LATER MAMA-Premie Tradiksion An Kreol Morisien-Enn Travay PIONIE Dan 'Disaster Management'
{Ou bizin note ki bann mo siantifik ki pena tradiksion KREOL pou linstan, inkli inpe lezot ousi, zot an ITALIK,. Bann korection pou enan apre.}
Imin, parski limem kreatir ki plis intelizan, li forse pou li kapav compran tou laspe Later Mama, depi so kreasion, so evolision e ziska so leta aktiel. Zom ek fam, individielman e kouma enn lekip, zot angaz zot dan tou kalite letid avek enn devosion san relas, perseverans ek travay dir, sirtou avek sipor ekipman siantifik ek lozistik sofistike. Zot obzektif se pou diseminn bann dekouvert pou bien-et tou limanite. An plis, sa bann dekouvert-la enan boukou version ki reflet plizier lekol de panse. Souvan sa bann dekouvert-la zot vinn depase akoz bann nouvo decouvert. Savedir la konesans li touzour evolie e bann exper met zot azour souvan, seki finalman amenn enn dinamism.
An form enn sfer, Planet Ble enan enn diamet de 12,753 kilomet ek enn sirkonferans de 40,066 kilomet kot lekwater (equator). So poi li estime enan 6,000,000,000,000 tonn (6,000 trillion tons). So lekor fisik enan bann matier mineral ek bann resours ki distribie dan trwa kous: Kor (Core), Manto (Mantle) ek Lakrout (Crust). So lasam magmatik ki trouv dan so sant, li bwi avek tanperatir de 6,000 degre santigrad. Sa matier-la mem ki ed pou ki Later Mama enan so sistem magnetik (so lema).
Later Mama li tourn lor so lax depi kote les (east) a kote lwes (west) pou fer so rotasion. Li complet sa rotation-la pou kapav fer enn zour ek enn lanwit dan 24 lertan, pli presizeman dan 23 lertan, 56 minit ek 4.1 segonn. Klik sa zimaz-la pou get so animasion avek NASA.
Later Marb Ble li tourn otour Soley e li tras so lorbit ki ena 149,598,262 kilomet. Li fer sa letour-la avek enn vites de 107,320 kilomet a ler e li konplet sa dan 365.26 zour.
Bann seser ek siantis krwar ki Planet Ble finn forme 5 million lane avan. Dan koumansman li ti enn boul dife ki finn pran 700 milion lane pou li refrwadi e anmemtan li finn larg bann gaz. Se apre sa ki Latmosfer finn koumans existe. Enan lezot lekol de panse ki dir ki bann prosesis biolozik finn kontribie pou formasion Later Mama. Me, enan lezot ki dir ki bann meteorit oubien bann asteroid finn amenn bann gaz, ouswa bann mikro-organism ki finn answit kataliz so developman e lavi soutenab lor sa Marb Ble-la.
Latmosfer li enn kous ki protez nou e li ed tou bann kreatir pou zot kapav respire, transpire ek grandi. So lepeser inn estime enan 560 kilomet e li enan 4 nivo:
Troposfer-ki trouv pli pre avek Later, li a partir 8-14.5 kilomet e li enan enn tanperatir 17 a 52 degre santigrad (Celsius);
Stratosfer- deziem nivo, li al ziska 58 kilomet lao avek -3 (moins 3) degre santigrad (Celsius) ek inkli ousi kous Ozonn ki trouv lao li;
Mezosfer- trwaziem nivo, li al ziska 98 kilomet lao e laba li fer -9 (moins 9) degre santigrad e finalman
Termosfer- oubien Ionesfer ki ale ziska 600 kilomet lao akot li fer 1,727 degre C.
(Get sa zimaz lao-la. Fer enn kilk ek ou maws pou li grandi-li.)
ü Nitrozenn (N2)-78.084%;
ü Oxizenn (O2)-20.947%;
ü Argonn (Ar)-0.924% ek
ü Dioxid de Carbonn (CO2)-0.033%- (Total-78.084+20.947+0.924+0.033=99.988%).
Anviron enn de deseni avan, Dilo ki trouv dan Later Mama: setadir bann losean, lak, larivier, marekaz, lamar, ice caps ek glacier, ti pe okip 70 a 71% sirfas sa Planet-la. Me, aster kapav dir ki zot okip 72% sirfas. Savedir ki enan enn ogmantasion konsiderab dan nivo Delo ki finn koze par linpakt resofman planet. Bann siantis finn estime ki sirfas Dilo li environ 361,419,000 kilomet kare. So volim li apepre 1,460 teraton (Tt) dan lekel 97% Delo li sale. Leres 3%, setadir 2.4% li trouv dan bann glacier e ice caps ek 0.6% li dan bann larivier ek lak.
Leres 28% (100%-72%) sirfas Later Mama li compose de 7 kontinan, milie bann zil ek zilo. Zot tou esam zot apepre 148,647,000 kilomet kare. Sirfas zeolozik Planet Ble enan plizir striktir depi bann later plat ziska bann kolinn, montagn (Everest ki pli ot-8,850 met), vale, dezer ek glacier. Tanperatir ousi varie depi -890 (moins) santigrad (Celsius) dan continan kouman dan Antarktik, e li ale ziska + 57.8 (plis) degre santigrad kouma dan El Azizia, Libi. Answit enan antou 195 pei akot enan anviron 7 milyar 189 million, 060 mil, 000 imin. Sa bann Later-la zot lie avek 5 losean ki ed pou soutenir lavi.
Sant Later Mama se li mem sa parti ki pe ankor bwi avek magma dan enn tanperatir de 6,000 degre santigrad. Li enan kanmem enn linportans pou bien-et Marb Ble ki anan trwa kous prinsipal: (A) Kor, (B) Manto ek (C) Lakrout.
Kor ki andan-la li trouv 5,150 a 6,378 kilomet depi sirfas Later. Li kompose de enn lamas solid de Feray (Iron) ek Nikel (Nickel). Li touzour sou pression avek 6,000 degre santigrad e
Kor lao-la li 2,260 kilomet an lepeser e li trouv dan enn profonder de 2,890 a 5,150 kilomet depi sirfas Later. Li bien so e sa bann matier Feray e Nikel-la zot an form likid. Sa parti-la li radioaktif ki koz kouran konvektiv parey kouma lenerzi ki enan dan enn dinamo. Se sa parti-la mem ki responsab pou san magnetik Later Mama e li ed pou so rotasion lor so laxis. Li ousi explik sistem gravite ki ena lor Planet Ble.
Manto ki pli dan fon, li sitie 650 a 2,890 kilomet depi sirfas. Sirman li kontenir Silicon, Magnesium, Loxizenn ek inpe Fer, Kalsium e Aliminiom;
Lez tranzision ki trouv ant 400-650 kilomet, li enan Kalsium, Aliminiom e Garnet. Li protez magma bazaltik ki kapav monte letan li so e
Manto siperyer li trouv 10-400 kilomet depi lao. Isi enan ros bien solid kouma Olivine ek Pyroxene, akot enn parti kapav dan leta fonn. Letan saler mont depi sant later pou ale ver lao, li koz formation bann montagn e limem ki fer bann plak Tektonik (Tectonic) dan bann losean, bouze.
Kous ki pli lao e ki lor sirfas li apel Lakrout. So lepeser li 10 kilomet dan bann losean e environ 75 kilomet akot bann montagn kouma dan Himalaya. Lakrout loseanik (oceanic) li pa plat. Li montagn montagn e so peizaz li sanze konstaman akoz bann eripsion volkanik. Ena enn rezo de apepre 40,000 kilomet de bann sit volkanik dan bann losean. Bann eripsion volkanik dan lamer zot kostrir environ 17 kilomet kare de Lakrout loseanik lor lili losean, par banane. Par konsekans sa bann prosesis-la, bann lamas basaltik zot transform an bann zil kouma Hawai e Iceland. Lez ki pli lao ki tou lor Lakrout-la e ki sitie lor bann kontinan, zot enan bann ros solid ek krystalinn. Se lor-la ki ena lavi tou bann kreatir.
Klik sa zimaz-la pou trouv so animation. (Kourtwazi: BESTANIMATION)
Nou kapav dir ki lavi li souteni par 5 eleman: Dife, Dilo, Later, Ler, ek Matier. Sa bann eleman-la zot an larmoni parfe e zot limpak li fer a se ki lavi li res stab e en pe. Etan done ki la natir li zener so bann lafors pou sa lavi tab-la, abe li enan so prop lalwa. Me, letan sa bann eleman: Dife, Dilo, Later, Ler ek Matier zot exprim zot lenerzi anplis, abe lerla, sa larmoni-la li kase. Kanmem-sa li normal e natirel. Se dan sa bann kondision-la mem ki bann kreatir zot vinn vilnerab. Donk, bann imen konsider sa bann sitiasion-la kouma katastrof natirel: siklonn, inondasion, lasesres, insandi, tsunami, tranbleman deter, glisseman-de-terin, tanpet-de-nez, etc.
Enn fe ki bien interesan pou note seki tou lavi: rwayom-de-plant, rwayom-zanimo ek sivilizasion imin finn koumans otour dilo- kouman bann larivier, lak, lamer e losean. Ziska asterla, ban lavil ek vilaz, zot tou bien sirpeple avek move planifikasion. Definitivman sa bann-la zot dan bann zonn a risk, sirtou avek limpak bann inondasion e kataklism ki lie avek lapli. An 2011, 106 milion dimoun ti afekte par bann inondasion. Dan Moris-mem 4 dimoun finn mor dan inondasion 26 Mars 2008 ek ankor 11 ti perdi zot lavi dan Gran Flash Flood le 30 Mars 2013. Nou kapav tir enn konklizion pou dir ki sa bann maler-la pe ogmante sak lane. Anmemtan zot pe vin pli souvan e zot pe koz pli dezast.
NB: Sa lartik-la se PREMIE ki finn tradir dan langaz KREOL pou Lil Moris ek pou lemond antie, an seki konsern Disaster Management. Li ousi enn travay de PIONIE dan Ledikasion ek Sians dan sa domenn-la.
Tou tradikson finn fer, apar enn de ki penan so version, dapre DIKSIONER MORISIEN koma ti mansione dan lartik KREOL Version. Klike pou chek li isi.
Anmemtan li kwinsid avek FESTIVAL INTERNASIONAL KREOL (FIK) 17-26 Novam 2016 ki pe et selebre dan Repiblik Moris. Klik isi pou chek sa-http://www.fik.mu/
Zot kapav fer zot komanter e sizesion. Mersi zot tou.
Zot kapav swiv moi lor ousa lor .
Ou bizin lir sa lartik-la ousi: Kreol Version Adapted to Diksioner Morisien-Pioneering Introduction in Disaster Manangement, e lezot.