Verbatim Monday 17th December, 2018 – The National Assembly of Seychelles
Home » Verbatim » 2018 » Verbatim Monday 17th December, 2018
Bonzour tou Manm Onorab. Bonzour tou dimoun i a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal. Nou pou al direkteman lo nou Order Paper e nou annan serten dokiman ki nou pe prezante avek bann Manm, e mon ava demann Madanm Clerk pou fer Presentation of Papers.
Mersi bokou Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker bonzour tou Manm. Koman Prezantasyon Papye ozordi nou annan Annual Financial Statements, (Government Accounts) for the year and 31st December, 2017.
E answit nou annan FPAC Report; For Unfreezing of Budget Funds of 2018. Mersi Mr Speaker.
Mersi Madanm Clerk. Bon nou annan osi FPAC Report – eski Chair i le fer en pti prezantasyon? Ok nou ava donn ou laparol Onorab Ramkalawan. Apre nou ava move on lo nou Order Paper.
Mersi bokou Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki pe ekout nou.
Mr Speaker mersi pou donn mwan sa loportinite pou prezant sa rapor ki FPAC in fer an relasyon ek bann sonm dan Bidze ki ti’n ganny sispann.
Petet Mr Speaker avek ou permisyon, mon pou zis pas en pti git lo – parske sa i nou lentrodiksyon nou dokiman lo rol FPAC. Parski i resanble ki serten dimoun pa konpran. E alors zis koman en reminder lo ki mannyer FPAC i fer son travay.
Mr Speaker Lartik 104 konstitisyon e Rules of procedure for Committees and Standing Order 2009, i fer provizyon pou etablisman ek fonksyonnman FPAC dan Lasanble Nasyonal Sesel.
FPAC in ganny etabli konman en lenstitisyon siprenm pou asir en rol sipervizyon lo lefikasite lo tou sa ki konsern bann sistenm Regilatwar finans piblik, dan tou sekter piblik.
FPAC i ganny regarde konman en lakle pou asir bonn gouvernans e latransparans ek rann kont, dan loperasyon sistenm finansyel piblik, dan tou bann letablisman piblik enkli bann Minister, Departman ek Lazans ziska bann lantrepriz piblik.
Dan sol rol sipervizyon FPAC i azir lo la lapar e pou lepep Seselwa;- par tenir Gouvernman dan en pozisyon rann kont pou son aksyon, oubyen mank aksyon an sa ki konsern ranmas reveni – depans larzan piblik e zer bann byen leta.
Pli enportan, FPAC i zwe en rol enportan pou asire ki depans Gouvernman i byen ganny fer, pou attend bann lobzektif Nasyonal e delivre en pli bon servis piblik a en kou rezonnab.
FPAC i reste en lafors pou promot en Gouvernman responsab e elimin gaspiyaz e ekstravagans.
En lot laspe enportan dan son rol sipervizyon, se pou ede detekte anpese e ekspoz bann pratik koronpi dan sekter piblik an kolorasyon avek lezot Lazans, ki aplik Lalwa dan bi lager kont koripsyon.
FPAC i reste angaze avek tou bann partner dan en lapros konstriktif, e collaboratif avek lobzektif anmenn sanzman ver pli gran devlopman Nasyonal atraver, bon litilizasyon larzan piblik.
Mr Speaker zis pou remind tou dimoun bann Manm FPAC se Onorab Ahmed Afif, konman Deputy Chairperson, Onorab Ferrari, Onorab Mondon, Onorab Charles De Commarmond, Onorab Sebastien Pillay, Onorab Churchill Gill e mwan menm konman Chairperson.
Bann Bidze ki ti ganny sispann an 2018. Mr Speaker plizyer laliny Bide ti ganny sispann pandan deliberasyon Bidze dan Lasanble Nasyonal an Novanm ek Desanm 2017. En total R52,280,62 milyon ti reste sispann le 30 Avril, 2018.
An Me 2018 en total R25, 776, 785milyon ti ankor sispann. Ti ankor sispann. Sa sispansyon ti vedir ki sa bann sonm ki ti’n ganny apropriye dan Bidze 2018, pa ti kapab ganny depanse ziska ki Minister Finans ti prezant en ka devan FPAC, pou zistifye bann enplikasyon pou larg sa bann sonm.
FPAC a son tour, ti pou bezwen prezant son bann rekomandasyon avek Lasanble Nasyonal pou larg sa bann sonm.
Metod ki FPAC ti servi;
Mr Speaker FPAC ti les li ganny dirize par Minister Finans ki ti prezant bann lesplikasyon detaye pou tou son bann sonm. Sa i dan nou rapor koman Schedule 1. E sa meeting ti fer semenn pase. Bann kolonm 8 ek 9 i montre bann sonm ki zot i anvi Lasanble i large. Lesplikasyon pou larg sa bann sonm i ganny trouve dan kolonm 10.
Sonm total ki ti reste sispann dan Bidze 2018 apartir le 31 Me, 2018, ti en sonm R26, 513, 267milyon.
Minister Finans in rekomande ki sa bann sonm i ganny large, apre ki zot in satisfer zot lekor ki sa bann larzan pou ganny servi pou sa bann rezon swivan.
E la mon anvi zis azoute Mr Speaker ki zot bezwen donn bann zistifikasyon, parske letan nu sispann sa bann sonm dan deliberasyon Bidze, nou dir akoz ki sa bann sonm i bezwen ganny sispann.
Alor la sa bann detay Mr Speaker;- en sonm R2, 368, 710milyon dan Biro Prezidan pou kouver pansyon ansyen Minis ek konpansasyon pou bann manm Komisyon Elektoral.
En sonm en R1,337, 948milyon, dan Biro Prezidan pou devot santralize.
En sonm R2, 224, 412 milyon sorti kot APDAR pou en re alokasyon. En sonm R2, 100 milyon sorti kot APDAR pou reparasyon ansyen batiman CID Mont Fleuri.
En sonm R3, 500milyon sorti kot NISA pou re alokasyon.
En sonm R182, 188mil sorti kot Servis Pizon konman en re alokasyon.
E finalman en sonm 7.8 milyon sorti kot Servis Prizon konman en peyman final pou bann det ki zot annan avek IDC.
Konklizyon e Rekomandasyon:
Mr Speaker FPAC i rekomann avek Lasanble Nasyonal, pou aprouv sa sonm R26,513,267milyon pou ki zot kapab ganny servi dan bann landrwa ki’n ganny mansyonnen dan rapor.
E Mr Speaker mon anvi terminen par dir ki, sa rankont avek Minister Finans nou ti ganny tou bann detay e ti dan prezans tou bann Manm FPAC e tou bann Manm in dakor avek sa. Alors se sa rekomandasyon ki nou pe met devan Lasanble Nasyonal. Mersi bokou.
Mersi Onorab Ramkalawan pou rapor FPAC.
Mr Speaker mon prezant ou en kopi sa rapor.
Bon nou ti a kontan ganny en Manm ki ti a segonn sa rapor. Yes Onorab De Commarmond. Esey ankor.
Bon nou ava regard IT en pti moman. Ok yes Onorab Ferrari.
Mr Speaker mon ti a kontan segonn sa rapor. Mersi.
Mersi savedir nou kapab pran en vot lo la e ki i pa vreman neseser me selman nou kapab pran en vot lo la ki Lasanble i aksepte rapor ki FPAC in prezant bomaten.
Tou Manm ki an faver, okenn Manm ki kont? Non. Madanm Clerk.
Mersi Mr Speaker. 24 Manm in vot an faver e personn kont.
Mersi savedir rapor FPAC in ganny aprouve aksepte par Lasanble Nasyonal.
E lo kote sekretarya nou a fer le neseser pou nou kominik sa avek Minister Finans.
Bon pa tro krwar nou pou kapab kontiny nou travay an vi ki nou annan sa problenm teknik lo kote microphone, me zis nou ava pran prosen item lo nou Order Paper apre nou ava regarde si pa rezourd nou pou bezwen pran en pti technical adjournment.
Wi ok nou ava pran item No.5 nou annan en First Reading mon ava demann Madanm Clerk pou fer First Reading.
Mersi bokou Mr Speaker. This Act may be cited as Supplementary Appropriation No.2 Act of 2018. Mersi Mr Speaker.
Mersi Madanm Clerk. Bon nou ava pran en pti technical adjournment ziska ler teknisyen i a kapab rezourd sa problenm microphone. Ok nou ava pran en Break eskan ler nou ava ganny avize ki tou keksoz i ok.
Bon nou ava repran nou travay nou ti kite. Yes Onorab Ramkalawan.
Mr Speaker in annan en pti omisyon dan rapor FPAC me selman, i enkli dan sa sonm ki nou’n demann Lasanble pou aprouve, me selman zis en pti detay pou Zidisyer i annan en sonm 3.3milyon ki’n ganny release e sa i pou 2 milyon ti annan en problenm ‘sekirite’ ki la aprezan i kapab ganny sorted out e pandan ki zot pe osi fer bann proper tender process pou lannen prosenn. E apre sa i annan en sonm 1.3milyon ki zot pe servi pou transpor. Pou zot aste 3 loto pou bann Ziz e sa i pa vedir nouvo akizisyon e se sa ki fer sa sonm 3.3milyon. Zis mon ti anvi rektifye sa. Mersi.
Mersi Onorab Ramkalawan. Bon nou ava kontiny nou travay. E mon ti a kontan dir bonzour Minis Maurice Loustau-Lalanne avek son lekip e welcome zot dan Lasanble Nasyonal. Minis i ganny akonpannyen par son Sekreter D’Eta Mr Patrick Payet, son Sekreter Prensipal Mr Damien Thesee, Kontroler Zeneral Ms Irene Croisee e Deputy Controller General Ms Seylina Verghese. Bonzour e welcome parmi nou dan Lasanble Nasyonal.
Nou ava al direkteman lo nou travay e mon ava demann en Mosyon pou Second Reading.
Non nou pou pran sa enn premye, apre nou ava pran sa enn 2enm. Nou pa pou pran le de ansanm ok. Sa enn premye i normal e nou fer bann prosedir normal. Bill 27. Yes Onorab De Commarmond.
Bonzour Mr Speaker. Bonzour Minis ek ou delegasyon. Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.
Mr Speaker mon le move ki the Supplementary Appropriation Bill number 27 of 2018 i ganny lir en Dezyenm Fwa.
Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm ki segonde? Onorab Simon Gill.
Bonzour Mr Speaker. Minis bonzour, tou koleg Onorab manm piblik bonzour. Mr Speaker Mosyon i ganny segonde. Mersi.
Mersi Onorab Simon Gil. Bon mon ava envit Minis pou prezant Bill ki devan nou. Minister.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, Onorab Leader Lopozisyon, Onorab Leader Zafer Gouvernman, tou Manm Onorab tou dimoun a lekout bonzour.
Mr Speaker pandan lannen 2017 Lasanble Nasyonal in aprouv de Mosyon pou Bidze Siplemanter pou 2017 konm swivan;
Merkredi le 15 Mars 2017 pou en sonm R226,533, 165 milyon. Mr Speaker 86poursan depans dan sa sonm ti pou sa bann depans swivan;
Minister Tourizm, Lavyasyon Sivil Por e Lamarin e Seychelles Tourism Board pou en sonm R38.4milyon e 147.3 milyon respektivman – an vi ki zot Bidze pa ti ganny aprouve dan provizyon Bidze orizinal.
En sonm 4.9milyon pou nouvo Minister Zafer Lafanmir. En sonm 5milyon pou lentrodiksyon SME Seed Capital.
Lendi le 30 Oktob 2017 pou en sonm R217,500. 270 milyon.
Mr Speaker dan sa provizyon pou sa 2enm Bidze Siplemanter, bann depans i konm swivan;-
15milyon anba saler e reminerasyon pou peyman saler Gratwite larzan piblik e lapwentman Konstitisyonnel.
47.8milyon anba byen e servis pou bann Minister, Departman e Lazans.
9.2milyon anba Proze Kapital ki prensipalman anba land acquisition.
4.1milyon depans progranm sosyal Gouvernman ki mazorite depans i pou SME Scheme.
Depans mazer ti relye avek benefis and approved programmes Lazans proteksyon sosyal ki anviron 105.9 milyon ti ganny depanse.
17.2milyon pou sibvansyon bann lantrepriz piblik ki depans prensipal ti pou led taks HFC lo GST arrears.
18.2milyon anba konsesyon tax lo fuel ki apartir le 23 Avril 2018 son Regilasyon ti vin operasyonnel.
Mr Speaker vi ki sa de sonm ki pou en total R444, 33, 435milyon in deza ganny diskite avek bann detay devan Lasanble Nasyonal, alors mon pe propoze sa Lalwa ki ganny ki devan nou pou nu aprouvasyon pou regilariz depans ki’n ganny fer pou lannen 2017. Mersi Speaker.
Mersi Minis. Bon parey nou ti fer deba lo Mosyon, me an vi ki in pran en pti pe letan ki nou tackle sa Bill, mon pare pou mwan pran brief comments lo sak kote latab, avan nou pran en desizyon lo la. Ok? Okenn Manm ki ou le fer komanter? Brief. Si napa nou ava al direkteman lo desizyon akoz deba ti ganny fer lo Mosyon. Ok? Onorab Ferrari.
Mr Speaker mon ti a kontan fer en pti entervansyon ase bref, pou remet an perspektiv sa bann prensip ki gid Lasanble Nasyonal e ki gid Minister Finans an sa ki konsern bann Bide Siplemanter.
Mon krwar i enportan pou piblik konnen e konpran, ki malgre tou zefor ki nou kapab fer pou nou respekte bann laliny Bidze e bann depans piblik, i annan toultan bann ka kot serten depans ki pa’n ganny prevwar ditou – oubyen serten depans ki’n ganny pou revwar me ki pa’n ganny prevwar dan en sonm sifizan i aparet dan lannen e ver lafen sa bann lannen fiskal.
Mr Speaker mon pran sa lokazyon, pou met lanfaz avek bann Manm lo lot kote latab bann reprezantan Minister Finans, ki sa ki nou pe rode se latransparans e en bon zesyon sa bann Fon piblik.
Malerezman dernyerman nou’n ganny enn de lokazyon pou nou kapab konstate ki, in annan swa en mank latransparans – swa en retar pou enform Lasanble, oubyen pou enform bann Lotorite konpetan, lo sa bann depans siplemanter.
I vre ki ler nou’n konsider bann depans an 2017, e bann prosedir ki gid sa bann depans siplemanter, nou pa’n vwar dan Konstitisyon en laliny kler – en determinasyon kler lo ki bann prosedir ki bezwen ganny fer – kan eski en Mosyon konbyen i devret ganny mete devan Lasanble e kan eski son Bidze li menm – sa Bidze Siplemanter – demann, i ariv devan Lasanble.
Me dan en sityasyon kot napa san poursan klarite, latransparans, mon krwar nou, nou krwar lo sa kote latab sa ki devret gid nou, se en prensip zeneral ki bann Lotorite Lasanble Nasyonal, i bezwen – i neseser ki Minister Finans e ki Gouvernman, i enform Lasanble Nasyonal o pli vit posib lo bann depans ki zot pe prevwar, e bann depans ki zot pe deza fer e ki an eske avek sonm ki’n ganny apropriye pou sa lannen.
Nou, nou lir sa Provizyon dan Konstitisyon dan lafason swivan ki tou depans ki kapab ganny prevwar e tou depans ki ganny spot – ki ganny vwar an ekse i o pli vit posib ganny sinyale avek Lasanble Nasyonal.
Sa i en prensip mon krwar i ki esansyel;- parey mon koleg Onorab Sandy Arissol i dir mwan nou konman bann paran nou bezwen ensit en serten disiplin dan nou bann zanfan.
Nou bezwen ensit en serten disiplin dan nou biznes – kot nou lakour. Nou pa kapab retrouv nou dan en sityasyon kot en dimoun kot nou lakour – oubyen en zanfan – oubyen paran – oubyen manman – oubyen papa i al laboutik i pas devan en laboutik i vwar en zoli semiz anpandan dan vitrin, zis i rantre i pran e i dir avek sa propriyeter laboutik apre mon pe vin regle sa avek ou avan lafen di-mwan oubyen avan lafen lannen pou vin regle. I pa posib. Nou pa kapab travay koumsa – en fanmir – en pei pa kapab travay koumsa. I esansyel ki Bidze lafanmir i ganny diskite, e i ganny vwar eski nou kapab fer sa desizyon?
E pli vit posib nou annan sa diskisyon e nou, fer sa desizyon nou fer sa depans. Sa se lespri ki gid nou. E nou anvi o moman ki ou konnen Minis pa tro kontan ler mon fer referans ek sa konfyans ki’n perdi o moman ki nou pe re met nou lo en ray pou rekonstri – renouvle sa konfyans, nou anvi pas avek zot sa bann mesaz ki o pli vit posib zot fer nou konnen. Atraver bann prosedir normal;- nou pa pe met bann presyon ki pa akseptab lo Gouvernman me selman nu Lasanble i bezwen annan sa bann lenformasyon. E once i annan sa lenformasyon nou kapab alert Gouvernman lo en size ki Lasanble i annan en serten lenkyetid, oubyen nou kapab dan en fason senp, konsider sa bann depans.
Dan menm laliny Mr Speaker mon profit sa lokazyon lo lapar nou lo sa kote latab pou remersye Minister Finans pou sa annual financial statement ki’n ariv devan nou ozordi.
I menm laliny – menm refleksyon ki nou pe fer. Nou ti a’n vreman kapab – nou ti a’n vreman kontan si nou ti’n ganny sa annual financial statement pou lannen 2017 zis avan nou konmans bann deba Bidze. I enportan pou nou kapab fer referans avek bann kont ki’n ganny rekonsilye, zis avan nou konman konsider bann depans pou lannen ki swiv.
Donk sa i en demann. I en demann ki nou e fer formelman, pou nou kapab ganny lannen prosenn sa bann financial statement en pe pli boner.
E menm parey nou pran sa lokazyon pou nou remersye Oditer Zeneral ki’n atraver en similer dan sa Lasanble, nou ti demande ki son rapor pou lannen presedan, i ariv devan Lasanble zis avan nou konmans bann deba Bidze – pou nou kapab crosscheck bann e pou nou annan en nide ki bann rekomandasyon ki Oditer Zeneral i fer dan lannen presedan in ganny dan en serten fason pran sa an kont, dan bann lannen kouran.
Donk sa de pwen Mr Speaker i esansyel dan sa travay. E akoz mon krwar ki tou dimoun i konpran piblik e bann Manm lo lot kote latab Minister Finans tou dimoun in konpran ki kot napa latransparans kot napa klarite nou pa – nou santi pou dir nou a kapab vote nou pa kapab aprouve e se sa ki ti arive ler nou i rezet en Mosyon pou en Bidze Siplemanter, akoz zisteman i pa’n annan sa klarite.
Alors Mr Speaker mon pou nou lo sa kote latab, mon remersye mon remersye Minis pou sa bann sif ki in donn nou. E anliny avek bann diskisyon ki nou’n annan nou swete ki nou swete ki sa bann sonm siplemanter ki’n ganny allocate la, e i annan ankor lezot sonm siplemanter ki nou pou konsidere dan lazournen, me menm largiman zeneral e aplike pou tou sa bann sonm se ki nou demann latransparans ek klarite dan tou sa ki nou annan.
An sa ki konsern sa demann ki devan nou, nou lo sa kote latab nou satisfe avek bann lenformasyon ki nou pou gannyen. Me selman parey zot konnen, i pa nou rol pou nou validate bann depans Gouvernman. Responsabilite pou sa bann depans, se pou Gouvernman. E nou espekte ki bann Manm lo lot kote latab zot ava pran zot responsabilite e si a lavenir i annan bann konsekans – bann kestyon lo sa bann sif, zot ava osi pran zot responsabilite zot bann Manm. E parey mon kontan dir zot pa po pas sa responsabilite lo bann civil servants. Zot ava pran zot responsabilite politik lo bann depans siplemanter ki zot in fer. Mersi.
Mersi Onorab Ferrari. Bon si napa okenn lezot Manm ki pou fer komanter mon ava donn laparol Minis pou son Drwa Repons. Minis.
Mersi Mr Speaker. Mersi Onorab pou ou kontribisyon.
Mr Speaker mon krwar wi nu kapab esey fer menm timing pou nou avek rapor Oditer Zeneral si nou kapab swiv sa laliny i ava mon apresye – en bon keksoz.
E mon osi mon note ki dan rapor Oditer Zeneral pou 2017 ki nou’n resevwar i osi demann Minister Finans pou sey met tou bann kont annord par Zen. Pou li nobou ganny sa letan pou li nobou odit pli korekteman pou li meet sa timing ki nou pe mete.
So mon krwar i enportan refer sorti sa dat lafen Zen lannen pou sa kont lannen presedan. So avek sa Mr Speaker mon ava termin la. Mersi.
Mersi Minis. Bon nou pran en vot lo merit e prensip zeneral sa Bill ki devan nou;- Bill No.27. Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Clerk.
Mersi Mr Speaker mon’n rikord 9 Manm ki’n vot an faver e personn kont. Mersi.
Mersi Madanm Clerk. Mon kapab ganny en Formal Second Reading. Madanm Clerk.
Mersi Mr Speaker. A bBll of an Act to provide for the purposes of a supplementary estimate approved by the National Assembly. Mersi Mr Speaker.
Mersi Madanm Clerk. Bon eski i annan okenn amannman? Eski nou bezwen al dan Staz Komite? Si non mon kapab ganny en Mosyon pou skip Staz Komite. Onorab De Commarmond.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker anba Order 91 (1) mon oule move pou sispann Lartik 65 – 70 nou Standing Order pou nou sot Staz Komite sa Bill. E vwala.
Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm ki segonde? Yes Onorab Simon Gill.
Mersi Mosyon i ganny segonde.
Mersi Onorab Simon Gill. Bon nou ava pran en vot lo Mosyon pou sot Staz Komite – tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Clerk.
Mersi Mr Speaker 9 Manm in vot an faver e personn kont. Mersi.
Mersi Madanm Clerk. Mon kapab ganny en Mosyon pou Third Reading.
Mr Speaker anba Order 71 (1) lo Standing Order mon oule move ki Supplementary Appropriation Bill 2018 No. 27 Bill of 2018 i ganny lir en Trwazyenm Fwa.
Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm ki segonde. Yes Onorab Simon Gill.
Mosyon i ganny segonde Mr Speaker. Mersi.
Mersi Onorab Simon Gill. Nou ava pran en vot. Tou Manm ki an faver? Motion for Third Reading? Okenn Manm ki kont. Madanm Clerk.
Mr Speaker 9 Manm in vot an faver e personn kont. Mersi.
Mersi Madanm Clerk. Mon kapab ganny en Formal Third Reading.
This Act may be cited as the Supplementary Appropriation Act of 2018. Mersi Mr Speaker.
Mersi savedir Bill No. 27 Bill of 2018 in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal.
Bon nou ava move lo 2enm Supplementary ki devan nou. Mon ava demann en Mosyon pou nou skip Standing Orders pou pran en Second Reading. Onorab De Commarmond.
Mr Speaker mersi. Anba Order 91 (1) mon oule move premyerman pou nou sispann Lartik 64 (1) Standing Order pou nou sot sa requirement 7 zour pou sa pou permet 2enm Reading of sa Bill ki devan nou;- savedir Supplementary Appropriation Bill No.2 of 2018. Me Bill No. 28 of 2018 2enm Bill in sorti – me lo lalis Bill – 28.
Mr Speaker Mosyon i ganny segonde parey in ganny prezante. Mersi.
Mersi Onorab Simon Gill. Nou ava pran en vot lo Mosyon pou sispann Standing Orders pou nou kapab pran Second Reading.
Tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Clerk.
Mr Speaker mon’n rikord 9 Manm in vot an faver e personn kont. Mersi.
Mersi Motion in pass. Mon kapab ganny en Mosyon pou Second Reading.
Thank you Mr Speaker. Mr Speaker mon oule move ki Supplementary Appropriation Bill No.2 – Bill of 2018;- Bill No. 28 of 2018 i ganny lir en Dezyenm Fwa.
Mersi Onorab De Commarmond. Mon kapab ganny en Manm pou segonn Mosyon? Onorab Simon Gill.
Mersi. Mon a demann Minis pou prezant Bill.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, Onorab Leader Lopozisyon, Onorab Leader Zafer Gouvernman, tou Manm Onorab Lasanble Nasyonal, tou dimoun a lekout re bonzour.
Mr Speaker bokou in ganny dir lo sa Bidze Siplemanter ki’n ganny depanse pou lannen 2017. Me prezan ki Gouvernman pe vin devan Lasanble prenon kont Lartik 154 (6) (i) e Lartik 154 (7) nou Konstitisyon. Mon oule asir sa Lasanble ki Minister responsab pou Finans, i fer sir ki larzan i ganny depanse parey in ganny aprouve. Me i annan sirkonstans ki apre ki Oditer Zeneral in konplet son travay odit, e dan sa ka odit finansye pou lannen 2017, nou vwar ki nou bezwen retourn devan Lasanble Nasyonal.
Par egzanp letan nou regard depans adisyonnel lo bann Don ki Gouvernman in resevwar – en keksoz ki Gouvernman in fer sir ki tou tranzaksyon lo bann Don i ganny mete dan sistenm Gouvernman. Nou krwar ki en sonm total 11.2milyon ki Gouvernman in resevwar konman diferan Don apre in ganny depanse e sa i kronm swivan;
Departman Lekonomi Ble R1.5milyon pou en Don resevwar sorti kot Global Environment Fund – (GEF) anba proze SWOI Fish 3. .
Departman Lenvestisman e Lendistri en sonm R167,565 e 14sou pou depans an plis lo en Don ki sa departman in resevwar kot Labank Devlopman Africain pou MSME Devlopment Grant.
Biro Standar Sesel pou en sonm R163,869.15sou pou depans an plis lo en Don ki L’Union European in donn sa biro.
National Drug and Enforcement Agency in ganny en don R9.3milyon pou aste bann transpor e osi en bato patrol.
Lotorite Park Nasyonal, ti resevwar en Don pou e son R388, 877 e 51sou.
Mr Speaker dan en lot sirkonstans nou vwar ki Bidze ti’n fini ganny aprouve anba en lot Lotorite. Me akoz ki nou’n transfer sa Bidze pou en lot Lotorite nou bezwen vin devan Lasanble.
Lotorite Lasante Piblik en sonm R967, 183 e 50sou, i relye avek larzan ki ti ganny transfer sorti anba Bidze Minister Lasante pou met dan Bidze Lotorite Lasante Piblik pou aste 2 twin cab. E lezot depans sa Lotorite ti bezwen pou kapab deal avek sa outbreak dengue.
Sibvansyon pou bann lantrepriz piblik en sonm 19.9 89milyon ti ganny vie anba lokasyon Bidze pou SPTC sorti anba provizyon Devlopment Grant pou met dan zot konponan lokal pou siport SPTC lo depans lo son loperasyon.
Sepandan Mr Speaker, i annan bann lezot sonm ki’n ganny depanse avan fini lannen 2017 lo natir irzans;-
Procurement Oversight Unit avek en logmantasyon dan kantite proze ki’n ganny tender, in fer ki lakantite lavertisman ki Procurement Oversight Unit in bezwen fer dan bann zournal e lo radyo ti plis ki ti’n prevwar R32, 202 e 75sou.
National Drug Enforcement Agency en total 9.5milyon ti bezwen ganny peye konman pansyon pou bann zofisye apre ki Lalwa NDEA ti ganny repeal e bann zofisye ti bouz avek Lapolis.
Other goods and services sa overspending R895, 817 e 18sou i relye avek bann ka konpansasyon pou Cleaners Corporative ki pa ti’n prevwar.
Benefits and approved programmes Lazans Proteksyon Sosyal – en sonm 14milyon i pou kouver overspending dan sa Scheme Home Carer dezabilite ek envalidite. Apre ki kantite dimoun ki ti demann lasistans i plis ki sa ti estimen.
Anba ‘others’ – 5.09 milyon an plis, ti ganny peye apre ki en pe subscription pou bann lorganizasyon enternasyonal pou lannen 2016, ti ganny resevwar dan lannen 2017 pou peye.
E tax exemption Mr Speaker en sonm 24.5 milyon pou refund bann business excise tax lo fuel apre ki sa Lalwa anba excise tax pou fuel refund, in selman pare pandan lannen 2018.
Mr Speaker mon Minister pou travay konzwentman avek Lasanble Nasyonal pou fer sir ki nou minimiz sa bann Bidze adisyonnel apre ki odit finansye i ganny fer.
Me i annan sirkonstans ki mon krwar nou pa pou kapab anpes li. Espesyalman avek bann Don ki nou’n resevwar.
Mr Speaker mon propoz Lalwa lo sa sonm ki pou en total R87,339,732milyon devan Lasanble Nasyonal pou aprouvasyon pou regilariz depas ki’n ganny fer pou lannen 2017. Mersi M Speaker.
Mersi Minis. Bon anvi ki nou pa ti fer deba lo Mosyon ler Mosyon ti prezante mon ti dir ki mon pou allow deba lo son Bill ler Minis pou prezant son Bill.
Mon ava demann okenn Manm ki anvi debat – ki anvi klarifikasyon lo Bill ki’n ganny prezante. Si i annan okenn lezot Manm ki le koze. Onorab Ramkalawan.
Mersi bokou Mr Speaker. Mr Speaker mon anvi plito dan laliny ki Onorab Ferrari in koze bomaten, mwan osi mon ti ava kontan al en pe dan sa laliny pou fer serten refleksyon.
Mon krwar ki apre 2an la – i fer 3enm Bidze ki nou konmsi 3enm lannen ki nou pe dan sa 6enm Lasanble.
Mon krwar ki i neseser pou nou kapab ganny serten keksoz kler. Parey Minis i konnen Mr Speaker prosedir pou anmenn en Supplementary Appropriation dan 6enm Lasanble ki nou’n sanz son fason. Avan sa nou ti panse ki pou dir well bann lezot Lasanble avan en Mosyon ti ganny anmennen e deswit apre Bill ti ganny prezante.
Me apre sa letan nou’n byen konsider Lartik 154 nou Konstitisyon, se la kot nou’n sanz fason fer keksoz.
E mon krwar ki pou dir dan 6enm Lasanble nou pe fer li byen. Kot en Mosyon i ganny prezante – sa sonm i ganny akerir me son Appropriation Bill i vin son lannen answit parey Lartik 154 (7) i dir nou. Sa i byen.
Me selman mon krwar ki petet dan staz kot nou ete nu bezwen fer sa Lartik 154 vin bokou pli kler. I enportan sa. Parski i osi annan bann lezot prensip ki taler mon pou vin lo la an relasyon avek lafason nou apros Bidze. Ou vwar?
Mon krwar pandan en lannen par egzanp ki nou’n fer. E rezon ki nou’n gannyen se ki Oditer Zeneral ki’n letan in sinyen financial – bann statements, se letan Oditer Zeneral in sinyen ki la aprezan ki zot in vwar egzakteman konbyen larzan i merite. E sa 87milyon ki nou pe koz lo la sa in pas – koman son leskiz prensipal, se ki Oditer Zeneral ki’n vwar sa.
Mwan pou mwan personnelman mon pa dakor avek sa rezon ki’n ganny donnen. Akoz mon pa dakor? Premyerman se pa Oditer Zeneral ki aprouv en depans. Me se plito Minister Finans ki aprouv en depans.
Si en Departman Gouvernman e demann par egzanp la annou pran legzanp Blue Economy ok – Blue Economy i ganny dir ki in ganny en Grant. In ganny en Grant e aprezan nou’n bezwen fer li …
Me Minister Finans li sa Grant i pa’n vin an Novanm oubyen konmansman Desanm. Sa Grant in vin bokou pli avan dan lannen.
Alors Minister Finans li in fini konnen ki poudir i annan sa Grant e ki parey prosedir bidzeter fodre ki sa Grant i rantre dan Bidze li menm li pou li kapab ganny depans.
I annan bokou bann lezot keksoz osi tou. Par egzanp letan pe koz overspending dan Sekirite Sosyal kot Welfare la. Me ankor enn fwa si zot in depans an plis – par egzanp pou pey plis carers, me sa Minister Finans i deza konnen li. Pa fodre Oditer Zeneral vin dir li sa. E li i konn sa depi 2017 dan sa lannen ki pe depans pe fer, i konnen ki pou dir regarde i annan en shortfall la e ki nou bezwen nou fer li.
So fodre pa ki nou servi leskiz Oditer Zeneral! Sa i en keksoz ki mwan mon ti ava kontan ki petet la Minister Finans li menm li i deza konmans fer sa legzersis. E dan en serten sans Mr Speaker sa ki mon pe dir. Minister Finans pe osi fer li deza.
Parski regard sa 2 Supplementary Appropriation ki nou’n konsidere avan. Avan sa enn la 3enm. Sa enn la – sa 2 avan, zot ti’n fini note ki pou dir i annan landrwa ki annan shortfall – i annan landrwa ki bezwen fer virement – i annan lot.
So Minister Finans in deza proactive. E mon krwar ki lo sennla la, mon krwar petet Minister Finans in pa’n ase proactive. Parske sa Supplementary Appropriation ki nou pe ki anba konsiderasyon la, petet sa ti’n devret son Bill – son Mosyon plito, ti’n devret arive an 2017 e son Bill la i pa ti ava annan okenn problenm.
So mon krwar ki i bezwen annan en eleman bokou pli proactive. Me selman la mon’n fini vwar ki zot riske vin avek sa menm sityasyon pou lannen 2018.
E mon ti ava kontan si zot ti a kapab konsider sa, ki annou parske la nou pa pou servi leskiz Oditer Zeneral ankor ki Oditer Zeneral in fer sa, sa, sa. Mon ti ava dir annou seye ki premye term Lasanble zot menm zot Minister Finans, zot fini balans tou zot bann keksoz, pou ki sa Mosyon pou en Supplementary Appropriation, i ava vini dan Premye Term e apre sa byensir zot pou bezwen anmenn son Appropriation Bill dan lannen 2019 menm. Me selman ki nou ava konnen – e mon target mon se ki lannen 2019 nou napa ankor sa bann sityasyon.
Lannen 2019 nou’n fini regilariz tou sa bann zafer Supplementary Appropriation en pou lannen 2019, tou bann Mosyon ki demann Supplementary Appropriation i ava ganny fer dan lannen 2019;- tou son bann Mosyon i ava’n fer dan lannen 2019 e apre sa 2020 zot ava senpleman peye.
Me la zisteman Mr Speaker, petet sa ki letan nou pe regard sa 54 (6) kot letan i pe dir ‘’in respect to any financial year’’ petet si nou anvi disiplin en pe plis, nou devret met nou devret kapab sanz sa langaz dan Konstitisyon li menm.
Parske letan i pe dir ‘’any financal year – any financial year’’ i fer ou i donn ou tro bokou leeway. Tandis ki si sa Lartik Konstitisyon, konmsi i ti dir avek ou ki – konmsi i donn sa lendikasyon ki ‘’it has to be for the financial year ki ou ladan!’’
Parski menm sa Lartik Konstitisyon apre i dir avek ou in the year – ‘in the finanial year next …’ E se la kot in annan bann enterpretasyon legal pou sey fer sa vini.
Parski ‘’financial year next’’ i vre i 2018 pou 2017. Me selman lefe ki anler i dir ‘’any financial year’’ eski si par egzanp ti en keksoz an 2016 ki zot pa ti’n vwar. Eski i ti pou kapab parski i dir ‘’any financial year’’ ou ava estimate e apre sa ou ava … Ou vwar?
Mon krwar Minis ou a konpran mon ki kot konmsi we need – nou bezwen clean-up sa Konstitisyon pou li vin kler.
E fodre pa ki zis Avoka ki kapab enterpret sa Lartik. Ou vwar Mr Speaker? Fodre ki letan sa layman i lir sa Lartik fodre ki i kapab enterprete. E mon mazinen ki se pou sa rezon ki letan nou ti move sa bann largiman, ni Onorab Pillay a ti kapab – parske it was layman to layman! E tandis ki si Onorab Hoareau ti la, petet Onorab i ti ava kapab enterpret sa. Me nou, nou bezwen nou Konstitisyon i dan – spesyalman bann zafer finansyel la, ki konmsi i vin dan en keksoz ki nou kapab konpran li vreman byen. So sa i mon premye pwen.
Mr Speaker apre mon krwar, ki sa leksperyans – parske la mon pe osi koz sa leksperyans ki nou’n pase dan Lasanble;- i vre ki nou Standing Orders i donn nou sa posibilite ou nou amend en Head 76
(5) ok? 76 (5) nou Standing Orders in dir, ‘’the Speaker may if the Speaker thinks fit allot the time to be allowed for discussion of any amendment to any head of expenditure.’’
Me mon krwar ki dan sa lespri accountability, transparans – dan 6enm Lasanble nou rantre sa nouvo mo ‘freeze’ – ‘sispann’.
E mon krwar ki ti ava bon pou nou kapab fer sa. La mon fer en lapel avek ou Mr Speaker Sanding Orders Committee, pou nou regarde i mannyer nou kapab fer sa prensip rantre – pou nou kapab ganny son prosedir kler.
Parske la pou le moman i vre ki sa travay ki nou’n fer pandan sa pandan sa 3 lannen, in annan bokou Bidze ki’n ganny frozen.
Me selman apre sa, avek Minister Finans – ofet mwan mon krwar ki poudir Lasanble in ed Minister Finans pou fer bann diferan antite vin pli responsab – accountable! Parski nou konnen ki mannyer ti pase avan. Letan si ti reste en bout Bidze, ti napa nanryen ki ti retourn dan Consolidated Fund. Sakenn ti rode ki mannyer pou – Bidze pe al fermen le 20 la, annou regarde – nou annan ankor en bout isi – en bout laba, annou sey depanse. E Bidze ti tou dan sa Bidze allocated t ganny netwaye.
Tandis ki la vre ki nou’n fer en larout, en bout semen ansanm kot i annan sityasyon kot zot Project Officer pa’n kapab fer en proze. Sa proze pou fer sa batiman – sa larzan i pa’n zis ganny pran pou al aste en nouvo set sofa en nouvo sez ensidswit. Amwen ki i pas devan – pou lemoman la nou pe fet li pas devan FPAC kot nou ganny sa dyalog avek Minister Finans. E apre sa parey mon’n fek fer la bomaten kot nou fer en rapor.
E atraver bann lesplikasyon, nou’n dir be la i la nou’n koze avek Minister Finans pe demann Lasanble pou unfreeze sa bann diferan morso. Me solman mon krwar ki ti pou bon pou nou ganny li byen. Konmsi ti pou bon bann prosedir kapab ganny eklersi. Akoz nou parey Minis – e ou pou premye Bidze ki ou’n pas avek nou – ou pou’n dekouver ki nou menm si nou annan lamazorite, i pa nou lentansyon zis bloke! Non! I pa nou lentansyon bloke. Parski nou aware of nou responsabilite, menm si nou en mazorite ki kapab blok en kantite keksoz. Nou aware nou responsabilite.
Me la aprezan mon krwar ki petet enn bann keksoz dan premyer term lannen prosenn, e petet sa osi i ava en latas pou FPAC – parske FPAC i pran en misyon proactive, kot lannen pase nou’n ganny sans pou nou regard fer Oditer Zeneral fer bokou lenvestigasyon – bann audit bann diferan landrwa, kot apre sa nou’n kapab mete devan Lasanble e an menm tan dimoun i kapab vwar. E mon krwar ki poudir i annan en kantite sa bann keksoz ki nou’n met devan, ki piblik ozordi, i pli aware ki petet i ranforsi rol Minister Finans byensir. E a[pre sa mon espere ki lannen 2019 sa bann keksoz pa pou ganny repete.
So lo kote prosedir mon krwar sa 2 keksoz la ti pou bon pou nou fine-tune. Parske la pou lemoman i ankor annan en pti keksoz la ki pa ankor vin toutafe normal e mon krwar ki sa i ava ed nou dan sa prosesis financial accountability ek osi pa zis accountability me financial responsibility.
Mr Speaker ou konnen i annan en keksoz ki mon bezwen note. Sak fwa en Supplementary Appropriation i vini, i annan en laliny pou Welfare.
Mon krwar ki nou bezwen regard sa byen.
E Welfare ozordi sa Bidze Welfare i Bidze pli gro. I pli gro ki ledikasyon i pli gro ki Lasante e sak fwa letan i annan Supplementary Appropriation i annan en keksoz.
E mon bezwen dir fran ki sa laliny dan Bidze ki son appropriation, ki son lot i konmans fer nou pa konfortab. Konmans fer nou pa konfortab – akoz ou konnen pre pou mwan fer rekomandasyon avek FPAC, pou ki i annan en lot spesifik par egzanp lo carers. Parski i toultan annan en keksoz pou carers. Toultan i annan en keksoz pou carers pou nou regarde si vreman i annan bon zesyon ki pe pase la.
E ki pe byen ganny regilarize – i a pe byen ganny kontrole. Parske ou konnen nou pa konfortab avek ki nou … Par egzanp avek SPDF leta nou’n regarde devan FPAC letan nou tande zot ti annan zis State House i dir i anvi sepa konbyen milyon cash, e nou’n ganny dir devan FPAC kot Chief of Staff – Chief of Staff, avek son financial officer zis zot sinyen, zot al labank zot ganny sepa konbyen milyon! E letan ou, demann zot be pou ki sa larzan in ganny servi ki son rezondet? Zot dir avek ou zot pa konnen – zot pa ganny drwa demann kestyon zis sa larzan i al State House e apre sa zot, zot pa konnen.
Me nou, nou pa konfortab avek sa! E se pou sa rezon ki la mon espere. Me selman i annan bokou keksoz ki nou pa konnen letan zot napa dernyen fwa nou’n demande ki sa kont i fermen e ki SPDF tou on kont i pas atraver sistenm Trezor pou nou koupe sa zafer kot Prezidan i demann tel larzan Chief of Staff, avek lot avek Mr Dupres i sinyen. E apre sa zis detrwa milyon – detrwa milyon cash –nou pe koz cash e pourtan tou bann lezot landrwa napa drwa si ou Minis ou al labank demen ou fer en i cheque ou demann R50mil labank pou demann ou pou ki rezon?
Oubyen s ou met R50mil lo ou kont labank pou demann ou donn en rezon akoz.
Me selman lot kote nou pe koz milyon, ki nek zis ti a pe monte – pa konnen! E nou ankor pe viv dan en sityasyon kot sa bann grey areas la i retourn lo politik.
Eski sa bann larzan ki ganny servi apre pou en konpanny politik? Eski letan eleksyon nou tande poudir tel dimoun in mont State House in ganny li tan larzan lot, lot – larzan zis i distribye?
Me n ou nou pa dakor avek sa! Akoz larzan lepep Seselwa i bezwen ganny properly accounted for. E larzan lepep Seselwa pa kapab ganny donnen.
E sa SS Payet mon pa anvi me selman lefe ki li in, ansarz Finans i pa’n annan soz ki pou dir. SS Payet osi tou in konnen ki mannyer pou deal dan sa bann deal.
E bann kontak ensidswit. Parske dimoun i koze. E ki pou dir tel sonm ensidswit in ganny anmennen – ensidswit;- tou sa bann zafer. Nou pa la pou fer akizisyon.
Me selman se la kot mon pe dir tou a bann keksoz ki pa kler, i kapab fer bann, kestyon ganny poze. I kapab fer bann kestyon ganny poze. I kapab fer ki keksoz i pa vin tro kler. E la ankor konmsi mwan mon pe koz lo sa soz finansyel an zeneral. Par egzanp la mon fek ganny en call ki dir ki serten dimoun letan zot met zot tender tou dimoun i ganny envite pou met tender, me apre sa serten dimoun i ganny kriye pou fer serten lamannman dan zot lo zot tender form ensidswit!
Me tousala mon krwar se bann keksoz ki, fodre nu arete parski tousala i anmenn soupsyon e okenn soupsyon i pou detri sa accountability.
Alor Mr Speaker mwan mon krwar sa ki mon’n dir i kler e mon espere ki pou dir sa ki mon pe dir i ava permet nou fer en lot pa ankor devan, e dan sa lot pa ki nou fer, i ava permet nou ganny sa vre accountability ki nou tou nou pe rode.
Se sa mon dezir. E lefe ki sa i dernyen rankont ki nou pou annan avek Minister Finans, pou sa lannen, mon ti ava profite pou dir ki lo lapar FPAC nou’n vreman apresye sa travay e sa travay fran – ki nou’n annan kot nou’n annan dout. E dernyen meeting nou ti dir avek PS ek son delegasyon, ki konmsi nou konmsi zot in fer nou perdi en pti konfyans dan zot.
Me mon espere ki pou dir sa konfyans nou ava kapab re ganny sa konfyans total dan nou travay lannen prosenn.
E alor parey mon’n dir Minis Mr Speaker lefe ki sa i nou dernyen rankont avek Minister Finans mon ti ava profite pou mon swet ou Minis avek ou fanmir en Zwaye Noel e Bonn Ane, e ou delegasyon ou lekip dan Minister Finans osi tou mon swet zot kouraz mon swet zot sa profesyonnalizm parey zot in deza montre e mon swete ki lannen prosenn nou ava kapab fer kontiny sa bon travay ‘ansanm’ pou nou kapab fer sir ki sak sou sa pep Seselwa i byen ganny itilize. Mersi bokou Mr Speaker.
Mersi Onorab Ramkalawan. Onorab Ferrari.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon pa pou long. Me mon santi mwan en pe – mon santi i mon devwar re pran en pwen ki Onorab Leader Lopozisyon i pran e sa i konsern lo sa bout 14milyon siplemanter pou Welfare.
Minis ler nou ti pe diskit avek Lazans pou Proteksyon Sosyal, mon pa konnen si ou ava rapel ki mon dir avek CEO ki mon ti vreman etonnen ki diran lannen 2019 sak fwa mon ti refer en ka avek Lazans Proteksyon Sosyal e toultan mon, ti pou efas sa demann pa bezwen kas okenn Lalwa okenn reglemantasyon pou fer mon plezir tou bann demann ki mon ti’n demande ti ganny aksepte.
Kekfwa zot ti ava dir mon ki kontan, akoz mon’n kapab ed plizyer dimoun pou ganny akse avek en sipor finansye oubyen otherwise.
Me sa in alert lo lefe ki i paret ki i posib i tro fasil! I posib ki bann Regleman pa ase tight.
E avek respe pou zot ki la zot ava konpran akoz nou enkyet ler sak fwa nou vwar en laliny lo sistenm Welfare en pe plis welfare.
E sa i senp! Se ki dan lepase se pa larzan welfare ki Parti SPUP/SPPF/ Parti Lepep pe byento parti petet, Parti US –se atraver sa laliny ki bann ki aste bann vot pou eleksyon ti pase. Zot konnen e mon apresye omwen zot pa pe fer okenn bann remark ki pa ki poudir pa vre. I vre! Se la kin’ pase! Dimoun i konnen.
Tou sa bann laliny biro welfare biro – van – bis larzan ti sorti kot Welfare ti sorti ti al dan distrik pou al partaz! Akoz lavil ti tro pti pou accommodate sa kantite dimoun ki ti lo Welfare! Bis ti bezwen ganny pran – ti bezwen anvoy pli lwen. Zot konnen zot!
E alors nou ler nou vwar en demann siplemanter kestyon ki nou demande se eski bann dimoun ki bezwen welfare zot pe gannyen? Akoz nou, nou konn serten dimoun ki nou tou isi lo sa kote latab ki nou krwar zot devret ganny asiste, me zot ganny en pe difikilte.
Eski bann merit gannyen pe gannyen? E eski tou bann ki pe gannyen i merite gannyen? Sa i sa de kestyon.
E nou – mwan personnelman min konn en kantite bann, Manm isi i annan en bon relasyon travay avek CEO Lazans Proteksyon Sosyal, nou konnen pou dir i en travay enorm en travay difisil pou manage sa bann larzan.
Me selman kekfwa Minister Finans i devret rod fason pou donn bann zouti bann kapasite imen pou annan en zesyon pli efektiv lo sa laliny Bidze. Se sa ki nou pe demande. Akoz i pa devret ki a sak fwa i annan bann demann siplemanter. Nou konnen konbyen dimoun ki lo ki’n ariv laz retret nou konnen konbyen dimoun pou ariv laz retret. Nou konnen on average ladan pou deside konbyen bann dimoun pou ganny Scheme. Nou konnen tou bann dimoun preski parker ki annan en dezabilite.
Nou konnen poudir dan sak lannen i annan 10, 15 dimoun ki pou devlop envalidite pou en rezon lasante oubyen pou en rezon aksidan.
Nou kapab prevwar sa bann keksoz. Napa nanryen ki konplike ladan. E se pou, sa rezon, si nou prevwar byen nou pa devret annan en overrun pou sa bann Fon.
Avek en konversasyon ki nou’n annan ek SS Payet semenn pase, nou ti eksprim – mwan personnelman mon ti eksprim lopinyon pou angaz avek Minister Finans – non selman, lo en meyer zesyon sa bann Fon ki nou pe koz lo la, me osi akote pou nou angaz en diskisyon lo bann reveni Gouvernman. I pa dan nu manda. Me selman sa i en fason kot nou pe ofer nou servis. Akoz antre zot ki’n pase – bann Minis presedan ki’n devan nou depi sa de lannen, in souvan eksprim zot lapresyasyon par – pou lefet ler nou lev sa bann pwen zesyon finans piblik, i osi ed zot pou zot kapab met an plas bann mezir zesyon ki pli efikas.
Akoz de partner ki pe pous dan menm direksyon i pli efikas ki men sel dimoun ki pe pous dan menm direksyon. E la nou envit sa 3enm partner lot kote latab pou, zwenn nou osi dan sa bann bon zesyon nou lekonomi,
E sorti en pe dan sa pratik dan sa pratik istorik pou servi, larzan welfare pou fer politik avek.
Donk sa i en pwen ki mon’n anvi fer. E mon renouvle nou demann avek Finans, avek Lazans, pou Proteksyon Sosyal pou nou anmenn lazistis dan sa bann depans pou sa ki merite i gannyen e ki sa ki pe gannyen sa ki sa larzan sa bann sonm ki pe ganny donnen, i ganny donnen lo en baz lazistis sosyal lo baz merit. Donk sa i sa i mon pwen e mon kekfwa pou mon dormi en pe pli byen tanto akoz mon 2enm non se ‘Thomas’ mwan ler mon vwar en keksoz mon oule touse – pou mwan convince pou dir i vre sa ki mon pe vwar.
Kekfwa sa i en lokazyon pou SS oubyen PS, dir nou isi dan sa Lasanble menm Minis ,dan konklizyon dir nou donn nou en pti pe lasirans – reasiran lo sa 14milyon akoz nou’n riv la pou kwa spesifikman akoz – home care ok minis pou dir nou home care pa’n bann nonm carers in ogmante ok? Me i annan laprev ki mon ti pe fer lo dezabilite ki mon vwar li en pe bizar ki nou pa kapab prevwar sa bann keksoz! So sey re asir nou en pe avan nou ferm deba lo sa size. Mersi.
Mersi Onorab Ferrari. Bon i reste en Manm lo mon lalis ki pou koze. Nou ava mon sizere nou ava pran en Break apre nou ava retournen nou ava fini avek sa Bill.
Me mon ti a kontan ganny Deputy Speaker, Onorab Bernard Georges Chair Bills Committee avek Clerk and Deputy Clerk dan mon lofis ler nou break – toudswit. Alright.
Nou ava Break e nou ava retournen 11er annou fer li 11.15 – ok – nou retournen.
Bon nou ava kontiny nou travay. Prosen entervenan lo Bill ki’n ganny prezante par Minis. Onorab Sebastien Pillay.
Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou koleg Onorab. Bonzour Minis ek ou delegasyon. Bonzour tou dimoun ki pe ekout nou isi e aryer.
Mr Speaker mon pran laparol zis pou mon fer serten pwen lo sa Bidze Siplemanter, par lefe ki in en Bidze istorik, dan lesans ki, in menm rar moman kot Lasanble Nasyonal in desid en desizyon ki nou ti’n pran o paravan.
Mon dir sa Mr Speaker, akoz i enportan parfwa ler bann size i vin devan nou, pou nou get li dan en fason ouver e annou gard nou cool toultan annou pa be too impulsive parfwa akoz i kapab lead nou pou fer bann desizyon ki apre petet nou vwar whilst petet keksoz i bezwen aziste, me nou vwar ki nou bezwen toultan pran bann desizyon baze lo tou lenformasyon, e lo tou konpreansyon ki bann keksoz ki la.
Mon oule zis an pasan Mr Speaker remind Lasanble ki, nou ti pas sa vot ou ti’n don en direktiv ou ti’n rule ki zis le de Leaders ki pou entervenir. Mon pa ti ganny sans entervenir, me sa provizyon Konstitisyonnel i en provizyon ki ki’n come up mon rapel ki premye fwa i ti come up sete ler Mr Pierre Laport ti ankor Minis Finans e PS i a rapel byen. E sete la ki ti konmans ganny son lavi si oule kot avan en siplemanter i ganny depanse si oule Gouvernman ti vin seek laprouvasyon Lasanble
Sa provizyon i dan konstitisyon akoz i fer provizyon pou si ou annan sa ki ganny en fors mazer; si i annan en keksoz ki ou pa espekte i arive. E Gouvernman i bezwen depans larzan.
E si sa larzan i an deor Bidze – i an deor konponan bidzeter ki’n gannyen – Gouvernman i bezwen kapab fer li.
Nou’n vwar bann sityasyon resaman;- par egzanp avek dengue – nou’n vwar li avek sa size outbreak sityasyon ki nou ti gannyen pandan lannen kot Minister Lasante ti bezwen fer bann current in centres lo size La Peste. So tousala i al anliny avek sityasyon. E dan Konstitisyon bann keksoz ki dir ou se ki pou ou regilariz sa depans ou annan ou zis 1an basically. Ou annan en peryod 1an from sa depans e son next year.
E kot konfizyon petet i vini i vini, kot ler nou koz lo rezolisyon. E sa se Lartik 154 i koz lo ler en rezolisyon in aprouve. So i pa dir ou kan sa rezolisyon. I dir ler sa rezolisyon in aprouve in the next year ou bezwen annan sa Bidze Siplemanter.
E ler mon vin lo sa pwen kot Oditer Zeneral in ki’n sa e rezondet ki Minis in donnen, mon krwar nou bezwen apresye lefe ki Oditer Zeneral li i en konponan oversight ki egziste dan nou sistenm finansye. I bezwen la li. E i annan en rol pou li zwe.
E zis parey ler dan FPAC ler Oditer Zeneral in regard sa rapor, nou kriy bann diferan antite e nou koz lo par egzanp sa management letter ki zot gannyen – savedir sa let ki Oditer Zeneral i ekrir zot i dir zot la la bann eleman ki mon’n vwar ki ou annan pou dir lo la ki mannyer ou respond?
Minister Finans i bezwen osi parey reakte. E dan sa konteks, sel aksyon ki Minister Finans i kapab pran pou regilariz sa depans se pou anmenn en supplementary estimate.
Napa lot aksyon ki i kapab pran. Akoz sa larzan in fini ganny depanse lamazorite ka. E ler nou, get par egzanp bann konponan sa larzan, i montre ou pou dir par egzanp ou annan sa bann Grants component.
Mon krwar petet Minister Finans i bezwen eksplike. Malgre ki en Grant ler nou dir i konsolide i pa vedir ki Minister Finans i kapab par egzanp si en Grant i 1.5milyon – tir R1.5 milyon dan Bidze donn sa antite. Non! I bezwen donn li sa larzan Grant.
Akoz sa larzan Grant i vin avek bann kondisyon e son sistenm peyman mannyer i vini, i bezwen mars koumsa. Nou pa pou kapab zis nek tir larzan kouver en Grant san ki ou konnen pou dir sa larzan pe, antre apre pou ranplase. Sa mon krwar i en pwen ki Minister Finans i bezwen klarifye.
Apre dezyenmman pou retourn lo sa pwen kot mon’n dir annou gard nou cool – annou regard tou bann size byen.
Lo sa se Benefits and approved programme of SSF – mon’n tann koz lo Welfare. Bidze welfare li menm mon krwar i enportan pou Lasanble soulinyen, Bidze Welfare li menm i pa’n ogmante sibsansyelman li! Sa ki nou dir welfare li menm Bidze pa’n ogmante li. Sa ki’n ogmante se bann benefis. E ler nou dir benefis i vin statitwar. I bann keksoz ki ganny preskrir par en Lalwa. Now, Si Lasanble i santi pou dir sa bann benefis tro bokou then konman Lasanble nou pas en Lalwa nou retir sa bann benefis. Ok?
So mon krwar i enportan pou nou fer diferans ant le 2. Akoz Welfare, Welfare i si oule i social assistant – i financial assistant e i ganny donnen lo en peryod rotasyon 3 mwan i repran eksetera.
Sa ki sa logmantasyon sa depans ki nou’n vwar dan Bidze, i plito relye avek bann benefis statitwar. Ok? E sa i tonm anba Social Security Act.
So ou pou vwar ki ou annan benefis pou envalidite; ou annan benefis pou disability; ou annan orphan benefits ou annan tout en seri gam benefis ki nou’n entrodwir dan Lalwa ki fer prezan ki si nou le sanz sa nou pou bezwen otomatikman go back to Lalwa.
E ki ti arive mon krwar zot ava rappel byen an 2017 osi ti annan bann revizyon weights ki ti ganny fer.
E ler sa bann revizyon ti ganny fer, i pa zis nou pa kapab get sa logmantasyon zis vizavi sa ki ti pe ganny donnen, me ou bezwen pran li multiply across tou sa dimoun ki pe benefisye avek sa larzan.
So si par egzanp demen nou annan nou petet mon pa konnen 400 dimoun ki lo sa benefis e zot pe ganny zot dizon R5mil e i ogmante. I ogmant par dizon R1000 ankor. So R400mil an plis. R400mil an plis for the whole year.
E sa i annan lefe lo lezot, benefis e lezot ankor. So i enportan ki nou get byen sa size welfare.
Lo size carer i pa’n en size ki’n monte dan sa Bidze ki la, me lefe i reste ki malgre ki nou pou annan nou pou met en plas tou regilasyon, lakantite dimoun k pe pran en carer pa pou sanze.
I pa pou sanze unless ki nou revwar sistenm ki donn en carer. Eski sa ki nou anvi? Ou konpran? So mon krwar ler nou dir fodre revwar nou bezwen annan en solisyon akoz nou oule revwar.
So Mr Speaker mon krwar lesansyel se ki nou, bezwen apresye lefe nou annan en mekanizm pou ki Gouvernman i zwe son rol, pou li kapab fer sir ki i account tou depans ki i fer. E dan konteks ki la mon krwar poudir nou annan transparans, akoz Gouvernman in vin devan Lasanble, pou demann Lasanble pou zisteman debat lo la. E i nou rol konman Lasanble pou nou debat lo la bann eleman ki nou’n dakor bann eleman ki nou pa dakor – zis pou fer sir ki sa size in ganny trete parey i devret ganny trete anba Lalwa ki egziste ozordi.
Se sa ki nou pe fer ozordi bomaten Mr Speaker. Sa ki mon pou kestyonn Lasanble about, se ki annou pa restrikte okenn Gouvernman pou fer sa ki sa rezolisyon i bezwen vin dan sa lannen. Ki sa larzan i ganny vwar.
Akoz managing Bidze pei, i en keksoz ki konpleks. E zot pa pou kapab annan zot lanmen lo tou eleman. Me sa ki ou fer, se pou ki ou fer sir pou dir bann critera e bann guidelines ki’n ganny setup, i ganny adhered to. E mon krwar se sa ki nou toultan bezwen balanse lo la.
E mon apresye lefe ki ozordi, nou annan mechanism pou nou fer li. E sa mechanism i marse. So annou kontinyen avek sa mechanism. E sa ki enportan Mr Speaker se ki par egzanp sa term freeze ki nou’n gannyen ki’n come up – sa sispann Bidze la. Ou konnen in vin en dyalog. Me si nou konmans fer li vin en soz formel e restrictive ankor – ankor enn fwa nou pou anmar lanmen Minister Finans.
Mon krwar in montre pou dir Minister Finans in donn son undertaking a tou moman pou li donn tou detay. E se sa ki nou rely lo la. Nou bezwen donn nou bann profesyonnel ki nou trust nou bann profesyonnel ki zot annan sa abilite, donn zot loportinite pou zot travay donn nou bann lenformasyon ki neseser pou nou kapab fer nou desizyon lo la. Mon krwar se ki enportan Mr Speaker.
So si mon ti’n ganny sans a sa moman, mon ti pou sertennman fer mon komanter vizavi sa vot ki mon bann koleg lo kot kote latab in pran.
Me mon kontan parey mon menm zot i ganny loportinite, parey ler mon apre mon ti vot pou Public Assembly Act. Nou tou nou pou pas atraver sa dan nou karyer Parlmanter, e i en keksoz normal ki nou bezwen pas ladan.
Mon a profite Mr Speaker. mon pa konnen si mon pou ganny laparol ankor, me vi ki mon annan laparol pou mon swet tou Seselwa tou dimoun en zwaye noel e en Bonn Ane. E fotespere ki nou pas sa Nwel dan trankilite dan lape dan larmoni konman en sel Nasyon ini ansanm toultan – ini pou ver en sel desten. Mersi Mr Speaker.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon demann ou laparol e mon remersye ou pou donn mon laparol pou reponn en pti pe enn desizyon ki’n ganny fer bomaten lo prosedir ki Lasanble i adopte pou sa bann zafer Mosyon e appropriation eksetera.
E nou’n tande Mr Speaker antan ki Chair Standing Orders Committee se sa larezon mon’n demann ou laparol bomaten.
Nou’n note sa bann keksoz ki’n ganny dir. E anmezir ki nou pe revwar nou Standing Orders, nou ava anmenn ban leklersisman en pe plis, laklerte dan sa ki sa prosedir ki devan nou, pou ki devan nou pou ki en repetisyon sa ki nou’n vwar sa bann dernyen letan pa pou ariv ankor e pou annan en fason kler pou proceed.
E i byen – i byen ki sa bann challenge i vin devan nou detanzantan. E ki nou bezwen sirmont zot, akoz se koumsa ki nou aprann, e se koumsa ki nou evolye.
Mon ava fer ou rapel Mr Speaker dan 3enm Lasanble mon mazinen i ti ete sa lepok kot son fason fer sete tou kou Gouvernman i depanse apre anmenn en Supplementary Appropriation apre ki i ti’n depanse.
E mon rapel ler mon ti fer en lentervansyon regard Konstitisyon realize annefe i annan de prosedir ou kapab fer li avan oubyen ou kapab fer li apre. E Lasanble ti pran en desizyon ki otan ki posib nou pou fer li avan. Avan ki zot depanse zot pou vin devan avek en appropriation pou dir nou espekte pou al depans sa larzan e nou ava nou anvi appropriate ankor en pe plis.
Donk sa sete en prosesis a lonterm. Menm apre nou, pou annan lezot amannman ki ganny fer, me mon ti anvi zis dir bomaten ki Standing Orders Committee in atann sa ganny dir dan Standing Orders dan revizyon ki parey ou menm ou konnen Mr Speaker pou ganny met devan Lasanble trimes prosen. Nou ava revwar sa bann prosedir pou fer tou keksoz kler.
Mon profit sa lokazyon Mr Speaker pou mwan fer en lot demann – en lot pledwari avek en Lazans isi Sesel. E sa se DRDM. Sa dernyen semenn in en semenn leprev pou lepep Seselwa avek lapli ek gro divan bokou lakaz in ganny afekte bokou landrwa piblik ki’n ganny afekte, e la ki nou pe rantre dan en sezon aprofondi lapli i kler ki nou pou annan bokou plis dezas ki pou arive, nou bezwen lokiviv pou fer sir ki tou dimoun i ganny proteze e bann ki sibir i ganny zot problenm rezourd dan en fason vit.
Mon dir sa M Speaker, akoz pa pli tar ki yer swar, mon’n temwanny en lensidan ki pa ti devret arive. En lakaz dan mon distrik in perdi en bout son twa. DA in ganny kontakte in ganny reponn vit – DRDM in ganny kontakte malerezman repons sete DRDM napa prela pou ed sa dimoun
E sa ti inakseptab Mr Speaker! I inakseptab! Granted DRDM i Department of Risk and Disaster Management ki – me solman i devret met en plas en sistenm management pou fer sir ki i annan sifizaman prekosyon ki ganny pran, e si se pa li ki devret met 5 prela dan son store pou sak distrik, i devret fer sir ki sak distrik i annan 5 prela dan son store pou sa bann letan ki pe vini. Akoz nou konnen sa keksoz ki mwan mon’n pas ladan yer swar, mon distrik in pas ladan, i pou ganny vizite lo bokou nou distrik dan sa peryod letan.
Alor Mr Speaker mon pwen se, anmezir ki nou pe donn sa bann gro, gro sonm larzan e nou’n donn en gro sonm larzan avek DRDM, zot osi zot bezwen pran zot responsabilite e azir tel parey Leader Lopozisyon ek Onorab Ferrari in demande pou fer atraver Lazans Proteksyon Sosyal, ki tou bann lezot Lazans zot osi zot azir an en fason rezonnab e en servis lepep Seselwa sa larzan ki nou’n donn zot. Mon remersye ou Mr Speaker.
Mersi Onorab Bernard Georges. Mon a donn laparol Onorab Afif.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker zis pou mon note ki sa Bill ki devan nou No.2 appropriation pou R87milyon i larzan ki’n deza ganny depanse an 2017.
E dan Lasanble, i annan klerman en pozisyon ki lo sa kote latab, nou pa kontan lefe ki in pran sa kantite letan pou sa Bill ariv devan nou e menm pou son Mosyon vini.
Me mon krwar lesansyel se sa. Lesansyel se ki bann depans in ganny fer depi le 01 Zanvye 2017 ziska le 31 Desanm 2017.
E ler nou regard bann sonm ki bann depans an plis R87milyon, i annan diferan pli gro ladan se bann exemption pou tax answit i annan sibvansyon pou bann paraetatik, Welfare eksetera.
Le pwen se tou sa bann depans ti konmans depi le 01 Zanvye 2017 la nou pros le 01 Zanvye 2019 i preski 2an. Me selman legalman nou ankor 2018, me i annan peyman ki preski 2an ki’n ganny fer!
Sa ki nou pe dir avek Minister Finans, nou ti a kontan vwar demen ki i annan en nivo alert pli o – bokou pli o. Ki ler zot vwar ki i annan Grants ki pe rantre depi konmansman lannen, mon mazinen Grants pe rantre. E i pe ganny donnen pou NDEA pou al aste bato, oubyen i pe ganny donnen pou carer ki’n mont par R50 sepa R100 – zot konnen egzakteman depi kantmenm ti an Zen lannen pase zot konnen in monte. E zot pe pran bann depans ki an plis. Depli sa letan, zot ti devret menm ki pa ankor ganny depanse zot ti devret kapab alert Lasanble atraver en Mosyon zis dir poudir sa lannen nou pe espekte tan an plis. E sa ti’n devret ganny fer. Parske nou santi nou konsernen, ler nou pe regard sa bann sonm ki ase sibstansyel 87milyon i pe vini la, kan nou’n deza ganny siplemanter pou sa Minister. E leskiz se be Oditer pa ti ankor prodwir son rapor.
Me pou mon sa i pa en rezon akseptab. Akoz Oditer li i vin fer en louvraz konman – i en tyek li i pe zis tyeke ou’n fer tou keksoz ou’n swiv tou prosedir. Alor nou pa devret depan lo li pou nou prodwir en rapor. Nou, nou’n devret pare -Minister in devret pare li menm, pou li fer sa bann keksoz.
Mon osi dir sa parske, dan Annual Financial Statement 2017 ki Oditer in sinyen ,in donn en klarifikasyon e ladan i met 3 keksoz ki osi enportan. Enn par egzanp i dir, ‘’ –government-controlled bank accounts’ – well i konmans avek ‘’the financial statement presented do not comply with a cash basis IPSAS as follows.’’
E ‘’Government-controlled bank accounts amounting to 128.8 million Rupees are not included in the financial statements other than as disclosed in the notes. ‘’
R128.8milyon pa’n ganny enkli dan bann financial statement. ‘’ Extra budgetary receipts and payments of some government-controlled entities are not included in the financial statement. ‘’
Savedir i annan bann reveni ek depans Gouvernman ki pe ganny fer, me pa pe ganny reflekte dan liv Gouvernman.
E sa nou’n konnen ler nou’n get par egzanp SPDF – ler nou ti get sa kont ki ti pe ganny servi pou swadizan ‘sekirite’ i annan 5.2milyon Dolar eksetera. Tousala se bann konsern.
‘’The financial information of the STC, Petrol Station and L’Union Estate not included in the consolidated cash lo statement forming part of the several statements. ‘’
Ankor i pe dir ek ou, i annan plizyer keksoz ki’n pase i pa dan liv Gouvernman ofisyel.
Alors se sa bann keksoz koumsa ki fer nou demann nou lekor kestyon e ki evantyelman vwar pou dir nou pa santi konfortab pou lev nou lanmen e dir be sa i ok sa. E nou vot an faver.
An menm tan nou realize poudir bann depans ki’n pase me alor nou prefere les lot kote zot pran sa responsabilite parske nou pa konfortab ek sa nou – ler nou vwar li koumsa.
Alors se zis pou dir Mr Speaker, nou ti a kontan nou ariv ver lafen lannen, me i 3enm Bidze ki vreman ki nou pe regarde 2016 lafen 2016 lafen 2017 e nou’n get Bidze 2019, lafen sa Novanm/Desanm. E mon krwar nou demann avek Minister Finans, se i annan en pli o nivo alert en fason travay ki zot anmenn bann sanzman ki zot vwar – ki zot antisipe – zot anmenn sa boner ki nou dan Lasanble Nasyonal, ki nou rol se oversight, nou vwar sa bann keksoz vitman – vitman kapab ganny sa portre ki e arive dan finans piblik Gouvernman ki nou, nou rol oversight i annan en valer.
Akoz si non, nou pou trouv nou si toultan avek bann sirpriz ki pe monte dernyen minit, e i pa fer nou i pa fer zistis tou sa travay ki nou pe fer i pa rann nou konfortab. Mersi Mr Speaker.
Mersi Onorab Afif. Mon ava prezan donn laparol Minis konman Right of Reply. Minis.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker an zeneral mon plizoumwen dakor avek bann rekomandasyon ki’n ganny fer. Si nou ava retourn lo sa rapor Oditer Zeneral 2017, mon konnen bokou in ganny dir, e mon souskrir a sa ki’n ganny dir. Me fodre mansyonnen kantmenm ki lo sa paz 14 ek 15 kot i koz lo ‘withdrawal’ kot napa en Supplementary Appropriation e i demann Minister Finans efektivman pou regilariz sa, se en pe sa ki nou’n fer.
Me sete pou en sonm dan sa rapor 116milyon e parey mon’n mansyonnen taler, nou nou’n anmenn 87milyon. Akoz nou kontinyen fer travay lo sa pou nou ganny li dan son detay absoli.
Donk sa se en premye pwen e mon krwar nou pou tanzantan ganny bann sityasyon kot i pou bezwen sorti kot Oditer Zeneral.
Me parey Konstitisyon i demande anba Lartik 154 (8) Minister Finans nou bezwen soumet avek Lasanble Nasyonal dan 90 zour the unaudited financial statement pou sa lannen ki’n pase – within 90 days.
E an ekoutan bann Manm Onorab in pran laparol mon krwar i enportan letan nu soumet sa, se ki e parey Leader Lopozisyon in demande. Nou fer sir nou highlight bann landrwa, kot in annan bann deplasman Bidze dan sa soumisyon ki nou pou fer, parey Lartik 154(8) i demann nou fer.
Mr Speaker an sa ki konsern Welfare wi i annan plizyer kestyon ki’n ganny demande mon kapab konfirmen efektivman ki kot dezabilite i konsernen mon pe koz 2017 la en – ti annan 300 dimoun konsernen an Zanvye 2017. E Desanm 2017 i ti’n ariv 927. So i en gro logmantasyon parey bann Manm in fer resorti.
Home Care full day li i annan en logmantasyon apepre 300 i ti 2,336 Zanvye 2017 e in mon t 2,648 an Desanm 2017.
Pou half day i apepre parey napa bokou sanzman. E envalidite i osi apepre parey mil 1,600 a1,700.
So napa gran varyasyon. So son gran varyasyon dezabilite avek home care parey in fer resorti. Me vwala bann statistik spesifik pou 2017.
Alor parey nou’n deza mansyonnen, i annan plizyer keksoz nou pe fer.
Premye keksoz ki nou pou fer e an 2019 nou pou ganny en rapor konsiltan lokal ki pe travay lo Home Care Scheme. E parey Onorab Pillay in dir – i enportan ki rekomandasyon konklizyon sa rapor i ava ed Minister direkteman konsernen Minister Lafanmir, pou li anmenn bann nouvo Polisi. Ki prezan nou dan Minister Finans, nou ava akonpanny li.
Me nou bezwen Minister pou pran sa take the lead lo sa. Kot Minister Finans parey nou’n mansyonnen osi nou annan Labank Mondyal ki soumet avek nou en plan travay e lo – I annan 3 faz.
So an 2019 nou pe espekte annan en rapor ver Septanm koumsa, sorti kot Labank Mondyal lo tou laspe welfare
Akoz i osi tous lanplwa i tous lasante e i bezwen fer travay atraver tou sa bann Minister. I pa en travay konmsi zis ou antre kot Welfare ou kapab regle sa problenm.
So sa i pou pran en pe plis letan me mon konvenki ki an 2019 nou vwar nou en pe pli kler, letan Labank Mondyal i ava soumet son rapor avek nou lo sa size.
Mr Speaker pou mwan, mon ava dakor avek Onorab Georges ki par-ler sa bann grants ki DRDM i gannyen i vre zot al aste en computer i enportan pou zot travay. Si zot ava aste en veikil ou 2 veikil ki enportan.
Me zot bezwen osi met enn de lekipman dirzans la. E si fodre met prela – fer sir ki zot tande la – pou nou met prela e lezot.
Mon asire zot annan en levanter keksoz ki bezwen e kekfwa i annan dan bann lezot Lazans me omwen ki zot kapab rekirizsyonnen en fason ou en lot ou ed en distrik.
Mr Speaker mon krwar ki avek sa detrwa mo ki mon ‘n mansyonnen mon ava aret la pou lemoman. Mersi bokou.
Mersi Minis. Bon nou ava pran en vot lo sa Bill – sa Bidze Siplemanter ki devan nou Bill No.28 of 2018.
Mr Speaker mon’n rikord 14 Manm ki’n vot an faver e personn kont. Mersi.
Mersi Madanm Clerk. Mon kapab ganny en Formal Second Reading.
Mersi Mr Speaker. A Bill of an Act to provide for the purposes of a supplementary estimate approved by the National Assembly. Mersi Mr Speaker.
Mersi Madanm Clerk. Bon eski nou pou al dan Staz Komite?
Si non mon kapab ganny en Mosyon pou skip Staz Komite. Onorab De Commarmond.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker anba Lartik 91 (1) lo Standing Order, mon oule move ki nu sispann Lartik 65 a 70 pou nou sot Staz Komite sa Prozedlwa ki devan nou. Mersi.
Mr Speaker Mosyon i ganny segonde parey in prezante. Mersi.
Mersi Onorab Simon Gill. Nou kapab pran en vot lo Mosyon pou sispann Staz Komite – tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Clerk.
Mr Speaker 14 Manm in vot an faver e personn kont. Mersi.
Mersi. Motion approved. Mon kapab ganny en Mosyon pou Formal Third Reading.
Mersi Mr Speaker anba Order 71 (1) nou Standing Order Mr Speaker mon oule move ki Supplementary Appropriation No.2 Bill of 2018; savedir lo sa bill ou pou vwar Bill number 28 2018, i ganny lir en Trwazyenm Fwa. Mersi.
Mersi Onorab Simon Gill. Nou kapab pran en vot pou Motion lo Motion pou Third Reading? Tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Clerk.
Mersi Madanm Clerk. Nou kapab ganny en Formal Third Reading.
This Act may be cited as a Supplementary Appropriation No.. 2 act of 2018. Mersi Mr Speaker.
Mersi Madanm Clerk. Savedir sa Bill in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal.
Bon avek sa mon ti a kontan remersi Minis avek son delegasyon parmi nou e ankor pou dernyen fwa pou 2018 ki nou vwar Minis pou Finans parmi nou – Minis Loustau-Lalanne avek son lekip. Mon ti a kontan profite pou remersye Minis avek tou travayer d.an son Departman Finans sa korperasyon ki nou’n gannyen pou sa latant dan nou travay pandan sa lannen.
E mon ti a kontan swet ou menm ou Minis avek ou fanmir, SS Payet, PS Thesee, Ms Croisee, Ms Verghese mon krwar mon’n konmans konn zot en pti pe pli byen prezan.
I annan lezot osi tou ki’n vini avan mon mazin enn ki’n pas en bon pe letan avek nou Ms Coopoosamy, e zot tou dan Minister Finans, mon swet zot en zwaye noel e en bon lannen 2019.
Minis mon a les ou dir en pti parol avan nou eski zou avek ou lekip dan Lasanble. Minis.
Mersi Mr Speaker. E mon remersi ou permet mon akoz mon’n mank en mo dan mo dan mon lapriyer avan mon’n terminen.
Mon osi mon ti a kontan tou dabor remersye tou Manm Lasanble pou sa enteraksyon ki nou’n, gannyen pandan lannen 2018. I’n enteraksyon ki’n ris dan konteni – menm ki parfwa mon’n bezwen tap mon lipye en pe anba latab en pe for. Me tou sa i form par nou louvraz.
So mersi bokou e mon ti a osi pran lokazyon pou mwn swet pou ou menm Mr Speaker, Mr Deputy Speaker, Leader Lopozisyon, Leader Zafer Gouvernman, e tou Manm Onorab en Joyeux Noel e en Bonn Ane. E fotespere nou ava kontinyen travay byen ansanm lannen prosenn. Mersi bokou Mr Speaker.
Mersi Minister. Avek sa nou ava eskiz ou parmi nou avek ou lekip.
Bon mon ava prezan pas laparol avek Madanm Clerk avan mon donn laparol le 2 Leaders. Avan mon anvoy Lasanble dan recess. Madanm Clerk.
Mersi bokou Mr Speaker. Mr Speaker, Leader Lopozisyon dan Lasanble, Leader Zafer Gouvernman, Deputy Speaker, tou Manm Onorab, bonzour.
Mr Speaker detrwa mwan pase zofisye Resours Imen ti’n .ekrir mon Lofis pou enformen e edik mon ki mon Kontra ti pe ariv a son lafen. E demann mon pou eksprim mon lentansyon pou lefitir vedir si mon pou renouvle mon Kontra oubyen non?
Sete a sa pwen Mr Speaker ki mon ti vwar mon dan en moman gran refleksyon, refleksyon lo ki mannyer sa 2an in al vreman vit, ki mannyer koman en Lasanble nou travay tre dir – nou’n travay tre dir pou sirmont bokou defi e osi selebre bokou lakonplisman.
Sa moman osi Mr Speaker, in anmenn mwan pou fer bokou refleksyon lo mon devlopman personnel.
Sa lannen Mr Speaker i san dout enn pli sarze ki lannen avan. Nou‘n ankor vwar nou parfwa ziska tre tar angaze dan bann rankont Komite ki dir ziska parfwa en zournen antye.
Me pandan tousala Sekretarya Lasanble Nasyonal, in reste dinamik pou asire bann lasistans neseser i ganny mete a laporte bann Manm.
Nou pou kontinyen anmenn sa bann servis neseser pou fasilit zot travay. E nou an menm tan rekonnet ki annan defi pou nou sirmonte.
Mr Speaker zis pou azoute Sekretarya i atas bokou lenportans avek formasyon bann travayer. Se avek sa i fer mon gran plezir pou konfirmen ki 98poursan travayer Sekretarya in benefisye atraver bann divers formasyon pandan sa lannen.
Tout avek lentansyon pou osi e standar servis ki nou ofer isi kot Lasanble.
Mr Speaker parey bokou lorganizasyon prive e Gouvernmantal Lasanble osi pe mazin dan direksyon lenerzi soutenab. E Sekretarya san dout pe angaz li dan bann demars pou vin pli environmentally-friendly parey nou dir an Anglais.
Nou’n envestir par egzanp Mr Speaker dan fasilite pou rainwater harvesting. E tre byento i fer mo gran plezir pou anonse ki nou pou nepli vwar bann boutey plastik dan nou Lasanble e dan okenn Lofis isi kot Sekretarya.
Nou antisip osi lenstalasyon pano soler boner lannen prosenn avek Egzekitif. E sa pou osi met nou dan direksyon pozitiv kot i konsern proteksyon nou lanvironnman.
Mr Speaker mon pti lentervansyon pa pou konplet si mo pa remersye mon Depite a kote mon pou toulezour bann sipor ki aport-e a mon lofis e mon kontan pou dir ki parfwa menm si i annan bann pti difikilte, nou’n vwar nou pe esanz bann pti fars pou nou sourir e fer letan pase.
Mon remersye staff Sekretarya pou zot zefor kontinyel e mon aplodir travay lekip ki kontinyen anmenn nou devan. Annou touzour gard an antet ki kominikasyon i lakle pou nou travay kotidyen.
Mr Speaker mon rekonforte par lefe ki menm si i annan bokou travay pou nou fer Lasanble, nou’n angaz nou dan bann diferan aktivite an deor e sa in aport bann loportinite pou nou konn bann Manm pli byen.
E mon kontan ki nou’n devlop osi en lanmitye avek tou Manm isi kot Lasanble.
Mr Speaker mon swete ki mon pa a ganny apersevwar pe fer lapliferans, akoz i a dir pou mon lentansyon si mon fer en pti mansyon spesyal pou en Manm ki raport pa zis mon Lofis m ou pou agree Mr Speaker ou Lofis osi, avek bokou gidans bokou lekspertiz legal pandan letan ki nou’n bezwen. Parey zot okouran Sekretarya i ankor dan demars pou anploy en zofisye legal e nou swete ki sa i ava materyalize boner 2019.
Antretan Mr Speaker permet mwan lo lapar sekretarya e osi ou Lofis Mr Speaker pou remersye Onorab Bernard Georges pou son sipor kontinyel. Pou son konnesans – pou li partaz son konnesans e son sazes e gidans ki’n ofer toulezour e ki nou’n touzour kapab kont lo la. Mersi Onorab Georges.
Mr Speaker ou osi pou ou mersi pou ou komikman pou lentere ater pou Sekretarya. Pou bann staff i vreman apresye.
Mersi pou annan fleksibilite me pou an menm tan mentenir ki nou tenir nou profesyonnel e travay avek entegrite toulezour e pou nou kontinyen lev nivo travay Sekretarya. E parey ou souvan dir pou nou dir flag – the flag of the National Assembly high!
Se avek sa 2 pti mo Mr Speaker – mersi pou donn mwan sa privilez, ki mon re asir ou e tou Manm prezan mon komikman e mon langazman pou kontinyen deservi Lasanble Nasyonal dan mon kapasite konman Clerk.
Mon profit sa lokazyon pou mon swet ou Mr Speaker, Leader Lopozisyon, Leader Zafer Gouvernman e tou Manm prezan Zwaye Noel e en Bonn Ane. Nou ava zwenn très prochainement. Mersi Mr Speaker.
Mersi Madanm Clerk. Mon ava pas laparol avek Onorab De Commarmond.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker lo lapar tou bann Manm Onorab Parti Lepep isi dan nou Lasanble, mon oule profite pou remersye ou menm, Sekretarya Lasanble, e bann Manm nou Lasanble pou sa ki nou’n fer pandan sa lannen.
Mon oule osi profite pou remersye tou bann partner ki’n travay avek nou; ki’n vin devan Lasanble – ki’n annan en relasyon travay avek nou – swa dan Komite;- bann Minister Departman tou bann public servant an realite kot zot enteroze. In annan plizyer fason ki sa travay in marse pandan sa lannen. Mon remersye zot pou zot kontribisyon, pou zot fransizm san sa petet nou menm nou, nou Lasanble nou pa ti pou avans kot nou’n arive ozordi.
Mon profite pou osi dir i nou’n annan osi bokou defi sa lannen. La ki lafen lannen pe 2018 pe aprose. Mon demande ki sa bann defi ki nou’n rankontre e ki nou pou rankontre ankor lannen prosenn defi. Sa bann ki nou’n sirmonte in anmenn bon keksoz pou nou.
Lo sa kote latab mon profite pou dir osi avek nou bann dimoun ki a lekout – nou bann Manm – nou bann siporter – Lepep Seselwa an zeneral mon demann zot osi pou reste atantif par sa ki nou fer isi dan sa Lasanble. E reste e konbatif. Reste persistans e reste patriyotik. Annou nou montre bon legzanp osi dan sa ki nou fer e fer ki nou parti -nou pei i ava osi fransir 2019 avek en pli bon lespri. Avek en pli bon – si oule pli bon loportinite ki i pou prezant nou;- avek pli bann determinasyon. E mon dir annou bouz konman en pep – reste ini – reste dan lape la ki lafen lannen pe vini Mr Speaker. Reste dan lape e annou reste patriyotik pou Sesel.
Me annou osi profite pou sezi bann loportinite ki 2019 i anmennen pou nou tou pep Seselwa. Se bann loportinite akoz i annan kantite loportinite ki i pou anmenn nou si nou sezi li byen – i pou anmenn nou, nou menm personnelman nou fanmir e nou pei délavant.
Konmsi annou vwar sa ki pozitiv pou nou kapab write lo la dan 2019.
Mr Speaker 14 zour i reste pou lannen 2018 fini, e nou demande ki nou tou nou reste byen konsantre e byen focus lo 2019.
Annou nou tou fer serten rezolisyon. Sakenn nou mon krwar nou bezwen kapab vwar kwa ki nou’n fer pandan 2018 ki’n pozitiv e anmenn nou pei dan en pli bon direksyon – dan en pli bon lavansman. E kwa ki nou bezwen fer sa ki nou’n manke an 2018 kwa ki nou bezwen focus lo la an 2019 pou nou vreman anmenn pep e nou pei lo en lot nivo.
La ki lannen pe fini m Speaker. Lavi i pa pou fasil. Nou konnen nou ki kout lavi i for – i o dan Sesel aktyelman e ki sa plizyer fanmir e menm pa tou fanmir – i pou tap nou; i pou tap nou tou. E nou demande ki nou kontinyen reste akote Zezi a kote nou Bondye pou kapab konmsi vwar sa finisyon 2018 avek en serten lafors – en serten lespwar.
Me an menm tan dan tou sa ki nou fer pou 2019 Mr Speaker, mon pe demande ki nou met devan ;-e la mon pe lans sa lapel avek tou across the board – depi Prezidan bann Minis, Leaders – bann Leaders Relizyez – bann lezot Leaders ki annan dan pei – sak travayer sak Seselwa, mon demande ki nou tou nou vwar kwa ki nou bezwen fer ekstra! Kwa ki nou bezwen focus lo la pou nou anmenn sa pri lavi dan 2019 lo en nivo ki nou tou nou pou viv pli byen!
Sa i pou mon i en wish enportan e ki mon demande ki nou tou reste fokalize lo sa pwen.
Mr Speaker pou fini mon le profite pou ankor enn fwa remersye tou bann ki’n travay avek nou. Mersi ou menm nou bann Manm Onorab, Leaders, dan Lasanble – Lasanble li menm – Sekretarya anba direksyon Clerk, pou sa travay ki nou’n fer – si oule en travay byen bon;- mon dir byen bon akoz dan bann Komite mon konnen nou’n aktiv bokou. E sa in anmenn nou vreman en bon pe fri in aport-e avek sa.
E sa lespri travay ansanm, mon demande ki i reste en lespri travay ansanm e kot nou’n kapab met politik ennler de kote fokaliz lo travay enportan. Mon krwar mwan sa i en bon keksoz dan lespri i kontinyen pou 2019.
Alor Mr Speaker pou fini mon demande ki tou sa bann dimoun ki mon’n nonmen – tou depi Prezidan – bann Minis – bann dirizan – kot Sef Ziz laba ek tou son bann dimoun kot Zidisyer, tou bann lezot Leaders ki annan dan nou Lasanble ou ensidswit, e tou pep Seselwa e sirtou tou bann dimoun dan bann distrik, kot nou reprezante isi dan Lasanble lo sa kote latab, e lezot distrik kot nou’n osi pou al fer bann sanzman. Lo nou kote kot nou pou re anmenn nou bann keksoz re anmenn nou bann, dimoun ver nou kot sa ki’n sape. Nou bezwen sa lannen 2019 la, nou bezwen fer sir nou repran kontrol nou sityasyon e nou re anmenn sa sanzman pli bon pou tou pep Seselwa!
Alors mon swet zot tou, avek zot fanmir en Zwaye Noel en lannen pli prospere pou 2019 – profite e sezi sa bann loportinite – ankor enn fwa mon dir pou nou kapab fer nou pei e isi lo nou kote nou parti ki byento la nou pou ganny en nouvo non, pou nou ride lo la pou anmenn pep Seselwa pli devan ankor avek en bon 2019.
Mr Speaker mon remersye ou pou ou lekout, e mon ankor enn fwa swet zot tou en lannen prospere e dan lape e dan lazwa. Mersi.
Mersi Onorab De Commarmond. Mon ava donn laparol Onorab Ramkalawan.
Mersi bokou Mr Speaker. Mr Speaker lannen 2018 in en lannen difisil e tou Seselwa i bezwen prepar li pou en lannen pli difisil ankor lannen 2019.
Nou dan sa Lasanble Nasyonal e lo kote LDS nou’n travay e mon kapab zis dir avek lepep Seselwa ki lannen 2019 nou pou ranforsi nou travay. E zis nou lapriyer ser ki sa pei i ava ganny leadership, ki ava diriz nou pou nou fer fas avek tou bann defi. E nou pou kontin nou travay e nou pou met tou nou abilite tou nou kouraz ou kapab ed sa pep. Mon ti a kontan swet ou Mr Speaker swet Sekretarya swet tou bann Leaders e tou lepep Seselwa en Zwaye Noel e kouraz pou lannen 2019. Mersi bokou.
Mersi Onorab Ramkalawan. Bon pou zis pas en pti moman lo statistik an bref pou lannen 2018. Nou’n pran en total;
18 Kestyon Irzan
78 Kestyon Oral
23 Private Notice Questions
E Lasanble in aprouv 26 Mosyon e i annan zis 1 Mosyon ki pa’n ganny aprouve.
Nou’n pran 23 Bill – 23 Bill ki’n ganny pase e ladan in annan 3 ki’n ganny withdrawn. So sa an bref en pti pe statistik pou lannen 2018.
Bon avan nou al dan recess, mon ti a kontan remersi tou bann Onorab tou staff Sekretarya ki’n travay sanses malgre bann defi pandan lannen, me ki’n kapab fer la diferans pou kit sa Lasanble son lipye e pou delivre lo sa nivo.
I pran bokou pou organiz Sittings e i osi lezot aktivite ki Manm e staff Lasanble i pran par ladan.
I pran bokou pour un sa lenstitisyon e mon ti chapeau avek tou bann staff sekretarya.
Pou lenformasyon tou bann Manm kalandriye Sittings pou lannen 2019 in fini ganny sirkile. E nou pou konmans le 26 Fevriye avek mesaz Prezidan lo Leta Lanasyon.
I enportan osi note osi a s moman la, pou ki zot a kapab prepar zot ki annan en delegasyon Commonwealth Parliamentary association group L’Angleterre UK ki pou konpri 6 Manm Parlman Westminster ki pou fer en vizit travay depi le 17 Fevriye e pou annan en progranm travay ek Lasanble Nasyonal. Bann Manm a ganny enformen l progranm lemoman ki nou kapab konfirm sa pli tar.
A sa pwen la mon ti a kontan profite pou remersi lofis Prezidan ek Vis-Prezidan Larepiblik ek tou zot bann staff pou sa bon korperasyon; Departman Zidisyer tou bann Minister, Lazans ek zot staff, Biro Prokirer Zeneral, Biro Oditer Zeneral. E mon ti a osi kontan remersi bann Konsey Rezyonal ban biro lye, ek tou bann lezot dimoun ankor ki’n travay dan en fason ou en lot avek sa Lasanble sa lannen.
Mon swet zot ou ek zot fanmir en Zwaye Noel e en bon lannen 2019.
Mon osi tou anvi remersi de Manm ki’n sport sipor pou mwan pou mon lofis ek Sekretarya e la mon ou e fer mansyon spesyal poo Onorab Bernard Georges e Onorab Basil Hoareau. Mersi bokou.
1 reste pou mon swet tou bann Manm Onorab ek zot fanmir en Zwaye Noel e en bon lannen 2019. Tou staff Sekretarya ek, zot fanmir en Zwaye Noel e en bon lannen 2019.
Mon ti a osi – avan mon terminen remersye tou bann dimoun ki’n ede dan en fason ou en lot pandan sa lannen. E remersiman spesyal pou bann ki’n donn en pti call oubyen anvoy en pti mesaz sipor e lankourazman detanzantan.
E dezyenmman mon ti a kontan swet tou Seselwa an zeneral en Zwaye Nwel avek en lannen ranpli ek lape e prosperite. Randevou i le 26 Fevriye 2019.
Lasanble alor i rantre dan recess.