Sitting of Tuesday 12th April , 2016 – The National Assembly of Seychelles
Home » Verbatim » 2016 » Sitting of Tuesday 12th April , 2016
Sitting of Tuesday 12th April , 2016
Tuesday 12th April , 2016
Bon, mon a dir bonzour tou Manm Onorab. Bonzour Minis ek ou delegasyon e tou piblik ki pe ekout nou la bomaten.
Nou pou komanse avek prezantasyon en Bill par Minis pour Finans, Komers avek Lekonomi Ble. E nou annan 2 Bills an-tou-ka. Supplementary Appropriation Bill, 2016 avek Supplementary Appropriation Bill (No 2) 2016.
E nou ava pran premye Bill. Mon mazinen sa enn ki annan pou fer avek bann depans 2014. E mon a ganny en Motion for Second Reading.
Morning Mr Deputy. Mr Deputy, eski nou pe pran Supplementary Appropriation Bill (No 2) 2015, ki annan pou fer avek:- Number 2 savedir bann depans 2014?
Dapre Order Paper sa ki mon annan premye.
Premye, 2014?
Premye nou pran 2014. Sa, premye Bill. Ok, proceed.
Mr Deputy, anba Order 64(2) mon move ki nou lir the Supplementary Appropriation Bill, 2016 en Dezyenm Fwa.
Okenn Manm ki oule segonde?
Mon segonn sa Mosyon Mr Deputy.
Bon, avek sa mon ava envit Minis pou entrodwir son Bill.
Leader Zafer Gouvernman dan Lasanble Nasyonal, Leader Lopozisyon dan Lasanble Nasyonal, Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout, bonzour.
Nou Gouvernman i angaze pou kontinyen promouvwar latransparans e meyer pratik, an sa ki konsern zesyon nou lekonomi e osi an sa ki konsern langazman nou pep, avek prosedir bidzeter. Nou’n apresye en kantite bann kontribisyon nou popilasyon atraver nou konsiltasyon lo Bidze, par egzanp an 2015. Nou pe osi kontinyen reform nou bann sistenm e fer sir ki i annan plis lenformasyon a dispozisyon nou pep. Set avek sa lespri transparans e louvertir ki nou pe anmenn devan Lasanble sa Bidze Siplemanter sa premye Bill, ki konsern lannen 2014. E sa i pour en total 29 milyon, 88 mil ek 180. Sa prezantasyon i neseser, an lir avek rekomandasyon Biro Oditer Zeneral, ki’n prezant son Rapor lo Bidze 2014 an Desanm 2015. Son Rapor i rekomande ki en Apropriyasyon i ganny fer, pou asire ki nou reste an lir avek Lalwa lo Zesyon Finans Piblik, sa ki nou apel Public Finance Management Act, 2012, ki en Lalwa ki nou’n pase zisteman, pou asire ki i annan plis riger e transparans dan depans ki Gouvernman i fer.
Dan en sityasyon ideal, nou ti pou prezant sa Apropriyasyon ansanm avek Bidze pour 2016, me sa i pa’n posib akoz sa Rapor in sorti letan ki Bidze ti deza pe ganny prezante devan sa Lasanble lannen pase. Dan laplipar sityasyon, sa Apropriyasyon i pa reprezant larzan adisyonnel ki pe ganny depanse, me i plito en regilarizasyon en depans anba son laliny bidzeter ki korek. Parfwa depans in ganny fer par transfer fon sorti en laliny lo en lot. Sa ki nou apel en virement, me rekomandasyon Oditer Zeneral se ki sa i ganny spesifye klerman par en Apropriyasyon.
Mr Deputy Speaker, mon Minister i osi pou travay an kolaborasyon avek Biro Oditer Zeneral, pou asire ki nou kapab pli byen kordinen an sa ki konsern bann tel Apropriyasyon e osi travay avek son Biro, pou ranforsi resours si neseser, pou asire ki sa bann lenformasyon i kapab ganny met a nou dispozisyon dan en fason pli sistematik.
Mr Deputy Speaker, sa Apropriyasyon i kouver sa bann depans swivan pour lannen 2014.
Premyerman, kreasyon Seychelles News Agency anba Departman Lenformasyon dan Biro Prezidan Larepiblik. En sonm 828 mil 513 ti ganny transfer sorti dan alokasyon pour sit web Virtual Seychelles, ki ti tonm anba bann progranm sosyal Gouvernman. Sa pa reprezant okenn depans adisyonnel Gouvernman.
Dezyenmman, Departman Lazenes. Progranm President’s Award Scheme ti ganny transfer sorti Seychelles National Youth Council, pou transfer anba Departman Lazenes. En sonm 447 mil 211 pe ganny apropriye pou regilariz sa.
Trwazyenmman, kot i konsern Departman Finans. En sonm 366 mil 866 pe ganny apropriye pou regilariz transfer bann Staff Accounts ki’n bouze an 2014 sorti dan Seychelles Tourism Board, Seychelles Tourism Academy, Fair Trading Commission e Minister Ledikasyon, an lir avek sirkiler nimero 1, 2013. Sa Apropriyasyon pa reprezant okenn depans siplemanter.
Katriyenmman, kot i konsern Minister Later ek Lozman. Oparavan, Bidze pour bann Konsiltan, par egzanp pour bann travay ki ganny fer dan kad bann proze lenfrastriktir anba sa Minister, ti kouver anba bann proze Kapital anba sa ki nou apel PSIP, Public Sector Investment Plan. Me in ganny rekomande ki sa laliny bidzeter i ganny enkorpore dan Bidze anyel sa Minister. E alor, en sonm 2 milyon, 227 mil 369 pe ganny apropriye pour sa Minister.
Senkyenmman, Minister Lasante. En sonm adisyonnel R3 milyon, 6 mil e 113 pe ganny apropriye pou kouver lenportasyon medikaman akoz inisyalman sa larzan ti pe ganny kouver anba donasyon sorti kot Gouvernman Endyen. Mon annan plezir enform Lasanble ki sa bann medikaman ki ti’n prevwar anba sa donasyon in komans ariv dan pei e osi lezot pe ariv dan pei prosennman, me nou bezwen apropriye sa sonm 3.6 milyon, pou regilariz Bidze 2014 akoz sa sonm pa ti disponib a sa moman.
Sizyenmman, Minister Tourizm ek Kiltir, en sonm 1 milyon, 950 mil 621 mil pe ganny apropriye pou kouver serten kou adisyonnel asosye avek son transfer dan nouvo batiman e osi pou kouver depans adisyonnel lie avek Konferans Indian Ocean Rim lo tourizm, kot serten sipor pour lorganizasyon sa Konferans sorti leksteryer pa ti materyalize a sa moman, menm si pli tar nou’n kapab ganny serten sa bann sipor.
Setyenmman kot i konsern Lazans pour Pti Lantrepriz SENPA, en sonm 269 mil 285 pe ganny apropriye pou regilariz serten son depans lo detrwa son laliny bidzeter, par egzanp kou transportasyon fuel.
Wityenmman, Lazans pour Proteksyon Sosyal. Gouvernman ti transfer Bidze pour Home for the Elderly e osi servis Burial Services, Servis Lanterman, anba Lazans pour Proteksyon Sosyal, sorti dan bann progranm santral Gouvernman. En sonm 7 milyon, 527 mil 362 pe ganny apropriye pou kouver sa re-klasifikasyon. Sa pa reprezant okenn depans siplemanter.
Nevyenmman Mr Deputy Speaker, Lazans Zesyon Salte e Lanbelisman, Landscape and Waste Management Agency. En sonm 4 milyon, 723 mil ek 66 pe ganny apropriye, anliny avek revizyon avek revizyon dan serten pri ki Lakonpannyen STAR i:- kot i konsern bann servis ki Lakonpannyen STAR i ofer, anliny avek bann provizyon dan zot kontra, kot i konsern lenflasyon. Sa larzan ti ganny pran an kont dan Bidze 2015 me akoz in komans pran lefe an 2014, i neseser pour apropriye sa sonm adisyonnel pour 2014.
Dizyenmman e dernyen-man, kot i konsern byen e servis. En sonm 7 milyon, 141 mil 774 pe osi ganny apropriye pou kouver depans adisyonnel lie avek lakey serten vizit leta, serten vwayaz ofisyel e lezot byen e servis.
Mr Deputy Speaker, sa Bidze Siplemanter ki kouver sa bann depans an 2014 i ganny prezante pour konsiderasyon sa Lasanble, anliny avek rekomandasyon Oditer Zeneral, avek provizyon Lalwa lo Zesyon Finans Piblik e osi baze lo meyer pratik, baze lo latransparans. Mon rekomann zot laprouvasyon e mon remersye zot pour zot latansyon.
Bon, avek sa deba i ouver. Onorab Volcere.
Mr Deputy Speaker, Minis ek ou delegasyon, koleg Manm Lasanble, tou dimoun a lekout, bonzour.
Mr Deputy Speaker, pou donn mon laprouvasyon lo sa Bidze Siplemanter ki devan nou, mon ti a kontan dir de pti mo.
Mr Deputy Speaker, premyerman mon ti a kontan remersye Minis pou anmenn sa Bidze devan nou, ki met devan nou Lasanble ozordi pou nou debat lo la. Mon osi remersye Minis pour son fransiz, lafason ki in koz avek nou, an relasyon ek sa Bidze Siplemanter.
Mr Deputy Speaker, parey Minis in dir nou, sa bann depans trouve dan sa dokiman i bann depans ki’n ganny fer depi lannen 2014 e ozordi i pe vin devan nou pour nou Lasanble regilariz sa bann depans.
Mr Deputy Speaker, sa sonm ki nou pe ganny demande pou egalize i 29 milyon, R88 mil, 180. Menm si sa i bann depans ki’n ganny fer depi 2014, nou Konstitisyon anba sapit 12, Lartik 154(6) i rekomande ki Minis pour Finans i vin prezant en Bidze Siplemanter avek Lasanble pour son laprouvasyon.
Mr Deputy Speaker, dan sa ka ki devan nou ozordi i en pe spesyal akoz bann lezot ka ki nou’n trouv devan nou sa dernyen lannen i spesyal akoz nou pe aprouv bann depans ki’n fini ganny fer 2an apre. Sa i bann ka ki nou’n deza pas ladan dan lepase, me apre bokou demann, nou ti vwar ki sa pratik ti’n arete.
Mr Deputy Speaker, si nou pou pran an kont lakantite Bidze Siplemanter ki nou Lasanble in aprouve pour lannen 2014, sa enn ki nou pe koz lo la ozordi i a fer son dezyenm. An Septanm 2014, presizeman le 30 Septanm 2014, nou Lasanble ti aprouv en sonm R224 milyon. Sa koman sa ki nou ti panse pour le sel Bidze Siplemanter pour sa lannen spesifik.
Mr Deputy Speaker, i domaz ki ozordi an 2016, nou vwar nou bezwen pe debat lo bann depans ki’n ganny fer an 2014, 2an apre parey nou dir, me dan lafason ki Minis in eksplik nou, mon konpran rezon akoz sa in arive. Parey Minis in dir nou e parey nou kapab vwar dan Rapor Oditer Zeneral pour 2014, komansman lo paz 16 a 17, Lofis Oditer Zeneral i koz lo sa sonm 29 milyon ki nou pe ganny demande pou apropriye ozordi.
Mr Deputy Speaker, lo paz 17 anba figure 6, nou kapab vwar sa bann detay ki Lofis Oditer Zeneral in fer rekomandasyon ki i ganny regilarize.
Mr Deputy Speaker, dan sa ka Minis napa lot swa me pou onor demann Lofis Oditer Zeneral e anmenn sa devan nou Lasanble pour nou laprouvasyon. Me kestyon ki mon ti a osi kontan demande parey in ganny dir e parey nou kapab vwar dan sa dokiman ki trouve devan nou, i annan bokou sa bann larzan ki ti’n ganny fini apropriye anba en lot Minister, oubyen anba en lot Departman, oubyen menm dan sa menm Minister. Me petet sa larzan in ganny servi pou fer en lot keksoz avek. An dot mo, nou Lasanble ti’n fini donn son laprouvasyon pou kapab depans sa bann larzan. Kestyon ki nou pe demande. Eski napa en lot fason fer dan en tel ka kot Minis pa bezwen retourn kot Lasanble pou vin re rod laprouvasyon pour sa larzan kapab ganny depanse dan menm ka kot nou pe diskite ozordi kot menm sa larzan in fini deza ganny depanse.
Mr Deputy Speaker, pou montre oubyen fer pli kler ki mon pe sey dir, dan ka depans pour President’s Office, dokiman ki devan nou i detay konmkwa the funds were to cater for the expenses of the newly created News Agency. E i dir, this was mostly virement from Virtual Seychelles Budget, allocation which was not fully used as the Board was dissolved.
Mr Deputy Speaker, ankor en lot legzanp. Sa sonm R366 mil anba Ministry of Finance, Trade and Investment i dir, this comprise of funds that were vired from the Seychelles Tourism Board, Seychelles Academy, Fair Trading Commission and the Ministry of Education. Upon transfer of the Account Staff as per circular number 1 of 2003.
Mr Deputy Speaker, petet en lot legzanp ki involve en pli gro sonm larzan i Agency for Social Protection. La nou pe koz lo en sonm R7.5 milyon. Ankor sa dokiman i dir:- this comprise of verging of the budget of the House for the Elderly and Burial Services which was previously classified as central program of the Government.
Mr Deputy Speaker, enportan note, i kontinyen an dizan:- Though no additional spending due to classification issues, the amounts need to be appropriated. Alors i normal ler Minis i dir nou ki dan bokou ka dan sa Bidze ki devan nou, i annan bann depans ki’n ganny re-apropriye. In annan bann savings ki’n ganny fer dan serten kategori depans, ki’n ganny mete dan nouvo bezwen e petet pou zot, zot pa ti’n vwar nesesite pou vin devan nou Lasanble, pou revin demann permisyon pou nou kapab depans sa bann larzan.
Mr Deputy Speaker, eski nou bann regilasyon finansyel i devret ganny revwar pou retir oubyen aranz sa bann sityasyon? Petet i devret annan en travay ki ganny fer ant Lofis Oditer Zeneral ek Minister Finans, pou vwar si i annan okenn posibilite pou servi en term pou amelyor lafason ki bann tel ka i ganny raporte. Petet osi, nou devret pe vwar ki bann norm enternasyonal lo sa size. Ki lafason sa bann keksoz i kapab ganny resorti.
Mr Deputy Speaker, parey mon’n dir, mon swete i annan en travay pros ki ganny fer ant sa 2 Lofis, pou vwar dan ki fason en tel size i ganny pli byen adrese. Si non, sa i kapab kree e koz konfizyon dan lafason ki serten i enterpret sa bann Bidze Siplemanter ki vin devan nou apre.
Mr Deputy Speaker, petet en lot rezon akoz nou pe diskit oubyen sa Bidze in ariv devan nou Lasanble 2an apre, petet i annan pou fer avek kapasite Lofis Oditer Zeneral, pou delivre lo travay ki annan pou fer. Mon mazinen si Rapor Oditer ti’n sorti pli boner, ti a’n kapab donn en posibilite Minister Finans pou anmenn sa Bidze devan nou Lasanble en pe pli boner,
Mr Deputy Speaker, apre ki mon’n analiz sa dokiman ki devan mwan e mon’n ekout Minis pronons li, pour mwan keksoz i kler e alor, mon pou vote pou aprouv sa Bidze Siplemanter.
Mr Deputy Speaker, mon remersye ou pour ou letan.
Bonzour Minis, Deputy Speaker,, bonzour tou dimoun ki a lekout.
Mr Deputy Speaker, Onorab avan mwan in fer en bon lentervansyon e in tous bann pwen enportan. Me i enportan osi met lanfaz, konmsi nou dan Sesel, nou Lasanble, nou ti’n fini depas sa staz nou, pour sa bann depans 2an, 3an avan, ganny anmennen prezan dan Lasanble. Me les li. In arive me selman ki nou pe realize, i annan lezot problenm ki pe antre an jeu la. En problenm ki mon pe rode si avan ti egziste, sa kestyon regilarizasyon. Transfer fon, virement parey ou pe dir. Konmsi be lontan pa ti fer ditou, ti fer, ki mannyer ti fer? Ki mannyer prezan ki vin en issue? Ki mannyer prezan ki Oditer Zeneral i vwar sa? Sa i en kestyon pou nou poze. Pourtan, Minister Finans, dan sa bann dernyen letan in annan sipoze amelyorasyon kot li. I annan Internal Audit ki’n ganny en Seksyon nouvo. Zisteman sa Seksyon se pou ede pou detekte keksoz boner, pou vwar pou kapab amelyore. E pou kapab vwar dan plizyer Minister kwa ki zot pe fer ki mal, kwa ki zot pe fer ki pa neseserman anliny avek Lalwa egzistan, Lalwa Depans Piblik, pou kapab annan amelyorasyon. E nou kot FPAC, dan nou relasyon avek Biro Oditer Zeneral e Biro Minister Finans, sirtou avek sa Seksyon Internal Audit, nou pa’n vwar sa keksoz ki pe vini. Pa’n ganny diskite. Konmsi mon pe rode akoz nou vwar keksoz toultan tar. 2an apre, savedir sa ti’n kapab ganny dir si zot ti’n vwar li byen. Ti a’n kapab ganny korize depi avan, ti a’n kapab ganny advise depi avan, en fason dan Bidze ki nou’n pase, i ti ava’n antre. Sa en pwen ki mon oule fer sorti tre for, ki nou pa repete. Annou rod en fason dan pei silvouple, pou nou pa repet sa bann zafer. I vin mal, i vin vilenn, i pa vin zoli. So, nou kapab avoid sa. Let us avoid it.
Me selman an menm tan, i pa zis en kestyon bann depans, konmsi napa depans an plis. I annan dan sa Appropriation Bill la, i annan depans an plis. I pa zis kestyon pou regilarize, pou get sa zafer virement, transfer Fon. E depans an plis, nou’n dir. Vwar, ok i kapab arive en leksepsyon. En leksepsyon pa kapab ariv ou 2an apre. Ou konpran. 2an pase konmsi.
Ou pran ou legzanp sa zafer lasante. Nou ti pou ganny en Don avek Endyen, prezan Don pa’n donnen. Be pourtan dan Sesel, nou sipoze annan en Medya pour nou, pour Sesel, pour pei. Konpran. Si ti pou mwan kekfwa pa ti pou pase. Be i pa pou mwan i pour pei sa Medya. Minister ale dir lo Medya, Lenn ti pou donn nou larzan, en Don, en kado pou aste latizann, pa’n donnen. Be dir dimoun, dimoun a konnen. Prezan dimoun la, ler i a vwar ou pe depans an plis pour sa latizann, i a konpran. Sa latizann pou li menm sa, be i a konpran. Be nou, nou pa fer sa bann zafer dan Sesel. Mon pa konnen ki sa ki mon pou sey dir ankor pou fer nou konpran sa bann senp keksoz pou nou amelyore.
Ou pran ou en lot landrwa kot in annan logmantasyon. Kot in annan depans an plis. Depans LWMA. E nou dan nou travay laba avek FPAC, tou lazournen LWMA, LWMA, LWMA. I annan problenm la. I annan keksoz, fodre pran en tors kler li byen LWMA. Gete ki issue, ki problenm dan LWMA ki tou-le-an ou bezwen revwar son Bidze. I bezwen depans an plis. I bezwen annan keksoz:- be zot, be get en pe byen. Ou konpran. Si problenm i annan pou fer avek zafer Lalwa or Kontra. Kontra avek zafer salte. Be pran sa Kontra sey revwar en kou. Si Kontra i pour 20an, mon pa konnen kan i fini. Konmsi annou en pe transparan. Annou en pe transparan e sey vwar akoz dimoun letan ou pa transparan la, dimoun i krwar i annan keksoz. E sa i pa vin byen. I krwar lala, ou’n depanse prezan ou pe anmennen, prezan Lasanble li ki mannyer i vini la, nou, nou bezwen aprouve akoz i nou Gouvernman, nou an mazorite, prezan i dir ou zis ou lev lanmen. I pa pas byen.
So, nou pe dir sa Mr Deputy Speaker, pour ki konmsi bann lenstans Gouvernman, bann Minister e Departman i konpran nou Lasanble byen ki nou pe sey dir. I pa pran nou an mal akoz sa osi i annan en lot problenm la. I dir ou Lasanble ki vini i dir keksoz, i dir an mal, konmsi ou a krwar:- non, nou pe dir pour nou piblik. Mwan mon pa reprezant okenn Minister la mwan. Mon pe reprezant mon piblik la mwan. Cascade laba dimoun, kot dump site i ete laba. Mon bezwen dir e mon pou dir. I annan pa pou kontan me selman les li e nou, nou bezwen dir e nou bezwen pli transparan e pli transparan pou nou anmenn amelyorasyon dan sa ki nou fer dan pei, pour ki nou pep i vwar tou keksoz byen e ki mannyer i pase.
Sa kestyon relasyon avek Biro Oditer Zeneral. Biro Oditer Zeneral bezwen biff up la. Be i pe demande, pe demann en pe plis Bidze e parfwa nou pa donn li akoz i bezwen. Pli ale Gouvernman li i grosi, Biro Oditer Zeneral li i pa telman grosi accordingly E ki mannyer i pou fer oversight lo depans Gouvernman? Ou konpran? I pou limit son kapasite e kapabilite pou li fer proper oversight si ou pa pe get li, pou donn li plis finans pou fer li agrandir, pou li kapab ganny plis dimoun konpetan, pou donn son bann dimoun plis training e pou permet li osi rod lasistans profesyonnel pou kapab ede pou fer sa oversight.
Prezan mon demann mon lekor kestyon. Sa Seksyon Finans Odit la, sa Seksyon dan Minister Finans, Internal Autit. How performant i ete? Ki kantite ki i pe fer korekteman. Konmsi, pa bezwen revwar sa? Akoz li, i devret pe guide Minister Finans li. I devret pe kapab dir ou. Prezan si ou pe vwar sa Lalwa oubyen gidans pour depans piblik, annou revwar. Prezan letan nou revwar, nou dir dimoun. Dimoun a konnen poudir nou pe fer en kantite keksoz. Annou pa kasyet.
Vwala Mr Deputy Speaker, mwan mon krwar ki Minis ler in vin dir nou, ou sa fransiz, sa i gou avek ou Minis. Mon pou bezwen dir, i enteresan ou en zenn Minis ki fran, ki onnet. Si i annan en keksoz ki mal, ou dir ok i mal. Sa i enportan. Sa i en bon siny sa. So, mwan mon krwar dan ou, mon krwar ki:- mon’n vwar ou ou’n sakouy latet. Mon krwar ou pou pran sa bann keksoz pozitivman e ou pou fer en keksoz. Mwan mon believe ki ou pou fer en keksoz e pou annan amelyorasyon pli tar, nou pou vwar. Me sa kestyon latransparans i enportan. Si nou pa kapab fer en keksoz, nou dir nou pa kapab fer, dimoun pou konpran nou. Me letan nou pa dir, dimoun i fer bann ayer panse. Konpran. So, mon krwar ki nou ava annan amelyorasyon e nou ava pas lo en lot paz.
Mersi Mr Deputy Speaker pour mon lentervansyon.
Bonzour Minis, avek PS avek ou delegasyon. Bonzour tou bann Manm koleg Onorab e bonzour tou bann ki a lekout.
Mr Deputy Speaker, i annan en serious issue avek sa Bill ki devan nou. Pa vreman an term sa kantite larzan oubyen kwa ki pe al ganny fer avek sa kantite larzan, me plito avek sa size retar. Lasanble Nasyonal ti pas en Lalwa, Lalwa PFM. Public Financial Management Act. E ladan i fer kler ki finans, ki Gouvernman i bezwen siny approval avek Lasanble Nasyonal pour okenn Bidze Siplemanter oubyen Supplementary Expenses.
Enn bann problenm ki ankor pe arive e ki mwan mon panse poudir i devret annan en pli gran volonte lo lapar Gouvernman pou aret sa problenm e i kapab ganny arete. Sa se pou zot depanse, apre pou zot siny approval avek Lasanble Nasyonal. Let alone, dizon ou fer li. Be pou ou vin 2 years pli tar, is not acceptable. E mon krwar poudir Minis, ler in komans son lentervansyon, in dir nou 3 keksoz. In dir 3 mo kle e 3 mo enportan. In nonm latransparans, in nonm accountability e in nonm plis lenformasyon. Si ou annan en very high level of transparency e ou pe donn lenformasyon on time, sa i met ou dan en pozisyon kot ou kapab pli byen accountable akoz dimoun, Lasanble Nasyonal, manm piblik, Medya, i kapab hold you to account, zot kapab take you to account, provided ki ou transparan, ou donn lenformasyon e ou donn sa bann lenformasyon on time. Si ou pa donn lenformasyon on time, then sa i redwir sa level of accountability e byensir transparency ki egziste dan pei, sirtou lo nivo larzan oubyen finans piblik.
So, mon krwar poudir Lasanble Nasyonal i devret anvoy en mesaz. Pa zis kler me en mesaz for avek Minister Finans, pou dir avek zot poudir zot bezwen annan sa pli gran volonte pou zot respekte Lalwa PFM. Sa i nimero 1.
Now, nimero 2. Minis in dir nou poudir si Rapor Oditer Zeneral ti sorti pli boner, zot ti’n kapab anmenn sa devan Parlman pou ganny regilarize pli boner. Mon konpran sa mwan me selman mon osi dir poudir nou pa kapab esper Oditer Zeneral pick up en problenm pou nou rezourd sa problenm. Finans i bezwen lo son gard e Finans i bezwen konnen a toultan e a tou repriz, poudir i pa ki nou bezwen esper Oditer Zeneral me nou bezwen respekte PFM, pour ki Oditer Zeneral pa pick up anything wrong pou fer sorti dan son Rapor e pou nou reazir apre ki Rapor in sorti. Mon krwar sa volonte i bezwen la. Mon krwar Finans i konpran sa. Mon krwar Minis i konpran sa e mon krwar poudir Minis i annan sa kapasite, i annan sa kapabilite e i annan tou sa resours a son dispozisyon pou li once and for all, lay to rest sa issue e fer li vin en non issue dan bann lannen ki pe vini. Mon pa krwar i bon pour Finans, mon pa krwar i bon pour Sesel as a Country. So, nou bezwen, koman en pei, Gouvernman i bezwen deal avek sa e i kapab deal avek li efektivman.
Lo kote Oditer Zeneral, mon krwar poudir Onorab De Commarmond in fer sorti en pwen kle e enportan. In fact, Onorab Volcere osi in fer sorti detrwa pwen kle dan son lentervansyon. Mon pa pou repet sa ki zot dir, a leksepsyon lefe ki Rapor Oditer Zeneral, mon’n dir sa over 50 times dan Lasanble Nasyonal. Depi ler mon en Manm Parlman an 2002, mon pe dir sa mwan. Poudir Rapor Oditer Zeneral i bezwen sorti on time. Minis, i en keksoz ki ou bezwen deal avek. Right. Ou bezwen deal avek an term pa pou al kot Oditer Zeneral pou dir li ou bezwen, ou bezwen fer li. Ou bezwen deal avek in terms of resours ki Lofis Oditer Zeneral i bezwen pou li kapab pa ganny en lekskiz pou fer sorti sa bann Rapor on time. En. Sesel i bezwen kontinyen. Mon apresye ki nou’n improve nou ranking kot Transparency International i konsernen an relasyon avek koripsyon. Mon kontan ki nou’n pas en Bill an relasyon avek anti corruption, kot nou pou annan en Anti Corruption Commission. Me mon santi poudir sa osi pou annan en rol pou zwe, pou pous nou ranking pli o, an relasyon avek the issue of corruption.
So, as a country, those are issues ki nou bezwen deal avek e nou bezwen deal avek seryezman. E parey Onorab De Commarmond e Onorab Volcere in dir, mon pa krwar ki nou devret a lavenir annan ankor bann sityasyon kot nou annan sitan en dele letan kot larzan in ganny depanse, apre i ganny anmennen devan Parlman pou li ganny regilarize.
Dan konteks bann amounts:- e Minis in fer sorti kler poudir laplipar sa bann vot pa’n require additional amount, sa in ganny refer sorti kler e mon apresye, me mon still santi poudir i annan bann Departman, i annan bann Minister ki bezwen improve zot planifikasyon e improve zot efficiency e lafason ki zot manage larzan piblik.
E on the issue of Land Waste Management, mon agree ki petet nou bezwen met li en pe anba microscope e vwar ki mannyer i pe fonksyonnen, avek bi pou improve son efficiency.
Avek sa de pti mo mon ava dir poudir lakle here i se annou improve nou nivo transparans, annou improve nou nivo accountability e annou improve nou nivo ki nou donn lenformasyon piblik, pou garanti poudir napa okenn bann sityasyon kot dimoun i krwar swa Lasanble Nasyonal pa pe fer son travay, oubyen Gouvernman pe mismanage. Right.
So, avek sa de pti mo, mon a dir poudir, lo nivo prensip, mon pou abstain an relasyon avek sa Bill.
Mwan osi mon pou zwenn lapel bann Manm Lasanble Nasyonal ozordi, ki nou fer keksoz en pe pli byen.
Ozordi bomaten, nou pe ganny demande pou aprouv en Bidze Siplemanter e kestyon ki nou tou nou pe demande, akoz nou bezwen aprouv sa Bidze Siplemanter ki nou’n fini aprouve 2an pase. E nou pe demann sa kestyon akoz nou anvi kestyonn prensip virement dan Gouvernman e ki mannyer Minister Finans, avek Biro Oditer Zeneral i bezwen tonm dakor lo en fason fer, ki zot tou lede zot dakor ki sa i byen pou fer. I kler ki ler nou regard sa Bidze Siplemanter e nou regard bann komanter ki Biro Oditer Zeneral in fer, i pa dakor avek lafason ki Minister Finans pe fer son depans atraver virement. E ozordi, ler nou dir nou pe aprouv en Bidze Siplemanter, dimoun deor i krwar ki nou pe aprouv depans an plis. Annefe, the principle of virement i se ki nou pe aprouv depans ki’n ganny fer dan savings. It’s the total opposite. E Minister i fer savings, i save R5 e Minister Finans i santi ki sa R5 i kapab ganny servi dan en lot landrwa. I en savings ki’n ganny fer, in ganny vired dan en lot Bidze. Ok. E sa lot Bidze i pick up. Me on the books, devan Oditer Zeneral e devan nou Lasanble, devan lizye piblik ki nou bezwen account avek, a i ganny vwar koman en depans an plis. Klerman i annan en problenm. Klerman en savings i ganny translated on the books as extra expences. Mon pa en Ekonomis me mon konpran sa tre byen. E sa nou pa kapab kontinyen aksepte. Nou Lasanble, mon santi mwan mal pou aksepte ki Finance Expert, Minister Finans ek Biro Oditer Zeneral ziska ozordi zour pa ankor tonm dakor lo en fason ki pou aksepte ki virement i ganny fer, i en depans legal, it’s a normal practice. Annefe a mon avi it’s a good practice si en Minister in fer en savings e nou santi nou kapab depans li oubyen invest dan en lot landrwa, i en bon pratik me pa vin kot nou e dir nou re apropriye, en depans ki’n deza ganny apropriye. Nou’n fini donn e nou’n fini aprouv depans Gouvernman. E la nou pa pe apropriye me nou pe aprouv en re-apropriyasyon.
E sa i teknik me i bezwen ganny sorted out Mr Deputy Speaker, e sa i rezon alors mwan osi mon tonm dakor avek bann Manm ki’n koze avan nou, ki in ler pou Gouvernman, Minister Finans e tou dimoun ki enplike dan Bidze aksepte that it’s no longer business as usual.
Onorab De Commarmond in koz lo al lo Medya al eksplik piblik. E mon krwar zot annan en responsabilite pou eksplik piblik sa. Pou dir avek piblik be sa, an gran parti pa depans ekstra e kot in annan depans ekstra, zot kapab zistifye. Nou ti pou ganny en Don, nou pa’n gannyen. Parey Onorab De Commarmond in dir, be nou pa’n ganny en Don. Fini. Dimoun i konpran ki nou ti pe ekspekte ganny en kado nou pa’n gannyen e nou bezwen depanse akoz nou bezwen invest.
Me i annan en gran demann ozordi pour dimoun, piblik ki mwan mon reprezante, konpran sa. E si nou pa dir e nou anmenn dan Lasanble e nou, nou kontinyen aprouve, i annan en ditor ki nou pe fer nou pep akoz nou pep pa pe eksplike ki mannyer virement i marse e nou pa pe tonm dakor kler ki Minister Finans e Biro Oditer Zeneral pa pe tonm dakor ki mannyer zot devret fer zot internal expenses, san ki zot rod larzan an plis avek Lasanble.
Mr Deputy, byento e tre byento nou pe al komans PPBB. Nou tou nou pe ganny demande pou aprann kisisa, ki mannyer Gouvernman i kapab fer son Bidze pli byen lo baz performans eksetera. E avek sa i al en kantite keksoz. A mon avi, avek sa i al ek en sistenm ki pli sharp, i al avek en network ki pli konpran kanmarad, bann Biro Gouvernman i bezwen pli konpran kanmarad e i al avek en understanding ki tou Minister i bezwen account bokou pli byen depans ki zot fer. So, si nou, nou pe al dan sa direksyon, ki Gouvernman pe fer pou met li pare pou al dan sa direksyon? E sa kestyon ki mon krwar tou bann Manm pe demande ozordi akoz PPBB pou vin devan nou Lasanble. I pou vin devan nou e bann Manm pou demann kestyon.
So, pour mwan sa i en lenstans kot vreman Minis, nou pa oule ki osi ki bann Minister i vin dan nou Lasanble, bann Minis. Ozordi i ou tour Minis Finans me nou pa oule ki bann Minis i vin dan Lasanble osi, i tonm dakor avek nou, me ki ler zot al dan zot Minister, nothing happens oubyen very little happens oubyen if it’s happening, we don’t know. Mon pa pe dir pa pe ganny fer but if it’s happening, nou konnen, piblik pa konnen oubyen pa ganny follow through. I bezwen annan en commitment pou fer ki ler nou sorti dan sa Lasanble e Minister, mon pe demann ou en commitment avek nou Lasanble. Savedir en assurance ki ler ou sorti dan sa Lasanble, parey Onorab Leader Lopozisyon i dir. Nou ale, zot zwenn and this is fixed. Sa pa kapab ganny repete. I bezwen ganny eksplike. I bezwen ganny kominike dan en fason efektiv. Ler nou sorti la nou tonm dakor ki sa i ganny organize, i ganny aranze e ki nou senkyenm Lasanble, nou menm nou ki’n aranz sa. Annou pa les en lot group vin aranze. Nou, nou bezwen aranz sa ozordi and I hope this is the last regilarizasyon ki nou bezwen fer fas avek e ki Oditer Zeneral:-mon pa pe koz lo the person me son Biro ek Minister Finans, i tonm dakor lo ki fason sa virement i bezwen ganny fer dan en fason legal, dan en fason byen, me san ki nou ganny vwar nou pe fer depans an plis. Annefe nou pa’n fer depans an plis, nou’n fer savings ki pe ganny re-apropriye dan bann Minister konsernen.
Bon, Minister. Right of Reply.
Mersi Mr Deputy Speaker e mersi tou bann Manm Onorab pour zot bann komanter e sizesyon.
Petet zis pou komanse Mr Deputy Speaker, en pwen en pe zeneral. Mon krwar i enportan pou nou note ki Rapor Oditer Zeneral i lie, letan i pe regard sa travay ki’n ganny fer e letan i pe fer sa rekomandasyon pou regilariz sa Bidze, se anliny avek sa Lalwa lo zesyon finans piblik, sa Publik Finance Management Act, 2012. E malgre ki sa Act i an plas pandan enn de lannen, ou pa kapab prevwar tou keksoz anba en Lalwa. Napa tou eleman dan en Lalwa ki dir ou egzakteman dan sa sirkonstans, ou fer koumsa. I toultan annan serten keksoz ki ouver pour enterpretasyon. I toultan annan keksoz ki ou etablir en presedan e set an met li, letan ou pe met li an aplikasyon ki ou etablir sa prose ki akseptab. E sa ki nou pe anmenn devan zot ozordi, i en legzanp kot en Lalwa in ganny pase par sa Lasanble e sa Lalwa in ganny pase par bann Manm Lasanble ki avek nou ozordi akoz nou’n anvi lev sa standar. Nou’n anvi met sa standar pli o. Nou’n anvi met li, mon ti a dir menm pa pli o, lo pli o standar ki annan. Lo meyer standar ki annan e nou’n travay lo sa Lalwa baze lo meyer pratik enternasyonal. Letan ou lev sa standar lo sa nivo e parey mon’n dir, sa Lalwa i pa forseman dir ou dan tel sityasyon ou fer egzakteman sa. I en kestyon ki ou bezwen enterpret li.
E letan Minister Finans in met an aplikasyon sa bann Bidze, in annan moman, parey dan sa 10 sirkonstans ki mon’n liste, in annan moman kot bann Teknisyen ek bann dimoun ki pe met an aplikasyon sa Lalwa, in santi poudir sa depans i anliny e totalman an akor avek sa laprouvasyon ki ti sorti kot Lasanble Nasyonal. E mon krwar si nou regard sa bann legzanp, nou kapab vwar ki sa larzan pa’n ganny servi pou en lot keksoz. In ganny servi pour sa keksoz ki’n ganny prevwar, me avek serten diferans. Par egzanp dan Lazans ki pe enplimant li, parfwa en lot Lazans ki’n enplimant li, oubyen lafason ki in ganny rikorde i diferan. E se sa akoz nou’n met en standar ki o. E en pwen ki mon krwar plizyer bann Manm in fer sorti, ki en pwen ki valab se nou bezwen kontinyen annan sa lyezon avek Biro Oditer Zeneral, pou nou pli byen konpran e pou nou ariv lo enterpretasyon ki aksepte e ki komen. E anmezir nou enplimante, nou annan sa bann standar ki pa forseman definir dan Lalwa, me ki permet nou konpran poudir son lenterpretasyon i vin koumsa.
E pou vin lo sa pwen ledikasyon piblik. Zisteman akoz nou Lalwa i lo en standar ki o, i enportan ki zisteman nou vin devan Lasanble letan bann kestyon i ganny met devan par Oditer Zeneral, ki nou vini nou vin eksplike. I enportan ki nou fer sa e i enportan ki nou tou nou pran responsabilite pou nou pran sa letan pou nou eksplike egzakteman ki sa Lalwa i dir e ki son bann provizyon. Definitivman nou konnen ki mannyer nou ete dan nou pei, ki mannyer keksoz i ete. Pou annan en dimoun demen pou dir, lala ankor en Bidze Siplemanter, Gouvernman pa pe fer son louvraz. Me sa ki nou devret plito dir, si nou pa ti’n vin ek sa Bidze Siplemanter, Gouvernman pa pe fer son louvraz akoz i enportan ki nou swiv e kot i annan en keksoz ki pa absoliman 100 poursan, nou anmenn devan, nou met li dan lalimyer e kot i neseser nou koriz li. E sa i en prensip fondamantal.
En lot keksoz ki enportan pou note se ki nou Gouvernman i pa zanmen en Gouvernman ki zis dormi, les keksoz pase. Si i annan en Bidze ki i annan en serten larzan ki disponib e petet i pa pe ganny depanse osi vit ki i ti swete. Oubyen petet menm lo nivo sa proze oubyen sa Budget line, ou santi ki i annan lespas, i annan en pe savings, nou pa pou zis les sa larzan dormi. I pa dan nou natir. I pa normal, i nou devwar osi anver pep Seselwa, pou nou fer sir ki nou servi zisteman sa larzan ki’n ganny vote, dan en fason ki i benefisye pep Seselwa.
Si nou pran sa legzanp bann medikaman, mon krwar dan okenn Gouvernman ou pa pou kapab zis dir, be sa larzan pa’n ganny bidzete prezan ou pa pou aste sa bann medikaman akoz ou pa’n prevwar. Problenm ki’n leve se lafason ki nou rikord sa e lafason ki nou zistifye sa vizavi sa ki’n ganny aprouve par Lasanble e nou pou servi zisteman sa leksperyans pou nou sey fer sir ki nou adres sa letan nou al pli devan. E se zisteman akoz sa Gouvernman pa pou zanmen zis dir ok, sa larzan pa’n ganny depanse prezan nou zis aksepte, prezan nou revin kot Lasanble e nou dir nou pa’n depanse sa larzan pour Virtual Seychelles, nou pa’n depanse sa larzan pour progranm lazenes, nou pa’n depanse, nou pa’n depanse. Nou pa pou vin dir sa, nou pou plito fer marse sa larzan ki dimoun i peye an Tax. Fer li marse zisteman pour benefis pep Seselwa, apre nou’n montre poudir i anliny avek sa ki’n ganny vote par Lasanble Nasyonal, menm si Oditer Zeneral in demann sa klarifikasyon e sa re-klasifikasyon ki nou’n anmenn devan zot ozordi.
Enn de pwen en pti pe pli spesifik Mr Deputy Speaker. An sa ki konsern sa regilasyon li menm, sa Lalwa, eski nou bezwen revwar li pou fer li en pe pli kler, akoz mon krwar serten Manm in dir lafason ki nou bezwen vin avek sa bann Bidze Siplemanter i kree konfizyon. I en konversasyon ki nou kapab annan. Nou pou koz avek Biro Oditer Zeneral. Si neseser pou nou klarifye sa bann regilasyon, nou ava vin devan Lasanble avek en propozisyon. E si mon pran sa legzanp sa kestyon virement kot petet i annan serten konfizyon. Sa Public Finance Management Act 2012 i fer provizyon anba Seksyon 53, pou annan virement kot en demann, en laplikasyon i ganny fer avek Sekreter Prensipal pour Finans e Sekreter Prensipal pour Finans i bezwen zize pou dir ki sa i anliny avek desizyon ki Lasanble in fer. Ankor, i en kestyon enterpretasyon, baze lo sa laliny ki’n ganny vote ek sa virement ki’n ganny fer e nou pou esey klarifye sa akoz i en kestyon ki pa absoli dan Lalwa, i en kestyon enterpretasyon sa Lalwa e ki nou pou kontinyen fer sa konversasyon avek Biro Oditer Zeneral.
An sa ki konsern ranforsman kapasite Biro Oditer Zeneral, sa nou dakor avek e zot ava rapel ki dan Bidze 2016 nou’n met provizyon pou ranforsi son Scheme of Service, ki permet li rekrit plis Staff pou kapab fer son louvraz e kot i neseser, nou ava revwar osi si i neseser, pou donn li ankor plis resours, me i en travay ki kontinyel.
Apre an sa ki konsern lo enn de ankor bann pwen en pti pe pli spesifik. Mon’n deza tous lo sa size medikaman.
Kot i konsern LWMA, sa ti konsern en kontra ki LWMA, anfen ki Gouvernman i annan avek sa Lakonpannyen STAR. Sa kontra i dat depi avan sa nouvo Lalwa. Alor parfwa ou pe aplik en Lalwa ki son standar i o e en kontra ki petet pa pe prevwar sa menm kalite standar. Alor par egzanp dan sa kontra, i prevwar ki anliny avek lenflasyon, ki sa bann peyman ki ganny fer avek sa Konpannyen i kapab ogmante. E sa i kapab aplike par egzanp dan milye lannen ki byensir dan en prosesis bidzeter i pa forseman ideal akoz ou pa toultan kapab prevwar ki pou arive. E nou ti’n regilariz sa dan Bidze me akoz serten sa bann keksoz ti’n komanse depi 2014, Biro Oditer Zeneral in rekomande poudir sa i ganny fer kler dan konteks sa Apropriyasyon pour 2014.
Kot i konsern osi kapasite odit entern dan Minister Finans e osi eski Minister Finans i devret pli byen kapab prevwar sa bann kestyon kot i konsern laplikasyon oubyen virement ki mannyer nou adres sa, anliny avek sa ki Lasanble in agree, ankor mon vin lo sa kestyon ki i annan keksoz ki ouver pour lenterpretasyon. Nou pou kontinyen ranforsi sa fonksyon, me i annan serten keksoz ki ou dekouver li zisteman akoz ou annan sa oversight par en Biro ekstern. E definitivman letan ou anmenn en nouvo Lalwa avek en nouvo standar, ou pou annan sa bann kestyon ki parfwa pou leve. E in ganny dir ozordi bomaten ki i annan lezot reform ki Gouvernman pe anmenn pli devan, kot i konsern Bidze, sirtou sa Performance Program Based Budgeting, PPBB, ki pou ankor anmenn serten nouvo standar, ankor bann meyer pratik, ki pou permet nou pli byen montre ki mannyer resours Leta pe ganny depanse e ki osi fer sir ki zisteman sa resours i ganny sible e i anmenn sa rezilta ki nou sitwayen i swete. Nou Gouvernman i pa enn ki pou zis asize, espere. Nou pou anmenn reform kot i neseser. Letan nou anmenn reform, letan nou anmenn nouvo pratik, letan nou anmenn nouvo standar ki pli o, wi parfwa sa i vin en defi pour nou akoz sa bann nouvo standar i vedir ki nou bezwen:- i pa zis en kestyon en Minister, i kestyon tou Minister. Nou bezwen travay ansanm, fer sir ki nou lo sa standar e parfwa bann kestyon enterpretasyon i vedir ki i annan kestyon ki ganny leve me nou, nou pa krwar ki sa bann kestyon i bezwen ganny met de kote. Nou bezwen anmenn sa bann kestyon, debat lo la, adres son larepons e kontinyen amelyore, kontinyen anmenn reform e ankor parey mon’n dir, nou pa pou asiz lo sa bann kestyon e zis dir ki sa pa pou ganny adrese.
En pwen ki’n ganny sorti, ki enportan se lenportans osi pou nou ranforsi nou kapasite planifikasyon. E sa osi i pou ede pou nou adres serten sa bann pwen ki’n ganny leve an term Rapor Biro Oditer Zeneral. Avek en meyer planifikasyon ou pou kapab annan mwens par egzanp virement e asire ki ou pli anliny zisteman, avek sa ki Lasanble Nasyonal i aprouve.
Mr Deputy Speaker, mon krwar sa i en pti pe, i kouver bann pwen zeneral ki’n ganny met devan par bann Manm Lasanble e mon apresye en kantite zot bann lentervansyon e Minister Finans pou fer tou le neseser pou li met an aplikasyon zot rekomandasyon an sa ki konsern sa travay an sa ki konsern the Public Finance Management Act e osi anver bann Bidze ki pe vin a lavenir.
Mersi bokou Mr Deputy Speaker.
Bon, in ariv ler pou nou pran en vot lo prensip e merit zeneral sa Bill.
Bon, sa vot in ganny pase. Mon a ganny en Formal Second Reading.
A Bill of an Act, to provide for the purposes of the Supplementary Estimate, approved by the National Assembly.
Bon, mon mazinen nou oule sot staz Komite vi ki mon napa okenn lamannman.
E mon a ganny en Mosyon.
Mr Deputy, anba Order 91(1), mon move ki nou sot staz Komite.
Nou a pran en vot lo la.
Tou bann ki an faver sot staz Komite? In ganny aprouve.
Mr Deputy, anba Order 71(1), mon move ki sa Bill i ganny lir en Trwazyenm Fwa.
Bon, nou a pran en vot prezan lo sa Bill, an zeneral.
Tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? In pase.
This Act may be cited as the Supplementary Appropriation Act, 2016.
Bon, avek sa Supplementary Appropriation Bill, 2016 in ganny aprouve. E nou ava pran lot, Supplementary Appropriation Bill (No 2). E mon a ganny en Motion for Second Reading.
Mr Deputy, anba Order 64(2), mon move ki nou lir the Supplementary Appropriation (No 2) Bill, 2016 en dezyenm fwa.
The Motion is seconded Mr Deputy Speaker.
Avek sa mon ava envit Minister pou entrodwir son Bill.
Mersi Mr Deputy Speaker e ankor bonzour Leader Zafer Gouvernman, Leader Lopozisyon, tou bann Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.
Dan Diskour Leta Lanasyon ki Prezidan Michel ti prononse le 16 Fevriye. In anons en seri mezir ki pou ranforsi nou rezilyans koman en pei. Sa bann mezir i rekonnet defi ki devan sak fanmir Seselwa. An menm tan ki osi rekonnet loportinite ki devan nou koman en pep.
Sa bann mezir i osi konplemant progranm dan nou Bidze pou 2016 ki viz pou kree loportinite batir rezilyans pou sak Seselwa. Sa bann mezir i striktire otour sa reform dan tax lo reveni endividyel ouswa personal income tax ki form parti nou reform ekonomik pli larz.
An 2013 nou ti komans diskisyon pou enplimant en sistenm personal income tax lo en baz progresiv pou ranplas nou sistenm aktyel. E dan nou sistenm aktyel 15 poursan i ganny aplike lo tou saler sitwayen ki enport son nivo saler.
Dan Manifesto Parti Lepep nou ti angaz nou lekor pou fer sa reform pou nou pli byen siport travay ki sak Seselwa i fer dan nou lekonomi. Sa reform i rekonnet nesesite pou donn sipor avek sa ki pli dan bezwen, sa ki pli vilnerab.
Pou nou kapab fer sa reform i ti enportan pou nou fer en analiz aprofondi e nou’n osi benefisye avek lasistans teknik sorti kot IMF ki’n prezant son rapor avek nou an Zanvye 2016.
Baze lo sa rapor nou’n kapab etidye bann opsyon e asire ki nou pli byen reponn a bezwen nou pep. Sa letid lo lapovrete dan Sesel in osi permet nou pli byen sible sipor ki nou kapab anmennen pou sa ki pli vilnerab dan nou sosyete e sa i atraver sa reform dan income tax. Ensi byen ki bann lezot mezir ki Prezidan in anonse.
Mr Deputy Speaker, nou ava rapel ki income tax i reprezant plis ki R1 bilyon reveni dan nou Bidze anyel. Napa fason ki nou kapab enplimant en tel reform san pran an kont rediksyon dan reveni ki sa reform i kapab antrennen. Sa prezantasyon ki nou pe fer ozordi i alor osi gard an têt nesesite pou nou ranforsi nou disiplin dan lenplimantasyon nou Bidze e dan depans ki Gouvernman i fer.
Mr Deputy Speaker, nou premye priyorite se asire ki pep Seselwa i kapab pli byen asir son lavenir baze lo son prop kapasite. Dan sa kad i ti osi enportan pou nou akonpanny sa reform dan income tax avek bann mezir ki reflekte la realite lavi dan nou pei. E se pour sa osi ki atraver sa Bidze Siplemanter nou pe adres logmantasyon dan saler minimonm e logmantasyon dan pansyon.
Nou ava rapel ki lafen dimwan Avril, 2016 tou pansyoner pou ganny o minimonm R5050. E tou travayer Seselwa pou ganny o minimonm R5050 baze lo 35 erdtan travay par semenn.
Mr Deputy Speaker, sa bann reform i annan en kou e se pour sa ki anliny avek provizyon Lalwa lo Zesyon Finans Piblik, 2012. Public Finance Management Act, nou pe demann apopriasyon sa resours neseser pou enplimant sa reform. Nou pe demann Lasanble ozordi son aprouvasyon pou en Bidze Siplemanter pou 2016 pou R349, 721, 481.
Lamazorite sa Bidze Siplemanter i reprezant resours ki neseser pou met an aplikasyon sa 3 reform prensipal ki pou pli byen siport devlopman nou pep.
Premye ladan se premye 2 faz sistenm income tax progressive. Dezyenm se logmantasyon dan saler minimonm pou ariv R5050 e trwazyenm se logmantasyon dan pansyon pou li ariv R5050. Sa bann reform i nesesit osi en reazisteman dan nou Polisi fiskal ki mon pou eksplike ozordi.
Mr Deputy Speaker, avan ki mon donn pli an detay bann sif ki nou pou met devan pou aporiasyon. I apropriye pou nou revwar perspektiv ekonomik ki devan nou koman en pei.
An 2015 lekonomi in grandi par 4.3 poursan e sa i en pti amelyorasyon par rapor ek sa ki nou ti’n prevwar e sa i reprezant osi en pli bon performans ki lamazorite pei ki dan nou rezyon e osi bann pei ki annan en lekonomi ki similer avek sa enn ki pou nou.
Dan zot dernyen vizit Sesel, lekip IMF in konstate ki aktivite reel dan lekonomi in grandi ziska 5 poursan an 2015. Sa krwasans ti baze lo logmantasyon dan larive touris, osi byen ki meyer performans dan prodiksyon lokal sirtou kot i konsern prodwi labwason ek sigaret. Sekter finansyel e osi ICT in anrezistre en krwasans 8 poursan. In osi annan bon performans dan Sekter wholesale ek retail avek en krwasans 7.5 poursan. Tandis ki konstriksyon in grandi par 6 poursan e prodiksyon materyo konstriksyon in grandi par 10 poursan.
Pou 2016, perspektiv ekonomik nou pei i stab e nou espekte ki nou kapab mentenir en krwasans 4.3 poursan ki enn ki pli o ki nou tin prevwar dan nou Bidze. Pri komodite e sirtou karbiran ki’n reste ase ba ziska aprezan in kontribye pou permet nou realiz sa bon performans. Me fodre nou reste vizilan. Akoz nou tou nou konnen ki bann kondisyon global ki an deor nou kontrol i kapab fasilman sanze.
Nou pran note ki rapor IMF lo sityasyon ekonomik mondyal i prevwar en lannen difisil pou bann pei endistriyalize osi byen ki bann pei an devlopman. Se pour sa osi ki Gouvernman pe siport stratezi Labank Santral pou asir en polisi monneter pli sere e alor redwi risk pou nou lekonomi.
Mr Deputy Speaker, an 2015 nou’n reisir fer en sirplis 766 milyon ki reprezant 3.9 poursan nou GDP. Nou Bidze 2006 ti prevwar en sirplis 3.8 poursan ouswa R767.4 milyon. Baze lo sa Bidze Siplemanter ki nou pe met devan zot, plis ki R300 milyon, nou sirplis ti kapab desann pli ba ki 2 poursan. Me Gouvernman pou met an plas serten mezir ki mon pou dekrir pli an detay en pe pli tar, ki pou permet nou ariv lo en sirplis plis ki 3 poursan.
Baze lo sa Bidze Siplemanter nou pe viz en sirplis R626.2 milyon oubyen 3.3 poursan nou GDP.
Mr Deputy Speaker, baze lo nou priyorite aktyel pou ranforsi proteksyon sosyal dan nou pei. Nou pe reviz nou target pou ariv lo en nivo det an relasyon avek GDP, mwens ki 50 poursan an 2018. Nou nouvo target ki pran an ont sa bann priyorite reprezante par son bann mezir ki nou pe met devan zot. I aprezan pou ariv anba 50 poursan an 2020.
Nou’n partaz sa prozeksyon avek IMF dan zot dernyen vizit ki zot in fer Sesel e IMF i annan sa konfyans ki nou kapab atenn sa rezilta.
Mr Deputy Speaker, ozordi nou det in deza redwir pou vin 63 poursan nou GDP, sorti plis ki 175 poursan an 2008. Nou pou kontinyen travay pou asire ki nou kontiny lo sa menm trazektwar ki permet nou anmenn devlopman, envestisman ek progre an menm tan ki nou redwir nou det sistematikman.
Mr Deputy Speaker, an se ki konsern reveni. Koleksyon tax in kontinyen progrese an 2015. Annefe an 2015 komisyon reveni ti kolekte R90 milyon an plis ki i tin prevwar. Tou ledikasyon se ki touzour annan malgre sa bon performans, ki touzour annan plizyer operater ki pa pe fer zot kontribisyon dan en fason zis.
Nou stratezi pou ogmant nou reveni se pou ranforsi kapasite komisyon reveni pou pli byen kapab fer odit lo bann gran konpannyen e asire ki tou dimoun pe kontribye sa ki zot sipoze pe kontribye.
Nou plan pou amelyor koleksyon reveni i enn ki realis e nou pe envestir dan plis staff pou komisyon reveni lo ranforsman zot kapasite e zot mwayen ensi byen ki pli bon litilizasyon teknolozi lenformasyon.
Mr Deputy Speaker, dan sa Bidze Siplemanter nou pe osi redwir depans ki Gouvernman i fer atraver byen ek servis, goods and services. Nou pe demann sak Departman Gouvernman pou redwir zot depans dan sa laliny par 2 poursan. Sa pou reprezant en savings plis ki R46.56 milyon. Nou konvenki ki atraver en zafer konzwent nou kapab redwir depans an sa ki konsern par egzanp bann Bill telefonn, Bill elektrisite, Bill delo. An se ki konsern petrol, karbiran, lekipman pou biro, bann vwayaz e lezot keksoz ankor. I esansyel osi ki nou tou nou fer nou zefor pou redwir gaspiyaz e osi redwir bann depans ki non-esansyel. Mon demann sipor pep Seselwa pou sa bann mezir e soi sipor bann anplwaye dan Gouvernman e byensir sipor Lasanble Nasyonal.
Mr Deputy Speaker, Gouvernman pou osi bouz devan avek son Polisi privatizasyon avek en stratezi alafwa pou kree loportinite pou Seselwa ogmant lefikasite e osi amelyor reveni Gouvernman.
Mon rapel tou Seselwa loportinite ki nou’n deza anonse pou dimoun envestir dan Labank Komersyal Sesel, ansyen Savings Bank e nou annan bokou konfyans ki sa stratezi pou anmenn rannman a lonterm pou nou sosyete.
Premyerman Mr Deputy Speaker, nou pe enplimant sa reform income tax e i pe ganny enplimante an faz. Pou asire ki Seselwa ki pli bezwen sa sipor e ki pli vilnerab i kapab ganny akse avek sa sipor pli boner. A parti lafen Avril 2016 tou dimoun ki lo saler minimonm pou ganny egzanpte lo income tax. Sa i vedir ki nenport dimoun ki ganny saler minimonm R5050 pou ganny son saler antye dan son pos apre ki kontribisyon mandatwar 2 poursan dan fon pansyon in ganny tire lo la. Sa egzanpsyon pou kout Gouvernman R11.2 milyon an reveni.
An menm tan ki sa egzanpsyon pe pran lefe nou pe osi fer sir ki menm bann dimoun ki ganny plis ki R5050 me ki pe kontinyen pey tax dan sa premye faz pa pou ganny mwens ki sa dimoun ki lo saler minimonm.
Dezyenm faz sa reform lo income tax pou pran lefe an Zilyet 2016 kot tou dimoun ki par anba en saler R8555 ek 50 sou pou ganny egzanpte lo peyman income tax. Ankor enn fa sa i vedir ki tou dimoun ki son saler i pli ba ki sa sonm i pou ganny son saler antye apre ki sa 2 poursan kontribisyon mandatwar dan fon pansyon in ganny tire. Sa egzanpsyon pou kout Gouvernman R128.9 milyon.
Sa dezyenm faz i permet nou prepar lenplimantasyon reform progresif total ki pou ganny enplimante an 2017 kot tou dimoun anba R8555 ek 50 sou pou benefisye ek en egzanpsyon totale bann dimoun ki per lao R8555 ek 50sou pou osi benefisye ek sa egzanpsyon lo premye R8555 ek 50sou dan zot saler. La grand mazorite Seselwa pou benefisye avek en rediksyon dan lakantite tax ki zot peye atraver sa sistenm progresif ki nou pou enplimante aparti Zanvye 2017.
I vre ki lo lenplimantasyon sa dezyenm faz reform income tax ki pou pran lefe an Zilyet, bann dimoun ki pou par lao R8555 ek 50 sou pa pou benefisye ziska Zanvye 2017. Me i enportan pou rapel ki zot pa pou perdi par rapor ek zot reveni aktyel.
Sa lenplimantasyon par faz i met nou dan en pli bon pozisyon pou enplimant sa reform total an 2017 kot son lenplimantasyon pou antyerman progresiv. Gouvernman pe kontinyen egzamin mwayen pou adres sa kestyon si i posib me i enportan rapel ki sa diverzans i selman pou en peryod 6 mwan, setadir ant Zilyet ek Zanvye 2017.
I enportan osi an 2016 ki nou annan ase mwayen pou kontinyen met a dispozisyon Lazans pou proteksyon sosyal pou asire ki nou adres bezwen bann fanmir ki pli vilnerab e a risk.
Mr Deputy Speaker, avek sa rezyonal pou nou Bidze Siplemanter an têt. Mon pe demann la probasyon Lasanble pou sa bann sonm swivan dan diferan Sekter ki form parti sa apopriasyon R349, 721, 491. Premyerman an se ki konsern bann saler gratwite nou pe propoz en sonm R1 milyon 89mil 792, ki reprezant Bidze Siplemanter pou saler pou staff adisyonnel dan Divizyon Rezistrar Zeneral e dan Zidisyer.
R289 mil, 792 pe ganny propoze pou Divizyon Rezistrar Zeneral pou rekrit nouvo staff anliny avek nou stratezi pou ranfors koleksyon reveni. E R800 mil in prevwar pou Zidisyer anliny avek zefor pou adres stratezi lenplimantasyon nouvo Lalwa kont labi drog.
En sonm R2 milyon 209 mil 164.95 pe ganny propoze osi pou kouver logmantasyon dan gratwite tou le 5an bann anplwayer Gouvernman ki lo bann kondisyon fix. Sa sonm ti’n prevwar pou ogmante pou vin R7,500 dan Bidze 2016, sorti R6,666. Me anliny avek rekomandasyon bann Manm Lasanble Nasyonal sa sonm pe ganny ogmante ankor pou ariv R10,000. E sa i valab aparti Zanvye 2016.
Dezyenmman Mr Deputy Speaker, en sonm total R10 milyon 900mil 439.68 pe ganny apropriye pou byen e servis, sa ki nou apel good’s and services lie avek logmantasyon dan kou kontra pou netwaye e kou kontra pou Lazans Sekirite anliny avek logmantasyon dan saler minimonm. Sa sonm i ganny distribye comme swivan.
Minister Ledikasyon R8 milyon 334mil 999.31.
Minister Zafer Sosyal, Devlopman Kominoter ek Sport R1 milyon, 803mil, 909.51.
Minister Lasante R761mil 530.86
Trwazyenmman Mr Deputy Speaker, an se ki konsern progranm santral Gouvernman. En sonm R12milyon, 187mil 500 pe ganny apropriye pou enplimant progranm sibvansyon pou bann loan pansyoner pou reparasyon lakaz. Parey in ganny anonse dan sa nouvo scheme. 25poursan sa loan pou ganny kouver par en grant oubyen setadir en sibvansyon Gouvernman e osi nou ava rapel ki pou napa lentere ki pou ganny aplike lo sa loan. Sa i vedir ki en pansyoner ki pe pran en loan R100 mil pou bezwen re pey lavaler zis R75mil. Sa i form parti ranforsi rezilyans nou sitwayen ki pli vilnerab e permet li byen adres son bezwen baze lo son sirkonstans.
Katriyenmman Mr Deputy Speaker, an se ki konsern transfer dan Sekter Piblik pou met an aplikasyon sa bann reform ki nou’n deza anonse, nou pe propoz en total R41 milyon 894mil 395.87 koman transfer anver sa bann diferan Lazans Gouvernman swivan.
1. Komisyon Reveni, R3milyon 703mil 327.28 pe ganny propoze pou permet li rekrit nouvo staff neseser pou ranforsi son kapasite pou kolekte reveni. Sa pou osi permet resours adisyonnel pou prepar Ladministrasyon income tax lo en baz progresif aparti sa lannen e avek son lenplimantasyon total an 2017.
2. Landscape and Waste Management Agency, 13milyon 275mil 498.96 pe ganny propoze pou adres logmantasyon dan saler minimonm dan bann kontra, bann lazans netwayaz.
3. Komisyon kont koripsyon, 1.65 milyon in prevwar pou letablisman sa Komisyon apre ki sa Lalwa in ganny pase par Lasanble.
4. Property Management Company (PMC), R13milyon 265mil 569.63 pe ganny propoze pou finans sa rediksyon 25 poursan lo pri lavant avek endividi ki form parti stratezi Gouvernman pou kontinyen ankouraz Seselwa vin propriyeter son prop lakaz.
5. Small Business Financing Agency (SBFA), R10milyon pe ganny propoze koman kapital adisyonnel pou enzekte dan sa Lazans rekonesan son rol kle pou favoriz pti biznes dan nou pei.
Mr Deputy Speaker, an se ki konsern benefis e progranm anba fon sekirite sosyal se anba sa bann benefis e progranm ki pli gro sonm dan sa apopriasyon pe ganny propoze. E sa nou pe prevwar en sonm R226milyon 240, 188 ki pou ganny envestir dan diferan progranm pou pli byen siport sa ki pli vilnerab dan nou sosyete. Sa sonm pou ganny distribye comme swit
1. R116 milyon, 604mil 250 pou met an aplikasyon logmantasyon dan pansyon sekirite sosyal ki pe ogmante sorti R3,600 par mwan pou ariv R5050 par mwan.
2. R29milyon 489mil 411 pou ogmant benefis envalidite sorti R3,450 pou ariv R5050.
3. R33 milyon 619 mil 887 pou logmantasyon dan saler bann home carers. Saler en carer lo en baz plentan pou aprezan R5,772 e pou en carer ki lo en en baz part time oubyen half day son saler pou aprezan R3,607.50.
4. R40milyon pou pran kont logmantasyon dan sistenm weight ki ganny servi par Lazans pou Proteksyon Sosyal pou determin benefis sosyal. Anba sa bann nouvo weights lasistans welfare R2,208 pou ogmante pou vin R2,592.50. Benefis sa ki nou apel semi-orphan pou osi ogmante sorti R1,054 pou vin R1,300.
5. R1 milyon 693mil 440 pe ganny propoze pou kou sibvansyon 2 vwayaz gratwit pou bann etidyan post segonder sorti Praslin ek La Digue parey Prezidan ti anonse dan son Diskour Leta Lanasyon.
6. R4milyon 683mil 200 pe ganny propoze pou sa sibvansyon 25poursan lo kou vwayaz par avyon oubyen bato pou tou pansyoner ant bann zil pros.
7. R150mil pe ganny propoze pou kouver kou transportasyon pasyan ki Dokter in refer zot avek Lopital Sesel sorti Praslin oubyen La Digue.
Mr Deputy Speaker, ranforsman nou rezilyans i osi nesesit lenvestisman kontinyel dan nou lenfrastriktir. Dan sa apopriasyon nou prevwar R55.2 milyon pou sa kategori ki ganny divize dan bann proze swivan.
1. Nazyon Housing Estate Pointe Larue. Reparasyon renovasyon pou en valer R8.2milyon.
2. Remiz Housing Estate, Anse Royal. Reparasyon pou en valer R2.3 milyon.
Trwazyenmman R10milyon pou lezot Housing Estates baze lo sa ki pli bezwen sa bann reparasyon.
Katriyenmman R15 milyon pou devlopman lenfrastriktir lo devlopman bann proze land bank pou akseler provizyon akse avek later pou konstriksyon par bann fanmir endividyel.
Senkyenmman R15 milyon pou kreasyon en fon spesyal pou siport bann fanmir pli vilnerab kapab aranz oubyen fer renovasyon neseser lo zot lakaz.
Sizyenmman, R4.7 milyon pou adres serten travay reparasyon me osi preparasyon an se ki konsern bann dezas natirel.
Mr Deputy Speaker, sa bann propozisyon i reprezant langazman Gouvernman anver ranforsman rezilyans e byennet pep Seselwa. I reprezant en lenvestisman adisyonnel presiki R350milyon. Me bann Manm Onorab Lasanble Nasyonal pou kapab vwar poudir ki en travay analiz in ganny fer pou asire ki nou kapab siport sa lenvestisman e nou pe asire ki nou reste avek en sirplis 3.3 poursan.
Pou nou mentenir sa lenvestisman i osi vedir ki nou tou nou bezwen fer zefor, nou bezwen asire ki sa resours presye e limite i ganny byen envestir pou lepanouisman nou pep. Nou bezwen servi osi sa moman kot malgre ki nou touzour vilnerab anver bann sekous dan lekonomi mondyal, ki nou kapab fer en tel reform anbisye ki ranforsi nou proteksyon sosyal e ki met nou pep o sant nou devlopman.
Mon rekomande pou zot konsiderasyon sa Bidze Siplemanter pou lannen 2016 pou en valer R349, 721, 481. Mersi Mr Deputy Speaker e tou bann Manm Onorab e mersi osi pep Seselwa pou zot sipor pou lenplimantasyon sa bann mezir.
Bon deba i ouver lo merit e prensip zeneral sa Bill. Onorab Dokter Payet.
Mersi Mr Deputy, bonzour tou dimoun.
Mr Deputy, sa Prozedlwa ki devan nou i port lo bann mezir ki Prezidan Michel ti anonse dan son Diskour lo Leta Lanasyon le 16 Fevriye sa lannen e ki annan en lenplikasyon bidzeter.
Avan ki mon koz lo sa bann mezir zot menm mon oule koz lo bann prensip ki gid zot konsepsyon e lenplimantasyon.
Mr Deputy, depi son re eleksyon an Desanm lannen pase, Prezidan Michel in adopte en nouvo stil gouvern pei. Sa stil gouvern pei, enn ki nou kapab dekrir li koman hance on. Sa i vedir ki Gouvernman i klerman idantifye en problenm ki pe afekte lepep oubyen en kous popilasyon dan en fason partikilye. Enn fwa ki in fini idantifye sa problenm Gouvernman i definir en solisyon pou li e met resours an term larzan sorti anba Bidze pou rezourd sa bann problenm.
Sa lapros targete i pran plizyer form. Zis apre son reeleksyon Prezidan ti anons en seri mezir e i ti donn son Gouvernman en time frame pou enplimant sa bann mezir. Sa bann mezir. Sa bann mezir 100 premye zour nouvo manda Prezidan in fini ganny enplimante.
Koman en dezyenm zenerasyon mezir dan sa lapros targete Prezidan Michel ti entrodwir sa bann nouvo mezir ki ti anonse dan son Diskour lo Leta Lanasyon me ki pa’n ganny Bidzete.
Mr Deputy, apard sa laspe targete en lot dimansyon sa nouvo stil gouvernen ki Prezidan Michel in adopte i ganny trouve dan lobzektif sa bann mezir. Tou bann mezir ki annan bokou lobzektif amelyor kalite lavi pep Seselwa an zeneral, en serten kous popilasyon ki pli ganny afekte par sa bann serten problenm. Se sa ki nou apel en quality of live agenda.
Mr Deputy, sa quality of live agenda ki pe ganny enplimante atraver sa lapros targete e sa bann seri mezir i en nouvo fason fer politik, ki parey son non i dir i konsernan avek amelyor la kalite lavi pep Seselwa.
Mr Deputy, koman en parti ki son filozofi i baze prensip met zonm osant devlopman. Parti Lepep i santi li alez pou enplimant en quality of life agenda akoz sa nouvo lapros i senpleman en metodolozi ki permet li renouvle son fason fer politik.
Lefe ki in deside pran sa nouvo lapros pa vedir ki tou sa ki Gouvernman Lepep in fer avan ti mal. Me sa nouvo lapros i aport en dimansyon an plis dan lafason travay sa Gouvernman.
Sa nouvo fason fer i baze lo prensip kler e en lapros targete. I permet Gouvernman dinamiz son progranm devlopman akoz i akseler prosesis kot sa bann mezir i vin bann rezilta konkret e pozitiv sa bann sitwayen.
Mr Deputy, sa nouvo lapros i transform parol Prezidan e desizyon son Gouvernman an bann lenpak direk lo lavi lepep Seselwa.
Mr Deputy, apre ki mon’n fini koz lo bann prensip e karakter sa bann mezir ki form nouvo priyorite Gouvernman, aprezan mon pou vin lo serten sa bann mezir zot menm.
Enn bann nouvo mezir ki pe al ganny entrodwir se kreasyon en nouvo fon finans bann lakaz ki’n avarye me ki zot bann okipan napa mwayen pou fer renovasyon lo la. Sa i en tre bon mezir akoz i demontre ki akse avek lozman desan i reste en priyorite limero enn pou Gouvernman Parti Lepep.
Malgre bokou resours in ganny mete dan progranm lakaz, i ankor annan Seselwa ki napa akse avek en lozman desan. In plis ki ler pou nou deal ek sa problenm e enn fwa pour tou nou pou arive rezourd sa problenm lakaz si nou realize ki sa problenm i annan plizyer dimansyon e si nou target bann sitwayen ki pou serten rezon ki spesifik a zot kondisyon, zot pa reisi ganny akse avek en lakaz.
Mr Deputy, sa nouvo proze i fer egzakteman sa akoz i target bann sitwayen ki annan en lakaz ki’n avarye.
Mon felisit Gouvernman pou pran en tel linisyativ e mon espere ki tou sitwayen distrik Glacis ki tonm dan sa kategori i a benefisye avek sa proze.
Lo size lakaz mon felisit linisyativ lanse par PMC pou fasilit bann lokater pou vin propriyeter lakaz ki zot pe viv ladan atraver sa scheme 25 poursan rediksyon. Mon osi felisit lentrodiksyon sa proze pou idantifye later e met plis finans a dispozisyon bann antreprener pou devlopman bann pti e mwayen biznes.
En lot progranm ki form parti priyorite Gouvernman se proze enstal lalimyer lo bann semen segonder. Mon felisit Gouvernman pou pran en tel linisyativ ki pou amelyor sekirite dan bann distrik. Lalimyer lo semen segonder i tre enportan, sirtou dan en sosyete kot 40 poursan bann lakour i dirize par bann madanm ki bezwen leve debouryer e bokou i fer sa par al travay aswar. Lalimyer lo semen segonder pou amelyor la kalite lavi sa bann fanmir.
Progranm pou profesyonnalizm home carer service i osi merit en mansyon spesyal akoz Sesel i en caring society e progranm carer in ganny met an plas pou donn swen avek bann ki nepli kapab me ki reste kot zot lakour.
I tre enportan ki nou valoriz travay bann home carer par vwar li koman en vre metye.
Mr Deputy, bann carer i devret annan konesans ki permet zot kwi manze nourisan pou bann dimoun ki zot veye e osi konesans pou ed bann dimoun pran zot medikaman. Sa progranm profesyonalizasyon home carer service pou fer ki dimoun pou pran sa travay koman en karyer. E saler ki bann home carer i gannyen pou osi ogmante.
Mr Deputy, mezir pou retir tax lo saler minimonm e lo bann travay ki tous en saler par anba R8555.50 i osi en tre bon linisyativ akoz i pou ogmant pouvwar d’achat bann ki tous mwens. Sa dan limenm pou redwir diferans ki egziste ant saler ki o e ki ba.
Mr Deputy, dan sa menm lozik ek sipor tou linisyativ ki elev pouvwar d’achat pep Seselwa dan en fason ki konbat linegalite dan reveni mon pou montre mon sipor pou mezir pou ogmant pansyon sekirite sosyal pou fer li vin R5050 par mwan. E desizyon pou entrodwi en 13 mwan saler pou tou travayer.
Sa bann mezir ki monn site pli o i demontre ki Gouvernman Parti Lepep i konekte avek lepep Seselwa akoz i konn egzakteman ki son bezwen e i reponn a sa bann bezwen avek bann mezir konkret e apropriye.
Mr Deputy, mon totalman siport sa nouvo lapros ki Gouvernman in adopte e osi siport bann nouvo priyorite sa Gouvernman. Alors mon pou vot an faver sa prozedlwa.
Mon remersi ou Mr Deputy.
Bon avek sa Lasanble a pran en break e nou a rezwenn 11er bomaten.
MR DEPUTY SPEAEKR
Bon nou a kontinyen nou deba lo Supplementary Appropriation Bill (No.2) e mon evit Onorab Fideria.
Bonzour Minis, bonzour tou Koleg Manm Onorab.
Mr Deputy Speaker, size Bidze Siplemanter i enn parmi bann latas tre enportan ki nou Lasanble i ganny demande pou konsidere e donn son laprouvasyon.
Mon apresyasyon lo kontenir lenformasyon ki’n ganny fourni lo Bidze Siplemanter i fer mwan konpran 2 keksoz.
Enn, dinamik devlopman sosyete Seselwa e dezyenm, kalite defi ki devlopman sosyete Seselwa pe oblize fer fas avek.
Mr Deputy Speaker, ekonomis byen eksperyanse ki’n ekrir lo leta lekonomi mondyal in dedye bokou letan, dekrir e eksplik bann sirkonstans de favorab ki forseman bann pti leta zil i oblize sirmonte avek bi pou garanti de santenn e de milye de fanm, zonm pou ganny sove.
Bann kontrent ekskreman fas avek bann gran lekonomi mondyal ki alafwa reste konpetitiv zot ranpli avek bann mannyer fer oubyen pratik ki pa dan zentere e ki pa pou dan zentere bann pti leta zil parey Sesel, ki annan ne baz ekonomi ase restrikte e ki reste tre depandan e vilnerab.
Mr Deputy Speaker, Bidze Siplemanter pre R350 milyon pe ganny soumet devan nou Lasanble dan en moman kot i annan bokou sekous ki lekonomi mondyal pe eksperyanse. An plis konsekans bann defi sistenm monneter enternasyonal pe fer ki nou Roupi i ganny met bokou anba presyon pou perdi lekilib vizavi bann lezot deviz etranzer. Sa i pa en sityasyon ki favorab pou lekonomi Sesel.
Malgre legzistans bann teknolozi modern, lemonn pa ankor kapab eparny li dan sa kriz perpetyel e devaster. Malgre tou, plizyer ekonomis in tante pou antisipe. Fer bann pronostik baze lo bann tandans, bann levennman. Anfen lo fenomenn lekonomi mondyal reste konpleks e egalman reste en sityasyon difisil pou lentelizans zonm. Sa i en realite ki demontre ki napa personn ki konn tou e nou pa devret gaspiy letan pou fer Seselwa krwar ki dan lopozisyon i annan bann gran savan ki konn tou e ki annan solisyon pou tou keksoz.
Sa ki tre enportan se pandan, se ki koman en Gouvernman elekte nou oblize pran nou bann desizyon e desarz nou responsabilite vizavi lepep Seselwa.
Mr Deputy Speaker, apre ki Prezidan Michel ti sermante i ti demann tou Minis pou fer en lodit serye dan zot Minister. E Prezidan ti vin dan sa eleksyon ki manifesto, kot ladan in ekrir e fer plizyer deklarasyon. E alafwa renouvle langazman nou parti. En langazman personnel pou kontinyen amelyor lavi pep Seselwa.
E ozordi nou’n vwar en alokasyon R117 milyon pou siport logmantasyon pansyon retret nou bann dimoun aze i gannyen. Sorti R3600 par mwan pou vin R5050. An plis ti annan en group dimoun ki ti pran zot retret boner. Bokou zot in travay dir, zot in sikonbe pou siport nou parti. Sa bann dimoun zot pansyon ti tonm pli ba konpare avek lezot pansyoner. Mon panse ki dan sa alokasyon sa anomali ava ganny korize.
Mr Deputy Speaker, ler mon pe koz lo bann pansyoner i enportan note ki Gouvernman in donn en alokasyon R33 milyon pou siport bann logmantasyon ki bann home carer i gannyen. Lekel ki dan gran mazorite benefisye avek home carer. Byensir se nou bann dimoun aze, nou bann pansyoner.
Bokou bann politisyen pe kontinyelman fer politik bonmarse, pe tap lestoman, pe dir ki zot ki’n propoz bann azisteman dan larzan pansyoner. Me an menm tan zot refize aksepte ki kalite tretman ki en sosyete i donn son sitwayen aze i pa arive par laverti.
Mr Deputy Speaker, lepep Seselwa i bezwen aksepte ki sa sityasyon i ganny fonde e ankre li dan profonder prensip nou parti, i dan profonder rezim sosyal ki egziste dan Sesel ozordi.
Pli enportan se ki pa tous sosyete, pa tou rezim dan en sosyete ki krwar dan dignite bann sitwayen aze. Sa i osi vedir ki okenn sanzman rezim pa otomatikman donn nesans e garanti lavi kot dignite nou bann dimoun aze i donn priyorite. I annan bokou pou aprann avek Sesel an sa ki konsern dignite e tretman nou bann dimoun aze.
Mr Deputy Speaker, i enportan note dan mon resers ki mon’n fer ki i annan bokou bann pansyoner ki pe resevwar pansyon R10 mil, R15mil, R20 mil, R25 mil menm R30 mil dan sa pei. I enportan note ki byen lontan Gouvernman lepep in etabli fon pansyon. Bokou sitwayen aze in travay dir e fer zot kontribisyon dan fon pansyon. E ozordi ler zot deside pran zot retret zot kapab zwir menm standar lavi parey ler zot ti ankor aktif dan lanplwa.
Mr Deputy Speaker, benefis e swen ki nou bann dimoun aze i resevwar dan nou pei imans e ozordi Parti Lepep i vwar sa koman zot drwa lezitim en non pa en privilez pou serten parey ti été dan lepase. Egalman akoz konesans sa sirkonstans favorab bokou etranze ti ava kontan vin viv dan nou pei zis pou benefisye anba sistenm sosyal ki Parti Lepep in etabli lo later Sesel.
Mr Deputy Speaker, dan mon parkour kot bann sitwayen dan mon distrik, bokou dimoun ki mon koz avek, serten pe mazinen pou pran en travay koman en carer. Akoz son benefis ki en dimoun i resevwar ozordi avek en lapey 5,772 si en dimoun i travay dan son kominote i ganny bokou lavantaz. Bravo bann carer ki okip nou bann dimoun aze byen. Me nou defi i reste pou elev standar, donn bon formasyon tou carer. E mon panse si sa servis i ganny byen monitor kot defayans i ganny detekte solisyon a ganny entrodwi dan sa fason, asire ki swen bann dimoun aze i vreman enn parmi bann priyorite enportan nou sosyete.
Mr Deputy Speaker, Gouvernman in fer alokasyon plis ki R20 milyon pou mentenans bann housing estate. Mon apresye ki sa alokasyon in ganny fer akoz serten sa bann lakaz pa dan bon leta.
Mr Deputy Speaker, partou kot i annan housing estate i annan bann problenm kot plizyer fwa Minis konsernen i vin reponn kestyon nou bann Manm Lasanble. Sepandan i enportan note ki dan distrik Les Mamelles et Mont-Fleuri dan kominote Corgate Estate i ankor annan lakaz konstrir depi lepok kolonyal. Nou zefor pou rekonstrir i bezwen ganny entansifye egalman Minister konsernen i bezwen annan en progranm serye lo mentenans sa bann lakaz, ziska moman ki bann fanmir i ganny donnen zot nouvo fwaye.
Mr Deputy Speaker, mon byen apresye ki Gouvernman in fer alokasyon R15 milyon pou akseler travay pou devlop bann land bank ki pou permet annan plis morso later pou vann ek bann sitwayen ki pe espere.
Ozordi i annan bokou nou bann dimoun ki serye, zot in fer zot savings, zot larzan in pare, zot ankor pe annan pasyans e pe kontinyen viv avek bokou lespwar pou ganny zot bout later. Bokou i apresye ki Gouvernman in tir stamp duty lo bann first time buyer. Pa pou bezwen peye ler zot aste zot bout later.
Me kestyon ki mon demande, si Minis ti la ozordi, si Minis konsernen ki pou ansarz lenplimantasyon, si zot pou kree en tax force pou kapab akseler sa prosesis kot bann dimoun a ganny zot bout later en pti pe pli vit.
Mr Deputy Speaker, mon kontan e apresye ki pou annan en fon ki pou ganny kree pou devlopman lar, kiltir e sport dan distrik. Mon rapel tre byen ki Onorab Arnephy ti anmenn en Mosyon lo sa size dan Lasanble Nasyonal. Mosyon ti ensiste ki Gouvernman i konsidere pou met plis larzan pou siport progranm e aktivite dan distrik. Mon osi mon ti anmenn en Mosyon konsernan high level sport.
Nou, nou konn realite nou distrik. Nou viv dan nou distrik, nou koz avek nou dimoun, nou vwar e konpran bann defi. Mr Deputy Speaker, an pasan Gouvernman pe fer bokou pou nou bann zenn. Nou apresye scheme laptop S4 ziska post segonder, pou bann etidyan Praslin, La Digue pey tiket pou zot al vwar zot fanmir. Sa i tre byen. Me mon lapel ozordi pou tou bann zenn se ki tou sa ki nou resevwar i bezwen vin ek en responsabilite. Zot bezwen pran zot letid pli serye. Bokou bann zenn graduate ki mon zwenn zot apresye kantite zefor ki pei, ki Gouvernman Parti Lepep in fer pou zot ganny zot biye. Masters, zot Doktora. Nou bezwen montre sa sans gratitid e apresyasyon an relasyon avek sakrifis ki popilasyon travay Sesel pe fer pou zot fitir.
Ankor enn fwa nou bezwen konpran ki Sesel i enn parmi bann pei model. Zisteman akoz pa bokou pei ki pey letid Liniversiter pou son zenn. Se paran ki bezwen pran sa responsabilite total. Wi Sesel nou ankor donn en bon tretman nou bann zenn e avek en diferans.
Mr Deputy Speaker, monn vwar ki Gouvernman in anons son plan pou tir personal income tax lo serten saler komansman Avril e Gouvernman pou perdi plizyer milyon Roupi koman reveni. Esansyelman bann anplwayer napa naryen pou perdi, dan sirkonstans sa travayer ti pe deza tous sa nouvo saler. Leksepsyon i pou bann bezwen konsider donn saler minimonm. Sepandan mon ti ava apresye si Minis dan son repons i eksplik byen bann mekanizm e dir ki mannyer sa pou marse. Akoz i annan serten koze deor ki serten anplwayer pe propoz bann lezot lenformasyon ki pa korek. Pe konfiz bann travayer.
Mon propoze ki rn progranm sansibilizasyon lo media, posibilite pou fer meeting dan landrwa travay i devret osi ganny konsidere touzour avek bi pou asire ki travayer i ganny lenformasyon ki neseser.
Mr Deputy, mon dir sa akoz bokou fwa dan sirkonstans bann anplwayer i fer bann dediksyon lo lavi bann travayer. Be zot ler in al rod dan bann landrwa, bann Lenstitisyon respektif napa naryen ki’n ganny tire, parey kot fon pansyon e zot ganny retar pou zot ganny zot pansyon.
Mr Deputy Speaker, i annan 10 milyon ki Gouvernman in mete dan sa Bidze pou donn SBFA. Mwan mon ti a swete ki i donn 20 milyon, avek zefor, avek lakantite laplikasyon ki SBFA i fer fas avek. Toudmenm 10 milyon zot a sey debrouye. Be an menm tan ler nou vwar bokou Labank ki pe ganny entrodwi dan Sesel mon espere ki Minister konsernen a koz ek bann Labank pou zot osi pran zot responsabilite pou ed nou bann zenn biznesmenn.
Mr Deputy Speaker, dan sa senkyenm Lasanble nou’n diskit lo plizyer Mosyon dan bann lannen ki’n pase e met plizyer propozisyon enportan devan ki reprezant lopinyon ou lavwa nou sitwayen ki ti elekte nou.
Mr Deputy Speaker, dan mon lentervansyon a lokazyon Bidze 2016, Desanm 2015 mon ti dir nou semen pa pou enn ki ranpli ek roz, nou pou p[as dan plizyer defi. Nou pou bezwen travay ansanm e pli dir pou nu reste debout koman en pep. En mesaz pou tou Manm Lasanble. Nou bezwen kontinyen reste vizilan, se nou ki lavwa lepep e nou ki gardyen lepep. Listwar a ziz nou en zour.
Mr Deputy Speaker, mon dir sa akoz nou senkyenm Lasanble nou’n siport bokou bon Lalwa ki benefisye nou pep. Ozordi sa Bidze Siplemanter i en lot letap kot en gran group nou sitwayen pou benefisye.
Mr Deputy Speaker, mon ti a kontan demann Minis sa depans sirplis ki nou pe al fer, ki lefe pou annan lo to lesanz, lo pri marsandiz, lo nou det domestik e enternasyonal e kote sa larzan i sorti pou nou finans sa Bidze Siplemanter.
Mr Deputy Speaker, nou sikse in en reisit anba gidans e leadership eksepsyonnel James Alix Michel. Ki ranpli avek determinasyon, ki pe pilot Sesel pou travers dan en moman eksepsyonnel dan nou listwar. Ranpli avek defi lokal, rezyonal e enternasyonal. Nou ti determinen pou anmenn en lalit pou lendepandans pou Sesel. Ozordi nou pli determinen pou zanmen, nou napa lafreyer, nou ranpli avek bann zonm, fanm kapab, konpetan e kosto. Wi Mr Deputy Speaker, zefor tou Seselwa ki pe travay dir in ganny konte dan zefor pou asire ki Sesel i kontinyen konsolid son bann performans ekonomik ki’n kree sa baz bokou pli solid pou nou avanse e pou nou kapab satisfer demann popilasyon ki pe kontinyelman ogmante.
Mr Deputy Speaker, sa batay ekonomik dan sa nouvo letap devlopman sosyete imen e lemonn pa fasil, pan zanmen fasil. Nou pou selman sorti venker dan sa demars si nou tou enn fwa pour tou nou deside met tou nou diferans de kote e deside travay pou Sesel e pep Seselwa.
Mr Deputy avek sa detrwa mo mon pou vot an faver sa Bidze Siplemanter.
Bonzour Minis ek ou delegasyon, tou Koleg Onorab. Mr Deputy Speaker, sa anviron R350 milyon ki Minis pe propoz devan Lasanble pou laprouvasyon ozordi i ankor enn fwa montre langazman Gouvernman pou kontinyelman amelyor lavi sak Seselwa e an menm tan partaz larises nou pei avek tou Seselwa.
Mon krwar ozordi nou sityasyon sosyoekonomik i permet nou fer sa. Pandan bann lannen ki’n pase nou’n fer en kantite sakrifis, nou’n akimil en kantite larises e ozordi koman en Gouvernman responsab mon panse, mon senserman krwar ki i nou lobligasyon pou nou partaz sa larises avek lepep Seselwa.
E kestyon ki bokou pe demande, se akoz sa sonm pa ti vin dan appropriation ki nou ti debat lo la an desanm. E mon krwar bokou leksplikasyon in ganny dir, ti annan en travay ki tipe ganny fer an konsiltasyon avek nou bann partner IMF, World Bank e avek gidans sa bann Lenstitisyon ozordi nou santi ki nou dan en pozisyon pou nou kapab enplimant en tel mezir.
Mr Deputy Speaker, sa i fer nou dimoun en kantite plezir. Ler ou’n koz ek bann dimoun an deor, sirtou bann group ki pou ganny targete, bann travayer ki ti pe tous saler minimonm, bann pansyoner. I annan bokou lapresyasyon. Me an menm tan mon panse ki plis ou donn dimoun plis larzan, plis dimoun i pli happy. Me an menm tan in ariv en staz dan nou sosyete, dan nou pei kot nou bezwen anmenn en kanpanny entans pou nou responsabiliz nou dimoun.
In ariv en lenstans kot nou bezwen donn nou bann dimoun sa kapasite pou zot kapab zer zot Bidze dan en fason apropriye pou ki sa benefis monneter, adisyonnel ki nou resevwar. Nou pe servi li dan en fason tre, tre byen.
Mon dir bravo Prezidan Michel avek ou Gouvernman ki’n santi poudir nou bezwen elev nivo lavi sak nou dimoun e nou pe fer li e nou pou kontinyen fer li.
Mr an menm tan Mr Deputy Speaker, mon panse ki tou sa bann bon mezir ki Gouvernman in anonse dan son lenplimantasyon nou bezwen be very careful e la mon pe demann bann Minister, bann Departman, bann Lazans ki pou zer lenplimantasyon sa bann progranm pou fer li avek bokou plis lefikasite. E ozordi sa i enn nou bann pli gro defi.
Nou annan bann zoli progranm, nou met en kantite resours dan nou bann progranm, but when it comes to the implementation, si napa sa volonte de lapar bann endividi, bann group, bann Lenstitisyon ki zer sa bann progranm nou vwar ki nou dimoun i kontinyen fristre avek nou akoz zesyon lenplimantasyon pa dapre zot lekspektasyon.
So alor Mr Deputy Speaker, mon pe lans en lapel avek nou Gouvernman pou nou asire ki nou travay avek plis efikasite pou nou donn nou bann dimoun touzour en meyer servis. E mon krwar dan odit ki Prezidan ti demann sak Minister, Departman, Lazans pou fer dan sa premye 100 zour. Sa i le pwen esansyel ki’n sorti. Sa kestyon servis. E si nou anvi ki sa sonm, ki en sonm tre sibstansyel i al to good use, then nou bezwen fer sir ki bann servis i amelyore.
Mr Deputy Speaker, les mwan tous 2 pti pwen an se ki konsern sa Bidze Siplemanter ki pou tous 2 group prensipal. Nou’n koz bann carer, entervenan avan mwan in koz lo carer. Me mwan personally mon krwar bann lezot koleg ki la i partaz menm pwennvi avek mwan, mwan mon pa satisfe avek lafason ki nou bann carers pe tret nou bann dimoun. Sirtou nou bann dimoun aze. I annan en kantite labi, en kantite, en kantite labi ki pe pran plas. E la nou pe al ogmant saler bann carers sirtou bann ki pou travay full day, ki eased saler minimonm. Tre byen me mon swete, mon enplor avek sa bann dimoun pou zot silvouple donn en servis ki alaoter. Dan nou parkour dan distrik nou vizit bann lakour pandan lazournen, nou fer bann vizit targete e en kantite fwa ler ou raport kot sa bann lakour, sa bann vye granmoun ou vwar zot tousel. E ler ou demann zot oli carer, zot pa konnen. Ouswa 9er, 10er in sonnen carer pa ankor arive. Ouswa ou menm ou dan distrik ou konnen lekel bann dimoun ki travay ek carer me souvandfwa ou vwar sa bann dimoun on the move, preski toulezour. E ou demann ou lekor ke ler eski zot travay.
E la Minister for Finance mon ti a kontan ki Minister ki responsab, Minister Zafer Sosyal. Mon kontan CEO detrwa semenn pase in mont lo televizyon kot Gouvernman pe mazin en lankadreman pou re entrodwir sistenm supervisor pou monitor travay bann carers e mon santi poudir sa i en keksoz ki nou merit ganny fer dan limedya akoz i annan en kantite labi ki pe pran plas.
Dezyenm pwen ki mon ti a kontan touse Mr Deputy Speaker, se sa zafer PMC. PMC pe ganny en gro sonm larzan, wi. Pou li zer sa zafer home ownership, ok sa subsidy me an menm tan nou konnen, parey koleg fek dir, i annan en kantite problenm lo bann housing estate. En kantite problenm. La Anse Boileau kot mwan, lo mon bann housing estate i annan 3 prensipal, i annan en kantite problenm. Problenm delo dan plafon, problenm elektrisite. Bann lakaz ki’n ganny fer, wiring in ganny fer e wiring pa dan trunking e sa bann difil i loose e s ai koz en menas pou bann tenants.
Mon ti a kontan ki Minister responsab atraver Departman PMC i fer en lodit aprofondir lo sa bann housing estate pou enn fwa pour tou adres tou sa bann problenm.
Mr Deputy Speaker, ozordi Gouvernman pe depans en kantite larzan avek quick fixes. Tou le semenn ou vwar en kontrakter pe vin rektifye en problenm delo koule dan plafon. Semenn prosenn sa kontrakter pe vin rektifye sa problenm e sa bann kontrakter pe ganny peye me problenm i kontinyen. E la mon ti a swete ki Gouvernman atraver PMC i conduct, parey mon’n dir en letid aprofondir lo tou sa bann housing estates san eksepsyon e sa sonm ki Minister in koz lo la, i en sonm ase sibstansyel e mon asire si en travay byen i ganny fer nou pou kapab rezourd en kantite sa bann problenm ki egziste lo sa bann housing estate.
Mr Deputy Speaker, nou Gouvernman i reste angaze, nou Gouvernman pou kontinyen reste angaze. Me la mon pe demande ki tou bann dimoun, tou bann Chief Executive, bann PS, bann Direkter nou annan en pli bon monitoring lo nou bann Minister, lo nou bann Departman pou asire ki sak sou ki nou Gouvernman i envestir dan nou bann progranm, dan nou bann proze, sa bann larzan pe byen ganny servi e kot nou tou alafen dizour nou zwir benefis bann tel lenvestisman.
Avek sa de pti mo, Mr Deputy Speaker, mon pou aport mon siport total pou laprouvasyon sa Bill.
Mr Deputy Speaker, sa enn Bidze Siplemanter i ok. Mon krwar i vin a son bon moman, i korek e sa enn i vin apre Bidze orizinel e i pe demann laprouvasyon pou larzan ki i pa ankor fini depanse sa bann larzan. I pa’n depan tou epi deza i pe vin demande. Mon krwar i anliny.
Sa enn i anliny avek bann norm e nou bezwen siporte, nou vwar la en amelyorasyon. Bezwen ganny fer akoz i pe met an valer si oule sa bann reform ki nou’n vwar i bezwen ganny fer pou benefis lepep. Se nou pep limenm ki pou benefisye from sa Bidze Siplemanter ki devan nou.
Si ou rapel byen Mr Deputy Speaker, mwan mon enn sa dimoun dan Lasanble isi ki’n koz tre for e lannen pase la dan Bidze, letan Minis ti pe prezant Bidze 2016, mon ti koz for menm lo kestyon pa zis fer monte nou rezerv, pa zis pran tou larzan ki nou fer, met dan rezerv. Mon ti dir pran en pe sa larzan partaz ek lepep. E mon kontan mwan sa Bidze Siplemanter ki devan nou i pe montre sa. Akoz in annan growth, in annan bon performans nou lekonomi lannen pase. Ekonomi in agrandi, si in agrandi 2015, pri karbiran in desann, in desann e i ankor redesann. Pri elektrisite li osi in desann. Konmsi i bann bon keksoz, lekonomi in stab, to lesanz in stab. Sa i bann sir pozitiv e in anmenn growth e i fer, ki nou pou fer ek tou sa larzan. Savedir zis nou pran met dan rezerv, i ok. Nou dir nou rezerv in monte, ou pep i mizer, rezerv in monte. So, la mon vwar nou pe pran en pe sa larzan ki nou pe fer, nou pe anvoy dan benefis lepep Seselwa. Nou pe get son pansyon, nou pe get son saler minimonm ki pe ogmante. Fantastik. Mwan mon kontan.
So, lodit pe fer la, pe gete pou revwar tax, tax progresiv. Tousala i byen. Me selman i annan en keksoz ki nou bezwen realize. Lepep Seselwa i bezwen realize s aki nou pe fer la i riske fini avek nou dan semen si nou pa fer atansyon. Nou pa pou kapab kontinyen donn tou sa benefis ki nou pe dir nou pep e nou asize nou krwaz lebra, nou dir la i la. Nou pe grow, prezan nou pe partaz sa profi ki pe vini e nou asize nou krwaz lebra. Seselwa i bezwen travay.
Mon pe lans en lapel ek Seselwa ki nou bezwen travay. E mon lans en lapel osi avek Gouvernman. Nou Gouvernman in arive dan serten sirkonstans pa serye. Mon kriy for ekspre. Akoz. Pa kapab en boug Cascade i annan son kalifikasyon, i annan plis ki 6 mwan i pa pe travay. I anvi en louvraz, in apply, i pa ganny en travy dan sa pei. Selman nou pe anploy en ta etranze. We’ve got a problenm somewhere. Gouvernman i bezwen asize revwar en pe serten keksoz. Minister Lanplwa i annan en problenm la. Ou annan dimoun, Seselwa ek kalifikasyon, i pa travy. Plis ki 6 mwan.
HON CHALES DECOMMARMOND
Wi, Cascade.
Now, lot pwen, mwan mon poz mon lekor en kestyon Mr Deputy Speaker. Lekel ki advice nou Gouvernman? Nou pa kapab dan nou pei, nou oule pran serten desizyon pou stabiliz to lesanz selman nou rod advice avek en dimoun ki li i benefisye from varyans dan to lesanz. Mon pe dir sa bann keksoz pou nou reflesir.
Mwan mon pe lans en lapel ozordi atraver letan nou pe koz lo sa Bidze Siplemanter, mon pe lans en lapel ek nou Gouvernman pou fer plis konsiltasyon ek nou pep. Konsiltasyon pa kapab zis dan en bor e pa get lot bor.
Tale Onorab avan mwan in fer resorti lo kestyon carer e Onorab i annan rezon. Pa kapab nou pe fer monte saler carer. Carer la i pou al tous R5,700 ekek, plis ki Gouvernman i pey son dimoun en. Gouvernman son saler minimonm li aktyelman i pli ba ki pou carer la. Konmsi ler mon pe dir Gouvernman, mon pe mean en dimoun dan en travay normal kot Zidisyer, kot lot. I annan dimoun pe kite, pe kite dan travay parey kot Zidisyer, lot, lot. I pe al rod en louvraz carer.
So ki nou pe sey fer. Mon pa pe dir ou i mal, nou pa donn carer son larzan normal mwan. Prezan an menm tan sa tonton ek sa tantin li i annan 2 zour i pa ganny manze. 2 zour i pa pe bwar dite.
Mon pa pe evante sa ki mon pe dir la, mon pe dir la realite. I egziste. Be sa Minister ki li i deside la pou get carer, ki i fer. I annan problenm la.
I byen en bout Gouvernman pe fer, i mal lot bout i pa pe monitor, i annan lot bout ki pape mars byen.
Nou deside pou donn ogmant saler minimonm, fantastik, nou kontan. Nou dimoun parey mon pe dir i ava annan li en pti pe plis larzan dan son pos pou li kapab depanse, pou li epanouir. Pou li devlope, pou li vin pli eze. I byen li, in travay i bezwen ganny rekonpans pou son travay.
Nou deside pou entrodwir tax progresiv, fantastik. Me annou konsilte osi avek anplwayer. Oli cash flow ki anplwayer i annan pou li fer sa depans pou li kapab soutenir sa ki Gouvernman li pe demande. Zis Gouvernman i vini nek i et en presyon. I mal, i pa byen. E la ater dan nou pei pa tou dimoun ki negativ. Pa tou anplwayer ki negativ. I annan en bon pe zot ki negativ, wi. Me i annan anplwayer ki pozitiv. Konsilte osi avek li, a donn lide Gouvernman komanter pou enplimant sa pli byen.
Sa mon lepep mon fer seryezman avek Minis e avek Gouvernman. Mon oule osi ki nou get sa Bidze ki devan nou la avek en lot lespri osi. Mon anvi vwar ki nou letan nou e diskit tou sa, nou pe fer fason ki dimoun i bezwen konpran, i bezwen ganny edike. Dimoun i bezwen apresye osi serten keksoz ki pe ganny fer la.
Nou koz lo bann proze lakaz, housing estate. Cascade nou annan. Ou konnen letan ti donn lakaz ti fantastik, tou dimoun ti rod lakaz e nou’n donnen. E prezan ti fer gro, gro meeting Mr Deputy Speaker. Meeting tou bann Lazans ti la. Depi NDEA, depi Lazans Gard, Lapolis. Zot tou ansanm in vini. Lapolis, Gard wi, in vini. Zot tou in dir vwar la ki mannyer ou pou viv dan housing estate. Son PMC, son HFC, son sepa tou in vini. Ozordi bann dimoun in peye, li Prezidan in fer sa ki byen.
Prezidan in dir vwar la, mon vwar pep pe travay dir e i dir nou donn 25 poursan rediksyon lo ou peyman lakaz. Konmsi sa lakaz ki ti pou kout sepa R400 mil ou fer li desann. Prezidan nek i donn menm li. I pe byen fer li.
Prezan li sa dimoun i dir vwar la, prezan i pey son lakaz pli vit. Me koman i fini peye, pourtan nou’n pas Condominium Act nou. La prezan dan sanmenm sa flat, sa building flat ki i viv ladan. Anler, tou tenk delo i la. Kantmenm ou ti dir Gouvernman avan, planning poudir laba kot MLUH annou pa fer sa bann flat koumsa, annou met son tenk delo separe. Non, non, non, non. Ou pa konn naryen ou, ou pa ni enzenyer. Nou, nou enzenyer. Nou, nou konnen. In met tou tenk delo anler. Prezan nek i kase, prezan nek tou dimoun i kapab antre dan tenk delo.
Ou antre dan tenk delo, ou antre anler dan plafon la, ou ale. Tenk delo tou in dekouver, sa ki annan depi son condom ladan, sa ki annan depi son sereng ladan. Mon pa pe envant, mon pe koz laverite. Ok. Sa ki anler la dan plafon la, depi drog tou i ganny plante Mr Deputy Speaker.
Depi drog tou i ganny plante, ou konpran. Prezan sa ki anvi dormi la tou i dormi en. Mwan mon pe dir akoz nou bezwen dir dan sa pei. Si nou pa pe dir la, pa pe tande. Akoz lezot landrwa letan nou dir la, pa tande. La mon dir koumsa kekfwa ava tande.
So, larzan in ganny donnen la dan sa Bidze Siplemanter, mon kontan. Let us hope i al towards rezourd sa bann problenm. Nou pa kapab housing estate, sa bann dimoun in peye. La pran Vilaz Ste. André prezan tou son zafer i reste ek li, mou oule dir la, son sewage. Ou konpran. Water table i monte, i o. En dimoun akoz in fini pey son lakaz aprezan la tou le de semenn i bezwen al pey en dimoun pou fer ponp delo dan son septic tank. E septic tank i pa zis pou li, i pou detrwa lakaz ansanm. Something is wrong somewhere.
Mr Deputy Speaker, sa i bezwen ganny adrese e en pe vit. Mon pe lans lapel seryezman ek larzan. Sa gro larzan ki in mete dan sa Bidze Siplemanter la i pa pou kapab ganny depanse en sel kou sa. Over the span of the year bann pli vye housing estate i devret pe bouze, pe rezourd sa bann problenm. Ou pou pas la dan Vilaz Ste. André al gete dan stair case ki mannyer i sal. Dimoun i asize la pe pike Mr Deputy Speaker. S aki vann son drog i vann. It’s legal, i pa ilegal. Ilegal zot vann, bann Lazans ki sipoze pe kontrole pa pe fer zot louvraz. Mon pe dir e mon pou kontinyen dir i byen dan en kote, dan lot kote nou bezwen sakouy nou, nou bezwen pran responsabilite.
Sa ban Lazans nou depans en ta larzan ek zot, be oli rezilta. Nou pa kapab vwar en opposite ki arive. Nou pe depans larzan dan en kote, dan lot kote problenm i vin pli gro. Non, nou devret pe fer keksoz pou amelyore, pou nou avanse, pou nou fer progre. Ou a krwar dan tou sa ki nou fer dan en kote i annan bann lezot dimoun ki zot, zot benefisye dan en lot kote. Si nou pou fer koumsa nou dir fran. La. La ki mannyer pou été koumsa nou ava konpran nou tou. Nou pa kapab alor fer sa dan sa fason.
Mr Deputy Speaker, mon krwar mon’n dir ase e menm tro bokou. E mon panse mwan ki sa Bidze Siplemanter ki la, mon kontan Minis ki ou’n anmenn li a moman e ou’n anmenn li byen. E sports nou’n dir, mwan mon enn monn dir pou finans sport dan Sesel nou bezwen sanz en lot gear. Nou pa kapab lo nou screen televizyon dan lakour. Ozordi la dimoun dan en kote in avanse, i pe get football deor, i ape get bann sports deor. I vwar lo screen, i mete apre match football, Guinness i met son lavertisman, labyer Castle, labyer Heineken e lot laba i met son lavertisman. E sa Seselwa i vwar sa, manrmay i vwar.
Nou, nou annan en Polisi dir non, alcohol ou pa. Me selman lo nou screen televizyon, dan lakour, dan Sesel i gete, i mete. Nou, nou pli rwayal ki Lerwa. E mwan monn dir dan nou Lasanble, la mon repete, mon’n dir annou revwar sa polisi. Depi lannen pase mon’n dir. La nou Avril. Gouvernman pa ankor dir naryen. Be vini, konbyen letan i pran pou revwar sa Polisi. Konbyen tan. Be vini dir nou, ou pa pou revwar, nou a konpran. Dir ou pou revwar, vwar la i pou koumsa. Nou a konnen nou a bouze.
Mr Deputy Speaker, sa Bidze Siplemanter ki devan nou i en Bill kot Gouvernman pe vin seek laprouvasyon pou li fer bann depans, sirtou lo bann progranm ki i tin anonse avan e apre eleksyon.
Besides being political, the content. The content of sa Bidze Siplemanter pou mwan mon vwar li i bon e mon pou siporte. Akoz mon dir i bon, mon dir i bon akoz Sesel tou dernyen man in fer pa mal progre ekonomik. Parey plizyer entervenan in dir, in annan bann lenstans kot nou’n kontinyelman over a long period of time fer en krwasans ekonomik pozitiv. Gouvernman in fer monte son rezerv e ozordi Gouvernman pe dir poudir nou bezwen depans en pe sa larzan avek lepep Seselwa.
Mon apresye akoz nou pe tous bann dimoun ki vreman vilnerab dan sosyete. Gouvernman pe lager, pe montre poudir i pare pou li lager kont lapovrete. E mwan mon enn bann dimoun dan Lasanble Nasyonal over sa dernyen 4an sirtou. Mon’n kontinyelman dir ki fodre nou lager kont lapovrete dan Sesel. Fodre ki Seselwa i re zwir en nivo lavi ki pli o ki sa ki nou pe rezouir. La mon pe koz an relasyon avek bann dimoun ki pli vilnerab e bann dimoun ki mwen fortinen.
Se pour sa rezon ki ler mon get sa dokiman devan mwan. Par egzanp letan mon vwar poudir pou annan en larzan ki pou ganny mete dan en fon kot bann dimoun aze ki anvi refer dizon zot twatir lakaz, zot kapab fer li. Akoz nou fatige pas dan distrik e vwar bann dimoun aze ki pe reste dan bann lakaz, ki pe koule. E mon krwar la en mezir konkret pe ganny pran e mon apresye.
Mon apresye akoz mon en bann dimoun dan Lasanble Nasyonal ki’n kontinyelman koz lo saler debaz, en logmantasyon dan saler debaz. Mon’n kontinyelman koz en logmantasyon dan pansyon pou bann vyeyar e ozordi lavey ki sa Lasanble Nasyonal pe ariv lo son end of term, lavey ki sa Lasanble Nasyonal pe al ganny dizourd. Mon pa pe dir lavey dan konteks demen mwan. Mon pe dir pres pou li ganny dizourd, nou vwar poudir nou bann Manm Parlman sa senkyenm Lasanble Nasyonal, nou pe al aprouve pou ki lepep Seselwa i ganny en meyer lavi,
So lo sa kote, sa bann mezir ki pe ganny pran. Sistenm tax pe ganny revwar pou li al lo en baz progresif, tou sa bann mezir ki pe ganny pran in ganny diskite dan sa Lasanble Nasyonal e mwan mon kontan akoz monn fer en kontribisyon.
Me having said that Mr Deputy Speaker, i kler poudir letan ou met plis larzan dan pos Seselwa, ou nenport ki nasyon. E la nou pe koz dan konteks Sesel, i kler ki Gouvernman i bezwen, Minister Finans sirtou. Zot bezwen lo zot gard e fer sir ki napa sa ki nou aple en wage push inflation. Akoz si sa i arive, then nou konnen ki pou arive. Pri lavi pou monte e tou sa zefor ki’n ganny fer pou ganny nitralize akoz pri lavi pou’n monte. Sa nou bezwen veye.
Mr Deputy Speaker, monn note an pasan poudir R349 milyon i apepre 1,8 a 1.9 poursan nou GDP. This is a huge amount of money ki nou pe met dan lekonomi Sesel. Nou pe met dan pos Seselwa. E therefore tou bann lezot mezir fiskal e bann lezot mezir monneter i bezwen ganny pran pou garanti ki nou osi met lenflasyon anba kontrol. Sa pou mwan i tre, tre enportan.
Dezyenm keksoz Mr Deputy Speaker, i vre ki Sesel in fer progre over the years e sa nou tou nou bezwen aksepte. Kot en keksoz i byen, annou dir i byen. Right, me i egalman vre ki nivo prodiktivite Sesel i pa lo sa oter ki i devret ete. Nou konnen poudir Sesel koman en pei, Seselwa koman en nasyon nou kapab fer pli byen e mwan koman Leader Lopozisyon dan Lasanble Nasyonal mon pe get keksoz dan diferan angles. E mon pe lans en lapel avek Gouvernman e avek Seselwa.
Premyerman, Gouvernman i bezwen fer sir ki dan Sekter Piblik partou dan bann Minister, dan bann Lazans. Lepep Seselwa i konpran ki nou bezwen delivre pou sa ki nou gannyen. We need to work hard as a Nation pou nou kapab fer sir ki nou konsolid progre ki nou fer e pou nou fer sir ki demen, be it, whatever Gouvernman ki o pouvwar, me lepep Seselwa i a kapab re zwir en nivo lavi ki rezonnab e ki respektab.
Nou bezwen, lepep Seselwa limenm i bezwen fer sir ki i konsyansye e i delivre pou son saler ki i pe gannyen lafen dimwan. Sa i enkli tou travayer Seselwa. I kapab en travay dan piblik. Nou pe koz piblik akoz sa se larzan lepep, se larzan Gouvernman, se tax payers money ki pe ganny servi. Me egalman letan nou pe get lekonomi dan son globalite. Egalman i enportan pou en travayer Sekter Prive osi delivre.
Se pour sa rezon Mr Deputy Speaker ki mon pou siport, mon pa pou al pas dan tousala pou mwan al koz lo la, akoz bann manm in fer li. E mon santi poudir pa vo lapenn al repete. Me i byen e i normal ki s bann mezir in ganny pran e i egalman enportan ki nou fer li dan en fason ki nu kapab sustain. Nou pa pe donn en logmantasyon pou 2016/ 2017 apre pou nou kapout an 2018. Nou bezwen fer sir whatever mezir pe ganny pran Gouvernman i bezwen annan sa volonte politik pou li fer sir ki sa mezir ki pe ganny pran today i sustainable over the years. In fact nou bezwen fer sir ki i annan en improvement ki vini in the years to come.
M Deputy Speaker, i byen ki sa bann larzan pe ganny depanse. I byen ki zot in fer li byen e zot in vin devan parlman pou demann la probasyon pou sa bann depans e mon swete parey mon’n dir, poudir Sesel e Seselwa koman en nasyon nou a kontinyen fer progre e nou a kontinyen ganny krwasans ekonomik ki pozitiv for the years to come. Pou nou as a nation kapab re zwir en meyer nivo lavi e pou nou kapab mye lager kont lapovrete.
Mr Deputy, ordinerman Lasanble Nasyonal par prensip nou pa tro dakor vwar Bidze Siplemanter sorti kot Gouvernman. Nou santi ki Gouvernman pe vin demann nou larzan an plis over and above en Bidze ki nou’n fini pase.
Me ler mon’n regard sa Bidze Siplemanter ki devan nou, mwan mon en bann dimoun ki pou aprouve, mon kontan nou’n annan en Bidze Siplemanter ki devan nou akoz i reflekte e mon krwar bokou Manm in dir sa. I reflekte en kantite demann ki nou menm nou Lasanble nou’n demann Gouvernman e petet pa ase. Petet a ase me reflekte an gran parti 1. En dyalog ki Gouvernman in annan avek lepep. Swa atraver nou Lasanble Nasyonal, swa direkteman atraver lepep Seselwa.
I reflekte en langazman ki’n ganny fer swa otour eleksyon oubyen apre eleksyon. Alors i reflekte bann promes ki’n ganny fer avek lepep e ki Gouvernman in santi e byen ki in fer li i bezwen delivre anver lepep.
E nou isi dan Lasanble Nasyonal nu reprezant sa lepep. Nou reprezant zot lavwa, nou reprezant zot laspirasyon, nou reprezant zot rev. Me nou osi annan en responsabilite anver fer sir ki nou pei i kontinyen fonksyonnen.
Alors sa Bidze Siplemanter ki devan nou Mr Deputy, pou mwan i reprezant kalite sanzman ki Gouvernman Parti Lepep i pare pou fer e kalite sanzman ki nou pep in demann nou pou fer. Mon koz lo sanzman akoz i en parol ki ganny servi en kantite fwa. Me dan konteks en Bidze e dan konteks nou politik ki nou pe pas ladan. This is real change and this is change. Change se ler i annan en mekanizm ki ganny etablir pou enpakte pozitivman. Wel lits change ki nou, nou anvi dan Parti Lepep. Ler i annan en mekanizm ki etablir pou enpakte pozitivman lo lavi nou pep e pou mwan Bidze Siplemanter ozordi i sa mekanizm, i sa ki’n ganny etablir pou enpakte pozitivman lo lavi nou pep.
Ki mon mean par sa Mr Deputy. Ler mon get biro Rezistrar Zeneral i pe ganny en larzan for recruitment of additional staff. Sa i reflekte demann nou pep pou ki bann dimoun ki’n fini pey zot later i ganny process vitman pou zot ganny zot later, pou zot fer zot lakaz, pou zot fer zot devlopman. Demann ki dimoun in demann nou, ki nou’n anmenn dan Lasanble, ki nou’n anmenn devan Gouvernman. Ki ganny reflekte ladan. Nou bezwen resours pou sa arive.
Ler mon get Zidisyer ki i pe ganny R800 mil pou etablir en special Court to hear all drug offences. Mr Deputy, en kantite zenn pe mor, en kantite zenn pe perdi zot lavi. Nou’n annan en gran deba semenn pase lo sityasyon drog dan nou pei. Nou koz avek nou zabitan toulezour lo sityasyon drog dan nou pei. Nou’n revwar Lalwa an sa ki konsern drog e mon rapel Onorab Pillay ki’n kontinyen ensiste ki nou annan bann lenfrastriktir neseser. En resours neseser pou fer sir ki ler nou pas en Lalwa sa i ganny enplimante. E nou bezwen siport sa R800 mil pou etablir sa Lakour.
Ler mon vwar larzan ki pe ganny mete in the Ministry of Education, Social Affairs eksetera pou increase of minimum wage pou enpakte lenpak minion wage on security contracts apre cleaning contracts.
Mr Deputy, sa pe al direk dan pos bann pti kontrakter ki pou otherwise vwar zot ek en cash flow problem, ki pou otherwise vwar zot avek en problenm larzan si minimum wage i increase e zot, zot pa kapab pey sa minimum wage. Zot pa fer gran profi sa bann pti kontrakter. E bann dimoun i en kantite legzizans lo zot pou travay e pou gard nou pei prop weekend, apre ler eksetera. Me pli enportan i al dan pos sa dimoun ki anploye avek sa pti kontrakter pou li ganny son minimum wage.
E mon ti a kontan ki Gouvernman i fer en gran zefor pou al lo media, dir avek pep Seselwa konbyen pti kontrakter ki annan kontra. Nou, nou konnen ozordi sa bann larzan i ariv plizyer milyon Roupi e konbyen dimoun ki pou benefisye direkteman avek sa Bidze Siplemanter ki pe pase. E sa langazman ki Gouvernman Parti Lepep pe onore.
Mr Deputy, mon vwar R12 milyon ki mon wish ti en pti pe plis pou home improvement e re-roofing scheme for pensioners. E sa e pou mwan i fantastik. Nou pou demann plis larzan mon krwar ver lafen lannen pou ki kantite fwa nou vwar bann pensioners, bann dimoun ki’n fini pran retret me zot lakaz in avarye, zot tol pe koule eksetera. E petet zot napa zanfan oubyen zanfan pa la. Zanfan pa la oubyen zanfan pa kapab afford. E mon krwar i tre, tre enportan nou tenir nou langazman ki nou’n toultan fer avek nou bann vyeyar pou ki zot ganny en retret an konfor.
E sa osi i enportan pou nou pep konnen konbyen sa bann dimoun i annan la deor e konbyen zot ki pe benefisye atraver sa scheme ki Gouvernman Parti Lepep in met an plas pou zot. Gouvernman Parti Lepe ki pe met an plas sa scheme Mr Deputy Speaker.
Mr Deputy, mon vwar SBFA. Mon kontan Onorab Fideria in koz lo SBFA 10 milyon loans to medium and small enterprises. Mon konvenki ki lavenir Sesel e taler mon pou koz lo economic prudence. Lavenir Sesel pou depan on the small business and the medium business. Pa neseserman the big businesses.
E nou’n vwar en leksplozyon si oule, bann dimoun ler nou menm nou nou’n dir leve debourye. Nou’n vwar en leksplozyon bann dimoun ki’n ale, ki al leve, al debrouye nou al rod zot larzan. I annan ki pe atann, i annan ki pe atann pou zot ganny zot pti loan, pou zot al debrouye. Kantite dimoun i call nou lo en baz toulezour. Mwan mon ti a kontan felisit SBFA akoz i en agency ki very dynamic, me zot bezwen resours. Zot bezwen larzan pou kapab disperse e fer grosi sa lekonomi ki nou bezwen zisteman pou soutenir sa bann depans ki nou pe fer. E mon wish ki nou ti annan plis ki 10milyon pou donn li.
Anti corruption Commission se nou menm nou ki’n etabli. Se nou menm nou ki’n dir nou pou fer e nou’n fer li. Nou’n pas Lalwa dan Lasanble e in ganny etabli e i bezwen larzan pou li fonksyonnen e nou menm nou ki’n egzize pou ki i vin efficient. Pou ki i vin empirical, pou ki i kler tors. Pou ki i reponn lapel lepep. e so nou bezwen donn li larzan.
Mr Deputy, i annan en kantite. I annan home carers allowance, i annan proze ki’n ganny dir lo home carers. Me Gouvernman i bezwen dir nou konbyen home carers ki annan dan sa pei ki pe benefisye avek sa logmantasyon. I annan en kantite dimoun ozordi ki home carer e mon krwar sa lapros profesyonnalizm dan home carer service i al dan sa direksyon. I al dan sa direksyon, men en home carer ozordi i bezwen apresye lefe ki nou isi dan sa Lasanble pandan Bidze nou’n met lipye ater, nou’n tap lanmen lo latab e nou’n dir ki si ou annan en increase in minimum wage please pa bliy bann home carers. E sa zisteman en Lasanble Parti lepep ki annan en pouvwar mazorite Mr Deputy, ki’n kapab fer sa arive.
Mr Deputy, i annan lezot bokou, bokou lezot larzan ki pe ganny mete dan sa Bidze siplemanter ki reflekte vreman demann lepep.
Mr Deputy, ape fer sa mwan bokou dimoun pou vwar en lenpak reel sa bann sanzman ki nou’n fer. Zot pou vwar sanzman pozitiv, zot pou vwar en logmantasyon dan zot saler. Zot pou vwar en plis larzan dan zot pos e avek sa i vin 2 keksoz. I vin en Gouvernman ki reelman bezwen ler nou pe donn larzan, ler nou pe fer bann bon keksoz arive. Parey nou pe fer, parey Prezidan in donn son langazman pou fer bann bon keksoz arive dan nou pei. Nou bezwen fer ki sa fasilite i vin fasil pou nou pe ganny akse avek. I pa kapab nou’n dir li carer i R5700, fantastik. I travay depi sepa 9er ziska 3er, sepa 7er ziska 3er. Me ler pou li al fer son process kot carer i pran 3 semenn. I bezwen vin kot a kot avek en langazman e en determinasyon pou fer ki ler sa larzan i ariv dan lanmen sa dimoun i non selman ganny li, me i ganny li dan en dele letan rezonnab e in ganny li avek en servis ki satisfezan. Se sa kalite sanzan ki nou pep pe rode. De kote, ki i ganny plis resours pou li viv pli byen, me ki ler i gannyen i ganny li byen. I pa ganny li plizyer mwan pli tar.
E mon kontan dan sa Bidze i annan larzan pou met dan resours Gouvernman limenm pou fer sa delivery arive e sa i en portan. Me i osi annan en lot keksoz ki arive, mon krwar Leader Lopozisyon in koz lo la. Nou bezwen prudent. Nou bezwen fer sa bann sanzman lo lespri poze. Nou bezwen fer ki ler i ariv kot sa pep nou kapab sustain sa lekonomi ki nou menm nou, nou’n travay tre dir, nou’n fer sakrifis pou etablir. Monn koz ek Minis longman, i konn tre byen lo la e PS i konn tre byen. Mon’n demann li en lasirans ki tou keksoz in ganny byen kalkile. Tou matematik in fini ganny fer. Ki nou’n fer en bon konte e mon ti a kontan Minis i fer en deklarasyon lo la. Pou ki pa zis ki nou pep i kontan nou pe ganny byen antreteni, me ki nou annan en responsabilite over and above the delivery pou sustain the economy.
Mr Deputy Speaker, sa bann travay ki Gouvernman pe fer e ki nou, nou pe siporte akoz nou krwar dan sa bann travay, akoz nou menm nou ki’n demande i ganny fer. I reflekte vreman Mr Deputy, en determinasyon pou rezourd, aranze, amelyore, anbelir e tenir lepep Seselwa. Tenir li an bon. Tenir li an byen. Antretenir li. Fer sir ki son lavi ler i leve sak zour i pli meyer ki yer.
Fer sir ki son zanfan ler i al lekol i ok, e ki ler li i pe travay i pa pe worry. Be mon zanfan i ok, be mon manman midi i ok, akoz i li tousel dan lakour. Be mon servis bis i ok, mon pansyon pe ganny pran ka avek. Pep Seselwa nou’n tir li lo en nivo lamizer nwar e ozordi nou koz lapovrete konmsi nou’n bliye. Nou’n anmenn li lo en nivo soutenab, lo en nivo rezonnab, lo en nivo ki byen. E i normal ki nou ekspekte plis. Plis. Savedir plis, pli bon, pli meyer e an plis an term kantite. E nou’n ariv ozordi lo en nivo ozordi kot nou bezwen absoliman mon dakor avek bann manm pou komans en dyalog lo plis responsabilite partaze. Nou bezwen annan en dyalog dinamik, fran, onnet me an respektan tou sa ki nou pe fer nou bezwen annan en dyalog anver responsabilite. I pa kapab nou donne, me i bezwen resevwar e apresye e servi li byen. E se sa lepep ki nou, nou pe lanse ozordi dan Lasanble.
Me sa dyalog i pa zis responsabilite politisyen e politisyen ki o pouvwar. Sa dyalog i responsabilite sak Seselwa ki krwar dan byennet Sesel. Ki krwar bann bon sitwayen. Ki krwar ki le nou annan en bon sitwayen ki responsab e ki respe bann lenstitisyon e ki pran son responsabilite, nou pei i selman kapab al an ava. Nou pep i selman kapab progrese. Nou tou nou selman kapab benefisye ler nou tou nou pran sa responsabilite. Ozordi zour responsabilite gouvernen i lo ledo Gouvernman Parti Lepep. me responsabilite anmenn sa pei byen e fer bann bon swa dan lavi i responsabilite tou politisyen e tou Seselwa ki dir i kontan Sesel e i kontan Seselwa e i anvi vwar Sesel progrese. And this is when change positively will happen avek nou tou Seselwa ki dir nou kontan Sesel. Gouvernman pe fer son sanzman li, pe fer son bout sanzman, pe delivre lo son promes. I pe delivre lo en promes eleksyon ki’n fer. I pe fer li byen, nou, nou pe met plis presyon, nou pe fer nou travay koman en lasanble nasyonal e en lasanble nasyonal ki serye. Nou pe met presyon ki delivery i timely ansanm avek tou sa ki Prezidan Michel in anonse. Me nou pli determinen ki zanmen pou nou kontinyen tenir nou pep e tenir nou bann aki. E mon krwar sa i tre, tre enportan pou pep Seselwa vwar atraver sa Bidze.
This is not just another budget, i pa devret ganny marke koman just another budget. Sa i en Bidze ki reflekte demann lepep, i en bidze pou delivre. En bidze pou anmenn sanzman pozitiv e i kapab mark komansman en nouvo fason fer dan nou pei si vreman nou serye, nou tou nou determinen, nou tou nou met zefor ansanm pou fer keksoz marse epou fer keksoz ariv.
Mr Deputy mon pou siport sa Bidze e mon anvi ki senkyenm Lasanble Nasyonal nou’n ganny latas fer en kantite travay isi, me annou mark sa as not just another supplementary budget. But the supplementary budget ki pou anmenn real change and positive change dan lavi nou pep.
Bon, avek sa mon envit Minis fer son Right of Reply.
E mersi bokou tou bann Manm Onorab pou zot komanter, zot kontribisyon. E mersi osi pou zot sipor pou sa Bidze Siplemanter.
Mr Deputy Speaker, mesaz atraver sa Bidze Siplemanter, se ki sa Gouvernman i azir. Nou pa zis dir, me nou fer. E i enportan ki atraver sa bann aksyon, nou kapab vwar osi ki mannyer pep Seselwa pe benefisye. Sa bann aksyon osi i bann aksyon ki’n ganny byen planifye. E mon ti a kontan asir sa Lasanble, ki nou’n fer li apre analiz. E parey mon’n dir dan lentrodiksyon sa Bidze Siplemanter, se ki bokou sa bann reform, i tourn otour sa reform dan Progressive Income Tax, akoz nou’n toultan konnen letan nou pou enplimant sa reform, se li ki kapab annan sa lenpak pli o, pli prononse a lonterm. Me bokou bann lezot mezir ou bezwen fer li konzwentman avek sa, akoz se selman letan ou konn lenpak, sa lenpak Bidzeter, lenpak lo reveni, sa reform dan Personal
Income Tax ki ou kapab osi fer sir ki bann lezot mezir, i konplemant sa reform ki ou pe fer. E ankor lo sa reform lo Personal Income Tax, nou’n konsilte lokalman me nou’n osi ganny lasistans teknik sorti kot IMF, ki’n travay avek Komisyon Reveni e ki’n permet nou analiz bann diferan opsyon ki annan.
Sa desizyon lo ki mannyer nou enplimant sa i pou nou. I pou nou koman Seselwa, i pou nou koman Gouvernman e Minister Finans ansanm avek Komisyon Reveni, me osi baze lo bann lezot lenformasyon par egzanp:- lenformasyon ki disponib atraver sa letid lo Lapovrete, nou’n kapab etabli sa bann baz egzanpsyon, baze lo ki mannyer nou pli byen kapab siport devlopman pep Seselwa, baze lo lenplimantasyon sa reform dan Income Tax. E labaz sa reform, se pou siport bann dimoun ki pli bezwen e fer sir ki zot ganny plis valer atraver zot travay. I fer sir ki menm en dimoun ki son saler ki i lo saler minimonm, i annan dekwa pou siport son lekor e dekwa pou siport son fanmir. E se sa, sa pwen depar dan tou sa bann reform.
Me sa bann lezot mezir bokou i osi pou konplemant sa, pou fer sir ki sa kalite lavi ki nou swete pou lepep Seselwa, i kapab ganny delivre. E par egzanp lo kote Pansyon, nou’n deza fer komitman avek sa Lasanble, pou logmantasyon lo Pansyon selman ti’n ganny e-table lo en seri lannen. Ki nou’n fer zis nou’n anmenn li pli devan, Pou nou’n fer sa la, akoz se la ki nou santi ki nou bezwen siport nou bann dimoun aze. E ankor sa bann letid in montre nou poudir si nou pa azir, sa bann dimoun aze zot pou trouv zot lekor dan bann sityasyon vilnerabilite. Me osi pou nou adres sa bann eleman striktirel e vilnerabilite, nou’n osi vin avek lezot sipor. E se la kot sa bann sipor par egzanp dan Sekter Lozman i tre enportan, akoz sa i reprezant enn bann kou enportan dan nou lekonomi. I enn bann landrwa kot nou bezwen fer sir ki sipor i la. Nou napa sa kantite later dan nou pei, alor i enportan ki en Gouvernman i vin avek en progranm ki regard tou bann diferan laspe lozman:- e ki osi anmenn diferan fason ki kapab siport dimoun pou zot kapab benefisye atraver lozman.
E parey nou’n note i annan plizyer eleman ladan. I annan bann loan san lentere e avek en sibvansyon 25 poursan pou bann dimoun aze. I annan osi posibilite pou ed bann dimoun ki zot lakaz in avarye, me ki napa sa mwayen pou zot fer li zot menm. I annan sa rediksyon 25 poursan lo bann peyman ki bann dimoun i bezwen fer atraver PMC e tousala i sa bann sipor ki nou pe anmennen dan sa Sekter Lozman.
Mon a tous en pti pe plis spesifikman lo enn de bann pwen ki bann Manm in lev-e. An se ki konsern Pansyon. Sa logmantasyon parey 5050 i devret adres osi sa bann anomaly bann dimoun ki’n pran retret pli boner.
Kot i konsern Income Tax e sansibilizasyon lo Income Tax ki bezwen ganny fer. Komisyon Reveni in deza komanse. I annan bann serten travay ki pe ganny fer, me zot pou vwar lo medya dan bann semenn e bann mwan ki pe vini, ankor plis sansibilizasyon pou fer tou dimoun konpran. Me i enportan ki tou Seselwa osi i konsyan son drwa. E mon krwar ozordi tou Seselwa i bezwen konpran poudir saler minimonm i 5050 baze par mwan. Apre i annan son rate par erdtan, ki si ou pa travay 1 mwan plen, si ou pa travay 35 erdtan par semenn ou kapab osi verifye pou fer sir ki ou saler minimonm in ganny respekte. I enportan ki Seselwa i konsyan ki avek sa logmantasyon saler minimonm, i zot drwa osi pou zot fer sir ki zot pe ganny sa larzan.
Osi en keksoz, ki nou’n remarke deza atraver sa travay sansibilizasyon ki Minister Lanplwa, me osi ki Komisyon Reveni pe fer, se ki i annan anplwayer ki osi pa pe pran zot responsabilite an se ki konsern, par egzanp kontribisyon dan Fon Pansyon. E mon profit sa lokazyon la ki nou pe koz lo sa bann zafer Income Tax ,annou fer sir ki sak travayer Seselwa, i fer sir i ganny son saler minimonm e osi ki son bann benefis i ganny peye parey i sipoze ganny peye.
An se ki konsern SBFA. Plizyer Manm in mansyonn lenportans pou nou siport SBFA, akoz sa i en Lazans gouvernmantal me ki met sa sipor kritik sirtou pou bann pti biznes ki pe komanse, ki petet napa sa mwayen, sa menm mwayen pou al a traver bann Labank. Nou’n met sa sonm 10 milyon akoz nou deza annan dan Bidze en sonm konsekan plis ki 20 milyon deza dan Bidze pou siport sa Lazans. Son travay i tre enportan. Me nou santi ki malgre ki parfwa detanzantan nou bezwen vin demann sa larzan siplemanter, anmezir ki nou pli byen enplimant sistenm SME. E mon rapel tou dimoun, i kouver tou Labank e pa zis bann Labank Gouvernman. Tou Labank i kapab enplimant sa bann proze SME. E ki nou bezwen fer sir ki sa bann Labank Komersyal, i pran zot par dan marse e ki zot ofer sa bann servis. Mon annan plezir ki pou anons avek sa Lasanble an lir avek bann odit ki nou’n fer dan sa ‘Premye 100 Zour’, ki nou 2 Labank Gouvernman, Labank Komersyal Sesel ek Nouvobanq, pe fer en langazman pou zot finans plis bann loan SMEs. E Labank Komersyal pou ofer en minimum 50 loan SMEs sa lannen. E Nouvobanq pou ofer en minimum 75 loan sa lannen ki ekivalan apepre avek R50 milyon.
Alor nou santi ki nou bezwen ranforsi SBFA atraver sa larzan. Nou bezwen servi bann mekanizm atraver nou bann Labank Komersyal e Labank Komersyal ki Gouvernman i annan par ladan, kot Gouvernman i aksyonner, me osi ki bann lezot labank Komersyal i kapab fer en pe plis. I annan osi lenportans letan nou pe enplimant sa Bidze Siplemanter pou nou responsabiliz nou dimoun pou nou koz lo valer travay. I kler ki letan ou redistribye larises dan en pei, akoz se sa ki nou fer atraver sa Bidze Siplemanter, i en Bidze ki met resours dan lanmen pep Seselwa e i met loportinite dan lanmen pep Seselwa e loportinite si ou pa servi li i ale. En larzan ki vini ozordi si ou mal depans, li zis i ale e i pa ganny servi koman en vre lenvestisman. E i enportan pour nou regard byen:- par egzanp sa letid lo Lapovrete, ki montre osi ki bokou depans ki ganny fer, menm parmi bann dimoun ki pli vilnerab, se pa forseman bann depans ki permet zot pli byen adres zot bann bezwen. I annan en kantite keksoz ki bann lenvestisman dan bann prodwi konsonmasyon, me eski sa i anmenn lazwa? Eski sa i anmenn byennet? Eski sa i anmenn en meyer kalite lavi? Pa forseman. Byensir nou bezwen kapab envestir dan bann keksoz ki permet nou viv pli byen, me nou bezwen envestir ankor pli enportan dan nou lavenir. E se pou sa osi ki Gouvernman pe fer sir ki i met loportinite devan. I annan bann loportinite SMEs e nou krwar ki bokou sa bann resours ki pou vin dan lanmen Seselwa, i kapab ganny envestir dan bann loportinite atraver bann pti biznes. Me osi par egzanp, nou annan sa loportinite pou envestir dan bann par dan Labank Komersyal Sesel e parey mon’n dir anba nou progranm Privatizasyon, pou annan lezot loportinite pou Seselwa kapab envestir dan sa bann resours.
Kot i konsern – i annan konsern ki’n ganny eksprimen ki ou pe met bokou resours dan lekonomi en sel kou, eski sa i kapab kree serten presyon? Mon rapel ki sa bann resours malgre i preski R350 milyon i targete, i vreman:- nou pe koz saler minimonm, nou pe koz Pansyon i baze lo bann dimoun ki bezwen sa siport plis. Wi, ankor plis larzan dan lekonomi, me i osi targete ver bann dimoun ki bezwen li, plis.
Osi Labank Santral parey mon’n deza dir, in fer sa Polisi neseser pou avek en Polisi monneter pli sere, ki permet nou asire ki nou annan sa stabilite. E nou ava rapel osi ki sa rezerv ki nou’n anmase, i enportan ki nou redistribye nou lekonomi:- me sa rezerv ki nou’n anmase pandan plizyer lannen, i donn nou sa baz ki osi permet nou gard nou nivo monneter lo en baz stab. I donn nou sa stabilite. I donn dimoun sa konfyans. I donn lenvestiser sa konfyans. I donn konsonmater sa konfyans, poudir ki i annan deviz dan nou ekonomi akoz nou rezerv i solid. E akoz nou rezerv i solid osi ki nou kapab redistribye dan lekonomi parey nou pe fer atraver sa Bidze Siplemanter.
An se ki konsern Carers, sa logmantasyon i an lir avek saler minimonm e definitivman nou bezwen lye sa osi avek en pli bon sirveyans e swivi dan travay ki bann Carers i ganny fer. E in ganny note dan bann entervansyon ki i deza annan en progranm Profesyonalizasyon bann Carers ki prevwar atraver Bidze 2016. E sa ti osi en langazman dan Manifesto Parti Lepep avan sa dernyen Eleksyon:- e ki fer ki nou pou fer sir ki i annan en kad sipervizyon ki pli aprofondi e ki nou pli byen delivre lo rezilta.
Zis an se ki konsern sa kestyon ti ganny demande lo sif lo konbyen Carer i annan? Aktyelman i annan1956 Carer lo full day e i annan 811 lo half day e sa i reprezant en Bidze R150 milyon. Alor i en sonm ki vreman konsekan e i montre osi lenvestisman ki Gouvernman i fer dan byennet sosyal dan nou bann dimoun aze, nou bann dimoun ki bezwen sipor. E osi ki nou annan en sosyete ki parey in ganny dir ozordi – nou en caring society e nou kontinyen envesti dan sa caring society. E sa profesyonalizazyon sa bann Carers, pou asire ki avek sa logmantasyon nou kapab delivre, zisteman i adres sa bann konsern ki’n ganny met devan par plizyer Manm Lasanble.
An se ki konsern finansman Spor dan Sesel, mon’n pran not osi ki Gouvernman i bezwen vin devan avek sa revizyon dan Polisi. Mon oule asir Manm Lasanble, ki sa travay i deza an kour e ki prosennman nou ava kapab fer lanons apropriye.
Ankor an se ki konsern bann lenvestisman osi pou lezot progranm:- par egzanp sa Lakour spesyal kont drog, i enportan ki nou regard sa koman en lenvestisman pou pli byen defann zisteman sa bann lenvestisman sosyal dan proteksyon sosyal nou pei, akoz lefe ki nou pe fer sa zefor pou pli byen siport bann dimoun vilnerab dan nou sosyete, nou pa pou kapab adres sa vilnerabilite, nou pa pou kapab adres lapovrete si nou pa adres osi labi sibstans ki zwe en gran rol dan osi marzinaliz dimoun dan nou sosyete. E sa Lalwa ki’n deza ganny pase par sa Lasanble e avek bann resours ki vin avek, i pou permet nou fer en gran diferans dan sa lalit kont sa fleo drog. E mon senpatiz avek tou dimoun ki dan en fason ou en lot, en manm dan zot fanmir in ganny touse par sa fleo. E mon santi ki ansanm nou’n kapab met sa baz ki pou kapab fer nou adres sa kestyon.
En lot klarifikasyon ki’n ganny demande se, ‘Ki mannyer Gouvernman i kontinyen siport devlopman bann pti biznes atraver bann Kontra ki nou’n met an plas.’ E annefe mon napa sa sif lo lakantite Kontrakter, me dan Bidze 2016 lakantite larzan ki nou envesti atraver bann Kontra Sekirite, Netwayaz eksetera i R139, milyon 875 ek 73.59. Alor preski R140 milyon i ganny envesti atraver bann pti biznes ki travay pou ofer bann servis an se ki konsern Sekirite ek Netwayaz.
In osi ganny note ki nou’n met sa resours neseser pou letablisman sa Anti-Corruption Commission e sa pou zwe en rol osi, pou asire ki nou vreman delivre lo espektasyon dimoun, akoz mon krwar i annan tro bokou dan nou sosyete lakizasyon ki ganny fer, me parfwa san levidans. Letan nou pe koz en Komisyon kont koripsyon, nou pe koz keksoz serye. Nou pe koz vreman met tou keksoz lo latab. Si napa ase lenformasyon, son lenvestigasyon i ava ganny fer e kot i neseser, aksyon i ganny pran. Nou en Gouvernman ki krwar senserman ki nou bezwen azir e pa zis koze.
E se avek sa Mr Deputy Speaker, ki mon remersi ankor enn fwa tou bann Manm Onorab pou zot sipor pou sa Bidze Siplemanter – en Bidze ki pe envesti dan pep Seselwa e ki pe montre ki Gouvernman i pli determinen pou kontinyen siport pep Seselwa dan son lepanouisman.
MR DEPUTY
Bon, lo merit e prensip zeneral sa Bill. Tou bann ki an faver, lev lanmen? Inanim. Mon a ganny en formal Second Reading?
A Bill of an Act to provide for the purposes of a Supplementary Estimate approved by the National Assembly.
Mon mazinen ki nou pou sot Staz Komite. Mon a ganny en Mosyon?
Mr Deputy, mon move ki nou sot Staz Komite.
Nou pran en vot lo la pou sot Staz Komite. Tou bann ki an faver? Okenn Manm ki kont. In approve.
Mr Deputy, mon move ki nou lir sa Bill en Trwazyenm Fwa.
Nou a pran en vot lo la. Tou bann ki an faver sa Bill dan son totalite? Inanim. Mon a ganny en Third Reading?
This Act may be cited as a Supplementary Appropriation No.2 Act 2016.
Bon avek sa Supplementary Appropriation No.2 Bill in ganny approve par nou Lasanble. E mon a remersye Minis ek son delegasyon e nou ava ekskiz zot parmi nou. Bann Manm nou reste, i ankor annan en pti travay pou nou fini.
The Minister and his delegation was excused from the House
Bon lo nou Order Paper i annan en Mosyon table par Leader of Government Business. E mon’n ganny dir ki sa Mosyon i annan en urgency pou ganny konsidere par nou Lasanble, alors nou ava pran li. E mon ava envit Onorab Rose pou prezant son Mosyon.
Mr Deputy, an lakor avek Lartik 64 (4) mon move ki nou Lasanble, i konsider sa Mosyon swivan ki, which is a Paris Agreement under the United Nations Framework Convention on Climate Change. Mon pe demann Lasanble pou vreman konsider sa Mosyon ki devan nou e donn tou sipor posib. I en Konvansyon tre, tre enportan e ki very topical at the moment an sa ki konsern sanzman klima. E parey nou konnen Sesel i en sanpyon dan sanzman klima, alors mon ti a kontan ki bann Manm Lasanble, i donn son laprouvasyon.
Bon, Mosyon in ganny prezante. Okenn Manm ki segonde?
Yes, Mr Deputy Speaker, mon ti a kontan segonn sa Mosyon e dir detrwa mo.
Oule dir de mo?
Mersi, Mr Deputy Speaker.
Mr Deputy Speaker, sa Mosyon avek sa Lagreman i vin a en tre bon moman pou nou Lasanble konsidere, zis an prenon kont ki resaman lo Nouvel oubyen lo Zournal, ou menm atraver leksperyans personnel, nou tou nou’n vwar ki lenpak lanatir i kapab annan:- sirtou lo nou bann zone kot-yer ki relye avek bann sanzman ki kapab oubyen ki posibleman relye avek bann sanzman klimatik ki pe arive lo en nivo pli zeneral dan lemonn antye.
Mr Deputy Speaker, sa bann levennman ler i arive, i anmenn bokou spekilasyon parmi nou popilasyon, as to nou abilite to respond avek sa bann keksoz ki arive:- as to lafason ki nou pe manage sa bann diferan levennman ler i arive.
E zisteman dan sa Lagreman ki devan nou Lasanble ozordi, i annan bann konponan kle ladan ki kapab ed nou fer fas avek sa bann sityasyon. Me osi travay an partenarya avek lezot Lazans enternasyonal oubyen an partenarya avek bann lezot pei, ki kapab donn nou serten advice:- oubyen kot nou kapab kontribye ekspertiz ansanm pou nou kapab vwar meyer fason pou deal avek sa sityasyon ler i arive.
I annan en pwen enportan pou nou fer resorti la Mr Deputy Speaker. Se lefe ki ler sa bann keksoz i arive, mon krwar nou tou nou bezwen pran en lapros pozitiv e en latitid ki lefe ki sa keksoz in arive, i pa fer sans pou nou rod whoever to blame or pou regard dan lezot sityasyon oubyen antre dan lezot polemic:- me plito annou rod fason pou nou kontribye pou deal avek sa sityasyon ler i arive a sa moman ki i arive.
Mr Deputy Speaker, resaman dan distrik kot mon en natif sa distrik, mon’n vwar en tel fenomenn ki’n afekte bokou en kominote Peser. E la mon’n vwar ki mannyer sa bann dimoun i vin ansanm pou zot kapab sov zot bann propriyete, zot bann bato. Esansyelman zot bann aktivite ekonomik in ganny afekte, par lefe ki zot pa kapab al dan lanmer. E la i montre ou sityasyon kot ou kapab annan anba bann tel Lagreman:- ki mannyer bann diferan partner i bezwen zwenn ansanm pou rod fason pou rod bann mezir mitigasyon premyerman:- bann mezir ki kapab anpes sa bann keksoz, kree plis lenpak oubyen deal avek sa sityasyon pour ki sa bann dimoun i kapab kontinyen avek zot aktivite ekonomik ki tre, trez enportan.
Prenon an kont en konponan enportan sa Lagreman se enn son bann Lartik, Lartik 8 pli presizeman ki koz lo bann diferan konponan ki asosye avek bann sirkonstans oubyen bann lensidan:- bann keksoz ki afekte lanatir oubyen ki relye avek sanzman klima. Par egzanp i koz tre fortman lo bann early warning systems, lo bann emergency preparedness, lo bann slow onset events:- bann levennman ki pran letan pou arive. I koz lo bann events that may involve irreversible and permanent loss and damage.
Mr Deputy Speaker, nou konnen poudir nou bann zone Kot-yer, dan bokou ka par egzanp dan nor, par egzanp depi Glacis, Beau Vallon, oubyen Bel Ombre i annan bokou aktivite ekonomik ouswa touristik ki arive e ler sa bann lensidan i arive, i afekte osi aktivite ekonomik sa bann rezyon e pli presizeman oubyen pli spesifikman, i afekte bann aktivite ekonomik dan pei an antye.
I osi annan bann comprehensive risk assessment and management. I annan risk insurance facilities, climate risk pooling and other insurance solutions, non economic losses and resilience of communities livelihoods and ecosystems. Sa dernyen pwen, sa (H) la, i enn ki pou mwan mon konsider li tre, trez enportan:- akoz i koz lo rezilyans bann kominote ek bann livelihoods e bann leko sistenm ki egziste deza. E mon krwar ki nou pe fer esansyelman ler nou pe donn nou laprouvasyon anver sa Mosyon, se ki nou pe donn en zouti enportan. Nou pe donn en zouti enportan pei pou li kapab al pli devan avek son zefor pou li mitigate lenpak climate change:- pa zis deal avek climate change me deal avek the after effect of climate change:- par egzanp sea level rise, sanzman dan bann mare eksetera, ki annan en lenpak lo dimoun dan bann kominote.
E sa i pa zis an relasyon avek bann zone Kot-yer, me osi an relasyon bann zone kot lapli i kapab tonbe:- par egzanp kot Felleng in montre nou ki mannyer i kapab – lenpak ki’n annan dan bann distrik dan les as well.
So, i en keksoz ki trez enportan e ki mon krwar poudir sa ki reste pou nou fer koman nou tou Seselwa, se solider. Nou tou mon krwar nou devret sa solidarite e pa montre ledwa lo personn. Ler sanmenm sa bann lensidan i arive, i kapab ariv ek nenport ki. I kapab ariv dan nenport moman e person napa en baton mazik pou kontrol lanatir. E se pou sa rezon ki ler nou pe travay ansanm pou rod en solisyon, nou bezwen pare pou nou travay ansanm pou rod en solisyon – pe enport ou konviksyon politik, relizye, ki ou ete, ki ou fer dan lavi, sa lenpak ki sa dezas, oubyen ki sa lensidan ki’n arive, i afekte nou tou. E par lefe ki i afekte nou tou, nou tou nou bezwen pare pou nou met zepol ansanm, pou nou kapab deal avek sa sityasyon ler in arive. Apre nou ava regard bann lezot keksoz, bann lezot fakter. Me a sa moman ki sa bann lensidan i arive, nou tou nou devret pe vin ansanm e pou sey deal avek sa.
E mon krwar se sa ki mon pe lans en lapel avek nou popilasyon ozordi, ki i pa pou bann premye lenstans sa bann lensidan ki nou vwar. But at the same time nou tou nou bezwen pare pou nou kontribye, met en zefor ansanm pou nou kapab deal avek sa bann sityasyon, ler i arive.
So, ceci dit Mr Deputy Speaker, mon vwar poudir ankor enn fwa nou pe demontre nou langazman, nou langazman koman en pei pou nou kontinyen lager kont sanzman klimatik e pou provide si oule, sa leadership nou krwar ki lemonn toultan i tourn ver nou, pou regarde ki mannyer nou travay towards konservasyon e proteksyon nou lanvironnman:- ki nou konnen poudir esansyelman i en atou tre, trez enportan pou nou aktivite ekonomik pli prensipal e sa se Tourizm.
Avek sa Mr Deputy Speaker, mon oule dir ki mon pou donn mon sipor pou sa Mosyon e mon oule demann tou mon bann koleg pou donn zot sipor sa Mosyon, me pou osi profit lokazyon pou edik nou bann dimoun dan nou bann kominote, as to kantite zefor pe ganny fer pou sey deal avek sa bann sityasyon ler i arise:- oubyen pou sey deal avek prevention sa bann sityasyon, pou anpes zot arive.
Mr Deputy Speaker, sa Konvansyon devan nou parey mon koleg avan mwan in koze, i vreman enportan. E i enportan pou nou tir en keksoz ki global, pour mwan ki global sa Paris Convention e mon pou met sa dan en fraz ki’n tire dan sa Paris Convention, quote:- the agreement sets out a global action plan to put the world on track to avoid dangerous climate change by limiting global warming to well below 2 %.’
Mr Deputy Speaker, zis sa fraz i dir nou sa Konpasyon ki i anvi attain. Par tou sa ki in dekrir, par ki i anvi attain. E mwan a sa pwen mon krwar mon bezwen retourn en kou sirtou ek bann zenn ki pe ekout Lasanble. Mon krwar zot in fer lekol – bann nou ki’n fini pas nou letan lekol. Dan segonder nou fer en experiment dan laboratwar. Sa experiment bokou fwa enn ler nou pa realize, ki lenpak i annan lo nou menm nou koman imen. E sa experiment i photosynthesis, kot nou pran en plan, bann zenn ki ankor pe etidye sa, kekfwa zot mazinen bann ki’n fek fer, me nou ki’n lekol ki en pe dan nou laz kekfwa zot mazinen, kekfwa osi Mr Deputy Speaker, fer photosynthesis, ou pran en plan, 2 plan ansanm menm grander, enn ou kit li deor dan en pe ler soley e lot ou pran li ou met li dan en landrwa fermen, dan en bife. E menm letan, apre en serten peryod letan, ou tire ou konpar sa 2 plan:- e normalman photosynthesis ki mannyer sa plan i servi lenerzi carbon dioxide, soley pou li fer son prop manze e i viv, i reste ver. I grandi pou vin en plan solid. Me dek ki ou tir sa enn ki’n dan bife, ki‘n reste laba dan fernwanr, ou vwar ki in fini wither, in mor e in pa’n ganny tou sa lenerzi.
Mr Deputy Speaker, mon’n dir sa legzanp akoz i en keksoz tre, tre enportan. Ozordi dan lanatir bann plan, nou koman imen nou respir loksizenn, bann plan i pran carbon dioxide ki zot respire. E se sa ki donn nou sa ler fre, akoz plan ek nou, nou co-exist dan sa sirk kot li sa carbon dioxide ki nou, nou tire si plan pa ti pran, si ti napa ase plan pou abzorb li, sa kous carbon dioxide ti pou vin en nespes problenm pou nou. Akoz se li ki osi form part sa bann greenhouse effects. Ozordi nou dir dan sa Konvansyon, pe koz lo bann greenhouse gases:-CO 2 carbon dioxide i enn bann keksoz ki kapab danzere pou nou, akoz si ozordi nou dan Lasanble – ekskiz mwan fotespere zanmen i arive, sa landrwa i airtight – en keksoz i arive nou pa kapab ouver laport, nou kontinyen breathe in oxygen, nou tou nou pou mor la akoz pou annan en buildup of carbon dioxide e nou pou mor la anndan. E napa okenn verdir ki pou tir sa carbon dioxide. Ozordi la pa airtight, savedir ler i sirkile.
Mr Deputy Speaker, sa li menm i montre nou why ozordi ki nou’n ariv lo sa Konvansyon 2015. E sa greenhouse:- ozordi sa bann greenhouse gases i pa zis CO 2, i annan emisyon carbon ki kapab sorti dan bann transpor, i annan bann lot:- fossil fuel i enn bann gran mazer, akoz ozordi elektrisite Sesel:- fossil fuel i keksoz ki nou bril plis. Nou met bennzin dan nou transpor nou bril plis e tousala i kree. E ki i fer li, i kree en, parey nou kapab dir, en layer above Later, ki ler radyasyon ouswa bann ler soley i vini i tap lo Later i pa kapab sorti. So, i kree en excess lasaler ater lo Later ki li ki koze ki fonn bann mel caps. Lanmenm ler nou ganny sea level rising. E tousala i bann keksoz ki bann zanfan ozordi zot koz lo la. Kekfwa zot pa vwar son lenpak, pou nou imen a lonterm me – e mon pou vin lo la akoz nou, nou bezwen form parti e siny sa Konvansyon ozordi. Bann zanfan, zot fer tou sa bann laspe e mon krwar ler mon pe koze kekfwa zot pe tous lo la, zot bezwen mazinen.
Ler nou pe regarde, byen lontan bann pei in komans realize ki i annan problenm. An ’92, Rio Earth Summit, se la ki la sa bann pei la anba sapo Nation Ini zot zwenn ansanm e la zot fer sa lankadreman sa Konvansyon ki ozordi nou pe sinyen:- ki nou pe sinyen akoz ki nou anvi ratifye, akoz in vin en swivi bokou letan ki bann pei in vwar ki pe arive lo sa global warming effect.
An ’97 ti annan sa Kyoto Protocol e la ankor ti’n dir bann pei i agree pou koup carbon emissions par 2008/2012 par en serten poursantaz. Me ankor ou vwar an 2007 an Bali ler bann pei i rezwenn ankor, bann Gouvernman i finaliz Kyoto Protocol baze lo emission carbon e kwa ki bann pei zot merit come sakenn pei zot annan zot serten norm ki zot bezwen tonbe e agree ki zot redwi the burning of fossil fuel, emission of gases ki detri dan lanvironnman.
An 2009 Copenhagen, la bann pei ti annan en pti pe tiraye antre zot, zot pa kapab tonm dakor, Sesel eski ou fer desann 5 poursan? Moris 10 poursan? La i komans vin en mangonnen, akoz i annan en kantite keksoz ki vin dan sa bann Protokol.
Me se la ozordi 2016 la, avan 2016, i vin 2011 Durban bann pei i re-asize e zot met lakor ki an 2015 la tou keksoz zot bezwen fer sir bann emission gases e se pourquoi ki ozordi nou pe siny e nou anvi ratifye lo 2 poursan par 2020.
E sa prosesis in komans byen lontan e Mr Deputy Speaker, nou Sesel nou’n fer nou bout. E kekfwa bokou fwa, nou koman Seselwa nou pa realize, akoz enn ler nou Gouvernman i mazin serten keksoz e i fer serten keksoz. E ozordi nou Gouvernman in fer bokou keksoz pou achieve e si pa non ede achieve par anba 2 poursan. Mon a donn en legzanp:- nou annan rezerv natirel ki par lao 50 poursan:- nou bann pye dibwa ki pa ganny touse, pa ganny koupe, ki ganny kit ver e li i enportan. I zwe en gran, gran rol parey mon’n dir oparavan. Nou’n komans sey met wind energy. Nou annan bann wind energy partou lo bann zil la e li i seye pou redwir nou use of fossil fuel. So, en lot keksoz ki nou Gouvernman in fer.
Solar panels:-Gouvernman Prezidan li menm li in dir. Ozordi pe donn lankourazman bann dimoun met solar panels lo zot lakaz:-bann biznes met solar panels lo zot lakaz. I annan bann rediksyon, bann Lakonpannyen ki pe antre pou fer vini solar panels pou vann ek piblik Seselwa:- menm pou mete zot annan bann rediksyon ki Gouvernman in enplimante. E tousala i redwir nou cost, by lowering nou cost the usage of fossil fuesl ki en gran, gran kontribiter bann gas, emisyon gas dan ler. Nou osi pe experiment ozordi – Sesel pa dir experiment, i egziste me byento nou a vwar dan nou pei mon hope, sea water energy:- kot la nou pran delo sale nou servi li koman en clean gas ki napa okenn emisyon. E sa ankor i en keksoz ki pou ed nou, akoz nou antoure ek delo sale.
Mr Deputy, en lot keksoz ankor nou’n fer koman en Gouvernman pou redwir fossil fuel – hybrid cars. Pa tro lontan Prezidan in monte in dir, 5 poursan. E ozordi nou vwar en kantite hybrid cars lo semen Sesel, ki vedir sa ankor i ede dan sa reduction of fossil fuel burning.
Tousala, Mr Deputy Speaker, an zeneral in fer ki ozordi nou pe get sa the Paris Convention ki par devan nou e la li in fer mon krwar i en keksoz ki Sesel, in zwe son rol e i ankor pe zwe son rol. E mon krwar nou en avangard dan sa domenn. E mon krwar nou enn bann Leaders ki i only fair and just ki nou ratifye sa Konvansyon.
Mr Deputy Speaker, yer swar ler mon’n debarke lo Cat Cocos pou mwan vin travay isi parey mon labitid, sa oter ki gangway ti ete avek Lasose pou desann lo Cat Cocos ti telman apik ki, nou ti zis enposib pou nou kapab debarke:- konmsi pandan 5an mon’n travel 4 fwa lo bato koumsa, nou’n pase ek bann gran mare, zanmen nou’n deza ariv – Cat Cocos ariv sa oter avek Lasose. E relman pou debarke nou ti bezwen al an deor, par deryer bato akoz lapant i en pti pe pli ba deryer e nou’n kapab touzour debarke.
Mr Deputy Speaker, mon pe servi sa legzanp senp, akoz zis pou montre nou, ki letan parey labitid i pe kontinyelman sanze. Legzanp i reel ozordi. Isi aparaman menm pandan wikenn osi bann delo ki’n monte, mare o, nou pe dir, in bokou pli o ki son labitid. An mezir ki lalin i deklinen parey nou tou nou konnen, sa fenomenn i enn ki natirel li. I ariv 2 fwa dan en lannen:- Mars ek Septanm. E o-kour nou listwar nou bann Peser Seselwa ki mon annan bokou respe pou zot, in apel sa Mare Lekinoks:-savedir i normal ki i annan sa mare. E parey mon’n dir i reprezant sa pasaz ant lalin ouswa son orbit pandan ki lalin i plenn avek lalin pou nouvel lin.
Me problenm Mr Deputy Speaker, i menm si ki i en fenomenn natirel, nou gannyen sa bann letan ki mare i o pandan 2 fwa dan lannen, me sa voyaz in bokou pli o ki labitid. E se sa ki enkyetan. Se sa bann moman ki letan lapli, menm si nou abitye ganny sezon lapli, lapli i tonm pli bokou ki labitid. Soley ou a krwar i sof bokou plis ki labitid e se sa ki enkyetan konmela. E bokou dimoun e lemonn antye i pe koz lo sa bann levennman ki pe arive as levennman ki annan pou fer avek sanzman klima.
Mr Deputy Speaker, mon pwen parey mon’n dir, se sa lentansite ki sa i vini tanzantan e byensir nou koz sa avek Lesofman Later ki li i en term ki nou servi pou dekrir sa bann sanzman dan bann fenomenn natirel nou letan. Logmantasyon dan tanperatir sirfas Later i pe afekte tou dimoun, byensir. Sesel koman en pti leta zil, i santi li bokou, bokou konsernen, pou bokou rezon.
50 poursan nou teritwar i proteze. Se sa nou dipen, se sa nou larises. Sesel si i perdi son lanvironnman, nou fouti koman en Nasyon. Nou fouti koman en pei. Nou fouti koman en pep. Paris Agreement alors, pe ganny regarde koman probableman Lagreman enternasyonal pli enportan dan nou listwar. Son lafors i dan partisipasyon preski iniversel bann pei pou aksepte zot responsabilite. An tou i annan 196 pei enkli Sesel, ki pou siny sa Lagreman. Byensir nou kapab dir ki bann pei ki’n met politik dekote pou premyer fwa dan listwar nou pei. Sa monn vreman zot in met politik dekote, pou zot kapab koz lo en keksoz ki afekte tou dimoun, ki afekte tou pei. Sa Paris Agreement pe anvoy en mesaz kler pou bann envestiser, Businessmen e osi bann ki fer Polisi. Mesaz se ki sa tranzisyon global pou lenerzi prop i la pou reste e ki bann resours pou bezwen sanze. E zot pe dir aret servi bann fossil fuels, sa bann karbiran ki larg toxic carbon e lezot gas emefer dan ler.
Mr Deputy Speaker, Sesel anba direktiv Prezidan Michel, in koz bokou lo sa zafer sanzman klima e nou kapab dir ki nou Prezidan i enn bann sanpyon an sa ki konsern deba e koze lo sanzman klima. E partou kot i ale, toultan i fer son prezans konte e touzour i annan keksoz pou li dir. Bokou Polisi in deza an plas Sesel pou diriz ver en pei pli sansib a nou lanvironnman. Prezervasyon nou bann zone Kot-yer. Polisi i deza an plas kot nou napa drwa fer konstriksyon mwens ki 25 met avek lakot. Me kestyon ozordi ki nou devret pe demann nou lekor i, ‘Eski nou pe respekte sa bann Polisi?’ Repons i non, parske bokou konstriksyon i ankor pe ganny fer mwens ki 25 met avek lakot. Prezervasyon nou bann lanmer, larivyer e lezot striktir natirel:- demars nou Gouvernman pour ki nou servi plis lenerzi renouvlab. La mon pe demann avek Gouvernman pou akseler sa demars pour nou zabitan servi plis lenerzi renouvlab.
Mr Deputy Speaker, Lartik 4 (19) dan sa Paris Agreement i fer referans ki tou bann parti konsernen, i bezwen ranforsi zefor pou met an plas pli mezir e Schemes pou sipor Lartik 2 (1) ki koz lo devlopman dirab e zefor pou elimin lapovrete. Legzanp reel k i ozordi nou pei pe fer fas avek, depi lannen komanse se finansman par Gouvernman pou enstal bann Pano Solar gratwit lo bann lakaz, pou nou bann fanmir pli vilnerab. La Digue nou pe vwar plis bann club cars. En pti pe partou atraver pei, i annan lalimyer ki servi lenerzi soler.
An konklizyon Mr Deputy Speaker, mon swete ki Gouvernman avek sinyatir sa Lagreman, i ava annan plis pouvwar pou li kapab vwar e re-vwar bann sityasyon klimatik ki pe afekte nou sak zour. Koman en Manm responsab pou bann zil pros, mon swete ki Gouvernman i komans re-vwar e annan plis plan pou bann lenfrastriktir tel ki semen, delo, elektrisite, sewerage ki lo lakot e ensi ki bann warehouse Manze ki zot osi zot ganny trouve lo lakot konmela ki kapab ganny relocate dan bann landrwa en pti pe pli o:- ki Gouvernman i komans adopte en plan lonterm e ki nou zenerasyon ki la, i pe vwar larealite sanzman klima toulezour, kapab pli konpran e komans anmenn sanzman dan planifikasyon:- pour ki nou zanfan i benefisye byensir. Ozordi nou’n ganny en sans pou anmenn sanzman – en sanzman ki pou kit nou pei e sa monn pli zoli ki nou’n vin zwenn. Paris Agreement pou en testimony abilite nou sosyete pou met dekote tou diferans e fer fas kolektivman avek defi sa monn. Lefe ki sanzman klima i en menas pou sekirite, prosperite tou sosyete e sel fason pou adres sa defi se dan linite. Sesel i alors bezwen bouz avek plis lanbisyon, avek ferver, determinasyon pou li osi fer listwar, form par en Lagreman mondyal e iniversel.
Sesel i bezwen plis ki zanmen kapitaliz lo sa komitman global, pou kapab prezerv nou plannet pou nou zanfan e pou nou aryer pti zanfan.
Bon, Right of Reply loter Mosyon.
Mon krwar bann dimoun ki’n entervenir, bann Manm Lasanble Nasyonal in fer le pwen. E the Paris Agreement is the Agreement ki tou bann Parlman pe ganny demande pou siporte e ki tou bann pei pe ganny demande pou form parti. E Sesel i enn bann pei ki pe tre aktif e ki’n tre aktif pou formilasyon the Paris Agreement.
Alors Mr Deputy, mon remersi bann Manm ki’n entervenir e mon remersi bann Manm davans pou siport sa Mosyon.
Bon, lo sa Mosyon nou pran en vot. Tou bann ki an faver? Inanim. Mosyon in ganny aprouve e avek sa osi nou fini nou travay pou ozordi.
E parey in tradisyon Lasanble, pou pran en break e pou repran pou son dezyenm Term le 17 Me.