Creole Lingo – Lang Natif Natal Timoun ki Pale de (2) Lang
Se Carline A. Jean Louis, otè atik sa a
Pa gen manti nan sa, mo k ap domine aktyalite a nan 21èm syèk sa a se < Mondyalizasyon>. Se pa ti pale anpil tèm sa fè. Mesye biznismann yo sèvi avè l paske li pèmèt yo blayi komès yo sou tout tè a. Se menm koze mondyalizasyon sa a ki lakòz yon bann moun al nan peyi etranje pou y al chache lavi miyò swa akoz move sityasyon ekonomik, chomaj, pi gwo ap maspinen pi piti oswa katastwòf natirèl.
Lefètke moun yo deplase kon sa sa vin lakòz diferant kalite lang, kilti, ras, relijyon nan lekòl yo. Nou ka pran egzanp Florida (Etazini) kote plis pase 50% timoun nan preskolè (kindergarten) soti nan fanmi ki pa Ameriken. Kòman paran ak pwofesè ka ede timoun yo pale lang natif natal yo tou pandan y ap pale youn dezyèm lang?
Kòman nou ka defini lang natif natal?
Lang natif natal se premye lang timoun aprann depi yo ti katkat. Pou yon moun ki pale de (2) lang an menm tan lè l tou piti lang natif natal li se sila a li pale tout tan lakay anvan l bon pou lekòl. Li posib pou yon moun gen de (2) lang natif natal si l toujou pale epi konprann tou lè de (2). Nan ka you timoun ki poko konn pale, lang natif natal li se sila yo pale lakay li pi souvan. Si yo toujou pale de (2) lang avè l, l ap gen de (2) lang natif natal
You timoun ka rive pale lang natif natal li lè yo toujou pale l avè l. Li kapab aprann lè l tande, pale ak moun lakay li, pwofesè ak zanmi. Degaje nou kou mèt Janjak pou n pale lang natif natal ak timoun nou; di yo non bagay ki anndan kay la, di yo sa n ap fè, pale de santiman nou, rakonte istwa, di sa ki nan panse nou, chante, bay kont, rakonte istwa nan lang manman nou.
Natirèlman, you timoun bezwen tan pou l konprann lang lan . Sa vle di l ap pran tan pou l tande, men li p ap kouri pale lapoula. Fòk nou ba l tan pou l fè pwogrè nan lang natif natal la.
Pafwa timoun nan ap ka melanje mo ki soti nan tou lè de (2) lang pou l ranplase sa li pa konnen. Atann nou aske l fè fot. Se sa k ap pèmèt li pi byen konprann lang lan.
You moun ka aprann you dezyèm lang kèlkeswa laj li men plis li koumanse pi bonè se plis l ap atrap lang lan pi fasil. Se sa k fè li enpòtan pou you timoun aprann pale kèlkelanswa lang lan avèk moun ki byen pale l. Pito l aprann ou sèl lang byen tan pou l fè charabya nan de (2) lang.
Men kèk fason nou ka ede yon timoun pale lang natif natal li ak you dezyèm lang:
Yon paran-yon lang: si manman an pale you lang, papa a ap pale lòt lang lan.
Yon kote-yon lang: lakay pale you lang, lekòl pale lòt lang lan
Yon aktivite- yon lang: Lè timoun nan ap benyen nou pale yon lang, lè l ap manje nou pale yon lòt lang
An n pran kote paran an pale tou de (2) lang yo byen. Sa konn rive li soti nan you lang la l janbe nan lòt la lè l ap pale ak timoun li. Sa p ap tèlman deranje timoun lan. Men apwòch <yon paran-yon lang> lan ap pèmèt timoun lan pale lang natif natal li tou pandan l ap kontinye evolye nan dezyèm lang lan.Timoun ou bezwen tande toulede lang yo tout tan pou l rive pale yo. Antanke paran, se ou ki pou deside ki lang ki pou pale nan fanmi an, ak vizitè. Si gen youn nan de (2) lang yo ou pa fin kodyòm avè l, pale lang natif natal ou.
An n analize yon lòt sitiyasyon kote timoun nan pre pou preskolè (kindergarten). Souvan nan espas sa yo nou sèvi ak yon lang ke nou pa prèske pale lakay nou. Sa pa grav; kontinye pale lang natif natal avè l. Si nou pa fè sa, non sèlman timoun nou ap bliye lang natif natal la , li ka pa janm rive ni pale l ni konprann li ankò.
Foure sa byen nan tèt nou: lè yon timoun pale de (2) lang, li p ap janm bwouye. Sèvo l gen kapasite pou l aprann plis pase you lang. Anpil kote sou tè a timoun aprann de (2) lang san pwoblèm. Rechèch montre ke sa ede timoun yo aprann li, ekri pi byen. Yo konnen plis mo, sa k pi bèl la yo pi alèz pou yo jwe ak son yo, yo konpann règ gramè yo pi byen.
N ap repete l ankò menm si nou pale lang natif natal ak timoun nou li reponn nou an angle , pa dekouraje. Lefètke l tande sèlman sa ap ede l aprann. Gade fim, li liv, fè jwèt nan lang natif natal. Fè tout kalite aktivite k ap mete timoun nou an kontak ak lang lan, Mezanmi pran plezi nou nan pale lang natif natal nou konsa nou p ap kite tren mondyalizasyon an kraze idantite nou.
Institution Mixte Le Realiste pral chante alfabè kreyòl la.