Analiz kritik - windowsonhaiti.com
Post by Michelange Hyppolite » Fri May 23, 2008 10:52 am
Apre GERBE D'ESPÉRANCE (1992), EN QUÊTE DE LUMIÈRE (1992), BRI LANNWIT (2000), EtensEtensèl Mo M yo se katriyèm liv pwezi Andre Fouad. Liv-la gen 56 paj. Li pran lari nan ane 2006. Anndan liv-la nou jwenn kèk desen ki soti anba men Ewòl Sen-Lwi.
André Fouad se youn jenn dizè, pawolye, epi jounalis kiltirèl. Konsa, lè nou di Andre Fouad, nou wè kontinwite. Nou wè larelèv. Nou wè pwezi kreyòl ki ap grandi epi ki pran rasin sou fondas travay ekriven ane 1960 yo pou l'al debouche sou remanbreman ekriven ane 1980 yo. Lè nou di Andre Fouad, nou santi se pasyon ki ap pyete pwezi anndan youn menm espas. Ann li :
Soti nan fen ane 1960 yo pou rive nan uityèm ane dezyèm milenè-a, sa fè prèske karant lane depi fòm pwezi wongòl-la ap balanse nan branch kreyòl literati Ayiti-a gras ak dilijans seksyon literati ekip Mouvman Kreyòl-la, Sosyete Koukouy. Poutan, se nan konngout modèl pwezi sa-a parèt nan divès liv pwezi kreyòl-yo; oubyen ankò lè li parèt, ekriven-yo toujou bliye idantifye li kòmsadwa. Anndan « Etensèl Mo m yo» nou jwenn dis tèks nou kab klase kòm pwezi wongòl. Kategori pwezi kout ak 6 liypwezi maksimòm. Tèks wongòl yo pote youn verite anba-anba. Youn verite ki ap charye mesaj andaki. Epòk mesye-dam Koukouy yo t'ap feraye ak tèks wongòl-yo, se te youn epòk ekriven te oblije pale andaki akòz sitiyasyon politik difisil anndan peyi-a.
Nan moman Andre Fouad t'ap ekri pwezi kout sa yo, nou pa konnen si li te sèten li t'ap suiv youn chemen kèk ekriven kreyòl te kòmanse trase nan ane 1960 yo.
Vwayaj (p. 24 )
Lanmè-a aswè-a wete vwal li ( P. 17 )
Rete nan glas je m ( P. 35 )
«Lalin ap file lanng». Sèl lè lalin ka file lanng-li, se lè li ap klere nou nan mitan lannwit. Kòm se lanng li senpman lalin-nan ap file, nou ka konprann se te youn nwit kote tanto limyè lalin-lan te parèt, tanto li te disparèt. Se tankou lalin lan te rantre nan jwèt kachkach liben. Li pa te montre tout figi-l, se lanng li senpman li te file. Anfèt, otè-a di nou :« Lalin ap file lang li bay latè». Kesyon nou kab poze se : èske se tout latè ki t'ap benyen nan lanng limyè lalin-lan oubyen èske se dèyè mòn lan, kote foumi yo ap brase nan ladoudous-la, lalin-lan t'ap file lanng li? Si lalin-lan te montre tout figi-l, nou ta ka aksepte li ap klere latè, men se lanng li senpman li file, kidonk, mo latè-a nan tèks-la, se dèyè mòn-lan li reprezante. Se senpman si lalin-lan te montre tout figi li, nou ta rive wè li toupatou. Kòm, se mòn toutouni yo A. Fouad te bezwen nou wè. Kòm se sou mòn toutouni yo Fouad
( Doremi doremi p. 41 ).
Lè nou sonje nan ane 2000 André Fouad te pibliye youn liv pwezi ki rele Bri lannwit, nou ka di Fouad gen youn panchan espesyal pou lannwit. Lannwit ba-l zèl, lannwit mare-l, lannwit delivre-l. Men plis n'ap sonde prezans lannwit anndan powèm André Fouad yo, se plis nou santi lannwit pa toujou dous pou Fouad. Memm lè lannwit ta vle gen plezi, se youn plezi l'ap riminen epi ki mete powèt-la sou de pye militè-l kant li ta sipoze ap bay lespri-l gabèl pou li rafrechi lizyè panse-l. Konsa, nou kab di lannwit pa toujou dous pou André Fouad, paske se nan moman sa-a tout lide anvayi-l. Se nan mitan lannwit André Fouad l chanje po pou li bay plim li lapawòl. Nan sans sa-a nou kab di André Fouad se youn powèt «insomniaque», youn powèt jamè dodo,
Nou pa jwenn repetisyon sou fòm «madan timote gwo tete al nan sinema varyete…» oubyen «serafen pye fen ap fè tenten devan chakristen…» («homéotéleute»), kote se silab final-la ki ap mate, pou mete kadans. Se ak repetisyon mo (leksikal) Fouad mete kadans nan sèten tèks li yo. Nou dwe di tou, gen moman kote repetisyon mo yo sèvi pou tabli youn ensistans apati sentaks fraz-la (« redoublement» ) : «m'ap travay travay mwen, oubyen m'ap jwe jwe-m» eksetera epi ou ap entèloke mwen. Nan sans sa-a nou dwe di se pa tout tan repetisyon an kreyòl deranje bèlte youn fraz.
Nou dwe di repetisyon-yo byen chita. Yo pa parèt dri tankou nan bèl fòm akòdeyon ale-vini Kiki Wainwright ( powèt Sosyete Koukouy Miyami ) abitye mete yo anndan plizyè nan tèks li yo ( Nan Tan Malouk, Educa Vision 2003) . Men yo parèt ak karaktè pa yo pou yo tabli karaktè André Fouad.