Li walon, c' est on lingaedje roman cåzé so on boket del Beldjike (li "Beldjike walon-cåzante" ou Walonreye walon-cåzante), ki rprezinte a pô près 70 åcint del Walonreye politike, ey en on ptit boket bijhrece do dipårtumint francès des Årdenes, k' on lome cobén li Walonreye di France u "bote di Djivet".
Li seule kiminålté walon-cåzante ki s' a mintnou foû payis disk' å cmince do 21inme sieke, c' est les Walons del Wisconsene, k' ebaguît låvå sol difén do 19inme sieke.
Gn a eto bråmint des mots ki s' ont stitchî el langue walone do 5inme å 10inme sieke, et ki dvegnnut do tîxhon, et pus stroetmint, do vî lussimbordjwès. Emey tos les lingaedjes romans, c' est l' walon k' a l' pus di mots di stok djermanike.
Gn a eto, asteure, ene cåkêye di calcaedjes do francès, k' ont moussî timpesse e walon a dater do redjime francès (1795). A pårt li francès, gn a eto l' almand modiene k' a dné des mots å walon. Ey ossu, avou les ocupåcions, li handele, les gueres et les voyaedjes : l' espagnol, li lussimbordjwès, li flamind et l' holandès, l' inglès, evnd.
Come les ôtes lingaedjes d' oyi, li walon aparexhe el Hôte Moyinådje, inte les anêyes 700 et des eyet les anêyes 1100 et des.
Sapinse a Louwis Rmåke, li walon «esteut pår lu-minme, podbon, dedja aviè 1200 ou å cmince do 13inme sieke». Mins nerén, les djins di ces trevéns la lomént leu lingaedje «li roman». C' est dviè li cminçmint do 16inme sieke kel mot «walon» aparexhe po lomer nosse lingaedje:
«Et ces djins la (di Nivele) cåzèt li vî lingaedje galike ki nos lomans walon ou roman (...). Et ci vî lingaedje walon ou roman la, nos l' eployans el Gåle beldjike, çou ki vout dire e Hinnot, Cambrezis, Årtwès, Nameur, Lidje, Lorinne, Årdene eyet Roman Braibant, et elle est foirt diferinne do francès, k' est pus modiene eyet gayård.» (Jean Lemaire des Bedjes, 1510).
Diviè 1550, on n' eploye ddja pus l' mot “roman”. Insi dins les vîs papîs del djustice di Nameur e 1564, on trove: “I djha co ki ç' vindeu cial di Élessene djåzéve on walon tirant so l' flamind k' on coprindeut co assez åjheymint.”
Disk' eviè 1600, les scrijheus di nosse payis eployèt des scrijhas ki polèt rprezinter ossu bén les prononçaedjes walons ki les prononçaedjes francès. C' est çou k' on loma li scrîta. Les tecses sicrîts e scrîta sont pas des côps pus walons eyet pa des côps pus francès.
Après, les scrijheus atakèt a scrire todi pus come el France. Eto, on cmince a vey des tecses literaires sicrîts dins on lingaedje ki s' vout cråndimint diferin do francès eyet pus près des cåzaedjes walons di ces trevéns la.
Li walon n' a stî rwaitî ki come on lingaedje (al boune, on "patwès") ki dins li deujhinme mitan do 19inme sieke, la k' les prumîs studias d' filolodjeye walone sont fwaits, pa des Walons et eto pa des Almands.
Nerén, li walon a stî li prumî lingaedje do peupe walon, eployî dins tos les tchamps del vicåreye, disk å cminçmint des anêyes 1900 èt des. Dispu don, li francès del Walonreye s' a spårdou, et l' walon a stî metou evoye.
Sapinse a on rcwera di sociolinwince fwait pa Lorint Hendschel diviè 1998, gn åreut co 30 a 40 å cint des djins po dire k' i djåzèt bén l' walon. Li porcintaedje pout monter a 70 a 80 å cint dins les djins did pus di 60 ans, et dischinde a 10 å cint dins les djonnes di 20 a 30 ans.
Li doirmante kinoxhance do walon est beacôp pus spårdowe: i gn a di 36 a 50 å cint di djins ki djhèt k' i compurdèt li walon, minme ezès coûtches del djint eyou çki l' ovrante kinoxhante est l' pus basse.
Li movmint culturel walon d' enute, c' est aprume dipus di 200 soces di teyåte e walon, rashonnêyes dins l' "Union culturelle wallonne" (UCW). On-z î trove eto des soces di scrijheus, les comités do walon e scole, evnd.
Dins les grossès soces pol walon, i fåt ossu conter avou li "Société de langue et de Littérature wallonne", metowe so pî e 1856, et ki s' bouye, c' est di mete e valeur li literateure walone eyet ecoraedjî li studiaedje del langue.
Emey les soces di Belès Letes, les pus vayantes sont, sins manke, les Relîs Namurwès, l' ALWAC eyet Li Walone.
Deus soces eplaidnut del prôze nén racontrece dins les gazetes do minme no : Li Chwès eyet Djåzans walon.
Li soce Li Rantoele est l' cene ki rwaite li pus li walon avopu l' idêye k' i pôreut ridivni on lingaedje d' atôtchance el Walonreye et rviker dins des noveas uzaedjes e 21inme sieke.
Dispu 1100, on scrît des nos e walons (les nos d' viyaedjes, di djins et des cmons nos), dins çou k' on lome li scrîta (scripta).
Li scrîta n' nos dit nén todi kimint çk' on prononcive li walon. Metans, cwand on-z a "u" dins on scrît di 1300, on n' sait nén s' i rprezinte li son "u" ou li son "ou"
Tolminme, li scrîta mostere l' arivêye, a on metou moumint di des sons tipicmint walons come l' ixh-låte.
Les vîs scrijhas sont co eployîs ouy dins les nos d' djins et les nos d' plaeces
Dins li scrîta walone, on eploye dedja sacwantès trokes di letes ki n' sont nén eployeyes ôte pårt, come
Et des ôtes nén eployîs e vî francès :
Loukîz eto : Belès letes e walon
Les tchansons sont emey les prumîs scrijhaedjes e walon. Ossu vî kel 13inme sieke, gn a des tchansons k' on sait k' ont stî scrîtes dins les Payis walons. Insi li "Poème Moral" et li "Vers del Juise". Ci powinme la est, sins manke, sicrît e payis d' Lidje, mins e scrîta, nén pår e walon.
Li pus vî tecse pår e walon date di 1620. C' est ene paskeye po fiesti on lomé Matî Navea k' a stî rçû a Douwai come docteur e teyolodjeye. Li scrijheu ni s' a nén fwait cnoxhe.
E 1622, on-z a on xhiltea po s' fote d' on pasteur protestant; li scrijheu est on fré mineur di Lidje.
E 1630, on-z a scrît ene morålité po les novices d' on covint.
Po tot l' 17inme sieke on a rtrové dipus di 30 vîs tecses e walon.
Tins del 2inme mitan do 18inme sieke, a Lidje, do tins da Simon de Harlez, les Belès Letes estént purade e walon. Cisse termene la, di 1750 a 1780, pout esse riwaiteye come l' ådje d' ôr do walon. C' est adon k' on scrît, et djouwer les cwate operås do teyåte lidjwès.
Li vierna a rtourné e 1779 avou l' askepiaedje del societé d' emulåcion. C' est adon kel francès a cmincî a spotchî foirt li walon. E 1792, metans, l' årmonak lidjwès del livreye Lemarié est anoncî e walon. E 1797 (an VIII), c' est e francès.
Binde d' imådjes e walon
Fimes d' imådjes e walon
L' Aberteke-gazete (e 4 langues, da Lucyin Mahin)
L' Aberteke ås noveles
Li walon d' emon nozôtes
(fr) Documints cåzés (sicolinwistike + bokets d' walon)
Prin del pådje «https://wa.wikipedia.org/w/index.php?title=Walon_(lingaedje)&oldid=314624»
Cisse pådje a stî candjeye pol dierin côp li 11:00 a 10 djulete 2015.