Douz kesyon sou lang kreyòl ayisyen – Robert Berrouët-Oriol
19 septembre 2017 0 0	7 views
Douz kesyon soulang kreyòl ayisyen (1-4)
New York, mas 2017
Mwenkòmanse jodi a yon rale sou kreyòl ayisyen kote mwen pral diskite sou fòmkesyon-repons yon seri sijè senp men ki konn bay tèt chaje nan kominotelengwistik nou an. Mwen divize sijè yo an kat pati. Nan premye pati a, m ap fèyon rale sou sa lengwistik ye. Sa va ede n konprann pi byen anpil kesyon soulang kreyòl. Nan dezyèm ak twazyèm pati a, m ap fè yon gwo rale sou lang kreyòlyo ak kreyòl ayisyen ; epi nan dènye pati a, m ap fè yon rale sou rapò kiegziste ant lang kreyòl ak edikasyon ann Ayiti.
1.Eske gen yon syans ki etidye lang ? Ki jan syans sa a rele ?
Wi, gen yon syans ki etidye langaj ak lang. Syans sa arele lengwistik. Yo rele espesyalis lengwistik yo, « lengwis ». Antlangaj ak lang, gen yon ti diferans. Langaj se yon kapasite pou pale ke se sèlmoun ki posede. Lòt kalte espès yo (menm sa ki byen pre nou yo, tankou makak)pa posede kapasite sa a. Lengwis (tankou Chomsky) di ke kapasite sa a vinifètefouni lakay moun (sa vle di nou fèt avèk li : egal, li chita naneritaj jenetik nou) e se li ki pèmèt nou aprann lang. Men, se lang ki pèmèt noukonnen ke genyen yon kapasite abstrè pou pale ki rele langaj ke sèl mounposede. Nou konnen sa paske nou konsyan egzistans diferan lang. Piske langaj seyon kapasite abstrè, nou pa konnen sa li ye egzakteman ; men, nou konnenegzistans lang, lang angle, lang franse, lang kreyòl, lang panyòl…Reyalitefizik tout lang se son. Lengwis yo rele son sa yo « fonèm ». Fonèm se pi piti son ki egziste nan yon lang e ki kapèmèt nou fè diferans ant 2 pawòl ki sanble. Pa egzanp, an kreyòl, gen twafonèm youn dèyè lòt nan mo [l] rèl.Genyen twa lèt : r, è, l ki reprezante twa son sa yo. Si nou ranplase son[la, avèk son [b], nou va genyen yon lòt mo ki se [bl] bèl. Lengwis yo sèvi ak [ ] kwochè pou yo reprezante son.
Se lang ki va pèmèt nou dekouvri sa langaj ye. Youn nanpremye bagay moun fè avèk lang (men, se pa sa sèlman) se kominike ak lòt mounparèy nou. Pou sa rive fèt, nou konbine son antre yo pou yo ka tounen mo, epinou konbine mo yo ansanm pou yo ka tounen fraz. Pa egzanp, an kreyòl, si noukonbine ansanm son [k], son [a], son [f] epi son [e], lan lòd sa a, nou jwennmo [kafe], kafe. Men, pa gen lòtfason nou ka konbine kat son sa yo. Nou kapab tou ajoute sou mo kafe yon lòt mo a, epi apre sa, nou konbine yon mo ki genyen ladan son [b], epi son[]. Nou vin fòme lè sa a yon fraz : [kafeab] kafe a bon. Ki fè nou wè ke son yo kakonbine pou yo fòme mo. Epi tou, fraz la gen lòt kalte inite ladan tou wi,inite ki vin chita ant nivo mo yo epi nivo fraz la : yon gwoup nominal kise sijè fraz la [kafe a] epi yonadjektif ki sèvi kòm predika [bon].
Donk, se kalte règ sa yo ki fè lang fonksyone. Yon langse pa yon lis mo yo mete ansanm. Se kon sa nou vin wè mo tounen gwoup nominalki sijè, adjektif ki sèvi kòm predika, elatriye. Se ansanm règ sa yo ki fè noumete son ansanm ki kapab chanje sans yon mo. Lengwis yo rele sa« Fonoloji ». Nou mete mo ansanm pou fòme divès kalte gwoup sentaksikepi gwoup sentaksik sa yo vin fòme fraz dapre yon seri règ ke nou pa kapabchanje. Lengwis yo rele kalte règ sa yo « Sentaks ». Se tout bagay sayo ki fè tout lang gen gramè. Donk, gramé se ansanm règ ki fè yon langfonksyone.
Yon lang fonksyone nan yon estrikti sosyal ki egziste nanyon komite. Pa egzanp, kreyòl ayisyen se yon eleman nan estrikti sosyalkominote lengwistik ayisyen an. Li reflete pwoblèm, difikilte, konesans…kigenyen nan sosyete ayisyen an ; men, an menm tan, lang kreyòl ayisyen seyon estrikti mantal ke tout Ayisyen natif natal posede nan sèvo yo, e ki pèmètyo kreye osnon konprann nouvo fraz nenpòt ki moman. Lengwis yo rele sa « konpetans lengwistik ».
2.Eske syans lengwistik etidye lang kreyòl tou ?
Wi, syans lengwistik antre fon nan etidye lang kreyòl.Menm genyen yon non pou disiplin sa a. Li rele « kreyolistik ». Jannou wè li, se yon konbinezon ant « lengwistik » ak« kreyòl ». Majorite depatman lengwistik nan inivèsite yo omwen baykèk kou sou kreyolistik. Piske lengwistik se yon syans li ye, epi kreyòlayisyen se yon lang tankou tou lang, li klè nou dwe sèvi ak lengwistik si nouvle fè analiz serye sou lang kreyòl. Youn nan premye lengwis ki te kòmanseetidye lang kreyòl yo se te yon lengwis alman ki rele Hugo Schuchardt nan yonatik li te pibliye an 1882. Men, se yon lengwis ayisyen ki rele Suzanne Sylvainki te ekri premye travay inivèsitè sou kreyòl ayisyen nan inivèsite Sorbonne,nan vil Paris, an France. Travay li a rele « Le créole haïtien : morphologie et syntaxe ». Sa te fètan 1936 e jiskaprezan majorite rechèch ki ap fèt sou kreyòl ayisyen oblije palesou li. Se premye deskripsyon lengwistik lang kreyòl ayisyen. Suzanne Sylvainte chache defann nan rechèch li a tèz sa a sou kreyòl ayisyen : « Nous sommes en présence d’un françaiscoulé dans le moule de la syntaxe africaine, ou, comme on classe généralementles langues d’après leur parenté syntaxique, d’une langue éwé à vocabulairefrançais. » (Nou devan yon franse ki pase nan moul yon sentaksafriken, osnon, etan done yo jeneralman klase lang dapre fanmi sentaks yo, noudevan yon lang ewe ki genyen yon vokabilè franse.) [tradiksyon pa mwen]. Men,nan liv la menm, Sylvain gen yon pakèt done ak obsèvasyon ki montre jan kreyòlla pran lontan plis nan franse pase vokabilè sèlman. Se kòm si li pa te vremanrive defann tèz li a paske tout kalte done li yo nan nannan liv la pa koresponnak konklizyon ke li te vin mete nan fen liv la.
Nan epòk n ap viv kounyè a, gen anpil michan deskripsyonlengwistik sou kreyòl ayisyen. Anpil ladan yo ekri ann angle. Mwen ta renmenensiste sou 4 nan deskripsyon sa yo : youn ki an franse, ak 3 ki annangle. Sa ki an franse a rele : « Contributionà l’étude de la genèse d’un créole : l’Atlas linguistique d’Haïti, carteset commentaires » 6 vol., Atelier national de reproduction des thèses,1998. Lengwis ki ekri rechèch sa a se yon lengwis fransèz ki rele DominiqueFattier. Lòt 3 deskripsyon lengwistik ann angleyo se: Yon michan deskripsyon sentaksik ki rele « Kreyòl Ayisyen, or Haitian Creole (‘Creole French’) ». Moun ki ekri li se yon michan lengwis ayisyen ki releMichel DeGraff. Rechèch sa a parèt premye fwa nan yon liv ki rele « Comparative Creole Syntax. ParallelOutlines of 18 Creole Grammars. » Selengwis John Holm ak Peter L. Patrick ki edite liv sa a ki parèt an 2007 nanBattlebridge Publications, United Kingdom. Gen yon twazyèm liv sou kreyòlayisyen ki rele: “The Haitian CreoleLanguage. History, Structure, Use, and Education.” Se yon lengwis amerikènki rele Arthur Spears ak yon lengwis ayisyen ki rele Carole M. Berotte Josephki edite liv sa a e ki pibliye li an 2010 nan Lexington Books. Katriyèm liv soukreyòl ayisyen mwen rekòmande se: « HaitianCreole. Structure, Variation, Status, Origin. ». Otè liv sa a selengwis ameriken Albert Valdman. Li pibliye li an 2015 nan Equinox PublishingLtd.
Mwendwe siyale tou yon gramè an kreyòl ke yon lengwis ayisyen ki rele Jockey BerdeFedexy ekri an 2015 epi pibliye nan JEBCA Éditions. Li rele: « Gramèdeskriptif kreyòl ayisyen an ».
3.Ki sa syans lengwistik aprann nou sou kreyòl ?
Nou pa kapab mennen analiz syantifik sou lang an jenerale sou lang kreyòl espesyalman si nou pa sèvi ak syans lengwistik. Syans lengwistikaprann nou pou nou pa konfonn lang avèk òtograf. Nan majorite lang ke lengwisyo etidye, genyen gwo diferans non sèlman ant son oral yo ak senbòl ekri yo,men tou, ant sentaks oswa vokabilè lang ekri ak sentaks oswa vokabilè langpale.
Youn nan bagay syans lengwistik aprann nou sou lang aksou kreyòl se egzistans yon seri karakteristik ki egziste nan tout lang . Sa sekarakteristik ke lengwis yo rele « inivèso lengwistik » (universaux linguistiques/languageuniversals). Sa se yon seri pwopriyete mou nap jwenn nan tout lang soulatè. Pa egzanp, nan tout lang, n ap jwenn eleman fonetik ke lengwis kaklasifye kòm vwayèl.
Syans lengwistik aprann nou ki jan pou nou kondui analizsou lang an jeneral ak sou kreyòl an patikilye. Piske premye reyalite yon langse « son » (oswa « siy » nan ka moun ki bèbè yo), nou dwekonsidere estrikti sa yo kote son yo (oswa siy yo) kapab antre (pa egzanp,silab yo…), diferans ki egziste ant son yo epi ki jan sa kapab sans moyo ; syans lengwistik aprann nou tou ki jan mo yo kapab òganize an frazepi ki jan nou dwe entèprete yo. Pa egzanp, nan fraz sa a :
Timounyo ap jwe nan lakou a.
Nou jwenn yon gwoup ki chita sou yon non, se sa lengwisrele « sentag nominal » : Timounyo
Gwoup nominal sa a fòme ak yon non Timoun ki genyen yon detèminan defini (yo) dèyè li ;
Yon sentag vèbal : ap jwe nan lakou a
Ki li menm fòme ak yon vèb (jwe) epi ak yon gwoup prepozisyonèl (nan lakou a) dèyè li, epi gen yon makè devan vèb la (ap) ki sèvi pou n entèprete aksyon anpandan l ap dewoule (se sa yo rele yon mak pou « aspè » vèb la.
Gwoup prepozisyonèl la li menm fòme ak yonprepozisyon : nan ki devan yonsentag nominal : lakou a.
Sentag nominal la fòme ak yon non (lakou) ki genyen yon detèminan defini (a) dèyè li.
Douz kesyon sou lang kreyòl ayisyen (2)
Ki sa kreyòl ayisyenye ? Yon lang, yon dyalèk, osnon yon patwa ?
Anvan mwen reponn kesyon sa a, kitemwen presize ki jan syans lengwistik defini twa mo sa yo: lang, dyalèk, patwa.
Sa kapab parèt etranj, men nou jwennplizyè fason syans lengwistik defini lang paske sa depann de teyori lengwistikki gide lengwis la. Genyen lengwis ki defini lang tankou yon sistèm lengwistikki kontwole jan yon kominote lengwistik pale. Sa nou rele « sistèm »se yon ansanm siy lengwistik ki pa mache an degrennen, men ki kenbe gworelasyon youn ak lòt epi ki ranpli fonksyon presi. Genyen lòt lengwis ki definilang tankou yon sistèm ki lan sèvo yon moun. Lè lengwis yo konpare sistèmkominikasyon moun itilize avèk jan lòt kalte espès yo kominike, yo jwenn gwodiferans: lang kretyen vivan itilize kapab revele enfòmasyon konplèks sou bagayki pa nesesèman prezan devan nou, kapab sèvi pou diskite sou bagay ki panesesèman egziste epi nou kapab sèvi ak lang pou negosye, pou planifye, pouenvante.
Nan yon lang, nou toujou jwenn yon seri« dyalèk ». Nou defini « dyalèk » tankou varyete yon lang ki diferan de lòt varyete souplan sentaks, sou plan fonoloji, ak sou plan leksik e ke nou asosye swa avèkyon zòn jeyografik presi, swa avèk yon klas sosyal presi.
Pa egzanp, lang kreyòl ayisyen genyenomwen 3 dyalèk : yon dyalèk moun nan Nòpale, yon dyalèk moun nan Sid pale, epi yon dyalèk moun Pòtoprens ak mounnan Sant peyi a pale. Moun ki pale dyalèk sa yo ann Ayiti pa gen pwoblèm pouyoun konprann lòt. Kritè lengwis yo pran pou distenge « lang » parapò ak « dyalèk » se kritè « konpreyansyon ». Yon lokitèOkap konprann yon lokitè Okay, donk moun sa yo pale diferan dyalèk menm langlan ki se kreyòl ayisyen. Men, yon lokitè Jamayik pa rive konprann yon lokitèAyiti ; donk kreyòl jamayiken ak kreyòl ayisyen se 2 lang diferan.
Mo « patwa » a (patois) se yon mo franse ke yo itilizesitou nan yon kontèks sosyolengwistik franse. Lengwis franse yo itilize li kòmekivalan sentag nominal franse « dialecterégional ».Anpil fwa, mo« patwa » a mache ak yon konotasyon pejoratif. Li vle di lè sa a yonvaryete nou kapab rekonèt akoz kèk trè fonetik osnon leksikal. Jeneralman, yosèvi ak patwa nan zòn riral Lafrans, lan sitiyasyon tankou konvèzasyon antfanmi osnon nan travay riral. Men, depi apre 2èm gè mondyal la sitou, lizaypatwa diminye anpil lan peyi Lafrans. Lan zile Jamayik, laplipa lokitè yo rele« patwa » varyete moun pale toulejou nan sosyete jamayiken an. Men, genyenyon gwo konotasyon pejoratif lan non patwa a, lè lokitè jamayiken yo itilize lilan konparezon avèk lang angle. Men,sa Jamayiken yo rele « patwa » se yon kreyòl angle li ye. Li genyentout karakteristik yon lang kreyòl, sou plan sentaks, sou plan leksik,elatriye.
Twa definisyon sa yo montre ke kreyòlayisyen pa ni yon dyalèk, ni yon patwa. Kreyòl ayisyen se yon lang menm jan aklang franse, lang angle, osnon lang alman, lang panyòl… Li se yon sistèmlengwistik ki kontwole non sèlman jan kominote lengwistik ayisyen an pale, mentou jan yon endividi ayisyen pale.
Kounyè a, men nannan kesyon an : ki sa kreyòl ayisyen ye ?
Kreyòl ayisyen se lang natif natal toutAyisyen ki fèt epi elve ann Ayiti. Lengwis(Singler 1996, Lefebvre 1998…) ki fouyelan istwa lang sa a poze kòm ipotèz (apreanpil rechèch istorik, antwopolojik, lengwistik) ke moun ki kreye kreyòlayisyen lan koloni franse Sendomengkeyorele Ayiti depi 1804 te sòti lan Afrik de lwès e yo te pale kòm langnatif natal yon gwoup lang ki fè pati gwoup lengwistik Niger-Congo, espesyalmanlang Kwa yo ki genyen yon majorite moun ki pale lang Gbe yo. Peyi kote yo palelang Gbe yo (Fongbe ak Ewe) se sitou Bénin ak Togo. Dapre lengwis Singler (1996), lokitè Fongbe ak Ewe yo te kreyekreyòl ayisyen ant 1680 ak 1740. Pandan epòk sa a, ekonomi sik t ap byen boulelan Sendomeng e te gen anpil esklav ke kolon franse yo te voye chèche ann Afrikpou vin travay di lan plantasyonsik kolonia. Kreyòl ayisyen se rezilta rankont lang esklav yo te pale: ewe ak fongbesitou (men te genyen lòt toujou), avèk lang franse (ki te yon franse rejyonal,dyalektal) kolon franse yo te pale. Lan tèminoloji lengwis yo anplwaye, yo relelang esklav yo “lang sibstra” (languessubstrat/ substrate languages), alòske lang kolon yo se “lang sipèstra” (langues superstrat / superstrate languages).Dapre lengwisLefebvre (1998), pandanepòk kreyòl ayisyen t ap devlope, lokitè yo te kontinye itilize lang afriken lan Sendomeng e sa tedire kon sa pandan anviwon san lane. Men, depi kèk tan, se avèk lang franse sèlmankreyòl ayisyen ap evolye ann Ayiti e akoz relasyon klas, relasyon pouvwa kitabli lan sosyete ayisyen an (yon sitiyasyon Ayiti erite depi tan kolonyal),anpil moun pa bay lang kreyòl respè li merite, yo pa konsidere li, yodevalorize li.
Malgre relasyon fonoloji, sentaks, akleksik kreyòl ayisyen genyen avèk franse, li rete yon lang otonòm ki fonksyonelan jan pa li. Pa egzanp, sentag nominal kreyòl fòme avèk yon non ki plase devan yon detèminan defini :
Alòske an franse, detèminan defini osnon endefini toujou plase devan nonan :
Men, detèminan endefini an kreyòltoujou plase devan non an :
Yonbèl kay
Yonavyon
Yonpwofesè
Gen gwo diferans nan jan kreyòl ayisyenòganize sistèm vèbal li, konpare ak jan franse òganize sistèm vèbal pa li. Pounou genyen yon lide sou ki jan gramè kreyòl ayisyen òganize, mwen konseye al li3 liv mwen te rekòmande nan premye pati atik sa a, espesyalman atik lengwisayisyen Michel DeGraff ki rele: “KreyòlAyisyen, or Haitian Creole (‘CreoleFrench’)”.
5. Pou ki sa yo rele lang moun pale ann Ayiti, kreyòl ?
Pou m reponn kesyon sa a, m dwe fè yon tiistwa mo « kreyòl » la nan zòn Amerik lan. Anvan lane 1492, datChristophe Colomb te debake ann Amerik, pa t genyen mo « kreyòl » lapaske reyalite li pral deziyen an potko egziste. Se lè Ewopeyen yo (Franse,Angle, Panyòl, Olandè) vin kòmanse enstale yo lan teritwa yo kolonize annAmerik, Ewopeyen yo vin santi li nesesè pou yo distenge ant reyalite soukontinan ewopeyen an (metwopòl la) ak reyalite sou kontinan ameriken an (kolonian). Yo te kòmanse fè yon distenksyonant Blan ki te fèt ann Ewòpak Blan kite fèt lan koloni. Yo rele Blan ki te fèt lan koloni yo, « Kreyòl ».Mo « kreyòl » la sòti lan lang panyòl « criollo ». Yo te rele kon sa non sèlman tout Ewopeyen ki tefèt nan koloni yo, men tou tout bèt, pye bwa, pwodui, kuizin…ki sòti lan koloniyo. Dapre lengwis fransèz Marie-Christine Hazaël-Massieux (2008, p.39) :« Ce n’est que très progressivement,à partir de 1770-1780, que le terme de « créole » comme substantifpour désigner la langue semble attesté dans des publications périodiques deSaint-Domingue, parfois en alternance avec l’expression de « languecréole » ou avec le terme de « nègre ». (Itilizasyon mo« kreyòl » la kòm non pou deziyen yon lang sanble vin ateste apati lane 1770-1780 nan sèten revi yo pibliyenan Sendomeng. Pafwa, yo te konn itilize li pou ranplase ekspresyon « langkreyòl », osnon pou ranplase mo « nèg ».) [tradiksyon pa mwen].
Lè yo sèvi ak li an lengwistik, mo« kreyòl » la deziyen yon gwoup lang ki te parèt nan zile Nouvo Monnak Oseyan Endyen, vè mitan 17èm syèk la, kòm konsekans 2 evenman istorik :esklavaj pèp afriken ke Blan ewopeyen te kidnape ann Afrik pou fè yo al travaytankou bèt ann Amerik, epi kolonizasyon menm Blan ewopeyen sa yo te mete soupye ann Amerik. Lè Afriken te kòmanse aprive an mas lan koloni Sendomeng, vè ane 1775 yo, mo « kreyòl » la tesèvi pou deziyen esklav ki te fèt lan koloni a pou distenge yo de esklav ki tefèt ann Afrik. Yo te rele esklav ki te fèt ann Afrik, esklav « bosal ». Selon lengwis amerikenAlbert Valdman (2015), mo « bosal »la sòti lan lang panyòl bozal kivle di « mizo » (museau, an franse). Men, Valdman di tou ke mounitilize mo « bozal » la lè y ap pale de yon seri panyòl mawon mounitilize ann Amerik di Sid ak ann Amerik Santral.
Pou moun ki enterese aprann plis souorijin jeyografik esklav afriken ki te peple koloni Sendomeng, m ap siyaledènye liv lengwis kreyolis Enoch Oladé Aboh ki sòti lan peyi Benin. Liv li a rele : « The Emergence of Hybrid Grammars. LanguageContact and Change. » Cambridge University Press, 2015, e li chaje akmichan enfòmasyon sou fòmasyon lang kreyòl ayisyen nan kontèks relasyon li avèklang zansèt nou yo te pale ann Afrik, anvan Blan franse yo te depòte yoSendomeng.
Donk, mo « kreyòl » la pa tnesesèman gen yon sans pejoratif lan Sendomeng paske li te deziyen plizyè bagaydiferan (Blan ki te fèt lan koloni a, esklav Nwa ki te fèt nan koloni a, pwoduilokal yo). Menm lè li vin deziyen langyo tepale lan koloni a, lang sa a se te lang ni Blan yo, ni esklav yo.
6. Eske se ann Ayiti sèlman moun pale kreyòl ?
Non, Yo pale kreyòl franseyo non sèlman nan yon seri zile ki nanKarayib la e menm sou kontinan ameriken an (lan Lwizyàn pa egzanp ki te yonansyen koloni franse), men yo pale kreyòl franse yo tou nan kèk zile ki lanOseyan Endyen, tankou Réunion, Maurice, Seychelles, Rodrigues. Lan Karayib la,yo pale kreyòl franse yo lan zile Martinique, Guadeloupe, Sainte-Lucie,Dominique, Haïti. Kwak Guyane franse pa nan Karayib la, li fè pati sa yo rele depatman franse (DOM : Département d’Outre-mer) e moun ki viv la pale yon kreyòlfranse tou.
Men, se pa sèlman kreyòl franse kigenyen. Genyen lang kreyòl angle, lang kreyòl panyòl (kwak pa gen anpil), langkreyòl olandè (kwak anpil ladan yo disparèt). Yo pale kreyòl angle yo nan ziletankou Jamaica (Jamayik), lan Trinidad, lan Guyana (Giyàn angle), lan zòn lèspeyi Suriname kote yo rele kreyòl sa a, Ndyuka.
Papiamento se non yon kreyòl ki bazesou lang panyòl ak lang pòtigè ke yo pale nan yon gwoup zile moun rele “ZileABC” (Aruba, Bonaire, Curaçao).
Donk, li enpòtan pou nou konprann ke sepa yon sèl lang kreyòl ki genyen.Genyenplizyè lang kreyòl epi tout lang kreyòl yo baze sou lang ewopeyen (franse,angle, panyòl/pòtigè, olandè). Se sa ki fè lokitè lang sa yo kapab pa rive younkonprann lòt. Pafwa, menm lè gen 2 lang kreyòl ki baze sou menm lang ewopeyenan, konpreyansyon an pa rive tabli ant 2 lokitè ki pale 2 varyete sa yo. Sa karive ant yon lokitè ayisyen e yon lokitè ki sòti nan zile Réunion.
Si nou konsidere kreyòl yo pale nan zònAtlantik la ak kreyòl yo pale nan zòn Oseyan Endyen, nou kapab rive konte jiskaplis pase 15 milyon moun. Ayiti pou kont pa li genyen plis pase 10 milyonkretyen vivan. Donk, pami lang kreyòl yo, se kreyòl ayisyen ki gen plis moun kipale li, se sou li ki genyen plis rechèch ki fèt, kwak gen pa mal rechèch kifèt tou sou kreyòl jamayiken. Kreyòl ayisyen genyen yon òtograf ofisyèl epi lise lang ofisyèl Ayiti ansanm ak lang franse. Genyen deplizanpli ekriven ayisyenki chwazi ekri an kreyòl. Lang sa a antre tout kote, espesyalman lan lekòl.Dènye devlòpman sa a se youn nan pi gwo lespwa pou Ayiti.
Referanssite :
Aboh, Enoch Oladé (2015) The Emergence of Hybrid Grammars. LanguageContact and Change. Cambridge: Cambridge University Press.
DeGraff, Michel (2007) Kreyòl Ayisyenor Haitian Creole (‘Creole French’). In: Comparative Creole Syntax. ParallelOutlines of 18 Creole Grammars. Edited by John Holm and Peter L. Patrick.United Kingdom: Battlebridge Publications.
Lefebvre, Claire (1998) Creole genesis and the acquisition ofgrammar. The case of Haitian Creole. Cambridge: Cambridge University Press.
Singler, John Victor (1996) Theory ofCreole genesis, sociohistorical considerations, and the evaluation of evidence:the case of Haitian Creole and the relexification hypothesis. Journal of Pidginand Creole languages, vol.11: 2, pp.185-230, Amsterdam: John BenjaminsPublishing CO.
(Twazyèm pati)
7. Majorite lang ekrigen yon òtograf ofisyèl pou moun ekri yo.Èske gen yon òtograf ofisyèl pouekrilang kreyòl ayisyen ?
Wi, genyon òtograf ofisyèl pou moun ekri lang kreyòl ayisyen. Òtograf sa a egzistedepi 22 janvye 1980, lè Sekretarya deta edikasyon nasyonal ann Ayiti pibliye 2kominike, youn an franse ak youn an kreyòl pou montre ki jannou dwe ekri kreyòl ayisyen. Se minis JosephBernard ki te an chaj Sekretarya deta edikasyon nasyonal nan epòk sa a. Metesou pye yon òtograf ofisyèl pa te yon desizyon sipèfisyèl, ki pa te kanpe souanyen. Okontrè, se te yon kokennchenn desizyon ke yon sèvis leta ann Ayiti tepran nan gwo travay amenajman lengwistik nan sosyete ayisyen an. Men, se tesèlman premye pa ki te fèt nan travay sa a. Gen anpil ki dwe kontinye fèt. Pounou byen konprann kesyon òtograf lang kreyòl la, an n fè yon ti rale sou istwaòtograf kreyòl ayisyen.
ApreAyiti te vin endepandan an 1804, kesyon lang lan pa te enterese majoritedirijan ki te pase sou pouvwa nan peyi a. Nan yon sosyete kote majorite mounnan epòk sa ate peyizan ki pa te konnli ni ekri, avèk yon ti gwoup milat rich ak yon ti gwoup nwa lib ki te paselekòl, diferan gouvènman yo pa te fè anyen pou fè pwomosyon lang kreyòl ki selang tout moun te pale nan sosyete a. Dapre yon atik Akademi kreyòl ayisyen tefè parèt an mas 2017, « Soti 1804rive jouk 1843, Konstitisyon peyi a pa di anyen sou zafè lang ».
Menmatik Akademi kreyòl ayisyen an di « Konstitisyon1843 (Atik 31) mande pou lekòl anseye lang yo sitwayen yo ap itilize nan peyia. Konstitisyon an pale de lang yo san li pa site yo. Menm dispozisyon legal yorepete nan Konstitisyon 1846, 1849, 1867, 1874, 1879. »
Premye esèl tèks an kreyòl ki te pibliye nan 19èm syèk la se powèm Choucoune (1896) ke powèt Oswald Durand te ekri.
ÒtografOswald Durand te adopte nan powèm sa a revele kalte pwoblèm ki te poze pouekriven ayisyen ki te chwazi pou ekri an kreyòl : pa te genyen règ klè pouekri lang lan, moun te ekri jan yo vle, pafwa nan menm fraz la. Donk, te genanpil dezòd nan fason moun ekri kreyòl ; pa te gen yon òtograf sistematik.
Vè lane1940, yon pastèmetodis ilandè ki releOrmonde McConnell te debake ann Ayiti pou konvèti Ayisyen. Lè li reyalize anpilAyisyen pa te konn ni li ni ekri, li kreyeyon òtograf pou kreyòl ayisyen. Òtograf McConnell late baze sou alfabè fonetik entènasyonal(AFEn), (API, an franse, IPA, ann angle).
Ki sa Alfabè fonetik entènasyonalye ?
AFEn seyon sistèm senbòl pou reprezante pwononsyasyon mo nan nenpòt ki lang, selonprensip ke Asosyasyon Fonetik Entènasyonal etabli depi fen 19èm syèk la.Nan sistèm senbòl sa a, gen lèt ak senbòlespesyal. Genyen nan lèt sa yo ki sòti nan alfabè laten. Pa egzanp, /m/, /e/, ak /n/ nou jwennnan mo kreyòl /men/ men. Genyensenbòl ki espesyal tou, pa egzanp: / / ch, // è, noujwenn nan mo kreyòl // chèlbè.
ÒtografMcConnell la te baze sou alfabè fonetik entènasyonal men li pa te repwodui li. Nan prefas pou premye edisyon an 1945liv You Can Learn Creole. A SimpleIntroduction to Haitian Creole for English Speaking People li te ekri avèkEugene Swan, McConnell te esplike ke li te fè kèk chanjman nan Alfabè FonetikEntènasyonal la pou Ayisyen ki pale kreyòl sèlman e ki te fèk aprann li ak ekrita kapab aprann franse pi fasil.
Majorite entèlektyèl ayisyen te levekanpe kont McConnell paske yo te kwè ke òtograf McConnell te pwopoze a te yonòtograf ki baze sou angle. Entèlektyèl ayisyen yo te di ke Ayiti se yon peyifrankofòn ki pa gen anyen pou wè ak lang angle.Sa vin pi rèd lè McConnell rankontre ann Ayiti nan mwa me 1943 epi nanmwa janvye 1944 avèk yon edikatè ameriken ki rele Frank C. Laubach. Laubachchanje de (2) lèt nan alfabè McConnell la: shak u. Li ranplase yo avèk digraf ch epi digraf ou ki vin reprezante son [ ]ak son [] (Déjean1980:21).Yon entèlektyèlayisyen nan epòk la, Charles-Fernand Pressoir, te pran direksyonmouvman ki t ap goumen kont òtografMcConnell-Laubach la. An janvye 1951, Pressoir avèk Lélio Faublas ki te direktèjeneral Edikasyon granmoun pwopoze yon seri chanjman nan òtografMcConnell-Laubach la. Pami chanjman sa yo, te genyen eliminasyon aksansikonflèks avèk eliminasyon lèt w.
Apatiane 1954, òtograf Pressoir vin ranplase òtograf McConnell-Laubach nan anpilkote ki te sèvi ak lang kreyòl ekri. Genyen anpil ekriven tou ki te adopteòtograf Pressoir pou yo ekri liv yo. Pa egzanp, ekriven Frankétienne te sèvi akòtograf Pressoir pou li ekri michan woman Dezafian 1975.
Nanmitan ane 1970 yo, Leta ayisyen mete sou pye yon gwo enstitisyon ki rele Institut pédagogique national (IPN).Travay li se te fòme pwofesè epi reflechi sou sistèm edikasyon ayisyen an. Apreanpil travay rechèch avèk yon ekip lengwis franse ki te sòti nan Inivèsite RenéDescartes nan Paris, IPN kreye yon nouvo òtograf kreyòl. Yo rele li òtograf IPNe li ranplase òtograf Pressoir.Seòtograf IPN lan ki pral tounen òtograf ofisyèl Ayiti. Nan dat 18 septanm 1979,gouvènman ayisyen mete deyò yon dekrè ki pral pèmèt tout lekòl sèvi ofisyèlmanak kreyòl nan tout peyi a ; epi, nan dat 22 ak 31 janvye 1980, Sekretaryadeta edikasyon nasyonal pibliye 2 kominike, youn an franse ak youn an kreyòl,ki montre jan moun dwe ekri lang kreyòl. Jan li te parèt lan 2 kominike sa yo,men alfabè lang kreyòl ayisyen :
a, an,b, ch, d, e, è, en, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ng, o, ò, on, ou, oun, p, r, s,t, ui, v, w, y, z.
Jan nouwè li, gen kèk lèt nan alfabè franse ki disparèt nan alfabè lang kreyòl. Se lètc, q, u, x. Lèt c pa janm mache pou kont li. Li pa gen menm valè li gen an franse.Li toujou mache ak lèth kote li reprezante son [ ] ch tankou nan mo kreyòl chapo osnon chita.Lètqdisparèt tou paske son li reprezante an kreyòl se son [k]. Lètu disparètpaske son li reprezantenan lang franseki se son [y] tankou nan mo franse [vy] vu,osnon [ly] lu, osnon [ny] nu se pa yon son nou jwenn nan pawòlmajorite Ayisyen k ap pale lang kreyòl nan sitiyasyon òdinè. Yon lòt lèt kidisparèt nan lang kreyòl ayisyen se lètx.
Pou noukapab reflechi pi fon sou kesyon òtograf kreyòl la, m ap siyale 3 atik nou tadwe li. Gen youn ki ekrian kreyòl, 2 lòt yo ekri an franse. Atik ki ekri an kreyòl la rele :« An n konprann chante alfabè kreyòl la ». Moun ki ekri atik sa a selengwis ayisyen Michel DeGraff. Men lyen ki va pèmèt nou li atik sa a : http://www.potomitan.info/ayiti/alfabe2.php
Atik kiekri an franse a rele : « L’écriture des créoles à basefrançaise : convergences et divergences » (1ère partie).Se mwen menm lengwis Hugues Saint-Fort ki ekri atik sa a. Men lyen ki va pèmètnou li atik sa a : http://www.potomitan.info/ayiti/saint-fort/ecriture.php
Atik saa gen yon dezyèm pati ki rele : « L’écriture des créoles à basefrançaise : convergences et divergences » (2ème partie).Men lyen ki va pèmèt nou li atik sa a : http://www.potomitan.info/ayiti/saint-fort/ecriture2.php
8. Gen moun ki vle fè konprann òtografofisyèl kreyòl ayisyen se yon òtograf angle paske li chaje ak lèt angle.Èske se vre ?
Se pavre ditou. Se youn nan pi gwo mit k ap sikile sou òtograf lang kreyòl ayisyen.Rezime mwen sot fè nan repons kesyon no 7 la montre ki jan mit sa ate parèt. Anpil Ayisyen pa janm padone McConnell ak Laubach, 2 moun ki paleangle (youn te yon Ilandè, lòt la te yon Ameriken), paske se yo ki te kreyepremye òtograf sistematik pou lang kreyòl ayisyen. Yo pa reyalize kantitechanjman ki te fèt, depi sou Pressoir rive sou òtograf IPN.
Ki sakritik òtograf kreyòl ayisyen yo rele lèt angle ? Pèsonn pa janm bay yonesplikasyon serye sou sa. An reyalite, sa yo repwoche òtograf kreyòl la seitilizasyon lèt tankou k, w, g. Yovle fè moun konprann ke lèt sa yo se lèt angle. Men, lèt sa yo pa egzistesèlman nan angle, yo egziste tou nan franse. Òtograf kreyòl sèvi ak lètk paske youn nan premye prensip li se fè menmgrafèm lan koresponn ak menm fonèm lan nan nenpòt pozisyon kote li parèt. Òtografkreyòl ayisyen pi regilye pase òtograf franse ki sèvi ak twa (3) lèt diferan c, q, k, pou reprezante menm son [k] anan mo franse [karn] carnet, [kartje] quartier, [ks] kermesse. An kreyòl ayisyen, depi noutande son [k] nan yon mo, se toujou lèt knou dwe ekri.
Òtografkreyòl sèvi ak lèt w ki pa egzistesèlman nan lang angle, li egziste tou an franse. An kreyòl ayisyen, nou jwenn lidevan son [o], [ò], [on], [ou] olye lèt r.Lengwis yo rele vwayèl sa yo, vwayèl« postérieures ». Sa vle di nou pwononse yo nan fon gòj nou. Noudi : [wo] wo, nou pa di [o] ; nou di [w] wòklò, nou pa di [] ; nou di [w] won, nou pa di [] ; nou di [w] wou, noupa di []. Sa pavle di lèt r pa egziste an kreyòl.Lèt r egziste an kreyòl, men nou pamete li devan 4 son mwen fèk sot site yo.
Donk, sepa vre ditou ke òtograf kreyòl ayisyen an se yon òtograf angle.
9. Gen moun ki di nou ta dwe rele langtout Ayisyen pale « ayisyen » olye nou rele li « kreyòl ».Ki sa nou dwe panse sou sa ?
Gen 2agiman majorite moun k ap defann non « ayisyen »an prezante : premye agiman an vini kon sa : non lang pèp franse palese « franse » ; non lang pèp angle pale se« angle » ; non lang pèp ris pale se « ris », … donk,non lang pèp ayisyen pale ta dwe « ayisyen ». Men, rezònman sa a pakenbe.
Gen yonpakèt peyi kote non pèp la diferan de non lang lan. Pa egzanp, abitan nan peyiMexique (Meksik) rele Mexicain (Meksiken) men non lang yo pale nan peyi sa a sepanyòl, se pa meksiken ; non lang abitan nan peyi États-Unis (Etazini)pale se pa « etazinyen », se angle ; non lang pèp k ap viv nanpeyi Australie (Ostrali) pale, se pa ostralyen, se angle ; donk, kesyonidantifye non abitan ki viv nan yon peyi avèk non lang peyi a se yon moverezònman.
Yondezyèm agiman kèk moun prezante pou yo defann non « ayisyen » an, se di : mo « kreyòl » la fè Ayitianpil tò, li gen konotasyon esklavaj, enferyorite, yonkreyòl se pa yon vrè lang.
Agimansa a pa kenbe non plis. Toudabò, yon kreyòl se yon lang menm jan ak tout lang.Sou plan lengwistik, kreyòl ayisyen ansanm ak tout lòt kreyòl yo posede touteleman lòt lang ki pa kreyòl yo posede : li genyen yon fonoloji, savle di yon gwoup son ki fonksyone tankou yon sistèm ; li genyen yon sentaks,sa vle di règki pèmèt mo ki nan yonlang makònen ansanm pou fòme fraz gramatikal ; li genyen yon leksik,sa vle di tout mo ak espresyon ki egziste nan yon lang.
Dezyèmman,si se vre ke istwa lang kreyòl yo asosye ak esklavaj, se pa efase non kreyòl laki pral chanje listwa. Se pa paske nou ta deside rele lang ke Ayisyen pale« ayisyen » ki pral chanjefason lòt moun konsidere lang pèp ayisyen pale. Pou chanje imaj Ayiti lan 21èm syèkla, gen anpil bagay Ayiti bezwen ki pa gen anyen pou wè ak lang.
Dayè, kidwa yon ti ponyen moun ta genyen pou yo chanje non yon lang ki egziste depiomwen 3 syèk ? Ti agiman wòwòt sa yo pa kapab chanje listwa.
(Katriyèm e dènye pati)
Sou rapò ant lang kreyòl ayisyen ak edikasyon
Nan katriyèm rale sa a, m ap bouklediskisyon sou fòm kesyon repons mwen te abòde sou lang kreyòl ayisyen. Nanpremye rale a, mwen te pale sou syans lengwistik ak enpòtans li poukonprann lang kreyòl yo; nan dezyèm rale a, mwen te fè yon prezantasyon jeneralsou lang kreyòl yo ; nan twazyèm lan, diskisyon an te fèt sou òtograf langkreyòl ayisyen. Nan katriyèm pati sa a, mwen pral pale sou rapò ant lang kreyòlak edikasyon ann Ayiti.
10.Gen moun ki di sèvi ak lang kreyòl nan lekòl ap fè Ayisyen fè bak. Eskese vre ?
Sa a, seyon lòt gwo manti k ap sikile deyò a.Ann gade sitiyasyon sistèm edikasyon ann Ayiti. Nan yon peyi kote 100%Ayisyen pale kreyòl, fonksyone an kreyòl nantout aktivite y ap fè, laplipa lekòl prefere sèvi ak lang franse malgreanpil elèv pa metrize lang franse ase pou pèmèt yo aprann vrèman nan lang sa a.Men, se pa elèv yo sèlman ki gen gwo difikilte avèk lang franse. Anpil pwofesèlekòl pa metrize lang franse ase pou yo distribye konesans nan lang sa a. Li lèli tan pou sistèm edikasyon ki an plas ann Ayiti sispann sèvi avèk yon langmajorite elèv ayisyen ann Ayiti pa itilize lakay yo epi pa konprann, lè se avèkli mèt yo sèvi nan klas. Bagay sa a se yon eskandal. Tanke se sistèm sa a ki sebaz sistèm edikasyon ann Ayiti, p ap gen mwayen pou elèv ayisyen fè pwogrè.Sosyete ayisyen an va pwodui yon ti minorite Ayisyen ki reyisi lekòl, ki sòtiak gwo diplòm epi ki al briye lan inivèsite peyi etranje, pandan ke majoriteelèv lekòl ap echwe lan egzamen epi oblije gwosi koloni chomè sou beton an.
Sèvi aklang kreyòl nan lekòl ann Ayiti pa responsab ditou echèk sistèm edikasyon nanpeyi nou. Lang kreyòl se premye lang timoun Ayisyen pale e konprann ; sesèl lang ki simante tout Ayisyen ansanm, jan Konstitisyon 1987 la afimeli ; gen yon pakèt rechèch inivèsitè nan lemonn (Unesco 1953) tankou annAyiti (DeGraff, 2017)ki montre enpòtans lang matènèl/premye lang nan aprann elèv lekòl fòme jijmanyo, rezone, diskite, reflechi. Lè elèv yo sèvi ak yon lang yo pa metrize, yooblije memorize san yo pa konprann sa y ap aprann lan. Depi lontan, se kon samajorite elèv lekòl ann Ayiti ap aprann. Se youn lan pi gwo baryè ki anpechelekòl ayisyen fè pwogrè.
11. Nan lòt peyi kote moun pale kreyòl,ki jan sitiyasyon lang kreyòl la ye ?
Keseswapeyi kote se yon kreyòlangle, osnonfranse, osnonpanyòl ki se premye langmajorite moun yo, sitiyasyon lang kreyòlpa fè kè tout moun kontan, espesyalman moun ki ta renmen wè lekòldemokratize, timoun aprann nan lang ki se premye lang yo. Nan majorite peyi sayo, anpil moun nan sosyete a pa mete lang kreyòl la sou menm pye avèk langewopeyen moun itilize. Lang ewopeyen sa a kapab angle, franse, panyòl. Nan peyitankou Jamayik, yo rele lang kreyòl sa a, « Patwa », nan Dominik, yorele li « Kweyòl »,ann Ayiti,yo rele li « Kreyòl », nan Sirinam, yo rele li« Papiamento », nan zile tankou Matinik ak Gwadloup, yo rele li« Kreyòl »…
Depi fenane 1980 yo, lengwis nan tout zile sa yo ap mennenbatay pou bay lang kreyòl yo plas yo meritenan sosyete a. Men, se yon gwo batay paske fòs ki an fas yo se fòs ideyoloji« postcolonial » ki kontinye ap fè ravaj nan ansyen koloni yo, osnonse fòs klas dominan yo ki te toujou apiye sou lang ewopeyen an pou kontwoleedikasyon, politik, osnon kesnon kiltirèl nan sosyete a.
12. Matinik ak Gwadloup se 2 zile anpilmoun konsidere kounyè a tankou 2 zile bileng paske majorite moun yo sanble yoalèz nan toulede lang yo, franse ak kreyòl. Pou ki sa Ayiti pa kapab kon satou ?
Lienpòtan anpil pou nou pa bliye ke 2 zile sa yo genyen yon estati politik kidiferan anpil de estati politikAyiti.Matinik ak Gwadloup se 2 depatman franse yo ye. Sa vle di yo fè pati Lafranssou plan politik, administratif, edikatif, … Pou 2 zile sa yo, se teritwa asèlman ki pa an Frans. Yo rele yo an franse « départementd’outremer » (depatman lòtbò dlo). Yo sipoze suiv tout pwogram, prensip,règleman… ki egziste nan metwopòl la. An konsekans, yo an kontak tout tan avèkFranse ki soti lan metwopòl la, yo suiv emisyon radyo ak televizyon Lafrans sanpwoblèm, epi yo vwayaje alèz nan peyi Lafrans. Otreman di, yo benyen tout tannan yon anviwonnman frankofòn ki fasilite aprantisaj lang franse vit vit. Pabliye, lan kesyon aprann lang etranjè, tout tan yon moun plonje pi fon nan yonmilye kote se lang sa a ou tande, se tout tan moun sa a gen chans aprann langsa a pi rapid. Ayiti se yon peyi kreyolofòn kote 100% popilasyon an pale ekonprann kreyòl, men genyen omwen ¾ ladan yo ki pale e konprann sèlman langkreyòl.
Malgresa, gen anpil Matinikè ak Gwadloupeyen ki ap goumen pou lang kreyòl la padisparèt. Li sanble ke jenerasyon ki te fèt lan ane 1970-1980 yo reyisi kenbelang kreyòl la, men li pa fin klè nèt si jenerasyon ki te fèt lan ane 1990-2000yo va reyisi kenbe kreyòl kòm lang kominikasyon.
Langues dialectes patois
Pwezi kreyòl – Berrouët-Oriol
Robert Berrouët-Oriol il y a 14 heures
Robert Berrouët-Oriol il y a 17 heures