Natifnatal-Wanakera-Karib: Nan sistenm-lang matnik la
"Lalin ka klere"
Lalin se an satelit ka tounen nan lawonn planèt-tè a ek ka klere delè nan lannwit. Lalin ki nan 400.000 tjilomèt alsa latè, karant kou pi piti pase'y ek ka pran 27 jou, setè ek 43 minit pou tounen nan lawonn li. Lalin lan 49 kou pi piti pase planèt-tè a. “Lalin kouri séré davré i té konprann soley té ka lévé“ (Koulé, Joby Bernabé nan Démaré, 2007). Lalin se tout ti-planèt piti ka tounen oliwon an pi gwo. “Misié déklaré sé lalin ka gouvènen lanmè-a ; konsidiré nou pa sav sa !“ (Zwel lalin, Manuel Norvat, rarataj, 2002). Lalin se an dekou otila an moun pe fè an bagay oben pa. Lalin kòdjòm pou mete degra an tè. “Ki lalin ké ban mwen an favè pou an jou man pé sa simen anba zel jennes mwen twa ponyen pawol bien vréyé“ (Granbèlè, Joby Bernabé nan Démaré, 2007). Lalin se an rel-limiè flògòdò ka bay nan dekou an lannwit-soukou. “èk tala simyétan paré pròp lasann li kit a-y pasé i alé vanté-y anba lalin van bon lodè,“ (Twa fwa bel kont, Monchoachi, Nostrom, 1982).
Lalin se an dekou otila debielaj an moun ka vini pi djok ek se pou’y fè anchay ka. Se nan dekou gwo-lalin, lalin-plenn otila dekou ta’a te ke ka rive. Lalin se dekou senyen se fanm lan, an kou adan chak mwa. lalin se pawol-reponn titim-bwa-sek ta’a: “toujou plenn pa janmen rive mètba“. (Lat. luna, an tizi lucina, ki sòti nan lucere, voye rel limiè). Nan sistenm-lang matnik la, lalin ka klere. Lalin-nan-desandan, tan eti ka kouri depi gwo-lalin jik dènie dwel lalin. Lalin-fò, tan otila mannigèt lalin pi djok pase anlòt, depi prèmie dwel lalin jik lalin-plenn. Lalin-fini, tan ki nan mitan dènie dwel lalin ek lalin-klere. Lalin-klè, bay-kalinda ka rarate lèwdou, lavi yonn-a-lòt, ladjèwte eti moun ka voye nan sware-bèlè, lè tjanmay ja ka dòmi. Ni sèt danse-lalin-klè: benezwel, mabèlo, kanigwe, kalennda, karese, ting-bang, woule-mango. Lalin-klè, tan otila lalin ka klere dri ek ki pa kòdjòm pou voye lak nan lanmè. Lalin-koupe, prèmie oben dènie dwel lalin otila moun matnik ka voye lak nan lanmè pou pran balawou, chès, karang, volan ek zòfi. Lalin-piòpiò, tan otila mannigèt lalin pi piòpiò.
Dlo-lalin, dlo ki dòmi dewò nan dekou gwo-lalin (lè lalin toupre latè, a owonzon anba 357.000 tjilomèt) ek ki te ke pran tout djikanm lalin lan, san wè rel-solèy la, eti moun ka brè pou vidjoze kò yo tankon an dlo-zèskay. Gwo-lalin, tan otila lalin ka pran potjel an disk. Klenn‘lin, dekou otila lalin ka djigilòp dèyè an machann-chabon nan siel la, ek se lè kòdjòm pou tann filèt la. Pweson-lalin, gwo pweson lanmè cho, mola mola, 3 mèt londjè o pi gran, piti ti kay, koulè sann ka rale anlè ble, eti ka manje se galè a.
Nan sistenm-lang ayiti a, moun ka di sa konsa ; “pran lalin pou fwonmaj“ lè an moun ka pran tousa yo ka di’y pou laverite.
Nan sistenm-lang gwadloup la, moun ka di sa konsa : “lalin plen dlo“ pou fè moun sav lapli ke tonbe.
Nan sistenm-lang matnik la, moun ka di sa konsa : “Chen blan toujou ni devenn an lalin-klè“ se pou se tann ek konprann lè an moun te ka fè moun wè’y, te ka fè ganm, sa flouz pou yo veye’y ek sav zafè’y lè’y anba an move pàs.
Rédigé par : Carib.com | 23 juin 2017 à 19:48
Rédigé par : Lawonn Bèlè | 03 juillet 2017 à 17:42
Tropical Storm Don formed east of the Windward Islands on Monday afternoon. A tropical storm warning was issued for Grenada and a tropical storm watch is in effect for Barbados, St Vincent and the Grenadines and Saint Lucia. Interests in Trinidad and Tobago, Aruba, Bonaire, and Curacao should also monitor the progress of the system. According to the National Hurricane Center (NHC) in Miami, at 8:00 pm EDT on Monday the centre of Tropical Storm Don was located about 405 miles (650 km) east-southeast Barbados and about 515 miles (830 km) east of Trinidad, moving toward the west near 17 mph (28 km/h).
Rédigé par : Carib.com | 18 juillet 2017 à 19:19