Natifnatal-Wanakera-Karib: Nan dekou jounen gloriye mizik oliwon-latè
Radio APAL ek, pi pianmpianm, RLDM (Radio Leve Doubout Matinik), ja pran seraj fòse-lèspri taha eti se radio franse atè-matnik la pòhò fouti tann ni konprann, an franse-gwo-majol eti ka sise tout matjoukann lang natifnatal-matnik la ek, nan sise taha, ka desosialize aleliwon-galba nan mete laliwonn sosial atè-lakay-matnik1 la nan jout longsay epi an sistenm sosial lòtbòtsay, an-frans, ki taye anni pou an lakou-peyi anni-lizin ek lajounen-jòdi pou an lakou-peyi anni pòte-nouvel. Se pou se tann ek konprann, dwe isiya la konsa, pawol se mizik atè-lakay-matnik la (nan tout peyi-karayib tou) ka toulong pòte nouvel, delè se anni pou kouri nouvel, men tout kouri-nouvel ka chaye lide an pòte-nouvel ki anchouke, ki ka kare an vini-penpenp, bagay jou-ale-jou-vire ; ek, nan menm balan an, mizik la limenm ka pe trase an mès-longsay, ladje kannal-mizik la, debòde pou blayi asou dòt kare-zobray sosial. Lajounen-jòdi, atè Matnik ni an mès-longsay bèlè oben an mès-longsay zouk, an tilili tit-langayele, pawol-pale, kanman, jès, ti-lèspri, lonbrigada oben lafouka, tousa oliwon bèlè a oben zouk la. Tousa pa ka anni vini konsa, nan an bat-zie, wop mezanmi, delè se an pawol-pale anlè pawol-douvan, an mizik ki ka dekinaye mizik douvan, an teknik krache-dife oben an welto koutja, obre an son ki sòti lòtbòtsay debatje, se tousa ka fè an sosializay eti limenm ka toulong chaye an dekou desosialize epi’y, tit-langayele "anomie" (ἀνομία nan lang grek la) Emile Durkheim lan, dekou taha eti nan towblip nan banbann ek nan vire-pran lamenm dèhè banbann lan, ni toulong anchay kare-zobray sosial ki ka toumpotjole, jik djigilòp dèhè dòt kare-zobray sosial. Se isiya la konsa, nan ladje lang-an-frans pou lang-matnik, ale pou vire nan an menm wonn-pawol, oben depotjole lang natifnatal-matnik la epi anchay pawol-pale an-frans, otila se djing-konprann sosial la ka djigilòp dawlakataw ek, pa ka nepi, se se rive fonn nan pawol-pale an-frans lan. Se isiya la konsa tou, otila se pawol mizik atè-lakay-matnik la (atè-lakay-ayiti oben atè-lakay-gwadloup tou) ka vini pi ralba, an badjolaj rasi eti ka vire pran se pawol vie-lespri rayi-ras-nèg-ginen (negrophobia nan lèspri Frantz Fanon an) an-frans lan kri oben anni pou tounen yo djol-anba.
Si nou se tire radio APAL ek RLDM epi RFA (Radio Fréquence Atlantique) delè, se progranm-radio atè-lakay-matnik la, ka delantiraye peyi a, aleliwon-galba, menm lè yo ka mete an mizik zouk anni-pou-lapo-fidji-moun pou se anchouke badjolaj yo. Ek delantiraye-peyi taha se pa anni pou janbe laliman, nan an menm pawol ou ka pe sòti Makouba rive Saint-Montan de l’Ardèche nan mitan 12enm siek la, an tan djab te tibolonm pat-kaye te ka fè bawouf nan tout tek mab. Se progranm-radio taha eti ka fè moun drive nan kabèch yo, pi djok pase an dite datou (chanpiyon-kaka-bèf), ka menm rive, nan delantiraye-peyi yo a, fè an mizik Jamayik oben Puerto Rico, toupre a, nan Jamiekan (jamaican patwah) oben nan idioma boricua a, vini mizik angle-anglitè oben panyol-espany. Se pou se tann ek konprann, an bidim desèvlaj eti ka digidi lakou-peyi taha, plis pase dòt peyi-karayib men sa ka bay nan tout peyi-karayib menn se taha ki ni an gouvelman natifnatal2 pou ta yo a, otila mizik la se an bidim liannè sosial.
Se pa anni pou pòte nouvel eti mizik taha ka pe oben te ka pe pòte nouvel, kontel bèlè a te plis adan an kouri-nouvel, "fanm lan ka manje gwo grenn chou-di", pase an pòte-nouvel, se pou an laliman sosial, ale wè an laliwonn sosial eti’y te ka pe trase laliman’y, ba lakou-moun taha tankon an divini, fè’y pran letjèt, aleliwon-galba, nan divini. Se pou se tann ek konprann sa eti nan dekatonn li, mizik-matnik la (bèlè, bidjin, chouval-bwa, mazouk, tumbele, zouk, tout se mizik-matnik taha), tankon tout wach sosial, ka trase an laliman ki ta’y, leve an larel-kòtòf (encoding/decoding Stuart Hall la) eti nan tan-ka-pase ka vini toulong pi bililik-aleliwon pou larel-kòtòf la eti ka vidjoze lè laliwonn lan pa ka djè toumbile, pa djè kavale ek pi ladje, lè laliwonn lan ka toumbile toulong epi dòt wach sosial ka sòti lòtbòtsay rive. Bèlè a leve Bizoden asou bitako Lenbe nan pipirit 19enm siek la otila sistenm ninang-founang lan te ja ka ladje seraj-kravachè’y anlè moun, anchay ninang-founang te ja nan rel-doubout ninang-founang san-chenn3 oben nèg-savann4, ek ninang-founang lan te ja ka pe ladje an bitako pou ale djoubake anlè anlòt bitako ; se pou se tann ek konprann, se ladje taha te pe faroze an kouri-lèspri nan divini, nan mache-chimen ale djoubake anlè anlòt bitako, an kabeche chimen te pou ka leve, se se pou peze-owonzonnen bitako dòmi-leve a ek bitako djoubak la. Men se nan pipirit 20enm siek la, apre doukou sosial lanmizè-ble apre volkan an pete Senpiè nan 08 Me1902, otila bèlè a vire dekatonnen, ladje larel-kòtòf yorouba-afrik li (sa te fondok pou’y se pe tjenbe nan tan-ka-pase) ek faktore anchay larel-kòtòf krache-dife nan liannaj epi mazouk bidjin, vals epi tout mizik te ka debatje, monte nan se mòn lan. Tit-langayele bèlè a te ja ka bay nan mitan 19enm siek la pou sav nou sav tit-langayele bèlè taha ka bay nan anchay peyi kontinan Amerik la, depi laliman gouvelman atè-lakay Bahia nan Brazil bay monte jik bòdaj lawviè Misisipi a, delè se anni pou depenn-rarate kanmouzaza se tanbou djouba a (rel-lèspri’y nan an konpanyi adan se lang-pale yorouba a) delè se pou depenn an ti bay-lavwa-wosiyole nan dekou fè ti djoubak lakay, andidan kay la, (lèspri’y nan an konpanyi adan se lang-pale igbo a ek hawousa a) tankon oliwon Gran-fon Gwadloup5 nan laliman anba Sentàn, anlè Mòn-a-dlo ek anba-solèy Zabim. Se anni atè Ayiti, Dòmnik, Grinada, Kolonmbia, Matnik, Sentlisi, Trinidad ek Tobago, otila tit-langayele bèlè taha ka rale lide tanbou djouba a eti moun ka size anlè’y pou konyen’y, djouba matinik6 nan se mizik ek bay-kalinda vodou Ayiti a. Ek menm si tit-langayele "bèlè" taha te leve laliman wangan Nembe a, se gangan Amanyanabo Nembe a, nan bwak gran-lawviè Nijè a, kouri lawonn nan se lang-pale-ibo ek lang-pale-yorouba oliwon, jik pou rive ka bat nan lang-pale hawousa a, se pou se rive konprann se anni nan mòn Bizoden an ek mòn Perou a otila’y te trase an laliwonn/tan-ka-pase eti anni moun natifnatal-matnik ke sa rive konprann. Se pou se mande sav, lamenm la, si progranm-radio nan lang-franse a pa ka depotjole tout se larel-kòtòf taha eti se mizik ka leve anni pou tjenbe nan tan-ka-pase ? Si nan dekou medja kouri-nouvel taha,anni nan lang-ewòp anba-solèy, djokte pòte-nouvel se mizik la pa ka djigilòp, flap, pou se anni toukouloukoutoum lan ki ka peze ?
Tit "mizik kreyol" taha pe ka fè moun ri, se an blòf, pou sav nou pou sav tout mizik ka pe malakse son anchay kote, anchay peyi-asou-latè ; men, plis pase sa, anchay doukou nan tan-ka-pase. Tout mizik te ke kreyol nan limenm jik pou pa te ke sa ba’y an laliman pou ta’y. Es pou ale jako-rarate, mizik pa ni laliman-peyi pou ta’y ? Tout mizik te ke kreyol nan fondas li menm manniè tout mès-longsay te ke kreyol men pou tan-ka-pase, nan tout lakou-peyi, tout lakou-moun-doubout oliwon-latè, se pou gade wè anchouke yo nan an peyi, lantiray vire-kabeche, nèhè menm vire-kabeche-djezinen longsay ; anchay larel-kòtòf eti ka pe koupe kannal kantinaj son an depi peyi-lòtbòtsay jik peyi-atè-lakay la. Lide Edouard Glissant taha eti laliman-peyi a se te ke anni pou ladje an tonlonmel latè-wonn lan pou anlòt tonlonmel latè-wonn lan, an kote moun ka pase san dezabiye kò yo, san ladje mès, jès ek kanman yo. Se pou se progranm-radio a gade wè vire chaje moun epi se tonlonmel taha, ba yo balan ale oliwon-latè pòte tonlonmel ek vire chaje epi dòt. Se toulong-ale eti mizik la ka pe rache pitjèt ek vire pitje pitjèt laliman an peyi.
Se progranm-radio a ka toulong vire machokete mizik la, ba yo an balan kouri lawonn men, plis pase sa, kare liannaj yo epi dòt mizik oliwon-latè, fè yo kouri lawonn nan dòt mès-longsay otila yo pa pou ni piès djing-konprann pou ta yo ; se sa menm, mizik pou ni laliman ki ta’y, fok ni an kouri-zie asou laliman dèhè chak mizik menm si an kabechè-mizik pe rive ka konprann, flouz oben pianmpianm, mizik dòt peyi oliwon-latè, nan menm lèspri taha eti an moun pe rive ka tann, konprann jik pale lang-pale an peyi-lòtbòtsay, lang-pale an lakou-moun an tjou-man-deviran, jik lang-pale an lakou-moun ki ja djigilòp. Nan koute Radio APAL ou ka pe tann mizik wòlòf Senegal la oben mandeng Mali a toulong-ale menm si moun atè-lakay-matnik (si se pa an moun-senegal oben an moun-mali ki ka pase la) ki ka koute se mizik taha pa pe ni piès djing-konprann pou se tann, ale wè konprann mizik la, isiya la se anni pou leve an fal-frèt. Se pa anni pou vini depenn ek kabeche an liannaj wèt, kole-kole, nan mitan lang-pale a ek mizik la, tout moun, menm pi koutja a, pe rive konprann se toulong nan an lang natifnatal eti djezinè-mizik la, simidò a ka kabeche liy gita-bàs la, tankanlankantanm tanbou a, oben chwichwi flajolè a oben toutoun-banbou a jik papalapapa sakso a, trompèt. Nan koute an mizik, se pa kanmouzaza a ki fondok, se dabò-pou-yonn pou fè an lang-pale a sonnen. Bèlè natifnatal-matnik la ka fè lang natifnatal-matnik la sonnen bèlè ek menm an moun-gwadloup eti se de lang natifnatal la ka benyen nan menm larel-kòtòf lang lanpa ke sa rive konprann bèlè a nan menm rel-konprann epi an moun atè-lakay-matnik ek, lòtbòtsay, an moun-matnik, menm an moun pa asou Djanman ka konyen toumblak aleliwon, pa te ke sa rive konprann gwoka a nan menm rel-konprann epi an moun atè-lakay-gwadloup. Ki progranm-radio esa te ke sa rive fè se mizik-nanninannan taha janbe laliman-peyi yo ale pran lang epi dòt mizik oliwon-latè ?
Si an lang natifnatal, ale wè an langayelaj anchouke, fondok pou se kabeche ek djezinen se larel-kòtòf la nan mizik, se pou se tann ek konprann sa eti menm lè nou nan an dekou kouri-lawonn-karayib, an wach mès-longsay ki se leve atè Matnik pe kouri lawonn ek vire leve nan anlòt peyi Karayib la epi se menm larel-kòtòf la oben toumbile yo, pou vire atè Matnik lanne dèhè epi dòt larel-kòtòf, tousa ; lang natifnatal la oben langayelaj anchouke a ka vire kabeche se larel-kòtòf la, se se pianmpianm ; se bèlè-dòmnik7 la ni près menm larel-kòtòf epi se bèlè-matnik la, ka sanm kon de pok-dlo tankon nan bèlè-djouba atè-dòmnik la ek gran-bèlè Sentmari a, atè-matnik, men pale-kreyol dòmnik la pa ka kabeche bèlè a nan menm rel epi pale-kreyol matnik la eti ja pi kare nan zobray li pou matje moun atè-lakay-matnik pe ka matje’y aleliwon-galba. Se progranm-radio a, pou matje eti badjolè-radio a sipoze matje lang lan avan vini pale’y nan radio a, si se pa sa moun pa sa rete koute radio a plis pase tan an mòso mizik, la pou toulong fè moun tann ek konprann liannaj nan mitan de mizik, nan tan-ka-pase tankon nan laliman-peyi, eti yo pa te ke jenhen kabeche men se pa pou klèsi se larel-kòtòf la eti nan mizik-nanninannan an toulong pi anba-fèy, pi tjòbol. Se progranm-radio a, ek se pou sa fok matje’y avan se vini trase pòtre’y nan radio a, se toulong an kontaj matjoukann, mizik tankon lang-pale, eti fok fè pran letjèt nan divini. An progranm-radio se pa anni pou pase disk tankon yo ka fè nan piplis dekou progranm-radio Fondas asou RLDM chak Sanmdi, se pou se rive depenn tout mete nan brann lan oliwon disk la, rive depenn teknik djezinè a, fè moun sav ki djoubatè ki anlè tanbou a, takpitak ki tibwatè ki ka sonnen la, ki moun ka bay lavwa dèhè, tousa. Se pou se rive fè moun tann an plodari-kabeche krache-dife anlè lang natifnatal-matnik la nan depenn- rel-konprann pawol-pale chak tit mizik la, pòte-kole chak mètafè-mizik la.
Se pou se tann mizik la tankon an bidim wach bililik-longsay ; mizik nanninannan oben mizik letjete-nan-divini, mizik atjolman oben mizik pou dèmen, chak tit mizik ka fè moun tann an rete-sonhe tan-nanninannan, an vire-kabeche mizik douvan, an kabeche ek defarouche laliwonn/tan-ka-pase epi an pran-letjèt-nan-divini nan menm balan an, an kanmouzaza kalagway eti laliwonn/tan-ka-pase a ka soukre nan fidji moun chak jou ki pase. Nan bililik-longsay karayib la, se mizik la, plis pase tout wach-djezinen, ki te fè liannaj sosial la, bay nouvel, pòte nouvel ek kouri nouvel, apre mete moun yonn epi lòt, kabechinen an tilili yonn-a-lòt la nan doukou an sistenm faktoraj, bitako ninang-founang lan, te ka mete moun yonn bò lòt nan an jout rayi-ras san-manman. Se mizik la, plis pase tout wach-djezinen, ki te pe fè lang natifnatal-matnik la kouri lawonn, toumpotjole wanniwannan-kreyol anni falfrèt bitako a nan an lang-langayele ka rarate ek kabechinen kalagway laliwonn/tan-ka-pase a, se tousa eti se progranm-radio a ni pou apiye, toulong ba laliwonn/tan-ka-pase atè-lakay-matnik la plis laliman kouri lawonn, jik dekouri lawonn, vire kouri-lawonn.
I - Ki mizik kreyol esa ?
Bay-lavwa bèlè a, lavwa-douvan tankon lavwa-dèhè, ka fèt nan an pale-kreyol, pi djok oben pi piòpiò ; men mizik bèlè a, tanbou djouba ek ti-bwa tak-pi-tak, se pa an mizik Kreyol. Se mizik-nanninannan an se pa nepi mizik Kreyol, se pa mizik ki ale èche dwel mizik toupatou oliwon-latè. Bèlè natifnatal-matnik la pa menm epi gwoka natifnatal-gwadloup la magre yo de ka bat nan an lang-pale kreyol gwadloup pou yonn, lang-pale kreyol-matnik pou lòt la. Tanbou a fondok adan se de mizik-nanninannan taha men pa ka bat adan menm rel sonnen mizik la ; ek, dabò-pou-yonn se pa menm tanbou a, tanbou djouba epi tanbou ka.
Nan se bèlè a, delè lavwa-dèhè nan menm rel kare mizik la epi lavwa-douvan an ; se pa de larel-kòtòf kole yonn-bò-lòt, bèlè a se an bat-manman bililik-longsay. Isiya la, lavwa-dèhè a (yo ka di lavwa-balanse, lavwa-djole, lavwa-egal, lavwa-note, lavwa-regle, tou) pa jenhen nan jout epi lavwa-douvan an (yo ka di lavwa-bèlè, lavwa-pitjan, lavwa-sonnen, lavwa-wosiyol, tou) men se li ka ba toumbele a, se pa menm rel lavwa epi repondè nan gwoka a. Yonn, lavwa repondè gwoka a, anba koumandaj ek kabwataj blo lavwa-koumandaj la (lavwa-douvan gwoka a ka mande an “banjo-gita”, “cheri lavwa mwe”, “ale kriye le repondè”, “kriye le tanbouye”, “a la rèpriz”, tousa ; lòt la, pou lavwa-koumandaj ki pa ni nan se bèlè a (se anni nan se lalin-klè a otila ni an koumandaj) lavwa-dèhè a pa la anni pou apiye lavwa-douvan an, se pou’y bay tankon an tanbi-rezonnen lawonn-bèlè a nan zorèy lavwa-douvan an ek nèhè se pou sa, Berthé Grivalliers (1936-2014) te ka kriye’y lavwa-regle tou.
Tout bililik-longsay taha (man pa nepi kabechè-plodayè bèlè epi sa), se pou se tann epi konprann, bèlè a pa pe an mizik kreyol, menm si’y se pe ka anchouke anchay son, anchay wach-mizik lòtbòtsay, menm si, Ti-Ayoul Grivalliers (1934-2017) te ka "kriye le repondè" ek "kriye le protjirè" jik kriye dèhè "tanbou" a nan "Vers la montagne" eti se te pou gloriye gwoka a. Bidjin oben mazouk jik zouk se pe mizik Kreyol, nan lide taha eti ou pe tire lang natifnatal-matnik la adan yo, yo ka sonnen bidjin oben mazouk, zouk toulong men si an moun se tire lang natifnatal-matnik la adan bèlè a, se pe ke bèlè tankon moun natifnatal-matnik konnèt li.
Se pa anni lang pale-kreyol la ki se pe ka fè an mizik vini kreyol tankon epi an kout zeskay, se pa nepi an kanman-doubout-moun (pa ni pies peyi yo ka kriye "La-Kreyoli", menm manniè pa ni pies peyi yo ka kriye "La-Nwèsi"), se anni pou se larel-kòtòf la ki pa te ke djok andidan se mizik taha ek te ke ka toumbile toulong-ale jik pou mizik taha se anchouke nan an peyi ek vini kontel mizik-ayiti, mizik-gwadloup, mizik-matnik, tousa. Ou pa pe fè mizik-ayiti epi kontel lang natifnatal-matnik ; ou pa se pòte konparezonnri fè mizik-gwadloup epi lang natifnatal-ayiti a. Se larel-kòtòf la ka toumbile nan tan-ka-pase, an lawviè-leza nan bèlè se lanne 1950/70 la pe vini bèlè-dous nan se lanne 1980/90 la, delè se pou yo djigilòp anfwa, delè se pou yo vini pi tjòbol.
An progranm-radio nan an lang lòtbòtsay pa pe rive tann epi konprann se toumbilaj larel-kòtòf taha, menm pou anni konte ek depenn yo, se an bat-manman. An lang Kreyol pa ni kont matjoukann-lang pou rive plodayele se larel-kòtòf taha ek se pou yo se bay tankon an mès-zeskay, an kare brazonn, bagay vie-nèg oben nèg lanmen-sal, lè lang-pale a pa fouti kabeche yo, lè progranm-radio a ka anni pase disk yonn-dèhè-lòt, ek pa ni ayen pou rarate, ba tit-mizik la tankon an tan-nanninannan-longsay pou ta’y.
I-1. Zouk la, an mizik anni Kreyol. Se pa anni pou malakse mizik-zouk la ka malakse anchay son eti’y ranmase nan dòt mizik oliwon-latè, tout mizik ka fè sa, se pa nepi pou lang-pale kreyol dòmi-dewò eti’y ka chaye aleliwon ; se pou larel-kòtòf eti’y pa ni pou ta’y ek pou larel-kòtòf mizik oliwon-latè pe ka kouri adan’y san’y se gade wè dekare yo pou vire kare yo. Nan se progranm-radio a, mizik-zouk la pa ka bloublou pèsonn, se pa mizik pou pòte an nouvel, pou se apiye an nouvel-pòte.
Ni an tilili zouk (zouk-bèlè, zouk-beton, zouk-bidjin, zouk-bosa, zouk-chouv, zouk-harpe, zouk-ka, zouk-konpa, zouk-lòv, zouk-opera, zouk-raga) eti menm si tit zouk la se douvan, se anni tit dèhè a ka depenn-plodaye zouk taha ek nan piplis dekou a, rel-sonnen an bwa-sonnen-mizik ka pe fè mizik la li tou-yonn, ki lide zouk-harpe esa. Tout se zouk taha eti ka fè moun bay kalinda kole-kole, (kole-sere, lafouka, mabouya, nwa) pa ka rale, nan se progranm-radio a, an lang-rarate, ranbonni an lang-langayele.
I-2. Salsa, an mizik ka malakse son oliwon-latè, aleliwon. Men salsa a, apre boogaloo a, ni an larel-kòtòf pou ta’y menm epi lang panyol borikwa a eti "clave guajira" a ka toulong vire kabeche. Salsa a ka sonnen anchay van, nèhè menm plis pase "son cubano" a otila se gita a ka pran plis plas. Se mizik taha kòdjòm epi se progranm radio a, pou an larel-kòtòf eti yo dekatonnen may-an-may.
Larel-kòtòf taha se an langayelaj eti ka chaye an kout-zie-asou-lavi anchouke nan wach borikwa a, se toulong yo ka bay-lavwa asou an "Boricua de pura cepa" menm lè yo leve nan mitan beton New York la ek tjenbe an lang panyol Puerto Rico, sa eti sistenm politik Etazini an ka kite kouri lawonn (se pa angle ki lang-gouvelman atè Puerto Rico, se panyol ek menm angle se lang-gouvelman anni adan 39 asou 50 gouvelman-atè-lakay Etazini an), ki nan malaksay se de sistenm-lang lane k mès-longsay ka ale epi’y la ka dekatonnen anchay lael-kòtòf krache-dife.
II – Progranm-radio se dabò-pou-yonn pou wach sosial eti mizik la se ni dèhè’y.
An mòso mizik se, douvan tout bagay, kout-zie an moun yonn-tou-yonn asou wach sosial la, delè menm anni pou’y te ke rarate an bagay ki rive, sa-sav-longsay-lavi’y, lenbe ki mare’y, dousin eti’y pran nan an dekou, tousa ; bagay pou se tounen, toumpotjole menm, an janjol yonn-tou-yonn nan an janjol yonn-epi-lòt. Owala pou se ladje yonn-tou-yonn ek rive nan an yonn-epi-lòt, ladje wach an moun pou rive nan an lakou, an lakou-peyi, se pou sosial la vini ka rale an bililik-longsay eti ka anchouke tan-ka-pase a nan an laliwonn fann ; nan tout peyi oliwon-latè tan ka pase men tan-ka-pase atè-lakay-matnik la pa pe menm epi tan-ka-pase atè-lakay-an-frans lan oben tan-ka-pase atè-lakay-senegal la.
An progranm-radio se pou toulong leve an liannaj nan mitan badjolè-radio a oben nouvelis-radio a epi koutè-radio, larel lang-langayele ek larel djing langayelaj Roman Jakobson lan ; liannaj taha se pa anni an liannaj badjolè/koutè eti yonn epi lòt ka pale menm lang lan, se pou koutè-radio a fèmen bazou’y (pe djol li) pou rete koute. Epi mande-sav taha eti’y ka sispann anfwa, misie ka pale nan radio a se ki moun pou’y se ka pale pawol la eti’y ka pale a ? Se an topay sosial (fok ni de moun konte-o-pi-piti pou depenn an topay sosial) otila rel-doubout sosial moun ka mare topay la fondok, ek se anni lang natifnatal la ki ka pe mete an kawyadolaj topay sosial taha kalibiche nan brann.
Nan dekou progranm-radio a ka bay nan an lang-pale franse, san-manman epi sa, ek mizik la ka sonnen an kreyol menm dòmi-dewò, se pou larel laliwonn-lang (referential function) R. Jakobson lan se fè chèpi. Se pa anni pou begeye moun ka begeye nan pale-franse tankon nan kreyol dòmi-dewò adan progranm-radio politik RFA (Radio Fréquence Atlantique) chak dimanch epi Robert Sae pou yonn ek Gabriel Luce, pou lòt la ; se pou nan pale-franse bannann lan (koumanse pawol la nan franse ek bout li nan kreyol adan pale franse-bannann lan) ek/oben pale kreyol dòmi-dewò a, kouri-nouvel la pa fouti apiye an wach politik kòtok, an laliwonn/tan-ka-pase natifnatal-matnik ek se anni mizik la te ke pe ba moun an djing, fè moun sav se atè Matnik, nan 21enm siek la yo ye, se pa nan Afrik anba-solèy an tan F. W. Koko, Mingi nke Asatọ nke Nembe yo ye ; men mi mizik la se anni sentetizè, « men konpa dechire-kilòt » la ki pa fouti fè lang natifnatal-ayiti a sonnen.
Nan piplis adan se progranm-radio RLDM lan ek RFA a, pa ni piès pawol asou mizik la yo ka pase a, ayen toubolman, nad marinad, delè pa menm pou di tit mizik la epi djezinè ki dèhè’y, lide taha eti an menm tit, kontel Gade chabin lan, Ernest Léardée/Alexandre Stellio, bidjin 1929, oben Plere, plere chaben, Alexandre Stellio, bidjin 1935, pe pase adan mizik Léona Gabriel, Malavoi. Lide pi bililik-longsay taha eti an djezinè-mizik lajounen-jòdi, Michel Godzom, Daniel Ravaud, Guy Vadeleux, djezinè-mizik ka fè siwawa atè Matnik, pe vire sonnen an dwel-sonnen-mizik Barel Coppet pou gloriye’y oben nan an rete-sonhe, se tousa ka pe ba an tit-mizik tankon an wach sosial.
Pi fouye, an tit-mizik, Lagrèv bare mwen (Leona Gabriel, 1931) pe rive ka fè moun tann ek konprann rarate tan-nanninannan-longsay la, ba yo tankon an djing kabeche chimen-kouri wach sosial la, andewò tout depenn jou ki pase. Se pa anni pou pawol mizik la eti ka pòte nouvel anlè rel pale-lang nan an doukou, fè moun konnèt tjek pawol-pale nan an doukou fann ; se pou mizik la, limenm, eti pe ka mizire rel liannaj sosial la, rel yonn-a-lòt la, nan peyi a, nan an doukou fann. Pou mizik la limenm eti se an tanbi-rezonnen fondok mès-longsay la, an zeskay kabechinen, se pou’y toulong pòte kole nan mete-nan-brann toumbile larel-kòtòf eti tout lakou-peyi ka bat.
II-1. Bèlè ni an bidim wach social dèhè’y men pa fèt pou progranm-radio. Nan lide taha eti se bèlè a ek se lalin-klè a, se danmie a tou, ka bay lavwa ek rarate an wach sosial (lavi-toulehou moun atè-lakay-matnik, lèwdou-tjè-koko oben rayi-moun, djoubap oben pòte-kole, yonn-a-lòt koudmen an oben yonn-tou-yonn se gwo-pwel la, tousa adan) men ka rete wèt nan mizik la, anni an tanbou-djouba eti son an pa ka toumpakte, ek an tibwa ki ka rete nan menm rel toumbele a depi koumansman jik wabap ; menm si yo se mete an toutoun-banbou adan ou pa ka tann sonnen’y.
Nan se progranm-radio a kontel Fondas asou RLDM, se bèlè a (bèlè, bèlè-pitje, beliya, bidjin-bèlè, gran-bèlè) pa ka rive pòte toumbilaj toumbele-mizik taha eti fondok pou koutè-radio a se rete veyatif anlè plodari badjolè-radio a, larel sonnen-kanmo (phatic function R. Jakobson) eti ka mete nan brann ek tjenbe rel kouri-nouvel la (djokte kanmo a pou tjenbe liannaj la nan mitan badjolè-radio ek koutè-radio andewò nouvel eti pawol badjolè-radio a se pòte) ; bagay ki ka fèt flouz nan se bidjin lan oben se mizik-djaz la.
III – Nan peyi ki leve nan sistenm ninang-founang lan, mizik la tankon prèmie wach-djezinen.
Se pa jòdi man ka kabeche lide taha eti se mizik la, plis pase tout wach-djezinen, ki te pe mete moun yonn epi lòt, ba yo tankon an kanman-doubout-moun nan an sistenm ki te ka kraze yo tankon moun-asou-latè. Depi Etazini desann jik Brazil, anchay rarataj bitako, lè se kabwatè bitako a te sa matje, ka apiye asou se doukou taha otila ninang-founang afrik la te ka pe fè yonn. Atè Matnik, se labe franse a ka toulong depenn an ninang-founang ki ka bay kalinda depi’y trape an ti wouspel pou kò’y, tankon an deredi-kò, tankon an ladje-lèspri tou ; tout sistenm, menm taha ki pi begliyè a, ka toulong gade pou douvan an doukou ladje seraj anlè moun eti’y ka kraze.
Se pou se tann ek konprann an sistenm otila an konpanyi moun adan sistenm lan pa ka pe fè-yonn nan djoubak la (plis pase an djoubak fòse-lanmen, se an djoubak fòse-lèspri tou), ni menm nan pale-lang kabwatè bitako a (lang-anglitè, lang-an-frans, lang-espany, lang-pòtigal), ni menm nan pale-lang-afrik yo eti se an tilili lang men anni nan mizik ek bay-kalinda otila yo te ni pou vire langayele nan tilili lang taha, se lang yo a eti te lòlòy pou anba-jouk yo te anba jouk, lang-ewòp la eti te ka kabwate tout lavi anlè bitako a ek asire piplis moun-afrik-anba-solèy la te ja ka deredi lang li nan djel li pou pale lang zawa a epi lang arawak/kalinago a eti te ka langayele tout laliwonn lan, se anni mizik la tankon an langayelaj ki te pe fè yo fè yonn.
Se nan lèspri taha eti mizik la se toulong pou pòte nouvel o-pi-piti kouri nouvel, rarate an tan-nanninannan-longsay pou moun se ka wè tan an ka pase ek se mete lèspri yo pou se pran letjèt nan divini. Mi se sa ki fondas tout wach-djezinen oliwon-latè, kabeche tan-ka-pase a pou se pran letjèt nan divini ; wach-djezinen an se toulong, an ti faro asou tan-ka-pase a, delè menm se pou fè an welto, an ganm anlè tan-ka-pase taha, foute’y an kout-chenn nan Mòn-Galocha a (atè Matnik) oben nan De-Mamel Gwadloup la, tankon an lonje kwi lèt o-pipirit-kokiyoko.
Se pou se kabeche tankon an vire-vini-moun nan se doukou bay-kalinda ek kwenyen tanbou taha ; se pa anni pou, nan se kare-bèlè lajounen-jòdi a, 20enm siek la, oben menm nan se liy bèlè wabap 19enm siek la, oben menm nan se kare-lewòz douvan se lanne swasant 20enm siek la, deredi an kò ki pran bok nan sistenm djoubak fòse-lanmen an ; se pou gade wè defarouche tan-ka-pase a, ba’y an kous-kouri krache-dife otila moun ka apiye yonn-tou-yonn yo nan leve laliman an lakou-moun. Djezinè toulong yonn-tou-yonn nan se wach-djezinen an men nan mizik la se pou an pòte-kole gade wè pran douvan toulong.
Wach-djezinen an se pa anni an sa-fè teknik eti an moun ka pòte, se lèspri an lakou-moun oben, pi won-ladje-won an lakou-peyi, nan an dekou laliwonn/tan-ka-pase a. Wach-djezinen ka gade wè, toulong, klèsi tan-nanninannan-longsay la, fè eti se gangan an wè sa ki pase nan lavi yo, pàs yo pase, kou yo pran, tout bagay ki ka gade wè glimen tan-ki-pase a, anni pou tan-kòtok trape an tilili chimen rive nan tan-nanninannan an ek pou divini an, eti se toulong anni an lide ka vini pianmpianm, se rive blo ek pantann anlè moun. Se nèhè pou sa eti wach-djezinen an, rarate-kabechinen plis pase mizik la isiya la konsa, ka toulong vire kabeche lang natifnatal la pi bidjoul.
III-1. Bebop la, mizik-djaz la tankon "mizik sa-sav-longsay-lavi nèg-ginen an atè Etazini". Se Man Nina Simòn (1933-2003) eti te ka plodaye toulong mizik-djaz la se "mizik sa-sav-longsay-lavi nèg-ginen an atè Etazini" ; lide taha eti bebop la (ni moun ka di bebop jazz tankon Miles Davis ek dòt ki pa te le djè tann tit-langayele djaz la eti se te an tit-langayele moun-ewòp ek tankon Dizzy Gillespie te ka di anni bebop) te ke, li tou-yonn, rive depenn ek rarate tout lavi nèg-ginen an. Man matje "atè Etazini" men nan lèspri lèspri Man Nina Simòn epi piplis se djezinè mizik-djaz la se tout nèg-ginen oliwon-latè, menm nan anchay peyi otila moun pa jenhen tann mizik-djaz sonnen ; menm nan peyi otila nèg-ginen an piplis (Ayiti, Gwadloup, Gwiyana, Jamayik, Matnik, Sentlisi, Trinidad ek Tobago, tout se peyi taha) ek ni pou doubout moun-peyi a avan se doubout nèg-ginen.
Bebop la (nan lang natifnatal-ayiti a ek nan lang natifnatal-matnik la djaz la se toulong an krèy moun ka fè an mizik, ek nan lang natifnatal-matnik la se batri a tou, djazè a se batè a) ka rete mizik progranm-radio a pase tout mizik oliwon-latè, se an mizik lèspri-djezinè, se an mizik pou koute, se an mizik pou sa koute ek se an mizik pou koute longsay pou se konprann, nèhè pou an langayelaj moun pa sa wè eti’y ka chaye ek ka gare lang-angle a nan chimen, ale li Edouard Glissant epi se "Batouto"'y la, pou se rive konprann sa ; ale koute "Dance griot" Anthony Braxton ek Max Roach, disk "Birth and Rebirth" nan 1978 pou se tann sa.
IV - Tankon wach-djezinen, mizik la, la pou pòte an lang-natifnatal anlè.
Pòte-anlè taha se pa pou ale konprann se anni gloriye nan dekou an jounen palantje "lang manman-yich" oben "lang natifnatal", oliwon-latè ek fini bat epi tout moun. Pòte-anlè taha se, chak jou leve, mare an liannaj krache-dife epi lang-pale peyi oliwon an (isiya la konsa lang-pale-ayiti a, lang-pale-gwadloup la, lang-pale-dòmnik la, lang-pale-sentlisi a, lang-pale-trinidad-ek-tobago a, se lang-pale-gwiyann lan, tout se lang-pale taha epi dòt lang-pale kare-peyi karayib la jik lang-pale kare-peyi kontinan-amerik la.
Tann se yonn, tann ek konprann se de, kote-rete a (vire li Edouard Glissant) fondok nan pòte-anlè taha, se pou trase an laliman ek janbe’y nan menm balan an, jou ki jou. Se progranm-radio a, mizik eti yo ka mete trase pòtre yo, pawol yo ka voye douvan, ni pou trase laliman-peyi taha men se pa tankon an masonn 7, 11 mèt wotè yo te ke ka doubout pou moun pa sa pase, trase laliman-peyi a, se pou moun ki ka pase la se rive sav, san gran katjil, yo ka ladje an lang-natifnatal pou bay antre adan anlòt lang-natifnatal ek pi moun se ni konsians yo ka janbe laliman-peyi taha, pi yo ka, anni nan janbe laliman an, voye peyi a douvan, voye lang-natifnatal la tou douvan.
Kwenyen to-to-to anlè fèy zorèy chak moun pou yo se tann dabò-pou-yonn epi konprann lamenm apre ; kontel, lang-pale-gwadloup la ek lang-pale-matnik la pe ka sanm tankon de pok dlo, de peyi-mitan-lanmè-karayib sese, "menm biten, menm bagay", tankon an lavwa-dèhè ka bat, men si yo se sese, se anni pou yo te ke trape an menm manman, nèhè menm an menm papa, yich-kòn se toulong dousin laliwonn lan, "jaden lwen gonbo gate", ek nan menm manman taha se pou yo pa te ke ni an divini yonn-tou-yonn pou ta yo. Men mi de sese pa jenhen ni menm divini an, menm si yo te ke rete kay manman tout lavi yo, ek manman yo taha, nan karetel kòdjòm lavi-asou-latè, pou alelouya-akasia-lata avan yo.
Nan pòte lang-natifnatal la anlè, mizik la, tankon wach-djezinen, ka toulong trase chimen apiye-anlè-pwa-kò’y douvan dòt mizik oliwon-latè, Bidjin Senpiè a se pa Djaz Nòwleyan an, ek nan menm balan an tankon an kare langayelaj anni-pou-sa, se pou se tann an depareyaj epi lang natifnatal la, bèlè atè-lakay-matnik la se pa bèlè atè-lakay-gwadloup la menm si se de lang lan se pe ka malakse yonn adan lòt. Se pa anni pou se tann sa eti mizik la ni langayelaj li pou ta’y, epi anchay tit-langayele, anchay pawol-pale, anchay toukouloukoutoum, anchay sonnen-mizik, se pou ale tjoke lide eti mizik la ka trase an karetel longsay-ale-depi-nanninannan ki ta’y.
Pi nan fondok, se pou se progranm-radio a te ke sa klere karetel longsay-ale-depi-nanninannan taha, bagay ki pe fèt anni nan an lang natifnatal. Lang la, se pa jòdi man la ka plodayele sa, se an sistenm otila pawol-pale, lavwa-egal, tit-langayele, ti-pawol, ti-lèspri vie-fanm, lavwa-djole ek sonnen-lavwa-bidjoul men de jès, kanman, woule-zie epi anchay pe-djol, anchay welto-ou-wè’y-ou-pa-wè’y, tou, nan an liannaj toulong pi djok pou kabeche anchay larel-kòtòf eti yo menm ka pe mete tout se dwel sistenm taha toulong pi bililik-longsay.
IV-1. Bidjin, yich-déwò mizik-djaz la. Depenn Bidjin lan tankon an yich-dewò mizik-djaz la, Gwadloup ek Matnik peyi kontinan-amerik la, se pa nepi laliman Etazini, vini tankon an bagay-tout-moun ek se pou yo di’w tit-langayele “bidjin” taha leve nan lang-angle a “to begin” eti se an tit-langayele mete-nan-brann pou di “koumanse” an bagay, mete an dife, fè prèmie wap, mete nan brann, tousa eti ka pòte lide an bwa-pou-ale. Bidjin lan se an toumbele-de-tan otila yo ka lonji tan flòkò a, ka redi’y jik anlè tan djok la oben an dwel tan djok la.
Ni anchay dekate tan nan bidjin lan ek sa tou-yonn ka fè’y, tankon nan mizik-djaz Nòwleyan an (bouk asou bòdaj lawviè Misisipi, chaye an tilili welto -ou wè’y ou pa wè’y-, anpil larel-kòtòf moun pa ka pe wè, bagay ki toulong nan lèspri progranm-radio a eti la pou fè moun tann yo oben wè koulè yo, fè moun sav rive se son rete-kwaka ek se koulè brazonnen taha.
V – Nan se progranm-radio a, mizik la ka toulong vire leve laliman-karayib Matnik.
Nan se progranm-radio nan lang pale-franse a, se se an franse-bannann, kouri lawonn-latè ka depenn wach politik se gouvelman an ; oben, pi lòlòy, asou RLDM, vini badjole anlè Afrik-anba-solèy nan tan se peyi taha te anba jouk gouvelman-la-frans, gouvelman-beljik, nan se progranm-radio plodari gangan-afrik eti ka vire pran, tit-langayele pou tit-langayele, rarate gaway isenbòt zawa franse a nan se peyi taha, se pou toulong depotjole an laliman-matnik eti mizik atè-lakay-matnik ek menm se mizik-karayib la ka leve, oben te ja leve, pianmpianm, jou-ale-jou-vire. Si se progranm-radio taha se ka bay nan an lang-atè-lakay-matnik, se se menm an kreyol dòmi-dewò, pa te ke ni wach-dèhè, ayen pa pete, men la, plis pase an progranm-radio nan lang-franse asou tan-nanninannan-longsay lafrans, se pou depotjole tout ti laliman-matnik ki te leve.
Se pa ti isenbòt eti sa isenbòt, an progranm-radio asou an radio palantjè-peyi, radio eti kawbe-kabwataj politik bouk Lawviè-Pilòt (APM, Assemblée Populaire Municipale) ek an krèy-mete-nan-brann sosial, CSTM (Centrale Syndicale des Travailleurs Martiniquais) te mete doubout pou te apiye, pou te palantje, leve-doubout sosial (social mobilization) atè-lakay-matnik la, leve-doubout politik eti toulong liannen epi’y la tou, tousa anba kabwataj MIM (Mouvement Indépendantiste Martiniquais), an radio konsa vini ka pase ek vire pase plodari rayi-ras nèg-ginen zawa-ewòp la menm si se te pou lonje dwèt anlè’y. Ek pou flòkò eti badjolaj badjozè radio a flòkò, si se pa lòlòy, pou piòpiò eti mizik-soukous la piòpiò, nan pawol tankon nan mizik-tengendenk, se pou plodari rayi-ras-nèg-ginen taha wakle aleliwon-galba.
Se progranm-radio nan lang atè-lakay-matnik la, nan pale-kreyol media kouri nouvel atè-matnik la, nan kreyol tjòlòlò se badjolè sosial ek politik palantjè-peyi-matnik la, ka rive depareye epi se progranm-radio nan lang pale-franse a nan de kote ; yonn se larel bay-lavwa a (Conative function R. jakobson an) eti pa pe ka bat nan menm rel si moun ki ka koute a, lonhè-zorèy-koute a, nan mès-longsay atè-lakay-matnik la oben nan mès-longsay an-frans lan, nan lang natifnatal-matnik la, bay-lavwa a se plis pou fè pawol la sonnen (tirad kontè a eti Edouard Glissant depenn ek kabeche nawflaw) pase se pou fè moun tann an mande-sav kare-bare, kantapou larel kriye-ago ki ni adan tout larel bay-lavwa se an bat-manman pou an tilili potjel bat ki ni adan.
Dezienm kote depareyaj taha se larel kabeche-toumpak-lang (metalinguistic oben reflexive function R. jakobson lan), plis pase an bat-manman, an bonda-mezanmi. Lang natifnatal-matnik la ka rive toumbile se larel-kòtòf li a silon rel pale lang natifnatal-matnik se moun an, delè menm silon rel pale franse se menm moun taha, silon moun ki douvan moun ka pale a, an aganman ki pa fouti tann ni menm konprann an lang la se pou moun aprann li ek ki ka debare laliman lang ek mès-longsay li aleliwon, depi an vie pòpòt-lacho se fè an griyen fanm-gwo-larat ba’y oben depi an katalan-pòch-kreve se pran an men epi’y.
Se anni mizik la, ek se pou sa nou toulong mete’y wach-djezinen prèmie douvan nan plodari kabeche mès-longsay peyi-karayib nou, eti ka vire leve an laliman-karayib atè Matnik otila dekinay sosial la pa ka bay pou lang-pale-franse a ki ke toulong an lang-pale lòtbòtsay ek pou lang natifnatal-matnik la eti ka woule nan an pale-kreyol ki toumbile larel-kòtòf aleliwon ek pou pèsonn pa sav la yo ye nan an menm size-koze. An memwa-poul ki pa fouti trase an djing, anchay djing pou boulouwe nan tan kavale ka rive ek prèmie kout van nan vwel se pou koule, tout krab la mò nan bari a. Pou piòpiò eti dekinay sosial la piòpiò, se zoukè a pa menm konnèt pawol se zouk poto-mitan an, lang atè-lakay-matnik la pa fouti apiye asou pwa kò’y.
V-1. Kalipso ek soka plis pase rege a, ka apiye an laliman-karayib. Se pou bay-lavwa bèlè a ki dèhè tout kalipso ek menm douvan tout kalipso, Nan jout kalipso, se lavwa-douvan kalipso a ka toulong mongonnen an ti lavwa-egal pou mete vwa yo kòdjòm ek yo ka kriye sa bèlè (bèlè ibo nanninannan an) ek nèhè pou lang-kreyol-trinidad la ki anba tout se kalipso a, ka fè yo janbe laliman Trinidad ek Tobago flouz. Soka a limenm vini kabeche ek djezinen anlè fondas kalipso a (Soka se Soul ek Kalipso) ek se de mizik Trinidad ek Tobago taha kouri lawonn tout Karayib anglopal la jik Karayib panyopal, pase nan peyi kreyolopal Karayib la pou Trinidad ki ni an liannaj tan-nanninannan-longsay epi Matnik.
Mennm si Soka a ek Soka-cho a se nan an voye-monte toulong yo ka bay kòdjòm nan se progranm-radio a. Se, tankon Bebop la oben bidjin lan, vire li eti yo ka vire li tout se mizik douvan an epi larel-kòtòf yo ki ta yo, eti yo machokete, pianmpianm nan tan-ki-pase.
Pou lang natifnatal-matnik la ki leve nan doukou sistenm-bitako a, ek ladje sistenm taha nan chimen, se pou se rive konprann an bidim dwel bagay eti moun, menm moun natifnatal-matnik la, pa sa wè ek se anni mizik la, tankon wach-djezinen, ki pe fè moun sav ni an dwel bagay eti moun pa sa nepi wè ; men se pa pou ale konprann mizik la limenm ke sa fè moun wè’y. Nan tout lang oliwon-latè, ni dwel pa-sa-wè taha eti se anni an wach-djezinen ki pe anni fè moun sav sa.
Se pou se progranm-radio a eti ka kabeche epi lang natifnatal-matnik la, Radio APAL, RLDM, RFA se rive nan dekou taha otila se pa anni mizik eti yo ka pase ki pe ka anchouke progranm-radio a nan an peyi, men plis pase sa, sonnen-lang lan nan progranm-radio a. Se pa anni pou blabla lang natifnatal-matnik la nan dekou tjek Jounen Kreyol Oliwon-latè, bagay pou depotjole’y plis pase rel depotjole eti’y adan an, se pou se palantje ek apiye se larel-kòtòf la.
Lòtbòtsay, se pou plodari palantje-peyi a ek nan an rel pi wo, plodari peyi-natifnatal-matnik la, se rive nan doukou apiye-anlè-pwa-kò taha otila se anni an lang natifnatal ek an mès-longsay natifnatal ki ka pe ba an peyi, an lakou-peyi, an lakou-moun, tout matjoukann politik ek sosial, mès-longsay tou, pou pete-chenn politik ek sosial la, pran an letjèt nan divini.
Pou divini an eti se toulong anni an lide konsa, se pa bagay an moun pe menyen kòtok, miyonnen bo-tjoup-tjoup, se pa nepi pou sa pou pa ale trase plan-divini ba an peyi, se anni dekinay sosial la (se pa yenki chikannen ek bat djol aleliwon) ki ka pe fè moun sav sa eti lang ek mès-longsay natifnatal la rive nan rel pòte kont matjoukann politik, sosial, mès-longsay pou wouvè chimen pete-chenn politik ek sosial la.
Pran letjèt nan divini se, rive konprann tan-nanninannan-longsay pa pe ka, li tou-yonn, kare wach tan-kòtok lajounen-jòdi ; rive tann sa eti tan-kòtok lajounen-jòdi taha trape anchay chous eti nou ni pou vire kabeche toulong-ale, se sa lèspri pawol Edouard Glissant an "nou sòti nan divini ka rive" ek mwen menm pe ke sa fè wol mete an sitjèt bwa-kannel adan, "se ban ou lè pou nou pase" epi sa.
1 - laliwonn sosial atè-lakay-matnik la (bèlè, jaden-kreyol, kous yol la, lang-natifnatal-matnik la, mès fè-manhe, mès oliwon bèlè a, mès tjenbwa a, rimèd-razie, tontin, tousa epi dòt) se pa oben se pòhò an sistenm sosial pou gouvelman natifnatal-matnik eti pa ni dèhè’y.
2 – Nan se tè-danme-mitan-lanmè a, Ayiti, Dominikana, Gayana, Kouba ek Trinidad-ek-Tobago ni an gouvelman natifnatal, larestan trape an gouvelman atè-lakay.
5 – Bèlè-Gwadloup, an plis bèlè Gran-fon Sentàn la, ni an bèlè te ka bay pa asou Bouyant ek Pwent-Nwè eti se anni an lavwa-wosiyole moun te ka voye nan chan kafe, nan dekou djoubak tjouyi kafe, ni anlòt bèlè-gwadloup eti se an jout bay-lavwa piziè wosiyolè otila chak moun yonn dèhè lòt te ka voye an lavwa ek prèmie ki wosiyole an lavwa eti anlòt ja voye pèdi.
6 - Nan se 32 bay-kalinda vodou-ayiti a, ni an kannan 8 bay-kalinda yo kriye Matnik, ka bay anlè an tanbou djouba eti yonn adan yo kriye’y bèlè, se bay-kalinda taha rive nan vodou-ayiti a, apre deblozonn volkan Senpiè a otila anchay moun-matnik te vini rete Ayiti. Te ja ni an konpanyi moun-matnik ki te vini rete Ayiti apre dal gawoule-politik Sèptanm 1870 la te pran. Nan se bay-kalinda fondok vodou a, ni ibo, kita-moye, matinik, nago, rada, yanvalou, yanvalou do-ba, yanvalou-zepol, epi dòt.
7 – Ni 4 rel bèlè nan bèlè Dòmnik la, bèlè-djouba (se pi djok jik pi piòpiò, menm teknik, menm larel-kòtòf epi gran-bèlè Sentmari a) ; bèlè-pitje (se pi djok jik pi piòpiò, menm teknik, menm larel-kòtòf epi gran-bèlè lisid la) ; bèlè-sote (se pi djok jik pi piòpiò, menm teknik, menm larel-kòtòf epi bèlè Baspwent lan) ; epi bèlè-rikiki eti se an bèlè sansle-tjè-koko nan menm larel-kòtòf karese a nan lalin-klè Matnik la.
Rédigé à 08:30 | Lien permanent | Commentaires (5)
Rédigé par : Carib News | 21 juin 2020 à 16:58
The World Health Organization (WHO) registered 183.020 new cases of coronavirus around the world this Sunday, the highest number of infections since the pandemic began.
Rédigé par : Carib News | 22 juin 2020 à 09:16
Rédigé par : Carib News | 05 juillet 2020 à 14:45
Plézi pran laj
Estaj Bèlè épi AM4
(Dansé épi Mizik)
Atè Bò-Kannal 6hè/8hè o-swè
13 jik 16 Jwiyé pou moun ka koumansé aprann
20 jik 23 Jwiyé pou moun ki le pofondé.
Kriyé pou sav plis :
06 96 24 68 94
oben 06 96 24 36 36
Rédigé par : Jojo | 09 juillet 2020 à 15:28
Rédigé par : Carib.News | 23 juillet 2020 à 17:57