Vètyè: Chemen Deklarasyon Endepandans Ayiti
Jeneral Kapwa Lamò lan Vètyè
Vètyè se la esklavaj bout ann Ayiti e se la fen esklavaj legal anonse pou tout limanite. Apre 300 ane anba gouvènman san vègoy ki t ap maltrete Afriken ak Eritye Ginen sou teritwa a, viktim komès moun kòm esklav la kanpe an kwa lan Vètyè. Men se depi anvan Batay Vètyè a, yo te kòmanse fè Lafrans fè bak sou teritwa a. Rive mwad novanm 1803, se Okap sèlman, kapital la, ki te sou kontwòl Franse yo. Dechouke yo pat fasil. Diferan lidè Revolisyon an met ansanm, ak Desalin kòm chèf, epi yo prepare yon atak.
Pou Revolisyonè yo, batay la te yon batay moral, yon batay liberatè kont esklavajis. Fòs Franse a yo menm tap goumen pou yon kòz rasis, dominasyon blan sou moun nwa. Sa te vin fè yo konprann tout Ginen pou Ginen, yo tonbe nwaye Afriken ak Eritye Ginen ki te lavil Okap.
Gen moun ki di se te 8000 sòlda, gen lòt ki di se te 27,000 sòlda, men tout rapò yo dakò, se pat ni youn, ni 2 Revolisyonè ki atake Okap pou esklavaj kaba. Desalin vin rele fòs ini sa a, Lame Endijèn. Depi sou non an, ou ka wè, met sou elimine esklavaj, Revolisyonè yo te vle montre y ap vanje malè jenosid kolon yo te fè sou popilasyon endijèn nan. Lan konba a, apeprè 1000 Revolisyonè peri epi 150 Franse mouri.
Pami lidè ki òganize atak sou Vètyè a, te gen Jeneral Jan Jak Desalin, Franswa Kapwa, Anri Kristòf, Ogisten Klèvo, Andre Vène, Pòl Gaba, Pyè Kanje, Jak Women, Jan-Filip Do, Pòl Pwonp, Filip Gèrye. Plan an se te atake Okap plizyè kote pou divize fòs Franse a. Fòs Franse a li menm, li te sou kontwòl Wochanbo, ranplasan Jeneral Leklè.
Batay Vètyè a fèt lan yon sèl jou, men se 12 ane lagè kont esklavaj ki te menen posibilite pou Ansyen yo retire gouvènman Franse a lan peyi a. E lagè pa tap bezwen fèt, si gouvènman Lafrans lan pat ensiste pou sèten moun pa gen dwa nòmal sou teritwa a. Yo te menm arive deklare fòk yo touye tout Afriken ak Eritye Ginen depi yo gen plis laj pase swa 7 an, 10 an, 12 an. Laj la te varye depann de ki ofisye Franse ki te fè deklarasyon an. Pou yo, Revolisyon an te fin gate granmoun yo, men to te ann espwa yo tap ka kaponnen timoun ase, imilye yo ase, adousi yo ase, pou fè yo tounen esklav byen donte. Granmèsi kouraj Ansyen yo, Ayiti te gen granmoun ki sezi okazyon pou yo pat kite kolon sele timoun, vyole yo, maspinen yo.
Pandan brigan Franse tap menase granmoun lanmò, Revolisyonè yo te deja konn poto esklavaj, yo pat pè kouto menas Lafrans. Deja depi jyen 1803, zile a te prèske lan men Revolisyonè yo nèt. Desalin te deja ekri Angletè, Espay, Etazini pou l anonse yo, plan pou l deklare endepandans. Menas lanmò pa tap ka fè nou fè bak. Avrèdi, kolon te konn koupe po Eritye Ginen, koupe lang yo, koupe ponyèt yo. Viv sou gouvènman kolon Franse se te tankou mache sou moso boutèy, se pa ti zenglen Wochanbo ki ta kaponnen vanyan gason, vanyan fanm, kaponnen Gason Lagè Ogou Desalin.
Wochanbo te frekan. Li te manke respè pou Eritye Ginen. Men anwetan zam li te genyen pase Revolisyonè yo, sitiyasyon l pat bon. Met sou lagè ki febli fòs Franse li yo, anpil lan yo mouri lafyèv jonn. Lè se pat sa, se grangou ki kale yo paske Lame Endijèn nan te met yon anbago sou Okap, epi Angletè, ki te vin gate ak Lafrans, te soutni anbago sa a sou lanmè. Pwovizyon pa rantre Okap.
Wochanbo deside pou esklavaj retounen se bitasyon yo pou l konvèti an fò. Li te prete lide sa a lan men Angletè ki tap fè sa ant 1794 a 1798, epòk yo te okipe sid la. Yo te rele bitasyon fòtifye sa yo “blockhaus”. Premye faz pwojè Wochanbo a se te konvèti bitasyon lan zalantou Okap sitou sa lan antrans sid lavil la. Se konsa, li vin kòmanse konvèti Bitasyon Vètyè, mete zanm ladan n. Lan lèt diferan kolon lan epòk la, mo Vètyè a parèt sou plizyè fòm, tankou Verrières, Verdière, Verthiere, De Vertière, Devetière. Men, ann Ayiti se non Vètyè a ki vin rete.
Pandan kolon yo tap ranfosè pozisyon militè yo lan Vètyè, Revolisyonè yo tap kalkile kijan pou yo defèt sa. Desalin deklare nou pa bezwen pè anvan lontan tout bitasyon fòtifye sa yo ap sou kontwòl nou. Franswa Kapwa rantre lan preparasyon pou kapte Okap. Misye pote gwoup lame pa l, 9vyèm demi-brigad Lame Endijèn nan. Lan batay, Jeneral Kapwa tande tire, li di ann avan. Li tande kanno, li pa vire gade, li di ann avan. Pou jan Kapwa te montre li brav lan Vètyè, devouman misye fè lejann lan peyi a. Istoryen Toma Madyou kreye, oubyen li ranmase lejann yo, epi misye ekri lan liv istwa d Ayiti, chapo Kapwa vole anba kout bal, chwal li tonbe anba kout kanno, men sa li tap fè a, li li tap regle. Kapwa sot sou chwal la epi li kontinye pousuiv Franse yo. Madyou menm dekri kouman ata Wochanbo, chèf Franse yo, gaga devan devouman Kapwa, epi Wochanbo rele otan. Tout tire sispann, epi Wochanbo voye yon solda fè Kapwa konpliman.
Pou jan Kapwa te deja konn brave danje misye vin pote non Lamò. Se non sa a, Lamò ki parèt sou yon lèt li siyen. Non sa a ede n apresye libète n se pat kado bon santiman kolon, se granmèsi fyèl, kouraj, kran, entilijans Ansyen yo.
Dèske Kapwa te deja renome pou jan li te konn byen dirije atak sou fòs Franse yo, Desalin mete l reskonsab dewoulman atak sou Vètyè a. Malgre anpil moun peri, pat gen fè bak. Pat gen tounen ni sou kontwòl Napoleyon, ni sou kontwòl okenn lòt kolon. Te gen yon sèl chemen pou asire libète epi wout sa a te pase pa Vètyè. Libète ou lanmò se te pou toutbon. Kwak yon pil solda blese, yon pil tonbe, pat gen asepte viv lan yon sosyete kote kolon te gen dwa epapiye fanmi moun tribòbabò lan Amerik la. Izole, san fanmi, Revolisyonè yo chante sò yo. Yo esplike detèminasyon yo lan yon chante tou kout ki di tout: Grenadye alaso, sa ki mouri zafè a yo, nanpwen manman, nanpwen papa, sa ki mouri zafè a yo. Gen plizyè diferan fason moun chante chante sa a. An 1953, jounal Nouvelis pibliye yon lòt vèzyon: Grenadye alaso, nanpwen manman, nanpwen papa, pitit mouri, zafè yo.
Bon estrateji lagè, mare ak detèminasyon, mare ak yon kòz moral, fè Ansyen yo pote viktwa. Franse yo pèdi jis yo wont. Wont paske tout moun te konnen jan teritwa a te enpòtan pou yo kòm kote ki te pwodui 40% richès Lafrans tap ranmase lan peyi kote yo te an pouvwa. Yo soti wont paske yo pote zam, sou zam lan peyi a, yo bwote sòlda sou sòlda. Yo voye gran jeneral sou gran jeneral lan peyi a. Wont sèvi kòlè yo bay Desalin tout kalite non sal. Yo deklare si se pat pou lafyèv jon, si se pat pou konkou Angletè ak Etazini, yo tap genyen epi sa tap pèmèt yo kontinye maltrete Afriken ak Eritye Ginen sou teritwa a. Wont fè liv lekòl an Frans pa janm mansyonè Vètyè. Mo a pa menm parèt lan diksyonè Franse sou lagè. Tann dat Lafrans ap monte film sou lagè, men Vètyè, yo kanpe lwen sa.
Men pou nou menm ann Ayiti, Vètyè vin reprezante yon fyète nasyonal. Se an 1929 Prezidan Bòno fè premye moniman lan peyi a pou onore konbatan Vètyè yo. Annapre, Prezidan Maglwa vin fè lòt moniman pou make dènye batay sa a ki mennen endepandans. Pami moniman sa yo, gen youn sou ansyen bitasyon Vètyè kote Desalin gen men lan men ak Kapwa Lamò. Yo te batay ansanm pou menm kòz. Yo mouri menm mò. Tou de mouri asasine ann oktòb 1806 men jodi a, tou de renome kòm gran ewo nasyonal. Gen lòt ewo toujou ki reprezante lan moniman an tankou general Pòl Pwonp ki mouri lan Batay Vètyè a dekwa pou Eritye Ginen te ka konn libète.
18 Novanm, 1803, Lafrans bay legen vè 5 è apre midi, epi Revolisyonè yo sezi fò Vètyè. Yo kase randevou lan Fò Pikole ak Wochanbo pou yo diskite kilè lap kite teritwa a. Revolisyonè yo bay Wochambo 10 jou pou fòs Franse yo kite Okap. Fò Pikole vin yon fò trè senbolik. Se premye fò ki tire sou fòs Leklè Napoleyon te voye an 1802 a, e se lan menm fò a Revolisyonè yo fè Fòs Napoleyon an siyèn papye anbakman.
Fòs lame Endijèn lan Vètyè a te gen 15 demi-brigad ak 3 eskadwon kavalye. Kapwa te chèf 2 divizyon ki fòme 9vyèm demi-brigad la. Vitwa Kapwa a lan Vètyè vin fè sa posib pou Desalin met Wochambo ansanm ak fòs Franse a deyò le 29 novanm 1803. Lame Endijèn nan rantre Okap 29 novanm epi sa vin chanje sistèm gouvènman peyi a nèt. Moun, Lafrans tap maltrete kòm esklav, se yo ki vin met lòd moral lan Okap, kote yo rekonèt tout moun kòm moun. Se kòmsi viktwa Kapwa mennen lan Vètyè a vire Okap alanvè. Petèt se pou sa, non misye se revè ansyen non Okap. Okap te rele Kap Franswa epi Lamò pote non Franswa Kapwa. Kwak yo di se Pòdepè li fèt, men misye vin pote non moun Okap, Kapwa.
Lan 29 novanm 1803, Desalin ki te konn ravaj esklavaj fè lan peyi a, ki te konn kalite goumen moun te goumen depi lan Bwa Kayiman rive lan Vètyè, se te privilèj li pou l te anonse libète popilasyon an. Sa vin mete n sou wout pou nouvo regleman lan peyi a. Regleman kote tout moun se moun. Regleman sa a parèt lan premye konstitisyon peyi a, e sa benefisye tout limanite. Sa ede tout moun rekonèt esklavaj se Yon zak enmoral, san vègòy. Granmèsi Kapwa Lamò, granmèsi Desalin, granmèsi tout sa mwen site yo, tout sa mwen pa site yo, se granmèsi ansyen sa yo, lemonn vin yon kote ki pi moral.
Sous enfòmasyon
1. Jean-Pierre Le Glaunec. L'armée indigène: La defaite de Napoléon en Haiti. Lux Editeur. Quebec Canada, 2014
2. Nou remèsye Klod Bèna ki te pale nou de jan li sispèk yon koneksyon ant non Franswa Kapwa ak non vil Kap Franswa.