Bidjè 2017
Koze Lan Siyati Ayisyen
Siyati Tousen Louvèti ak foto yon pyès kòb lan Koleksyon Jera Lerison
Kòm yon peyi modèn ak enfliyans entènasyonal, siyati Ayisyen sot lan plizyè diferan lang atravè planèt la. Rasin siyati Ayisyen pa tèlman fon. Pifò siyati Ayisyen se siyati Ayisyen adopte apre Revolisyon an. Men non Ayisyen adopte kòm siyati yo, se non ki soti lan epòk esklavaj la menm, lè pifò moun sou teritwa a te Afriken ki tap viv anba dominasyon Lafrans. Kwak sa, siyati Ayisyen pa siyati Franse. Lè nou konsidere Kreyòl vle di bagay ki gen ni enfliyans Afrik, ni enfliyans Ewòp, sa pèmèt nou dekri siyati Ayisyen korèk, kòm siyati Kreyòl. Pi souvan se an Kreyòl nou pwononse yo kwak sou papye ofisyèl leta, se an Franse nou plis ekri yo.
An jeneral, nou ekri non moun an Franse sou ak-de-nesans yo paske te gen yon epòk kote Franse se te sèl lang ofisyèl peyi a. Abitid sa a degize non Kreyòl nou yo, fè yo parèt kòm non Franse malgre pifò se siyati nou kreye apre gouvènman Lafrans te pèdi kontwòl teritwa a. Nou gen abitid ekri non nou an Franse, kwak siyati Ayisyen plis suiv regleman non Afriken. Pa egzanp, lan peyi moun Nanchon Anminan, anpil sitwayen pote non jou yo fèt la. Gason ki fèt Vandredi, konn pote non Kofi epi fi yo pote non Fiba. Si yo fèt lan yon Mèkredi yo gen dwa pote non Kwakou pou gason, Kiba (Kouba) pou fi. Abitid sa a te pran pye sou zile Ayiti e se pou sa anpil moun vin siyen: Lendi, Madi, Mèkredi, Jedi, Vandredi, Samdi, Dimanch. Se pratik Afriken sa a ki te vin fè Pè Samdi eritye non Samdi a.
Yon lòt pratik Afriken nou kontinye ann Ayiti se bay moun non mwa yo fèt la. Nou ka wè sa lan non ansyen President Pwospè Avril. Ann Ayiti, nou gen moun ki siyen Ogis, Ogisten, D’Ogis. Tout non sa yo se pou mwa Dawou. Konsa tou, gen Ayisyen ki siyen Janvye, Fevriye, Mas, Sèzme, Jyen, Jiyè, Septimis, Oktaviyis, Novanm. Nou pa remake mwa Desanm kòm siyati okenn moun. Sa posib Nwèl te pran plas Desanm kòm non moun ki fèt lan fen ane. Gen lòt jou fèt ki enfliyanse siyati Ayisyen. Youn nan jou sa yo se Fèt Latousen. Pou respè Ayisyen genyen pou ansyen yo, sanble moun ki fèt jou Latousen te konn pote non Tousen epi alèkile non sa a vin tounen yon siyati Ayisyen. Konsa tou, moun ki fèt premye janvye konn pote non Zetrenn epi sa vin kreye Zetrenn kòm yon lòt siyati Ayisyen ankò.
Afriken konn bay pitit yo non suivan lan ki lòd timoun yo fèt. Eritaj pa pèdi. Pafwa moun bò isit rele premye pitit yo Lene (Lainé). Pitit ki fèt an dezyèm ka pote non Kadè (Cadet). Konsa tou yo ka rele yon dezyèm pitit gason, Ti Frè (Petit-Frere). Ti gason ki fèt apre marasa konn pote non Dosou. Alèkile, gen moun ki siyen ni Lene (Lainé), ni Kadè (Cadet), ni Dosou, ni Ti-Frè (Petit-Frere). Kalite non sa yo konn sèvi souvan kòm tinon. Anpil moun gen tinon Titsè (Ti Sè) oubyen Ti Frè.
Rezon ki fè se pa non Franse ki pi popilè kòm siyati ann Ayiti se paske ant 1697 ak 1791, lè Lafrans te sou pouvwa sou teritwa a, kolon yo pat bay moun ki tap sèvi yo kòm esklav siyati. Kolon yo pat byen boule ak Eritye Ginen, ata siyati yo pat ba yo. Siyati se te pou moun ki granmoun tèt yo. Siyati se te pou moun ki te gen dwa pote non mesye oubyen madam entèl entèl. O Zetazini, tout gason nwa, kèlkeswa laj yo, se tigason yo te rele yo. Lè n gad ansyen reklam lan jounal Gazèt Sen Domeng, nou remake depi se moun ki tap travay kòm esklav, yo youn pa gen siyati. Se prenon sèlman ki parèt kòm non yo lan jounal la. Pou plis presizyon, yo te konn ajoute non nanchon kote moun nan soti a oubyen yo ajoute Kreyòl apre prenon an, si tout fwa moun nan te fèt ann Ayiti.
Pitit kolon fè ak kolon parèy yo te toujou gen siyati, byenke se lan laj granmoun yo vin sèvi ak siyati yo. Kanta pou Eritye Ginen, laj pat janm kont pou ba yo dwa granmoun. Se sòf si yo te arive gen libète kòm afranchi, se lè sa a, yo te konn gen dwa sèvi ak siyati. Sa pa klè si tout afranchi te arive gen siyati. Lan sèten ka, non Eritye Ginen lib te konn parèt lan jounal teritwa a. Lè konsa, yo te toujou ekri “le nomme oubyen la nommee ” devan non yo. Fòk yon moun te eritye Ewòp sèlman pou jounal te ekri mesye oubyen madanm devan non l. Lan tout sa yon moun tap regle fòk valè privilèj sosyal li te toujou make ladan n.
Anvan Revolisyon Ayisyen an, Tousen Louvèti pat gen siyati. Se non Tousen an sèlman ki parèt sou batistè yon timoun li te batize. Se pandan Revolisyon an, Tousen vin gen dwa bay tèt li siyati Louvèti a. Kwak li ekri Louvèti a an Franse, sa pa vle di Louverture se yon siyati li eritye lan men Lafrans. Louvèti se pwòp siyati Tousen kreye.
Anvan 1773, yon kolon ki te fè yon pitit ak yon fi ki esklav te gen dwa bay pitit la pote non l depi li libere pitit la. Kolon yo te konsidere esklavaj kòm yon sitiyasyon yon moun eritye suivan si manman l te esklav ou non. An 1773, lwa a vin chanje epi depi yon moun te gen yon gout san Afriken, li pat gen dwa janm pote menm siyati ak yon Ewopeyen. Se konsa anpil non Ayisyen vin pa ka suiv regleman lang Franse lan jan non an eple. Pou respekte lalwa , Jilyen Remon, yon gran ekriven Ayisyen, moun Aken, vin pa ka kenbe non siyati papa l “Raymond” epi misye vin ekri siyati pa l kòm “Raimond”. Li konsève son an, men li sètoblije chanje òtograf la. Se konsa “Raimond” vin tounen yon nouvo siyati Ayisyen. Tap gen plis chanjman konsa toujou, si se pat Revolisyon Ayisyen an ki te vin pèmèt Eritye Ginen chwazi non yo vle, jan yo pi pito.
Pandan epòk esklavaj la, depi sou non yon moun, ou te deja konn ki wòl sosyal li genyen. Lan sistèm sa a, mèt bitasyon yo te gen siyati e yo te chaje prestij. An jeneral, Eritye Ginen ki tap travay kòm esklav te manke prestij, men ata pami yo, genyen ki te pi wo grade pase lòt, e ou te ka wè sa depi sou prenon yo. Pami diferan kategori non travayè kòm esklav yo te genyen, 4 pi gwo kategori yo se te 1. Non Kretyen ak non Biblik, 2. Non ki sot lan istwa ak lan lejann Grès ak Wòm, 3. Non ki sot Lafrik Ginen, 4. Non diferan teritwa. Nou ka remake diferan kategori prenon sa yo lan lis non moun ki tap travay sou Bitasyon Breda a lan Wo-di-Kap kote Tousen Louvèti te esklav la. Nou ka remake prenon sa yo tou, san siyati, lan jounal Gazèt Sen Domeng, kote y ap fè reklam pou mande moun bare moun ki mawon. Se gras Revolisyon Ayisyen an, pifò Ayisyen vin gen siyati. Sa vle di se Revolisyon Ayisyen an ki vin pèmèt yon moun rele yon Ayisyen mesye oubyen madanm.
Apre Revolisyon Ayisyen an, anpil moun ki tap sèvi kòm esklav pran mòn epi y al abite andeyò. Otan yo te kapab, yo mete tèt yo lwen enfliyans kominote entènasyonal la. Yo te prefere al abite lan mòn pou ede pwoteje yo kont Lafrans ki te pito voye solda l lan plenn yo, lan gwo vil yo, kote lavi pi dous. Alèkile, prenon ki te sèvi kòm non moun ki te esklav, vin tounen non ki pi popilè kòm siyati lan peyi a. Prenon sa yo pa siyati moun an Frans, se pou sa siyati Ayisyen pa siyati Franse.
Ki rapò Lafrans te genyen ak prenon moun ki tap travay kòm esklav yo pa fin klè paske istoryen pa konnen byen ki moun ki te bay travayè yo prenon yo. Se te ka mèt bitasyon an. Se te ka jeran bitasyon an. Petèt se te kòmandan bitasyon an. Konsa tou, se te ka pwòp moun ki tap travay kòm esklav yo ki bay tèt yo non. Chak bitasyon te gen dwa gen metòd pa yo pou chwazi non. Te menm gen moun ki te fèt sou bitasyon yo e ki te gen non Afriken. Sanble se pwòp manman yo, pwòp papa yo ki te ba yo non sa yo. Te menm gen Afriken ki te soti lòt zile Karayib la e ki te gen non Anglè, non Panyòl. Pafwa yo te konn kontinye fonksyone sou teritwa a ak non sa yo. Se ka pou sa, gen Ayisyen ki gen siyati prenon Anglè tankou Otelo (Othello) ak Plimout (Plymouth). E te gen Afriken ki te kontinye sèvi ak non Afriken yo te genyen depi lan Ginen kwak tout jefò kolon yo te fè pou sispann sa. Nou ka wè sa lan reklam lan jounal kote gen kolon ki tap mande bare yon moun ki gen yon non Ewopeyen kwak se yon non Afriken moun nan rekonèt kòm bon non l.
Anpil moun te kontinye sèvi ak non yo te sèvi sou bitasyon yo menm apre Revolisyon an dekwa pou yo te ka kenbe relasyon yo te deja devlope. Se sou non sa yo, zanmi ki te pèdi zanmi, fanmi ki te pèdi fanmi tap chèche lòt apre Revolisyon an. La a menm, moun ki te deja gen prenon Afriken tou pase non sa yo bay pitit yo kòm siyati. Pa egzanp, lè yon moun ki te rele Lendò vin gen pitit, pitit la vin rele entèl Lendò. Epi non Lendò a vin rete la nèt jis yon ofisye leta vin fè erè lan eple l, oubyen yon pè vin defòme l lan batistè pou l fè l parèt plis kòm yon non Ewopeyen. Alèkile, gen plizyè siyati Afriken ann Ayiti tankou: Lendò, Azò, Toni, Senegal, Seneka, Kwakou, Bosou, Dosou, Bagidi, Ade, Oba, Mede, Mande, Kanga.
Se non Kretyen ak non Biblik kolon te konn bay Eritye Ginen kòm prenon ki vin tounen siyati ki pi popilè lan peyi a. Lan achiv leta Ayiti, pami 3129 diferan siyati pou 67,447 ansyen pwofesè lekòl, 4 siyati ki pi komen yo se Jozèf, Pyè, Jan, Lwi. Anviwon, 11% pwofesè yo te gen youn lan 4 siyati sa yo. Pami lòt prenon Kretyen ak prenon Biblik ki komen kòm siyati gen Pòl, Jak, Tousen, Abraham, Antwan, Moyiz.
Non Greko-Women ki fini ak son us vin popilè tou kòm siyati Ayisyen. Us Laten an vin tounen is an Kreyòl. Se konsa nou vin gen siyati tankou Metelis, Montilis, Romelis, Selikis, Filiyis, Lektayis. Ansyen non chèf Wòm yo, tankou Seza ak Jil (Jules), vin tounen siyati Ayisyen tou. Gen non diferan kote ki vin tounen siyati Ayisyen: Pari, Toulouz, D’Ayiti, Izrayèl, Afriko. Gen non tankou Sen Lwi ak Jeremie ki non Kretyen, men ki non diferan lokalite tou. Franswa Kapwa ( Kapwa Lamò) te pran non lavil Okap.
Se pa sèlman prenon moun sou bitasyon yo ki vin tounen siyati Ayisyen. Gen nouvo non Ayisyen te kreye tou. Non D’Ayiti a se yon kokennchenn egzanp. D’Ayiti se yon non ki montre atachman ak teritwa a kòm yon kote ki bay Eritye Ginen dwa granmoun. Sanble gen lòt siyati Ayisyen te konpoze toujou. Pami yo gen Dyedone, Dyesèl, Senfò. Kwak moun abitye ekri non sa yo an Franse, men non yo suiv yon prensip Afriken kote non an vle di kichòy. Ekri non yo ekri an Franse a pèmèt moun eskive move tretman lan men moun ki valorize Franse ase pou fè diskriminasyon kont moun ki pa gen non ki ekri an Franse.
Se konsa sa te ye o Zetazini tou. Apre liberasyon moun kòm esklav, yon Eritye Ginen o Zetazini te chwazi Dyaksonn (Jackson) kòm siyati paske gran papa l, lan Ginen, te rele Dyako. Lòt Eritye Ginen o Zetazini kreye non tankou Frimann (Freemann: gason lib) and Nyoumann (Newman: gason nouvo). Yo te chwazi met non yo ann Anglè pou non yo te ka ede yo fonn lan sosyete Ameriken an pi fasil. Se pou menm rezon sa a tou, anpil Alman, anpil Italyen, anpil lòt Ameriken ki sot ann Ewòp te anglesize non yo.
Alèkile, gen prenon Ayisyen ki kontinye suiv prensip non Afriken. Nou ka wè sa lan non tankou Asefi, Apali, Jezila. Kwak non sa yo ekri an Franse sou papye leta, men non yo suiv mòd non Afriken. Pa egzanp, moun Nanchon Ibo konn rele pitit yo Afamefouna ki vle di “ke non w pa janm pèdi”. Petèt se non yon manman te bay pitit li kòm espwa pou l pa janm pèdi l lan komès moun kòm esklav la. Men ann Ayiti anpil moun te pèdi non yo. Batèm te sèvi Legliz kòm mwayen pou chanje non moun. Premye madanm papa Tousen Louvèti vin pèdi non l, Afiba, lè legliz batize l, epi yo retire non Alada Dahomen l lan, epi yo ba l yon non Ewopeyen, Katrin.
Gen non Ayisyen tankou Bèna, Bazen, Blo, Dabouz, Desous ki siyati Franse toutbon. Men ata non sa yo, se apre Revolisyon Ayisyen an Eritye Ginen vin ka sèvi ak yo. Anvan Revolisyon an, sa te ilegal pou moun ki gen yon gout san Afriken pote siyati ki sèvi an Frans. Se sak vin fè siyati Fransè mwen komen an Matinik ak lan Gwadloup, kote Lafrans te ret sou pouvwa pase ann Ayiti, kote Lafrans pèdi pouvwa. Apre esklavaj legal fini Matinik, leta te mande tout moun ki pat gen siyati, pou y al anrejistre yon siyati. Pou anpeche moun gen non Franse, yo te konn vire prenon moun devan dèyè pou kreye nouvo siyati. Konsa, si yon fi te rele Woz-Mari, yo te gen dwa ba l Mari-Woz kòm siyati l. Si yon Eritye Ginen te vle yon siyati Franse, se pou tout kolon ki te gen siyati a siyen yon lèt ki di yo pa gen pwoblèm ak yon moun nwa ki vle gen menm siyati avèk yo. Sa vin fè sou 150 000 Eritye Ginen ki ta l pran nouvo siyati, prèske okenn lan yo pa soti ak yon siyati ki te sot an Frans. Tout sa, se pou montre sou gouvènman Lafrans, siyati Franse pat gen dwa janm siyati Eritye Ginen.
San prezans Lafrans pou kontrarye moun ki te jwenn libète lan men papa yo depi menm anvan Revolisyon an, anpil moun sa yo te kenbe non papa yo kòm siyati dekwa pou si papa yo tounen ann Ayiti, papa yo ta ka apresye jan yo fidèl. Epitou, lè yo gen menm siyati ak papa yo, sa pèmèt yo pran kontwòl byen papa yo pi fasil. Gen lòt moun ki te chwazi yon siyati kolon kòm remèsiman pou kolon ki te ba yo libète depi anvan Revolisyon an. Si toutfwa Lafrans ta tounen, yo tap toujou bezwen senpati kolon sa yo pou garanti libète yo a. Toutsuit apre endepandans Ayiti, kè moun te toujou sou biskèt yo pou Lafrans ki te toujou ap menase tounen. Sanble menas sa a te enfliyanse non Ayisyen te chwazi kòm siyati malgre Revolisyon an te pèmèt moun chwazi non yo vle, jan yo vle.
Lè n konsidere se apre esklavaj fini Eritye Ginen ann Ayiti vin gen siyati, sa pèmèt nou remake siyati Ayisyen pa siyati Franse. Yo se siyati Kreyòl e sèl rezon ki fè Ayisyen gen siyati se paske nou te fè Lafrans mare pakèt li ale. Jounen jodi a, lè n ap rele yon Ayisyen, nou gen dwa mete mesye oubyen madanm devan siyati l kòm yon dwa Revolisyon an ba nou.