou gouvernman dan lemonn i fer parey. Ozordi Onorab Henrie i koz labous plen Union Vale, anmenmtan Mr Speaker i vin dir nou poudir i pa vwar kwa ki nou’n fer pandan sa bann dernyen lannen. Eski Onorab i konnen ki sa Union Vale kot i monte desann dan en loto ti en vilaz avek zis de lakaz laso, Mr Speaker ou ou konn sa tre byen, ou’n la, ou’n swiv sa devlopman eski li i konnen e ki manyer sa plis ki 200 inite lakaz in ganny konstrit dan leo Union Vale. Nou det Mr Speaker nou larises i partou dan nou pep, dan nou lekol, dan nou klinik, dan nou lopital, dan dokter piti sa madanm ti reste dan leo Ma Joie en fanmiy ordiner, e dan limenm li Onorab Henrie.
Ozordi Senegal pei prefere Onorab Henrie i annan en reveni par tet zabitan selman $1500 Ameriken, tandis ki Malawi son lot pei prefere i annan en reveni zis $800. Zis konpar sa avek Sesel anba gouvernman Parti Lepep kot son reveni i $19,000 Ameriken.
Vwala Mr Speaker kot gouvernman Parti Lepep in envestir. Mon’n fer ase resers lo pei liberal Senegal ek Malawi pou dir ek lazenes Seselwa pour kit ater sa lakaz sipay, liberal. Mon konsey zot pou reste, mon plito konsey lazenes Seselwa pou reste isi Sesel pour zot kapab ganny sa sans zot osi fer en gro sato dan nenport ki landrwa, ki kouler dan leo.
Mr Speaker a sa pwen mon oule koz lo nesesite pour nou bann zenn aprann annan gratitid e permet mwan servi mon entervansyon lo Lasanble Nasyonal pou ilistre sa. Ler leader lopozisyon i dir ki son gouvernman pou al fer en nouvo Lasanble Nasyonal sa msye pe mank en gratitid anver nou bann pei zanmi. Nou kapab osi dir ki lopozisyon pou osi met dekote sa pale lazistis pou fer en lot se akoz gouvernman sinwar ki konstrir. Nou mazinen Mr Speaker ki i pou osi detri lopital Anse Royale osi byen ki bann lekol ki gouvernman Sinwar in konstrir dan sa pei. Be eski sa pa en lafoli? Eski sa pa i menm mantalite ki ti fer bann talibann detrir tou bann moniman plizyer milye lannen e zis akoz pa zot ki’n konstrir sa bann moniman. Sipay Mr Speaker i derobe e i oule detrir tou lakaz ki i vwar.
Eski sa, sa msye i kapab dir ek lepep Seselwa ki i pou fer avek sa bann batiman, lekel son bann dalon ki pou reste ladan, eski sa pe sanmen sa gaspiyaz ler en parti ki pa ankor menm vin opouvwar in fini fer plan pour met dekote plizyer batiman ki’n kout nou plizyer milyon e milyon roupi. Ouswa Mr Speaker vre rezon se ki akoz i pa en msye ou en madanm Chose ki’n fer louvertir sa bann batiman. Ler Onorab i dir annou kontribye pou batir sa bann batiman, mon oule fer li rapel ki i pa ankor tro tar pour li komans kontribye pou fer pale lazistis, ouswa pour li osi kapab kontribye pour ede aste enn de lekipman pour met dan son gro lofis dan nouvo batiman Nasyonal.
Mr Speaker si father i nepli annan keksoz pou dir lepep Seselwa mon ti a swete i reste trankil, give us a break, ou pa bezwen pe toultan talk, talk, talk.
Nou konn tre byen Mr Speaker ki’n arive avek larzan radyo e sa fon SR700. Kontinyen ek ou politik anmas larzan, antretan Onorab Arissol ouver ou lizye dan ki kote sa fon SR700 e larzan radyo i ganny depanse.
Leader lopozisyon i dir nenport kwa dan sa Lasanble, ozordi i annan zis bon parol pour larme e coast guard e pourtan in pas plizyer lannen dan sa menm Lasanble zis demande ki sa 2 lorganizasyon i fermen, Onorab Arissol ou osi ou’n siport sa largiman. La ki nou Lafors Defans pe zwe zot rol pri-mondyal dan defans pei kont piratri e lemonn annantye pe felisit zot i dir donn plis resours. Nou isi lo sa kote nou konnen ki nou zonm dan liniform i bezwen plis resours e ki nou bezwen plis ki en john ek en mobile pou anpes pirat vin vyol nou sovrennte.
Msye Speaker touzour lo gratitid, ozordi Onorab Henrie i dir ki ou lofis pa endepandan, i fek dir ler in fer son entervansyon. Ozordi sa msye i annan lodas dir sa. Yer ler DP ti pe reklanm sa syez sipay dan Lasanble sete ou Mr Speaker ki ti entervenir menm fas a en menas santans prizon pou fer sir ki Onorab Henrie i reste isi dan sa Lasanble. Ou ti eksplik nou ki dapre ou lentervansyon konstitisyon se Onorab Henrie ki dwatet ganny sa syez. Ozordi se sa menm msye dan sa menm syez sipay i dir ki ou pa endepandan. E se dan sa menm fason ki nou vwar ki manyer sa msye in atak SBC kan sete li ki ti travay laba, e sa i fer mwan manzinen ki si ou Msye Speaker ou ti’n donn Msye Elizabeth sa sertifika Onorab Henrie ozordi ti pou vwar ozordi pe tay an sipanpan, an sipan sipapay kot SBC.
Sa msye Mr Speaker i konfize ler i dir nou ki dan Commonwealth ki se lopozisyon ki chair komite finans. Onorab Arissol eski Onorab Henrie osi pa i krwar dan Commonwealth. Me lo sa pwen Onorab Henrie mon oule zis envit li pou al get Ostrali laba kot gouvernman ti anvoy li etidye e lafors bann parti lo komite se nou konstitisyon ki desid sa, en konstitisyon pou fer avek led Commonwealth.
Gratitid lazenes Seselwa, gratitid se en valer ki zot bezwen cheri ki pou permet zot al pli o dan lavi, rekonesans e fodre zanmen zonm dan lopilans i oubliy son nesans Onorab. E set avek sa menm rekonesans ki ozordi mon demann lepep Seselwa pou apresye sikse sa reform. 1an apre bokou in ganny akonplir, 1an apre reform nou nepli bezwen met lanniy pou aste forex pour nou travel, 1an apre reform bokou plis Seselwa i ganny loportinite pou antre dan pti biznes, 1an pare reform roupi ki nou ti’n flote in ozordi stab e pran son plas tre byen menm, 1an apre reform nou’n etablir nouvo striktir ki ava permet kree lanvironnman pli favorab pour tou biznes, 1an apre reform nou’n aprouv isi menm dan sa Lasanble diferan morso lezislasyon ki pou permet ede ki gouvernman osi i sanz fason ki i abitye depans larzan, 1an apre reform nou’n arive negosye nou bann det eksteryer kot nou’n ganny bann deal pou ki nou kapab kontinyen devlope e agrandi. Sa menm reisit ki permet ozordi annan dan nou bidze SR35 milyon pour nou vyeyar, SR21 milyon pou konstriksyon lekol Mont Fleuri menm si zot reprezantan zanmen i vot lo bidze. Mr Speaker lalis i long.
Mr Speaker apard ki SNP tou lorganizasyon enternasyonal pe dir nou ki nou pe reisir e nou lo bon semen reform e kontinyen pou fer pri lavi desann, kontinyen pou donn plis lanplwa nou pep e donn zot en saler pli o dan lavenir. Bidze ki Minis Finans in prezante Lendi le 30 Novanm i enn ki tou Seselwa i annan par ladan. Onorab Arrisol pa zis koz lo non distrik St Louis pa fer mansyon serten zabitan ki pe rankontre difikilte me plito vot an faver sa bidze e tou ou problenm ava ganny rezourd.
Bidze Mr Speaker in asire ki tou travayer gouvernman i ganny son lapey tou le mwan depi Zanvye ziska Desanm 2010. Nou tou nou annan par ladan dan sa bidze parski larzan in ganny mete dan Minister lasante pou asire ki ler ou al panse i annan koton pou netway ou blesir. Larzan in ganny mete dan sa bidze pou asire ki nou kapab aste sa plaster, sa sereng, sa pilil tansyon, sa tretman dyabet, sa panadol a letranze. Fodre nou apresye sa Mr Speaker parski Malawi ek Senegal sa 2 pei ki Onorab Henrie i admire dan laplipar klinik napa sa bann zafer. Lenn ek Sengapour ou bezwen peye menm pou en morso koton, e Lanmerik Mr Speaker pei pli ris omonn e plis ki 3an son legzistans nou vwar ozordi ki Prezidan Obama i ankor pe ganny bokou difikilte pou entrodwir en servis Lasante ki gouvernman SPPF in arive entrodwir dan Sesel plis ki 30an pase. Sistenm ki anplas Mr Speaker Onorab Henrie i depan en kantite lo polisi en parti ki o pouvwar se pour sa ki nou pe benefisye anba tou sa bann bon bon prensip parski parti SPPF, Lepep ozordi.
Mr Speaker depi nou formasyon nou’n krwar dan legalite loportinite, menm si nou’n fer reform dan nou lekonomi les mwan ozordi reafirm nou pozisyon vizavi nou bann bon prensip. Parti Lepep se nou e se nou Parti Lepep. Parti Lepep i ankor krwar dan donn tou Seselwa menm legalite dan loportinite. Fodre alors ki nou rezet sa largiman ki dir ki Parti Lepep nepli krwar dan sa bann prensip. Nou bann prensip ki promouvwar zonm i reste relevan, metod pou akonplir li selman ki’n sanze. Annou ansanm koman en pep kit deryer sa latitid konplent, annou senm en kiltir travay dir, annou montre nou lapresiasyon pour tou bann aki sosyal ki nou pe zouir ozordi. Annou ansanm kree en Sesel modern ki ava anmenn plis benefis pour nou zanfan, lazenes Seselwa. Annou leve e debrouye letan pou zis konplent in fini les sa lakaz sipay ater, leve e debrouye.
Mr Speaker i reste prezan zis pou mwan swet ou ek ou fanmiy, Minis Finans ek son fanmiy, bann manm Lasanble ek zot fanmiy, lepep Seselwa espesyalman nou lazenes Seselwa en bonn fet nwel e en lannen 2010 ranpli avek prosper e kouraz. Mersi.
Nou adjourn ziska 4er.
HON ANSLEY CONSTANCE
Msye Speaker, Minis, ser frer koleg Onorab, pep Digwa, zabitan Silhouette, bon apremidi.
Msye Speaker, sa lemonn pour lekel ki bidze 2010 pe prepar nou pou antre ladan i pa en menm lemonn ki ti pe antour nou le 31 Oktob 2008, kan nou lo kote Parti Lepep nou ti pran desizyon e responsabilite pour antre dan en progranm ekonomik striktirel.
An 2008 nou ti pe viv dan en lemonn sonm e menasan, malgre ki i annan bokou isi anndan ki ti refize e ankor pe refize pou aksepte ki lemonn ti pe pas atraver bokou problenm finansyel.
Me zis pour benefis bann ki ankor pe refize pou vwar sa ki drwat devan zot lizye, permet mwan pou zis brefman repas lo enn de pwen.
Lannen 2007 a 2008 nou ti vwar pri karbiran ogmant par plis ki 300%, sistenm finansyel mondyal ti konpletman efonde, e pa obliye osi kot di zour a lannmen likidite i disparet dan sistenm ekonomik mondyal. Sa ki devret kler pour nou tou isi anndan se ki nou pe viv dan en lemonn ki vreman mondyalize, kot problenm entern La Somali i devers dan nou lanmer, pri karbiran i reflekte dan kou transportasyon, e problenm likidite i tradwir koman en ralantisman dan lenvestisman ki antre dan nou pei.
Wi Msye Speaker, lo lot kote ou annan lefe osi ki en lemonn mondyalize i pa neseserman toultan vedir en move keksoz. Par egzanp lavansman teknolozik enorm ki lemonn pe pas atraver e sa pe pous nou pei pou enstal en kab soumaren, pour ki nou ganny pli bon kominikasyon e sertennman pri meyer marse pou kominike. Nou’n osi temwanny kot pouvwar ekonomik lemonn in sorti dan lanmen bann pei oksidantal pou komans ganny disperse avek nou bann zanmi dan pei aziatik.
Laverite se ki ant 2007 a 2009 lemonn in pas atraver enn bann pir katastrof son listwar, sa i pa mwan ki pe dir, me i annan plizyer lartik e liv ki pe komans ganny pibliye lo sa size. Letan ki nou isi Sesel nou ti get sa ki pe arive partou otour nou, sa ti donn nou kouraz e lafors pou nou oze leve e fer en sanzman radikal, wi Onorab Arrisol sa vre sanzman radikal dan lafason ki nou pti pei i ti bezwen pou li diriz son prop zafer.
En lanbisyon ti ne e komans anzandre dan nou pep, sa lanbisyon sete pou prezerv nou pei e nou pep kont sa bann fleo ekonomik ki ti pe fer ravaz partou dan lemonn, en lanbisyon ki ti transform an aksyon dan laform sa reform ekonomik ki nou’n enplimante dan en fason serye e responsab.
Msye Speaker, Bidze 2010 in vin dan Lasanble apre ki nou pep in pas 1an dan sakrifis, refleksyon e travay dir. Se sa konteks dan lekel ki mon pe get sa bidze 2010 e dan sa konteks mon ti a kontan ki lepep Seselwa i gete.
Msye Speaker, mon pe definir konteks dan lekel ki mon pe get sa bidze, akoz ki i enportan pour nou bann dimoun konpran byen ki sa premye faz reform ki nou pei in anbark lo la in terminen, me nou’n reisi pou termin li avek en serten degre sikse. Me nou osi bezwen rekonnet ki letan nou ti inisye sa premye faz reform, nou ti pe fer li san ki nou vreman kapab predir bann kondisyon letan ki nou ti pou rankontre lo kannal, akoz partou dan lemonn ti bourye.
Msye Speaker, si nou reform in reisi se gras a sa pep Seselwa ki dan en fason responsab e determinen in koste pour nou pei e lekonomi e avans nou lekonmi devan.
Msye Speaker, nou pei pe met pare pou antre dan en dezyenm faz sa reform, me diferans sa fwa si, se ki Minis Finans in table en plan mwayen term 3an pou permet nou navig okenn difikilte ki kapab prezante.
Minis in vin dan Lasanble avek en dokiman ki nou kapab fasilman dekrir koman en fondasyon solid, en platform stabilite lo lekel nou pou lans dezyenm faz nou reform. Me plis ki sa, bidze 2010 in en dokiman ki pe ofer gidans e direksyon me pli enportan ankor i pe aport bann preskripsyon ki pou asir plis kreasyon larises e en partaz ekitab sa bann gen. Nou dan Parti Lepep, nou get li koman en obligasyon moral pour nou deservi sa kous popilasyon ki pli dan bezwen, wi Onorab Henrie nou kous popilasyon ki pli dan bezwen. E la ankor i kler ki dan bidze 2010 i pran konsiderasyon pour sa group dimoun parske zot pa pe ganny defavorize dan okenn fason, Onorab Arissol.
Parti Lepep pa’n zanmen e pa pour zanmen deroute lo son lobzektif nob, son pep avan tou. Rol Parti Lepep se pou touzour debout akote la vast mazorite nou pep e pou touzour garanti sa prensip egalite dan loportinite ki nou parti in met devan nou depi 1964. Dan botan, dan movetan nou pou reste senser avek sa pep ki’n met nou la. Nou pep in pas atraver en lannen difikilte, me sa difikilte i enn ki’n ganny partaze e siporte par lamazorite dimoun. Me la ki nou pe al antre dan en nouvo lannen, en nouvo letap nou devlopman ekonomik i pou annan bann nouvo loportinite ki pou komans prezante.
Msye Speaker kot i annan nouvo loportinite Parti Lepep i bezwen la pou asire ki tou nou pep i benefisye, ki i annan en partisipasyon egal dan kontribisyon, me osi en partaz ekitab resours. Sa i nou devwar moral anver bann ki’n elekte nou, e bidze 2010 i sa zouti ki pou tradwir sa bann valer a’n aplikasyon. Me nou pe osi antre dan en monn kot nou pep pou fer fas avek bann nouvo risk e nouvo defi, Parti Lepep i bezwen ankor reponn sa lapel e dir prezan pou protez nou dimoun kont bann nouvo fleo tel ki la piratri. Dan menm enstan nou bezwen ekip nou bann dimoun pou fer fas avek defi, me pli enportan ankor ekip zot pour zot rekonnet e pou zot sezi loportinite ki sa i prezante. La ankor Bidze 2010 i azir koman en zouti byen fite, pou delivre lo sa promes.
Msye Speaker deba ki devan sa Lasanble i pa zis enn ki santre lo bidze, vre deba ki devan nou se lavenir sa pep e kwa ki nou pare pou fer pou gard e sekiriz nou dimoun kont tou adversite ki prezante. Nou’n ariv a en moman laverite dan sa pei, wi bann politisyen annou adres sa vre laverite ki ava gid sa pep dan zot zizman e aksyon olye konfiz zot e kree lensertitid Onorab Leader lopozisyon.
Onorab adress the Chair.
Nou koman bann reprezantan lepep nou pou bezwen aplik en zizman rasyonnel e osi aplik nou bon valer kretyen pour nou aport en desizyon lo si wi ou non, nou aprouv sa dokiman koman enn ki bon pour lavenir Sesel e Seselwa. Nou dan Parti Lepep nou’n konn nou bann meyer moman letan ki nou’n fer fas avek adversite, me nou pan zanmen pare pou bes lebra ouswa pou les tonbe parey lopozisyon. Nou’n touzour pare pou tradwir nou bann bon valer pou fer zot vin bann pli bon aksyon.
Nou dan Parti Lepep ki pou reste touzour akote sa menm pep, ozordi atraver sa bidze devan nou Lasanble, nou pe dir avek pep Seselwa sezi loportinite, sezi lekonomi Sesel e sezi ou lavenir avek ou de lanmen.
Wi pep Seselwa, apre ki tou pou’n fini koze pou reste selman ou ki pou fer sa vre diferans dan ou lavi, se ou ki pou vin ekspert sa vre lekonomi ou lakour, ou biznes, ou letablisman.
Msye Speaker, avek bidze 2010 nou pe vwar komansman en revolisyon, en revolisyon dan lafason ki nou kree e distribye larises dan nou pei. Nou lo kote Parti Lepep atraver sa bidze ki Minis in met devan nou lepep Seselwa, nou pe dir ki tou sa ki anvi i devret ale pou kree son prop biznes.
Ler mon koz lo biznes, mon pa pe refer lo bann gro lantrepriz ouswa gro antreprener, me la mon pe plito refer lo sa kous nou popilasyon, ki Lopozisyon pe pas zot letan pou denigre, maltrete e imilye. Lopozisyon pe fer sa zis pou dekouraz zot pour ki zot ava toultan reste son target. Pa reste lebra kwaze, bouze, pa vin viktim lopozisyon.
Parti Lepep atraver bidze 2010 prezante par Minis Faure, pe dir zot leve e kree zot prop pti biznes, se zot ki vre lespwar lekonomi sa pei, alors leve e vin sa ‘backbone’ ekonomik ki nou pei i bezwen.
Msye Speaker, dan lizye Parti Lepep, le sel vre formil ki en Seselwa i bezwen pou fer sikse dan biznes lo later Sesel, se travay for, met o maksimonm zefor, kreativite e en sans lantrepriz. Zis parey letablisman politik i retrouv son lekor o servis lepep, letablisman biznes dan Sesel i bezwen egalman deservi lepep Seselwa, se pour sela ki bidze 2010 pe kree plis loportinite pou met lepep Seselwa dan biznes. Letan ki nou pe koz en louvertir ekonomik ki pou favoriz bann pti antreprener i bezwen annan en bon konsantrasyon ki ganny mete lo formasyon bann bon baz e fondasyon pou permet sa bann dimoun pou realiz zot potansyel.
Msye Speaker, 15 an dan nou demokrasi mon krwar ki nou tou, nou’n bezwen realize ki Sesel i bezwen en gouvernman modern ki kapab reazir, fas a bann defi dan en lanvironnman mondyalize.
Alor Ki rol en Gouvernman modern? En gouvernman modern i pa la pou fer tou keksoz pour tou dimoun toultan, me i la pou permet tou dimoun pou fer tou keksoz pour zot prop lekor toultan. E se dan sa loptik ki Minis in table en bidze modern ki’n pare pou delivre lo sa promes en gouvernman modern ki Parti Lepep anba direksyon Prezidan Michel pe met pare pou inisye.
Msye Speaker, sa reform ki nou’n inisye, en lannen de sela, e sa sikse avek ki nou’n anmenn li i en testaman nou lafors, e nou lafwa koman en pep kretyen, e pour sa nou bezwen fyer koman en pep nou pa’n zis krwar dan sa reform. Nou pa’n zis debout akote e annan lafwa ki i ava marse, me koman en pep nou’n angaz nou a fon set avek nou de lanmen e atraver nou lasyer ki ozordi sa premye faz reform in vin en sikse. Me se sa menm krwayans dan pep Seselwa, sa menm lafors konviksyon, dan son abilite pou bouz touzour de lavan, se sa ki Minis ozordi in prezant nou en bidze pou viz ver le fitir.
Avek larive 2010 lepep Seselwa i met li pare pour ekrir en nouvo sapit dan son listwar, pandan sa dernyen lannen nou’n fer fas avek tou nou difikilte dan en lespri kouraz e dinite, e avek en lespri travay e responsabilite ki nou pou avanse dan sa nouvo lannen.
Msye Speaker, zis permet mwan pou dir enn de mo lo leta politik nou pei. Bann siporter SNP e Parti Lepep pa partaz zis en pei, zis en patri, nou osi partaz menm listwar, menm valer e menm lavenir. I annan en losean ki separ Sesel e Somali ki ozordi pe azir koman nou lennmi, me ant bann siporter SNP e Parti Lepep i napa okenn losean, i annan plito bann lyen familyal, lanmitye, ekonomik e nou partaz en sel desten. Mon pa kapab konpran e mon pa vwar okenn rezon pou nou divize kan nou bezwen leve e debrouy ansanm.
Msye Speaker letan bann siporter en parti politik ki pe ganny dirize dan en fason fatige parey ki i leka avek bann siporter SNP, mon konvenki ki la in plis ki ler pou zot komans fer sa vre sanzman ki zot in toultan pe rode devan zot prop laport. Parey angle i dir ‘Charity begins at home’. 11 sez vid Mr Speaker pa kapab diriz en parti politik. Mon mesaz alors pou bann siporter SNP, ‘time for change’, ‘Yes You Can’, nwel pe vini, sanz sa 11 sez vid e meble li avek bann zoli meb tradisyonnal e nou ava avanse dan sa pei.
En konsern partikilye ki pe antour sa bidze i lo sa size taks, Msye Speaker mon plis ki sir ki Minis pa ti konnen ki i annan sitan kantite eksper lo taks dan nou pei parey ki i annan isi dan sa Lasanble. Bokou in ganny dir lo sa size, e mon plis ki sir ki zot annan bokou ankor pou dir, me permet mwan pou transmet avek Lasanble konsern mon bann businessmen La Digue. Bann dimoun ki dan aktivite ekonomik lo La Digue in eksprim serten dout lo sa nouvo rezim taksasyon, zot posed bann konsern ki lezitim. Sa ki’n osi sorti tre kler se ki zot reste pozitiv lo sa size e zot pe fer laprev en pasyans byen kalm. Permet mwan pou zis transmet zot konsern avek Minis, zot santi ki i annan en mank leksplikasyon dan medya e avek bann akter dan lekonomi, zot anvi en loportinite kot zot ti ava kapab eksprim zot bann konsern lo sa size. I annan ki deza pe met serten keksoz an ekrir, me zot menm zot in enform mwan ki zot konsern i pa pou aport okenn gran sanzman striktirel dan sa rezim taks, me plito bann pti azisteman.
Pou lenformasyon Lasanble osi mon fek diskit avek en gro biznesmenn SNP ki dir mwan ki i 100% an faver nouvo direksyon ki Minis Faure in pran lo sa size taks. Son swe se ki Minis ava kontinyen dan sa bon direksyon.
Msye Speaker, mon vwar li enteresan lafason ki SNP i swazir pou divors leta Seselwa avek gouvernman Sesel, letan ki zot avans largiman ki sa gouvernman pe anrisir son lekor atraver koleksyon tax, zot deliberman pa mansyonnen ki se sa menm tax ki leta Sesel i servi pou finans progranm lasante, lediksyon, lozman e menm osi pey bann manm Onorab ki dan sa Lasanble. Pourtan se zot menm SNP ki anmenn mosyon pou demann gouvernman pou rann larzan bann dimoun ki aste latizann dan sekter prive, mosyon ki demann gouvernman pou konstrir en batiman pou abrit bann dimoun ki napa landrwa reste, zot demann semen zot demann laplenn, ogmantasyon saler, klinik dan distrik e en pil, pake. Me sa ki zot pa oule fer se admet ki tou sa bann servis i kapab selman ganny delivre atraver en bon sistenm koleksyon tax.
Msye Speaker, permet mwan pou dir de pti mo lo ledikasyon. Koman en ansennyan par profesyon mon ‘welcome’ desizyon pou enplimant en progranm reform dan nou sistenm ledikasyon, mon osi felisit Minis pour son desizyon pou met an plas sa nouvo ‘scheme of service’ pour bann ansennyan malgre ki Onorab Carpin, Mr Speaker pe sey rod lipou ladan.
Msye Speaker, mon ti a kontan sizere ki Minister Ledikasyon i fer plis konsiltasyon e i pran an kont lopinyon bann ansennyan lo sa size reform ki pe deroule. Le sel fason ki sa reform i kapab ganny byen konsolide se si lopinyon bann dimoun ki pe devoue pou fer ledikasyon marse i ganny respekte. I enportan ki kominikasyon e konsiltasyon i a labaz tou bann desizyon ki ganny pran lo size sa reform dan ledikasyon. Koman mon lo sa size, mon oule profite pou asir management avek ansennyan lekol La Digue ki zot pou resevwar tou mon sipor dan en fason pou fer lenplimantasyon sa reform vin en sikse.
Msye Speaker, dan tou zot bann mazinasyon i annan en keksoz ki lopozisyon pe esey maske, sa se ki zot in ganny depase par ‘scope’ sa bidze, zot pa konpran vre lanpler bidze 2010 alors le sel solisyon ki reste zot se pou fer politik avek. Akoz ki mon dir sa Mr Speaker, ser koleg ansennyan mwan mon a dir zot pa les zot ganny trennen dan sa zwe politik larzan. Wi pa bezwen les zot ganny antrennen dan sa zwe politik larzan ki Onorab Leader lopozisyon in koz lo la parski mwan mon krwar senserman valer en ansennyan i dekoul avan tou dan grander son lentelizans. Konmdir Nelson Mandela se lentelizans ki annan pouvwar lo larzan.
O non bann koleg asennyan mon ti a kontan demande ki i annan plis lesanz pour nou bann ansennyan a tou nivo. Plis sipor dan tou laspe zot profesyon, e mon swet zot kouraz e mon demann zot pou regard sa reform pozitivman. Pran zot prop mesaz ki zot pas ek zot etidyan pour get keksoz pozitivman.
Msye Speaker vre lespri bidze 2010, i la pou ‘focus’ nou konsantrasyon lo lavenir nou pep, permet mwan pou etal enn de legzanp devan zot.
Msye Speaker, dan lespri bidze 2010 mon pe demann Minis si ti posib pou ganny en komitman sorti kot son gouvernman pour ki dan sa prosen 5an, nou ava vwar pa mwens ki 500 pti guesthouse pe komans zot loperasyon dan Sesel. Letan ki mon dir 500, dan 5an mon konnen ki sa sif i enpe anbisye, me apretou nou pe koz 100 par lannen. Sa konfidans ki mon pe demontre lo sa size set akoz ki nou lo kote Parti Lepep nou’n posed en bon progranm lakaz pandan sa bann lannen ki nou’n opouvwar e ki nou pou kontinyen opouvwar. I sifi ki Minis i pouse pour ki gouvernman i vin avek en bon polisi ‘change of use’ e en progranm ‘chez l’habitant’ byen prepare pour ki sa sif ava materialize. Le moman ki gouvernman in fer sa bout, la i pou depan lo si nou dimoun i anvi debrouye ouswa non, me lesansyel se ki nou a ofer zot en opsyon.
Msye Speaker, i kler pou mwan ki Lopozisyon pa konpran sa dokiman bidze ki devan nou, si zot ti konpran zot ti ava konnen par egzanp ki sa bidze pe vin inisye en nouvo fason, en nouvo lespri dan enteraksyon gouvernman avek kominote biznes dan Sesel, sanmen sa ki zot ti’n toultan oule. Se zisteman akoz ki sa bidze pe permet sitan kantite louvertir ki nou pe ankouraz maksimanm dimoun posib pou sers fason pou zot atenn zot lendepandans ekonomik total.
500 nouvo pti guesthouse, bidze 2010 iI fer li posib pour en tel proze materyalize akoz ki i annan provizyon dan sa bidze ki pou ankouraz bann labank pou liber enpe kapital, la Minis i bezwen asire ki sa bann keksoz i ganny materyalize. Sa bidze pe asir en klima ki pou permet tou nou dimoun ki kalifye pou ganny akse avek kredi pou zot komans debrouye.
Msye Speaker, la nou pe koz en lot latmosfer biznes dan nou pei la, avek bann nouvo akter e nouvo partisipan e mon pa krwar ki SNP in konpran tousala dan sa bidze.
Mr Speaker lo La Digue i annan propriyeter serten domisil ki pare pou vann en lasanm ant 70 a 150 Ero par nwit, de fwa zot santi ki zot rankontre en pe difikilte pou konvenk bann operater pou vann zot bann lasanm letan ki pri i tro ba. Me tou sa i bann detay ki nou kapab fasilman rezourd avek bonn volonte.
Msye Speaker, petet keksoz pli enportan ki Lopozisyon pa pe konpran avek sa bidze, se ki sa dokiman i plito en Alpha ki en Omega, sa dokiman i en komansman me non pa en finisyon. Letan ki nou pe proklanmen ki the ‘worst is over’ bidze 2010 i pe dir nou ‘the work has just begun’ alors annou leve e debrouye pour sa pei.
Msye Speaker, mon pa kapab termin mon lentervansyon san fer enn de refleksyon lo repons ki leader lopozisyon in fer dan son lentervansyon e lezot son bann koleg.
Mon reste tre, tre konfize, apre ki mon’n ekout leader lopozisyon koze lo sa bidze. Konfize, e mon asire ki lepep Seselwa in bezwen pli konfize ki mwan. Ozordi, mon pa kapab konpran kwa ki sa Onorab i oule ofer sa pep. Olye pran letan eksplik sa pep ki annan dan sa bidze, kwa ki sa bidze i reprezante pour li, i fer lapenn, vreman i fer lapenn pour en Onorab ki pe aspire pour ganny plis pouvwar pou fer referans nou bidze ek lekonomi Sesel parey en madanm ansent. Sorry Onorab.
Onorab kwa sa zafer madanm ansent? Li ki ti koz lo madanm ansent?
Wi, Mr Speaker mon a refer sa bout..
Non mon konpran ou aprezan.
I fer lapenn pou en Onorab ki pe aspire pou ganny plis pouvwar pou fer referans lo bidze nasyonal e lekonomi Sesel parey en madanm ansent. Sorry Onorab nou bann madanm ansent i bezwen ganny sa respe ki zot bezwen, parski se zot ki pou donn Sesel sa nouvo zenerasyon politisyen matir ki Sesel modern i bezwen.
Ser frer Seselwa, mon’n deza dir dan sa Lasanble e permet mwan redir ankor ozordi. Letan i pas sitan vit kot bokou keksoz i sanble ganny oubliye dan sa pei.
Msye Speaker yer nou ti ganny dir pei pe fait, pei pe al dan presipis, lekonomi i bankal, gouvernman napa plan, napa konsiltasyon lo plan ekonomi kantmenm i envite i pa vini menm, nou pe al bite, sistenm ledikasyon pa bon, roupi i devret vin konvertib, nou’n konvertib, la i pa kontan, nou bezwen ranforsi nou limaz a letranze i dir Prezidan zis i al marse. Msye Speaker konmdir Onorab Potter, talk, talk, talk Onorab.
Ser frer Seselwa, annou reflesir seryezman. Sa menm Leader Lopozisyon ki’n pas son legzanmen zis talk, talk, talk pou sa lannen, ler i zis koze grann parol byen for i krwar i pe pli byen travay e i pe pli byen debrouye.
Me ozordi les mwan dir zot ki Onorab i per pour get son prop limaz dan sa menm miwar talk, talk, talk. I kanmi pour admet, e konfiz lepep pour pa vwar sa ki sa menm pei ki pe agrandi son pos, e sa menm pei ki pe fer li viv dan konfor. Msye Speaker, olye ankouraz ou, i pou leve e debrouye lo bann loportinite, i kontinyen dekouraz sa pep. Alor demann ou lekor, ki ou’n benefisye dan sa bann gran litani konplent ki leader lopozisyon in fer e ankor pe fer sak lannen. Eski ou pou kontinyen asize manz ou zong, reste obor miray, e get leader lopozisyon e konpar li avek Profet Moïse? Non mon frer, leve ou, pran sa challenge, se par ou prop zefor ki ou pou avanse dan lavi. Yes pran sa challenge parske zis ou ki pour kapab fer ladiferans ou prop Lavi.
Msye Speaker, kan li ek son parti pe rode ki mannyer pour bat latet nou pep avek plis konfizyon pour detrwa vot, parti lepep anba gouvernman Prezidan Michel pe rod meyer solisyon pour amelyor sitiasyon ekonomik e donn plis fanmiy Seselwa pouvwar finansyel.
Sa i fer mwan mazin, sa pasaz Labib kot ti annan en papa ki ti annan detrwa garson. Kan tou lezot ti pe travay tre dir pou ogmant larises fanmiy enn ti deside egorz son papa pour donn li tou son byen. Maltret son bann frer e al pas letan diverti kontan ek son bann dalon. Apre ki tou ti’n fini, pos ti’n vid i ti retournen avek en figir pitye e menm al dormi dan park koson.
Komans wrap up Onorab, komans wrap up.
Mr Speaker, frer ek ser Seselwa mwan mon ti a kontan anvoy en mesaz kler avek lopozisyon sirtou leader lopozisyon. Nou’n pran nou lendepandans, nou’n ganny nou laliberte annou pa fer sa fot les sa bann liberal ki zot pei i dan pli gran konfizyon e dezord total vin enstrir nou lademokrasi.
Ozordi, mon oule enform tou Digwa e tou zabitan Silhouette ki mon reprezante, mon dir zot ki wi dan sa bidze i annan provizyon pour ki nou bann serten devlopman ki nou’n met devan gouvernman i kapab ganny realize.
Avek sa mesaz your time is up Onorab.
Mersi Msye Speaker, mersi tou dimoun pou ekoute. Mersi.
HON COLIN DYER
Mr Speaker, Minis, bann manm Onorab, tou zabitan mon distrik Beau Vallon, frer ek ser Seselwa bon apremidi.
Mr Speaker en keksoz ki fodre nasyon Seselwa i ganny li kler, kan en bidze i ganny prezante, i pa louvraz lopozisyon pou sant laglwar en bidze. I louvraz lopozisyon pou depouy sa bidze, montre lepep son lavantaz ek son dezavantaz e fer lepep vwar ki larout en pei pe pran, e lopozisyon ki’n ganny elekte avek 45% an montan i fer son louvraz e fer li tre byen.
Ankor ennfwa bidze in ganny prezante avek Lasanble Nasyonal pour nou pei e nou nasyon fer fas avek lannen 2010. Ankor ennfwa i mon devwar koman manm elekte pour distrik Beau Vallon pou mwan donn mon reaksyon lo sa bidze lo lavenir mon pei e lavenir mon nasyon Seselwa.
Mr Speaker permet mwan depi Oktob 1977 pa Oktob 2008, mwan en zenn Seselwa ki ti enterese avek prosperite mon pei e mon nasyon Seselwa a’n antye mon ti form parti sa group dimoun ki ti pe opoz sistenm ki en zonm ek son group ek fizi ti’n enpoz lo Sesel ek Seselwa. Nou ti pe dir ki sa sistenm pa bon. E ki i ti pou fer ditor Sesel avek Seselwa.
Mr Speaker pou lenformasyon lazenes Seselwa depi ‘77 ziska ‘90 tou sa ki mon pe dir a ot vwa ozordi isi anndan mon ti napa drwa dir lo medya ni an piblik. Nou ti bezwen travay underground akoz nou ti pou kapab ganny touye, disparet, an prizonnen, e ganny tortire pou en long letan oubyen ganny deporte dan nou prop pei Sesel.
Ozordi Mr Speaker, lannen 2009 mon salye tou bann dimoun ki’n pas atraver tou sa bann kalamite, e sirtou mon salye bann ki’n donn zot lavi pou Sesel ek nasyon Seselwa. Lekritir i dir nou napa pli gran prev lanmour ki ler ou donn ou lavi pour sa bann ki ou kontan. Wi, lalit pa’n anven, sistenm miltiparti in retourn Sesel depi 1991. Demokrasi, laliberte, lazistis ek laverite pe avans zot lepa dousman ek konfidans. Ozordi ankor mon salye tou Seselwa ki pe kontinyen anmenn sa lalit pou retir sa mindset sosyalis marksis ki ankor pe diriz Sesel.
Mr Speaker i domaz ki Seselwa ti swzir pou remet SPPF, Parti Lepep koman gouvernman ziska ozordi. Me i pa zanmen tro tar pou sanze. Pandan tou sa bann letan lopozisyon ti pe dir ki gouvernman Sesel i bezwen sanz son sistenm politik ekonomik e fiskal. Pli presizeman an 1998 nou ti dir ki Sesel i bezwen sanze, nou pa pou kapab kontinyen fer det akoz nou pa pou kapab repeye e Sesel pou fait. Se egzakteman ki nou’n vwar ozordi e IMF in bezwen rantre. SPPF, lepep pandan sa letan zot ek zot mindset marktis ti kontinyen akiz nou koman bann dimoun ki pa konn nanryen e ki pe anvi pran pouvwar e anvi fer Seselwa martir.
SPPF Lepep ti kontinyen manti avek lepep Seselwa. Zot ti dir ki lekonomi i solid, solid konman en ros granit, lekonomi i an bonn sante. SPPF lepep ti vin avek sa fame MERP e Seselwa ti ganny dir ki tou pou fleri dan Sesel, Seselwa pou ris, wi fo promes par fo profet. Ozordi mon demann Seselwa leve, rezet Jj Spirit, adopte Holy Spirit pour gidans, pour zot kapab fer bon desizyon dan zot lavenir, akoz spirit i annan zis enn ki bon, se the Holy Spirit.
Mr Speaker pandan tou sa bann lannen ki mon’n dan lopozisyon kont gouvernman SPPF Lepep, ozordi mon dir mon’n touletan fer mon legzanmen konsyans, mon’n kestyonn mwan menm, rode ki sa ki mon pe fer i byen e mon’n touletan demann Bondye son gidans pour gid mwan e kit mwan dan mon semen e donn mwan langazman pour rod progre e prosperite pour Sesel avek tou Seselwa.
Mr Speaker ozordi mon deklare devan pep Seselwa avek lafyerte ki mwan ek mon bann koleg lo sa kote latab tou bann ki’n siport nou san kondisyon e osi bann ki’n nepli vivan avek nou ozordi ki nou annan rezon, nou’n annan rezon pou angaz nou dan lalit pou anmenn Sesel dan reform ekonomik fiskal, politik ek sosyal e sirtou pou anmenn la demokarasi, laliberte e la prosperite pour tou Seselwa.
En paragraf dan diskour Minis Faure in afirmen ki yes nou ti annan rezon. Mr Speaker mon sit sa paragraph, Minis i dir; ‘I kler ki sa seri reform ki nou’n entrodwir in met nou lo en semen drwat e vre devlopman soutenab’, savedir semen ti tord. ‘Me si nou pa ti’n fer li, nou pa ti pou tenir larout i kler, nou ti pou al a’n aryer e saler ti pou bezwen bese’. Ekout byen sa Seselwa, ‘an rezilta plis dimoun ti pou perdi zot travay e nou ti pou trouv nou dan en sitiasyon pli pir ki nou’n zanmen konnen’.
Mr Speaker i kler ki SPPF lepep in met Sesel 30 lannen a’n aryer. Ozordi ler ou analize ou vwar ki sa parti 3 non in fer en letour 360 degre. Tou sa ki zot ti detri an 1977 zot pe retourn avek tou. Sa ki danzere ladan mon bann frer ek ser se ki zot vin koz manti avek nou kan zot dir ek Seselwa sa ki zot ki pe entrodwir i modern, be mon bann frer ek ser Seselwa ki manyer sa ki ou ti detri an 1977, an 2009 ou kapab dir sa i modern, aret bat latet Seselwa zot.
Mr Speaker ler mon get sa letour 360 degre lo premye santenn degre mon vwar en lakok, e lo la in ekriy sosyalis marktis. Lo dezyenm santenn degre mon vwar en lot lakok, ki lo la in ekriy plito sosyalis. Lo trwazyenm santenn degre mon vwar en lakok, e lo la in ekriy senpleman lepep. Sa dernyen 60 degre e ariv kot ti komanse mon vwar en solda pe sey kasyet son fizi koman franse i dir ‘Nu comme l’a mer la enfanté’…
Redir nou ankor.
Mon remarke sa solda pe rod en lakok liberal. E IMF pe get li, wi mon konpran ki sa solda pe sey rod en lakok liberal. Pour ou vin en liberal ou pa bezwen en lakok Mr Speaker.
Mon pou eksplik zot sa pli an detay dan mon diskour leta lanasyon.
Order, order. 5er pe al fer bann manm i komans fatige, order. Onorab proceed.
Mr Speaker rezon prensipal ki sa pti group solda ki ti fer kou-deta sete ki Msye Mancham ti pou vann Sesel ek etranze e ki i ti pas tou son letan a letranze pe voyaze e pe mandyan. Ki Msye Michel pe fer ozordi?
Parti Lepep i dir Msye Michel pe al debrouye sak fwa i al a letranze, ki kalite debrouye ki i pe debrouye, vann later avek etranze? kolekte meday? Mandyan? Eski ozordi SNP i devret fer kou-deta lo sa menm rezon ki SPUP/SPPF alias Lepep ti fer kou-deta an 1977.
Onorab Potter in dir nou ki nou pa en lopozisyon relevan, e nou pa kontribye nanryen pou Sesel, ki Onorab Potter pe dir nou? Ki nou devret pe met bonm dan lotel, met bonm kot SBC, met bonm dan lavil met dife, fer dezord dan lavil, kanpe dan lesplannad, lager ek gard parey SPUP/SPPF/Parti Lepep ti fer? Sanmenm sa ki apel en lopozisyon relevan? Ankor dan mon repons leta lanasyon mon ava dir zot plis.
Mr Speaker nou pa pou tonm dan sa bann bandisite, nou pa pou fer sa bann move aksyon, sa rikord sal pou reste avek SPUP/SPPF alias Parti Lepep
…nou pa bezwen lakok nou anvi vwar lape renye dan Sesel e ki tou Seselwa i viv anpe. Nou anvi vwar prosperite pour tou Seselwa. Nou respekte laliberte e drwa tou dimoun. Nou fyer ki Msye Paul Mathieu sef IMF Sesel in rekonnet sa e in dir an piblik. Yes, SNP i lo bon larout pou diriz Sesel demen.
Mr Speaker Onorab Potter i konn byen ki SNP i en lopozisyon relevan. Sanmenm ki SPPF/Lepep in vin en parti ki zis reazir lo bann lide e pa konnen ki manyer pou anplimant sa bann lide ki SNP in met devan. Dan en Bill ki devan Lasanble nou pou vwar sa tre kler byento. Mr Speaker mon rapel parol sa saz ki ti dir, ‘pa trakase manrmay SPPF pou netway son salte e apre Seselwa pou donn zot SNP sa manda pou met Sesel lo bon semen e anmenn prosperite pour tou Seselwa’.
Mr Speaker dan son prezantasyon Minis in mansyonn laplenn pli nivo plizyer fwa. Sa i vedir ki laplenn i ankor pa nivo. SNP i dir ki fodre laplenn ennfwa pour tou I vin nivo. Nivo dan servis piblik, nivo dan ladministrasyon distrik, nivo dan lalwa ladministrasyon licensing, nivo dan biro lenvestisman, dan sistenm tax, dan servis sosyal, dan welfare agency. Komisyonner Eleksyon fodre i sanze e i vin en Komisyon Elektoral, kot pa zis en dimoun ki fer desizyon dan sa biro.
Mr Speaker ler gouvernman ti anons tax threshold lo premye SR250 mil profi detrwa lannen pase, savedir si ou ou fer SR250 mil ou pa pey tax, mon ti dir ki sa se en mannev politik pour SPPF rod vot. Mon ti korek. Sa ki zot ti donn ek lanmen drwat zot repran ek lanmen gos aprezan. Mon santi ki threshold pou komans pey tax i devret komans lo SR150 mil pour tou biznes ozordi.
Mon krwar ki sole traders e partnership i devret pey tax 15% aparti SR150 mil ziska SR150 mil. E aparti SR500 mil ziska 1 milyon i devret 20% e parlao 33%. Pour bann konpannyen ek trust aparti SR150 mil ziska 1 milyon mon panse i devret desann lo 20%. Aaprti 1 milyon ziska 2 milyon i devret desann lo 30% e aparti 2 milyon ou a kapab apply li lo 33%.
Mr Speaker tax lo dividends i devret tire, sa i ava ankouraz dimoun pou envestir plis larzan dan biznes. Mr Speaker tax lo lentere savings dan labank ziska SR100 mil i devret ganny retire. Sa i a ankouraz travayer ki pe travay dir pour met dekote en pti larzan pour ki i a kapab pran en loan pou fer son lakaz oubyen aste en bout later, oubyen aste en lakaz, sirtou la ki gouvernman in anonse ki pou ganny en lakaz ki’n konstrir par gouvernman aplikan pou bezwen met en kontribisyon finansyel. Mr Speaker mon repete i malonnet pou en gouvernman pran tax lo savings en malere dan labank ki’n travay dir SNP i kont sa tax lo savings malere dan labank.
Mr Speaker Minis Faure in anonse ki aparti Zanvye 2010 bann biznes pa pou bezwen pey GST lo bann prodwir ki zot enporte e bann servis ki zot donn avek bann lezot biznes e dimoun. Minis in mansyonn serten e answit dir eksetera, eksetera i vedir plis prodwir e servis ankor e i pa’n mansyonn tou. Eski bann gro kontrakter pa pou pey GST lo materyo ki zot enporte? Mon ti a kontan Minis i klarifye sa. Tandi ki bann pti kontrakter ek zouvriye ki pe fer travay pour bann dimoun ordiner pou bezwen pey GST dan bann laboutik ki fer enportasyon e vann avek zot kliyan bann dimoun ordiner, malere pou kontinyen soufer.
Mr Speaker mon ti a kontan Minis i adres sa sitiasyon osi kot bann gro kontrakter i fer gro lenportasyon san ki zot bezwen pey import licence parey tou lezot enportater.
Mr Speaker, akoz esper Zilyet 2010 pou entrodwir personal income tax kan bann biznes i deza depi Novanm 2008 pe pey Seychelles Revenue Commission olye pey sekirite sosyal lo lapey travayer? Savedir se tax ki pe ganny peye lo lapey travayer aparti Novanm 2008 e pandan lannen 2009. Tou travayer vedir i deza pe pey personal income tax dan en fason ki pa ofisyel. Minis ou ti’n devret fini anons bann allowance oubyen bann konsesyon ki personal income tax pou baze lo la, non pa kit travayer dan fernwar pou ankor 6 mwan. Mon dir tou travayer i devret ganny zot return tax form aparti Zanvye 2010, e ganny en refund lo tax ki zot in peye aparti lannen 2009. Wi, Mr Speaker nou pou fer fason nou pou pouse ki sa i vin en realite e ki travayer a ganny serten benefis dan sa lavi difisil.
Mr Speaker tou travayer Seselwa ti pe ekspekte en logmantasyon saler pour zot fer fas avek pri lavi. Pran par egzanp carer, i annan lenzistis lafason ki lapey i ganny kalkile. Legzanp; en carer ki travay ek en dimoun ki kapab fer tou son twalet li menm i ganny menm saler ek en carer ki travay menm kantite letan ek en dimoun ki pa kapab fer nanryen, e sa carer i bezwen fer tou keksoz avek sa dimoun. Mr Speaker sa i enzis. Minis fodre sa i ganny gete, lapey i ganny re-aranze. Mon lans en lapel avek tou bann biznes dan sekter prive pou konsider donn zot travayer ki lapey i pli ba en logmantasyon aparti Zanvye. Petet mon a dir aparti 5% a 10%. Mon osi lans lapel avek tou travayer Seselwa annou ansanm nou tou vin en nasyon pli responsab e annou vin konsansye dan nou travay akoz se prodiktivite ki ankouraz saler pou monte.
Mr Speaker Minis in anonse ki sak distrik pou ganny en sonm SR800 mil pou finans bann pti proze kominoter. Bann manm elekte SNP, ki pou zot rol? Mr Speaker koman en manm elekte nou pa devret ganny demande pou asiz lo DCC ki zwenn ler zot anvi zwenn, nou devret lo sa tim ki apel action team ki devret zwenn regilyerman e fer bann desizyon ki bon pour nou distrik. Tou fason Mr Speaker SNP dan gouvernman pou sanz sa sistenm e etablir en sistenm demokratik e zis.
Wi, Mr Speaker, Onorab Henrie i parfetman korek foreign direct investment fodre benefisye nou kominote a’n antye. Ler Onorab Henrie ti dir sa bann manm lot kote ti donn legzanp lo Beau Vallon, serten manm ti dir Dyer pa pe travay. Dyer pour zot lenformasyon in prezerv Regatta site Beau Vallon, ek lans Beau Vallon depi Coral Strand ziska Mare Anglaise. Dyer in defann Larisi konble lanmar tranbler Beau Vallon, e i pou fors li tir sa ta coral fill ek later rouz ki in mete. Dyer pou kontinyen defann lentere zabitan Beau Vallon e lentere tou Seselwa.
Mr Speaker avan mon terminen mon pou retourn lo komansman mon repons. E pour Seselwa rapel byen, Onorab Georges in dir zot tre kler bomaten, si i annan en non ki SPPF lepep ti’n devret pran se senpleman Parti 360 degre. Mr Speaker sa parti i zis sey soufle divan anba son lezel e dir in fer sa, sa sa e i kontinyen. E zot konnen ki si ti annan en gouvernman demokratik Sesel, Sesel ti pou’n devlop 12 fwa plis ki ozordi.
Legzanp, Msye Rene in afirm sa limenm dan en progranm lo televizyon pou glorifye li, i ti dir, ‘si mon pa ti’n fer kou-deta mon ti pou’n reste premye Minsi pou 20an. Savedir kot Sesel ti pe ale i annan posibilite zanmen i ti pou ganny en eleksyon. Laswaf pouvwar en zonm in met retar en nasyon pou 33an.
Mr Speaker sa bidze pa’n anmenn gran lespwar pour Seselwa, in senpleman propoz depans gouvernman pour lannen 2010. Ler mon tann Minis i dir ki par 2012 ki gouvernman pou’n kapab anmas ase rezerv pou lenportasyon pou zis 3 mwan, sa i vreman trakasan, sirtou la ki sa konpannyen Franse in fer en evaliasyon lo lenfrastriktir PUC, elektrisite ek delo, e nou konnen poudir bill pe al ogmante e sa evaliasyon in montre ki Sesel i 25an an retar lo stokaz delo. E lenfrastriktir elektrisite i dan katastrof e kapab kolaps nenport ler e ki Sesel ozordi pa dan en pozisyon pou envestir dan sa servis esansyel, i vreman trakasan ozordi.
I annan gro posibilite ki Seselwa pou vwar li pe servi labourzi detanzaot byento. Frer ek ser Seselwa pa krwar poudir the worse is over maybe the worse is to come. Frer, ser Seselwa tou pouvwar pou dan zot lanmen byento zis pa les zot perdi sa sans, pa les sa sans pase, reflesir byen avan zot swazir zot prosen dirizan.
Mr Speaker ou kapab donn mwan ankor 5 minit.
Non non, wrap up i reste ou en dernyen minit.
Yes mon a wrap up prezan.
Mr Speaker i reste pou mwan swet ou e ou fanmiy Zwaye Noel e bonn ane, Minis Zwaye Noel e bonn ane, kouraz pour sa bann lannen difisil ki pe menase ki lo nou pei. Tou mon bann manm koleg Zwaye Noel e bonn ane, zabitan Beau Vallon mon swet zot Zwaye Noel, en Noel dan lape menm la soufrans e mon swet zot kouraz pour sa lannen difisil 2010 ki pe vini. Mwan osi swet Zwaye Noel tou pep Seselwa e lape dan zot leker. Mersi.
Meeting i adjourn ziska demen 9er bomaten.