﻿ Le Nouvelliste - Ann refonde baz gouvènans peyi d ayiti
Tout epesyalis nan kesyon listwa ak syans politik rekonèt revolizyon esklav nwa yo te fè ann Ayiti a, gen de syèk plis yon ka syèk de sa, se yon evènman eksepsyonèl pou plizyè rezon. Prensipal rezon yo se : Premyèman se te yon batay David kont Golyat. Lame endigèn d Ayiti a pa t reprezante anyen devan lame fransèz ki te lame ki te pi puisan lame nan mond lan nan epòk la. Men lame endigèn nan rive genyeyen batay la; Dezyèman, se premye soulèvman esklav ki abouti ak yon viktwa e pwoklamasyon endepandans sou planet la. Twazyèmman, se premye repiblik nwa ki vin endepandan nan mond lan. Se pou sa, yo kalifye evènman sa de yon “ epope (épopée)”. Kòm Jérôme Gautheret di, nan yon atik li ki te parèt nan jounal “Le Monde”, an janvye 2010, revolisyon kont sistèm esklavajis la ki te fèt ann Ayiti a te fè peyi sa parèt kòm yon pwomès pou limanite (Se nou nou ki tradui l konsa de fransè a kreyòl). Limanite tout antyè, te wè nan peyi sa yon ezpwa pou tabli dwa moun toutbonvre, libète ak vrè egalite ant lèzòm toupatou sou latè. Sa vle di Ayiti te ka sèvi yon bon modèl, non sèlman pou trase wout libète pou lòt peyi, men tou, pou montre kelkeswa ras la, moun yo gen kapasite pou yo òganize yo, pou yo dirije tèt yo, e pou yo asire byènèt yo.
Lè Ayiti te pran endepandans li, tout pati teritwa l te kontwole a te rele refij pou chache libète. Desalin, premye prezidan peyi a te envite : “Tout moun toupatou sou latè ki santi yo pèsekite, swa pou lafwa yo oubyen pou etni ou ras yo soti, oubyen moun ki sou jouk lesklavaj, vin pran refij nan peyi d Ayiti”. Larepiblik d Ayiti te menm prevwa yon prim pou tout kapitèn bato ki transpòte sou bout tè peyi d Ayiti, yon moun k ap fui lesklavaj. Ayiti te vin yon gwo lidè sou planet la nan kesyon libere lòt pèp anba jouk lesklavaj ak lòt fòm opresyon. Kòm ezanp, nou ka site:
An 1812, gwo lidè armerik latin nan, ki te rele Simon Bolivar la, kouri vin pran egzil, pou yon dezyem fwa ann Ayiti. Li tou mande prezidan Petyon konkou Ayisyen pou l al libere peyi l Venezyela anba lesklavaj. Prezidan Petyon te reponn positivman a demann Boliva a. Li ba l zam, minisyon, lajan ak gason pou al batay ak li pou sa. Men yon sèl kondisyon prezidan Petyon te ba li. Li di l : “Libere sou wout ou tout lòt pèp nan amerik latin nan ki anba jouk lesklavaj” . San n pa bliye efò Tousen Louvèti, chef esklav nwa yo nan Sendomeng an 1899 pou l te ede libere Venezyela anba dominayson esclabagis, ni tou soutyen sou Desalin an 1806 a Fransisko de Miranda pou menm kòz la, soutyen militè, lojistik ak finanyse prezidan Petyon te ba Simon Boliva a fè Ayiti se peyi ki a lorijin endepandans pifò peyi ispanofòb ki nan amerik latin nan ;
Chèf politik Ladominikani ki te rele José Nunez de Cacérès ak lòt revolisyonè ankò,vè lane 1920 yo mande Prezidan Jean Pyè Bwaye konkou kont menas peyi yo te genyen sou zafè lesklavaj. Prezidan Jean Pyè Bwaye te reponn prezan e lame espanyòl, bat ba, li fè bak sou entansyon l lan. Malerezman, èd sa peyi d Ayiti te pote bay peyi ki pi pwòch vwazen lan, tounen yon pyè d achòpman ant de peyi yo. Opwen ke an 1937 ant 20 a 30 mil Ayisyen masakre nan peyi Ladominikani sou pretèks peyi d Ayiti te anvayi peyi yo sou prezidan Bwaye. Reyaksyonè dominiken kache pèp dominiken an dokiman istorik e ofisyèl ki bay tout laverite sou zafè sa a, pou yo te ka simaye jèm lahèn dominiken pou Ayisyen. E yo reyisi fè l sa. Alòske se lidè politik dominiken yo menm ki te mande èd peyi d Ayiti pou sekirite yo.
Kek lane sèlman aprè l fin endepandan, Ayiti soutni moralman e politikman mouvman endepandans peyi Lagrès ke anpi Otoman an t ap toupizi. Ta sanble, Ayiti te menm voye solda ak soutyen ekonomik li jis Lagrès pou al soutni batay pou endepandans peyi sa a. Men nou pa gen ase prèv pou n di sa se te toutbon vre. Yon sèl bagay, Ayiti te premye peyi ki te rekonèt ofisyèlman endepandans peyi Lagrès la an 1822. Men sa Prezidan Jan Pyè Bwaye te ekri (15 janvye 1922) kòm repons li te voye bay yon lèt yon gwoup aktivis revolisyonè Grèk ki te ann exil an Frans ki te ekri l (nou kite l nan lang franse) :
« Avant de recevoir votre lettre de Paris datée du 20 août dernier, la nouvelle de la révolution de vos concitoyens contre le despotisme qui durait depuis environ trois siècles était déjà arrivée ici. Nous avons appris avec un grand enthousiasme que Hellas était finalement obligée de prendre dans le but de gagner sa liberté et la position qu’elle occupait jadis parmi les nations du monde. Un cas aussi beau et juste, et surtout les premiers succès qui l’ont accompagné, ne peuvent laisser les Haïtiens indifférents, car nous, comme les Hellenes ont longtemps été soumis à un esclavage déshonorant et ont finalement brisé la tête de la tyrannie avec nos propres chaînes.
Vouloir aux cieux pour protéger les descendants de Leonidas, nous avons pensé assister ces braves guerriers, sinon avec des forces militaires et des munitions, du moins avec de l’argent, ce qui sera utile pour l’acquisition d’armes à feu, ce dont vous avez besoin ….., Citoyens! Transmettez à vos compatriotes les vœux chaleureux du peuple haïtien au nom de votre liberation, …..».
An 1930 Ayiti se te sèl peyi sou latè ki te pran pozisyon fèm nan Sosyete dè Nasyon (SDN) kont envasyon Letyopi pa wayom Itali a ki t ap dirije pa Benito Amilcare Andrea Mussolini, premye minis nan epòk sa. Fas a entrajijans gwo peyi ki t ap soutni Itali nan demach pou l fann pak an pak Letyopi a Diplomat Ayisyen ki te reprezante peyi a nan SDN, Ekselans Anbasadè Alfred Nemours, te pwononse yon gwo pawòl lè l te di : “que vous soyez grand ou petit, fort ou faible, éloigné ou proche, noir ou blanc, craignez d’être un jour l’Éthiopie de quelqu’un”.
Pi prè nou, pandan dezyeme gè mondyal la Ayiti se youn nan premye peyi ki deklare lagè a Lalmay. 12 septanm 1941, lè Ayiti fè deklarasyion li antre an gè kont Lalmay ak Litali a, Itlè reyini gwo konsèy militè l pou konnen ki jan pou l reponn. Lè l gade sou kat mondyal la li wè Ayiti, li di : “Se ti pousyè peyi sa ki declare m lagè a. Li pa menm yon dan”.
17 me 1949 ekselans Anbasadè Émile St-Lot, reprezantan Ayiti nan Òganization Nasyonzini (ONU) bloke yon rezolisyon ki te prevwa pou divize an miyèt Lalibi, lè l vote kont rezolisyon sa a. Ayiti montre li kanpe ankwa kon lopresyon gwo puisans kon ti peyi ki san defans lè l pran pozisyon sa pou lendepandans la.
Vè lane 1960, entèlektyè Ayisyen debake ann Afrik pou y al sipòte frè yo nan estriktirasyon peyi yo aprè lendepandans yo. Gen menm nan yo ak pitit ki vin menm minis nan peyi sa yo. Sètènman, gen anpil ladan yo, se kouri yo t ap kouri pour rejim Divalye a.
Anpalan de Ayiti, nan dat ki te 21 septanm 2016 la, Christo Merisma ak Hamidou Bah ekri nan jounal “Le Point Afrique” (Nou site an fransè) : “Haïti a non seulement lutté pour l'abolition de l'esclavage, mais aussi contre les injustices faites dans les autres pays du monde. La perle des Antilles s'est alors érigée en pays libérateur et solidaire des peuples opprimés” Se vre, Ayiti batay anpil pou libète nan lemond e li enspire anpil teyori sou libète ak dwa moun. Malerezman, Ayiti fè bak de jou an jou e pwomès inivèsèl li te reprezante a, pa fè prèv li. Nan kesyon politik enteryè l, ekonomi l, edikayon l ak lòt ankò, depi 215 zan endependans li an, peyi d Ayiti ap penpenen. Tout lòt peyi kite l dèyè kamyonèt la. Ayiti vin pa men ka jere relasyon istorik ak peyi li te ede pran libète yo. E anndan lakay li kesyon libète ak dwa moun fè anpil bak.
Rezon echèk pwojè Ayiti a
Ki rezon ki fè bèl pwojè peyi d Áyiti a echwe? Ann Ayiti yo plis pale de kòz ekstèn, sav le di yon konplo entènasyonal kont Ayiti. Nou, nou kwe ke kòz yo pito entèn keyo ekstyèn.
Koz ekstèn
Prensipal koz ekstèn yo toujou avanse baze sou yon logic konplo entènasyonal pou entere gran puisans yo. Pou n reprann pwòp pawòl istorien afroameriken Rayford W. Logan (London, 1968) lendepandans peyi d Ayiti se te : « une anomalie, une menace et un défi ». Annefè lendepandans peyi d Ayiti se yon anomali e se te yon menas tou pou plizyè rezon. Premyèman, li ta pral remete an kesyon yon dividal ideyologi sou kesyon ras ak espirityalite mond la. Dezyèman, li te riske braze lòd ekonomik mondyal la, an patikilyeekonomi kapitalis la ou ewopeyen an ki te tabli sou yon mòd d explwatsyon esklavajis. Paske te rete yon dividal peyi ak teritwa ki te toujou sou jouk lesklavaj nan mond lan. Nou ka site pami yo: Lamatinik, Laguadloup, Brezil, Pòtoriko, Lababad, Trinidad, Lajamayik, Kiba, Ladominik, Ondiras, nan Etazini tankou nan Nyouòleyan, nan Viginya, nan Filadèlfi, nan tout peyi Lafrik yo sof Letyopi, nan kèk peyi lazi ak Arabi e menm ann Ewòp kòm se te ka Lagrès. Revolisyon ayisyèn se te tankou yon gwo bonm ki t ap menas lòd ekonomik kapitalis mondyal la. Li te ka sèvi kòm sa yo rele leitmotiv la sav le di gaz nan mote pou soulèvman kont lesklavaj toupatou sou latè.
Pwofesè Weibert Arthus ekri sa nou nou pral li la sou kesyon an, (an lang franse): “Du fait même de sa création par des anciens esclaves et de l'idéal qu'elle a projeté dans les imaginaires notamment au début du 19ème siècle, la première république noire a été considérée comme une menace pour les négriers et les racistes ; un 'mauvais exemple' pour le système politico-économique international établi sur la colonisation et l'esclavage. Haïti a montré que l'esclava- ge n'était pas une normalité et que les noirs pouvaient disposer d'eux- mêmes” . Nou ka konprann nan yon logik aktè ekonomik entènasyonal rasyonèl, ki chita sou endividyalis ekonomik, ke sou dwa moun, dayè pawòl dwa moun, jan nou konnen l jounen Jodi a potko egziste menm, aktè ekonomik yo itilize mwayen presyon sistèm politik yo bay yo pou yo aji sou menas endepandans e reyisit revolisyon ayisyèn nan reprezante pou enterè yo.
Men nou p ap neglije konsidere, kòm koz ekstèn yo tou, gwo lajan peyi d Ayiti te oblije peye Lafrans, swa 90,000 milyon, ki gen vale jodi a de venteyen milya dola ameriken (+21,000,000,000 $US ou +17,000,000,000 EU) pou lendepandans li te ka rekonèt onivo entènasyonal. Malgre sa, gran peyi yo te kontinye boykòte Ayiti nan kesyon komès ak relasyon entenasyonal e fè presyon sou lòt ti peyi pou yo pa gen relasyon ak Ayiti. Se sak fè malgre Ayiti te sipote Boliva pout e libere Venezyela ak lòt peyi amerik latin yo, lè l t ap fè konferans panama a an 1826, li pa t envite Ayiti. Bykòk sou sèn entènasyonal la se te yon taktik ki mete Ayiti nan yon eta d espri distraksyon pèmanan, kote Ayiti toujou ap pedi tan l nan pran pozisyon anti esklavajis anti kolonyalis, alòske li ta sipoze konsantre l sou zafè òganizasyon entèn li.
Nan sans sa, nous ta ka konsidere provrete ak sitizasyon mizere ki gen ann Ayiti a kòm pri sakrifis li fè pou gaye libète nan lemond. E menm peyi li te kanpe ankwa devan l yo, ki di yo se chanpyon, nan kesyon dwa moun ta dwe kontan jounen jodia pou wòl Ayiti te jwe nan zafè sa. E yo ta sipoze ba l bourad pou l soti nan sitiyasyon lawont li ye la.
Koz entèn yo
Mòd goubènans peyi a :
Jérôme Gautheret, nan atik li a nou site pi wo a, fè remake ( nou tradui de lang franse an lang kreyòl) : “Peyi sa ki te rele Pèl dè zantiy la, gen yon litani trajedi, sou fon tansyon sosyal ak kris politik ki pase ladan l”. Se vre, Ayiti gen kèk gwo risk natirèl ki kontribiye a kèk trajedi ki pase ladan l se kesyon politi ki reskonsab key o fè tout dega sa yo. Men pi gwo trajedi peyi a chita nan enstabilite politik li ak mòd gouvènans li genyen an depi lontan. Nanpwen peyi sou late ki rive pwogrese san lidè l yo pa gen visyon, yon visyon ki tradui nan yon estrategi, yon estrateji ki ekzekite ak mwayen ki mobilizab e tou avèk lòd ak disiplin. Nou pa vle tire konklizyon rapid sou kesyon sa kounye a. Men ta sanble vrè ke gen anpil pwoblèm nan sans sa a nan peyi d Àyiti.
Atitid ak konpotman ayisyen an li menm :
Yon dezyem ekip lòt bagay yo avanse kòm kòz entèn pwoblem Ayiti genyen yo se kesyon atitid ak konpòtman Ayisyen menm sou zafè peyi l ak tèt li. Enpresyon pa nou, anpil nan atitit ak konpòtman sa yo se rezilta yon dividal faktè, tankou konstwi sosyal, mank atitid kritik e pragmatik fas à lavi, epi risk anviwonmantal. Sistèm esklavajis la kite yo mòd Ayisyen ki ekstrememan konplekse. Ayisyen an pèmanans toujou ap chache eksprime siperyorite l sou lòt la. Ensult ki pi fasil ki pou soti nan bouch yon Ayisyen se pou l di w : “Ou wè m kamarad ou”? yon lòt bagay, sistèm lekòl ayisyen an fè li toujou pè fè erè. Ki donk, Ayisyen pè moun dekouvri li pa konnen yon bagay. Se sa ki fè anpil Ayisyen parèt ekstrememan negatif nan kesyon pran inisyativ, sitou nèg ki swadizan fè gwo klas; twazyèm bagay, Ayisyen devni de mwens an mwens solidè youn ak lòt e pa twò enterese ak zafè peyi l. Epitou, youn pè lòt, sa vle di youn pa fè lòt konfyans. Epi, tèlman pa gen moral nan peyi a, kounya, tout moun sou kou. Se pa san rezon ke gen tout kantite koudeda sa yo ki pase nan peyi a. Tout moun gen foli parèt chef, sa vle di youn pa kamarad lòt la, alòske sou pouvwa sa ta sipoze vle di ke se yon sèvitè moun nan ye. Sa ki menen n nan yon lòt konsiderasyon, ki se yon konlèks zwazo vwayagè ke n ap esplike pi lwen. Kòm nanm li se Ayiti l plante, lè l lòt kote li pa ka rete, fò l tounen. Men lè l tounen, li pa ka rete ankò, fò ale ankò. Yon aleretou ki pa janm fini. Ann rete la sou aspè endividyèl ke nou konsidere ki kontribiye a echèk pwomèAyiti a. Kounye a ann gade enstitisyon nou yo. Ann pran sèlman twa ladan yo.
Sosyete espirityel nan peyi a:
Sosyete espirityèl se sa ki bati nanm yo peyi e se li tou ki bay premye direksyon peyi, paske se li ki alabaz disiplin, lòd et ki tabli rèv moun yo anndan sosyete a. Kòman w konprann yon legliz ki fokalize sèlman sou dyab dyab, dyab, bondye, bondye, bondye, Mari, Mari, Mari, Jezi, Jezi, Jezi. Yon seri sosyete sekrèt ki konsantre sou poud, poud, poud, limyè, limyè, limyè, alòsk yo ta sipoze nanm devlopman total lòm ayisyen an pa gen reskonsablite nan echèk peyi a. Legliz la ta sipoze motè moral e soyal tout devlopman sosyete a. Tout dirijan ki pase nan peyi a e sa ki la yo, alò yo pa manm yon asanble espirityèl? Ki jan k fè nèg yo ap fè debòch konsa nan jesyon afè peyi a? Atò se konnen papa espirityèl yo pa konnen? Oubyen, sa k ap pase a aranje yo?
Nou byen kontan jiska prezan legliz katolik se li ki gen pi bon lekòl nan peyi. Apa sa, ki sa kòm sosyal legliz katolik fè ankò nan peyi a pou bay sosyete a fòm. Sa pa vle di nou dakò ak mòd ledikasyon y ap bay nan lekòl yo non. Men, jiskaprezan, se yo k pi bon. Legliz la sipoze kontinyè fè bagay pou l di mòd leta nou genyen an men modèl, se konsa pèp la vle w fè bagay yo.Yon lòt bagay, san nou pas choute sou pwotestan. Lè yon pastè di w, sa k te fèt Bwa Ka Yiman an se bagay dyab li ye, se pa di li di fòk nou te toujou rete anba jouk lesklavaj. Enben si se bagay dyab li ye, li pa t bon e nou pa ka konstui sou li wi. Nèg la rete li di w jènn toutan an, e nan jèn nan fò w jwenn pou pote ba y. Enben ki sa l di w la ? Se pa di li di w fò w toujou rete mizerab, e ou pa bezwen fè okenn efò, se bondye sèlman ki pou sove ? Dayè, li di w lè bondye pral sove w la se pa sou latè sa w ap ye, se nan syèl ou pral byenere. Alò tout bagay k ap fèt sou tè sa a pa dwe enterese w. Ki jan w, konpran Pastè Jèn nou konnen an, youn nan pi gwo papa levanjil nan peyi d Ayiti, pou n pa di pigwo a, yon nèg lè l pale ou santi se yon gason k ap pale, e li pale swa, l al nan eleksyon, li pa fè menm 1%, alòske pwotestan reprezante plis pase 52% nan sosyete ayisyèn nan. Sa k fè sa? Nou konn repons lan deja.
E sosyete sekrèt ougan ak bòkò nan peyi a yo pa ta sipoze baz lòd ak disiplin nan peyi a? Sa m pa verifye l, men ki jan yon nèg fè pral ka bòkò pou li pral pran pwen pou l al vòlò pou yo pa janm kenbe l ou byen pou l ap mache tiye moun epi li menm pou l pa ka pran bal. Kòman bòkò fè ap bay pwen pou detounen ou detui moun k ap fè efò pou l viv. Eske se sèvis bòkò a rann peyi l? Pou kisa ou pa ba l pwen pito pou l vin entèlijan pou l ap kreye yon pakèt bagay k ap itil peyi a? Sosyete sekrèt peyi a, pou ki sa yo pa yo pa jwe jon wòl sosyal an koulis pou yo fòse nèg k ap dirije yo pran men yo?
Nou gen twòp nèg serye nan legliz, katolik, nan legliz pwotestan, nan vodou, ak nan tout lòt kalite sosyète peyi d Ayiti genyen yo pou yo pa fòse gwoup sa yo pran la pran angajman sosyal yo pou ede pèp ayisyen an soti nan twou li ye a.
Inivèsite peyi a:
Yon inivèsite alagraba. Li konsa se pa paske l pa gen moun fò ladan l non. Men li konsa paske menm sendròm nou te mansyone pi wo yo travèse l. Nou konnen inivèsite a la pou fè fòmasyon, pou l fè rechèch e pou l rann sèvis a la kominote. Nan domèn konpetans, konesans kapasite li bay etidyan ki soti anndan l yo pou yo apwoche objè d etid li m pa gen twò gwo pwoblèm lè n konpare yo ak etidyan ki soti nan gwo peyi e tou lajan ki envesti nan fòmasyon an. Sa pa vle di nou dakò jan inivèsite a ap fonksyone ann Ayiti e jan l ap fome ti moun nou yo li bon. Men, nou rekonèt anpil moun ki soti ladan l, ki fini etid yo, fè tout travay pou yo te fè epi yo remèt yo diplòm yo, yo pa sòt pase sa. Men ann gade lòt wòl inivèsite a genyen yo. Ann serye apa ti travay rechèch etidyan yo fè pou yo ka jwenn diplòm yo, ki sa inivèsite ann Ayiti fè kòm rechèch pou pèmèt operatè ekonomik, sosyal ak kiltirèl yo aji sou pwoblèm fondamental peyi a? Men se pa fòt inivèsite a non. Le w gade resous inivèsite ann Ayiti gen aladispozisyon l jan l mizerab kòman pou yo ta ka fè envesti nan rechech ak sèvis sosyal? Inivèsite leta a ki pi gwo inivèsite nan peyi a konbyen kòb ou ta konprann leta mete aladispozizyon pou l fonksyone an 2019? Montan se 2.25 mlya goud (swa 27,472,527, 47 USD – Konvèti sou baz pri d acha dola swa 91 goud pou yon dolà). Ann konsidere inivèsite leta gen 31,000 etidyan jan Rektè inivesite leta a mesye Fritz Deshommes, di l la ( Pou plis enfòmasyon gade atik ki parèt sou plim Wisly Bernard Jean-Baptiste ki parèt nan jounal “Le National” – Vantredi 18 – Lendi 21 janvye 2019). Sa reprezante 886.21 $ us inivèsite gen aladisposisyon l pou l envesti nan chak etidyan. Alòske rektè a esplike kout moyen yon etidyan atravè lemond se 4160 $us. Li ye wi. Nan sans, yon inivèsite k ap koupe pyese, koman pou l envesti nam li nan rechèch ak sèvis sosyal? Tout sa gen enpak sou jan peyi a ye jounen jodi a.
Men sa pa vle di nou dedouane inivèsite a non de wòl kritik li ta ta sipoze jwe nan zafè peyi a, pami yo politik gouvènmantal la. Men, nou pa vle di, menm jan sa te konn fèt, pou inivèsite tounen pati politik, ni pou nèg ap itilize etidyan kòm machpye pou yo vin okipe gwo pòs politik non. Men, gen bagay ki ka fèt. Pa egzanp, atravè konferans rektè inivèsite yo, yo ta ka kreye yon kanal kominikasyon ki bay pozisyon kritik inivèsite a sou politik gouvènman, sou travay palman, sou kesyon jistis nan peyi a, sou kesyon ensekirite nan peyi a, sou travay kominote entènasyonal la nan oeyi a, e menm sou vye diskou yon seri fò ekspè ap fè sikile sou Ayiti nan kominote entènasyonal la. M panse sa se yon ti bagay inivèsite yo te ka fè pami anpil lòt. Ann imajinatif e ann panse kòman inivèsite ann Ayiti ka yon veritab motè chanjman sosyal e non chimerizasyon sosyal.
Yon pakèt antrepriz, yon pakèt oganizasyon ki nan peyi a ka pote kole. Pa egzanp menm jan m wè pwojè Rediksyon Vyolans Kominotè Nasyonzini ann Ayiti (MINISTA/MINIJIS) fè l la, pou ki sa enstitisyon yo pa kreye yon sistèm estaj pou etidyan ak pou teksnisyen. Pou ki sa òganizasyon entènasyonal yo k ap travay ann Ayiti se toujou swadizan ekspè entènayonal y ap fè vini pou vin fè rechèch ak evalyasyon pou yo. Alòske nou gen yon bann ak yon pakèt ekspè ann Ayiti, ki petèt pifò ke say o bay fè travay la e ki t ap bay pi bon rezilta? Men tou, se paske inivèsite a pa jwe wòl granmoun li atravè esntitisyon leta peyi a ki konsène yo. Koman yon nèg fè rantre ap vin fè rechech nan peyi a, l ap sikile lib e libè pou swadizan l ap rekolte enfòmasyon, l ap aksede a yon pakèt dosye enstitisyonèl peyi a, done peyi, alòske li pa gen akreditasyon pou sa? Nanpwen okenn kote ki kontwole konpetans li pou l pwodui dikou yo mande l la e ki ba l otorizasyon pou sa. Enben, peyi a se yon savann li ye vre. Lè l ekri nenpòt bagay l ap sal non peyi a san fondman li gen rezon pou sa. Bon, imagine pa ta gen ekspè pou tip rechèh ou evalyasyon an, pou ki sa sa pa fèt sou fòm koperasyon avèk inivèsite peyi a pou adrese lakin sa? Rechèch sa yo oubyen evalyasyon sa yo ki koute yon dividal kòb, k ap depanse nan non èd entènasyonal la, bay peyi d Ayiti, konbyen kòb ki rete nan peyi a? konbyen kòb inivesitè oubyen tehnisyen ayisyen kalifye pou sa benefisye ladan yo? M pa di fòk gen yon sansur sou chan rech`ch peyi a, sou rechèch entènasyonal sous sa k ap pase nan peyi a, men fòk gen pwotokòl nan bagay yo. M panse tou sa se mwayen Inivèsite ka mobilize pou konpanse karans resous pou l fè travay li byen. E Li t ap bon ni pou kòmanditè yo, ni pou sant teknik ak inivèsitè yo e pou peyi a an jeneral.
Fas à tout pwoblem ki gen nan peyi a, ki se konsekans yon dividal ireskonsabilite, menen konkli ke mouvman ki pran chè nan peyi ki rele mouvman Petwo Karibe pi fon ke sa n panse a. se yo mouvman ki rranmase tout endiyasyon pèp la fas a echèk peyi a. Se vre dirijan ayisyen, depi fondasyon peyi a, gen responsailite yo nan eta peyi a, men pèp la gen reskonsablite l tou. Paske dikton pa di : “yon pèp gen dirijan ke l merite”? Si Ayisyen pa pran zafè politik peyi l an men se nòmal pou l pa gen dirijan ki gen visyon, ki pran dispozisyon pou l bay rezilta. Nou te gade tou kèk karakteristik ayisyen an ak atitid nan estrikti enstitisyonè peyi a ki fè a sa tou. Nan sans sa fòk ta gen yon revèy nasyonal ki fèt pou rebat kat la e refonde baz gouvènans ak kontwòl peyi a. Nou ta pwopoze yon operasyon nou ta ka rele operasyon kout pyè loray.
Klarifikasyion sou konsèp “PYÈ LORAY” la
Derasinen yon sistèm k ap depafini ak ti rès sa ki rete nan peyi a
Patisipe nan eleksyyon ak je n kale e an sitwayen reskonsab
Se siy yon sosyete sivil medyòk nan peyi a. sa ta vle di yon sosyete sivil ayisyèn ki san moun konpetan e responsab ladan l;
Se okasyon n ap kontinye bay pou yo di gade Ayisyen, ki jan yo ye. A ki sa endepandans yo a sèvi yo la? Yo pa menm òganize eleksyon lakay yo pou yo chwazi dirijan yo. E li ta sanble vre. Ezanp lan klè. Eske Matiniken, Gwaloupeyen ank lòt ankò ki pa t pran endepandas yo, se se jenn fanm ak jenn gason teritwa say o k ap kite peyi yo an mas toupatou ap chache touye vè nan vant yo, Chili, brezil, toupatou? Eske yo gen gwo pwoblèm ensekirite menm jan ak peyi nou, ….? Repons lan se non. Kòmanse pa kreye estabilite nan chanjman gouvènans peyi a travè leksyon se deja yon bon siy nou sou wout pou n adrese pwoblem fondamantal yo.
Pa gen eleksyon se siy ke pa gen alternativ fas a yon a yon rejim ki pa vle korije e ki pa vle rekonèt ke apwòch li a fayi e ke li ta dwe chache mwayen korije sa e pa fè plis dezas nan peyi a.
Pa gen eleksyon se siy n ap pousuiv yon politik, hinghang, koupe tèt boule kay san fen depi gè lendepandans. Alòske, koupetèt boule kay la pa gen plas li jodia. Paske se detwi l ap detwi ekonomi peyi a davantaj. Se lajan peyi n ap boule. Peyi a gen kalifikasyon : “Un pays qui recommence à chaque évennement”. Chak fwa nou leve kont sistèm nan, se deckouke, boule, alòske nou bezwen sa ki la deja pou n konstwi sou li. E swadizan boujwa peyi a sèvi ak sa kòm pretèk pou yo pa fè okenn envestisman serye nan peyi a. E se vre si n ap boule biznis yo toutan eske gen garanti pou sekirite envestisman? Eske se pa di nou di moun pa vin envesti nan peyi a. Epi tou, lè w boule biznis yon moun se moun se moun k ap fè biznis ki an konpetisyon avè l la ou aranje. Lè sa li pi alèz pou toupizin nan pri yo.
Si pa gen eleksyon, ap gen plis chans pou pwosè “Petwo karibe” a pa janm fèt. Paske lè sa gen plis risk pou yon gè sivil eklate nan peyi. E, si yon yon gè sivil pete nan peyi a, nou pa konn konbyen tan l ap dire, e ak ki sa l ap abouti. Kidonk, sa pa yon opsyon ditou ki pou sou tab la. N ap fè remake, gen anpil moun, menm plim, menm plimay ak sa y ap repwoche yo, k ap pran pòz yo se sen kounya yo men. Toutotan se pa sistèm nan , nan fondman l nou atake l, se pou moun sa yo n ap travay.
Pa gen eleksyon nan peyi a ap bay jarèt ak konplo makab sa ki gen jè, jiska prezan, sou menas estabilite ak devlopman peyi d Ayiti ka reprezante kont enterè ekonomik yo, ki chita sou ideyoloji rasis yo, ki vle toujou fè konprann gen ras ki siperyè pase yon lòt. E, jiska prezan, gen moun k ap itilize vye lide konsa, pou yo divize mond lan e evite k eke mas yo toupatou sou latè solidarize yo kont mòd d eksplwatasyon ekonomik k ap detwi anviwonman nou yo, pèp endijèn nou yo, ak koneksyon avèk lanate. Yo men sèvi ak vye ideyologi sa yo kòm baz pou jistifye dominasyon yo sou lòt moun.
Operasyon “kout pyè loray” la yon mouvman peyi sans paspouki
Endiyasyon “Petwo karibe” luil nan operasyon “Kout pyè loray” la
Mouvman “Petwo karibe” a, pa ta sipoze entèprete kòm yon mouvman kont ni Mateli, ni kont Lamòt, ni Jovenèl ak akolit yo, ni kont okenn manm Lavalas, ou opozisyon ou sosyete sivil non yo site nan dosye a , ni kont youn ni kont lòt. Mouvman sa kòm nou di l la, se ekspresyon endiyasyon jeneralize sou itiyasyon peyi a. Sa te ka rive ni sou rejim lavalas la, ni sou rejim inite ak lòt regim ki te pase avan yo. Petwo karibe, nan sans pa nou se denye gout dó ki renvèse vaz la.
Nan menm lyen ak lide piwo a, nou konsidere “Petro karibe” a se yon okasyon pou n repati redemare peyi a sou yon lòt baz. Sa vle di pou n atake pwoblèm fundamental peyi a, tankou : Koripsyon, eskrokri, voyourism, antivalè, divizyon agoch adwat, kòm nèg anwo kont nèg anba et visevèsa, nèg lavil kont nèg andeyò, nèg limyè kont nèg fènwa, Ayisyen anndan kont Ayisyen deyò elatriye. Selon nou, Ayiti pa ta sipoze gen mòd bagay sa yo kòm modèl oubyen mòd viv nan peyi sa a.
Mouvman “Petwo karibe” a se yon okasyon pou Ayisyen retounen ak rèv zanzèt li yo pandan yo t ap bay san yo pou endepandans peyi a. Paske, se pa pou sa zanzèt yo te batay pou yo te bay peyi a endepandans li. Kòm nou te wè l pi wo a, se pa pou tèt yo sèlman yo te batay. Se te pou tout limanite pou toutan ki menase sou lopresyon ak dominasyon tiranik e san kè. Pou ayiti te ka vin yon model manman libète, yon egzanp de vrè egalite e fratènite ant. Swa rèv zansèt peyi D ayiti yo reprann plas li nan sosyete a oubyen li mouri nèt.
Pou nou aboutisman mouvman petwo karibe a, se pa wè ke gen pwosè ki fèt epi yo mete ni youn ni lòt nan prizon. Dayè menm volò pa alèz pou yo enveti kòb yo vòlo yo nan peyi a epi rete ladan l pou yo banboche l. E menm si yo ta nasyonalite peyi kote yo envesti kòb la, y ap toujou konsidere kòm etranje, kidonk yo pa anndan an. Nou ta renmen omwen ke gen yon kondanasyon moral, sosyetal ki fèt pou tout moun ki koupab nan dosye sa. Pa egzanmp, yon mwa prizon pou chak moun sa yo e inelejibilite pou pòs elektif yo ak pos nan administrasyonleta a. Yon fason pou n di: “Peyi devlope yon etadespri ki di nou koipe fache ak mòd fonksyonnman sa yo e tout moun pran fòm kò w”.
Yon angajman sans paspouki pou libere nanm lepri zwazo migrate ki lakay Ayisyen an
Ann pa bay tèt nou manti, memwa lòt peyi poko prè pou dijere Ayiti fè awogans avè yo pan dan yo gen tout mwayen yo pou yo mete bòt sou kou l. Men sa pa vle di pou peyi kòm yon timou devan yo tou non. ,Paske gen mwayen dwa entènasyonal pou tout peyi defan tèt li lè li santi li agrees wi. Menm si nou konnen, sa pa mache toutan. Men nou fè prèv de sivilite lè nou defann tèt nou san awogans e nan limit sa dwa entènasyonal la ban nou. Yon peyi tankou Lafrans poko janm dijere pèt batay lendepandans la ann Ayiti. Se pa san rezon ansyen prezidan Fransè, Nicolas Sarkozy, avèk umour, premye fwa yon prezidan fransè ap vizite peyi d Ayi te di : « Ne nous voilons pas la face. Notre présence ici n’a pas laissé que de bons souvenirs ». Men eske pou sa Ayiti toujou ap konsidere se kòmsi li te toujou an gè avèk la Frans? Non men fòk nou toujou cheche korèk avèk tèt nou et si gen yon bagay ki pa mache pou diskite l ak entèlokitè a sans pa nan batay pou sa. Yon sèl bagay, toutotan nou pa serye ak tèt nou yo p ap respekte o nivo entènasyonal. Toutotan peyi a pa gen mwayen politik li, e pa òganize l, li p ap janm ka soti anba politik entènasyonal bese triye a. Pou nou menm, pèp fransè, pèp ameriken oubyen yon lòt pa enmi peyi d Ayiti. Men gen kèk moun, ki ka soti toupatou, ki ka kont pwojè peyi a si oryantasyon l pral deranje biznis yo.
Pèmèt mwen itilize kounya pwonon pèsonèl mwen olye de nou nan teks la kounya. Paske sa m pral di a angage m, e mwen sèlman. M konnen gen mou, anndan kon deyò, n ki pral kòmanse tire boulèt pwent ou byen kreye vye pawòl. Paske mòd pawòl ki pouse Ayisyen aji pou chanje mòd vye gouvènan Ayiti gen digdantan pa nan avantaj yo. Fok peyi a rete jan l ye a swa pou yo kontinye eksplwate l, swa pou yo satisfè ògèy yo.
M vle fè tout moun konnen :
M pa ekri tèks la paske n anvi ekri atik oubyen pou n vin popilè, oubyen ankò, pou n ajoute luil sou dife ki limen deja. Si n te bezwen ekri bèl atik oubyen pou n vin popilè, pou konpleks ak ipokrizi nou konnen ki gen nan sosyete ayisyèn nan sou lang kreyòl, se pa an kreyòl nou t ap ekri. E, si nou te bezwen mete dife sou luil ki limen deja, nou t ap di : “Grendye alaso, sa ki mouri zafè ya yo”.
Epitou, nou p ap ekri paske n gen anbisyon politik. Dayè, sèvitè w pa soti nan yon fanmi ki gen tradisyon politik ou ki gen foli grandè oubyen foli okipe gwo pòs politik. An plis, lè n ap gade konesans, konpetans ak eksperyans sa mande pou yon moun ta okipe yon fonksyon politik nan yon pei nan tan modèn sa, nou kwè sèvitè w poko pare pou l ta jwe wòl, toubonvre, yon CASEC ou ASEC. Alevwa, pou l ta panse okipe yon pi gwo pòs. Eskize n no upran egzanm pòs CASEC ak ASEC la, se pa paske li se yon ti pòs parapò lòt yo non. Dayè pou nou, se nan pòs sa yo pou ta gen moun ki pi fò paske se la menm pou baz devlopman peyi n kòmanse.
M konsifdere tèks sa m ekri a kòm kontribisyon p am kòm sitwayen ayen pou ekri paske n vle tradui kri pèp la ki di li bouke toutbonvre. Tankou tout Ayisyen, ki pa gen foli rich sou fratra, nan fè malfèktè, nan vòlè, fè dappiyanp sous a k pa pou li, m ta renmen wè peyi m soti nan sitiyasyon lawont li ye devan kominote entènasyonal la, aloske se pwòp piti peyi a ki mete l nan sa l ye la.
Pozisyon nan teks la se pawòl pa m li ye. Li pa dikte ni angaje okenn lòt moun. Yon kadè ma tande yo pa okipe l Mateli ak Ameriken voye l oubyen yo di lavals ak opoziyon voyel, eksetera era
Men en apèl pa m :
M ap lanse yon apèl a tout jenn fanm ak jenn gason ki gen 18 an deja ak granmoun yo, pou nou di ase kont tout lawon tèt kale tankou lavalas, 184 Grenn nan Bouda, kon Rat pa Kaka, piyagè tankou sitirè, elatriye, k ap kontinye sal repitasyon peyi a onivo entènasyonal. Yo kontinye wè nou kòm yon bann ak pakèt pye sal, yon kolonn idyo san sèvèl, ni konviksyon, ni rèv pou peyi l. Yon bann makak ki pa konn fè lot bakay ke grimas. Yon bann pòv d espri ki pa konn santi bon. Yon bann malere yo ka acte ak 1000 goud. Li lè, li tan pou nou ranmase karatè nou pou n di se ase, nou se moun takou tout moun, nou ka òganize n, nou gen sèvo ak men, nou gen diyite e nou renmen peyi n tankou tout lòt nasyon konsekan. Li lè li tan pou n voye yon mesaj fò bay tout moun anndan kon andeyõ peyi a pou di yo, malgre dezas yo wè nan peyi a, efò ak lespwa zansèt nou yo pa pèdi e li p ap pèdi.
Ayibobo pou tout fanm ak gason, timoun, jenn tankou gramoun, ki gen rèv pou wè peyi sa, nan zye entenayonal la kòm yon Eta vwayou, abite pa yon bann sovay, san entelijan, san karatè e san diyite.
Jean Laforest Visene de Lyvia Tulcé