Bien konèt nout pasé pou nou alé pli d’van ! - Oté
Bien konèt nout pasé pou nou alé pli d’van !
Justin / 28 mars 2013
Mon shèr nové, mon spès salté, rouj de fon dovan l’étèrnité,
Dopi lontan mi di a ou, sa sé in n’afèr mi konpran pa. Kosa mi konpran pa ? So mani rogard an arièr, so mani — konm di lo kont — rogard dann rétrovizèr plito ké rogard par dovan. Vi konpran amoin, mi pans ? I pas pa d’somèn sank zournal “Témoignages” i anparl l’istoir La Rénion. I pas pa d’diskour zot bann dirizan san k’li anparl lo pasé. Tazantan sé la trèt, tanzantan sé l’ésklavaz, tazantan sé l’angazis. I anparl osi la kolonizasion, la loi dis nèf mars 1946 épi inn-dé z’afèr lé pli pré, mé i fé parti l’istoir. Moin pèrsonèl, mi profèr i rogard par dovan, i évit parl yèr, é i parl plito zordi bien sir, mé galman domin. Afors agard an arièr, a mon avi, nou va kalbité, san niabou mèt in pié dovan l’ot. Tok ! Pran sa pou toi !
Mi pans, sé nout onèr anparl l’istoir nout péi. Pou kosa ? Pars mi pans, nout mérit, sé d’an avoir arash lo mask dsi nout pasé. La trèt, l’ésklavaz, la kolonizasion, la lit nout bann maron, la lit nout bann travayèr, la réprésion, tout bann réprésion, sa lé inportan pars sé lo shomin nout pèp pou li konstrui ali. L’istoir, sé nout rasine é sé nout rasine ki nouri nout prézan épi nout lavnir konm bann rasine pié d’boi i nouri azot avèk la sèv, Matant, nout métisaz la komans* dan nout pasé, dopi lo promié tan d’moun la vni viv dan nout péi. La lang kréol rénionèz, sa lé éné avèk nout pèp… konm di Chateaubriand, sé lo promié sign lo jéni nout pèp. Nout kuizine, nout mizik, nout fonnkèr, nout litératir, sa i plonj dan nout pasé, pou aparèt zordi épi domin, in n’ot manièr sirman, mé an suivan, konm di lo kont, nout fil rouj. Nout rolizion, nout bann rolizon, nout kroiyans, nout bann kroiyans, koman i konpran sa si i sava pa shèrch sa dan la sours nout pasé ? Alor, in késtion ? Nout pasé-la, sa i rann anou andikapé pou l’avnir ? Mi pans pa ditou, pars si ni koné ali sifizaman, li amontr anou nout poin fèb, épi nout poin for. Konm sa ni konpans nout féblès é ni ranfors nout poin for, pou nou alé pli dovan.
* Malérèzman, nout métisaz la komans osi par lo viol kan dann bato la trèt, bann marin té i viol bann jèn fiy pou done plis la valèr "la marshandiz". Lo viol té kan lo mètr, sansa lo z’angazis té i pran lo droi d’kuisaz dsi bann z’ésklav é dsi bann z’angazé. Sa osi sé nout pasé !