Enpòtans lang matènèl – Robert Berrouët-Oriol
Enpòtans lang matènèl
Se lan dat 21 fevriye 2000, òganizasyon entènasyonal UNESCO prandesizyon selebre Jounen entènasyonal lang matènèl. Depi lè sa a, chakane, tout peyi ki manm UNESCO selebre fèt sa a lan dat sa a. Objektif jounen saa se fè pwomosyon egzistans plizyè lang ak plizyè kilti lan sosyete modèn yo.
Yon lang matènèl se premye lang timoun akeri lan fanmi kote yoelve. Lengwis yotoujou fè yon diferans ant lang matènèl, lang etranjè, dezyèm lang.Kretyen vivan pa aprann lang matènèl sosyete kote y ap viv la. Yo akeri li lankontak yo genyen ak fanmi yo, zanmi yo, ak tout moun ki ap viv lan sosyete a.Pou esplike sa, sèten lengwis tankou Ameriken Noam Chomsky ak lòt lengwis kipanse menm jan ak li vini ak ipotèz yo rele «ipotèz ine». Dapre ipotèzsa a, tout kretyen vivan fèt avèk yon ansanm prensip ak paramèt yo rele Gramèinivèsèl ki pèmèt timoun akeri rapidman lang yo tande moun ap pale lansosyete kote y ap viv la (Chomsky 1986, 2002). Lang matènèl tout Ayisyen ki fètepi elve ann Ayiti se kreyòl. Yo akeri li depi yo tou piti lakay yo, anvan yoale lekòl, apati laj twazan osnon katran. Lang matènèl tout Ayisyen sekreyòl, se pa franse. Donk, se lang kreyòl nou menm Ayisyen va selebre samdipwochen 21 fevriye 2015.
Yon lang etranjè se yon lang ki pa natif natal lan yonpeyi. Yo anseye lang sa a lan lekòl menm jan ak tout lòt matyè yo anseye lanklas, men yo pa sèvi ak li kòm lang kominikasyon lan sosyete a, pou konduiaktivite lan biwo leta, lan fè komès, lan pale toulejou, lan jwe, …Angle se yonlang etranjè pou majorite Ayisyen natif natal. Genyen moun ki di franse se yonlang etranjè tou pou Ayisyen. Mwen p ap kouri di se manti paske genyen plizyèAyisyen ki pa konprann anyen lè yo tande moun ap pale franse osnon si yo meteyon liv franse devan yo. Men, li difisil pou moun avanse seryezman ke franse seyon lang etranjè pou tout Ayisyen ann Ayiti.
Yon dezyèm lang se yon lang ki pa lang natif natal lanyon peyi men yo sèvi ak li lan domèn tankou edikasyon, gouvènman, biznis,jounalism… An jeneral, yo sèvi ak li ansanm ak yon lòt lang lan sosyete a. Noujwenn sitiyasyon sa a lan yon seri peyi ki se ansyen koloni peyi ewopeyen,tankou Jamayik, Giyàn angle, Nijerya… Pa egzanp, lan twa peyi sa yo, angle se dezyèmlang (Li se lang ofisyèl tou). Men, li pa lang natif natal. Lan Jamayik akGiyàn angle, lang natif natal la se yon lang kreyòl (yo rele li patwa).Lan Nijerya, gen plizyè lang natif natal.
Konsèp dezyèm lang lan vin pran yon dezyèm sans lan sètenpeyi endistriyalize, tankou Etazini, Frans, Kanada, Angletè,…kote li deziyenlang imigran ki gen yon lang matènèl deja men ki aprann lang (franse, angle)peyi sa yo paske se la yo deside viv tout rès lavi yo. Pa egzanp, gen anpilimigran ayisyen lan Etazini ki adopte angle kòm dezyèm lang yo paske selan peyi sa a yo deside pase rès lavi yo.
Si nou byen konsidere sitiyasyon lengwistik Ayiti, nou pa kapabdi franse se dezyèm lang Ayiti, malgre gen plizyè eleman definisyon dezyèmlang ki kapab vo pou Ayiti. Pa genyen ase Ayisyen ki pale, li, ekri,e konprann franse (petèt mwens pase 10%) pou nou ta di lang sa a reprezante dezyèmlang pèp ayisyen. Men, genyen endividi Ayisyen ki posede franse kòm dezyèmlang yo. Sepandan, tout Ayisyen ki fèt epi elve ann Ayiti konn pale kreyòlsan pwoblèm. Kreyòl se lang matènèl yo.
Lang matènèl se premye lang yon moun pale lan sosyete kote l apviv la. Se li ki pèmèt nou siyale prezans nou sou latè, idantite nou, kiltinou. Lang matènèl kite tras li sou ki jan nou pale lòt lang.
An jeneral, lengwis yo estime genyen anviwon 6.000 lang mounpale sou latè. Men, se pa tout ki gen menm estati sosyal osnon politik lansosyete kote moun pale yo. Dapre lengwis franse Claude Hagège (2000), chak ane,genyen anviwon 25 lang ki disparèt, e rive lane 2100, kapab genyen 4500 lang kiap disparèt. Yon lang disparèt lè pa genyen moun ki pale li ankò osnon lè yonlòt lang ki sou «mache lengwistik» la (Bourdieu 1982), ki pi konpetitifpase li osnon ki bay plis avantaj sosyal, rive dechouke li epi elimine li. Sase youn lan pi gwo menas ki ap vize lang yo. Gen lòt menas ki pi grav toujou.Lè moun ki pale lang diferan antre an kontak, genyen posiblite pou youn lanlang sa yo layite kò li tout longè epi depase lòt lang yo. Lan epòk n ap vivkounyè a, se sa ki rive lang angle. Depi fen dezyèm gè mondyal la, apre 1945,kote Etazini tounen pi gwo pisans militè, syantifik, teknolojik, ekonomik,majorite peyi sou latè sibi yon dominasyon kiltirèl ameriken ki manifeste lan mizik,sinema, edikasyon, fason abiye, fason manje,… Dominasyon kiltirèl sa a pwolonjejis lan kesyon lang. Jounen jodi a, se lang angle ki ap domine tout lòt langkretyen vivan pale sou latè. Lang angle tounen lingua franca epòkkontanporen an. Etazini difizelang angle lan tout peyi sou latè paske se meyè mwayen pou repann dan lemonnpwòp «vision du monde» pa li. Men sa lengwis franse Claude Hagège (2012)di sou sa: «L’exportation de l’anglais joue, [d’autre part,] un rôleessentiel dans la diffusion de l’idéologie américaine et de la conception quel’on se fait, outre-Atlantique, de la politique et de la démocratie.»(Ekspòtasyon angle jwe yon michan wòl lan repann ideyoloji ameriken ansanm akjan Ameriken yo konsidere politik ak demokrasi) [tradiksyon pa mwen]. Lan epòkn ap viv kounyè a, sinema ameriken fin popilarize lan tout peyi sou latè sa yorele “American way of life”, ak “American way of thinking”.(Hagège 2012).
Sa yo rele “mondyalizasyon” lan epòk kontanporen an se plis yondominasyon kiltirèl ameriken ki fin enpoze li lan tout peyi sou latè. Denonsedominasyon sa a se pa pa rayisman lang angle ak kilti ameriken. Se plede poukenbe yon divèsite lengwistik e kiltirèl dan lemonn, se fè pwomosyon tout lang,tout kilti. Se limanite k ap pèdi lè lang lokal yo ap disparèt, lè se yon sèl emenm lang lan k ap ranplase yo. Fete jounen entènasyonal lang matènèl lan yonsosyete se pran pozisyon kont yon sèl fòm panse, «contre la pensée unique».Fete jounen entènasyonal lang matènèl se aprann valè tout lang kretyen vivanpale, se respekte lang sa yo. Pou nou menm Ayisyen, lang matènèl nou se kreyòl,se li nou dwe selebre. Se ladan li nou jwenn richès kiltirèl ki se yon trezònou dwe konsève.