Jan Katolik Kreye Pwotestan Kap Pale Bwa Kayiman Mal
Premye legliz Pwotestan yo pat gen anyen arevwa ak ni Ayisyen, ni Afriken. Premye legliz Pwotestan yo fèt ann Ewòp lan lit pou pouvwa ant diferan wa ki te vle sòti anba dominasyon Pap la ki tap souse popilasyon an anba taks. Chak kou Pap la te vle bati yon chato legliz, e chak kou l te vle fè lagè kwazad pou l kontwole plis teritwa, li fè yon leve fon kote l fè moun ann Ewòp peye pou konfesyon.
Rive lan ane 1500 konsa, pifò tè ann Ewòp te pou Legliz Katolik. Kanta pou Almay menm, se la Pap la te pi fò ak apeprè 50% teritwa a pou li. Kounye a atò, lè Pap la vin mande Prens Alman yo kòb pou fè yon lòt lagè Kwazad lan peyi Tiki, prens yo pwoteste. Yon lidè Alman ki te rele Maten Litè di non, Almay twò pòv pou l ap soutni kòz Pap. E lè Pap la vin mande lajan pou l rebati Legliz Sen Pyè lan Vatikan, Matin Litè reponn pou l di, Bondye ta pito wè Legliz Sen Pyè tounen sann, pase li bati ak lajan malere Alman.
Pèp Almay la te soutni Litè paske ak tout nouvo teritwa moun ann Ewòp vin okouran ki egziste, popilasyon an te pi enterese lan komès pase lan kwazad. Anpil prens Almay yo ki te deja vle anrichi tèt yo, yo pwofite kore Litè epi prens yo anvayi tè Legliz yo, sezi yo lan men Pap la. Se avantaj sezi tè sa yo ki fè Litè te jwenn pwoteksyon Prens yo kont Pap la. Litè te byen bezwen pwoteksyon an, paske anvan epòk Litè a, te gen Jan Wiklèf ann Angletè ki te pran pozisyon kont Pap la, e Pap la tap fè elimine l, si se pat pou wa Angletè Jan Gont ki te pwoteje l. Wa Angletè a te pwoteje Jan Wiklèf paske alepòk Angletè te lennmi Lafrans, e Pap la te yon Fransè. Men apre gouvènman Jan Gont lan tonbe, Legliz Katolik pwofite devore Wiklèf, kwak yo pat jwenn li vivan. Yo detere zo l, lage larivyè pou avili mò a. Yo pase yon dekrè Legliz ki te pèmèt yo fè sa: Konsèy 4 Me, 1415. (Council of Constance, May 4, 1415). Pè Hòs te preche kont politik Pap la tou, men li pat gen menm chans ak Wiklèf. An jiyè 1415, Legliz Katolik boule Pè Hòs tou vivan.
Lan pwoteste kont Pap la, Pè rebèl sa yo te met an kesyon enfabilite Pap la ki te mache di li pa ka fè erè. Sa te enpe fasil pou montre mank konesans Pap la paske se te yon epòk kote moun ann Ewòp fèk aprann gen yon pil lòt pèp sou latè, yon pil lòt teritwa epi menm Pap la pat konn sa. Tout sa vin febli Pap la devan yon pil wa ki te vle kontwole nouvo tè sa yo. Met sou lajan wa yo vin ap fè lan komès moun kòm esklav la, sa vin pèmèt wa yo solidifye pouvwa yo ann Ewòp epi yo pwofite bay pè ki tap pwoteste kont Legliz Katolik bourad. Se konsa Wa Anri VIII vin fòme Legliz Anglikan ann Angletè. Se konsa tou Legliz Egeno vin fòme an Frans epi l al pran pye ann Almay sou non youn lan Pwotestan Egeno yo, Kalven.
Wa Lafrans yo te apiye pè rebèl yo oubyen yo apiye Legliz Katolik suivan ki avantaj oubyen ki dezavantaj Pap la te ba yo. Espay te ret Katolik paske se Wa Chal V, yon Katolik, Pap la te ede pran pouvwa ann Espay. Annapre, Wa Chal V al eseye anvayi Lafrans. Sa vin fè Wa Anri VIII lan Angletè pè Chal V ka anvayi l tou. Twouve Anri VIII te marye ak matant Chal V. Misye mande divòs. Pap la refize bay divòs la dekwa pou Chal V te ka kontinye gen enfliyans anndan Angletè. Nonplis, Pap la pat vle imilye matant yon alye politik. An 1534, palman Angletè la nonmen Wa Anri VIII Pap Angletè, e se konsa Legliz Katolik lan Angletè vin detache l de Vatikan pou l tounen Legliz Anglikan sou kontwòl Wa Anri VIII. Se gouvènman Wa Anri VIII ann Angletè ki fè enprime premye vèzyon Labib ann Anglè an 1539. Wiklèf te deja fè yon ekip tradui Labib ann Anglè depi 1380 konsa, men se te alamen li te ekri. Annapre, yon lòt wa Anglè, Wa Jak vin fè yon lòt ekip fini yon tradiksyon Labib pou legliz Anglikan an 1611. Labib sa a rele Labib Wa Jak -King James Bible, e se Labib sa a ki vin tounen Labib plizyè legliz Protestan.
La a menm, peyi ann Ewòp yo vin divize swa kòm peyi Katolik si Pap la te gen enfliyans la, oubyen Pwotestan si Pap la te pèdi enfliyans la. Poutèt sa atò, peyi lan Amerik la vin swa Katolik, swa Pwotestan suivan ki wa ann Ewòp ki te chèf yo. An jeneral, kote Lafrans ak Espay te kontwole se sèl Legliz Katolik ki te gen dwa fonksyone la. Konsa tou, kote Angletè te kontwole, se sèl Pwotestan ki te gen dwa met pye la. Kòm ansyen koloni Angletè, Etazini vin yon peyi Pwotestan ki vin plis sèvi ak Labib Wa Jak la.
Kit yon peyi te Katolik, kit li te Pwotestan, yo tout te patisipe lan komès moun kòm esklav kote yo fè yon mago lajan ki anrichi Legliz sa yo. Pa egzanp, Legliz Katolik te vann 270 Afriken pou bati Inivèsite Jòjtawoun. Lan Gana ann Afrik, peyi moun Nanchon Anminan, te gen yon Legliz Pwotestan sou tèt fò kote yo te anprizone moun yo tap anbake kòm esklav. Kifè la a, Legliz Pwotestan yo fèt lan kòmansman komès Afriken kòm esklav lan Amerik la e okenn lidè mouvman Pwotestan an pat kondane esklavaj. Kwak esklavaj te deja sou pye ann Ayiti, Maten Litè pat di krik pou l kondane sa. Kalven fè silans sou sa tou. Wa Jak ann Angletè ki kreye Labib Jak la, mèt Legliz Anglikan an, misye tap fè gwo kòb lan komès la, se pa li ki ta pral kondane sa. Sa pa ret la. Kod Nwa a ki te deklare moun nwa pa moun se pwopriyete Ewopeyen yo ye a, kod sa a te ekri lan Katedral Katolik Sen Lwi lan Vèsay an Frans. Ann Ayiti, pami tout enstitisyon ki te gen moun kòm esklav, se legliz Katolik ki te gen plis. Tout sa se twòkèt la, chay la twò lou. Nanpwen plas lan tèks sa a pou n ta ekri sou chay patisipasyon Legliz Kretyen yo lan komès moun kòm esklav. Pou jis kounye, pifò Ayisyen anwole lan Legliz Kretyen, san menm egzije yo mande padon pou patisipasyon yo lan mizè ansyen fanmi n yo kòm esklav. Alèkile, se sèl legliz Mowouvyen ak Legliz Episkopal ki mande padon pou patisipasyon yo lan esklavaj kòm yon krim kont limanite.
An 1639, Pap Iban VIII voye 4 pè divizyon Dominik kòm misyonè lan Amerik la. Lan avantaj Ewòp, Pè sa yo te kontinye soutni esklavaj kòm yon pinisyon Bondye met la pou Afriken ak tout Eritye yo. Se pou sa menm, lè Ayisyen te fè yon sèl kout rèl sou Lafrans, sou Legliz Kretyen yo pou di yo isiba tout moun granmoun, rèl Revolisyon sa a fè Lafrans pèdi kontwòl Ayiti, yon teritwa a ki te fè apeprè 40% revni entènasyonal Lafrans. Kòm fen esklavaj pat lan avantaj Ewòp, pè ak pastè Ewopeyen tonbe fè pwopagann kòmkwa Bondye pou yo, Satan pou nou, epi se dyab ki met ansanm avè n, ki fè Bondye vin paka pèmèt kolon kidnape n, vyole n, lote n, vann nou degrennen. Mank dega sa a pase jenerasyon sou jenerasyon pou l al tonbe lan bouch anpil pè, anpil pastè lan kominote Ayisyen an. Sa anpil pastè, anpil pè pa janm di Ayisyen, se legliz te fè defisi lè Revolisyon Ayisyen an te fè l pèdi esklav li yo. Kouman pou legliz pa ta wè Revolisyon an mal lè Revolisyonè te fè lemonn wè: Moun ki achte Nèg pou sot, pèdi lajan l.
. BookmanlitP.O. Box 290464Davie, Florida 33329-0464E-mail: info@bookmanlit.com