Orijin Tanbou Rada Petwo
Tanbou boula ak bagèt Tanbou Ayisyen soti lan Ginen, yo rantre Ayiti ak tout non yo. Kifè, non tanbou yo se non diferan moun, oubyen non diferan zòn ann Afrik. Tanbou Rada pote non Rada kòm varyasyon pwononsyasyon non lavil Alada lan Wayom Dahomen ki vin pote non peyi Benin. Dapre tradisyon, yon asanble tanbou Rada, gen 3 tanbou. Non chak tanbou yo soti Dahomen kote moun te konn fè fòm tanbou sa yo.
Tanbou Rada kouvri ak po bèf epi moso bwa sèvi kòm pikèt pou kenbe po a anplas. Pi piti tanbou Rada a rele boula. Li otè 18 pous konsa. Gen lòt kote lan Karayib la ki rele l banboula. Son tanbou boula a pi wo pase lòt tanbou Rada yo. Moun jwe l yon fason ki pèmèt yo konte tan pou pèmèt lòt tanbourinè fè kout tanbou pa yo alè. Nou rele jan tanbou boula a jwe a kata e se ak 2 bagèt long tanbourinè kata sou tanbou boula a. Se pou sa Ayisyen konn annik rele tanbou boula a tanbou kata. Lan peyi Trinidad, se bagèt yo ki pote non kata a. Se swa nou rele jwè tanbou boula a boulaye oubyen katalye.
Dezyèm tanbou an otè 24 pous konsa. Li rele segon oubyen hountòti. An jeneral, nou jwe l ak yon bagèt long lan yon men ansanm ak yon bagèt koube ki rele agida lan lòt men an. Kòm segon an laj pase boula a, son l pi ba. Se hountòti a kòm dezyèm tanbou a ki jwe rit prensipal la. Twazyèm tanbou an pi laj toujou e se son l ki pi ba. Li ka otè 36 pous konsa. Ann Ayiti, se swa nou rele l manman tanbou oubyen nou ba l non Dahomen l, hountò.
¨Hountò rele hountò o, lele e¨ : Pale, kite tanbou a pale, kite l pale
Hountò vle di espri e li vle di tanbou. Kifè, ata non hountò a byen chita lan tradisyon tanbou kòm enstriman kle lan sèvis relijye. Hountò gen yon lòt definisyon toujou, se ansyen tit Wa Nanchon Adya lan Dahomen. Premye Wa Alada Dahomen te rele Adyahountò. Gen moun ki rele manman tanbou a Dyahountò. Konsa, manman tanbou Rada a soti Alada epi li leve non premye Wa Nanchon Adya lan Wayom Alada Dahomen.
Kòm se manman tanbou a ki bay son bas yo, se son l ki vwayaje pi lwen. An jeneral, se jwè sou manman tanbou a ki sipoze pi fò. Nou jwe manman tanbou ak yon men vid, ansanm ak yon bagèt lan lòt men an. Bagèt la rele Bagèt Ginen paske li fèt sou fòm ansyen bagèt Afriken e se wòl tanbourinè a pou l ede asanble a rele Ginen yo. Jwè k ap jwe manman tanbou a sipoze fò paske se li ki pou enpwovize pandan kata ap bat epi dezyèm tanbou a ap kenbe rit chante a. Sèvitè bay tanbourinè non espesyal pa yo. Yo rele yo hountògi. Lan peyi Brezil, yo tradui hountògi an Pòtigè epi yo rele yo Filho-de-Santos (Pitit Gason Sen Yo), ki vle di pitit gason Zansèt yo oubyen pitit gason Ginen yo.
Jan 3 tanbou Rada yo met ansanm pou yo jwe mizik, se konsa tanbou jwe mizik depi lan Ginen. Se menm fòmil sa a ki vin sèvi pou moun fè mizik popilè lan Amerik la. Kit se salsa, tango, mereng, rege, sanba, konpa, rock and roll, rhythm and blues, dyaz, tout diferan kalite mizik sa yo se mizik ki jwe ak yon enstriman k ap konte tan pou lòt enstriman yo jwe alè. Pandan chak lòt enstriman yo ap jwe rit pa yo, yon mizisyen ap enpwovize oubyen l ap fè solo. Se mizisyen k ap fè solo a, oubyen k ap enpwovize a, moun konsidere kòm misizyen ki reyèlman fò a. Kòm lan mizik popilè chak enstriman jwe rit pa yo, mizik sa yo vin rele mizik, miltiritmik. Lan peyi Trinidad, poutèt wòl tanbou kata a lan ede mizisyen kontwole tan, yo rele aparèy metwonòm kata paske aparèy sa a ede mizisyen k ap fè aprantisaj kontwole tan sou rit aparèy la.
Menm jan ak hountògi yo, se plis mizisyen pwofesyonèl ki jwe mizik popilè. Nenpòt amatè ka pran nenpòt enstriman fè l fè voum, men pou l fè l fè do, pou l fè l fè yon son agreyab mande antrennman. Lajan fè pwofesyonèl antrene anpil pou asire travay yo. An jeneral sa mete yo fò pase amatè. Tanbourinè lan Dans Lwa se pwofesyonèl ki touche pou yo jwe lan diferan hounfò. Anvan moun te vin ka rejwe mizik anrejistre, se tanbourinè ki te mache toupatou lan diferan honfò ap rejwe mizik kifè gen rit moun vin sanse konnen lan plizyè zòn lan peyi a.
Lan mizik, pati enstrimantal la se youn, vwa yo se yon lòt. Mizik Vodou oubyen mizik Afriken, enfliyanse ni jan enstriman yo jwe, ni jan moun chante lan mizik popilè. An jeneral lan mizik popilè gen yon chantè k ap chante epi gen yon koral k ap fè kè. Mòd chante konsa pote non rèl-repons. Rèl ak repons parèt anpil lan chante popilè e sa soti dirèk, dirèk lan jan hougan ak hounsi chante. Enfliyans mizik Afriken, mizik Vodou lan mizik dyaz Ameriken se bagay ki byen dokimante. Bon pati lan mizik dyaz Ameriken soti lan mizik Afriken te konn jwe sou plas Kongo lan Lalwizàn. Se pou rasin Afriken mizik dyaz genyen kifè Kretyen te konn avili mizik la kòm mizik dyab. Granmèsi bonsans, twou manti pa fon. Alalong moun vin plis reyalize Etazini beni ak yon mizik ki chita sou Eritaj Ginen an e ki pote anpil kòb lan ekonomi peyi a.
Non sèlman mizik Afriken enfliyanse mizik popilè, men li detèmine kiyès mizisyen yo ye tou. Sou Lakòt Ginen se plis gason ki te jwe tanbou. Lan Dans Lwa ann Ayiti, hountògi yo se gason men ni fi, ni gason gen dwa chante. Se egzakteman konsa sa ye lan mizik popilè kote se plis gason ki jwe enstriman yo pandan ni fi, ni gason chante.
Bati tanbou se travay ki bay anpil traka. Lè moun fin bati yon tanbou, yo vle l dire. Se pou sa nou pito bati tanbou Rada yo ak bwa kajou paske bwa sa a mwen siseptib pouri anba enfeksyon poud bwa. Kanta pou tanbou Petwo yo, fòk yo lejè pou moun ka pote yo alèz lan rara. Tanbou Petwo fèt ak bwa lejè tankou bwapen. Menm lè tanbou a fin fèt li mande swen. Fòk li pentire tanzantan pou anpeche bwa a pouri rapid. Po a mande swen tou. Ni gato myèl, ni tafya ede konsève po a.
Yon pè tanbou Petwo
Lan Dans Lwa tanbou tèlman sakre kòm enstriman k ap jwe pou onè Ansyen yo, moun konn koube pou yo bo atè devan tanbou yo paske se lan tè a menm Ansyen yo antere. Kwak gen plizyè diferan kalite tanbou Ayisyen tankou tenbal, kès, bas, lowango, dyouba, men 2 kalite tanbou ki pi sèvi yo, se tanbou Rada ak tanbou Petwo. Tanbou Petwo se tanbou ki pote non Wa Petwo IV lan Wayom Kongo paske misye pa t pèmèt komès moun kòm esklav pandan tout tan li te sou pouvwa a. Pou onè Don Petwo, rive ann Ayiti moun Kongo pran tanbou Kongo Toutila a (Tuutila or Sukulu) epi yo ba l pote non Wa Don Petwo IV. Lan Wayom Kongo se 2 tanbou Toutila ki fè yon asanble tanbou Toutila. La a menm ann Ayiti se 2 tanbou Petwo moun jwe alafwa tou. Lan Wayom Kongo, pi gwo tanbou a te rele goudi ( nGudi) ki vle di manman. Pi piti a te rele mwana, ki vle di pitit. Ann Ayiti gwo a rele Baka. Pi piti a rele Ti-Baka. Tanbou yo pote non Baka kòm onè pou yon pèp Kongo ki rele mBaka e tanbou yo byen pote non an paske moun Kongo te kwè Baka yo te gen anpil fòs espirityèl.
Tanbou Toutila ki vin tounen Tanbou Petwo ann Ayiti a, se tanbou sa yo ki te konn sèvi lan antèman lan Wayom Kongo. Sèvi tanbou sa yo te sèvi lan antèman se yon lòt fason ankò pou n pi byen apresye jan tanbou Petwo yo, se tanbou espirityèl. Lefèt se 2 tanbou ki pou jwe alafwa a, se ka yon fason pou moun montre tanbou sa yo reprezante rapò ant vizib ak envizib. Se yo, se nou, epi 2 tanbou yo reprezante sa. Kounye a atò, lè w konsidere pifò zansèt Ayisyen te rantre sou zile a apre lanmò Wa Don Petwo, tanbou Toutila a vin pran non Don Petwo ann Ayiti pou montre respè nou genyen pou Onorab Envizib Wa Don Petwo IV.
Tanbou Petwo yo fèt ak po kabrit epi se ak men yo jwe. Nou pa jwe sa ak bagèt. Arebò tanbou a, po kabrit la woule pou fè yon ti douk ki pwoteje men tanbourinè a pou l pa frape lan kan bwa a. Lèfini, po a mare ak kòd ki desann jis lan pye tanbou a. Kòm tanbou Petwo se tanbou Kongo, se ak tanbou sa yo nou fè dans pou Lwa Kongo yo.
Tanbou se enstriman espirityèl. Remake nou ranje tanbou Rada yo an gwoup 3 pou fè n sonje enpòtans 3 gwoup espri ki egziste lan kwayans lan: Espri Selès, Espri Terès, Espri Anba Dlo. Kanta pou 2 tanbou Petwo yo menm, yo reprezante rapò ant vizib ak envizib. Lan sans sa a, ni kantite tanbou yo, ni jan tanbou yo fèt trè senbolik, trè espirityèl.
Se paske tanbou trè espirityèl menm kifè nou twouve yo itil pou ede nou pran kontak ak espri yo. Sèvitè kwè tanbou se enstriman puisan. Ann Afrik, moun te rekonèt bèt ak kòn kòm bèt ki gen fòs. Rive ann Ayiti se ak po bèt a kòn tanbou fèt. Ata mo moun Wayom Dahomen pou fòs se gbo (bo), yon mo ki soti lan son gwo bèt a kòn fè lè yo frape tèt ansanm. Yon lòt bèt ki reprezante fòs se leyopa. Se sa k fè moun konn pentire yon pakèt ti pwen sou tanbou yo kòm po leyopa pou montre fòs tanbou yo.
Ata jan nou bat tanbou byen chita lan filozofi kwayans Vodou. Tanbourinè yo montre lavi n isiba kòm yon faz kote se yon sèl rit ki jwe. Apre rit sa a, tanbou yo kase kòm mwayen pou montre pèse nou arive pèse baryè ant vizib ak envizib pou Lwa yo rantre. Lan Tradisyon Dahomen, se Legba ki mèt baryè sa a paske se li Bondye te chwazi kòm espri ki patwon mizik ak kominikasyon. Lan sèvis Lwa, hountògi sou manman tanbou a tèlman sipoze konn jwe mizik byen, se kòmsi li gen don Legba k ap kase baryè a pou kontak fèt ak envizib yo. Apre kontak la, tanbou yo jwe yon fason pou montre tansyon an rezoud.
Malgre tanbou Vodou gen anpil enfliyans sou mizik popilè Ayisyen, men pou plizyè rezon mizisyen konpa dirèk pa t adopte tanbou tradisyonèl Ayisyen pami enstriman yo jwe lan mizik konpa. Nemou Jan Batis parèt ak konpa dirèk la sou plak an 1955, yon ane ki pa t tèlman lwen epòk Legliz Kretyen yo t ap pèsekite Vodou lan kanpay Rejete kote yo detui tanbou tradisyonèl san pran souf. Kifè, lè konpa dirèk t ap pran pye, tanbou Ayisyen, pa t aseptab lan tout milye. Kanmèm, pou satisfè yon gran piblik ki renmen bèl kout tanbou, mizisyen konpa dirèk yo, dirije yo sou Kiba. Yo pran tanbou Kongo Kiba a paske tanbou sa a, pa t soufri pèsekisyon Legliz Ewopeyen kont Vodou. Tanbou Kiba a rele konga paske li soti lan yon kalite tanbou moun Nanchon Kongo fè ki rele ngoma. Tanbou ngoma a sanble tèt koupe ak tanbou Petwo a men angiz se kòd ki mare po a, se klou ki kenbe l anplas. Moun Kiba retire klou yo epi yo mete vis pito. Vis yo vin fè sa pi fasil pou moun akòde son an e sa vin fè sa pi fasil pou moun change po tanbou a. Tanbou Kongo Kiba a te vin popilè o Zetazini epi plizyè faktori vin pwodui l an gran kantite. Sa vin pèmèt mizisyen konpa dirèk jwenn achte l fasil.
Pi gwo tanbou ki genyen ann Ayiti, e petèt pi gwo tanbou ki genyen lan Amerik la se Asòtò a. Li se yon kalite tanbou Rada ki ka otè 6 pye konsa. Moun k ap jwe l la konn sètoblije kanpe sou yon pewon, sou yon chèz, oubyen menm yo konn chita sou yon branch pyebwa, afòs tanbou a wo. Asòtò se yon kokennchenn tanbou ki pèmèt moun byen apresye regleman Vodou sou jan tanbou jwe. Tanbou a pote non Asòtò, paske non an gen arevwa ak ansèt. Moun Dahomen rele l Satò. Tanbou Asòtò a konn gen 3 ouvèti lan pye tanbou a pou pèmèt son an soti pandan tanbou a kanpe dwat. Twa ouvèti yo reprezante Espri Selès, Espri Terès, Espri Anba Dlo. Tanbou Asòtò a onere Bondye lan jan tanbou a fèt. Lan peyi Dahomen, Bondye rele Mawou Lisa. Li gen yon aspè fi, se Mawou. Yon aspè gason, se Lisa. Lalin reprezante Mawou. Solèy reprezante Lisa. Pou onore Mawou, tanbou Asòtò a fèt ak chouk bwa mawoudèm e se lè lalin plenn nou koupe chouk la pou fè tanbou a. Pou onore Lisa, se a midi pandan solèy sou pik li lan syèl la, se lè sa a nou met po bèf la sou tanbou a. Anvan tanbou a rantre lan hounfò a menm, nou fè yon sèvis pou li ki rele batèm epi nou abiye l ak rad soukonn rad moun. Konsa tanbou a fè n sonje li reprezante Ansyen Ginen yo tou.
Tanbou an fèt pou Bondye an premye. Apre sa li sèvi pou Ansyen yo. Kon sa, tanbou a fè n sonje apre Bondye, nanpwen anyen ki pi enpòtan pase Ansyen yo: apre Dye, Ginen yo. Lè tanbou Asòtò a jwe li ede montre se wòl tanbou met lajwa lan sèvis relijye. Lè tanbou Asòtò frape, son an mate sou kè nou, rantre lan santiman n, pou fè n santi prezans Ansyen yo lan nou menm menm - Se yo, se nou.
Sèvis Ginen: Rasin, Rityèl, Respè lan Vodou. W a ka jwenn li sou bookmanlit.com
N ap remèsye Mesye Pòl Jeremi pou foto lan tèt atik la ki montre tanbou Rada ansanm ak tanbou Petwo yo.
N ap remèsye Trinidadyèn Azèl Goutiyèrèz ki sèvi n kòm konsiltan sou tradisyon moun Trinidad.
N ap remèsye Ayikodans ki te pèmèt nou pran foto tanbou boula yo a ak tanbou Petwo yo a.
N ap remèsye tout Hountògi yo paske se yo ki kenbe tradisyon an kifè jodi a nou gen koze sou tanbou Ayisyen pou n pale. N ap remèsye sa nou pa wè yo, paske yo te fè kontribisyon pa yo kifè tradisyon an rive sou nou.