lang-natifnatal-karayib: Ladja - ladjidjit - lèkètè - lenbe - limbo - lòtbòtsay - lotjo - lwilwoud
Mabèlo - mabouya - madjoumbe - matjilpa - mazenflen - mègzoklèt - miyonnen - mokodji - moun
Kabel - kapistrel - katjopin - kimafoutiesa - klòtche - kotjen - koutja - krann - kwi
Ladja - ladjidjit - lèkètè - lenbe - limbo - lòtbòtsay - lotjo - lwilwoud
La : t-p-t. Tit-panpannè-tenkant eti lang Matnik la ka mete dèyè palab la lè'y ka bout ek an konsonn, kontel nan "bagay la dous". La ka tounen lan delè lè konsonn lan double. 2. t-p-t. Lang Matnik la ka di la pou depareye epi isiya, pou di an kote eti ki pa menm epi kote eti moun an ka pale a ye. "Touloulou mòde mwen, mòde mwen la konsa, la konsa pa ni non..." (Touloulou mòde mwen, Ti-Emil, 1973). 3. t-b. Faro an moun ka ba oben pa ka ba an moun. Pa ba an moun y'an pa y'an la. 4. t-p-d. Ki kote. Kontel nan "moun pa sav la yo ka ale epi se kòkòdò tala". 5. t-b. Sizienm nòt mizik la. 6. Tit dezienm kòd la anlè Gita oben viyolon. 7. Tit prèmie kòd la anlè manman-kochon an. 8. t-d-y. Eti ki doubout an kote. Eti ka woule ti kò'y nan lavi a, ki pa oben pòkò mò. "Ale di yo nou la nou pòkò mò". 9. Kote otila an bagay ka woule. La-pou-la, atjolman la ek san patate. Nan sistenm-lang-ayiti a, moun ka di sa konsa : "ou pa ka la" pou fè an moun sav se pa li ke sa rive nan an bagay eti'y le fè. An "moun pa ka pa la" se an moun eti si'y pa la ayen pa ka mache. Nan sistenm-lang-matnik la, moun ka di sa konsa : "la kon la la" lè an moun la tou chimerik. "La tou kanyan", doubout an kote san p'an djokte.
Lab : t-b. Asou an machin, sikti ki fèt epi se de lesie a ek volan an ek ka ba machin an tenkantaj. Lang la ka di lab tenkantaj la.
Labaha : t-b. An kote eti ki lòtbòtsay kote eti moun an ka pale a doubout. "labaha la". 2. An-Frans tankon sistenm gouvelman politik eti Matnik anba jouk li. Moun labaha, se moun Matnik ki ale djoumbate ek rete An-Frans ek ka vire Matnik pou an dekou fann, pou de jou wouspel.
Labable : t-b. Gren lapli ki leve anlè lanmè ek ka rive anlè an tè-danme a-devire an wopanndi ki ka leve nan granbwa. 2. Tan-masie, gwo-tan.
Labalèt : t-b. Ti sapatonn ki fèt epi an bwa-kok (bwa-kotlèt oben bwa-griyav) eti de bann lastik eti an ti pòch ka liannen, mare djok anlè'y. Se nan ti pòch la moun ka mete an ti wòch, ka zige an bik ek ka bande lastik la, ladje ti pòch la pou wòch la se ale toumpakte bik la. (lat.. arcu-balista, lastik bande). Nan sistenm lang-ayiti a ek nan sistenm-lang-gwadloup la, moun ka di "banza".
Labank : t-b. Djoumbatwa eti ka fè kinès lajan, ka sere lajan ba moun, ba yo an tèp asou kannan lajan yo ni pou ta yo, ka prete moun lajan. Nan lang Matnik la moun ka "mete lajan labank". 2. Kote eti moun ka mete lajan yo pou sèvi'y nan tan-dèyè. 3. Kawbe eti ka kaliboute an tjouns pou sèvi'y nan tan-dèyè. (ital. banca, tab kinès lajan). Nan sistenm-lang-ayiti, labank se Bank Gouvelman Ayiti a eti ka stanmpe goud la.
Labasiou : t-b. Bay-kalinda moun Gwiyann ka leve otila anchay nonm ek fanm ka doubout asou de liy, yonn douvan lot. Labasiou se twa pòz, bay douvan ek dèyè, chouboule plas epi toupiye. Se twa pa kalafoum tou, pa glise graje a, brennen ren ek bouden douvan.
Labay : t-b. Anni nan pawol tala "la pli bel anba labay" eti pou fè an moun konprann se dèyè pantann ki ni pantann, lavi ke pe toumbile nan divini. (frs, baille, botjit plat). An bay se an botjit eti moun ka ba kochon manje adan.
Labe : t-b. Nonm ka fè lanmès la nan nobleri katolik la. 2. Pweson lanmè, halichoeres garnoti, fanmi se vièy la, koulè viyolin takte ek rel blan, pe peze jik an dimi liv. Moun Matnik kriye'y vièy-ibè, levek oben bouro tou. Labe-tèt-jòn, pweson ki ralba ek ka naje anlè ti fondok sab ek sinay nan bòdaj se kay la. 3. Nonm ki pa ka pran men ek fanm. (arb. abbas, papa). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "labe pa ka fè lanmès asiz" lè an moun pa le wè an bagay ka kreve zie'y. Moun ka di tou : "chanse kon an labe" pou labe ki sipoze pa ka jwe sèbi ek moun ki pa ka jwe pa ka j'en pèd ayen.
Labrenn : t-b. Ti klète tankou an lafimen eti moun pe wè konsa solèy ka kouche oben avan’y leve. "Lodians-la ki té ka sanblé Masédwàn la lè labrin-di-swè té atè" (R. Confiant, Jik Dèyè Do Bondyé, 1979). 2. Nan sistenm-lang-matnik la, ti klète avan seren atè.
Lafouka : t-b. Bay-kalinda otila de moun kole pou yonn se djoukdjouke nan katje lòt pou de fouk yo se swiye yonn anlè lòt tankon an liannaj katjòt. "(.../...) kon jan ti zandwa ka chayé machapia anba razié apré an lafouka nan tjek toufé-yenyen." (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, rarataj 2010). 2. Bay-kalinda kole-kole. (kr. Mk. epi fouk). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di : "fè lafouka". Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di : "mabouya". Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di : "mabouya", "fè nwa" oben "fè nwazèt".
Lakou : t-b. Mapipi krèy moun eti ki sanble dèyè an mès oben an lang, kisasayesa. 2. Nan kont la, se krèy moun ka koute kont la ek ka reponn ye krak la oben mistikrak. 3. La eti tjanmay ka pe leve an zwel-sere. (mdg. lugu, kay fanmiyal) Lakou fwonmi, lantiray ti kay nan tol oben brik-wouj san randwi eti ka leve nan bòdaj bouk otila malere ka rete. Lakou-moun, gran krèy moun ki sanble anba an menm mès, an menm lang. Lakou-peyi, gran laliwonn eti ka sanble anchay lakou-moun ek krèy sosial nan djoubap oben nan liannaj silon dekou a.
Lanbi : t-b. Bèt-lanmè, strombus gigas, kò-molpi ka rete adan an gwo kòn eti moun ka ranmase asou fondas lanmè ki trape zèb. Moun enmen lachè lanbi a pou ti gou dou a ek pou sipoze lanbi sipoze vidjoze fòs katjòt yo. "...depi'w bouche ou pou pè kòn, ou pa se le ki lakay ou, yo menm ba'w manje lanbi". (E. Mona, Ti Bouchon, 1976). 2. Ras bèt-lanmè eti pechè Matnik ka depareye twa ras, gwo-lanbi eti yo kriye basoud tou se pi gwo ras lanbi a ; lanbi-djendjen eti kòn lan pi lonji ek pa pi lis, se pi piti ras la ; ek, lanbi-solèy oben lanbi-kouronne eti kòn lan ni an koulè wouj bòdò andidan. Nan tout peyi Karayib la, kòn lanbi sèvi pou sonnen penteng tankou lanmò, sèvi pou fè pàs tjenbwa ek pou ba an mizik tanbou tak plis balan pou voye-monte (tay. lanbi, lanbi). Nan sistenm-lang Matnik la, moun Matnik ka di sa konsa: "tout bèt di man gra, lanbi di mwen tou" lè an moun ka vante machandiz li oben ka ba kò’y djokte oben bagay eti’y pa ni. Peche lanbi, se lè sonmèy ka chaye an moun. Lanbi-kwit se an djendjen moun Gwadloup ka fè eti yo kriye tou, boutou.
Lanbiske : t-b. Nan pipirit 20° siek la, mès kout peny eti moun Matnik te ka vreye chive anlè zorèy yo ek yo te ka fè an tras an mitan. "an dènyé ti kout lanbiské an koup afro a mété'y obidÿoul" (Nèg la bèl an han, Konmbo, Joby Bernabé, pawol 1978). Nan sistenm-mès Gwadloup la, moun te ka voye chive a dèyè. (frs. à l'embusqué, pou yo wè tout lapo fidji a). Lanbiske mechan, lè tout chive te ka ale anni an kote san tras an mitan.
Lanmè : t-b. Mapipi lantiray dlo sale ka benyen tout lestè oliwon-latè. 2. Lantiray dlo-sale ki nan mitan de tè. 3. Lantiray dlo-sale eti anchay tè-sek ka lawonnen ek depareye epi an pi gran lantiray dlo-sale. Lanmè karayib la. 4. Lantiray dlo-sale ki trape anchay kay, fon-blan, sinay otila pweson ka rete eti kanno ka ale-vini anlè letal la. 5. Gran lantiray an bagay ka koule oben eti van an ka fè lanm kontel lanmè-sab. 6. Moun ka vare tout bagay. (lat. mare, dlo sale). Lanmè-andidan oben lanmè bò-tè, lantiray nan lanmè eti kay (chenn-lanmè) ka laliwonnen. Lanmè-andewò oben lanmè-dewò, gran-dlo, miklon, kote otila pechè pa ka wè tè ek ka ale anlè kouran an oben zibie ka vole nan siel. Lanmè-doubout, lanm ka vini anlè an kanno eti ka pagaye anlè woule-lanm lan. Lanmè-etal oben lanmè-lwil, se lanmè ki pa ni p'an lanm ka kouri anlè'y. Lanmè-an-tè, se lantiray otila de zetok tè ka lawonnen lanmè a. Lanmè-move oben lanmè-gonfle, lanmè ki trape anchay lanm ek ki sal. Lanmè-oliwon, se gran-lanmè nan mitan de kontinan. Bat-lanmè se ale silon kote kouran an ka chaye'w. Gran-lanmè, nolfok latè, Miklon oben Lanmerik otila moun ka ale peche ek se anlè kouran an oben zibie ka vole yo ka trape chimen-vire.. Nan sistenm-lang-ayiti a, moun ka di sa konsa : "lanmè tonbe" lè matris an fanm ka desann apre'y ladje 45 lanne ka ale. Nan sistenm-lang-gwadloup la, moun ka di sa konsa : "Sèpiye lanmè" lè moun anlè kò yo pa ni ayen ka fè. Nan sistenm-lang-atnik la, moun ka di sa konsa : "An moun bat lanmè", lè moun ta'a ka vare tout bagay. "Sale kon lanmè" lè an manje trape twòp sel adan. "Bò-lanmè pa lwen", pou di an moun yo près rive la yo te ka ale oben nan sa yo te le fè. "Lanmè letal, makak ka pagaye" pou fè an moun konprann lè an dekou flouz ayen pa ka koubare tout moun le mennen. "Lanmè pa ka badjole asou sale eti'y sale" ni anchay bagay eti an moun pa bizwen di. "Se anni lanmè ki sav konmen moun eti'y neye" pou fè moun konprann, moun pa ka rive ale nan fondok an bagay. "Lanmè pa ni branch" pou fè an moun konprann, fok se katjile avan batje nan kanno. "Lè moun pòkò janbe lanmè fok pa joure retjen" pou fè moun konprann fok pa ka malpale moun eti yo ke "Pran lanmè sèvi savann" se petey kouri san gade dèyè. bizwen apre. "Tout lawviè ka desann an lanmè" pou an moun se konprann an bagay ka antipile.
Lanmoza : t-b. Pweson lanmè, aletura s.p.p., eti ki pi long ek plat pase an bous-kabrit, bous-kalanda oben choubouli. Moun atè Matnik kriye yo bous-lanmori nan lestè karayib-anlè-solèy ek oben bous-miklon, mori-lanmè oben lanmori nan lestè atlantik tankon lèstè karayib anni-solè.
Lannwit : t-b. Tan eti ka woule konsa seren atè jik pipirit, kokoyiko kok la. "Déwò-a, lannuit-la té ka toufé bouk Fongantans-la anba zel nwèsè'y" (R. Confiant, Kòd Yanm, 1986). 2. Tan otila solèy kouche ek tout kote nan nwèsè. 3. Dekou otila moun pa ka wè douvan yo, moun ka pran fè dri. Pase lannwit blanch, se rete an lannwit san rive fèmen zie, san rive dòmi. Gol-lannwit, wòb long fanm ka mete pou dòmi. Gwo-lannwit, apre minwi, lè tout moun ja ka dòmi. Lannwit-dous, dòmi san fè vie rèv. Lannwit kon lajounen, toulong, san rete. Nan sistenm-lang-matnik la, moun ka di sa konsa : "Si rat pa te sav sa yo te ka fè lannwit, yo pa te ke sere lajounen" pou fè moun konprann moun eti ki pè yo pran yo ka koumanse katjile. "Kon chat ka mache gran jou se pa konsa'y ka mache lannwit" pou konprann moun ka toumbile kanman yo nan chak dekou krache-dife. "Si solèy te ka leve lannwit, se pa de moun ki te ke malonnèt" se pou konprann anchay moun ka sere dèyè mas lajounen eti yo ka ladje lè lannwit ka bay.
Lantikri : t-b. Nan lèspri moun Matnik, ti djab eti an moun ka fè ek an ze ki kouve anba bra’y nan karant jou ek ki konsa’y eklò, ka fè tout djoubak ka rapòte lajan ba moun ta’a. 2. Moun eti ki malouk anchay, ki pa bidjoul pou gade.
Lantje : t-m-n-b. Mare an kanno epi an lank oben adan an gwo wòch pou’y pa bat-lanmè. 2. Mare an mun pou'y pa fouti ale douvan nan lavi a. 3. p-d. Eti ki mare epi an lank ek pa pe bat-lanmè. 4. Eti ki kore, pa fouti vanse.
Lapen : t-b. Manchonnan kat pat, gran zorèy, oryctolagus cuniculus, eti moun ka swen nan garenn epi zèb (goudrel oben manje-lapen) pou manje. (lat. leporellus, bèt ka machonnen towtow). 2. Konpè ka vèvèle moun malen an nan kont la. 3. Katjòt an nonm. "Manzè Angel lapo-fomaj, an ki leta ou mete mwen ou ale di an tout lavil ki ou ba mwen an gwo lapen" (bay-lavwa nanninannan Matnik). Nan lang Matnik la, moun ka di sa konsa :"avan yo te lapen yo menm te ja garenn" pou fè yo konprann yo menm malen pase yo eti ka fè manni malen yo. "Tout lapen ni gran zorèy" pou fè moun konprann tou sa ka sanm ka rete ansanm ek ka lonje pal yonn ba lòt. "Zafè zanndoli pa zafè konpè lapen" pou fè moun konprann zafè moun pa ka gade yo.
Lapia : t-b. Pweson lawviè ek letan, oréochromis mossambicus,ka gloubap tousa ki pase douvan djol li. "Pa ni kribich ankò, ti lapia manje yo, mannikou koumanse vini" (F. Donatien, La Consommation,1968) 2. Tit eti moun pa asou Sentàn ka ba vièy-miklon an, lobotes surinamensis, eti pechè Tatann kriye fèy pou koulè fèy-bwa-atè eti'y trape lè'y piti. Pechè Matnik atè kriye'y, akoupa, chofe-solèy, vièy-anba-bwa, vièy-miklon, tou silon lantiray la. 3. Moun ki agoulou pou vare tousa ki pase douvan djol li. 4. t-d-k. Eti ki agoulou, eti ka vale tousa ki pase bò djol li. (shl. thiape, pweson). Lapia a ka manje moustik ek kabo nan lawviè.
Lari : t-b. Chimen lwilwoud oben simante ka lonje kay, masonn, kote otila moun ka rete nan an bouk, an kare-kay. "Fanm lan pran lari an desandan, i kay chèche papa yich li" (lavwa-bèf nan Rigole me pa mò, AM4, 1997). 2. Kote otila moun ka pase, ka ale-vini. 3. Krèy moun, lakou-moun eti ka bat an lavi a. Ba lari chenn, drive tout lasenn jounen. Mete an moun nan lari a, tjenbwaze’y, foute an dawa oben an driv. An moun an lari a, lè’y pa trape p'an tjouns pou kore an pas eti'y pase. Foute an moun an lari a, se foute'y an kout tjenbwa pou'y pa ka rive nan lavi'y. Pran lari se fout likan. Lari-kay-nèg, lantiray otila moun ka trimen karete. Nan sistenm-lang Ayiti a : "Al wè kote lari fè kwen" oben "chèche kote lari fè kwen" se sòti nan kay ale fè an bagay dewò, gade wè trape an bagay pou fè, gade wè genyen an lavi. "Pran lari" se dawne an lari pou mande trape an faro politik ; se vini debiele tou. "Mete nan lari" se fè tout moun sav an bagay ki te anba fèy oben te sere nan an fanmi, nan kay an moun.
Laribòt : t-b. Vide nwel moun pa asou Sentmari ka leve otila an krèy moun ka leve an ti djaz (toutoun-banbou, tanbou, tibwa, chacha, lavwa-douvan ek lavwa-note) ki ka pase kay chak moun nan an lakou, brè, manje ek bay-lavwa. (fr. nn. ribaud, dekou anchay manje ek brè anlè tab). Lajounen-j2di laribòt ka bay nan tout Matnik.
Lèkètè : t--d-y. Eti ki fin, ki pa trape pèz. 2. Eti ki flouz pou pòte. 3. Eti moun pe vale flouz, eti ki pa gondonm. 4. Eti ki pa le mete ayen asou kont li. "Pa gadé mannyè lèkètè'y la" (Misyé Molina, Georges Mauvois,1987) 5. Eti ki pa ni p'an fondas, ka rete anlè letal an bagay. "Tout lèkètè, piòpiò ek apoda ka pwan kò-yo pou kalagway" (Monchoachi, Bel-Bel Zobel, 1978). Nan sistenm-lang Gwadloup la, fè lèkètè se leve traka, leve bab.
Lele : t-m-n-b. Brennen an baton adan an botjit ki plen epi an dlo, oben an bagay molpi. 2. Fè an tij bwa, fè oben plastik, an bagay rèch, monte desann ek anchay balan adan an botjit ki ni dlo oben an bagay molpi adan. 3. Topaye, woule kòdjòm yonn epi lòt. 4. Woule flouz san p'an tjak, san p'an koraj. Trape an kanmouzaza nan mitan de bagay. 5. Nan dousin katjòt, nan pale òwdinè moun Matnik, glise-desann, vire-monte flouz, katjòt an nonm nan katjòt an fanm. "Manzè Marijàn djaka man ke lele'y ba'w, djaka" (Pawol an bèlè nanninannan).6. t-b. Lèt cho dousi dousi ek malakse epi kannel, miskad, lapo-sitron eti moun Matnik ka brè pou vidjoze kò yo. 7. t-k. Dekou otila an moun ka rantre-sòti adan an dlo-benyen towtow. "Yo di mwen se an lele blotje, gade bouden madanm ka monte". (Marius Cultier, Gade bouden madanm, Welele souskay, 1977). 8. Zouti kanbiz, tij bwa djoubake moun ka pran pou migannen an bagay. 9. Tjenbwa, tij bwa djoumbate ek monte eti fanm ka mete anba kabann yo pou mare an nonm, fè rete an kay epi'y. (kr. nn. asou fondas palab, dlo). Nan sistenm-lang Ayiti, pawol lavwa-dèyè nan se kadafa ibo a (vodou) pou liannen se moun an. Ponm-dou ka leve nan laliwonn Jeremi eti moun Ayiti ka manje. Bwa-lele, Tij bwa djoubake moun ka pran pou migannen an dlo, an melas, an manje molpi. Katjòt an nonm.
Lèlè : t-b. Tout ti kanman, ti jès an moun ka pran pou anlòt se ladje kò'y, demare fidji'y, mete kò'y dous. Djendjen. "Nòstròm sé té moun ki té an zafè'y, ki pa té ka rété pran vyé men initil épi ti Nèg a djendjen, ti Nèg bétzè, moun ka fè lèlè." (G.-H. Léotin, Mémwè latè, 1993). 2. Tan patate an moun ki ni laflenm fè an bagay, an moun ki pa doubout djok dèyè sa'y le, ka pe fè anlòt pèdi tan'y. Nan sistenm-lang-gwadloup, nonm ki trape an lang sal, nonm ka fè kankan toulong, lang-sèpan, an makanda, an mako-lèlè. Nan sistenm-lang-gwiyann, nonm ki trape kanman fanm, nonm ka sanm an fanm. nonm ki pè brazonn li.
Letjèt : t-b. So moun ka fè nan dlo kabèch ek bra douvan. 2. Dekou otila an moun ka pran balan epi ka ladje kò’y adan an ma dlo ki tak pli ba. 3. Brannzeng desann towtow adan an laliwonn. " -pa tras oben pa ravin ka planté létchèt èk adan pé-bouch ki pé-bouch-" (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 4. Nan sinema, brannzeng kamera ka filme anlè bagay la eti filmè a le montre.
Libera : t-b. Lavwa kriye-bondje moun Matnik ka voye nan dekou an moun chape nan abolay. 2. Bay-lavwa ki djòsol anpil ek ka leve bouton fredi anlè an moun. (lat. liberare, depri nan zatrap) Nan sistenm-lang-matnik la, moun ka di sa konsa : "libera pa fèt pou chen" pou fè an moun konprann yo fouben alelouya-zakasia.
Limbo : t-b. Bay-kalinda moun leve nan tout Karayib la otila yo ka pliye pou pase anba an liy dife san zepòl yo menyen fondas la. 2. Bay-kalinda ka bay atè Jamayik ek atè Trinidad-ek-Tobago ki leve nan masoumba, an djendjen nèg-mawon te leve atè Jamayik. (ang. to limber, deredi). "Roro ka pliye, Roro ka pliye", pawol moun ka voye pou moun ka bay-kalinda limbo se pran tjè.
Livènay : t-b. Doukou tan-fre eti ka woule asou sis mwa otila lapli atè toulong. "Apré sa, man suiyé tout kò mwen, ka ba'y dlo kon an sio lapli livènaj" (Manuel Norvat, Zwel lalin, 2002). 2. Doukou ourakann ek toumvas, jwen pou novanm ka bay nan livènay la. 3. Doukou tan-dous ek tan-frechè otila sa pi flouz pou mete chouk nan tè. Ni de doukou tan atè Matnik, se karenm ek livènay.
Lol : t-b. Dekou otila an moun ka rantre-sòti adan an dlo-benyen towtow. 2. Letjèt an moun ka pran nan an basen ek ka vire sòti lamenm. 3. Dekou otila an moun ka mete an bagay chode adan dlo oben lwil ek ka rale’y lamenm. (kr. nn. asou fondas palab, dlo). 4. Twa-lèt-kole angle pou "Laughing out loud " pou "pete ri krakra" eti moun ka sèvi nan sistenm kouri-kanmo asou Internet oben nan milan-matje nan sistenm telefòn.
Lola : t-m-n-b. Brennen an ti bwa adan an botjit ki ni dlo oben an bagay molpi adan. 2. Miyonnen an fanm epi anchay jès djok ek djenm. 3.Nan dousin katjòt, nan pale òwdinè moun Matnik, glise-desann, vire monte flouz, katjòt an nonm nan katjòt an fanm. "Lole, lolo, lola, man simie koke pase manje..." nan pawol òwdinè vide kannaval Matnik. . (kr. nn. asou fondas palab, dlo) Nan sistenm-lang Ayiti a, fè an moun vini pli dous anba pawol oben jès miyonnan.
Lolay : t-b. Dekou otila an moun ka fè an bagay rèch pase adan an botjit dlo oben an bagay molpi. 2. Dekou brennen an bagay towtow adan anlòt. 3. p-k. Eti kanman'y pa nan mès an lakou. Eti pa ka sanm moun ki kòdjòm nan lavi toulejou. 4. p-b. Fè bagay ki pa klè, bagay ki pa nan mès an lakou. Fè chimen kochi. (kr. nn. asou fondas palab, dlo). "Lole, lole, lolay, man simie koke pase manje..." nan pawol òwdinè vide kannaval Matnik.
Lole : t-m-n-b. Fè an bwa, an bagay rèch, monte desann ek anchay balan adan an botjit ki ni dlo oben an bagay molpi adan. "Man Ana lolé sèviet-la adan bésin dlo cho a" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 2. Nan dousin katjòt, nan pale òwdinè moun Matnik, glise-desann, vire monte flouz, katjòt an nonm nan katjòt an fanm. 3. t-b. Dekou otila an moun ka rantre-sòti adan an dlo-benyen towtow. "Wa lole kalalou a" nan pawol òwdinè vide kannaval atè Matnik la. . (kr. nn. asou fondas palab, dlo) Nan sistenm-lang-ayiti, se miyonnen an moun oben redi an moun epi anchay anchay pawol dous oben anchay miyon. Se piès-bwa an kanno, an bato, eti ka fann lanm lanmè a. Nan sistenm-lang-gwadloup, se tounen oliwon. Se bat dous tou ; ek pi ralba, se ponponnen an moun, an bèt. Nan sistenm-lang-gwiyann, se soukre an bagay dlo pianmpianm.
Loli : t-d-y.. Eti ni de zie'y pa ka gade menm kote yonn epi lòt. 2. Eti pa ka djè wè klè pou laj ka monte. 3. p-b.Tounen zie pou yonn pa ka gade menm kote epi lòt. 4. Kole zie asou an tou nan an bagayplat pou gade lòtbòtsay. (kr. nn. asou fondas palab, dlo) Zie-loli, nan mèdsin, tjak zie eti ki fè lè an moun ka gade an bagay, yonn adan se zie a oben le de a ka ladje karetel gade a ek pou de zie a pa ka janmen nan menm karetel la nan menm tan. Loli an zie anlè an moun se veye sa'y ka fè, ale-vini'y toulong avan pran an men rete epi'y.
Lolibann : t-b. Nan sistenm-lang-matnik la, ti katjòt titak kochi nan rèchte'y eti an tibolonm piti ka trape lè'y anvi pise.
Loliye : p-b. Pase towtow nan mitan anchay moun, bèt oben bagay ka tounen a gòch, a dwèt pou pa bite anlè yo. 2. Mache, bay douvan, ka tòde tankon an zandoli pou an pie ki flandje oben an janm ki pi long pase lòt. 3. Pase flouz tankon dlo nan mitan an bagay. (kr. nn. asou fondas palab, dlo). 4. Fè zie loli.
Lolo : t-b. Nan lang òwdinè moun Matnik, katjòt bande an nonm. tèt-kal. "Lolo bande pa ni fren a-livie, pòte kal la ba ..." yonn adan se lavwa kannaval la. "Lè boug la wè yo té ka gadé'y, i soukwé lolo'y épi i koumansé jouré bonda anman..." (Manuel Norvat, Zwel lalin, 2002).2. Lanvi katjòt djok eti an nonm ka ni ba an fanm. Dekou bande rèd. Ni an lolo ba an moun. 3. Dwel bwa, plastik oben fè pou kore an bagay oben koubare an mete-nan-danm. 4. Bout tetin bibon se tjanmay la. 5. Joupa otila moun ka vann ek brè wonm oben dòt brevaj ek dòt ti bagay pou manje towtow. 6. t-m-n-b. Voye pawol dous pou kouyonnen an moun. (kr. nn. asou fondas palab, dlo) Nan sistenm-lang-ayiti, gade kouyonnen an moun epi anchay pawol dous. Nan sistenm-lang-gwadloup, ti-boutik moun ka vann près tout biten nan ti kannan. Se katjòt an nonm tou. Nan sistenm-lang-gwiyann, kannan lèt an tjanmay ka bwè nan tete manman’y. Lolo-bande, katjòt an nonm pare pou an dousin katjòt. Lolo-chen, sandwich epi an sosis cho epi an lasòs anlè'y eti moun ka fè ek manje. Lolo-kase, lolo ki trape an rel-kratjak-fann apre an dousin katjòt two bip. Lolo-lanmè, bèt-lanmè, holothuria mexicana, kò molpi ek long eti ka rete anlè kay la. Lolo-nòs, katjòt an nonm bande rèd. "Man wè'y tou-touni bandé kon an lolo nos, an swè lalin plenn, ka bokanté pawol épi lanmè-a" (Manel Norvat, Zwel lalin, 2002). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di: "bande kon an lolo-nòs". Gwo-lolo, moun ki titak bip ek soubawou ; moun ki pa ni p'an manni dous an zafè'y.
Lozi : t-b. Ti boul lapat anchay zepis ek pweson chiktaye eti moun ka tjwit nan lwil cho. 2. Akra chiktay lanmori oben chivrèt eti moun ka fè. Nan sistenm lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "chak tèt pen ni lozi yo", lide ta'a eti chak nonm ke pe jwenn an fanm menm lespri epi'y an jou.
Lwijanboje : t-b. Moun ka leve cho nan an batzie. 2. Moun ki djenm anchay, pa ka kite ayen pase. 3. Moun ka voye tout moun ka voye tout moun ponmlen. Nan sistenm-lang-ayiti a, moun ki pa pè pèsonn. (Tit an moun Ayiti, Louis Jean Beaugé). Tit an moun vayan ki te ka djoumbate nan sapatony Ayiti a nan pipirit ventjenm siek la.
Lwiloud : t-b. Chimen eti ki fèt epi gaviyon migannen ek kolta otila loto pe woule flouz epi anchay boulin. (fr. huile lourde, lwil chaje). 2. Chimen loto.
Se Henri Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.
Rédigé à 21:43 | Lien permanent | Commentaires (9)
Ladja sé an modèl danmyé moun lisid Matinik ka dansé ki pli akrobatik ki danmyé a.
Rédigé par : Ida | 14 décembre 2010 à 14:28
Foute fè. Man ka chèché leskap la toujou.
Rédigé par : M.M-1870 | 20 septembre 2011 à 11:44
ladjé'y
Rédigé par : Karibiyann | 02 novembre 2011 à 07:05
Man wè leskap matjé man klike asou "leskap" bagay ou a pa ka dépasé la.
Rédigé par : Gap | 18 février 2012 à 08:53
Sé kisa laboulok poutoulbon ?
Rédigé par : Pat. 75 | 14 mars 2012 à 05:05
Rédigé par : Kanmo.Matinik | 13 juillet 2012 à 18:40
lélé, lèlè, lolé, lola, lolay, loli, lolo,
Rédigé par : Fr.O | 21 janvier 2014 à 12:48
ou abandonnen projè tala ?
Rédigé par : J.p97-2 | 28 mai 2014 à 06:09
Ou pa ka mété plis
Rédigé par : At-75 | 09 décembre 2014 à 11:56