Natifnatal-Wanakera-Karib: Nan sistenm-lang matnik
« Fantefrak laliwonn lan | Accueil | 106enm konsit kawbe-gouvelnaj djoumbat oliwon-latè »
Siwo se an mennen-vini, bagay pou rale an moun, an bèt. “Yo pran’y sèvi siwo pou zafè yo pé prospéré“ (Djab ka mayé, nan Démaré, Joby Bernabé, pawol, 2007). Siwo tankon palab pou depenn, eti ki dou anpil, bizou pou an dlo-brè oben an ponm moun ka manje. "Ponm dlo a siwo". Siwo tankon palab pou depenn, eti an moun enmen miyonnen, ki dous anpil. An fanm siwo oben an nonm siwo. (ar. nn. sharäb, dlo-brè, lat. sirupus, dlo-dou). Siwo-anmè, rimèd ki pa dous pou brè men ka djeri kalbòy. Siwo-batri, se melas kann tjwit eti moun ka mete dlo ek sitwon adan pou fè an melas brè. Siwo-brile, liannaj katjòt, koke, ki dou anchay ek ka woule anchay tan. “Siwo-brile ka voye anpil lafimen“ (yonn adan lavwa-regle kannaval matnik). Siwo-miel, bagay ki dou pou ladje dou ka ale. Moun ki ni lanmen asou tjè. “Men i ni an tjè siwo miel“ (Migannaj, Daniel Boukman, poenm, 2005). Arbit-siwo, kawyadò foutbol ki pa sa tjenbe tèt douvan se foutbalè a oben moun ka bay lavwa dèyè. Bonbon-siwo, gwo-gato moun ka fè epi siwo-batri adan.
Bonm-siwo, katjòt an fanm oben fanm ka ba an nonm rete flouz. “Ladje fanm lan, ou enmen bagay li a, ou enmen bonm siwo a" (Bèlè, Berthé Grivalliers-Groupe Sapotille, 2005). Dous-pase-siwo, moun oben bagay adan an dekou anchay dousin. Gwo-siwo, siwo-batri eti moun mete dlo ek sitron adan fè an madou. Gwo-siwo, yonn adan se janjolant mennde a (yonn adan se sèt son gwoka a) eti Voukoum ka kwenyen. Moun anchay karisti ki dou an zafè‘y. Koule-siwo, dekou size bò tab pou brè wonn tout lajounen. Machann-siwo, fanm ka pran nonm aleliwon, manawa. Madou-siwo, madou ki dou anchay, ki trape anchay sik adan. Dekou otila tout bagay ka woule dous. “An nonm dous kon siwo, pli dous, madou-siwo“ (Siwo, Jocelyne Beroard, Kassav, 1986). Manman-siwo, fanm ki ni lanmen asou tjè'y epi yich li oben epi tjanmay. Misie-siwo, nonm ka pale dous an zorèy fanm anlòt nonm. “Woy misie-siwo ga pipi-bèf Sòstèn simen anlè’w“ (Misie siwo, disk Welele souskay, Marius Cultier, 1975) Papa-siwo, papa ki dous epi yich li, ki trape lanmen-asou-tjè ba yich li.
Nan sistenm-lang Ayiti a: Siwo-flè se an melas ki fèt epi an ponm oben an tòtòt yo pije san mete dlo adan. Nan djendjen sote kòd, “bay gwo siwo“ se tounen kòd la epi anchay boulin. “Bay ti siwo“ se tounen kòd la pianmpianm. Bonbon-siwo se an gato ki fèt epi melas kann lan epi anchay kannel. Woule siwo se ale pran miel adan an niche mouchamiel.
Nan sistenm-lang Gwadloup la: “Vann siwo“ se kriye anmwe.
Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa: “Fanm enmen kankan kon mouchamiel enmen siwo“ lide ta’a eti fanm ka vire dous lamenm apre yo leve an kankan. “Fonmi ki mò pou siwo mò dous“ se pou se tann ek konprann fok sa soufè ba an moun oben an bagay eti’w enmen. “Kote ki ni siwo se la mouch ka rete“ oben “Mouch ka tonbe adan siwo“ pou tann ek konprann moun pa ka pran mouch ek dlo-siri.
Rédigé par : Carib.com | 09 juin 2017 à 04:59
Rédigé par : Lawonn Bèlè | 03 juillet 2017 à 17:44