Moyiz de Zo, Pran Sa Pou Prensip O
Moyiz de Zo
Pran sa pou prensip o
W a pote dlo
Pa kiyè
Pou plen kannari Lwa mwen
Mwen genyen chen an
Mwen ta rele l Defye
Mwen genyen lòt la
Mwen ta rele l Pa Fè Twòp
Si l manje vlen vwazinaj
Pale m, ma peye
Ti Nèg mande wè
Se kou ya wè, ya kwè
Moses of the Waters
You shall carry water
To fill the jar of my patron spirit
I would call Dare You
I would call Show Restraint
Should the dog eat the neighbor's meat
Tell me and I'll pay
Only when they see, do they believe
Pami chante Vodou, chante sa a san parèy paske angiz li annik asepte sèten kwayans kretyen, li pito pase sa lan rans. Se pa fasil pou chante Vodou kritike lòt kwayans paske Sèvitè Ginen pa moun ki kwè se yo sèl ki dwe gen lapawòl sou jan moun sèvi. Men, chante sa a se yon esepsyon. Pase pou chante a fè elòj Moyiz pou gwo zafè yo di li te reyisi fè, chante a pito montre bagay sa yo kòm rans ki pa alawotè sèvis Lwa yo.
Sa pa fasil pou Vodou kritike Eritaj Juif ak Eritaj Kretyen. Kritik konsa pa chita lan filozofi Vodou, yon relijyon ki kwè apre Dye, nou tout granmoun. Nou chak gen dwa gen kwayans pa n- chak hougan hougan lakay li. Met sou sa, chante Vodou evite kritike non moun ki parèt lan Labib pou Kretyen pa vin pèsekite yo, sitou paske kretyen gen anpil fòs politik lokal, san konte fòs politik entènasyonal. Atasyon pa kapon, Sèvitè pa mache chache kretyen kont.
Kwak nou pa konnen depi ki lè chante a la, men sanble chante arive egziste ann Ayiti paske se sou Moyiz chante a pran plezi. Li egzante Jezi, pi gran ewo lan kwayans kretyen an. Pase Juif lan betiz, fawouche Juif, pèsekite Juif, se konsa Kretyen te konn tire revanj sou Juif paske se yo Kretyen te akize kòm pèp ki touye Jezi. Pap Jan Pòl II demanti sa epi misye deklare Juif pat gen anyen arevwa ak lanmò Jezi. Atout misye byen di sa, men deklarasyon sa a vin fèt twò ta. Juif pase 2000 ane anba pèsekisyon ann Ewòp pou yon bagay yo pat vrèman janm reskonsab. Abitid se vis, anpil kolon Franse rantre ann Ayiti ak tout rayisab yo te gen pou Juif. An 1685, gouvènman Kretyen Lafrans lan met tout Juif lan koloni an deyò. Lan peyi Kongo menm, pè Kapouchin ak pè Jezuit yo te preche di Juif se dyab. Lè w konsidere tout rayisab sa a pou Juif, yon chante ki kritike Moyiz kòm yon Juif se pa yon chante ki te vrèman riske okenn kòlè Kretyen.
Chante a sèvi ak ansyen rayisab anpil Kretyen te gen pou Juif pou montre sèvis pou Lwa yo pi enpòtan pase chita ap admire gwo zafè yo di Moyiz te fè. Chante a pase Moyiz lan rans poutèt misye te soti pou l fè moun konprann li te separe lanmè wouj, lan Mwayenn Oryan an 2 moso. Chante a di Moyiz si l vle fè yon bagay ekstwòdinè ak dlo, se pa fann dlo ki kichòy. Gen pi gwo ka pou l regle ak dlo.
Chante a rele ka sa a yon prensip, konsa mo prensip la a fè moun sonje, Moyiz te mache di moun lan Mwayenn Oryan an, Bondye te gen lapawòl a de avè l e se konsa Bondye ba l 10 kòmandman kòm manman regleman prensip moral. Twouve lis kòmandman an pa konplè paske anpil prensip moral Afriken pa parèt lan lis Moyiz la. La a menm, chante a sètoblije fè Moyiz esplikasyon. Dekiprevyen pou Bondye pase lòd san li pa esplike regleman nesesè pou moun sèvi Lwa yo. Pou gwo malkonprann sa a, chante a sètoblije met Moyiz an pinisyon. Misye ap gen pou l pote dlo pa kiyè pou plen kannari Lwa mwen*.
Se pa kiyè menm pou l fè travay la, pou l peye neglijans li fè lan parèt ak yon lis kòmandman ki pa di anyen sou obligasyon moun genyen pou yo sèvi Lwa yo, apre Dye. Kouman pou Moyiz konprann pou l vag Lwa Ginen yo kwak istwa kreyasyon Dawomen byen esplike se Bondye ki kreye Lwa yo pou ede moun lan lavi e se Bondye ankò ki mande pou moun montre apresyasyon pou Lwa yo. Kòm Moyiz pa montre li gen Lwa yo larekonesans, chante a ba l yon pinisyon pou l pa janm bliye. Menm jan li te swadizan fè gran mirak ak dlo, chante a pini l ak dlo ankò.
Pou misye plen kannari a, fòk li fè vwayaj sou vwayaj. Kannari ka kenbe bon valè dlo, nenpòt 225 a 425 lit konsa. Lan bwote dlo pa kiyè pou plen gwosè kanari sa yo, ebyen se 40,000 a 85,000 kiyè dlo l ap sètoblije bwote. Menm si larivyè ta tou pre l, misye pap ka sipòte. Se pa ni de, ni twa vwajaj pou Moyiz fè. Chante a vire, li kite Moyiz lan pye travay li paske misye ap mele pou yon bon bout tan. Pou chante a kontinye, li antame yon lòt prensip Moyiz neglije lan lis kòmandman li yo. Moyiz pa di anyen sou prensip moral ki egzije moun pran chay reskonsabilite yo. Chante a sèvi ak koze sou chen pou l esplike dezyèm leson moral sa a.
Kifè chante a kòmanse pale de Moyiz epi se kòmsi bridsoukou chante a chavire sou chen k ap manje vyann. Se pa yon tranzisyon sèk paske se lan tout chante a ki gen mo ki gen rapò ak chen. Mo zo lan kòmansman chante a vle di dlo, men an kreyòl zo se pati lan eskèlèt bèt nou bay chen manje. Mo kannari a gen rapò ak chen tou. Kanari se non yon zile sou kote Afrik e li te vin pote non Kannari a paske lan lang Laten kani (canine) vle di chen e moun sou zile sa a te gen anpil chen. Panyòl Espay pwofite rele zile a Zile Kannari (Canarias) ki vle di Zile Chen. Yo rele l konsa kwak Pèp Gonche ki te abite la depi anvan, pat rele zile a kon sa. Non Panyòl Canarias la, vin bay non Franse Canary ki vin tounen mo kreyòl Kanari oubyen Kannari. Sa pa fin klè pouki moun vin rele ja dlo yo non kannari. Granmoun andeyò Baradè di se bèf sale Franse te konn vin lan ja sa yo. Twouve Zile Kanari te sou kontwòl Panyòl Espay, sa posib, Panyòl yo te fè elvaj bèf la menm jan yo te konn fè lakay yo. Petèt se sou Zile Kannari vyan ti bèf sale te soti. Rive Ayiti, moun vin sèvi ak ja ti bèf sale yo kòm rezèvwa dlo. Se ka konsa yon pwodui ki te sot lan Zile Kannari vin sèvi kòm non ja dlo, ni ann Ayiti, ni lan Trinidad ak Tobago.
Kounye atò, chante sèvi ak chen pou l bay yon lòt prensip moral toujou. Chante a di si chen m manje byen yon moun, se reskonsabilite m, fòk mwen dedomaje l. Andeyò lan Grandans, se prensip moun respekte pou yo pa pèdi chen yo mal. Chante a montre li se yon moun ki gen prensip moral lakay li paske li pap vag reskonsabilite li genyen pou l peye dega chen l fè: pale m, m a peye. Men chantè a pa pral kite moun fè l abi nonplis, pou yo ta manje kabrit yo epi pou yo vin di se chen l ki manje l. Anvan l peye, fòk li wè prèv. Ann Ayiti moun enspekte dechè chen yo kwè ki manje kabrit pou yo wè si dechè a gen cheve kabrit ladan n. Chante a mande prèv paske gen lafwa lan akizasyon an se youn, men se prèv la ki tout. Anvan chantè a dedomaje mèt kabrit, misye mande wè: Ti nèg mande wè, se lè y a wè y a kwè.
Lan menm kout fraz la, se pa chantè a sèlman ki mande wè, piblik la mande wè tou. Piblik la li menm, li vle wè kote mèt chen an ka vrèman peye pou kabrit chen l manje. Di w ka peye se pawòl vèbal, se kale lajan an ki tout. Ni chantè a, ni piblik la, yo chak gen rezon pa yo pou yo mande wè. Se pou sa chante a di koze an pliryèl: se lè ya wè, ya kwè.
Asepte chante a pa asepte pawòl san evidans, se yon atak an soudin sou kretyen ki renmen prezante lafwa kòmkwa sa ta siperyè prèv. Atak la degize lan pawòl Toma yon Juif Kretyen ki pat vle kwè Jezi te gen pouvwa pase lòt moun toutotan Jezi pat ka fè l wè sa. Menm jan ak Ti Nèg lan chante a, Toma te mande wè. Chante a pa site non Toma, menm jan li site non Moyiz, pou sa pa atire atansyon sou lefèt dout Toma te gen sou pouvwa Jezi a se menm afè ak dout chante a gen sou Moyiz ki te swadizan fann lanmè an 2 moso.
Avrèdi, nanpwen okenn prensip ki mache tout tan san fay. Moun ka fè erè menm lè yo mande wè anvan yo kwè yon bagay. Kwak sa, si plis moun te aplike prensip wè anvan yo kwè, sa tap kont pou fwennen anpil lejann k ap sikile pami anpil fidèl.
Menm jan kretyen te evite kritike Vodou lè Dawomen te sou pik pouvwa l,** konsatou, Sèvitè Ginen ann Ayiti te evite kritike kretyen pandan Ayiti te sou kontwòl Kretyen Fransè e yo kontinye evite kritike devan pouvwa kretyen kontinye genyen lan peyi a. Pou Sèvitè navige anba gwo wòch pèsekisyon kretyen, yo plis konsantre sou fè chante pou konsève kwayans Vodou pase y al chita lan kritike kwayans lòt moun.
Lan kritike lòt kwayans, chante sa a san parèy pami chante Vodou. Sa posib chante a la toujou paske li kache kritik yo anndan rayisab anpil kretyen te gen pou Juif. Sa vin met chante a alèz pou l pini Moyiz ki swadizan pote komisyon pou Bondye epi komisyon an manke regleman Bondye te bay depi lan Ginen. Chante an fini ak yon fraz pou dekanpe defo kretyen genyen pou yo leve lafwa pi wo pase prèv. Chante a fè n sonje pi bon gad kont lejann se mande wè. Ti nèg mande wè, se lè ya wè ya kwè.
*Menm jan ak moun Nanchon Kongo, ann Ayiti nou kwè domèn spirityèl la se yon domèn ki anba dlo. Sa vin pèmèt Sèvitè sèvi ak bagay ki kenbe dlo kòm bagay sakre pou reprezante espri yo, Lwa yo. Kwak anpil moun ki chante chante a di kanari mwen, men nou pito ekri kanari Lwa mwen, pou lektè yo ka pi byen apresye sans relijye kanari genyen lan chante a.
**Kwak Sèvite prèske toujou evite kritike kretyen, men atravè latè, se tout tan kretyen ap kritike, ap avili Vodou san pitye. Awogans kretyen devan Vodou se yon defo ki pran pye pandan komès moun kòm esklav la t ap demantibile Afrik. Sa vin fè jou an jou Ewòp vin pi rich, pi puisan pase Afrik. Anvan mapou Afrik tonbe, kretyen pat manje fèy li. Yo pat ka derespekte kwayans Ginen yo. Lan tan lontan, misyonè ewopeyen ann Afrik te preche di kwayans Afriken gen menm valè ak kwayans Kretyen. Lan premye katechis ki te pibliye lan Dawomen an 1658 la, se elòj Vodou kretyen te fè. Yo te rele Bondye dapre non ki soti lan Eritaj Ginen an. Yo te rele l Lisa (Mawou Lisa). Annaprè, tank plis Afriken vin tonbe kòm esklav sou kontwòl Kretyen Ewopeyen, e tank plis teritwa ann Afrik vin tonbe sou kontwòl yo, Afriken vin gen mwens pouvwa. Kretyen Ewopeyen vin santi yo alèz pou derespekte yo jan yo vle. Sou lòt bò Atlantik la, sa te vin pi mal toujou. Afriken te gen mwens pouvwa la, kifè yo pat jwenn yon ti tak respè ditou. Remake, lan premye katechis ann Afrik yo kretyen te esplike Vodou se yon bagay divin ki soti lan Bondye menm. Men, rive Ayiti, katechis betize Ginen yo epi kretyen vin di Vodou se travay dyab.