﻿ Pouki Yo Pale Franse Nan Lekòl Ayisyen Yo?
Pouki Yo Pale Franse Nan Lekòl Ayisyen Yo?
http://ufdc.ufl.edu/AA00025654/00001
Why Do They Speak French in Haitian Schools?
Caribbean Area; the language policy of the Haitian state; Haitian Creole versus French in Haiti's schools ( lcsh )
Lè nou aprann yon nouvo fèt, li pi fasil aprann li nan lang lakay nou. Nan lekòl primè timoun aprann li liv, yon konpetans enpòtan ak difisil. Anpil etid montre timoun kapab aprann li liv pi byen nan lang lakay yo (Hebblethwaite, 2012). Aprann li liv enpòtan e l difisil, men li kapab pi fasil si timoun yo aprann li nan lang lakay pa yo, pouki-sa nan Ayiti anpil timoun aprann li liv nan fransè? Pouki-sa timoun Ayisyen yo pa aprann li liv nan lang lakay yo, lang kreyòl? Pouki-sa nan lekòl ayisyen yo, pwofesè pa pale lang kreyòl pou ede timoun konprann nouvo fèt? Lide yo nan liv Ti dife boule sou istwa Ayiti pa Michel Rolph Trouillot (1977) kapab ede nou konprann pouki sa 200 ane apre defèt kolon franse yo, nan lekòl ayisyen yo pwofesè kontinye pale franse epi timoun kontinye aprann li liv franse, pa liv kreyòl.
Lindsay Vecchio wrote this essay for her Intermediate Haitian Creole course at the University of Florida, spring, 2014,
AA00025654:00001
Vecchio_atik_final_4.28.14 ( PDF )
Lindsay Vecchio 1 Copyright 2014 Lindsay Vecchio Pouki Yo Pale Franse Nan Lekl Ayisye n Yo? Lindsay Vecchio, University of Florida L nou aprann yon nouvo f t li pi fasil a prann li nan lang lakay nou. Nan lekl prim timoun aprann li liv, yon konpetans enptan ak difisil Anpil etid montre timoun kapab aprann li liv pi byen nan lang lakay yo (Hebblethwaite, 2012) Aprann li liv enptan e l difisil men li kapab p i fasil si timoun yo aprann li nan lang lakay pa yo, pouki sa nan Ayiti anpil timoun aprann li liv nan f rans ? Pouki sa timoun A yisyen yo pa aprann li liv nan lang lakay yo, lang k reyl? Pouki sa nan lekl a yisyen yo, pwofes pa pale lang k reyl pou ede timoun konprann nouvo f t ? Lide yo nan liv Ti dife boule sou istwa Ayiti pa Michel Rolph Trouillot (1977) kapab ede nou kon pra nn pouki sa 200 ane apre deft kolon franse yo nan lekl a yisyen yo pw ofes kontinye pale f ranse epi timoun kontinye aprann li liv f ranse, pa liv k r e yl. Liv istwa di revolisyon Ayisyen te chanje yerachi sosyal nan Sando meng paske kolon te kite zile a epi ansyen esklav te vin chf nan Ayiti Trouillot pa dak li kw apre revolisyon an yerachi sosyal nan peryd kolonyal la te rete kanpe tengfas nan Ayiti A nplis yerachi sosyal sa a toujou egziste nan Ayiti jiska jodi a. Dapre Trouillot, Tou sen te itilize yon ide y n m pou f mou n nan Sendomeng kw ke tout moun egal ego. Men l Tousen te chwazi moun pou s vi nan gouvnman an tout moun pa te egal ego Nan gouvnman Tousen prske tout sivil te sti klas komisyon ak mt bitasyon (p.125). Moun sa yo te genyen pouvwa politik e ekonomik nan Ayiti kolonyal. Nan Ayiti endepa ndan an moun sa yo te kontinye gen pouvwa. Trouillot montre moun ki te gen pouvwa nan Sendomeng kolonyal te me n m ak moun ki te gen pouvwa nan Ayiti end epa ndan Revolisyon an pa te c havire sistm klas nan Ayiti Moun klas anl te gen pouvwa politik ak ekonomik nan Ayiti kolonyal epi yo te kontinye gen pouvwa sa yo nan Ayiti endepa ndan. Dapre Trouillot, m ank chanjman yerachi sosyal t e mare ak yon mank chanjman sistm ekonomik nan Ayiti endepa ndan Nan Sendomeng kolonyal, sistm ekonomik te baze sou ekspt a syon danre tan kou sik, koton, ak kafe. Pou f agrikilti danre yon moun bezwen yon gwo moso la t Akoz t te limite nan yon sosyete ki de pann sou agrikilti danre, gen kk mt bitasyon ki gen yon gwo moso lat e pi gen anpil moun ki travay sou t pa yo Mt bitasyon vin rich l yo vann danre men travay rete pv paske mt yo pa t pataje pwofi ak yo Mou n ki travay sou bitasyon rete p v. Nan yon ekonomi depa ndan sou agrikili danre m oun pa kapab egal ego nan yon sa ns ekonomik paske moun ki gen t vin rich epi moun ki pa gen t rete p v. Trouillot montre pandan p ery d endepa ndans, Tousen te kw nan yo n ide y Li vle m t bitasyon gade gwo moso t pa yo, l i pa vle bay l t moun plis t. L chf Ayi syen pa te chanje distribisy on t a, y o te mare Ayiti nan yon ekonomi baze sou vant danre ki pouse sou gwo bitasyon. Pou f yon chanjeman nan sistm ekonomik la ch f nan Ayiti endepa ndan te bez w en imajine yon lot sistm ekonomik ki pa te depa nn sou e kspotasyon danre. Men yo te deside gade sis t m ekonomik baze sou danre. Nan sistm ekonomik sa a, ge n kk moun rich ak anpil moun p v. Epi jodi a tankou nan pery d kolonyal, Ayiti gen yon sistm ekonomik ki f kk moun rich ak anpil moun p v. Pandan revolisyon an Ayisye n te gade sistm klas sosyal ak s istm ekonomik peryd kolon yal la te bati A nplis yo te gade lang pa kolon an tou Nan ane 1801 Ayisyen te ekri konstitisyon pa yo. Li te di tout moun egal ego. Li te bay tout moun dwa gen byen. L i te bay tout moun libte. Men konstitisyon Ayisyen te ekri nan f ranse. L li pale sou konstitisyon an i f ofisye gouvnman an pa t fouti konprann twp twp, menm si yon lektir te li pou yo tout pale f ranse (p.107). Si konstitisyon Ayisye n an ekri nan lang f ranse epi pa gen tout
Lindsay Vecchio 2 Copyright 2014 Lindsay Vecchio moun Ayisyen kapab konprann li, ske tout mou n vrman egal ego ? ske tout moun gen dwa egal ego kon prann konstitisyon pa peyi li? ske tout moun gen libte vreman ? ske tout moun gen libte tande ak pale lang pa li ? reyl la te enskri nan r ouillot montre yon kontradi ksyon lang ki te k manse pandan revolisyon an l chf revoli syon yo te ekri konstitisyon an nan lang f ranse epi te gade f ranse tankou lang ofisyl nan Ayiti Kontradiksyon sa a kontinye jiska jodi a nan sosyete Ayisye n an epi sitou nan lekl Ayisye n yo. Nan tout sosyete, pa ran vle pitit yo gen yon lavi miy pase lavi pa yo. Souvan paran reve pitit yo ta jwenn yon bon dj b kote yo kapab genyen anpil lajan. Nan anpil sosyete, moun edike gen plis optinite jwenn yon travay byen pe ye Ak z edikasyon kapab ede moun jwenn yon bon dj b anpil paran vle pitit yo jwenn yon bon edikasyon. Tankou paran nan tout sosyete, p aran Ayisyen vle pitit yo jwenn yon bon edikasyon, yon bon djb epi viv y on lavi miy pase lavi pa yo. Jodi a, sistm edikasyon nan Ayiti gen anpil pwoblm ki pa p rezoud fasil Pwoblm sa yo egziste sitou paske gouvnman Ayisyen an pa gen anpil lajan ak otorite pou finans e ak jere yon bon sistm edika s y on (Dejean, 2010) Pwoblm sa yo ki chita nan nivo gouvnman pa rezoud fasil L i p i fasil rezoud pwoblm ki chita nan nivo salklas paske direkt lekl la, pwofes yo, paran yo ak pitit yo menm kapab rezoud yo ansanm. Yon pwoblm ki chita nan salklas Ayisyen se liz aj lang f ranse. Nan Ayiti, anpil timoun pa jwenn siks nan lekl. Yo pase anpil ane nan me n m klas epi yo pa kapab a vanse nan klas sipery Finalman anpil timoun pa fini lekl prim (Hadjadj, 2000) Echk nan lekl gen anpil r asin, men liz aj lang franse se yon rasin. Hebblethwaite (20 12) te ranma se anpil etid ki te f nan plizy peyi tou patou nan lemon n Etid sa yo te montre menm nan ti peyi ki gen yon lang ki pa gen anpil moun ki pale l timoun kapab aprann li liv p i byen nan lang lakay yo. S ouvan timoun nan peyi pitit aprann li liv nan yon dezym lang men slman apre yo kapab li liv nan lang lakay yo. Nan lekl Ayisyen pwofes yo anseye timoun li liv slman nan f ranse. Iv Dejan (2006) kw timoun Ayisyen pa aprann li liv byen paske yo pa kapab konpran n sa y ap li paske yo pa konprann f ranse. Paske yo pa konpra nn sa liv la di timoun Ayisyen pa aprann nouvo f t nan lekl. Ak z yo pa aprann ni li liv ni nouvo f t timoun Ayisyen pa jwenn siks nan lekl. Nan lane 1979 gouvnman Ayisyen an te rekon t pwoblm timoun Ayisyen pa jwenn siks nan lekl. Pou amelyore sitiyasyon sa a, minis edikasyon Bernard te f yon lwa ki te f kk chanjman prelimin nan sistm ed ikasyon nan Ayiti Yo n chanjman te di timoun Ayisyen dwe kmanse apra nn li liv nan k rey l epi, l yo pi gran, yo ta apra nn li liv nan f ranse. Minis Bernard te kw chanjman sa a kapab ede timoun aprann miy Men l piblik la te konnen chanjman konsnan li liv nan k reyl p aran rich, paran p v, ak pwofes pa te renmen lwa sa a ditou (Chaudenson, 2006) Pouki sa paran ak pwofes te rejete lwa Bernard? Paske yo vle timoun Ayisyen aprann f ranse nan lekl Men si anpil pitit Ayisyen pa te kapab jwenn siks nan yon lekl kote yo te svi ak lang f ranse pouki sa gran moun vle timoun ale nan yon lekl kote yo pa gen yon chans pou reyisi ? Se paske nan Ayiti kapasite pale f ranse mare ak siks finansye ak sosyal. Bourdieu (1991) te rele kapasite p ale lang pa gwoup opouvwa yon kapital kiltirl. Nan panse Bourdieu, yon kapital kiltirl tankou yon kalite kapital finansye; moun kapab twoke li pou lt byen. Nan Ayiti, m oun bezwen twoke kapasite pale f ranse pou yon plas nan klas anl. Trouillot te montre peryd kolonyal ak revolisyon te bati yon sistm ekonomik nan Ayiti ki f kk moun rich ak anpil moun pv. Depi pery d sa a, klas anl, klas ki rich klas ki
Lindsay Vecchio 3 Copyright 2014 Lindsay Vecchio opouvwa pale f ranse ak k rey l. Moun nan klas sa a konnen s vi yo ak de lang. L yon moun vl e montre li f pati gwoup opouvwa li pale f ranse. L yon moun vle monte f pati gwoup opouvwa li bezwen montre li kapab pale f ranse. Moun ki nan klas opouvwa bezwen montre li gen kapital kiltirl konesans lang f ranse Nan Ayiti klas anl piti pa gen anpil moun rich Anplis pa gen anpil optinite jwenn yon bon travay. Men tout paran Ayisyen reve pitit pa li ta jwenn yon bon djb. Tout moun konnen pou jwenn yon bon djb yon moun bezwen pale f ranse. Se pou sa tout par an vle pitit pa yo aprann pale f ranse ak li liv f ranse na n lekl. Timoun ki soti kay pv pa nan menm sitiyasyon lengwistik ak timoun ki soti ka y rich. Akz paran yo pa pale f ranse, timoun p v bezwen aprann pale ak li liv f ranse nan lekl. Timoun ki soti ka y rich gen paran ki kapab pale f ranse al yo gen konesans pale f ranse nan lekl yo bezwen slman aprann li liv f ranse (Trouillot Lvy, 2010) Byenke timoun pv ak timoun rich pa rive nan lekl ak menm konesans lengwistik tout timoun ta renmen aprann pale, li, ak ekri f ranse. Paran rich tankou paran pv gen yon menm rev : yo vle pitit pa yo jwenn yon bon travay ak viv yon bl lavi Paran rich konnen si pitit yo vle rete kanpe nan klas anl yo bezwen konnen f rans e. Paran pv konnen si pitit yo vle monte pi wo nan sistm klas sosyal yo bezwen konnen f ranse. Paran timoun Ayisyen pa te renmen lwa Bernard paske yo te p si pitit pa yo pa te aprann f ranse chak moman nan lekl yo pa ta kapab aprann li. Epi li enptan aprann f ranse paske si yon moun vle gen yon bon kondisyon finans ye ou sosyal li bezwen pale f ranse. Men si pwofes te w timoun pa kapa b aprann byen l yo pale ak li f ranse nan lekl pouki sa yo te kont lwa Bernard? Pouki sa yo pa vle svi ak k reyl nan s alklas pa yo? Nan Ayiti, lang f ranse mare ak moun ki edike. Yon m oun ki kapab pale f ranse edike, epi li merite resp Nan Ayiti pwofes pa gen anpil lajan men yo gen resp Apre lwa Bernard, p aran vle pwofes kontinye svi ak lang f ranse nan salklas. Pwofes vle kon tinye gen resp anplis yo vle montre yo edike, yo kapab svi ak lang f ranse. Pou rezon resp ak montre edikasyon pa yo, pw ofes te kontinye s vi ak lang f ranse nan salklas yo. Nan liv pa li, Trouillot montre anpil pwoblm nan Ayiti jodi a gen rasin nan peryd kolonyal. Rasin pwoblm jodi a long, men sa pa vle di moun Ayisyen yo pa kapab derasinen pwoblm sa yo epi chanje sosyete Ayisyen an Yon chanjman ki kapab amelyore Ayiti se konstriksyon yon sistm edikasyon natif natal kote tout timoun kapab gen siks. Yon sistm edikasyon natif natal Ayisyen bezwen baze sou anviwnman lang, kilti, ak istwa Ayisyen. Nan yon sistm edikasyon natif natal Aysiyen timoun pral aprann miy paske sistm nan ta baze sou anviwnman, lang ak kilti lakay timoun. Anplis, s istm sa a kapab rann Ayisyen pi fy sou lang, kilti ak istwa pa yo. Bay leson lekl nan lang Kreyl pral cha n je kondisyon lang Kreyl nan sosyete Ayisyen. Si tout timou n aprann li ak ekri nan Kreyl, moun Ayisyen pral gen yon bon nivo nan lang pa yo epi yo kapab w lang Kreyl itil a npil nan Ayiti. Anplis, aprann leson baze sou kilti ak istwa Ayisyen pral ede timoun Ayisyen konnen ak apresye istwa ak kilti pa yo. Yon sistm edikasyon natif natal kapab ede timoun aprann byen e l ka f yo santi yo fy ak lang ak kilti Ayisyen. Lwa Bernard te e seye bati yon sistm edikasyon ki t e itilize lang Kreyl plis, men li te jwenn pwoblem. Ki jan pou rezoud de pwoblm prensipal lwa Bernard te kontre yo ? Nan peryd lwa Bernard, lekl Ayisyen y o pa te gen materyl edikatif nan Kreyl epi anpil moun nan piblik la te kw anseye leson nan Kreyl te yon move lide. Pou bati yon sistm edikasyon natif natal ki mache nan Ayiti, anpil moun bezwen travay ansanm. Paran, pwofes, ofisyl
Lindsay Vecchio 4 Copyright 2014 Lindsay Vecchio gouvnman ak moun nan dyaspora Ayisyen bezwen kolabore pou ba ti yon sistm ki mache pou tout timoun. Pou rezoud p woblm mank materyl edikatif yon gwoup pwofes Ayisyen bezwen kreye liv ak les on ki aprann sy ans, matematik, istwa, literati elatriye nan lang Ayisyen e ki baze sou kilti Ayisyen. L yo te kreye m ateryl edikatif sa yo, yo bezwen bay chak pwofes nan Ayiti materyl yo epi anseye pwofes svi ak yo. Gwoup pwofes ki kreye materyl edikatif yo ak ofisyl gouvnman kapab mande moun nan dyaspora Ayisyen ede yo jwenn lajan pou pwoj sa a, men li enpta n pou moun nan Ayiti kreye materyl edikatif yo sitou pou timoun nan Ayiti. Pou rezoud pwoblm piblik la ki pa kw nan pwoj a, pwofes ak ofisyl gouvnman kapab f yon pwogram piltaj nan kk lekl des pou demontre timoun Ayisyen kapab aprann pi byen nan yon sistm natif natal baze sou lang ak kilti Ayisyen. Pou f yon pwogram piltaj pwofes ak ofisyl gouvnman ta chwazi kk lekl lavil ak kk lekl andey. Timoun nan lekl sa yo ta aprann pou kk lane nan sistm natif natal. Apre kk lane, timo un nan lekl ki te f pwogram pilt aj ta f menm egzame n ak timoun nan lekl tradisyon l epi moun kapab kon pare konesans timoun nan de kalite lekl. Si timoun ki aprann na n sistm natif natal aprann pi byen moun nan piblik la pral soutni nouvo sistm nan epi li pral gaye nan chak lekl Ayisyen. Sistm kolonyal te bati yon sosyete Ayisyen kote moun klas anl itilize konesan s lang ak kilti franse pou divize moun klas mw a yn ak klas anba. Svi ak lang ak kilti franse nan lekl Ayisyen anpeche timoun ki pa gen konesans lang ak kilti sa a aprann byen. L anpil timoun pa kapab jwenn siks nan lekl, Ayiti pa kapab gen yon popilasyon byen edike. Yon popilasyon edike enptan pou tout moun nan Ayiti paske yon popilasyon edike kapab ede devl pman peyi a. L pou derasinen sistm edikasyon ki ba ze sou lang ak kilti kolonyal gen tan rive. Tan pou bati yon sist m edikasyon natif natal nan Ayiti se jodi a Bibliyografi Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power Edited and I ntroduced by John B. Thompson. Translated by Gino Raymond and Matthew Adamson. Cambridge, MA: Harvard University Press. Chaudenson, R. (2006). Education et langues Francias, Creoles, et langues Africaines. Paris: Dejan, I. (2006). Yon lekl tt anba nan yon peyi tt anba. Port au Prince: FOKAL. Dejean, Y. (2010). Creole and education in Haiti. In A. K. Spears & C.A. Berotte Joseph (Eds.), The Haitian Creole language: History, Structure, Use and Education ( pp. 199 216). Lanham, MD: Lexington Books. Hadjadj, B. (2000). Education for All in Haiti over the last 20 years: Assessment and perspectives. Kingston, Jamaica: UNESCO. Hebblethwaite, B. (2012). French and underdevelopment, Haitian Creole and de velopment: Educational language policy problems and solutions in Haiti. Journal of Pidgin and Creole Languages, (27) 2, 255 302. Trouillot, M.R. (1977). Ti dife boule sou istwa Ayiti. Port au Prince: Edisyon KIK. Trouillot Lvy, J. (2010). Creole in education in Haiti: A case study. In A. K. Spears & C.A. Berotte Joseph (Eds.), The Haitian Creole language: History, Structure, Use and Education (pp. 217 228). Lanham, MD: Lexington Books.