Feliks Moriso-Lewa fèt Granwozye, Jakmèl 13
mas 1912 epi li mouri Miyami 5 sektanm 1998. Feliks Moriso-Lewa pase onz premye ane nan lavi li yo nan peyi li Grangwozye. apresa li rantre Pòtoprens, kote li te etidye pou li vin avoka. Moriso-Lewa te pwofesè lekòl epitou li te jounalis.
Anvan Moriso-Lewa te kite Ayiti, li te travay nan Edikasyon Nasyonal kòm chèf divizyon nan domèn edikasyon piblik. Li sòti Pòtoprens epi li ale nan Columbia University Nouyòk, kote li mare youn metriz nan domèn edikasyon. Li te etidye tou nan New School of Social Research nan Nouyòk.
Lè li te retounen Ayiti, li te travay kòm direktè jeneral Edikasyon Nasyonal. Nan ane 1953 Moriso-Lewa te kite peyi li kòm ekzile pou li te al tabli li nan divès peyi sou kontinan Lafrik la, tankou : Gana ak Senegal. Lè li te retounen Ayiti, li te travay kòm direktè jeneral Edikasyon Nasyonal. Nan ane 1953 Moriso-Lewa te kite peyi li kòm ekzile pou li te al tabli li nan divès peyi sou kontinan Lafrik la, tankou : Gana ak Senegal.
Moriso-Lewa se powèt epi ekriven pyèsteyat. Tankou Michel-Ange Hyppolite di li nan Istwa Pwezi Kreyòl Ayiti : «Moriso-Lewa pa premye Ayisyen ki ekri pwezi an kreyòl.Si tout ekriven kritik yo dakò pou Dyakout pase kòm premye liv ki louvri branch literati kreyòl ekri a, se paske zèv pwezi kreyòl pa janm sispann ekri depi Dyakout te fin pran lari nan ane 1951 an.»
( Istwa Pwezi Kreyòl Ayiti p. 87 ).
Pawòl la di li klè nan bon ti mamit: Youn pa an aryè de pa an avan. Se poutètsa nou deside biye lespri nou ak youn rechany tan lontan pou nou sonde an pwofondè dekiprevyen pwezi kreyòl Ayiti a ak youn travayè lakilti kou Moriso-Lewa.
Zèv Tonton Moriso se youn zèv ki gen youn dimansyon totalkapital. Pou nou devwale tout sa ki ta dwe di sou Moriso-Lewa. Se youn liv antye pou nou ta ekri sou potorik gason sa a. Kòm espas nou genyen an limite, nou deside fè kèk bras sou oryantasyon pwezi Moriso-Lewa, estil pwezi li ak eritay li kite pou literati kreyòl la.
Oryantasyon Pwezi kreyòl la ak Moriso-Lewa
Nou tout konnen depi sou lakoloni pwezi kreyòl te pran chemen fèy papye. Ekzanp vivan yo se: Lizèt Kite Laplenn (1757) epi Evahim ak Aza, yo rekopye nan ane 1809. Apa tèks sa yo, ki parèt nan tout liv literati, dwe gen anpil lòt ki ap dòmi byen fon nan kèk bibliyotèk anndan peyi a kou lòt bò dlo, men ki poko rive jwenn nou, paske tren rechèch sou literati kreyòl la poko jwenn vitès awòdpòte-l.
Lè nou rantre nan peryòd endepandans lan nou jwenn kèk grenn ekriven kou Oswald Durand ak Georges Sylvain ki te pran desizyon tanpe pwezi yo ak so langay natifnatal la. Sepandan, se ak travay Moriso-Lewa nan pwezi, teyat epi istwakont, literati kreyòl Ayiti a te vin jwenn zèl pou li vole lonngpleying nan youn langay franchiz, ki tabli baz koupe fache ak tout aktivite lekriti kreyòl mòde-lage tankou sa te konn fèt anvan ane 1950 yo.
Kout zo sa a, Moriso-Lewa te frape li ak konviksyon li, paske li te kwè tout bon nan prensipal richès pèp la te kreye depi nan tan esklavay la pou li te deklete, eklèsi vwa tout pitit Ayiti ki ta pe sibi tout kalite enjistis.
Ak apwòch travay sa a, Moriso-Lewa te detere youn ja, paske se depi lè sa a tou pwezi kreyòl la pral chanje oryantasyon. Anfèt, anvan Moriso-Lewa pwezi kreyòl la te plis sèvi pou zanmore seche dlo chagren lanmou yo. Nou kab nonmen non tèks kou Lizèt Kite Laplenn ak Duvivier Lamahotière, Choukounn ak Oswald Durand, epi Reproche de Ti Yette ak Macillon Coicou.
Konsa, kòm Moriso-Lewa te deside rantre nan batay san kache lonbrit, sa te lakòz lòt militan pwo-chanjman kou Paul Laraque, Claude Innocent, Frank Fouche elatriye suiv chemen an ansanm ak li.Nan fen ane swasant yo, gouvènman François Duvalier a te koupe souf pawòl jèvrin sa yo , men yo te al resisite anndan legliz gras ak pisans òganizasyon pè Ti legliz yo.
Se vitalite mouvman reveye konsyans sa a ki te siye bwa a jouk pèp la te rive flanke makak la youn so kabrit. Ennèji pou kapote reny Jean-Claude Duvalier a te sòti nan pisans motè lanng kreyòl la. Nou konstate tou, depi apre ranvèsman ekip Jean-Claude Duvalier a sou pouvwa a, politisyen ak tout lòt mounn ki kwè nan avansman kòz pèp la te sèvi ak lanng pèp la.
Anfèt, nanpren youn travayè literati nasyonal ki kab rive soufle youn van chanjman ki gen nanm tout bon, san li pa sèvi ak lanng nasyonal peyi kote li ap viv la. Nan ka pa nou se lanng kreyòl la. Moriso-Lewa te konn sa, lòt kanmarad ki te deside suiv kouran li an te konnen li epitou tout kreyolis jounen jodi yo rete kwè nan menm prensip la. Se sa ki lakòz wout Morisi-Lewa te trase pou literati kreyòl la rive jwenn nou entak nan fen ane 1990 yo.
Pedale rive nan ane 1994 Maximilien Laroche te parèt ak menm konsta a anndan youn esè ki pote non Sémiologie Des Apparences ki soti nan GRELCA. Kidonk, oryantasyon kòk batay pwezi kreyòl modèn lan se rezilta konviksyon travay Moriso-Lewa nan ane 1950 yo.
Lè Moriso-Lewa ap ekri pwezi kreyòl, li pa nan dechidera. Se tankou kout tanbou a ki di: " Sa ou gen pou ou di-m lan di-m li la a." Li pa nan okenn vire adwat-agòch, ki riske lage mesaj li nan tyouboum. Moriso-Lewa se pòtvwa mas pèp la. Li sèvi ak pwòp langay pèp la pou li rapòte kondisyon lavi pèp la nan pwezi li. Nan youn atik nou te ekri nan Révue L'Étincelle (novanm-desanm 1983), ki te pibliye Monreyal, nou te kritike apwòch: " sa ou gen pou di -m lan di-m li la a".
Sòti nan finisman ane 1990 yo rantre nan ane 2000 yo, nou te fè lòt pwopozisyon, men jounen jodi a, nou ap di menm jan ak pwofesè Joubert Satyre, nou pa te dwe rantre nan batay nouvèl jenerasyon ak ansyen jenerasyon, paske chak epòk gen apwòch lekriti pa li.
Touris pa pran pòtre-m
Pa pran pòtre-m touris
M-twò lèd
M-twò sal
M-twò mèg
'Gi mi fay sens
Epi, ale fè chimen-w touris
Dyakout 1,2,3 pp. 20-21
Nan ti bout tèks sa a Moriso montre nou aklè, pèp la pa bezwen okenn mounn vin tire pòtre mizè li pou yo al pale li mal pi devan. Sepandan, pèp la bezwen lajan pou li viv. Lè Moriso-Lewa ap pale se pèp la limenm ki ap respire. Konesans Moriso-Lewa sou tout detay ki nan viwonnman lavi pèp la pèmèt li jwenn tout kalite mo wololoy pou li dekri reyalite lavi pèp nou an. Mo Moriso-Lewa chwazi pou li ekri tèks li yo se mo ki mache bradsibradsou ak jèm levasyon pèp nou an. Awòm pawòl Moriso-Lewa yo se esans lavi lakay.
Jouk jounen jodi a estil ekriti sa a la toujou. Se limenm tou nou rele tèks ENDONT lan. Nan epòk Moriso-Lewa a kalite tèks sa yo te akseptab. Epitou yo te ede pwezi kreyòl la pran kap li pandan li ta pe pran plas li nan depatman literati je klere a. Pou jounen jodi a nou dwe ale pi lwen pase Moriso-Lewa. Si pou pwezi kreyòl la rete menm jan li te parèt nan tan Moriso-Lewa a nou mèt di nou ap viv nan ane 1950 yo toujou. Nan ane 2000 yo la a, nou pakab gen menm krent ak Moriso-Lewa, paske gen tout kalite medya pou analize, rapòte, esplike tout kalite mesaj nan kèlkeswa nivo a. Kidonk, chans pou nou rate objektif nou ak travay ekri nou yo pa anpil.
Konsa, nou dwe kòmanse kase youn koub sèk nan estil travay nou san kè kase ni laperèz. Moriso-Lewa rapòte pawòl pèp la san detou epitou li rantre nan fason pèp la pale a pou li bay tèks li yo ranfò ak kout repetisyon. Se lè sa a tou li simen youn pafen kadans amoni sou pawòl yo ki pèmèt youn klate pwetik liminen figi yo delatètopye. Lè konsa se kòmsi ou ta pe resite youn litani. Kidonk, chamantiz pwezi kreyòl Moriso-Lewa yo mennen kòd sansib nou nan fondas natifnatal nou. Poudayè, pami powèt kreyòl nou li yo, si nou retire Kikiwainright, nou ka di nou poko tonbe sou younn ki metrize jwèt ale-vini repetisyon an menmjan ak Moriso-Lewa. Nan youn tèks san tit nou ta kab rele Dlo, nou jwenn youn litani ak mo dlo a:
Dlo k-ap rete lè tout bagay fini
Dlo lapli dlo larivyè
Dlo fontèn
Dlo nan kalbas dlo nan bokit
Dlo nan danmjann
Dyakout 1,2,3 p.51
Se kòmsi se youn rakle Moriso-Lewa ap ban nou ak mo dlo a. Men amezi li ap desann ak grenn mo sa a, mo a ap antrene nou nan youn alimba ki pèmèt nou dekouvri tout enpòtans dlo genyen nan lavi nou. Nan repete mo dlo a san rete li ( mo dlo a) vin tounen youn litani. Se nan litani sa a tou, nou ka dekouvri kadans tèks la.
Lapli, tonbe, tonbe
Lapli, tonbe
Tonbe, lapli
Ala bèl lapli
Tout lannuit nou pral reve lakansyèl Dyakout 1,2,3 p.30
Repetisyon ki nan tèks sa a fè nou reve lapli je klè. Lè repetisyon an pa fèt dirèk-dirèk ak mo lapli a li parèt ak mo ki kreye prezans lapli a nan panse nou. Se sa ki rive lè otè a sèvi ak mo lakansyèl la nan tèks ki pi wo a. Lakansyèl pa lapli, men pakab gen lakansyèl san lapli .
Eritay Moriso-Lewa se pa senpman liv li kite yo, se an menm tan risk li te pran pou li sispann ekri an franse epi mete plim li nan sèvis pèp la ak lanng kreyèl la, sèl grenn lanng ki simante tout Ayisyen sou latè.Menmsi nou sanble Chinwa, Endou, Panyòl, Ewopeyen, depi nou pale kreyòl tout dout vole gagè.
Nou ensiste sou mo risk la , paske nan epòk Moriso te pran kokennchenn desizyon sa a, mounn pa te enterese nan kreyòl. Dayè, yo te rele kreyòl patwa. Kidonk, lè Moriso-Lewa te pran desizyon ekri an kreyòl, li pa te pè sa nou rele izolman an. Nou dwe raple tou nan tan sa a se pwòp konpatriyòt li, ki ta pe viv sou menm tè ak li, ki pale menm lanng ak li, ki te kreye kondisyon izolman yo pou li. Men Moriso-Lewa te konnen li se kiyè bwa li pa ta kab pè chalè . Li te kontinye travay li san bwete. Apre senkant an ak youn ti degi sou tèt li, risk Moriso-Lewa a vin tounen eritay tout peyi a.
Si nan ane 1950 yo, Tonton an te pran youn risk pou li kite youn eritay pou sa ki dèyè, nan kòmansman ane 1989, nan youn konferans sou kreyòl pwofesè Yvon Lamour te òganize nan Boston, Moriso-Lewa te parèt ak youn prediksyon. Li te di: "Gen youn tan ki pral rive kote literati Ayiti pral ekri an kreyòl".
Nan "Sémiologie Des Apparences"( 1994) Maximilien Laroche abòde lide prediksyon Moriso-Lewa a ak pawòl sa yo:
"Par son(palande Moriso-Lewa) oeuvre poétique qui prépare et annonce l'écriture haïtienne du xxi ème siècle, il ( Moriso-Lewa) est le plus jeune de nos écrivains. Un écrivain de demain qui aurait commencé à publier aujourd'hui" P. 166.
Nou pa konnen ki pousantaj chans ki genyen pou prediksyon sa a tounen reyalite. Sepandan, nou remake gen youn van kreyòl ki ap soufle anba plim sèten nan ekriven nou yo ki te konn ekri senpman an franse. Nou kab nonmen non mounn kou : Claude Pierre, Josaphat Large, Lyonel Trouillot, Julio Jn-Pierre,Franketienne, Maurice Cadet elatriye.Nou espere ekriven sa yo va monte travyy pwezi kreyòl yo ansanm ak enterè yo pou pwezi kreyòl menm rotè ak eritay Moriso-Lewa kite pou yo a. Sepandan, nou remake gen plizyè ane depi mesye sa yo ralanti sou peodiksyon yo an kreyòl.
Antouka, nou espere kalite travay mesye sa yo tanmen an va sèvi angrè pou semans ki nan wout. Prediksyon Moriso-Lewa a fèt nan ane 1989, men plim Moriso-Lewa te anonse kouran tranzisyon an depi nan ane 1983 anndan Dyakout 1,2,3 ak youn tèks kou: Sa m- di nan sa Dépestre.
Ride sa-k vle klere chemen yo pou n-pase
W-a wè kote tout moun a manchte diksyonnè
Pou yo mete -w an chinwa
Pou yo mete-w an panyOl
Dyakout 1,2,3 p.114
Moriso-Lewa sanse di nou li aklè, se pa ekri nan lanng etranje ki ap fè zèv nou travèse lanmè. Si nou simen bèl kout bagèt ak plim nou, eko mizik travay nou gen pou li vwayaje. Kidonk sekrè a se pa nan ki lanng zèv la pare, men se dabò fè youn zèv chelèn. Literati Japonnè gen lontan li ap travèse dlo, epoutan se nan lanng japonnè yo li ekri . Konbyen peyi sou latè ki pale japonnè? Youn sèl grenn: se Japon.
Si nou suiv konsèy Moriso-Lewa youn jou nou va di menmjan ak li:
N-a chita bo dife pou n-tann mayi mi
Dyakout 1,2,3 p.112
Moriso-Lewa se youn bèl jèm limyè ki te klere jaden kreyòl la. Kounye la a devwa tout jenn kreyòl yo se sakle plante wouze. Konsa xxi yèm syèk la pa pe pase san nou pa reve lakansyèl tout lajounen tout lannuit nan sobadji literati kreyòl la .
Zèv Moriso-Lewa pibliye nan plizyè lanng : franse, angle, alman, ris, fanti, twi ak wòlòf. Men youn lis kèk zèv pami divès zèv Moriso-Lewa yo
Plénitudes (pwezi franse), Pòtoprens, 1940 Natif-natal (pwezi), 1948
Dyakout (pwezi ), Pòtoprens , 1951 Adaptasyon Antigòn an kreyòl, Port-au-Prince, 1953
Dyakout 2, Monreyal, 1972 Kasamanza, Daka, 1977
Raviodyab/La ravine aux diables (istwakout an kreryòl ak franse), Pari 1982
Vilbonè, Miyami, 1982
Dyakout 1, 2, 3, 4 (pwezi), Nouyòk, 1990
Haitiad & Oddities ( seleksyon pwezi tradui an kreyòl ak Jeffrey Knapp), Miyami, 1991
Les Djons d'Ayiti-Tonma (istwakout), Pari, 1996.
Lisette quitte la plaine
Mon perdi bonher A moE;
Dipi mon pas mire toue
La jou quand mon coupe canne
Lèz tèks sa a soti nan: Li konprann ekri: yon jaden kreyòl ak Michel-Ange Hyppolite, Hugues Lamour, Jacqueline Beauge-Rosier
Nan choukounn nou li:
P'tit bab'rouge, bell' figur' rose
Mont' sou cote, bell' chive;
Malheu' moin, li qui la cause
Choucoune quitte moin, de pieds moin lan chaine.
Conjonction # 195 p.35.
Nan Reproche De Ti Yette, Massillon Coicou a nou li: Lo moin te gen l'agent , te trouve moin belle Tankou gnou ti bijou Men l'agent fini, moin gnou azizouelle Jouqu'a temps ou dit'm chou! Conjonction # 195 p. 45
Nan ane 1901 nou vin jwenn Georges Sylvain ak youn liv kou Cric? Crac! youn adaptasyon tèks istwakont La Fontaine yo, kote li pral eseye sèvi ak pwezi kreyòl la pou li fè edikasyon popilè. Nou kab di oryantasyon sa a pa tèlman mòde, paske sòti 1951 rive jounen jodi a se apwòch revandikasyon sosyal Moriso-Lewa a ki rive kite mak li sou powèt kreyòl nou yo.
Yo di travayè pa gan dwa pran midi
M-pral pale pou yo
M-pral pale bondye pou yo
Mesye, pikwa
Pikwa pou chèf d-ekip
Pikwa non pou fòmann
(Dyakout 1,2,3 p.35.)
Men kèk echantiyon pwezi Moriso-Lewa. Genyen ki ekri ak ansyen òtograf la, konsa tou genyen ki parèt ak vèsyon òtograf leta Ayiti te pibliye nan ane 1979 la.
Chak fwa m' santi sa-m ye
M' di mèsi, Desalin
Chak fwa m' tande youn nèg koloni
M'di: Desalin, mèsi
Se mwen k' konnen sa ou ye pou mwen
Si m' youn nonm
Se pou m' di : mèsi, Desalin
Si m' ouvè je-m gade
Si m' leve tèt mwen pou m' mache
Chak fwa m' gade lòt nèg
Lè m' wè sa k' ap pase lòt kote
M' di: mèsi, Desalin
Lè m' tande kèk nèg parèy mwen pale
M' di: mèsi, papa Desalin
Se mwen k' konnen
Se ou k' montre nou chimen nou
Se ou k' limyè nou
Se ou ki ban-n tè n' ap pile a
Desalin, se ou k' ban-n solèy
Se ou k' ap gade yo, Desalin
Se ou ki ban-n dlo pou n' bwè
Ou ki ban-n manje pou n' manje
Epi, se ou ki ban-n kay pou n'rete
Ou ki ban-n kote pou n' fè jaden
Se ou k' montre-n chante
Ou k' montre-n di: non
"Tan jodi pa tan pase
L' humanité, la civilisation"
Mwen menm, se Desalin m' konnen
M' di: mèsi, papa-m
Se ou k' fè-m
M' pa bezwen pale pou drapo a!
E ki mounn k' ap tande sa ankò?
Ki mounn k'ap koute sa?
Men, sa m' di la a
Fò m' di yo
Jou sa a, nou tout n' a konnen
N' a konnen si 1804
N' a konnen si Lakayè
N' a konnen si Lakrèt-a-Pyewo
N' a konnen si Vètyè
W' a tande nan tout lanmè Karayib
Y'ape rele kote-l
Lè a, w' a tande vwa-l kon loray
W' a tande nnan tout Lamerik
Y' ape rele: rete-l
W' a tande: bare Desalin
W' a tande: kote Desalin pase?
Pou tou sa l' fè m' di: papa Desalin, mèsi
Pou tou sa l' pral fè
* Tèks sa a ekri daprè òtograf
lwa 18 sektanm 1979 la.
Reponn mwen: sa n-di nan sa ?
Nou pa ganyen Pyano
Agaou Wèdo Nou pa ganyen
Pyano Se twa Tanbou Nou ganyen
Pou-w gade 'pèp souvren' k-ap prale pase
Si ou sonje byen, se te konsa Sen Domeng.
(Félix Morisseau-Leroy (l956) nan "Dyakout 1,2,3":
C'É bon,
C'é bon, jige
C'é bon, pè
C'é bon, dépité
C'é bon, grand prévot
C'é bon, Empèrè
Ça ous v'lez di ous
Ça ous v'lz di ous
Ç'é bon, jige
Jigez-m
Condamnez-m
Acquittez-m
Baptisez-m
Confessez-m
Communien-m
Confirmim-m
Enterrez-m
Chantez- libera-m
Bate-dos-m
Votez pou ous
C'é ça
Mangez mangé-m
Do'mi nan cabanne-moin
Pitite fi-m ap fait café
Ah ! La bon bonne à tout fait
Ça ta fait la ville
C'é bon police
Calez-m, police rirale
Bâton sans mémoi
Police oh !
Arretez-m
Laguez-m avant élection
C'é bon, huissiez
C'é, apentè,
Dégèpi-m
Descente-dé-liez-m
Ça pou'm di passé ça
M'a saoul bien saoul
Pou'élections
C'é bon, pastè
Convètis-m
Civilisez-m
Di-m parole: frèrre-là...
Di-l'encô
Mettez-m nan folklore
Fai live ac moin
Achetez-m bon ma'ché
Venne moin chè
C'é bon.
(Félix Morisseau-Leroy (l95l) nan "Diacoute" p. 4-5)
La pli La Pli, tombez,
tombez La pli, tombez,
Tombez, la pli
A la belle la pli
Toute bête content
A la planter na planter dinmain
Toute lan nuite nous pr'alle réver l'a'c-en-ciel
Mwen ekri li jan li parèt nan liv pwezi a ki te pibliye nan ane 1951 mwen vle di «Diacoute» # en an