"Pou richès lò Ayiti genyen, posibilite yo twò bèl, e danje yo twò grav pou n kouri tout boulin kòmanse fouye san byen kalkile."
Lò ak Anviwonnman an
Anviwonnman Ayiti a menase otan sa frajil. Ekspòtasyon bwa kanpèch kòm bwa siperyè ak pwodiksyon chabon fini ak rakbwa peyi a. Anplis do mòn yo ki fin kale, Nasyon Zini vin pot kolera lan peyi a an 2010, kontamine rivyè yo. Maladi kolera deja tonbe sou plis pase 500,000 moun epi li touye plis pase 7000. Lè n konsidere pwoblèm sa yo, fòk nou pran prekosyon ak tout aktivite ki ka andomaje anvironman anplis, sitou fouye min lò. Atansyon pa kapon. Fòk nou pa rantre lan fouye min lò toutotan nou poko ka kontwole ki domaj sa ka fè ni sou lasante travayè lan min yo, ni sou anviwonnman an.
Atravè lemonn, fouye min lò se youn lan pi gwo kòz polisyon ak dega lan anviwonnman paske travayè yo sètoblije sèvi ak diferan pwazon pou yo retire lò lan wòch yo. Yon min ka pwodui 80 tòn fatra pou chak ons lò. An 1995, pwazon siyanid ki te sèvi lan yon min lò koule tonbe lan Larivyè Omayi lan peyi Lagiyann. Larivyè sa se pi gwo rivyè (51km) lan peyi sa a. Prezidan peyi a te sètoblije deklare tout rivyè a kòm yon zòn pou moun pa pwoche. Valè siyanid ki te tonbe lan larivyè sa a te fè nivo pwazon lan dlo a rive 148 fwa plis pase valè depatman leta sou anviwonnman o Zetazini konsidere kòm kantite moun ka tolere. Konsekans yon aksidan konsa ann Ayiti tap pi grav toujou. Pifò kominote lan peyi a pa gen rezèvwa dlo pwòp; se ak dlo larivyè yo sèvi pou tout bezwen yo.
Gwo danje ki menase peyi a se chèf ki wè lajan yo lan lò a. Sa kont pou fè yo neglije prekosyon yo dwe pran anvan yo rele di fouye. Lan yon peyi kote leta poko arive asire moun gen dlo pwòp, ni bay sèvis sanitasyon, fòk sa diminye konfyans leta ap kab met sou pye yon sistèm siveyans serye sou konpani kap fouye min lò yo. Lan yon peyi kote sistèm jistis la fèb, fòk leta montre li ka jije gwo zotobre lan konpani min yo san patipri, depi ta gen bezwen pou yo prezante lan tribinal.
Lò ki ann Ayiti a, se yon lò ki fon anndan mòn peyi a. Se gwo eksplozyon ki pou fann mòn yo epi se ak pwazon tankou siyanid ak mèki pou yo wete lò a lan wòch yo. Nenpòt ti kras pwazon sa yo ki ta tonbè lan anvironman an, sitou lan sous dlo yo, se malè. Yon aksidan konsa ka kont pou elimine tout yon rivyè, touye tout bèt ladann, fè moun pa ka sèvi ak dlo a ankò.
Alèkile, konpani yo pito kreve mòn yo, fè basen kote yo ka ranmase lò. Yo pito fè sa tank pou yo fouye pèse mòn yo. Kreve mòn yo pou fè basen koute mwens pase fouye twou. Trè souvan, fini yo fin kreve mòn, pran lò, yo vire do yo, epi yo kite yon pil twou ak yon pil fatra pwazon dèyè. Si w te gen kay ou, lakou w, demanbre w sou mòn nan, w a chèche lan twou an, w a wè si w jwenn yo.
Deja plizyè konpani etranje pibliye yo gen dwa sou anpil tè lan nò a. Ansanm, leta ba yo dwa sou 33% nò a. Tout chèche nou chèche, nou pa rive jwenn okenn dokiman sou kijan leta pral pwoteje byen moun nan zòn nan. Dapre sa Jane Regan pibliye lan jounal “Guardian”, prezidan konpani Mineral Ewo-azi (Eurasian Minerals) fè chèlbè di “nou kontwole plis pase 1770 kilomèt kare tè”. Menm konpani sa te jwenn dwa lan men leta pou fouye tè distans 12 kilomèt de Okap. Nou pa konn si leta te kalkile si distans sa a kont pou anpeche eksplozyon yo souke Sitadèl la. Se pou leta deside ki enpòtans trezò nasyonal yo gen pou li. Leta gen pou l deside si l ap kite konpani min degonfle mòn anba Sitadèl la.
Avrèdi, fòk leta rekonèt nanpwen anyen ann Ayiti ki pi enpòtan pase popilasyon an ak anviwonnman an. Fouye lò ann Ayiti pa dwe fèt an mesken. Konpani yo dwe fè tout depans nesesè pou pwoteje anviwonnman an. Se pou yo gen asirans pou ka aksidan. Se pou yo bay kontribisyon regilyèman lan yon fon ni pou leta ka bay moun dlo pwòp, ni pou leta ka fè netwayaj lan zòn ki ta arive kontamine. Se pou antant yo ak leta pèmèt gouvènman an rele yo lan tribinal menm lè yo pa aktif ankò lan fouye min lan peyi a. Konsa, ap gen mwens chans pou yo rale richès lò a, vire do yo, epi kite peyi a an dekonfiti.
Se malere ki pi siseptib soufri lan afè lò sa a. Yo ka pèdi tè yo pou fè plas pou konpani etranje. Pi devan n a wè si leta ap poze pat sou byen moun sou pretèks li gen dwa fè sa pou itilite piblik. Kòmkwa li pa ta ka fè konpani yo lwe tè yo. Si leta vle fè abi, li gen gwo ponyèt. Abitan pa ka bat. Sèlman, nou swete leta pwoteje enterè pèp l ap sèvi a.
Atout sa klè, nou dwe pran prekosyon anvan nou tonbe fouye, men devan mago lajan 20 milya dola anba mòn yo, sa pap etonan si ofisye leta otorize konpani fouye je fèmen. Fòk nou pa janm bliye chaje peyi pòv ki plen mineral e kwak sa, yo rete pòv. Ayiti gen twòp bezwen pou l kite richès li pase mal. Anviwonnman n twò frajil pou n pèmèt fouye min san regleman domaje l anplis. Pou richès lò Ayiti genyen, posibilite yo twò bèl, e danje yo twò grav pou n kouri tout boulin kòmanse fouye san byen kalkile. Sitiyasyon peyi a kritik. Fòk leta poze pou l pran desizyon kap lan avantaj nou tout. Mineral peyi a pa pou gaspiyaj.
Sous enfòmasyon ak kalandriye aktivite konpani min lò ann Ayiti:
Tout enfòmasyon sou lò ann Ayiti ak tout enfòmasyon sou konpani ki gen pèmi sou tè Ayiti se enfòmasyon nou pran swa lan men konpani an menm oubyen lan jounal etranje ak lan rapò gouvènman Ameriken an. Nanpwen okenn enfòmasyon ki soti lan rapò leta Ayisyen pibliye. Sa pa fasil pou jwenn lan domèn piblik rapò leta Ayisyen siyen lan non Ayisyen.
1970 konsa-Nasyon zini pibliye gen lò ann Ayiti
1985- Gouvènman Ayiti a declare gen lò lan nò peyi a
1997- De konpani kanadyen “KGW Resources” ansanm ak “St. Genevieve Resources” siyen yon antant ak gouvènman Ayiti a ki ba yo dwa fouye kuiv ak lò lan plizyè kote lan nò peyi a. Yo gen dwa lan Blondin, lan Douvray, lan Faybe, lan Mòn Bosa
Ant 1995-1999 “KWG Resources” (70%) ansanm ak “St Genenieve Resources” (30%) fouye min kuiv lan Douvray ak lan Blondin. Alalong pwojè sa a vin rele SOMINE.
9 Mas, 2005. Gouvènman Ayisyen an apwouve antant prezidan peyi a te siyen an 1997 ak konpani min yo. Yon pati lan antant sa a bay “St Genevieve” dwa pou l fouye lò lan zòn Faybe a. Antant sa a te bay St Genevieve dwa sou 50 kilomèt kare tè. Pou sa, konpani a te gen pou l peye leta 1.8 milyon dola e fòk li te peye lete 2.5% sou lò li ranmase.
2008- “St Genenieve” chanje non. Li vin rele “Copper Mesa Mining”.
2012- Plizyè jounal etranje ekri pou fè moun konnen Ayiti gen apeprè 20 milya dola lò lan mòn yo.
2012- Dapre Jane Regan, yon ansyen minis Ayisyen ki te siyen kontra pou Ayiti ak konpani min yo, vin ap travay kounye a kòm konsiltan k ap defann enterè youn nan konpani sa yo.
Susan Wacaster. The Mineral Industries of the Dominican Republic and Haiti. Published by the US department of the anterior and the US Geological Survey in the Area Reports International 2009, Volume III.
Dirty Metal Mining, Communities and the Environment. A Report by Earthworks and Oxfam America. 2004
Jane Regan. Haiti's rush for gold gives mining firms a free rein over the riches. The Guardian. May 30, 2012
Foto bò larivyè Ayiti yo se gran mèsi Gordie Simon.