Tuesday 20th March 2012 – The National Assembly of Seychelles
Home » Verbatim » Verbatim - First Term 2012 » Tuesday 20th March 2012
Bonzour tou bann Lasanble Nasyonal, tou bann dimoun ki pe ekout nou, tou bann lezot dimoun prezan. Ozordi lo Order Paper nou annan nou 3 Mosyon e premye Mosyon i annan pou fer avek ratifikasyon en protokol ki mye koni konm Protocol Nagoya, e sa Mosyon pe ganny prezante par Leader of Government Business. Mon pou envit li alor pou prezant son Mosyon.
HON MARIE ANATOINETTE ROSE
Mersi Mr. Speaker. Bonzour toulmonde, parey Mr Speaker in dir devan nou bomaten se en Protokol apele Nagoya Protocol. Mr Speaker anba lartik 64(4) nou Konstitisyon mon pe soumet sa protokol devan nou lasanble pou konsiderasyon.
Mon’n aprann ki Mr Speaker ki sekretayat Convention on Bio Diversity ki tonm anba progranm lanvironman pou Nasyon Ini ki baze Canada I tre eksite avek nouvel ki Sesel in ariv lo sa staz lo sa protokol in ariv devan nou parlman e a moman ki mon pe koze zot pe atann desizyon ki nou parlman i annan pou fer lo sa protokol.
Santiman ki reflekte lenportans ki bann gran lorganizasyon i atas avek bann pti pei parey Sesel zisteman pou nou rikord lo proteksyon lanvironman e osi bann lespes plant ek zannimo ki nou’n prezerve dan sa demars. Sesel i osi ozordi enn bann pei ki annan en bon rikord lo prezervasyon lanvironman, lo koleksyon lenformasyon lo bann lespes natirel ki nou annan, nou annan pa mal en database ase enportan lo bann plant ek zanimo ki nou’n dekouver dan nou lanvironman e osi lo nivo resers lo bann plant ek zannimo ki annan ki’n ganny fer isi Sesel.
Mr Speaker petet nou pep pa konnen i annan en kantite siyantis ki toulezour pe korespond avek nou bann siantifik Seselwa, i annan en kantite dimoun baze isi Sesel, i annna en kantite liniversite ki annan kontak enportan avek Sesel e ki toulezour zot pe fer en kantite travay resers lo nou bann plant andemik ki nou annan e osi bann lespes zanimo ki nou annan isi Sesel.
Bann lannen ki’n pase nou’n ofer lemonn en kantite resours, konesans ki Sesel i annan e zisteman sa protokol ki nou pe vwar ozordi i fer plizyer demars pou protez bann pti pei lo non selman bann resours natirel ki nou annan e ki nou annan potansyel tir profi ladan me osi dan proteksyon konesans bann Seselwa ki konn tre byen kimanyer pou itiliz byen sa bann resours. I annan en kantite Seselwa, pa zis siantifik me bann dimoun ki’n annan konesans e zenerasyon, zenerasyon ki konnen kimanyer pou servi bann resours, kot nou lakour tazantan en gran paran i dir ou be si ou bwi tel keksoz, si ou fer tel keksoz i bon pou vant fermal, i bon pou isi i bon pou laba. So tou sa bann konesans anba sa protokol i annan proteksyon pou non selman resours natirel ki nou annan me osi konesans lokal ki nou annan lo bann plant ek zannimo.
Mr Speaker ozordi Sesel e lemonn pe fer fas avek plizyer defi e tou i tourn ver en sel keksoz, e sa se kimanyer lemonn pou sirviv dan sa prosen deseni avek logmantasyon rapid dan demann pou lenerzi, nouvo teknolozi e nouvo medikaman. E ki sa bann defi Mr Speaker? Sa bann defi par egzanp ki lemon, ki nou tou nou konnen lemonn pe fer fas avek – ozordi se resours lenerzi. Nou konnen ki fuel, lenerzi fuel i pa i pou fini en zour – infinite e sa i fer ki lemonn antye pe rod nouvo lenerzi alternative, lenerzi soutenab me osi en nouvo sours lenerzi ki pou tenir nou lemonn e tenir tou sa devlopman ki nou’n fer e tou sa depandans ki nou annan lo lenerzi dan sa prosen deseni and beyond. Tou dimoun i konnen ki si en zour nou dekouver en micro-organism, nou dekouver en plant, nou dekouver en zannimo, nou dekouver en pti bakteri ki kapab vin en sours alternativ pou lenerzi sa pou nouvo lor, nouvo dyanman e nouvo fuel ki lemonn pou viz ver sa.
Mr Speaker i osi annan bann defi, bann nouvo legzizans medikal ki lemonn i ala resers bann vaksen. Nou konnen ki i annan en kantite maladi ki avek nou ozordi me ki pou avek nou alavenir ki nou pa ankor dekouver e nou pa ankor dekouver vaksen pou zot. I annan bann nouvo resers kosmetik, nou konnen ki zonm i anvi viv pli lontan, I anvi viv pli byen, i anvi viv pli konfortab, i annan bokou resers pou vwar nouvo fason pou ranplas bann organ ki anann deficiency dan lekor imen. Resers pou koriz bann genetic deficiencies ki lekor imen i ne avek si en dimoun i kapab ne san alzheimer oubyen parkinson oubyen down syndromes – ou krwar zeneralman ki sa pou rann lavi imen bokou pli byen so i annan en kantite resers dan sa direksyon.
Mr Speaker osi dan sa lalinny imen pe rod nouvo fason pou kominike an servan teknolozi modern, nou anvi al pli lwen, nou anvi kominik pli vit, nou anvi dekouver lemon, nou anvi dekouver lezot plannet ki otour nou e i reste tousel poudir ki nou pe osi rode kimanyer pou servi bann mekanizm e bann plant ek zannimo ki trouve dan nou liniver.
Mr Speaker sa semenn menm i annan en progranm tre, tre enteresan lo discovery channel kot i annan en dimoun ki al otour lemonn e ki al rode ki bann deryen dekouvert ki pe ganny fer, e enn bann deryen dekouvert ki’n ganny fer se ki alavenir pou annan en pti stanp ki dimoun pou servi pou li upload lenformasyon lo son computer, i pou servi zis en stanp i pou scan li, i pou upload lenformasyon. Si son zanfan pe al lekol sa zanfan i servi sa stanp i antre dan bis e sa paran i konnen si son zanfan in ariv lekol byen, sa i bann dernyen teknolozi ki pe ganny teste. So posibilite dekouver i enfini e nou pa konnen ki direksyon nou kapab ganny vwar the next big discovery, me i kler Mr Speaker ki the next big discovery I pou trouve dan bann resers siantifik ki ganny fer partou atraver lemonn e tou dimoun i konvenki ki bann resours zenetik dan bann plant ek zanimo sirtou bann pti organizm i posed gran potansyel pou bann nouvo dekouvert.
E o sant tousala Mr Speaker se resours presye bann pti pei opre bann gran lakonpanyen ki okenn dekouvert enportan pou fer zot vin tre tre ris. Me ki arive avek proteksyon sa resours kot sa bann pei i sorti e ki arive avek konesans lokal bann pep. Mr Speaker sa protokol ki devan nou in ganny fer avek en lavwa for bann pti pei ki souvann fwa ganny vyole zot resours, sa i rezon akoz bann gran, gran pei endistriyalize pa oule siport sa protocol, zot pa oule narnyen pou fer avek sa protokol. E sa i rezon akoz bann pti pei parey nou nou bezwen siport sa protokol. Annefe sa protokol kid evan nou i pe ganny nonmen koman en protokol lo bann pti leta zil zisteman akoz bann pti leta zil i konsyan ki zot se bann pti leta zil e bann pei ki mwen devlope, sou devlope, ki ozordi posed pli gran potansyel pou sa bann dekouvert e ki ozordi i annan resours ki pankor ganny eksplwate.
Mr Speaker mon pou pas brefman lo bann lartik ki zisteman ofer proteksyon bann pti pei e kote Sesel i sitie dan tousala. Premyerman lartik enn sa protokol i dir ki i devret annan fair and equitable sharing of benefits. Savedir vreman lartik 1 i dir ou ki tou bann parti ki rantre dan sa protokol ek en parti prenan sa protokol i bezwen partaz benefis, i bezwen annan kek benefis e i dir fair and equitable sharing – savedir napa enn ki merit ganny plis ki lot, swa sa enn ki annan sa resours ouswa sa enn ki anvi dekouver e devlop sa resours. So mon krwar i zisteman byen ki lartik 1 i set lobzektif sa protokol tre byen, tre detaye e tre kle.
Mr Speaker lartik 5 i al dan bann detay lo ki si sa fair and equitable sharing, e i donn detay lo bann polisi, bann steps lezislativ, administrativ e bann polisi ki anplas e ki devret anplas dan sa pei kot sa resours i ete me osi lo nivo mondyal e osi lo nivo biznes ki si demen i annan en biznes ki anvi rantre dan en lakor avek petet Sesel lo en dekouvert ki pou annan Sesel, lartik 5 i fer sa byen kler.
Mr Speaker lartik 7 i tre tre enportan pou nou e pou Seselwa akoz i koz lo access to the traditional knowledge associated with genetic resources e parey monn dir ozordi plis ki zanmen nou pa devret dout traditional knowledge, en kantite dekouvert ki’n ganny fer dan lemonn in zisteman baze lo bann konesans tradisyonnel e bann konesans tradisyonnel en kantite i baze lo trial and error, i baze lo aksidan. Nou bann gran paran in dekouver en dife par aksidan, e nou gran paran ozordi i dir ou si ou bwar yapannan oubyen roz anmer i geri ou vant fermal e zot konn sa par afors mank resours a sa lepok, zot in dekouver atraver trial and error ki sa plant ladan i bon pou vant fermal. Zot napa laboratwar, zot ti napa laboratwar, zot napa konesans siantifik me zot konesans tradisyonnel ozordi i tre tre enportan, e isi Sesel nou konnen i annan en kantite dimoun, en kantite herbalist ki zot annan en lasosiasyon, ki zot lezitim e ki zot osi zot pe esper raktifikasyon sa protokol pou zot kapab osi form parti sa dekouvert. Dekouvert i pa zis sorti dan en laboratwar Lanmerik oubyen en siantis ki sorti Langleter ki vin Sesel e i fer en dekouvert. En kantite dekouvert i osi ganny fer lokalman me nou bann dimoun lokal napa sa kapasite pou zot kapab osi ofer lemonn zot dekouvert, alors lartik 7 sa protokol ki devan nou i fer sa tre kler.
E lartik 8 ki swiv kot i annan bann konsiderasyon spesyal. Nou konnen nou pa kapab annan lalwa ki aplik pou tou across the board toultan sirtou ler ou pe fer fas avek bann milti-nasyonal zean ki annna bokou resours, ki annan bokou larzan e ki parfwa zot egois dan lafason ki zot fer keksoz e pou zot zot i annan en kantite pei ki’n pas dan move lekperyans zot sir en lakor avek en pei e apre pou dekouver ki zot annan resours legal e zot in pran tou sa resours ki sa pei ti kapab annan e akoz zot annan resours legal, zot annan bann meyer avoka zot kit sa pei avek narnyen e sa dimoun ki’n fer sa dekouvert lo nivo lokal napa naryen. So i annan bann konsiderasyon spesyal, me en konsederasyon ki pli enportan pou Sesel anba lartik 8(a) ki dir to create condition to promote and encourage research which contributes to the conservation and sustainable use of biological diversity ki Sesel i enportan – nou konnen ki par egzanp ki Sesel i annan en Anbasader permanan ozordi lo climate change e sa i montre lenportans ki nou Sesel nou anann lo proteksyon nou lanvironman, lo diriz sa batay lo climate change me osi lo devlopman soutenab. It’s a buzz word dan lemonn ozordi devlopman soutenab e koman ou nonm Sesel nou konnen ki 2 parol i sorti konservasyon e devlopman soutenab. Si nou annan en resours isi Sesel i pa volapenn nou annan si nou pa kapab soutenir li pou lavenir, si nou pa kapab devlop li byen e si nou pa kapab protez li byen. Nou konn en kantite pei ki’n annan resours natirel, ki pa’n kapab soutenir sa bann resours e alors zot in perdi. Alors nou bezwen protez sa pool ki zisteman annan potansyel pou fer nou sa dizef lor.
Mr Speaker i osi annan lartik 13 sa protokol ki koz lo ki arive enn fwa ki sa protokol in ganny ratifye. I pa volapenn osi ki nou pas en protokol, nou dir bann zoli diskour isi dan nou Lasanble, me nou napa mekanizm lo nivo lokal pou si en dimoun demen i dekouver en keksoz kot i ale i al kot SBS, i al kot Gouvernman, i al anrezistre son dekouvert kot registration, i rod en avoka. Lartik 13 i koz lo national focal points and compitent national authorities savedir Sesel i pou oblize annan en lotorite lokal ki konpetan dan sa domenn e i pou oblize annan en focal point, en dimoun kot mon konnen demen dan mon back yard monn dekouver en bakteri ki pou geri tel keksoz, mon krwwar oubyen monn dekouver en keksoz mon al kot sa focal point e li i ofer mwan tou bann konesans ki mon bezwen pou mwan kapab protez mon byen.
Mr Speaker en lot lartik ki tre enportan dan sa protokol se lartik 15. Nou konnen souvann fwa i annan en kantite dispit ant bann gran lakonpanyen oubyen bann gran pei e bann pti pei, e kot bann gran pei I dir ou be non ou lalwa lokal pa enportan, ou soverente pa enportan, sa ki ou annan isi Sesel pa enportan, sa ki ou annan dan ou pti pei pa enportan. Me se bann gran lalwa enternasyonal ki pou diriz sa lager legal. Lartik 15 i dir compliance with domestic legislation or regilatory requirements on access and benefits sharing. Savedir i bezwen annan sa konponan local, i bezwen annan bann lalwa lokal ki bezwen ganny prezerve e mon kontan ki sa protokol i zisteman koz lo nou lalwa lokal e kote nou lalwa lokal i rantre avek zisteman bann gran protokol enternayonal e bann gran lalwa enternasyonal.
E Mr Speaker lartik 18 i koz lo compliance with mutually agreed terms. Enportan, i pa zis dir ki nou bezwen annan en tel lalwa, nou bezwen annan en isi, nou bezwen annan en laba me i koz lo kimanyer ou comply avek sa bann lalwa, kimanyer ou comply avek bann terms of agreement e fodre ki toulede, touletrwa, toule kat parti i comply avek bann agreements.
Mr Speaker osi enportan pou en pti pei parey Sesel se lartik 22 ki koz lo capacity and capacity building. I pa enportan nou annan tousala zisteman, i pa enportan nou annan en focal point, nou annan tou bann mekanizm lokal si nou nou pa tir benefis lo en dekouvert potansyel. Si demen Sesel i dekouver dan son lanmer en pti organizm ki kapab vin prosen sours lenerzi nou Seselwa i bezwen annan kapasite, nou liniversite i bezwen annan kapasite, nou bezwen avan ki zot al extract, avan ki bann dimoun ki annan konesans ladan i al extract sa zot komans deza komans invest dan nou pei, zot deza komans vin set up en pti laboratwar dan nou liniversite. Zot deza rod detrwa Seselwa pou donn nou Seselwa konesans dan sa domenn, zot deza pe koz avek en avoka lokal pou sa avoka konn enpe plis dan sa domenn. So e demen si zot dekouver ki look we were wrong, sa orgizm ti napa naryen pou fer avek the next big discovery nou nou konnen ki deza nou’n tir en benefis ladan, nou konnen fine napa problenm nou move on me Sesel i deza avan tir en benefis ladan.
Mr Speaker vwala enpe bann benefis ki Sesel pou tire ladan. I pa dir ki en protokol napa dezavantaz me mon’n lir sa protokol byen an detay e mon vwar ki lavantaz ki Sesel i annan i boukou plis ki bann dezavantaz. Nou nou bezwen e mon konnen, mon okouran ki bann dimoun zisteman i lo standby, zot in fer zot dekouvert, zot krwar zot annan konesans dan serten keksoz sirtou bann herbalis, e zot pa oule fer naryen ozordi akoz zot konnen zot napa proteksyon, zot konnen si zot ale – mon ale mon dir ek X mon dir monn dekouver sa, X i kapab pran mon konesans, i kapab pran mon dokiman eksetera e pran li pou li, pou son lekor. So mon osi otan ki bann serser atraver lemonn pe atann sa protokol nou osi nou bann dimoun lokal pe atann sa protokol pou fer sir ki zot ganny proteksyon neseser.
Mr Speaker vwala en pti pe bann detay sa protokol, nou espere ki en fwa aprouve nou bann lorganizasyon lokal a fer tou le neseser pou zisteman protez bann keksoz ki nou annan isi Sesel, bann plant ek zannimo, nou Biodiversite. Mr Speaker Sesel i renonmen pou protez son Biodiversite e sa protokol in vin devan nou apre plizyer move leksperyans ki bann pti leta zil in pas ladan, nou konnen paregzanp ki bann pti pei dan pasifik I move lekperyans akoz zot bann resours ki zot annan. I annan en kantite nou bann pei zanmi Lafrik ki annan move lekperyans e sa i rezon akoz ankor ennfwa sa bann gran pei endistriyalize annefe tou bann gran pei endistriyalize pe refize ratifye sa protokol. Akoz zot konnen enn fwa ki sa protokol I ganny ratifye zot pa pou kapab ale zis al pran en resours dan en pti pei.
Ler mon dir sa Mr Speaker okenn lalwa, okenn protokol napa retrospective effect, savedir okenn dekouvet ki’n deza ganny fer malerezman i tonm lo bann lagreman ki ti deza la avan e sa i rezon ankor enn fwa akoz bokou nou bann dimoun lokal, bann ki monn ganny sans koz avek i dir mwan mon konnen ki monn dekouver tel tel keksoz, i annan bokou deba paregzanp ki pe gany fer lo bwa torti, ozordi dan Sesel e bann dimoun I dir be mwan mon konnen ki sa I kapab fer – mon pa pou koz lo la, mon pa pou partaz mon konesans ziske ler sa protokol I ganny ratifye.
Mr Speaker mon soumet sa protokol devan Lasanble pou konsiderasyon e aprouvasyon. Mersi.
Mr Speaker the Motion is seconded, mon ava entervenir en pti pe pli tar.
Mr Speaker, koleg MNA bonzour. Bann size lanvironman i pasyon bokou dimoun, depi sa pti pronmnad dan ou zarden ziska sa vizit lo Mont Seber dan leo Cascade ou glasi Copolia, sa i fer ki mon pa pou rat sa loportinite pou koze ou menm aport mon sipor lo okenn Mosyon ki annan pou fer vaek lanvironman.
Koman en zournalis lanvironman mon’n kapab apresye sa e fer mwan vin sansib a nenport size lanvironman. Konvansyon lo diversite biolozik i annna 3 lobzektiv. Konservasyon diversite biolozik, lizaz dirab sa bann konponan e lapartaz egal bann benefis son resours zenetik. Mosyon devan nou ozordi pe demann nou pou siport sa trazyenm lobzektiv adrese dan sa protokol, me avan aport mon sipor mon pou bezwen anmenn en pti largiman devan e sa i konsern nou pozisyon lo balans ant premye lobzektiv e trwazyenm. Sesel in ganny beni avek lanvironman natirel, eksepsyonnel ek en listwar konservasyon ris e sa in fer ki ozordi nou pep pe zouir en o standar lavi e byennet sosyal e ekonomik. Malgre problenm tel ki presyon lo litilizasyon later pou konstriksyon, polisyon e sanzman klima an rezilta devlopman imen nou bann polisi konservasyon in fer ki Sesel i annan li 2 sit leritaz mondyal plis ki 47 poursan later ki proteze anba park nasyonal teres i en douzenn park maren. Nou Biodiversite ki konpri tou lespes plant, zannimo e mikro-organizm I tre ris e inik. E de lot kote lanvironman Sesel pe ozordi fer fas avek en gro defi lespes plant anvaisan tel ki lalyann finondendron, nespes zannimo e lezot pti mikro-organizm.
Pandan ki nou rekonnet lenportans sa bann nespes dan devlopman imen tel ki lasante, lagrikiltir nou devret osi konsernen avek zot bann risk e potansyel pou enpakte lo nou Bodiversite inik, donk i alors neportan ki nou reste focus e konsistan lo prezervasyon nou lanvironnman e leritaz kiltirel. Mon dir reste focus Mr Speaker parske devan sa Lasanble ozordi i en Mosyon pou aprouv en protokol ki pe demann akse avek bann resours zenetik e en lapartaz egal lo bann benefis ki ganny tire dan sa litilizayson. Dizon demen i ganny dekouver ki dan enn sa bann nespes anvaisan i annan en kemikal ki geri kanser par egzanp, e nou Sesel nou bezwen malgre sa dekouvert reste focus lo premye konponan sa konvansyon ki konservasyon nou diversite biolizik.
Propriyete entelektyel tradisyonnel en dizenn ouswa lokal i vedir bann tradisyon pratik. Lenformasyon, sazes ki serten rezyon ouswa kominote i posede, ler nou antann granmoun dir montosyel i bon pou lerni, en pti efizyon 7 fey korsol a desann ou tansyon, oubyen menm 2 pti fey kaspyant i a kas latou sa pti baba i bann konesans ki’n pase zenerasyon zenerasyon. Se sa bann konesans parey ki nou kiltir i esey a tou pri pou prezerve, me kimanyer ou prezerv sa kont en monn kot dimoun pasyonnen avek bann tel lenvansyon I fer resers apre resers zis pou dekouver tel ou tel latizann, tel ou tel kemikal pou fer marse, tel ou tel masin.
Sa protokol pe senpleman demann nou pou siporte ki i annan en lalwa pou protez sa bann konesans koman byen e propriyete sa pei, kominote ou group e ki si zanmen demen okenn keksoz di-de byen i ganny dekouver dan en lespes ouswa konesans ki en kominote i posede sa bann benefis i a ganny partaze avek sa kominote an kestyon. Pou tro bokou fwa dan lepase depi letan kolonizasyon sa bann pti pei in ganny vyole zot dwa pou posed en byen ki pou zot. Benefis ki entel lakor pou aporte pou sa Sesel i devret gran parseki proteksyon lanvironman i reste azandan limero enn Sesel pou son devlopman e byennet. E enn bann gran benefis ki nou kapab retire ladan se dan nou 2 metod konservasyon ki’n in situ ouswa ex situ ki nou ganny plis valorize lefet ki Sesel pe met bokou lanfaz lo sa dezyenm metod konservasyon ki enkli bann zarden e sant Biodiversite tel ki sant Biodiversite Barbaron. Nou pou kapab ganny plis lekpertizm e pou kwa pa plis lekipman pou nou kapab kontinnyen prezerv nou lanvironman. Mersi Mr Speaker.
HON SABASTEIN PILLAY
Mersi Mr Speaker. Bonzour tou manm nou Lasanble, bonzour tou dimoun ki alekout. Mr Speaker le 2 entervenan avan mwan in fer byen le pwen lo lenportans sa protokol e lenpak ki i pou annan lo proteksyon Biodiversite nou pei. Sa ki mwan mon krwar mon le fer se ki mon oule al raport sa deba en pti pe pli lwen.
Nou pei i dan en rezyon ki ganny konsidere koman ris an biodiversite, bann lezot pei dan sa rezyon i Madagascar, Comore, Maldive tou sa bann pei i ganny konsidere koman bann pei ki ris an Biodiversite e par lefe ki ozordi i annan en relasyon tre pros ant Biodiversite e devlopman farmasetik i fer ki nou bezwen vin pli vizilan, pli vizilan akoz in estimen ki lendistri farmasetik in kontribye apepre 250 bilyon dolar pandan sa bann dernyen lannen pou bann gran gran lekonomi lemonn. E in menm prouve ki i annan resers ki ti ganny fer lo en prodwir farmasetik apel (..) e li i ti kontribye 9 bilyon dolar pandan peryod 1992 ziska 2002 pou enn parmi bann pli gran konpanyen farmasetik. Sa i fer ki sa bann resours i annan potansyel pou generate en kantite reveni pou bann pti pei e pou sa rezon i enportan ki nou rod diferan fason pou nou protez zot. Lezot bann drugs ki pe ganny prodwir a la baz bann prodwi biodiversite, prodwir natirel par egzanp i annan exanacid e li i ganny servi koman en substitute pou insulin, i annan en drug ki apel artemisinin li i ganny servi pou tret malaria. I annan carptopril li I ganny servi pou lower blood pressure, i annan calciar i ganny servi pou tret leptospiroz, e i annan bann metabolic extracts ankor ki ganny servi ki pe ganny teste pou zot lefe ki zot annan lo tretman bann kanser, tel ki kanser kolonn, breast cancer e prostate cancer.
So Mr Speaker resers pe prouve pou dir 40 poursan bann prodwir farmasetik i ala baz natirel e se sa ki fer ki nou bann asset, nou bann resours natirel ki nou annan nou bezwen rod tou fason pou nou proteze e pli enportan rod tou fason pou nou kapab kataloge e pou konnen ki sa bann rsours natirel ki nou annan ki kapab annan en lenpak lo lendistri farmasetik, ki sa bann resours natirel ki nou annan i kapab anmenn en reveni pou nou pei.
Mr Speaker mon kontinny sa deba e mon kontinnyen servi en pti pe sa bann figures, par egzanp in estimen ki i annan tretman kanser 38 poursan bann prodwir ki pe ganny teste pou le moman i alabaz natirel e dan tretman pou bann anti-infections par egzanp i annan bann antibiotic 18 poursan i a la baz bann prodwir natirel. So sa i fer sa protokol annan en lenportans primordiyal pou nou pei, pou bann pti leta me osi i en keksoz ki angas bokou bann pli gran pei kot sa bann gran konpanyen farmasetik i reste, kot zot ankor reste en lendistri tre viab, kot zot kontribye en kantite reveni e ki fer ki sa bann gran pei pe ankouraz sa bann konpanyen farmasetik pou kontinnyen fer plis larzan, pou kontribye plis dan zot lekonomi. E dan en lenstans kot lemonn pe focus en kantite lo genenrate reveni parfwa nou annan en tandans pou bliy bann lezot issues tel ki lanvironman e ki fer ki nou bann pti pei nou bezwen rod en forum, en platform pou nou kapab asire ki nou bann keksoz ki enportan pou nou nou kapab met sa a pli gran zour, lo en pli gran lesel e se sa ki sa protokol pou provide. Me selman nou – we must make no mistake ki sa protokol i bezwen annan 150 pei pou ratifye li avan ki i rantre an mars. Mon krwar pou le moman i annan en pti pe plis ki apepre 21 a 22 pei e nou nou bezwen fer tou nou zefor pou ankouraz lezot pei dan larezyon pou ratifye sa protokol pou son lenpak ki i annan.
Mr Speaker sa protokol i enportan osi akoz i definir lafason ki pou annan akse dan ou pei par sa bann gran konpanyen, mon dir sa akoz i kapab demen parey bann lezot entervenan in dir nou trouv serten prodwir atraver alabaz natirel ki kapab anmenn gran denefis pou nou pei me selman i posib ki sa bann lagreman pa marse. Par egzanp an Lenn in deza annan menm linisyativ an 1997 e sa proze ti fail. Akoz? Ti annan tro bokou birokrasi, ti annan en vacuum policy e ti napa bann appropriate legal frame works pou fer ki sa bann konpanyen ti kapab ganny akse avek sa prodwir. An Sid Afrik par egzanp ti annan en lakor ant en gran lakonpanyen farmasetik Faiser e ankor enn fwa sa pa ti marse akoz sa konpanyen ti bezwen depans en kantite larzan kot ti annan en kantite koripsyon ki ti arise akoz lafason ki bann dimoun ti pe negosye ti napa ankor en frame work legal pou anpes sa arrive. Me i annan pei kot in marse sa bann lagreman e in anvoy en protokol in sort of kre sa lanvironman pou fer li marse, par egzanp Kenya ant Kenya Life Style Society en lorganizasyon kot sa lagreman ti vin value added kot bann siantis ki dan Wild Life Society ti ganny sans ganny training, ti ganny sans devlop konpetans ki menm si sa bann resers ozordi petet in fini, sa bann konpetans ki zot in gannyen i ankor la e zot kapab servi dan lezot domenn pou fer lezot resers pou ankor devlop lezot prodwir.
So mon krwar i annan en kantite benefis atraver ki nou ratifye sa protokol e i enportan ki nou reste mindfull of bann keksoz ki nou bezwen fer nayonnalman pou asire ki ler nou ratifye sa protokol nou kapab met li an aplikasyon. Souvann fwa Mr Speaker mon mansyonnen ki nou ratifye bann protokol me apre nou pa met anplas bann frame work neseser ki fer ki ler nou met zot an aplikasyon nou bezwen toultan go back e i pran nou bokou letan pou nou kapab move forward ler lezot pei in fini fer bann gran pa par devan nou. Me mon kontan pou vwar ki dan domenn konservasyon lanvironman Sesel i reste ankor enn parmi bann pei ki pe fer pli byen ki lezot e mon swete ki avek ratifikasyon protokol nou a fer tou pou nou devlop kapasite nou bann dimoun ki travay dan sa domenn pou kontinnyen enplimant sa bann protokol dan lafason ki zot devret ganny enplimante.
Me selman Mr Speaker sa protokol i annan serten dezavantaz. I annan resers ki pe ganny fer, i annan serten largirman ki pe avanse lo lasenn enternasyonal ki annan serten dezavantaz e ki nou Sesel koman en pei ki negosye par ler bann lakor milti-lateral oubyen bilateral avek bann dimoun avek bann pei nou bezwen mindfull ki ler nou ratifye sa protokol i pou annan en persepsyon lo nou i pou annan serten reperkisyon e ki nou bezwen krwar bann diplomat I ava kapab fer sa rol pli byen. Par egzanp i annan en konsern ki bann prodwir farmasetik pou ogmante, son kou pou ogmante akoz son kou pou prodwir li pou ogmante lefe ki sa bann konpanyen ler zot antre dan bann pei pou envestir zot pou bezwen kontribye plis, so pou bezwen met plis resours, sa bann pei pou negosye bann mutual benefits sharing agreements ki pou fer ki zot pou bezwen pey bann benefis moniter sa pei kot zot pe rantre pou ganny sa bann resours. Zot pou bezwen osi fer bann benefis non-moniter. Me dan sa konteks Mr Speaker mon oule fer kler ki i pa akseptab pou en dimoun sorti an deor vini pou en resours ki nou annan, servi li, fer en kantite larzan bilyon de bilyon dolar, apre nou pa benefisye. So mon krwar dan sa kote lavantaz i far outway sa dezavantaz sa protocol. En lot eleman ki kapab arive se ki i kapab ankouraz koripsyon a diferan nivo.
Mr Speaker ler en konpanyen siantifik farmasetik ki antre dan nou pei pou negosye entry pou li ganny aske avek bann resours ki nou annan i posib ki pou annan bann gro sonm larzan ki kapab esanz lanmen si nou napa bann frame work legal kler e byen definir dan lafason ki sa pou ganny fer. Se pou sa rezon ki sa protokol i koz lo capacity building dan asire ki nou annan en clear focal point, dan asire ki nou annan dimoun konpetan pou fer sa. Par lepase nou’n rod focal point aletranze me nou pa’n under study zot, me ler nou pa’n under study sa dimoun in ale, plitar nou bezwen prezan ankor re-envestir ankor en kantite pou nou kapab kontinnyen train dimoun. So sa i en dezavantaz ki nou annan ler nou pou enplimant sa protokol.
En lot dezanvantaz petet ki mon bezwen koz lo la par lepase ki nou fer se ki nou’n train dimoun me nou’n train enn ou de dimoun, dan en particular context me ler sa de dimoun i bouze nou napa lezot dimoun pou pran relev, so i enportan ki maximum dimoun i ganny sans ganny ekspoze, i ganny sans ganny bann traning neseser, adekwat pou fer ki zot kapab enplimant sa protokol dan son totalite, dan son fason ki I bezwen ganny fer.
Mr Speaker ozordi lenportans i lo rod fason pou protez tou resours ki nou annan. Nou resours maritim, nou resours imen, nou resours biodiversite tousala i bann resours ki nou pei pou bezwen the next step nou devlopman. E nou pe koz bokou lo konservasyon lanvironman me konservasyon lanvironman i koute. Onorab Ghilain ki’n koz avan mwan in fer kler e in demontre kimanyer si nou pe devlop serten konpetans dan serten domenn nou pe servi serten resours natirel nou pou bezwen servi li e I pou bezwen ganny eksplwate. E ler i ganny eksplwate i annan posibilite ki i al – I ganny detrir oubyen I disparet konpletman e se pou sa rezon ki nou bezwen rod fason pou fer nou lanvironman pey pou son prop konservasyon, e resours ki pei i annan pou met towards konservasyon i pe diminyen avek lefe ki nou pei, nou popilasyon pe agrandi e bann demann dan nou sosyete pe osi agrandi.
So sa i bann konsern ki nou annan ki nou kaapb met devan atraver en forum tel ki sa protokol ki devan nou ozordi, e avek sa Mr Speaker mon ti a kontan termin mon lentervansyon. Mersi bokou.
Mersi Mr Speaker. Bonzour bann koleg MNA, Bouzour tou bann ki alekout. Mr Speaker mon kwar ki Sesel koman en pti pei i annan bokou pou li gannyen once ki i met son sinyatir lo en tel protokol, akoz sa protokol pe donn nou koman en pei sa frame work pou kre sa proteksyon legal ki pou donn nou sa kapasite pou nou protez okenn dekouvert ki ganny fer atraver nou bann plant medisinal ki nou annan oubyen atraver okenn pti organizm oubyen okenn pti zannimo ki ganny trouve isi dan nou pei Sesel. I enportan pou nou note Mr Speaker ki laplipar bann prodwir farmasetik, bann prodwir medisinal i ganny fer lo en baz en laplant oubyen lo en baz en pti zannimo oubyen en pti organizm ki kapab alavevir ganny trouve dan pei Sesel.
Sa protokol i enportan pou nou dan 3 fason premyerman i pou din nou sa frame work legal pou nou kapab retir okenn benefis ki nou devret retire si zanmen en zour en latizann i ganny prodwir atraver en baz laplant ki ganny trouve isi Sesel. Dezyenm keksoz ki I fer, i pou donn nou sa posibilite pou nou partaz konesans dan devlopman lasyans e dan devlopman teknolozi. Ozordi Sesel i annan son Liniversite e nou Liniversite i kapab ganny servi koman sa labaz atraver ki nou pou anmas bann konesans teknolozi e devlopman lasyans dan nou pei Sesel.
En lot keksoz ki sa protokol i kapab fer pou nou se I donn nou, i anmenn nou en pa pli devan lo nivo proteksyon nou lavironnman, i kapab anpes e taler mon ava eksplike anpes over lekplwatasyon serten plant medisinal ki annan serten plant ki annan en lenportans medisinal oubyen serten pti zannimo ki ganny trouve dan nou pei e ki annan a labaz serten benefis medisinal.
En lot keksoz ki sa protokol i kapab fer se proteksyon konesans – trat serten konesans tradisyonnel ki plizyer entervenan avan mwan in koz lo la. Mr Speaker Sesel i en pti pei avek bann pti pti lafore me malgre sa nou biodiversite i enn ki larz e i enn ki gran par rapor avek grander nou pei. Annou fer krwar Mr Speaker ki en zour nou dekouver – en dekouver i ganny fer ki enn nou plant andemik oubyen enn nou bann pti organism, oubyen pti zanimo an demik i annan en gran propriyete komeryal akoz dan li i annan serten properties antibiotic ki kaapb ganny servi par egzanp pou dil avek serten kanser oubyen menm pou dil avek serten maladi tel ki maladi SIDA. Sa Mr Speaker pou fer ki bann gran gran pei pou rantre isi e pou sey vin eksplwat sa valer komersyal e sa valer medisinal ki sa plant ouswa sa organizm i kapab annan. E sela ki enportan pou nou annan sa framework ki pou protez Sesel koman en pei me pou donn li sa kapasite pou li retir sa benefis maksimanm ki nou kapab gannyen atraver sa dekouvert. Sesel i en pei ki lo nivo lasyans, lo nivo teknolozi nou pa vreman avanse e alors I pou enportan pou nou donn posibilite bann lezot pei pou retir sa benefis ki nou koman en nasyon nou pa pou kapab retire. Me i egalman enportan ki nou protez nou pei pou garanti ki nou pei i ganny from sa dekouvert maksimanm benefis pou nou kapab byensir donn Sesel e Seselwa sa meyer lavi.
Sesel i devret anann sa posibilite pou annan sa right lo sa dekouvert ki’n ganny fer. Alors sa protokol i enportan akoz parey monn dir se li ki pou ed nou kree sa frame work e se li ki pou donn li sa proteksyon.
Mr Speaker listwar in montre nou poudir bokou pei kot bann tel dekouvert in ganny fer sa bann pei pa’n zanmen annan sa legal frame work pou donn zot sa proteksyon pou zot retir sa benefis finansyel e alors bann pei eksplwater in pran sa laplant in anmenn dan zot laboratwar, in devlope, in retir sa bann chemical properties and then in prodwir serten latizann e sa pei dan ki sa laplant in ganny trouve pa’n zanmen kapab retir en benefis. Legzanp i sa ki nou apel lime tree dan Lenn ziska ozordi sa plant ki annan bann gran, gran benefis medisinal ki’n ganny ekplwate me ozordi Lenn i ankor pe sey rod benefis atraver lekplwatasyon sa laplant me I pankor zanmen kapab ganny sa benefis lo sa nivo ki i santi e devret gannyen.
Alors i enportan pou sesel pou nou vin sinNyatir sa protokol pou nou kapab alavenir ganny ent el proteksyon. Mr Speaker dan Australi lo later bann Aborizinn in osi legalman annan plizyer dekouvert ki’n ganny fer, sa bann dekouvert in ganny ekplwate, bann gran pei avek sa teknolozi in ganny benefis finansyel enorm atraver sa bann laplant, atraver sa bann pti organizm ki’n ganny trouve lo later bann aborizin an Australi me sa bann Aborizin eskan ozordi i ankor pe lager pou zot ganny sa benefis e zot pa pe kapab ganny sa benefis zisteman akoz en tel frame work pa egziste.
Mr Speaker si zanmen demen i annan en dekouvert parey mon’n dir lo en laplant andemik isi Sesel nou konnen pou dir i kapab annan en lekplwatasyon kot finalman nou kapab vwar ki sa laplant i disparet altogether. Now sa protokol i donn sa posibilite pou ki en tel laplant i ganny eksplwate lo en nivo kot sa laplant pa disparet, sa i a ganny fer atraver Mr Speaker sa posibilite kot enpe sa laplant i ganny anmennen dan en laboratwar, e laba dan sa laboratwar son bann propriyete, son bann properties, son bann chemical properties i ganny analiz e sa bann pei pou annan sa teknolozi pou tire sa bann chemical properties atraver genetic engineering, atraver molecular technology e once ki sa bann properties i ganny retire dan sa laplant e i ganny trouve ki sa bann properties i bon pou tel, tel medikaman, sa laplant li menm pa pou vin an danze disparisyon akoz sa bann properties, sa bann chemical properties pou aprezan ganny prodwir dan en laboratwar san ki nou kontinyelman enterfer avek sa laplant limenm. So sa laplant i ganny sa kalite proteksyon pou garanti ki i pa vin en laplant ki disparet. Mr Speaker dan sa konteks nou dir ki sa laplant i a ganny preserve.
En lot keksoz ki enportan e ki mon’n mansyonnen i se konesans tradisyonnel. Parey serten entervenan avan mwan in fer resorti nou konn tre byen Sesel poudir nou bann gran paran i kapab donn nou bann medikaman san ki nou al lopital pou nou sony bann ti pti douler isi, bann ti pti douler laba, en pti lafyev pou fer desann, en pti vant fermal pou nou dil avek nou bann gran paran i annan serten konesans. Now sa bann konesans i bezwen ganny prezerve e sa bann konesans i kapab ganny prezerve atraver teknolozi e sa protokol i pou donn nou sa posibilite. Ozordi nou kapab fer desann lafyev avek serten laplant e teknolozi modern i kapab donn nou sa posibilite pou nou eksplwat sa medikaman ki sa gran paran pe donn nou, eksplwate, vwar son chemical properties e servi li pou nou agrandi konesans e prezerv sa konesans e partaz sa konesans lo en pli gran lesel.
Alors Mr Speaker nou dan PDM nou krwar ki sa protokol i enn ki ekstrememan enportan e Gouvernman i bezwen li lo son kote prezan met anplas bann mezir atraver bann benefis ki I pou gannyen from sa protokol pou nou protez – pou nou kontinnyen protez nou bann plant andemik, pou nou fer sir ki napa poaching, pou nou fer sir ki nou protez nou leritaz pou bann fitir zenerasyon ki pe vini plitar.
Mr Speaker si i annan en keksoz ki Sesel i kapab retire dan en fason for dan sa protokol sa se resers siantifik e resers biolozik ki dan sa pei ozordi i lo en nivo tre ba. Seselwa i en nasyon ki entelizan, bann siantis Seselwa i bann dimoun ki tre entelizan. Problenm ki zot rankontre se sa posibilite pou zot kapab devlope lo en baz personnel. Mon mazinen pou dir ki avek en tel protokol Sesel i a kapab frot zepol avek bann lezot pei atraver transfer bann teknolozi from sa pei to Sesel pou ki Seselwa koman en pei, Seselwa koman en nasyon i ava benefisye avek lekspertizm, avek kapasite, avek kapabilite sa bann siantis ki ava sorti dan sa bann pei e vin partaz sa konesans ek Sesel.
Parey mon’n dir Mr Speaker pli boner ozordi nou annan en Liniversite atraver ki bann resers lo en pli o nivo i kapab ganny fer, bann resers ki dan lepase pa ti kapab ganny fer – ozordi Sesel i dan en pozisyon pou li kapab fer sa. E once ki nou’n vin sinyatir avek sa protokol la i ava annan sa posibilite pou annan en lesanz lide, en lesanz teknolozi ki se swa lo nivo molecular technology, lo nivo genetic engineering me selman sa bann teknolozi i a vin rantre e ariv dan nou pei e siantis Seselwa, Seselwa parey mwan avek ou i a kapab benefisye avek bann tel konesans, e sa Mr Speaker i ava fer ki alavenir dan nou sistenm ledikasyon lasyans i ava pran en pozisyon bokou pli enportan e dan reform ki ganny fer alavenir sa Minister i ava konpran poudir reform lo nivo lasyans i ava enn ki premordyal e Sesel koman en pei i ava plitar benefisyse lo en pli gran lesel, lo en nivo teknolozi.
So mwan mon krwar poudir nou bezwen donn sipor sa protokol akoz i kler ki okenn dezavantaz ki i kapab annan, tou bann lavantaz ki bann entervenan avan mwan e mwan menm in met devan i bokou outway sa bann dezavantaz, e alor sa i fer ki Sesel i a ganny proteksyon, Sesel i ava tir benefis e parey monn toultan dir okenn keksoz ki bon pou Sesel i bon pou nou, i bon pou mwan e bon pou tou Seselwa e mwan koman en lopozisyon ki responsab mon pou donn mon sipor dan okenn keksoz ki sa Lasanble i deal avek ki mon santi i annan en benefis enorm pou Sesel e pou Seselwa.
So zot kapab kont lo mwan dan sa ka pou mwan donn mon full sipor. Mersi Mr Speaker.
Bon laplikasyon obzervasyon parey bann tretman tradisyonnel in koz lo la, ou’n koz lo la, se sa ki nou apel dan lasyans empiricism e sa i labaz evolisyon lasyans pou bann siantis toultan mazin sa mo empiricism akoz i labaz tou evolisyon ouswa filozofi, layans zis pou anrisir enpe sa deba. Onorab Marie.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker ratifikasyon sa protokol Nagoya lo akse avek bann resours zenetik e lesanz ekitab lo benefis itilizasyon sa bann resours i reprezant en nouvo depar dan nou polisi lanvironman. Mr Speaker Sesel in fer bokou e in akonpli bokou dan domenn lanvironman. Nou’n deklar en gran parti nou teritwar koman rezerv natirel. Nou’n protez plizyer lespes plant ek zannimo, nou’n edik nou zanfan lo nesesite protez lanvironman e Sesel pa’n zanmen mank bann loportinite dan bann lanstans enternasyonal pou defann e promouvwar prezervasyon lanvironman dan tou son laspe.
Polisi nou Lanvironman se zisteman pou met lanfaz lo prezervasyon me ozordi zour nou bezwen revwar sa konsept prezervasyon avek bi pou fer li vin pli efektiv e anmenmtan tir serten benefis dan sa zefor tre nob ki nou pe fer. Ziska prezan nou’n prezerv lanvironman ek son bann resours pou permet dimoun enkli touris pou admir zot. Me i kler ki Seselwa pou pli enterese pou prezerv lanvironman si zot konpran ki sa prezervasyon pe anmenn zot benefis an retour. Mr Speaker dan sa nouvo konsept prezervasyon ki mon’n mansyonnen fodre nou komans avek en filozofi sov lanvironman pou ariv ver sa nouvo filozofi sov dimoun sa i vedir ki nou bezwen fer popilasyon konpran ki nou pa pe zis protez lanvironman akoz i zoli, me nou pe fer li akoz se dan lanvironman ki annan tou sa resours ki nou bezwen pou nou legzistans.
Mr Speaker sa protokol i permet nou fokaliz nou latansyon lo bann resours zenetik ki annan dan nou lanvironnman, e nou ganny ankouraze pou fer sa akoz sa protokol i asire ki personn pa pou benefisye plis ki en lot dan leksplwatasyon sa bann resours, sa i en tre bon nouvel pou Sesel dan plizyer domenn. Nou lanvironman i ranpli avek resours zenetik ki swa plant oubyen zannimo, ki swa lo later oubyen dan lanmer. Mr Speaker atraver sa protokol bann Seselwa ki annan konesans dan litilizasyon e verti sa bann resours pou benefisye ankor par egzanp bann geriser e pratikan medsin tradisyonnel ki esansyelman a labaz bann plant pou kapab esanz zot konesans. Avek bann groupman, avek menm lentere dan lezot parti lemonn, zot pou ganny proteze anba kard legal sa protokol akoz zot konesans ek lekspertizm pa pou ganny vole si en group ki fer resers oubyen en group farmasetik i fer dekouvert a la baz sa plant. Demenm en departman parey Leritaz Nasyonal pou kapab fer lesanz avek lezot pei e donn en pli gran ekspoze enternasyonnal nou patrimway kiltirel menm nou bann lenstitisyon resers parey san t resers lagrikiltir ek Liniversite Sesel pou benefisye anba sa protokol akoz zot pou kapab partaz rezilta zot resers avek lezot sant e osi ganny akse avek rezilta resers sa banns ant enternasyonnal.
Mr Speaker sa protokol pou anmenn nou polisi lanvironman pli devan e osi ranforsi nou lasyans dan nou sosyete. Mr Speaker konmela i annan en nouvo fenomenn ki pe devlope sirtou dan bann pei ki pli devlope sa fenomen se ki nou apel citizen science. Atraver citizen science bann gran siantis i travay dan bann gran sant resers ek laboratwar i travay an kolaborasyon avek bann senp sitwayen pou trouv solisyon pou serten problenm spesifik parey en gerizon pou en maladi. Sa sistenm pe prodwir bann rezilta tre ankourazan parey dan bann pei parey Lanmerik ek Lafrans. Lanmerik in menm envant sa term crowd sourcing pou dekri sa lapros avek Gouvernman oubyen bann gran sant resers ki ankouraz bann senp dimoun pou trouv solisyon pou bann problenm ki zot kominote pe fer fas avek ki swa medical, alimantasyon ou lezot.
Mr Speaker sa protokol i en mekanizm ideal pou promouvwar citizen science e crowd sourcing dan Sesel, akoz bann senp sitwayen pou ganny ankouraze pou pran par dan bann linisiativ pou eksplwat nou bann resours zenetik. Sa protokol pou osi devlop en vre kiltir resers siantifik dan Sesel akoz tou sitwayen pou vwar lentere protez lanvironman e eksplwat son bann resours zenetik dan en fason dirab e entelizan.
Mr Speaker mon pou donn tou mon sipor sa Mosyon e mon demann tou lezot Onorab pou fer parey. Mersi.
HON NATHASIA ESTHER
Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker, tou manm koleg Onorab e tou dimoun aleakout. Latansyon lo zil Sesel anver lenportans son resours biolozik e resours zenetik i date depi byen lontan menm parmi nou bann premye zabitan, e sa lesanz bann lespes plant e zannimo ant nou bann mize ant bann mize, zoo, zarden e bann lenstitisyon resers in kontinnyen atraver bann diferan pei. Sesel parey bokou pei o monn i posed bann byen natirel tel ki son bann plant e zannimo.
Bann lafore Sesel i labita plis ki 1200 lespes andemik ki parmi bokou i inik e sa i kre en gran lentere par bann lezot pei pou vin fer zot resers biolozik dan nou pei. Mon’n aprann Mr Speaker ki bokou bann gran liniversite e bann lenstitisyon resers parey bann pei Lanmerik, Larisi, La France in ganny rikorde pe antreprann bann tel resers isi Sesel. Vallee de Mai, Aldabra I parmi sa bann landrwa pli byen ganny frekante par bann tel reserser e siantis. Pou sit en legzanp, Valle de Mai i posed en lafanmiy palm ekonomik parey latannyen fey, latannyen lat, latannyen oban, latannyen milpat, parlmis e le famez coco de mer e plizyer lezot ki trouve selman Sesel.
Dan lepase bokou serser in servi sa bann tel plant dan Valle De Mai pou fer zot resers.
Souvann fwa resers pa konplet isi Sesel pou rezon nivo teknolozi ou finansyerman alors a plizyer reprizm nou bann plant ou zanimo i ganny eksplwate dan lezot pei, laba nou bann resours i ganny eksperimante pli oprofon dan sa bann sant biodiversite e souvann fwa Sesel pa okouran rezilta e pa neseserman ganny okenn benefis si i annan okenn gran reisit avek sa bann tel resours. Konfli in souvann fwa leve dan lezot pei parey Lafrik kot sa pei i annan sa resours natirel me i napa sa teknolozi ou finansman apropriye pou kapab enplimant bann resers neseser.
Boner lannen 2005 nou bann ekspert lanviornman Seselwa dan Minister lanvironman ansanm avek kontribisyon e sipor bann lenstitisyon aletranze ti ansanm drafte en dokiman legal koman lobzektiv pou promouvwar konservasyon e litilizasyon nou bann resours zenetik dan en fason soutenab. Donn e fasilit akse e litilizasyon nou bann resours zenetik dan nou pei, asir en benefis rezonnab ler ki nou’n donn akse e ler ki nou bann resours zenetik i ganny itilize pou resers. Sesel ti vwar nesesite pou kre en striktir ki pou kapab protez e eparnyen son bann resours natirel kot bann reserser pe ganny antreprann san okenn benefis e alor en tel dokiman i pou anmenn pa zis proteksyon me loportinite benefisyal. Osi i ti bezwen kre sa lanvironman apropriye pou fasilit bann resers ki pe ganny antreprann lo nou bann resours dan nou pei san ki zot andomaz nou lanvironman.
Enternasyonnalman avek en sel konvansyon ki protez biodiversite Nagoya Protocol in devlop koman en lagreman siplemanter ki siport sa konvansyon, plizyer negosiasyon ti ganny fer spesifikman pou benefisye bann pei ki zot resours zenetik pe ganny eksplwate kot zot a kapab ganny en reveni ou kre akse pou lezot siantis antre dan sa pei kot i annan sa bann resours. Anlinny avek sa Nagoya Protocol ti ganny adopte dan dizyenm meeting dan konferans bann parti le 29 Oktob 2010 an Nagoya Zapon.
Sa protokol in etabliri en sistenm anplas kot tou pei i a kapab swiv menm lalinny e annan en sel fason fer lo latransparans e sa protokol pe senpleman dir avek bann pei ki annan resours natirel pou ouver laport pou bann lezot pei ki annan teknolizi avanse pou fer resers e ki anretour sa bann pei i ava benefisye. Par egzanp Mr Speaker nou Coco de Mer i inik dan nou pei e bokou siantis i montre gran lentere pou aprann plis lo sa lespes.
Sa protokol anlinny avek en lankadreman legal nou pei i a fasilit vre latransparans pandan bann letan ki reserser i ganny lotorizasyon pou fer zot bann aktivite dan nou pei. Alor Mr Speaker avek en tel protokol dezorme nou pou benefisye o moman ki nou donn aske sa siantis pou fer en tel resers.
Mr Speaker lartik 12 dan sa konvansyon a plizyer repriz i fer mansyon ki bann parti i bezwen pran konsiderasyon bann metod e konesans tradisyonnel e prosedir e lalwa lokal sa pei kot resers pe ganny fer, alor i montre ki sa konvansyon i egzize ki bann dimoun lokal ki annan konesans lo sa bann plant medisinal par egzanp i ganny ekspoze e partisip aktivman dan sa bann tel proze e an fezan sa zot osi zot a kapab ganny rekonpanse pou zot gran konesans e ansanm esanz lenformasyon lo sa bann tel dekouvert.
Mr Speaker Nagoya Protocol in ariv devan nou Lasanble pou ganny raktifye e pe osi demann Sesel pou form parti sa protokol, san dout i kler ki en tel protokol pou anmenn plizyer benefis ki pa neseserman finansyelman me ki kapab vin dan form lekipman, formasyon, lenformasyon ki benefisyab pou bann endividi ou lorganizasyon dan nou pei.
Avek sa Mr Speaker Sesel e lezot pei i ava annan kontrol e I ava annan klanm lo son prop resours natirel.
Avek sa Mr Speaker mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon pou raktifye protokol Nagoya vi ki Sesel i annan en biodiversite inik, ki avek lespwar en zour nou a kapab vwar plziyer gran dekouvert atraver nou bann plant e zannimo andemik ki ava anmenn benefis sibstanasyel pou nou pei. Mersi.
Mr Speaker mersi. Bonzour Mr Speaker, bonzour toumanm Onorab etou dimoun ki pe ekoute. Mr Speaker sa protokol devan nou i en protokol enportan Nagoya Zapon mon krwar Zapon limenm in pas atraver bann leksperyans konteni sa protocol. Kestyon protez bann resours biodiversite e nou bann resours zenetik i en kestyon enportan akoz i annan 2 kote si ou get li. Enn I annan sa kote ki anmenn bokou benefis pozitiv pou limalite dan form lenerzi ensitswit, bann prodwir kosmetik, pou kestyon maladi, bann latizann e osi i annan son lot kote – son kote destriktiv, kapab osi arive serten lespes I ganny dekouver e ki i vin pa konnen i kapab en pwazon, en keksoz ki kapab detri limanite ouswa serten pei. Zapon in pas ladan e plizyer lezot pei i a diferan moman pas ladan akoz nou annan bann dimoun ki move, ki kapab servi sa bann move eleman pou fer osi ditor, dimal limanite. So i annan sa 2 ko teletan nou get li. E se sa ki enportan ki nou bezwen annan serten lalwa, mekanizm pou annan en kontrol lo sa dan sa ki ganny trouve dan serten pei.
Letan mon zis mazin Sesel an vites la mon gete vre lo kote lanvironman nou fer en kantite, nou annan en bon pe plant e zannimo andemik konmsi zis dan Sesel ki annan e nou protez sa bann plant, sa bann lespes ki nou annan nou annan en bann lalwa ki nou proteze, me selman si nou pa ratifye e pas zafer ki sa protokol I vin an aksyon kantmenm nou pe protez tou sa bann lespes ki annan zis kot nou nou napa en kontrol lo letan en touris i vini ouswa en dimoun i vini i vol li, i pran li ilegalman, en zanmi in donn li – konnen tou sa kalite i al anmenn deor laba e apre i devlop serten keksoz, serten prodwir e nou nou perdi tou konmsi ou rode akfer nou’n protez en bann keksoz pou nou, ki annan zis kot nou be apre nou pa benefisye narnyen letan en keksoz i ganny trouve dan sa bann lespes ki nou annan, egzotik la, bann lespes egzotik.
E prezan ou get nou teritwat lanmer osi akoz sa i pa zis lo kestyon later li i nou teritwar antye. Sa protokol i kouver osi nou bann resours maritime, nou bann pti organizm ki annan dan nou lanmer, nou bann plantone akoz ki petet lakantite ton I vin kot nou. Dan nou lanmer vi ki nou lanmer pou nou Sesel ou a krwar i en nespes lanmer pli bon, pli lo la ki tou lezot lanmer, be petet i annan keksoz ladan. Lot fwa mon tande ti annan en bato ek en laboratwar abor, li i pase li i pran bann sample partou dan nou diferan morso nou lanmer e nou pa ni konnen ki i fer avek. Ou konnen i kapab devlop serten sours lenerzi avek serten micro-organism ki annan dan nou lanmer e I benefisye e nou nou perdi tou. Nou pa pou konn narnyen. Sa protokol alor i pou met en lord dan tou sa.
En lot keksoz, detrwa lannen pase la nou’n ganny en konpromi avek Moris, nou’n anvoy devan Nasyon Ini in ganny aprouve lo extention of our continental shelf, savedir nou plato soumaren ki sirtou dan rezyon (Silemala) ki board avek Moris. Dizon demen bomaten en nespes gomon i ganny trouve dan sa area e ki i pran depi Sesel i anmenn lo sa plato ki al ziska Moris, e sa gomon oubyen lespes ki kapab trouve dan sa area i trouve pou dir i annan bann benefis pou limalite, pou biznes ensitswit ki serten prodwir ladan ki bann biznes i kapab anmenn en ta benefis. So nou pou perdi. Sa protokol li i fer laranzman ki menm Moris, menm Sesel ek sa konpanyen ki ava fer son resers e ki pou alafen dizour ganny plis benefis ki nou kapab ganny en deal dan en laranzman e en benefis dan sa dekouvert. Ou vwar e sa benefis parey in ganny dir pou pa tro telman repete i a vin dan diferan staz sa protokol e dan diferan fason. Par egzanp I kapab ede ki laboratwar i ganny etablir isi dan sa pei la nou pou bebefisye atraver capacity building. Nou, zisteman parey Leader Lopozisyon in manasyonnen nou annan nou Liniversite isi i ava en benefis. Apre ou annan bann lezot benefis direk apre ou annan osi nou dimoun i bezwen mazinen en plant, en lespes i ganny trouve kot ou, lo ou propriyete ok zis kot ou ki annan, e benefis i ganny trouve la sa dekouvert kelkont i ganny trouve la, be ou – kote ou gannyen ou? Sa i lo ou teritwar Mr Speaker dizon kot ou, lo ou bout later, ou annan en keksoz ki ganny dekouver be si nou napa en control, nou napa en lalwa ki gid benefis kimanyer pou partaze be ou perdi tou. E sa I vin ansanm avek parey ou ti pe dir ansanm avek sa konesans tradisyonnel, ki vin avek sa – akoz i annan lo kote maladi en kantite keksoz nou dan tradisyon ki monte e prezan kimanyer tradisyon i pou kontinnyen si nou zenn, nou pep pa vwar en benefis pou plitar ladan. Sa protokol li i fer provizyon pou tou sa bann keksoz.
Letan mon pe koz sa la mon mazin Cascade detrwa lannen pase letan en Msye ti apros mwan e i ti dir mwan ki i annan latizan pou geri SIDA, ou vwar mon ti anmenn sa dan Lasanble, mon ti al menm kot lopital, nou’n al anmenn sample sa bann keksoz. Be i ti enkyet en kantite i dir mwan be Onorab akfer nou pe donn ou sa pou ou al anmenn pli devan, mon dir be nou bezwen gete ki i annan ladan si vreman sa bann properties i korek, i annan serten lefe lo serten maladi. Afors konvenk li i ti les fer serten tes ki ti ganny trouve i annan serten positivness dan sa tes. Me apre ti annan en kestyon pou kontinnyen ki i ti dir non tyonbo enkou mon pa oule kontinnyen akoz si zot dekouver vreman sa ki mon pe fer i korek, kote mon gannyen mwan? Personn pa ti kapab reponn li sa kestyon. Sa letan nou napa okenn lalwa ki garanti ki si vreman sa latizann i kapab geri SIDA e ki i pou benefisye – napa. La avek sa protokol letan nou a sinny li, nou a ratifye li e avek letan 50 pei antou in ratiye li i a vin anfors la i a vin si oule dir enl afors ki ava annan en lanpler enternasyonal pou protez sa bann keksoz, pou protez nou biodiversite pou protez serten dekouvert ki nou dimoun limenm i kapab fer. Ou war e sa Msye ti annan rezon, mon konpran li pli ale e petet la avek sa mon ava ankouraz li pou li regard son resers ki i ti annan e me li pare pou anmenn devan la i ava annan keksoz garanti pou li benefisye e limanite i a benfisye atraver gerizon pou zafer SIDA.
Mr Speaker se sa ki sa protokol i mars lo en prensip. neutral agreed terms – vwar, en fason ki letan en keksoz i ganny dekouver, en resours zenetik i ganny dekouver nou annan dwa lo la, nou nou pei i bezwen annan dwa lo sa keksoz ki’n ganny dekouver kot nou e la wi byensir i ava annan en laranzman mityel avek sa ki dekouver li ek sa ki pou benefisye e dan en fason ki nou nou pa perdi. Enpe parey letan delwil i ganny dekouver dan en pei menm zafer, si nou napa en kontrol dan sa ka sa konpanyen ki dekouver delwil i pran tou delwil i al avek e nou pep pa benefisye narnyen. Sa i mars lo menm zafer.
Letan nou pe koze la i fer mwan mazin Coco de Mer. Zis Sesel ki annan Coco de Mer –Non! Zis Praslin avek Curieuse ladan dan son leta natirel me zis Sesel ki annan Coco de Mer be ou nou Coco de Mer zot dir mwan i annan 5 patant anrezistre Langleter. Pa pou nou pourtan Coco de Mer pou nou, savedir nou zour nou dekouver lo Coco De Mer, nou anvi servi Coco de Mer dan fason enternasyonal pou nou kapab dir ok nou annan serten kekesoz dan Coco de Mer ki nou bezwen eksplwate, ki nou bezwen be nou pa pou kapab san permisyon sa bann dimoun ki’n anrezistre zot patant Langleter. Is that fair? Vwala ki sa protokol I pe koze, lo sa bann keksoz koumsa nou pe dir stop it, arête. Nou Coco de Mer la in vin parey lime tree menm parey. Se sa ou vwar problenm bann Aborizin, bann Endyen, Lanmerik zot tou zot ti annan en kantite resours be ki ganny eksplwate par sa bann pei e se sa rezon ki ou vwar avek sa protokol la. Lanmerik, Lostrali New Zealand sa bann pei parey la pa pe sinnyen sa protocol, zot pa oule, zot pa oule sinnye. Zot oule kontinnyen eksplwat nou, ekplwatasyon mes amis i pa zis en kestyon imen, i en kestyon leksplwatasyon resours osi dan bann pei pti leta zil e dan bann pei third (..), bann pei anvwa devlopman. Nou’n ganny vreman, vreman eksplwate to the maximum pa zis lo pwennvi imen me lo pwennvi resours osi e sa i en legzanp tipik e se sa ki rezon nou pe dir enough is enough.
Akoz letan en dimoun, en serser, en touris enn ler zot vin dan diferan form osi bann dimoun ki oule vin vol pou bann resours zenetik pou bann keksoz ki ou annan kot ou biodiversite ensitswit akoz ki zot fer, ennfwa zot vini zot pran me letan ou’n kit ou teritwat la ou nepli annan kontrol lo la – ou konpran! Parey pirat sa ouswa ou konnen – zot ariv lo soz – ankor pirat la nou’n raktifye lalwa, nou dir kantmenm ou lo high seas nou pou tyonbo ou be otherwise letan in kit nou teritwar sa bann dimoun avek nou prodwir nou pa kapab fer zot narnyen, se sa ki nou pe dir alor en tel protokol i enportan pou nou kapab annan sa bann kontrol lo tou sa akoz biodiversite i ganny vwar koman en lot lor pou bann pei sirtou bann pei parey nou ki ti pti.
Vwala Mr Speaker mon krwar en kantite keksoz in ganny koz e lo la, nou i enportan pou nou ratiye sa nou Lasanble pou ki nou nou vin bann pei dan bann premye lye pou siport sa protokol, pou ratifye li, pou ogmant lakantite pei ki pe raktifye li pou ariv son lakantite 50 pou ki i vin an fors dan en fason enternasyonal e ki i a kapab ede protez nou biodiversite, nou larises resours zenetik ki nou annan ensitswit. Zot dir mwan osi par egzanp bann lespes ki nou annan nou torti par egzanp ki osi parfwa i annan serten lespes ki zis kot nou e zot dir mwan torti i viv lontan akoz serten keksoz ki i annan dan son zenetikman ouswa dan son disan what ever.
Mon pa war drol i annan bann – be ou vwar tou sa i bann keksoz ki kekfwa pa ankor ase reserse. Zot dir mwan nou annan serten kourpa ki zot lagli – konmsi kimanyer ou dir sa – I geri zot menm ou konpran be ki bann konpanyen Cosmetic i servi sa zisteman koman bann lakrenm, prodwir bann lakrenm pou figir, pou tir bann bouton e tou. Be kot nou nou pa konnen ki kantite i annan dan sa bann keksoz, pankor ase petet gete, be nou zour alor en keksoz i ganny dekouver kot nou nou pa pe perdi dan tou sa.
Vwala Mr Speaker mon pou aret la mon krwar sa protokol tou dimoun in koz lo la byen e nou vwar son lanpler, son benefis ki i annan tout an mazinan parey mon ti komans mon lentervansyon, mazin danze ki sa protokol i kapab osi annan zour en bann keksoz i ganny dekouver e ki I ganny servi mal apropo kont limalite, kont nou pei e alors sa lalwa i ava ede pou protez anpes arive sa. Letan ou konnen ou’n dekouver en keksoz ki pou al fer ditor then we can maybe help to stop.
Avek sa Mr Speaker mon demann Lasanble antye pou siport sa ratifikasyon son Konvansyon ki devan nou. Mersi.
Ou apel sa en biological bomb sa ki ou fek pe koz lo la. Me zis pou klarifye anvi ki mon ti Direkter Zeneral sa lepok ki ou pe koz lo la sa tretman pou SIDA i pa korek ki sa tretman ti kapab tret SIDA. Mon krwar ki nou bezwen set sa record drwat.
Non i pa korek ok. E apre osi avan en keksoz i ganny aplike i annan plizyer faz trial i bezwen pas ladan. Ok Onorab Rose right of reply.
Mersi Mr Speaker, mon konsyan ki sa deba bomaten in enteres ou en kantite Mr Speaker e mersi pou ou kontribisyon.
Mr Speaker i annan en lager ki pe arive dan sa bann batay rights, lekel ki annan dwa dekouver eksetera, e sa se en group dimoun ki pa oule serten dekouvert ganny fer akoz tan ki nou pa dekouver en vaksen pou HIV, en gerizon pou SIDA bann gran pharmasetical companies i kontinnyen prodwir latizann. Tan ki nou pa dekouver en gerizon pou serten kanser, gerizon permanan oubyen pou serten adiksyon en gerizon par egzanp pou adiksyon kont drog ek lalkol si nou ti kapab donn dimoun en ver dile i bwar e i aret son adiksyon konpletman, bann dimoun ki prodwir lalkol ek drog pou kontinnyen benefisye. So ler nou pe ratifye sa protokol i neportan ki nou konpran sa lager osi ki annan ki nou nou pe lager pou limonite, pou bann dekouvert enportan pou bann limanite pa zis benefis pou Sesel me pou limanite pou kre en lemonn ki pli sen, ki pli bon, ki pli gou viv me i osi annan group lakonpanyen pharmasetical companies ki pa oule sa bann dekouvert ganny fer. I osi annan bann dimoun ki vol lentelizans lezot e sa i en nouvo krim mondyal ki pe arive atraver Internet, atraver eksetera i annan bann dimoun ki zot travay se pou rantre dan bann resers ki pe fer e vol konesans e lentelizans e bann pei ki pli pli pa benfisye, ki pli perdi se bann pti pei ki napa okenn mekanizm pou protez zot lentelizans. Lentelizans en dimoun ki’n la e ki’n pas son konesans zenearasyon an zenerasyon i napa okenn mwayen pou protez son konesans e pou protez son lentelizans. Tousala i bann lager ki pe arive e sa i rezon akoz i difisil pou nou ganny 50 sinnyatir pou ki sa protokol I vin anfors, i tre tre difisil, mon konpran ki Linyon Eropeen i ganny konte koman en pei dan sa protocol, mon pa tro sir si sa i korek me si sa i korek then i vedir ki pou sa protokol vin an fors i bezwen efektivman 50 sinnyatir. E Sesel pa pe zis ratifye sa protocol, i pe diriz enpe sa batay pou fer sir ki nou ganny sa 50 sinnyatir ver lafen lannen pou li enter into force.
Mr Speaker i annan en dernyen lartik ki i en Article of last results en ultimate protection si demen nou dekouver ki i annan en clause ki vreman pa bon dan sa protokol ki nou – i en oversight lo nou, kote ki nou pa konnen kimanyer nou sorti ladan Article 35 i donn nou en withdwral exit, i donn ou en exit ki ou kapab dir look sorry mon pa ti konnen, mon pa ti realize si sa ti ladan e ozordi sa dekouvert i en gro problenm pou nou, nou pe sorti dan sa lagreman enpe letan e nou a fer en lot demars.
Mon port sa bann latansyon akoz i enportan ki nou konpran ki tan ki i byen ki nou ratifye sa protokol i osi pa fasil sa batay ki pe arive.
Mr Speaker mon remerye tou dimoun ki’n koze enkli Leader Lopozisyon ki mon welcome son lapros ki sa ki i santi i bon pou nou pei i donn nou sa sipor e dan sa loptik mon ti a kontan felisit Departman Lanviornman, ou konnen Mr Speaker nou Lasanble pe rantre dan en faz e nou konnen en kantite fwa dan lepase nou’n ganny nou bann protocol, nou’n ganny nou bann proze de lwa ki koman en Lasanble as a whole nou pa’n satisfe avek, nou pa’n satisfe avek nivo travay ki nou’n gannyen, en kantite fwa nou’n fer retournen, en kantite fwa nou’n batay avek serten protokol e nou’n santi petet Sesel pa’n ganny the best deal out of this protocol me nou ti a kontan felisit Departman Lanvironman pou en travay tre byen fer e pou en negosiasyon tre byen fer pou fer sir e mon konnen ki zot in ganny lavwa bann pti leta zil me osi mon konnen ki Sesel in diriz sa demars pou sa protokol ariv devan nou Lasanble e ganny drafte lafason ki in drafte. A not ki Departman Lanvironman i enn bann departman ki annan bokou bokou spesyalis, spesyalis legal, spesyalis lanvironman I annan en kantite dimoun ki’n akonpli zot PHT, zot doktora. I annan en kantite spesyalis Departman Lanvironnman e mon vwar zot tre medikil dan lafason ki zot travay. So kot i byen nou bezwen felisite e nou felisit Departman Lanvironnman e mon krwar mesaz ki nou Lasanble ozordi pe anvoy pa zis avek Departman Lanvironnman me nou Gouvernman seki i en bon travay ki ariv devan nou Lasanble san okenn rezervasyon nou pou siporte. Mersi Mr Speaker.
Bon in ariv ler pou nou vote. The question be now put tou bann ki anfaver? Okenn ki kont? Bon Mosyon in pase inanumoulsy nou ava zwenn 11er.
Bon nou ava pran dezyenm Mosyon lo Order Paper, e dezyenm Mosyon se par Onorab Lebon. E zis avan mon donn laparol Onorab Lebon mon annan lentansyon fini ozordi 3er akoz mon annan en komitman avek en Lanbasader ki mon bezwen rankontre 3er, so Onorab Lebon.
Mersi Mr Speaker. Bonzour tou manm Onorab, bonzour tou manm piblik ki alekout. Mr Speaker bann manm Parti Lepep dan Lasanble Nasyonal in tann lapel Prezidan Michel avek son ladministrasyon e nou dan Lasanble nou pe diriz sa demars pou ki Gouvernman ek nou pep i travay an sinerzi ver menm lobzektif. Sa i rezon akoz sa Mosyon ki mon prezante ozordi i pran presedans lo bann lezot Mosyon. I en premye demars pou nou koman bann manm parlman parlmanter travay ansanm avek Gouvernman pou rod solisyon a la baz distrik dan lakominote. Nou pe osi siport lapel Prezidan Michel pou reste konekte avek nou pep, pou nou pli byen konpran zot e touzour reponn zot lapel. Prezidan Michel in konpran tre byen lenportans reste konekte avek lepep e nou bann reprezantan Lepep dan tou kwen nou pei nou osi angaze dan sa demars pou ki politisyen i reste touzour okouran bann konsern ek defi ki nou dan distrik nou annan.
Mr Speaker Lasanble i fyer pou diriz sa demars e nou demann Legzekitif pou zwenn nou dan en fason pou rod solisyon e kontinnyen rod fason pou travay an sirnerzi avek bi anmenn rezilta pozitiv pou nou bann zabitan.
Mr Speaker Mosyon devan Lasanble i demande ki Gouvernman i konsider etablir en polisi ki obliz tou Minister pou konsilte avek lotorite distrik avan ler okenn proze i ganny antreprann dan distrik. Mr Speaker sa Msoyon devan nou Lasanble ozordi pe demann bann diferan departman oubyen lazans Gouvernman pou devlop e entrodwir bann mekanizm neseser ki ava permet annan plis konsiltasyon avek lotorite distrik avan ki okenn proze devlopman i ganny fer dan distrik respektiv. Mon note an pasan ki i egziste serten degree konsiltasyon me i pa ase. Mon apresye ki ozordi i annan dokiman ki vin devan lotorite distrik pou zot pwennvi. Konsiltasyon pa devret ganny fer lo zis serten dosye selektif tou dosye ki relye avek proze devlopman dan distrik i annan en lenportans partikilye pou lotorite distrik.
Mr Speaker Nouvo Sesel i evok nesesite ki nou sanz fason fer keksoz pou nou ganny rezilta diferan, nou pa kapab kontinnyen fer keksoz ki pa’n marse dan menm fason e ekspekte ganny en rezilta diferan. Prosesis pou empowerment distrik i evok nesesite ki lotorite distrik i depas sa staz kot zot kontinnyen reazir apre ki distrik I fer move leksperyans viz a vi lenplimantasyon en proze. Me tou le kontrer, lotorite distrik i devret sa lenstans ki bezwen pli byen ganny enformen lo tou kestyon devlopman ki pe pran plas dan tou kwen distrik. Demars pou empowerment distrik i dikte nesesite ki lotorite i ganny konsilte e non pa konsilte apre ki serten proze in fini komanse, akoz sa i pa fason ideal pou fer keksoz, i swetab ki nou vwar demaraz tou proze dan nenport distrik koman en loportinite pou ranforsi sinerzi ant tou bann lazans konsernen me non pa koman en loportinite inikman pou piblisite.
Lotorite distrik pa kapab ganny servi selman ler serten nou i krwar i pou dan son lentere e defans personnel pou angaz lotorite distrik dan lenplimanytasyon serten proze devlopman dan distrik. Nou bezwen depas sa staz, les sa kestyon konsiltasyon ganny transformen e vin en metod oubyen en prensip esansyel dan nou travay e non pa en legzersis pou akomod serten vye fason fer ouswa kapris. Prezidan Michel in donn nou en latas in plis ki ler pou nou swiv son legzanp e servi konsiltasyon koman metod pli efektiv e efikas pou fer nou distrik bouze e reponn lapel nou zabitan.
Mr Speaker prosesis empowerment distrik i le kontrer avek en fenomenn kot lotorite distrik ansanm avek manm elekte dan sa distrik pa konnen lekel ki pe ganny donnen par egzanp later pou lagrikiltir dan son distrik e bokou lezot benefis ek fasilite ankor.
Prensip travay dan Nouvo Sesel i bezwen depas sa staz kot Adminsitrater Distrik ansanm avek manm elekte sa distrik i ganny lenformasyon lo devlopman dan son kominote dan nouvel lo SBC parey nenport ki zabitan. Langazman leadership dan son kominote viz a vi filozofi Nouvo Sesel i neseserman bezwen depas sa staz kot manm elekte sa distrik ansanm avek DA i ekoute, vwar e apresyse vizit plizyer zofisye dan kominote lo SBC, radyo ek televizyon.
Nouvo Sesel i evok en nouvo fason fer i dir tou sel ki nou bezwen envit lotorite leadership distrik pou ki zot ganny loportinite pou zot kontribisyon sirplas ler bann pti vizit i ganny fer. Nouvo Sesel I egziz travay koman en lekip. Mr Speaker refleksyon ki mon pe fer kestyon ki mon pe demande i lekel ki pli byen plase pou konn problenm son distrik si pa lotorite distrik. I bezwen annan konsiltasyon lo nivo Gouvernman e leader lokal dan distrik. Si nou Prezidan i al ver lepep pou konsilte zot ekout zot lopinyon, akoz nou bann leaders dan Gouvernman pa servi menm formil e travay avek leaders lokal ki si sa ki anpes nou adopte e bouz atraver sa nouvo fason fer? Si nou pe koz lo en Nouvo Sesel e en nouvo fason fer I tre enportan ki nou rekonnet nesesite pou nou travay ansanm, e met nou pei premye. I nepli tan pou nou al teny dife ouswa al fer damage control zis akoz nou pa’n ganny konsilte kan I ti lemoman pou fer li. Mr Speaker bokou legzanp ek levidans i la kot nou’n souvann fwa teny dife lo en sitiasyon ki nou ti kapab anpese zis par bouze pou konsilte olye ki plitar bouze pou al fer damage control. Nouvo Sesel i depas sa frontyer kot nou lafors travay I vin bann spesyalis dan fer damage control, Nouvo Sesel in fini dir nou ki letan teny dife ek damage control in fini pase. Nou tou nou annan en responsabilite ek en rol pou zwe e sak departman Gouvernman i bezwen pran son reponsabilite. Sesel i tro pti pou sakenn bos son kote, in plis ki ler nou tou nou deside enn fwa pou tou pou travay ansanm e met Sesel e nou pep premye.
Mr Speaker pou konkli mon le fer le pwen swivan: mon swete ki nou pa vwar sa lapel konsiltasyon koman en loportinite pou retard posesis enplimantasyon nenport proze dan okenn disktrik lo largiman ki nou ti pe konsilte. Manm Lasanble i bezwen rann kont avek tou elektora dan son distrik, negliz li akse avek bann lenformasyon enportan paret personn be sertenman sa manm MNA pa pou kapab kontinnyen travay avaek serten lazans si sa menm metod i ganny aplike. Prosesis konsiltasyon i bezwen pran en laform dinamik non pa biokratik. Sa i reponn lapel nou Prezidan pou aret asiz lo file e fer bouze case nou piblik. Konsiltasyon pa devret ganny vwar koman en fardo me tou lekontrer, i devret pran en laform sistematik regilye non pa ler nou reve ouswa ler nou santi nou bezwen MNA. Striktir lokal i bezwen ganny etablir pou fasilit, ankouraz e ranforsi dialog e konsiltasyon lo nivo kominoter. Distrik kominoter i bezwen ganny ankouraze pou take ownership tou keksoz ki annan pou fer avek devlopman zot distrik. Lenerzi tou bann enterese avek son distrik i bezwen ganny angaze dan tou laspe devlopman kominoter. Tou Minister, departman oubyen lazans Gouvernman i bezwen revwar lafason pou entegre en posesis konsiltasyon efektiv ant zot lofis ek lotorite lokal atraver tou distrik.
Konsiltasyon. Partaz lenformasyon i sa petrol ki pou fer flanbe travay kolektiv eklersi nou semen avek bi pou elimin konfli e politik pass on the bulk. Dan prosesis nou travay pou batir sa Nouvo Sesel. Nouvo Sesel i bezwen nou tou dan sa nouvo demars pou travay dir pou Sesel, Sesel i nou pei reisi dan sa batay dan en lemonn ki pe vin deplizanpli complex nou napa letan pou perdi dan lanpayaz me nou bezwen travay an ekip. Sesel pou selman sorti venker inikman ler nou ava reisi pran tou nou bann diferans dekote ki azir koman en bayer pou konsiltasyon e met selman Sesel avan tou.
Mr Speaker lapros nou Lasanble anver Egzekitif i enn avek bi travay an ekip pou lentere lepep, me fodre pa zanmen ki nou obliy sa latas nob ki nou bann manm elekte nou annan e sa se reprezant lentere Seselwa. Sa Mosyon i al dan sa direksyon akoz si lavwa nou pep pa ganny konsilte lo nivo distrik alors nou pa pou kapab desarz nou responsabilite.
Sa Msoyon pe osi demande ki entel polisi i ganny byen etablir. Mr Speaker menm si en Mosyon pa binding nou demann i serye, onet e senser. Dan sa Nouvo Sesel napa en lot fason fer ki sa enn ki nou pe propoze e nou demann Gouvernman pou seryezman konsider li.
Mersi Mr speaker mon move ki Mosyon i ganny seryezman konsidere e debat lo la.
Mon oule segonde Mr Speaker e mon oule entervenir.
HON EMMANUEL FEDERIA
Mr Speaker mersi. Bonzour tou mon bann koleg, tou dimoun ki pe ekout mwan kot lakour. Mr Speaker mon oule aport mon sipor pou sa Mosyon akoz I vin a en moman tre apropriye. Pou komanse Mr Speaker mon oule pran sa lokazyon pou felisit ou pou sa travay ki ou’n fer pou anmenn sa lenstitisyon a sa nivo kot i ete ozordi, e mon konnen ki dan ou vizyon sa lenstitisyon pou ganny en plas enportan ki i merite.
Sa Mosyon table par Onorab Lebon i form parti sa gran refleksyon e deba ki lontan pe ganny fer par kominote. Sa Mosyon i osi konekte avek nou, avek nou bann zabitan ki parfwa pe lwe en landrwa pou reste ouswa fer komers – pri pou sa kalite landrwa parfwa Mr Speaker i redikilman fer onte e tro ser.
Mr Speaker sa Mosyon pa pe dir ki napa konsiltasyon ditou ant bann lazans ek lotorite distrik, me pe dir senpleman ki nivo konsiltasyon i merit vin pli afikas e ki bann lotorite distrik ek bann lazans lokal i ganny pli byen respekte. Letan e lekperyans i montre ki bokou nou ki’n konn pli byen nou sitwayen ki okenn dimoun ki sorti andeor nou distrik, nou ki viv ek nou zabitan, nou ki konn pli byen zot laspirasyon e partaz tre byen zot vire tournen. I kler ki ozordi distrik napa kontrol legal lo bokou keksoz oubyen lo bokou lenstitisyon dan distrik, be sa ki nou annan – sa manda legal nou konfyans ki nou zabitan in donn nou e sa i merit ganny bokou respekte.
Mr Speaker sak distrik i kapab akont son prop leksperyans lo lafason ki zot lotorite pa’n ganny respekte. Si sa bann move pratik ti dan lepase atraver sa Mosyon, nou pe demande ki nou fer en nouvo depar dan sa Nouvo Sesel. Parfwa nou dan distrik ozordi ou zabitan i telefonn ou pou dir ou ki i vwar arpanter pe arpant later dan tel ou tel kwen nou distrik. Ou koman sa reprezantan ou DA nou pa konnen ki pe pase plitar ou ganny enformen ki sa later in ganny donnen oubyen proze in demare – ler ou rod lenformasyon lo la in fini tro tar. Bann fason fer koumsa nou bezwen amelyore dan sa Nouvo Sesel. Parfwa nou ganny bokou problenm lo sa bann gran proze prive. Lazans ki responsab mon pa konnen si i fer par ekspre, zwe pa konnen kote sa proze i tonbe e dokiman i vir an ron dan plizyer distrik e ler proze in fini komanse e pe koz bokou problenm la nou bann reprezantan distrik swa DA ouswa MNA parey Onorab Lebon in dir nou bezwen fer damage control oubyen al eksplike keksoz ki nou pa konnen.
Mr Speaker mon pou al an deor zis proze distrik, i annan kestyon lenformasyon ki parfwa ou telefonnen bann Minister i zantirman dir ou ki zot a call back, zot pa call back ditou e la bye bye, call pa vin ditou e vwala zabitan i fistre e lotorite i ganny mal koze e konfyans nou zabitan pti a pti i ganny perdi dan nou.
I osi annan serten lazans ki oule toutan vin the bearer of the good news, me ler i annan move nouvel zot oule ki lotorite distrik I vin the bearer of the bad news. An siportan sa Mosyon mon pe demande ki dan sa Nouvo Sesel apre sa gran restriktirasyon ki nou’n fek ganny fer nou vwar sanzman pozitiv dan sa nouvo direksyon. Nou a vwar keksoz bouz pli vit e ki i annan plis respe pou lotorite distrik ki’n ganny elekte par Lepep, me dan son kote nou tou nou konnen ki lotorite nou bezwen viv bann bon leganp e respe, nou osi bezwen respekte lezot lotorite. Annou zis mazinnen ki respe ou pa aste me ou bezwen travay dir pou ganny li, respe pou lotorite distrik pa merit sorti zis kot biro Gouvernman me osi bann lazans prive fodre zot mazinnen ki napa okenn distrik dan Sesel ki anpandan dan vid. Annou mazinen ki osi respe i osi vedir rekonnet ki sa dimoun ki nou pe deal avek i en dimoun ki osi parey nou, i annan santiman, i osi annan lespri, e zot pa zis bann robot zot the real persons.
I kler alors ki dan sa Nouvo Sesel ki nou pe aspire i pou annan nesesite pou nou rod bann nouvo e meyer fason fer devlopman e biznes toulezour dan nou distrik. Nou pou bezwen annan en nouvo protokol pou travavy ant bann lazans Gouvernman santral e lotorite distrik. Kot i deza annan bann relasyon travay nou bezwen zis anbelir li enpe plis, kot napa nou bezwen annan.
Lo non distrik Les Mamelles mon pou vot anfaver sa Mosyon. Mersi.
Onorab David Payet.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, tou manm koleg Onorab, tou ki alekout bonzour. Mr Speaker la baz sa mosyon ki devan nou se konsiltasyon. Konsiltasyon i senpleman vedir en lesanz lenformasyon ek lopinyon ant 2 oubyen plis akter ki annan en lentere dan en proze. Dan kad sa Mosyon nou pe demande ki konsiltasyon i ganny fer ant lazans Governman ek lotorite distrik. Mr Speaker me menm si konsept konsiltasyon i paret senp i toutfwa ase difisil pou met an aplikasyon pou la senp rezon ki serten akter pa rekonnet lenportans lopinyon lezot dimoun. I annan dimoun ki akoz zot profesyon zot krwar zot konn tou e pa bezwen lopinyon lezot ki pa ekspert lo serten size, sa bann dimoun avek en latitid arogan pa krwar dan konsiltasyon akoz selon zot lopinyon bann sitwayen pa konte.
Mr Speaker konsiltasyon i en eleman esansyel dan en sosyete modern pou plizyer rezon. Premyerman i pe vin deplizanpli kler ki okenn dimoun menm par bann gran ekspert avek gran degree napa konesans konplet lo lenpak e devlopman fitir en proze. Alor menm bann ekspert ki evalye en proze i mank lenformasyon lo sa menm proze. Sa bann eksper i bezwen al rod sa bann lenformasyon kot sa bann sitwayen ki reste dan zanmerant kot sa proze pou fer oubyen ki sa travay dan sa domenn ki konsern sa proze.
Dezyenman konsiltasyon i labaz lademokrasi. Letan en dimoun i al vote i pe ganny konsilte akoz bann parti politik pe demann li son lopinyon lo lekel ki annan pli bon progranm e lekel ki devret diriz sa pei. Sa konsiltasyon pa devret apre eleksyon ganny arete me plito kontinnyen dan tou laspe lavi. I tre lozik alor ki sa menm sitwayen ki’n ganny konsilte pandan eleksyon pou desid lekel parti politik pou diriz sa pei i osi ganny konsilte lo bann proze ki pas dan son distrik e ki osi afekte son lavi dan en fason pli direk. Alor Mr Speaker konsiltasyon i enportan akoz i permet bann ekspert konplet zot konesans lo bann proze e osi akoz i fer nou demokrasi vin pli vivan. Zisteman parey dan son eleksyon Prezidan James Michel ti dir ki i pou dedye son nouvo manda pou fer reform sosyal e reform demokratik. Etan donnen ki konsiltasyon lo bann proze pou ranforsi nou demokrasi nou kapab dir ki sa Mosyon pe ede pou delivre lo promes fer par Prezidan Larepiblik.
Mr Speaker in plis ki ler pou annan konsiltasyon lo bann proze, in ler pou Gouvernman met en plan an plas bann regilasyon ki fer li obligatwar pou tou bann gran proze ki ganny soumet pou ganny konsilte avek lotorite distrik koman en kondisyon pou sa proze ganny adopte. Konsiltasyon pou vin en letap neseser dan sa prosesis ki nou apel project appraisal.
Pwennvi bann sitwayen lo bann proze i a ganny rikorde kot i neseser proze i a ganny sanze pou entegre sa bann konsern. Dan ka kot pwennvi lezitim sitwayen i ganny inyore bann promoter sa bann proze e lotorite konsernen pou bezwen retourn devan lotorite distrik pou donn leksplikasyon e kot fodre bann sitwayen ki’n ganny afekte i a ganny rekonpanse pou domaz ki zot in ganny sibir.
Mr Speaker koman manm elekte pou distrik Glacis mon oule fer resorti ki mon entervansyon ozordi lo sa size konsiltasyon i baze lo lekperyans. Tro souvan lopinyon bann sitwayen Glacis i ganny inyore lo serten proze. Parfwa distrik i ganny konsilte lo serten proze me zot pwennvi i ganny rezete letan proze pe ganny enplimante par egzanp i annan de ka swivan konsiltasyon promoter en proze in dakor pou modifye son plan orizinal pou permet piblik ganny akse avek lans, me letan proze i konplete nou vwar ki sa rekomandasyon pa’n ganny pran an kont e akse avek lans in ganny bloke. I osi arive de ka kot lotorite distrik pa ganny konsilte ditou lo serten proze, en legzanp tipik Mr Speaker sa sitiasyon ki pe arive dan mon distrik, dan sou distrik Sorento kot lakonpanyen apele Oceanic Limited pe antreprann en proze kot pe konstri villa plizyer villa, lotorite distrik pa’n zanmen met okouran ni menm konsilte lo sa proze.
Mr Speaker mon pou isport sa Mosyon e demande ki Gouvernman i azir vitman pou fer ki konsiltasyon avek lotorite distrik i vin en pratik normal. Mersi Mr Speaker.
Mr Speaker, manm Onorab bonzour. Mr Speaker mon kourt lentervansyon I vin apropo Mosyon prezante par Onorab Lebon kot i pe demann Gouvernman pou konsider etablir en polisi ki obliz bann Minister pou konsilte avek lotorite distrik avan ler okenn proze i ganny antreprann dan distrik. Lo sa size i tris parfwa koman en lotorite distrik pou tande avek kelkon ouswa ler proze in fini komanse ki I annan en tel proze par en tel Minister ki pe ganny atreprann e sa dan limenm Mr Speaker i pa ankourazan. Dan serten sirkonstans ler proze in konplete e si keksoz i al mal se la kot zot vwar bezwen nesesite lentervansyon lotorite distrik. E parey Onorab Lebon in fer resorti dan sa Nouvo Sesel ki nou pe batir I nepli tan pou gat resours Gouvernman, sali repitasyon Gouvernman pou nou fer damage control dan bann sirkonstans kot problenm ti’n kapab evite si tou senpleman ti annan sa kominikasyon e konsiltasyon ant bann diferan Minsiter e lotorite distrik.
Mr Speaker zis parey Prezidan Michel pe aktivman enplimant e promouvwar en prosesis konsiltasyon avek lepep apropos lenplimantasyon bann diferan polisi e proze anver sa Mosyon nou pe egalman demande ki en polisi dan laform en direktiv i ganny etablir pou ki bann diferan Minister osi i annan en gid ouswa lapros detaye kan zot annan okenn proze pou okenn distrik, sa i ava ede evit gaspiyaz avek resours leta kan proze pa al byen. I ava ede donn manm piblik sa konfyans ki i annan an plas en sistenm kot konsiltasyon ant bann Minister avek distrik ek kominote i enn ki an bonn santé. Pou annan en plas en gid prensip e prosedir ki bann Minister i devret swiv apropo okenn proze mazer dan distrik i primordiyal si vreman nou anvi etablir en bon koizyon ant lenstitisyon ministeryel avek lotorite distrik.
Toudmenm nou bezwen realize e konpran ki se selman atraver konsiltasyon e dialog ki bann desizyon debaz apropo bann proze i kapab ganny fer. Se atraver konsiltasyon ki lotorite distrik i kapab met devan zot pwenvi, agree ou dezagree avek sa ki Minister pe propose. Propoz zot opsyon ensi ki konstrent potansyel e lenpak, avan tou nou bezwen realize ki lotorite distrik ki vire e devire dan kominote, alors a mon avi zot vreman byen plase pou form parti okenn desizyon apropo devlopman dan zot distrik.
Lotorite distrik i fyer pou sa partenaya e kontak direk ki annan avek manm piblik, alors i osi enportan ki i byen arme apropo lenformasyon okenn proze ki pe ganny antisipe ouswa antreprann dan son distrik.
Mr Speaker mon pou alors siport sa Mosyon. Mersi.
Mersi Mr Speaker, Mr Speaker, koleg Onorab bonzour. Mr Speaker apre ki mon’n ekout atantivman prezantater sa Mosyon ozordi e lezot entervenan ki’n swiv mon pou pran en lot dimansyon akoz bokou lenformasyon in ganny donnen, e mon pa pou repet menm keksoz.
Mr Speaker mon santi i mon devwar e mon drwa pou elabor lo en pwen enportan. An sipor sa Mosyon mon oule senpleman dir ki en lotorite distrik i pa fer en distrik dan limenm, en distrik i konpri son zabitan e sak fanmiy ki form son kominote. Mr Speaker travay dan distrik i devret ganny fer men-a-men avek bann zabitan distrik, travay nou distrik i enn ki devret ganny fer koman en lekip avek responsabilite partaze. Mon pozisyon se ki dan distrik nou devret osi enkli bann zabitan dan sa prosesis konsiltasyon. Nou devret osi les zabitan kontribye e diskite lo bann proze ki konsern zot, annou demokratizm sa prose konpletman, annou resers sistenm pli efikas atraver konsiltasyon, annou rod sa ki bon e sa ki byen pou nou bann zabitan, annou azir pou nou dimoun e anfaver nou dimoun.
Mr Speaker Mosyon Onorab Lebon i en Mosyon ki reflekte realite dan bann distrik ozordi, alor i esansyel ki nou komans viz ver plis konsiltasyon, plis dialog e pli raprosman. Avek sa bref kontribisyon mon pou byensir donn mon sipor sa Mosyon i en Mosyon ki annan son merit, i en Mosyon ki pe demann nou pou fer keksoz diferan, pou adopte en nouvo lapros e annan en nouvo fason fer, e i lo sa baz ki nou anvizaze travay. Mersi Mr Speaker.
Mr Speaker manm Lasanble Nasyonal prezan, frer en ser Seselwa alekout bonzour. Sa Mosyon i en Mosyon ki pou dan lentere pa zis konsey Minis, Manm Lasanble Nasyonal ek lotorite distrik me i pou byennet tou konminote an zeneral.
Wi parey loter Mosyon in fer resorti nou devret rekonnet ki i annan serten konsiltasyon ki pe ganny fer par serten Minister e Departman dan Gouvernman e i annan menm serten Minister e Departman ki pe fer provizyon bann dokiman neseser anlinny avek devlopman distrik. Sa I tre byen me i devret annan sa konsistans across the board. Sa konsistans dialog ant konsey Minis, Manm Parlman avek lotorite distrik. Avek responsabilite ki Prezidan Michel in konfye avek nou tou si nou travay ansanm i a sirman ranforsi sa sinerzi ant Egzekitiv ek Lezislativ.
Konsey Minis ek Lasanble Nasyonal i devret ganny apresye pou tou zot zefor e lanvi pou kontribye plis pou tou Seselwa, me parkont i vreman enportan ki nou vin pli pre ansanm koman en tim pou partaz nou pwenvi, pou ranforsi nou kapasite, pou pli byen delivre pou fer plis ankor pou devlopman nou kominote e Sesel an zeneral. Sa polisi ki pa ganny propoze pou sirman anmenn plis inovasyon ek nide pou byennet Sesel. Mon konvenki ki dan sa lespri plis dialog e konsiltasyon nou kominote pou annan plis lentere pou partisip pli aktivman dan bann fitir rankont ek konsiltasyon ki ava ganny fer a organize alavenir.
Dan sa monn kot ki annan bokou defi, bokou challenge, bokou lekspektasyon par lepep Seselwa pou vwar zot kominote al pli devan i enportan alors ki nou koman bann leaders nou demontre ek nou kominote ki nou’n pare pou fer sa diferans, pou donn sa bon legzanp par inifye nou zefors nou devret vin pli konekte ek nou pep pou nou pep egalman vin pli byen konekte ek nou.
Mon konvenki ki konsey Minis pou welcome sa Mosyon ki pe ganny propoze e ki zot in pare pou travay ansanm avek Lasanble Nasyonal otan ki posib e ansanm nou ava dan en pli bon pozisyon pou fer nou pei, nou kominote bouz ver lavan.
Avek sa polisi an plas Manm Lasanble i a dan en pli bon pozisyon pou byen enformen e I ava kapab eksplik zot komite kan zot ganny aprose apropo en devlopman dan zot distrik respektiv. Ler nou frer e ser Seselwa I santi ki devlopman dan son kominote i anlinny avek zot lekpektasyon e lentere e ki zot pwennvi in ganny ekoute zot a santi zot pli fyer e sa lanvi pou zot osi reste konekte avek nou pou sirman la.
Mon propoze ki apre laprouvasyon sa polisi ki Egzekitiv ek Lezislativ i rankontre pou nou ansanm diskit the way forward. Alors dan sa lespri travay ansanm pou nou Nouvo Sesel pou vin pli inovativ dan dialog ek konsiltasyon e dan sa lespri travay ansanm ant Egzekitiv ek Lezislativ ki mon pou siport sa Mosyon. Mersi Mr Speaker.
Mersi Mr Speaker, Mr Speaker, koleg Onorab, tou dimoun alekout bonzour. Mr Speaker Mosyon devan nou ozordi i vreman enteresan, enteresan akoz mon krwar ki nou tou isi si nou pou koz lo la nou pou annan en zistwar pou rakonte sorti dan distrik dan sa direksyon. Mr Speaker Mosyon pe senpleman demande ki tou bann departman Gouvernmantal pou annan plis konsiltasyon avek lotorite distrik avan ki okenn proze devlopman i ganny fer dan distrik. Me avan Mr Speaker, mon ti a kontan dir kantmenm ki i annan serten amelyorasyon dan lafason ki keksoz pe ganny fer, me i pa ase.
Mr Speaker nou en pti pei mon pa vwar kimanyer lotorite distrik pa kapab ganny konsilte lo en dosye en proze dan son distrik avan son konsepsyon. Mr Speaker an 2009 Prezidan Michel ti santi ki ti en moman tre difisil pou son pep. I ti anvi al pre ek zot pou ekout zot e pou aksyonn lo zot konsern e lannen pase dan son diskour lo leta lanasyon i ti pran kont bokou konsern e sizesyon ki ti’n ganny souleve dan sa bann meeting e i ti dir “sa ki byen nou bezwen abelir, me sa ki mal nou bezwen aranze”. Mr Speaker sa lannen Prezidan Michel ki pa en dirizan ki zis pou koze lo bann keksoz ki byen me osi adres konsern piblik rezon pou li koz lo sa Nouvo Sesel ki i anvi kre, e in komans par restriktirasyon dan son striktir ki pou prepar nou pou sa Nouvo Sesel. Prezidan i anvi ki son Gouvernman I vin plis en fasilitater dan tou devlopman ki pou dan benefis lepep. In ler alor ki nou pran son legzanp.
Mr Speaker sa i montre nou alor ki dan lentere Lepep se sa ki reprezant lepep ki bezwen ganny konsilte e dan sirkonstans distrik se byen lotorite distrik ki bezwen pe ganny konsilte. In arive tro souvan ki bann Minister i krwar ki lotorite distrik pa kapab fer misyon lo en proze son distrik – kan annefe se lotorite distrik ki lo teren toulezour, ki an kontak avek tou son bann rezidan toulezour.
Mr Speaker dir mwan kwa ki mal pou envit lotorite distrik pou asiz lo en komite kot en proze dan son distrik pe ganny diskite? Kwa ki mal pou envit lotorite distrik pou donn son kontribisyon, son sizesyon lo en proze relye avek son distrik? Si nou ti’n fer sa Mr Speaker ozordi en kantite problenm pa ti pou egziste.
Mr Speaker sa Nouvo Sesel i annan nouvo legzizans e i devwar tou partener Gouvernman pou met anplas en sistenm ki marse e ki mars byen. Mr Speaker ozordi i pa mon lentansyon mansyonn okenn proze dan mon distrik pou montre ledrwa lo okenn Minister, mon lentansyon se pou fer egzakteman sa ki Mosyon pe demande. Se ki Gouvernman i konsider en polisi ki pou obliz tou Minister pou konsilte avek lotorite distrik avan ler okenn proze i ganny antreprann dan distrik. In plis ki ler ki nou tou nou angaz nou dan sa Nouvo Sesel, pran nou responsabilite, redouble nou zefor pou fer sir ki nou reste lo sa some e get ver lavenir pli prosper. Mersi Mr Speaker.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, koleg Manm Lasanble bonzour. Mr Speaker Mosyon Onorab Lebon i enn ki bon, annefe dan lebra lotorite distrik MNA i en brans vreman enportan. Akoz nou dir sa? Mosyon Onorab Lebon pa pe demande ki MNA i ganny en pli gran stati oubyen plis pouvwar, non, ki MNA i ganny regarde koman vreman reperezantan Lepep annefe reprezantan lepep pou son distrik. I enportan ki lepep en distrik, kominote nou bann distrik i ganny enplike oubyen ganny konsilte menm avan ki en proze i ganny reve pou ganny enplimante dan en distrik. Bokou fwa dan bann meeting piblik bann tel proze ki nou vwar dan nou distrik i sorti direkteman kot bann zabitan zot menm. Si nou mazin semen, nou mazin peron, nou mazin bazar, nou mazin plizyer lenfrastriktir dan nou distrik bokou fwa se nou bann zabitan menm ki an premye lye pe anmenn bann tel nide bann tel proze.
E mon krwar sa i enportan akoz laspirasyon nou zabitan i devret ganny trouve santral dan okenn proze, dan okenn plan devlopman pou okenn distrik. Ki nou vwar se ki parfwa bann zoli proze, bann zoli propozisyon pou proze i ganny enplimante dan distrik me plitar nou vwar zot failure zis akoz zabitan pa’n ganny anmennen on board dan lenplimantasyon oubyen dan zesyon sa proze limenm. E mon krwar i enportan ki nou pran kont filozofi for the people and by the people. Mon krwar ki tou proze ki trouve dan distrik i alafen detan pou zabitan sa distrik, non pa pou serten endividi spesifikman. En legzanp Mr Speaker se plan re-devlopman distrik Anse Royale, mon krwar en legzersis ki i annan en bon pe lannen pe ganny travay lo la, mon krwar en tel plan i devret ganny lenpliaksyon MNA e poukwa pa DA, mon pe dir sa dan lofis MLUH kot i aktyelman pe ganny diskite non pa pou nou annan touse lo tou keksoz me pou nou at leaset annan en final say lo desizyon enportan ki pou konsern nou bann zabitan. En tel mosyon prezante par Onorab Lebon mon krwar i pou ankouraz nou bann dimoun osi pou annan enpe plis lentere dan fournen pou konnen ki pe arive dan nou distrik.
Malgre ozordi nou pe koz lo konsiltasyon pou bann proze ki pou ganny enplimante dan nou bann distrik, mon krwar dan lepase nou’n vwar plizyer proze, plizyer Minister ki’n vin dan District Administration, zot in prezant serten papye, serten prezantasyon, serten dosye avek zabitan apre sitan bokou advert lo televizyon, lo radyo me nou pa vwar lakantite dimoun ki nou ti ava enterese vwar pe vin ekoute, pe vin demann kestyon lo bann tel proze. E mon krwar sa Mosyon ozordi i pe apel nou bann zabitan, nou bann dimoun pou vreman angaze dan bann tel legzersis parey.
Mr Speaker mon krwar an terminan i enportan ki nou lev sapo anver bann Minsiter ki pe deza pe fer zefor pou konsilte lotorite distrik anver bann proze ki nou pe mazinen fer dan nou bann distrik. En Minister ki mon admire dan zot fason fer se Minister Lanvironman, spesyalman dan zot legzersis EIA Environmental Impact Assesment kot bokou fwa zot prezant plizyer dokiman dosye pou fer sir ki dimoun i konnen e dimoun i annan en kontribisyon dan lopinyon anver sa bann tel proze, e byensir mon pa pou manke pou masyonn Minister responsab pou Devlopman Kominoter, la mon pe koz spesifikman lo DA’s, mon konnen ki lamazorite nou isi anndan nou bann manm Onorab nou annan en bon lantant, en bon lapros avek nou bann DA pou en pti semen, en pti santye, en peron ki pou ganny fer dan nou distrik bokou fwa nou vwar nou lo teren ansanm avek nou DA pe diskite ki meyer fason, pe vwar ek nou bann zabitan, bann dimoun ki pou pe deservi bann tel fasilite kimanyer nou pou kapab pli meyer fer en tel proze pou ki finalman tou dimoun i happy.
Avek sa Mr Speaker mon krwar mon pou zwenn avek mon bann lezot koleg pou vreman siport sa Mosyon ki Onorab lebon in anmennen. Mersi bokou.
Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker bonzour tou manm Onorab e bann ki alekou. Sa Mosyon ki Onorab Lebon in table i enn ki soulev en lot kestyon ki konsern laplipar distrik dan Sesel ozordi. Sa Mosyon i adres size kiltir politik ki nou oule promouvwar dan Sesel.
Mr Speaker Prezidan Michel pa’n zanmen mank en lokazyon pou rapel bann dirizan pei depi Minis, MNA ziska DA ki zot bezwen reste konekte avek lepep Seselwa. Konsiltasyon i en bon mwayen for pou nou reste konekte avek Lepep Seselwa. Atraver konsiltasyon dimoun lo nivo distrik i fer nou vin pli angaze dan lavi nou kominote akoz zabitan I santi ki lotorite i ekoute akoz zot pwennvi i ganny pran o serye. Alor Mr Speaker nou pou reste pli konekte avek lepep Seselwa si i annan plis konsiltasyon parey sa Mosyon pe demande.
Konsiltasyon ant bann lazans Gouvernman ek lotorit e distrik pou ede rezourd bokou problenm e ede anmenn nou kominote ansanm. Atraver konsiltasyon bann lazans Gouvernman pou kapab pas lenformasyon avek lotorite ek zabitan distrik lo bann proze ouswa program, sa i a permet lotorite distrik e bann zabitan vin okouran sa bann proze ou progranm e menm get dan ki fason bann nouvo proze i kapab vin komen en loportinite pou zot tou. Atraver konsiltasyon bann lazans Gouvernman pou osi kapab ranmas feedback lo bann proze ouswa progranm akoz lotorite distrik ek bann zabitan pou dir si zot dakor avek sa proze e osi montre zot konsern.
Lazans Gouvernman ek promoter sa proze pou kapab pran ankont pwennvi lotorite distrik e bann zabitan e finaliz zot proze, dan en fason ki distrik osi i a kapab pran ownership sa proze.
Mr Speaker mon distrik Beau Vallon i atas en gran lenportans avek konsiltasyon ant lazans Gouvernman ek lotorite distrik. Beau Vallon i en distrik ki annan pli gran konsantrasyon bann letablisman touris dan Sesel, alor bokou bann proze ki ganny antreprann dan sa distrik i bann proze avek karakter touristik e ki ganny antreprann par bann promoter prive, me i osi annan lezot proze prive e piblik ki ganny fer dan distrik. Swe zabitan Beau Vallon se ki zot ganny met okouran avan sa bann proze ouswa progranm i ganny antreprann e ki zot osi zot kapab donn zot pwennvi lo bann proze. Konsiltasyon lo sa bann proze pou vreman ed tou bann akter depi lazans Gouvernman ziska lotorite distrik anpasan bann promoter prive ek zabitan distrik an zeneral.
Atraver konsiltasyon nou pou ede batir en klima konfyans dan nou kominote pou benefis tou dimoun. Mr Speaker nou souvan tande ki meyer definisyon lademokrasi se Gouvernman par lepep, pour lepep e avek lepep. Konsiltasyon i en mekanizm ki ranforsi lademokrasi letan lazans Gouvernman i konsilte lotorite distrik ki lorgann Gouvernman ki pli pros avek popilasyon. Nou pe fer viv nou demokrasi akoz nou Gouvernman in vwar e pe pran desizyon dan lentere lepep avek lepep. Lepep pou angaz li plis dan devlopman son kominote e son pei letan I vwar ki Gouvernman ki’n elekte i pa kit li ater letan bann desizyon ki konsern li i ganny pran.
Mr Speaker mon pou zwenn ansanm avek mon bann lezot koleg pou vot anfaver sa Mosyon prezante par reprezantan Grand Anse Mahe akoz sa Mosyon i adres en size ki tre enportan e irzan pou devlopman nou pei dan sa Nouvo Sesel. Mersi Mr Speaker.
Mersi Mr. Speaker. Mr. Speaker Mosyon devan nou pe demann bann diferan departman oubyen lazans Gouvernman pou devlop e entrodwir bann mekanizm neseser pou ki i annan plis konsiltasyon avek lotorite distrik avan ki okenn proze i ganny fer dan distrik respektiv.
Mr Speaker tou bann entervanan avan mwan ki’n koze in koz direkteman dan lalinny ki Mosyon limenm pe demande. Me mwan mon dir poudir nou annan en problenm avek sa Mosyon. Akoz Mosyon pa pe adres sa problenm ki distrik pe fer fas avek dan en fason for e dan en fason kot tou dimoun dan distrik, lo tou nivo pou ganny en loportinite pou zwe en rol dan sa prosesis.
Ki mon pe sey dir par sa Mr Speaker? Mr Speaker mwan mon santi poudir i annan en problenm avek striktir – se striktir limenm ki bezwen sanze. Ler nou get Sesel nou trouve ki distrik i ganny managed prensipalman par en DA ki kot dan tou distrik sa DA limenm i en azan Parti Lepep e Gouvernman o pourvwar ozordi i Gouvernman Parti Lepep, e basically sa i pa donn okenn lespas pou ki Lopozisyon i zwe en rol aktiv dan devlopman son distrik. Loter Mosyon pe demande aprezan ki MNA i osi ganny konsilte pou bann proze dan distrik. Mr Speaker mwan mon pe dir ki moman in arive pou nou revwar zestyon nou kominote, pou nou fer sir ki sa i ganny fer dan en fason ki tou Seselwa i annan en loportinite pou li zwe en rol, tou Seselwa i ava annan en sans pou li annan en say dan lafason ki son distrik i ganny manage. E mwan mon santi ki lafason ki striktir distrik i ete nenport kwa ki ou fer i reste kler ki en proporsyon popilasyon sa distrik i reste totalman an deor fason ki distrik i ganny zere.
Mr Speaker menm si en parti politik pa ganny elekte lo nivo distrik koman en MNA i pa vedir ki sa parti politik pou nepli annan en rol pou zwe dan devlopman sa distrik. Loter Mosyon I dir “Nouvo Sesel” i envok en nouvo fason fer e egziz travay dan en nouvo fason. Mr Speaker loter Mosyon i dir ki nou bezwen travay koman en lekip e mwan mon dir wi nou bezwen travay koman en lekip, me ki manyer nou travay? Ki striktir nou mete dan distrik pou garanti ki tou dimoun i annan en rol e i zwe en rol dan son kominote lo nivo devlopman son distrik? Nou bezwen rod en fason Mr Speaker ki tou lafors politik i ganny sa posibilite pou zwe sa rol. Personn pa devret ganny kite an deor, olye get en DA ki run en distrik PDM i dir ki i devret annan en District Council ki a garanti partisipasyon tou parti politik dan devlopman e zestyon son distrik. Nou bezwen Mr Speaker dan sa nouvo monn, dan sa monn modern nou bezwen demokratizm sa lenstitisyon ki apel Ladministrasyon Distrik. I bezwen annan partisipasyon tou parti politik pou fer distrik marse, tou dimoun i devret kapab donn lide pou fer son distrik marse. Ozordi Parti Lepep i devret konpran ki nou pe rantre dan en nouvo staz devlopman nou demokrasi kot nou bezwen konpran ki ou kouler politik pa devret fer ou perdi ou dwa pou ou fer en kontribisyon dan devlopman lavi ou distrik.
Loter Mosyon in koz lo birokrasi, loter Mosyon in koz lo aret asiz lo file – nou selman kapab achieve sa propozisyon, nou selman kapab travay dan en fason efikas si dan nou distrik nou annan etablir en konsey distrik kot son labaz, kot son formasyon i enkli bann parti politik e taler mon ava koz lo fason ki sa District Counsil i devret ete.
Mr Speaker a plizyer reprizm mon’n ekout Prezidan Larepiblik koze, mon’n tann Prezidan Larepiblik koz lo empowerment pou bann distrik. Ler i ti koz lo donn pouvwar dimoun dan distrik pou fer marse zot distrik, mon pa krwar ki I ti pe koz lo donn pourvwar selman en group dimoun oubyen selman Parti Lepep sa pourvwar pou fer marse distrik. I pa ti pe koz lo donn pourvwar zis en kategori dimoun dan distrik, sa kapasite pou fer marse distrik i devret al alsporte tou Seselwa.
Mr Speaker mon pa krwar ki i ti pe koz lo met lopozisyon en kote e les Parti Lepep fer sa travay li tousel. Mon krwar ki si sa lapros, si sa i leka Parti Lepep pou pe fer menm lerer ki in fer dan lepase. Ozordi nou pe dir ki nou annan en striktir ki pa pe marse, dapre zot sa striktir pa pe marse akoz napa konsiltasyon. Akoz Mr Speaker ki nou pa kapab get en nouvo fason fer keksoz? Akoz ki nou pa kapab sanz sa mindset e met devan bann proposals ki pou donn tou distrik e tou dimoun dan sa distrik en real loportinite.
Mr Speaker Gouvernman i bezwen konpran ki dan sa monn modern avek sa demokrasi modern ki nou pe rode li i bezwen azir koman en fasilitater, I bezwen kre sa bann kondisyon apropriye, i bezwen kre sa klima pou ki tou Seselwa i zwe sa rol. Sa lepok kot en parti dimoun dan nou kominote i ganny mete en kote i devret fini. Sa lepok kot nou dir kile Lopozisyon e les en parti politik travay i devret fini dan sa pei. E Onorab Lebon koman en zenn politisyen i devret donn mwan lanmen anmenn sa lide devan, Sesel i nou pei, i pei tou Seselwa e se selman tou Seselwa dan son lansanm ki kapab fer marse e fer vibre sa pei. Nou kapab fer marse nou pei an komansan par annan en kontribisyon for, solid, onnet, fran dan nou distrik. Sesel i selman kapab zwenn son potansyel Mr Speaker selman e sa mon’n dir a plizyer reprizm e mon pou repete selman si sak endividi i kapab zwenn son potansyel limenm e put sa potansyel to good use anver devlopman son pei, nou bezwen sanz nou mindset e konpran ki en kominote e lo en pli gran lesel en pei i selman kapab meet son potansyel selman ler tou endividi i ganny sa loportinite.
Alors Mr Speaker olye rod fason pou improve lo sa striktir ki aktyelman egziste dan sa pei ozordi, mwan mon pe dir ki nou bezwen gete si napa en lot striktir ki fer plis sans, ki pli apropriye ki pou donn nou sa loportinite pou nou rezourd sa bann problenm aktyel ki nou pe fer fas avek anba sa striktir aktyel ki egziste ozordi.
Mr Speaker nou bewen e nou napa swa, nou bezwen kapab kre sa striktir dan sak distrik ki pou permet tou dimoun fer son kontribisyon gri, zonn, blan, nwar, SNP, DP, PDM, FP oubyen PL nou tou nou annan en rol e nou tou nou bezwen kapab zwe sa rol. Nou bezwen en konsey distrik ki reprezantativ pou tou nou bann parti politik.
Mr Speaker mon krwar ki loter Mosyon i bezwen dakor avek mwan si se sa direksyon ki nou bezwen pran, nou bezwen do away avek sa vye prensip, avek sa vye fason fer e adopte en nouvo fason ki efektiv, ki for, ki donn tou Seselwa en vre loportinite.
Se la Mr Speaker kot PDM i krwar ki i devret annan dan sa prosen avenir annan eleksyon dan tou distrik dan Sesel pou kapab elekte en konsey distrik pou fer marse nou distrik. Pou plis ki 18an siporter lopozisyon dan bokou lenstans pa’n kapab kontribye e zwe son rol dan distrik. PDM i dir ki sa fodre sanze. Nou distrik i pou nou tou, nou tou nou annan en steak ladan, nou tou nou annan en par ladan, nou tou nou anvi zwe en rol pou pous li devan. Annou etablir sa konsey distrik e annou donn tou Seselwa sa loportinite pou li zwe sa rol. Sa konsey i a ganny elekte, sa konsey i ava annan en rol spesifik e sa se pou fer sir ki devlopman distrik i ganny zot kontribisyon e zot approval. Lopozisyon i a ganny reprezante par zot reprezantan elekte lo sa konsey e la PDM pou anvoy son bann manm for savoyaz, son bann manm solid pou debout e pou ganny reprezante dan en fason for lo sa konsey, se la Mr Speaker kot i ava annan konsiltasyon lo en lot nivo, konsiltasyon i a ganny fer koman en lobligasyon. Distrik Mr Speaker i ava nepli annan konplent ki ler en proze i ganny fer dan distrik DA li i zis vwar lo televizyon oubyen i tann lo radyo. I pou obligatwar pou bann devlopman dan sa distrik pas atraver sa konsey. E lefe ki sa konsey pou reprezantatif dan tou bann parti politik i pou egalman vedir ki lavwa tou dimoun dan sa distrik i ava ganny ekoute e i ava ganny tande.
Nou dan Lopozisyon nou pa form parti Gouvernman e nou pa devret ganny met enkote, nou pa devret ganny met andeor tou bann devlopman ki arive lo nivo distrik. Apre tou ler en devlopman i ganny fer dan en distrik sa devlopman i al pou Lepep sa distrik. Sa devlopman i al pou tou dimoun dan sa distrik.
Ozordi Mr Speaker nou’n tann Prezidan Larepiblik dir avek Lepep Seselwa ki nou devret travay dir pou Sesel, mon dakor ki tou Seselwa i devret travay dir pou son pei se sel fason ki nou pei i kapab bouze. Travay dir selman par en pti group sa i pa akseptab, se la kot nou bezwen konpran lide par deryer sa bann parol, lide se pou donn tou Seselwa san leksepsyon sa loportinite pou li travay dir. Sesel koman en pei pa pou kapab bouze si nou pa komans adopte bann nouvo striktir, bann nouvo lide ki pli demokratik e I met nou pli azour avek bann nouvo devlopman ki pe arive dan lemonn ozordi. Konsey distrik i ava sa veykil ki ava anmenn sa vre sanzman. Konsey distrik i ava sa opsyon ki nou annan pou nou swiv, pou rezourd sa bann menm problenm ki Onorab Lebon pe leve e pe refer sorti atraver sa mosyon – sa ki mwan mon pa krwar i se ki lafason ki keksoz i egziste ozordi sa bann problenm ki egziste pou ganny rezourd atraver bann lide ki Onorab Lebon in met devan.
Mr Speaker mon’n ekout tou bann entervenan atantivman Onorab Barbe i dir ki proze distrik i bezwen involve zabitan distrik, mon dakor. Kimanyer nou pou fer sa avek sa striktir ki egziste ozordi? Eski napa en fason pli efikas pou nou fer li? E PDM pe donn en proposal, PDM pe dir ki fason pli efikas se pou nou annan sa konsey distrik.
Mr Speaker travay sa konsey i a enn kot bann gran gran proze, tou proze ki annan pou fer dan distrik i a bezwen pas atraver sa konsey. Bann gran proze ki ganny fer dan distrik sa konsey i a bezwen donn son laprouvasyon.
Mr Speaker en lot keksoz ki nou kapab fer e ki nou kapab achieve atraver sa konsey se pou nou akseler bann proze ki ganny fer dan distrik. Par egzanp si sa konsey in ganny etablir e mon’n tann en manm Onorab koz lo en proze peron dan distrik. Mwan mon pe dir ki sa konsey i ava annan sa prouvwar pou li kapab donn son go ahead there and then lo sa konsey limenm pou bann ti pti proze ki ganny fer dan distrik. Si i annan en proze peron sa konsey i ava zwenn, sa konsey i ava diskite, sa konsey i ava anmenn on board bann dimoun ki I krwar i devret la an relasyon avek sa proze, par egzanp bann dimoun kot planning e there and then sa i ava ganny diskite e laprouvasyon i ava ganny donnen avek sa konsey e sa proze i a kapab ganny go ahead. Mon dakor ki pou en pli gro proze sa i ava vin en pti pe pli konpleks, me pou en pti proze okenn Seselwa alavenir pa ava bezwen esper 5an zis avan ki i annan en eleksyon pou li vwar son MNA avek son DA devan son laport e vin dir li poudir ok nou pe vin aprouv sa proze.
Mr Speaker i fer mwan rapel letan mon ti ankor dan distrik Port Glaud, ler trazikman 2 zenn marmay ti perdi zot lavi atraver noye dan en lanmar, e letan mon ti rantre dan sa distrik mon ti al vizit sa landrwa e mon ti realize poudir i neseser pou annan en baryer, en keksoz ki bar sa lanmar e sa ki mwan mon ti fer sete komans fer bann demars pou mwan avek en group dimoun volanter dan distrik pou nou zisteman met sa baryer. Mr Speaker nou ti rankontre pa mal difikilte se poutan sete en proze ki nou ti panse ti ava ede pou anpes arive sa bann trazedi parey letan sa 2 zanfan ti perdi zot lavi.
Avek en konsey distrik en tel proze i ava annan en lanpler kot distrik i a zwenn, konsey i a zwenn, konsey i a konpran sa nesesite pou nou fer sa proze, konsey i ava donn son laprouvasyon e sa proze i a ganny fer dan en dele letan pli kourt e sa whole demars i a vin en demars ki pli efikas ki pli efektiv.
Mr Speaker mon krwar poudir the way forward se pou nou annan en konsey distrik. Alors mon a demann Gouvernman e mon a demann loter Mosyon pou koz en pti gin lo sa proposal ki mon’n fer dan son repons e anmenmtan mon a demann Gouvernman pou seriously konsider lentrodiksyon konsey distrik. Mon konnen poudir nou pa kapab fer en eleksyon deswit la, akoz bann lalwa eleksyon pe ganny deal avek i ava apropriye pou nou esper lalwa eleksyon ganny fini deal avek, ganny aprouve and then nou ava met li an pratik e enn bann keksoz ki nou kapab fer se zisteman se eleksyon pou en konsey distrik.
Sa i mon kontribisyon. Mersi Mr Speaker.
Onorab Decommarmond
Mr Speaker Sir mersi bokou. Mr Speaker sa Mosyon ki devan nou i en Mosyon ki enportan, me mwan ler monn ekout Leader Lopozisyon koze mon krwar mwan pou dir in fer enpe konfizyon lo tou sa. Mwan mon en dimoun ki’n pous en kantite pou Ladministrasyon Distrik, pou konsey distrik ganny enformen pou demokratizasyon plis lo nivo labaz e anmenmtan pou donn plis pourvwar distrik, me problenm ek nou Mosyon, konteni sa Mosyon i pa sa ki lafason ki Leader Lopozisyon in anvoye, in avanse. Akoz problenm se pa avek Ladaministrasyon Distrik, pa avek konsey distrik, I pa avek politik li – ou kapab annan nenport ki parti, problenm pa la li, problenm ki mwan mon vwar avek dan lespri mover mosyon problenm i avek Planning Authority la ki problenm i ete. Ou deside si nou pou aprouv en pti proze oubyen non, si nou pou deside pou fer peron kot tel landrwa be sa deza nou pe fer sa, I napa problenm avek sa i annan konsiltasyon lo serten nivo dan distrik. En proze pou ganny fer par egzanp mon donn en legzanp, i annan Providence kot dump site i annan en nouvo proze ki zot pe vin fer pou anmas salte e segregate sa bann salte, pou fer lenerzi ensitswit enpe diferan ki aktyelman STAR pe fer. Me lanvironman avek promoter sa proze in deza vini kot nou, fer serten konsiltasyon. Ok in donn nou serten garanti pou napa loder ensitswit, nou Cascade I dir napa loder nou kontan, akoz i fatig nou sa loder. Me problenm i pa la li, problenm i lo lot nivo, problenm se letan prezan pou fer proze, letan i vini i dir ou en konparezon nou’n vwar ou al Plantation laba Baie Lazare ou vwar letan ti pe diskite be pa ti annan konsiltasyon, kantite konsiltasyon televizyon ti montre en sitswit, ti dir pou fer sir pou annan akse avek lans. Ki’n arive apre? La pa kapab al lo lans. In bloke. Be pa ti ladan sa. Vwar. Lot problenm se ki letan i annan change of use. Ou vini, en proze i ganny aprouve ouswa letan i ganny prezante avek distrik pou diskite I dir pou tel fason. Ok nou dakor pou tel fason, prezan letan i ale son proze i ganny fer, Palnning Authority i aprouve, zot sanze laba prezan i dir pou change of use. Sa pa vin konsilte ou ankor sa, napa konsiltasyon la. So pou mwan mon krwar, bref ki mon pou bref Mr Speaker problenm i pa la ek konsey distrik, i pa la lo nivo distrik, problenm i ek Planning Authority. Mwan mon propoze e la mon krwar Gouvernman i devret ekout seryezman, mindset i bezwen sanze lo sa kote Minister Land Use and Habitat la Planning Authority zot mindset i bezwen sanze. Letan i annan proze pou en distrik spesifik at that moment reprezantan distrik i bezwen la lo Planning Authority pou diskit sa proze sa distrik. Dizon Planning Authority i zwenn dan Vandredi bomaten i annan 2 proze pou Cascade dan parmi 30 ki zot pe al diskite. Ok. Proze Cascade pou diskit ver 10er – 10er edmi, be lotorite Cascade i desann i fer ganny fer konnen, i desann letan pou aprouv sa 2 proze i la, ki swa proze nenport ki proze mon pe koze la mwan, ki 2 pti peron or ki en miray, ki en lakaz, ki en agrandisman lakaz, ki en lot pli gro porze at that moment letan pe diskit lo sa 2 case Cascade, fini nou 2 case, mwan mon ale mwan, lotorite Cascade i ale. I annan 4 proze pou Larivyer Anglez lotorite Larivyer Anglez i vini pou diskit zot proze. Sa ki nou bezwen pou fer morde. Akoz mon pe dir koumsa mwan?
Letan en dimoun Cascade i met en proze devan i dir en konparezon, en konparezon pou li demann pou konble en pti bout la Cascade, pa ni vizit li, zot ekrir li en gran patant, i dir ou proze pa’n aprouve akoz mangliye i dan ou semen. Konmsi kot ou pou konble la ou pou tonm dan mangliye, pa nin vizit li. E letan nou al gete ok mon konnen, napa en sou mangliye ki ladan. Be konmsi ki nou pe dir la? Be si nou ti laba letan pe diskite nou ti ava dir there and then sorry mon krwar zot mal la, napa mangliye la. Ou’n vizite? Non. Be then ou pa kapab deside si ou pa’n vizite. Ou konpran? Pou mwan i devret action koumsa.
I menm zafer Mr Speaker parey letan i fer i annan de ka zot vini, serten proze in fini komanse apre ki ou ganny plan pou dir be letan nou gete mon donn en legzanp konkret, mon krwar lot zour bann Arab in donn enpe desalination plant laba Providence pou fer, prezan distrik zot anvoye plan dan distrik, prezan monn dir tyonbo enkou, letan lotorite distrik i diskite, nou al vizite, nou gete, nou dir – non. Nou krwar poudir sa proze pa devret pe ganny fer konmela la. Nou bezwen lenformasyon. Be i dir non Prezidan in dir sa proze i bezwen fer, napa, Planning Authority pa Minister sa ki zot servi non Prezidan an ven Mr Speaker. Ok i dir Preizdan in dir bezwen fer, prezan proze in fini komanse li. Nou Cascade nou konnen akoz nou’n dir pa komanse sa proze. Akoz? Akoz kot zot pe pran sa delo pou desalination la – tiyo soz i lanmenm la, sewerage i lanmenm la i pase in pete sa tiyo sewerage. Ou konpran mwan, sa bann zafer i dan delo prezan ou pe pran sa delo pou desalinate. Nou dir stop, pa fer be i dir ou in fini fer, Prezidan in dir fer. That is where is wrong. La ki nou bezwen sanze, be si nou ti laba letan pe desisde initially nou ti ava dir sorry Prezidan mon krwar i annan en problem. Sa ler pa Prezidan ki’n dir en – pa Prezidan ditou.
Me aprezan Lanvironman kote ou ete ou? Ou lo Planning Authority ou. Ou konnen ou poudir tiyo soz laba in pete, be ou les fer menm? Be i annan en problenm. That is where nou problenm i ete.
Anmenmtan enn ler mon osi mon pa konpran kimanyer serten dimoun dan nou pei i reflesir, mwan mon pa kapab konpran mwan. Cascade pou kapab konpran sa ki nou pe dir la, lanpler ki nou pe dir e alor i pou pran sa delo ki mon pe dir la, i desalinate dan sa bann zafer ki zot in fini, zot in aprouv zot menm san soz – in fini komanse, prezan i anmenn sa delo dan bwa Cascade laba kot danm laba, kot treatment work pe fer gro basen laba, san permisyon ankor. Letan mon dir san permisyon zot in fini deside zot apre zot anvoy plan dan distrik. Letan i anvoy plan dan distrik, nou dir non, tyonbo enkou be sa basen I tro obor lakaz dimoun. Annan de zour en katastrof – la in komans arive dega la, komans annan claim la pou PUC. Lantetman, zot antete. Setou problenm. Be nou pa ti la nou, sanmenm sa ki mon dir si nou ti la nou ti ava ensiste, stop. Ou pa kapab fer zistans avek kot dimoun pe reste i tro pros be by the time nou’n ekrir i dir in fini komanse, Prezidan i dir fer. La problenm i ete. E aprezan pou pan sa delo borlanmer la ou anmenn li anler laba dan bwa, i dir pou store, i dir koumsa pli bon apre pou anmenn sepa kote. Nou Cascade konmsi mon dir ou fransman, delo letan ti annan lasesres lot zour la, zanmen delo in sek laba, kontrer in met en lot tiyo pou ganny plis delo, be annou met ankor tiyo. Mon dakor ou fer sa basen ok, be pran nou delo prop anmenn dan sa basen. Akfer ou al pran sa delo sal bor lanmer pou anmenn anler isi. Me mon pa kapab konpran sa. Sa bann keksoz koumsa i pa ganny diskite ase ek dimoun sa. Mon krwar i annan serten klik, en serten lanpir ki zot zot desid zot bann zafer apre nou lepep Seselwa i anmas sa konsekans e nou nou pe dir stop. Sa ki Mosyon mon krwar pe pouse pou arrive. E mwan mon pour letan i pou vin koumsa.
I menm zafer avek kot Airport bann zafer ASCON avek Arab, letan ti sorti anler laba La Misere in desann anba isi kot Airport. Letan nou fer komite, nou vini pou gete fini komanse building, nou dir stop enkou. Cascade nou nou pou dir tyonbo enkou akoz sa zafer La Misere nou pa oule repet la.
Non non Prezidan in dir fer. Nou dir ok, Prezidan in dir fer, ale fer, me selman ki nou nou bezwen lenformasyon – ou’n met ou sewerage la nou oule ou teste delo, tou le 3 mwan nou le rapor ki vini pou gete si napa okenn kontaminasyon ki pe arrive, anndan lagon e andeor lagon. Mr Speaker ziska ozordi zanmen en zour sa bann dimoun in respekte lotorite Cascade. That is the problenm. Be nou nou pa laba lo Planning Authority nou. Vwar sa ki devret ganny fer se arive lo sa bann zafer.
Anyway PIE si mon pou al koz lo PIE ankor ki tou bann plan PIE i osi vin Cascade, sa en lot badinaz ki sa mon a profite, mon ava anvoy en Mosyon dan en lot moman pou nou diskit lo sa PIE – lord i bezwen ganny mete laba akoz i dezord, dezord e dezord ok, Prezidan se sa rezon Prezidan in koze dan son State Of Nation Address. I annan rezon ki in koze Prezidan, i byen ki in fer, ou vwar akoz i aware ki pe arrive, be nou bann lotorite la sa ki pa pe marse e mon ensiste ankor ki Planning Authority zot revwar zot sitiasyon, zot met lotorite distrik en plas, tanporer sa lo moman apropriye letan i annan proze ki konsern sa distrik on the Planning Authority to discuss and approve these projects.
Mr Speaker Sir, mersi bokou mon pou siport sa Mosyon akoz mon krwar i dan en bon direksyon e mon konnen mwan ki Prezidan i pe ekout nou omwen li i ava pouse pou Planning Authority annan sa change of mind sa mindset nouvo e anmenmtan ki nouvo Minister mon konnen Minister Lionnet i pou kapab osi konpran dan sa lespri vi ki i en zenn boug ankor, i a kapab konpran en zenn msye, i a kapab konpran dan lespri ki nou pe koze ozordi dan nou Lasanble. Mersi bokou Mr Speaker. I will support this motion.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker sa Mosyon i premye demars nou Lasanble dan sa nouvo lapros ki nou oule pran. Mr Speaker apre nouvo restriktirasyon mon santi ki i annan en nouvo dinamiz dan nou ladministrasyon e nou lo kote parti mazoriter nou pe diriz sa demars, demars ki demann respe mityel ant bann partener kle dan devlopman nou pei, demars ki evok respe pou bann ki’n ganny elekte pou defann lentere lepep, demars pou rekonnet lenportans bann manm elekte a tou nivo.
Mr Speaker sa Mosyon i al odela demann pou zis konsiltasyon. Sa Mosyon pe evok respe, respe pou ki en teknisyen i akord a nou bann manm elekte, respe pou ki ler lofis enportan nou lenstitisyon i demann serten lenformasyon i ganyen e i ganny li atan. Mr Speaker mesaz sa Mosyon i kler nou relasyon avek Legzekitif i enn li baze lo team work e travay avek menm bi. Se sa lapel Prezidan Michel e se sa nou lapel e lapel a konsey Minis. Se sa nou lapel avek ladminsitrasyon nou pei enkli sekter prive.
Mr Speaker mesaz se ki nou Lasanble nou serye e nou san rezervasyon siport lapel Prezidan Michel dan sa direksyon. Mr Speaker sa demars se en vye demars e dan mon diskour Leta Lanasyon mon ti fer remarke ki isi dan sa Lasanble nou merit servi nouvo lapros. E enn mon koleg in koz lo nouvo kiltir politik. Loter Mosyon li in dir ki nou Lasanble merit trouv nouvo solisyon a bann vye problem. Mr Speaker ler in arive pou nou revwar bann move kiltir ki anpes nou travay an ekip e anpes nou progrese. En kiltir ki sanz mindset plizyer teknisyen ki en MNA i son soubaltern e ki alors par konsekans zot pa drwa en MNA okenn larepons sa kiltir Mr Speaker merit sanze. E Prezidan Michel pe siport sa demars ler I ti demann konsey Minis semenn pase pou ekout rekomandasyon bann MNA e take on board bann propozisyon ki nou lenstitisyon in fer.
Mr Speaker mon ti a kontan koz en pti gin lo propozsiyon ki Leader Lopozisyon in fer pou annan en District Council lo nivo distrik e mwan mon ti a kontan dir avek Leader Lopozisyon welcome on board e mersi pou siport nou Gouvernman dan formasyon District Council. Mon a fer rapel Mr Speaker ki propozisyon District Council ti ganny anonse par Preizdan Michel limenm 1an pase pandan son kanpany eleksyon e sa i trouve zisteman dan manifesto Parti Lepep entitile “Mon plan pou ou”. Plan pou etablir District Council i deza byen avanse e sa linisyativ Preizdan Michel pou byento ganny met anplas. Onorab Pierre mersi davans pou donn nou koudmen dan sa demars.
Me Mr Speaker ou kapab annan meyer striktir lo nivo distrik e meyer sitenm District Council ki nou krwar ladan, me si ou annan serten teknisyen e menm serten mindset ki pa krwar ladan konsiltasyon pou touzour manke lo labaz distrik. Mr Speaker Onroab Leader Lopozisyon pe ofer nou en destinasyon e enn ki nou partaze, I pe dir nou ki vwala nou nou merit ariv laba me sa Mosyon ki devan nou pe ofer nou en map, en fason fer pou ariv laba kot nou tou nou krwar nou merit arive. E Mr Speaker toulede propozisyon i konplemant kanmarad, me pli enportan ankor sa propozisyon ki Leader Lopozisyon e sa propozisyon ki nou nou ti propoze 1an pase District Council i parey en leker en dimoun, en leker ki bate e ki fer en kominote vivan e nou Gouvernman e nou sosyete I parey son lekor me sa ki sa Mosyon pe propoze Mr Speaker se son bann arter e bann lavenn ki pou vin sa link ant leker avek lekor. Ou kapab annan pli bon leker, ou kapab annan pli bon lekor me si ou napa arter e ou napa lavenn pou sirkil sa disan kot leker enn pou touy kanmarad e se sa ki pe arive Mr Speaker. The missing link an lotorite distrik e ladminsitrasyon nou pei se respe, repse mityel, respe pou konsilte, respe pou lotorite distrik nenport ki son laform ozordi i en manm elekte e ozordi i en Ladminsitrater Distrik, demen i konsey distrik nou napa problenm avek sa destinasyon nou tou nou partaze me ozordi i annan en missing link fondamantal e sa i rezon akoz ozordi bann vye problenm ki’n ganny souleve i reste en problenm. Ladminsitrasyon Distrik in deza annan konsey distrik dan Sesel, nou’n deza ganny plizyer kalite MNA ki’n ganny elekte, nou’n deza ganny plizyer DA ki’n ganny elekte e nou’n deza ganny plizyer Minis dan nou Gouvernman me sa bann problenm in reste akoz nou pa’n tous labaz problenm e sa Mosyon zisteman pe tous labaz problem, i pe tous the missing link ki egziste e mon fermeman krwar ki the missing link se en lespri travay an ekip e team work. Ler en teknisyen dan Gouvernman pa santi li oblize pou konsey en MNA i napa narnyen pou fer avek son travay, i napa narnyen pou fer avek son resers ki in fer, i annan pou fer avek en mindset ki i krwar i byen sa ki i pe fer e alors i pa oblize e i napa okenn lobligasyon pou demann konsey e laprouvasyon lotorite distrik. E se sa labaz sa Mosyon ozordi e mon krwar ki i enportan ki tou manm e mon demann Leader Lopozisyon pou rekonsider son pozisyon lo sa Mosyon akoz zisteman i konplemant sa nide ki in met devan e sa nide ki nou nou ti met devan nou pei, nou pep 1n pase, i konplemant kanmarad le de sizesyon e napa naryen ki al an kontaryete avek kanmarad.
Me si ozordi dan nou Lasanble nou perdi focus lo labaz Mr Speaker e mon ti koz lo la dan mon diskour Leta Lanasyon si nou perdi focus lo labaz nou bann ABC’s dan nou pei, lo bann keksoz enportan ki nou bezwen fer, lo bann fondamantal ki nou bezwen annan, lo bann pratik travay ki bezwen ganny respekte e lo en sistenm kot i annan respe mityel e etrwat, en sistenm ki nou Prezidan i krwar ladan akoz enn in koz lo konsey distrik, dezyenm in demann son bann Minis pou al ver bann manm elekte, ekout bann rekomandasyon ki’n ganny fer e take on board. Si nou mank sa baz nou pa pou kapab achieve bokou, nou pou reste avek menm vye problenm akoz nou pou annan menm vye solisyon Mr Speaker. Mon demande ki nou bann manm lo kote mazoriter i siport sa Mosyon. Mon konpran tre byen bann konsern ki’n leve lo nivo distrik sa bann konsern si nou pa met lanmen lola ozordi dan 5an, dan 10an en lot zenerasyon politisyen pou vin la dan sa Lasanble nou pou anann konsey distrik, nou pou’n etablir konsey distrik me nou pe koz lo menm vye problenm, e mon repete a mon avi problenm the missing link i toultan respe. Respe pou nou lenstitisyon, respe pou en manm elekte, respe pou lotorite distrik, respe pou sa enn ki annan lavwa lepep e ultimately repse pou lepep Seselwa. E nou nou rol fodre zanmen nou bliy nou rol oversight ki nou annan mon kontinnyen dir sa akoz nou rol isi nou pa travay dan lentere okenn groupman, okenn parti ki annan en lentere devlopman dan distrik, nou lentere i reste ultimately lentere lepep Seselwa. Ler nou vin la dan sa Lasanble nou koz pou Lepep Seselwa, ler nou al dan distrik nou napa en swa me pou koz lo non Lepep Seselwa, ler nou al devan laport nou bann dimoun nou napa en swa me ekout Lepep Seselwa akoz se nou ultimately ki reponn kestyon lepep lo en baz toulezour dan travay ki nou fer e lo en baz politik apre 5an apre en 5an travay ki nou fer.
So Mr Speaker mon demande ki nou siport sa Mosyon dan sa rezervasyon akoz i pe met lanmen lo en – i pe sey trouv en solisyon a en vye problem, en probelnm ki si nou pa met lanmen lo la nou pou kontinnyen vwar nou avek menm vye problenm e menm konplent toulezour Mr Speaker. Mersi.
Tre byen, tre byen, selman san ki mon partisip dan deba fantastik ou lentervansyon, me en keksoz ki nou pa realize pourvwar pa anmenn respe nou annan anba nou Konstitisyon se nou ki pa pare ouswa per pou egzers tou sa bann pourvwar ki nou annan. Onorab Lebon.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon apresye kontribisyon tou bann Onorab ki’n fer lo sa Mosyon, I en deba ki’n fran e i montre ki nou Lasanble parey mon ti dir o komansman i en premye demars pou nou koman bann parlmanter pou travay ansanm avek Gouvernman, rod solisyon a la baz distrik e dan kominote, si nou Prezidan pe koz lo nou’n ariv lo some montany nou pe get lavenir mon krwar in ler pou nou ler nou pe get lavenir adres bann problenm dan en lot fason dan en nouvo direksyon e sa pou vin si nou travay ansanm avek sa sinerzi ki nou’n koz lo la bomaten, obliy lepase nou pe get lavenir.
Mon apresye kontribisyon Onorab Pierre e ler i ti pe koze i fer mwan reflesir pou dir Manifesto Lepep e li in al en pti pli devan parey Onorab Rose in koz lo la in tay en pti pe pli devan, nou nou pe set the road map me Onorab Pierre nou pou ariv kot ou pe koz lo sa rev, lo sa vizyon ki ou anvi vwar. Mersi e parey in ganny dir donn nou koudmen ansanm lenportans sa konsiltasyon se ansanm nou pou arive.
Mersi Mr Speaker mon pa pou long e mon move ki nou adopte sa Mosyon pou ki nou bouz delavan.
Bon in ler pou nou vote. Tou bann ki anfaver? Okenn ki kont ? Bon Mosyon in pase.
Nou’n ale ziska midi edmi e mon napa lentansyon pou retournen la pou pran sa trwazyenm Mosyon. Mosyon pou ganny stood over pou Mardi prosen. Nou ti pou annan nou sa workshop Commonwealth unfortunately nou annan ennde problem, pa lo nou kote me kote Langleter ki fer ki sa workshop pa pou pran plas e nou pou zwenn normalman Mardi prosen le 27.
Dezyenm morso lenformasyon se ki i sipoze annan en meeting bann parlmanter madanm 12.15 mon mazinnen aprezan zot ava fer meeting 2er. I Ok. I enportan sa pti meeting I ganny fer pou rezon administratif akoz nou annan en meeting Chair Persons demen e apre meeting Business Committee i ava osi pran plas 2er olye 1er. Ok so nou ava adjourn ziska Mardi prosen.