Timoun lage, k ap viv nan lari Okay. Yo nan Lanfè e, Sovè yo nan paradi.
Radyo Vwa Klodi Mizo (VKM) nan kad travay li sou dwa timoun. Nou jwenn anviwon plizyè santèn timoun san pwoteksyon, san dwa yo pa respekte ki lage k ap viv nan lari Okay. Se apati you ankèt radyo a mennen sou sa, soti mas pou rive jen 2019 lan. E ankèt sa fèt an kolaborasyon avèk: Timoun lage nan lari, Paran kèk nan yo, Tribinal Premye Enstans, Ofis Pwoteksyon Sitwayen (OPC), Obsèvatwa Pou Egalite (OPE) e, awetan Enstiti Byenèt Sosyal ak rechèch (IBSR) ki pa pote kole.
An reyalite tout timoun nan Okay e, menm nan lòt depatman, lòt peyi genyen jiska anviwon 18 lane lè yo vin gen dwa gwandèt pou pa anba pwoteksyon paran osinon leta kòm timoun ankò. Sa ta vle di tout anvan lè gwandèt la timoun yo dwe jwenn bon ankadreman, bò kote paran yo oubyen youn nan ògan leta a IBSR nan ka paran yo pa gen mwayen pou pèmèt timoun byen devlope lavi yo nan tout dimansyon sa mande (Ekonomik, Sosyal, Kiltirèl, Anviwomantal, Politik). E se pa sa ki fèt nan tablo nou gen devan nou.
Sa ki parèt dwòl nan kesyon an se tout pakèt konvansyon entènasyonal, rejyonal relatif sou dwa timoun. Ak konstitisyon plis you bann lòt tèks delwa andan peyi dayiti sou dwa timoun. Yo tout ansanm di fòk leta degaje li kou li konnen pou mete tout mwayen posib k ap bal asirans timoun yo ap viv lavi yo jan sa dwe ye.
E dirijan nou yo ratifye, siyen, vote, angaje pou mete annanplikasyon ak defann yo, bay rapò sou jan sa ap evolye.
E kouman jounen jodi a nou jwenn pakèt timoun san zazil sa yo lage nan lari a ak kòd boule, voye sou do yo, dega yo pa peye, sof flanke yo nan prizon pou plèzi tout mèt chèz blèz mezanmi.
E selon tèks lwa yo toujou nan ka dirijan yo pa asire byennèt timoun yo sosyete sivil lan gen pou fè edikasyon nan dwa zimen moun yo pou sansibilize yo e, ansanm ak popilasyon an, fòse otorite yo mete nan aplikasyon tout sa leta pran kòm dispozisyon pou timoun yo viv nòmal. Malgre sa toujou nou kontinye wè timoun yo nan lari a. Nou ta kapab imajine sosyete sivil lan poko andan zafè sa.
E anpatikilye you laviday Òganizasyon non gouvènemantal (ONG) nan nivo entènasyonal tankou terre des Hommes e, nan nivo nasyonal tankou Castel Paix nan Okay k ap aji pou timoun. E se atò nou wè timoun lage nan lari a. Sa ta sanble se you sikonstans enstitisyon sa yo ap pwofite. Aladetraka mezanmi pou timoun yo.
Foure je gade sa ede nou konprann anjeneral sa gwo zotobre entènasyonal, ak Nasyonal ap deside sou kesyon pran timoun yo anchaj pou lavi yo pa degrade a pa reflete reyalite nou gen devan nou la. Se pou nou di tande ak wè se 2, lepi souvan sa yo di ak sa y ap fè, youn pa makonnen ak lòt. E nou panse reyalite timoun ki lage nan lari Okay la li demaske tout responsab demagòg k ap twoke non ak wi.
Demach yo a plis chita nan: Ekri bèl tèks delwa, Pwononse bèl diskou, Make jounen mondyal timoun, Konstwi tribinal ak Prizon oubyen sant dakèy pou timoun.
E pwofite de sa gen la tou pou regle pibyen kesyon ekonomik, konstwi prilèj yo, nan antre kò yo nan tout koze mafyozo: Monte antrepriz sou non timoun k ap blanchi kòb sal. Adopsyon timoun you mache. E San reyèlman fè avanse dosye pou amelyorasyon move kondisyon timoun yo ap viv.
Brèf sou adopsyon timoun se you mache
Gen plis pase 20 lane depi koze adopsyon timoun tounen you biznis (rakèt) nan komin Okay la ap chwichwichwi. Pa janm genyen pyès responsab pandan you lè ki bay eksplikasyon sou sa. Yo vle fè kòmkwa yo pa okouran de pawòl sa k ap sikile a. E sa fè pati travay yo pou fè limyè sou tout koze ki se you danje pou piblik lan.
Kòm sa pa fèt, raketè yo jwenn you fason pou yo fonksyone, menm lè se anba dra ak paran oubyen depwòch timoun yo.
Dil la fèt, kote gen you rezo raketè nan Ayiti ki ankontak ak you lòt nan etranje k ap aranje zafè a. Sa ki nan Ayiti ap tyeke paran afè pa bon yo, sant ofelina yo pou konvenk yo sou baz lajan, regle tout papye yo asanm ak yo. E rezo ki aletranje a
l ap finanse tout bagay yo.
Ojis enfòmasyon sou kantite kòb ki envesti pou sa, ak kantite kòb paran resevwa, fèmen men jiris osinon de lòt otorite kèk fwa , raketè yo sa yo kenbe pou kontpa yo rete sekrè. Sof ke pawòl k ap bouyi yo bay siy se gwo kòb ki dispoze pou sa.
Pifò ka adopsyon sa yo timoun yo pa rete nan peyi a.
Bagay yo konn pa toujou fini jan sa deside nan kontra. Aprè you sèten tan timoun sa yo kèk nan yo konn pako menm rive nan dwa majè yo, yo bouye kat la. Se nan moman yo reyalize moun sa, yo ansanm avèk li a pa paran byolojik yo.
Sa konn fini mal, kote nan timoun sa yo konn abandone paran adoptè a. E si posibilite a prezante, yo rejwenn paran , osinon fanmiy byolojik lan.
Nan Okay pandan 9 dènye lane sa yo, nou rankontre anpil ka, kèk moun nan peyi etranje ki peye de moun pou chaje non you seri de moun k ap viv nan depatman an osinon nan komin lan pou mete yo nan kontak avèk yo, tout fwa yo ta jwenn non fanmiy sa yo.
Nou sonje sa gen nenpòt 6 lane depi genyen you etranje ki te kontakte nou pou fè you anons rechèch fanmiy li nan depatman sid la.
Parapò nan chanjman sa bò kote timoun ki adopte yo. kèk nan paran adoptè yo konn plonje nan fristraksyon e, ki konn vin konplike eta sante yo pi devan.
Paran byolojik yo menm, kèk nan yo konn vin viv ak gwo kè kase, regrè tou. Nan lè vwazinay kòmanse rakonte mòd adopsyon sa yo se tankou se vann ou vann timoun lan, adoptè a ka deside fè nenpòt bagay ak yo ( itilize ren, kè yo pou lòt moun). E menm detwi lavi yo nèt.
Jiskaprezan nou pako verifye you ka parèy nan komin lan nan kad adopsyon sa yo genyen timoun ki tonbe nan sitiyasyon sa, pou pran kè yo osinon ren yo pou itilize pou lòt moun. Men nou konnen nan jeneral kote genyen denonsyasyon kèk sektè, sitou òganizasyon entènasyonal dwa zimen anpil fwa fè nan medya, kote genyen kèk moun nan you seri peyi nan kontinan ki vann timoun kòm esklav, pou lagè, etou, sa konn rive nan vann ògàn yo.
Nou toujou nan you sitiyasyon malgre tout koze sa yo ap pale la, pèsonn pa vle pran pozisyon ouvèt pou denonse raketè yo ak konplis yo. Paran ki viktim k ap soufri de sa, enstitisyon dwa moun yo toujou kenbe sekrè osinon fè silans. sou koze a.
Fenomèn sa nan fason sa, oubyen you lòt, pa egzante timoun yo ki lage nan lari a. raketè yo anpil fwa souche oubyen nan rakèt la ak kèk ofelina lepi souvan ki konekte ak timoun yo ki nan lari a.
Kèk ki chòy sou Ofelina yo.
Sant ofelina yo fonksyone anpil fwa ak lajan bayè defon pi presizeman nan entènasyonal la. Anpil nan pwojè yo osinon pwogram yo fèt nan sousi pou ankadre timoun yo sitou sila yo ki lage nan lari a. Ki donk nan koze sa, nou nan kalfou kote chodyè monte sou non timoun li desann sou non granmoun.
Kesyon biwokrasi a li pi fò andan sant òfelina yo. Se la pi gwo lajan pwojè a ki monte a depanse. Salè nan bon kantite pou kad, konsiltan osinon pèsonèl biwo a. You lòt bon kantite lajan pou mateyèl fonksyonman. Tout you seri machin motosiklèt dènye kri, ki nan nenpòt 150 mil dola vèt pou chak machin e, moto yo nan wotè 10 mil, 15 mil dola vèt yo chak. E ti bouda kòb ki rete a se avèk li yo pral pyese kole pou pran swadizan swen timoun yo. Nou jwenn anpil fwa timoun sa yo pa byen manje, byen dòmi, byen divèti, jwenn swen sante kalite, bon edikasyon.
Anplis genyen nan kèk dirijan sant ofelina yo ki konwonp de timoun ak pwomès y ap fè yo vwayaje nan lòt peyi, osinon bay yo lajan. E tout sa se pou antre nan relasyon seksyèl osinon fè bagay ansanm ak yo. Ke li te tifi osinon ti gason. Andan tout sa genyen nan timoun sa yo parapò a move sitiyasyon sa y ap viv, yo konn vin genyen twoub mantal, genyen lòt ki retounen al viv nan lari a. E konsa tou genyen ki konn pèdi lavi yo.
La toujou genyen you blokis pou denonse chèf awoutza ofelina sa yo. Anpil nan moun ki okouran, ki pwòch viktim, ki viktim pito gwonde osinon plenyen sa nan you kwen. Lepi souvan se paske moun yo pè represyon pa fèt sou yo aprè yo ta fin devwale sa. Paske sa rive malfektè yo genyen koneksyon bandi pou bay viktim yo presyon, fè yo rete nan silans.
You kout bèk sou politichyen yo.
Politichyen toujou chache jwenn vòt paran timoun sa yo chak fwa eleksyon deyò. Kote you pati nan kanpay la pale sou sitiyasyon ti moun sa yo lè yo rive nan pouvwa yo pral fè tout sa yo konnen pou chanje sa ( Mete sant pou asiste timoun sa yo nan tout dimansyon ak mete kredi pou akonpaye paran yo nan aktivite yo).
Lòt fason pou konfenk pi byen paran yo, yo renmen sèvi ak patwa timoun Jodi a granmoun demen ki donk avni peyi a depann de yo. E donk yo kòm otorite oblije pwan tout timoun anchaj. Depite komin Okay ak Ilavach Jean Clovi Obas se youn nan politichyen ki renmen itilize fraz sa. Epi Lè nèg yo fin chèf pawòl sa yo pa depase kat chemen Okay. Blofè sa yo, paran yo esperè yo ankò nan lè lòt eleksyon pare. Anpil nan yo se nan machin vit fime yo sikile. Wololoy timoun yo nan dlo pi rèd.
Aksyon dirijan yo nan leta
Daprè sa leta angaje li kòm tèks delwa, kòm konstitisyon. Lè nou ale nan atik 3 nimewo 2 nan konvansyon relatif sou dwa timoun li di: Leta ki andan koze sa, angaje li pou garanti pwoteksyon ak swen ki nesesè pou byenèt timoun yo. Lè nou pran paran, lòt moun ki ranplase paran (titè), osinon lòt moun legalman ki responsab timoun yo.
E leta sa yo sou baz sa dwe pran tout mezi legislatif ak administratif ki nòmal. E nan 10 zyèm chapit nimewo 260 konstitisyon Ayisyen an fè konnen: Leta fèt pou li pwoteje tout paran ak pitit, nan peyi a, menm jan kit paran yo maye, kit yo pa marye. Tout manman ki fè pitit, leta fèt pou bay yo konkou. Menm jan tou, pou timoun piti ak pou granmoun. Enyen, konsa.
Lè nou gade kouman leta a depaman ak tout sa li angaje l, wout li ta dwe pran pou pwogrè peyi a nan aksyon li.
Nou pa wè kouman ta fè timoun pa lage nan lari nan peyi a osinon nan Okay. Si nou ta panse sa, se ilizyon nou ta kapab ap fè tèt nou. Sa soti nan nati leta Ayisyen an menm. Tout kakil syantifik yo montre you leta ki chita sou Eksplatasyon, Dominasyon, Depandans, koripsyon Inegalite, Diskriminasyon, Prejije w ap jwenn you ti gwoup ki akapare tout bagay epi fò lòt ap trennen nan povrete. Sa se reyalite Ayiti.
Leta depi you bon bout tan li pa ranfòse ekonomi a. Drijan yo antre tèt bese nan you cheman newo liberal, kote yo asepte jwe wòl konsomatè, achte ak revann. Answit prifatize tout antrepriz leta, osinon fèmen yo toupatou nan peyi a.
E sa vin rann Ayiti plonje alakraba li prèske pa prodwi anyen. Monè li defavorize. Li pa gen mwayen finans. Lòt peyi pa prete li sou baz li paka remèt. Ti don yo fè li, pa itil gwo bagay. Ki donk sa lakoz you bann moun lage san travay. E anpil k ap travay yo, pa genyen you salè nòmal k ap ede yo kouvri tout depans. Epi tout pwodwi yo se prèske chak jou y ap monte disèt wotè. Moun sa yo tonbe nan you chomaj degize, nan mizè. Anpil nan yo se paran, e, se pitit yo ki lage nan lari nan majorite ka yo.
Leta pa fè envesisman seye nan kesyon sosyal. Pifò moun nan peyi a pa gen aksè: nan swen sante, edikasyon, lojman, enèji, wout, lwazi. Ti kras sa dirijan yo eseye mete kanpe pa kalite e, yo pa ase pou kantite moun nan popilasyon ki gen bezwen sèvis sa yo.
Sa rive moun ki gen mwayen ale nan etranje pou: jwenn bon lopital, bon inivèsite, pou ale nan pak, nan mize. E sa ki pa gen mwayen; yo rete san sèvis say o, jan li pase li pase. E sa ki genyen you ti kras mwaye: yo reziyen yo ak you sèvis orabè, you sèvis kochi, kole.
Leta nan deside zafè politik peyi a se sou dikte depatman deta Etazini, Lafrans, Canada li fonksyone. Pa genyen you politik ki ranmase desizyon osinon refleksyon popilasyon an sou pwoblematik reyèl ak sa nou deside fè pou devlope Ayiti.
Tout sa ki pran kòm mezi sou kesyon: leta repiblik, demokrasi, fòm konstitisyon, gouvènman osinon kalite dirijan, modèl ekonomik, fòm koperasyon, kalite diplomasi, kalite envesisman, plan sekirite, modèl edikasyon, kalite jistis, kalite relijyon, kalite idewoloji, kalite kominikasyon, espas anviwomantal. Se 3 peyi yo nou fèk sot site la nan paragraf avan an.
Leta pa defonse li pou bay peyi an sekirite. Nan tout nivo dirijan sa yo pakab sekirize peyi a de anyen san nou pa bezwen antre nan detay. Rezon byen senp pou sa nou sot esplike la yo. N app ran you egzanp byen klè sou anpil koze ki pale nan peyi a, ki eksplike pou kisa ansyen prezidan Leslie Fraçois Manigat pèdi pouvwa 19 jen 1988, e, li te gen apèn 6 mwa, li te monte 17 janvye 1988. Se jeneral Henri Namphy ki vin pran pouvwa nan men li, nan you koudeta, sou lòd depatman deta Etazini. Paske Maniga te fòse yon antrepriz Etazinyen vin ranmase you dechè toksik izin lan te lage nan Gwonaiv.
Sou kesyon chak kwen peyi a ou jwenn you kò gang k ap fonksyone a, Chak kò sa yo se pwopriyete de dirijan nan pouvwa, de politichyen, envestisè. Gwoup sa yo la adèfen politik, ekonomik. Ki antre nan you lojik pou konkiran yo jwenn plis byen, pouvwa, privilèj. Sa k ap fèt la tou nan pwojè enpeyalis yo pou peyi pa janm gen estabilite. E you fwa li rete konsa y ap toujou gen posibilite pou domine li.
Jan bagay yo ye kesyon sekirite a se you bèl rèv dòmi leve, ki pako pou jounen Jodi a.
Popilasyon livre prèske alimen m. E tout boulin nou vin tonbe nan sa yo rele tout moun ki kapab sove tèt yo degaje yo. Ou pa bezwen panse genyen leta sa k ap fè wout pou sila yo ki pi mal la. Se pou nou eksplike si se pou leta sa timoun sa yo fenk nan kouri.
Otorite nan Okay kanyak kanyak.
Y ap fè konsta menm jan ak rès popilasyon sou prezans timoun yo nan lari a ki nan tout move zeta. Yo pa gen gwo bagay yo kapab fè pou korije sa. Sa k gen pou mete soupye pou amelyore sitiyasyon an se chèf pòtopwens gen pou deside sa. Anpil fwa se ekzekite y ap ezekite pwojè nèg sa yo pou komin lan.
Sou baz sa: Sibtiti komisè gouvènman pakè Okay Ronal Richemond responsab nan nivo lajistis dosye timoun. Li fè remake sa pa genyen twò lontan depi kèk otorite nan pòtopwens te vini nan komin lan vin lanse ofisyèlman tribinal minè yo. Enstitisyon sa ap fè tretman dosye timoun yo, nan sans diferan de pa granmoun yo lè yo tonbe nan you dezagreman tèt chaje ki konsène lajistis. E nan ka sa lalwa sou pèn timoun, pa p mete yo nan prizon men se voye yo nan you sant dakèy osinon reyedikasyon.
Dwayen tribinal sivil Okay la Pierre Ezehiel Vaval wè jefò leta fè nan mete soupye tribinal timoun nan komin lan, li enpòtan pou li asosye tribinal la san pèdi tan ak you sant dakèy sinon aksyon sa se ap lave men siye atè. Paske jiskounye a timoun lajistis yo kondane pou sibi you pèn se nan prizon sivil Okay la yo ye.
Nan zye pa nou solisyon maltaye sa leta ap esye la se detounen atansyon moun yo sou koz reyèl ki se konsekans sistèm peze souse a ki fè timoun sa yo parèt kòm delengan, vyolan, bandi, gang nan zye you seri moun nan sosyete a. Sa antre nan demach laboratwa alyenasyon popilasyon an, pou manipile yo pi fasil. Sa k ap tante fèt la se kontinye retire responsabilite timoun sa yo lage nan lari a sou do sistèm lan, sou do leta. E se lage chay la sou do paran yo, kòmkwadire se twòp pitit yo fè, se bon ledikasyon yo pa bay yo oubyen se mal yo mal elve yo. Sa se pi gwo mantò konplis sistèm lan kapab foure nan tèt popilasyon an. Se toujou nan demagoji fè bouwo pase nan plas viktim, e, viktim pase nan plas bouwo.
Tribinal ak sant Dakèy timoun k ap pale nan komin lan jounen Jodi a. Li pa lòt bagay se pou jere fristrasyon ak laperès tilolit sistèm lan. Kote yo wè nan plizyè dimansyon timoun lage nan lari a konstitiye you menas pou lavi yo. Genyen kèk nan mitan yo ki plenyen kont timoun sa yo, yo di… ki vyole kèk manm nan fanmiy yo. Etou timoun sa yo poze you pwoblèm ijèn ak sanitè nan anviwonman an, sitèlman yo sal e y ap mache kole ak yo, sa lakoz kèk fwa mikwòb anvayi yo. E timoun sa yo se debandi degann k ap rale zam sou yo pou ransone yo.
E nou reyalize inisyativ sa dirijan yo vin ponn la, li vini apati de tout prejije, diskriminasyon seri moun sa yo genyen parapò ak moun k ap viv nan mizè nan peyi a. Se you sansasyon sipeyè, klas sosyal k ap enpoze la. Moun ki anreleng, ki nan malsite pa fèt pou yo ap sikile osinon rankotre nan mem espas ak yo. E ki pa ta dwe viv nan menm katye ak yo. E fòk dirijan yo fè you jan pou mete moun sa yo nan wòl yo.
Nou sèten pi gwo misyon tribinal sa se pou debarase lari a de tout ti moun sa yo e, voye yo nan prizon oubyen nan sant dakèy. Kòm yo pa vle mache ranmase yo konsa fòk yo jwenn you fason pou chaje yo de you dosye ki kapab konvenk moun yo.. Sinon sosyete t ap akize yo kòm responsab ki pa vle wè moun sal, ki pa respekte dwa moun. Men sa k ap rive, menm lè sa pran you titan anplis se montre kritè arestasyon timoun sa yo, se paske yo jwenn yo osinon yo konplis nan asosyasyon malfektè kòm anpil fwa yo konn abitye fè sa deja.
Sant dakèy timoun sa, eskizem, lè m di pito sant de dwopaj timoun, kote sistèm lan mete kad li k ap lave sèvo timoun yo pou eseye elimine tout fristrasyon yo genyen parapò asistèm lan ki pa trete yo kòm moun. Ki pa janm gen dwa anpil nan yo depi lè yo te nan vant manman yo. Anpeche yo reflechi ki koz ki fè yo nan eta sa. Pou ki rezon gen anpil lòt ki p ap sibi sa y ap sibi la.
Li klè si nou pa gen de dirijan nan you lòt vizyon k ap chache rete emoraji a depi nan sous li. E sa ki ap rive nan 40 lane ankò se pi grav, n ap genyen you peyi osinon you komin kote ou pa p menm gen kote pou pike you zepenk nan lari a si tèlman timoun afè pabon ap anvayi l. E tou pa p gen ase espas nan komin lan pou konstri tribinal ak sant dakèy pou ti moun sa yo. E san bliye note chif kantite ofelina k ap grenpe nèt al kole nan asire prezans yo la.
IBSR li menm fè blakawout sou tout sa prèske l ap regle nan komin lan sou timoun sa yo lage nan lari a. E se you enstitisyon nan leta ki ta sanse pi pwòch timoun yo. E sa ta vle di pou nou menm li genyen plis enfòmasyon ke tout lòt pou li pataje ak popilasyon an sou sitiyasyon an.
Nou sispèk se pa you konpòtman ki nayif. E nou panse rezon an, se pou detounen atansyon popilasyon an sou timoun sa yo nan lari a e, se pou kouvri leta ki pa fè anyen seye pou timoun sa yo, parapò a responsabilite l anvè yo.
Se tou pou pwoteje tout esplwatè, tout trafikan, tout koriptè k ap abize nan tout fason timoun sa yo. ( detounman minè, vyòl, blanchiman, zafè politik, nan gang) E kòm se moun sa yo se bouwo sistèm lan yo pa genyen pou repwoche yo ak pini yo pou move zak, dega sa yo fè nan lavi timoun yo.
Kòm pa genyen byennèt pou timoun sa yo e, travay rechèch la ap fè tout bouwo parèt vizib e, mete viktim yo anfas bouwo yo. E bagay sa si popilasyon an klè sou li, li kapab nan you pwen atake sistèm lan. Apati de kalkil sa yo, IBSR deside kache enfòmasyon yo.
Sosyete sivil penyen lage pou avantaj pèsonèl li
Sosyete sivil lan selon deklarasyon inivèsèl dwa moun nan atik 19 li genyen pouvwa pou li denonse kelkelanswa sa ki ap pase nan peyi a, nan kominote l ap evolye a. Devan kèlkesanswa sektè a osinon endividi a, li pa dwe gen krentif pou sa. E selon konstitisyon peyi a nan paragraf 3 nimewo 28, 29 yo tout lib pou yo di sa yo panse, yo pito. E yo gen dwa fè otorite yo demann pou ki chòy yo panse ki merite fèt.
You fason jeneral nou pa jwenn you sosyete sivil ki swiv liy sa nan abòde pwoblematik timoun yo ki nan lari a.
Kèk òganizasyon dwa zimen timidman k ap gade kesyon sa, anpil nan yo souje nan pye tab dirijan yo oubyen wilibè yo k ap pwan avantaj sou timoun yo. Genyen lòt ki prefere fè silans sou kesyon sa. Konsa genyen youn de grenn ki eseye denonse kèk bagay men sa pa reprezante anyen prèske nan aksyon ki dwe mennen devan dirijan yo pou koz sa.
Tankou nou genyen Obsèvatwa Pou Egalite nan jou sot pase la yo, pou jan sitiyasyon timoun lage nan lari yo ap anpire a. Li mande pou leta resezi li parapò angajman li pou asire pwoteksyon ak swen pou byennèt timoun yo. Pou leta entèveni, pou li fè sa li dwe fè pou soti timoun yo nan sa yo ye a. Nou tonbe nan pwovèb ki di bat men ankouraje chen an pou jan nou pa santi prezans òganizasyon sa yo..
Medya yo ke li te près pale, ekri, ke se rezo sosyo yo se menm reyalite a ak òganizasyon dwa moun yo. Y ap benyen nan menm ganmèl. E souple anpil nan medya sa yo, jounalis yo tire epenk bò kote konplis yo ki fè timoun yo nan eta sa. Se sa k fè nou ka wè sa ki ap pase kòm pwogram osinon k ap di sou timoun nan medya yo, pa menm soufle sa k ap pase sou lavi timoun ki lage nan lari a. Youn, 2 grenn medya nan Okay ki fè you ti pale sou sa se radyo kominotè Vwa Klodi Mizo (VKM) ak Vwa Peyizan Sid (VPS) ki pa sifi pou souke popilasyon an sou sa k ap pase a.
Jan nou wè li ye nou genyen you sosyete sivil ki pasif vrèman sou pwoblèm timoun ki nan lari a. Kote nou pa wè genyen prèske sansibilizasyon, pwotestasyon k ap fèt pou denonse vyolans sistèm ap fèt chak jou sou timoun sa yo. Nou pa wè tou y ap fè presyon sou dirijan yo pou korije sitiyasyon tout kalite enjistis timoun yo ap sibi la.
E nou genyen you sityasyon devan nou ki pou ta fè se chak jou pi plis genyen anpil leve kanpe nan kominote a anfas leta kont povrete timoun sa yo.
Pou nou menm rezon ki fè ansanm òganizasyon nan sosyete sivil lan aji konsa se paske anpil nan yo lè se pa yo ki aktè prensipal la, yo se de konplis nan malè timoun yo.
Paran timoun sa yo 2 men nan machwè
Yo se premye responsab pwoteksyon ak swen pou asire bon devlòpman timoun yo. Pou leve timoun yo nan fason sa dwe fèt li depann de you ansanm de faktè (Ekonmi, sosyal, anviwonmantal pwoteje). E faktè ekonomik lan depi li pa la tout rès yo plonje. Malerezman paran timoun ki lage nan lari a yo pa gen mwayen ekonomik lan, ki donk mwayen sosyal ak bon anviwonman pa la tou.
Anpil nan paran sa yo lage prèske san travay. Se nan zòn katye popilè yo nan komin lan y ap viv. Konsa tou genyen se anba galri, osi nan rakwen y ap dòmi. E genyen nan anpil nan paran sa yo se nan andeyò nan lòt komin nan depatman sid la oubyen lòt depatman nan peyi a tankou grandans y ap viv.
Hulio Mardi youn nan paran timoun ki lage nan lari a. Li se papa Jude Hulio Mardi. Paran sa abite nan katye popilè Jongrenn komin Okay. Li ap viv nan you pyès kay ak madanm li manman Jude Hulio plis nenpòt 3 lòt timoun ankò. Li fè travay pouse bourèt. Madanm li menm kèk fwa se nan vann kèk ti bagay nan lari a. Men dam lan pase plis tan nan kay la.
Sa yo reyalize nan aktivite y ap mennen pa pèmèt yo kouvri depans kay lan plis okipasyon timoun yo ak tèt pa yo. Anpil fwa yo tout ansanm konn pase plizyè jou san manje. Kesyon abiman, swen sante, lekòl, lwaye kay sa pa sèten pou fanmiy lan. Yo pa genyen sekou pèsonn. Yo nan you sitiyasyon jan li pase li pase.
Sa rive you lè, Jude hulio ki santi li souvri twòp, lage kò li nan brase lari a, depi li te gen 10 lane. Menm lè yo pat dakò, yo fè tout entèvansyon pou anpeche sa, yo pa t kapab.
Genyen anpil bagay dwòl ki pase pitit li ki nan lari a. Lòt pi gran pase li bat li, kase tèt li. Lòt moun trete pitit li kòm ti vagabon, kòm vòlè, lapolis konn arete li pami you pakèt lòt kote yo akize yo de bandi, oubyen asosyasyon malfektè. Jude ta sanse genyen 7 tan nan lari ap chache lavi. Lane 2020 an ap fè Jude Hulio Mardi 18 tan.
Jude Hulio anvan li te nan lari a te kòmanse ale lekòl, kontrayete ekonomik nan fanmiy lan li te vin kanpe nan wout. E pandan li nan lari a li jwenn you moun ki vin peye lekòl la pou li aprè demann li te fè bò kote l. Pou lane 2019 lan li te klas 9vyèm ane, si li pase l ap monte nan klas sipeyè.
Sitiyasyon pwoblèm ekonomik paran Jude Hulio Mardi ki lakoz pitit yo lage nan lari a. Sa se reyalite tout paran nou rankotre ak yo sou prezans pitit yo ki lage nan lari a.
Lè nou swiv byen se pa paran yo ki pouse timoun yo nan mitan yo, mete yo nan lari a, ni se pa paske yo repwoche timoun anyen de bagay dwòl yo ladann. Sa rive akoz anyen prèske kòm swen ki pou ta asire you tikras devlòpman yo, yo pa jwenn li.
Timoun nan lari viktim, fristre
Tout timoun anba 18 tan, paran li, you titè, osinon IBSR, pa bay yo pwoteksyon ak asire byenèt yo, otomatikman y ap nan lari a.
Nou dekouvri genyen 2 kategori timoun ki lage nan lari a: Youn ki vizib nan aktivite l ap fè. Se yo menm nou wè ki nan lave machin, mete moso katon sou kouzen motosiklèt, pote chay osinon mawoule (travayè) machin. Youn lòt ki pa vizib nan aktivite li. Se timoun jamèdodo yo osinon travayè desèks oubyen k ap vann kò yo a.
Kategori ki nan lave machin lan ou jwenn yo lepi souvan devan labank, restoran, otèl, nan plaj jele. E kategori jamèdodo yo, ou jwenn yo pi zouvan sou rezo sosyo yo, sou ban lekòl, nan klèb kòm sèvè/dansè, nan restoran/otèl/bar kòm sèvè. Ou jwenn yo tou anba dwa you aktivite makyèl ki nan plizyè kwen nan komin lan.
Timoun sa yo, tout pa fèt nan komin Okay, genyen apil nan yo ki soti nan plizyè lòt komin nan depatman sid la ak kèk lòt depateman pi presizeman grandans.
Nou pa jwenn ka timoun ki lage nan lari a se pa paske paran yo te fè vyolans sou yo, oubyen nan dezakò ak yo pou kesyon vagabodaj. Ka nou jwenn se paske timoun sa yo ki vin pèdi osinon pat sou kont paran yo ankò, ki vin kay you tonton, matant, you moun kèlkont k ap sibi vyolans oubyen imilyasyon pou sove tèt yo, yo vin nan lari a. Pifò ka timoun ki nan lari a se pou afè pa bon lakay yo.
Mikenson Louis li fèt nan lari , li grandi ladann, li gen 15 lane. Li mande ak li lave machin pou l viv. Se manman li ki la, papa li mouri. Li soti nan komin kanpere.
Dieuveunel Jean Pierre se kay moun li te rete anvan li vin nan lari a, akoz yo te maltrete li. Manman li ak papa li mouri depi kèk tan. Li menm lane 2019 lan, sa fè li 17 tan.
Rezon ekonomik lan se li ki fè bann pa pakèt timoun yo ap penmennen nan lari a
Y ap mennen you fi difisil nan lari a. Se pa tout jou yo gen mwayen pou yo manje. Anpil nan yo se nan lari yo dòmi lè lapli tonbe yo mouye tankou you kanna. Yo pa gen aksè aswen sante, dlo potab, lè yo malad se soufri san swen sante jistan maladi a al fè wout li, si li pa gentan tiye yo. Yo pa gen aksè ak lekòl. E yo pa asire okenn kote souple.
Lwazi timoun sa yo se al bwase ren yo nan rara, nan kanaval, nan madikra nan lè epòk yo. Kèk fwa anpil nan yo se sant tinè osinon losyon florida yo rale nan nen pou manyen bliye pandan you titan tout soufrans, tout kalamite lavi.
Yo pa nan anbyans vizite pak botanik/zowolojik, mize. Etou ale nan teyat, al gade you mach foutbòl, baskètbòl, fole bòl. Aletou benyen nan pisin, lè epòk vakans ale fè touris nan lòt peyi oubyen tou al wè you paran ki pa abite pre, nan menm espas ak yo.
Yo sibi anpil vyolans, yo leve gwoumen antre yo. Lè konsa youn konn kase tèt lòt, youn manke touye lòt. Lè evenman politik yo nan Okay, anpil fwa yo blese grav osinon mouri anba bal. Pou evenman politik sot avril rive jen 2019 lan nan Okay genyen plis pase you 10 zèn ki viktim ak bal.
You pòsyon moun nan sosyete a jije timoun sa yo kòm endijan, moun san avni. Li wè yo kòm fatra. Yo reyalize se you sere timoun responsab yo sipoze disparèt nan vil lan. Yo akize yo de tout bagay sal k ap fèt nan vil lan se yo ki lotè.
Lapolis ak lajistis pou fè plezi eksplatè yo pou nenpòt tikrik tikrak se sou timoun sa yo, yo aji. Lè konsa arète yo nenpòt kòman san manda, san flagans, bistonen yo. Lajistis lepi souvan san prèv flanke yo nan prizon.
Yo eksplwatate yo nan; fè yo travay kòm chwal brotay san peye yo nòmal. Itilize yo nan zafè sèks san yo pako menm gen 18 lane, yo vyole yo. Nèg monte pwojè, al mande sou do yo san benefisye anyen seye. Politichyen itilize yo nan kanpay politik, nan manifestasyon swa pou oubyen kont pou chache pran plas, jwenn plis privilèj nan leta, anyen pou ti moun yo.
Kategori timoun jamèdodo yo ki pa vizib lan eksplatasyon seksyèl yo pi dirèk nan kad travay yo kòm sèvè, resepsyonis. Itilize yo kòm objè plèzi seksyèl pou attire plis kliyan. Li ta sanble li ta obligatwa menm nan kondisyon pou jwenn dyòb lan. depi kliyan entèrese pou li danse, fè sèks avèk ou se asepte. Si ou refize se revokasyon ou touswit. Anpil nan patwon biznis sa yo klè sou sa.
Komin Okay lan se prèske tout sektè yo ou jwenn ki enplike nan eksplatasyon timoun sa yo seksyèlman. Ke li te direktè, pwofesè lekòl. Ke li te prèt, pastè, ougan. Ke li te jij, avoka, polisye. Ke li te responsab Ofelina, ONG. Ke li te direktè medya, jounalis. Ke li te dirijan òganizasyon dwa moun. Ke li te eli yo. Ke li te notè, apantè. E tou ke li te patwon klinik medical, medsen.
Kesyon fè entèvansyon sou tout kalite eksplwatasyon k ap fèt sou ti moun yo li pa chofe. Se kòmsi pa genyen you pwoblèm konsa. Tou senpleman se paske genyen prèske tout sektè nan sosyete a men yo tranpe nan sa. Kiyès finalman k ap gade timoun sa yo?
Altènativ posib
Premye bagay: li klè se pa tèks delwa, konstitisyon, ONG, ofelina, èd osinon don entènasyonal, pwomès politisyen, leta abolotyo, òganizasyon patripòch nan sosyete sivil ki ap bay solisyon nan lanfè timoun sa yo ki lage nan lari Okay. Dayè yo tout konplis nan sa k ap fèt la.
Dezyèm bagay: jan pwovèb lan di li a se mèt kò ki veye kò. Sa ta vle di premye konsène nan sa gen pou fèt pou chanje sa se timoun yo. Nan ka sa nou ap di kòm se timoun yo ye kounye a li parèt you jan difisil pou batay sa repoze sou do yo. kounye a la, annatandan yo vin granmoun, paran yo ta genyen responsabilite pou kole ale timoun yo e, menm lè yo vin grandèt pou mennen batay sa.
Twazyèm bagay: batay pou liberasyon timoun sa yo ki nan founo dife k ap kankannen yo chak jou piplis la. Li dwe antre nan batay global ki dwe fèt nan kad you transfòmasyon nèt peyi dAyiti. Kote sistèm kapitalis/fewodal ki la dwe efase ak tout Leta fòs kote a.
Katriyèm bagay: avankadis yo dwe antann yo sou you pwogram e, ki kòmanse ak reyedikasyon moun yo sou Egzistans Moun, Leta, Sosyete, Sistèm, Klas, Edikasyon boujwaz/popilè, Relijyon, Demokrasi, Enstitisyon, Mondyalizasyon, Politik, Ekonomi, Revolisyon, Enterè.
Senkyèm bagay: finalite batay la dwe pèmèt nou mete soupye you sosyete ki chita sou Egalite, Enklizyon, Libète, Respè. Ki donk you sosyete ki konstri sou Jistis sosyal.
Nou sèten nan you demach konsa nan pwen you timoun k ap lage nan lari Okay pou pwoblèm ekonomik lepi souvan.
Charlot Jeudy lidè # 1 LGBT (5m) nan Ayiti mouri lendi 25 novanb 2019 lan
Dwayen tribinal premye enstans Okay fè limyè sou sabotay machin leta.
Kriz Sou Kriz: Donald Trump aji ni nan Venezuela ni nan Ayiti.