Tuesday 29th March 2011 – The National Assembly of Seychelles
Home » Verbatim » Verbatim -First Term 2011 » Tuesday 29th March 2011
Mr. Speaker in the Chair.
Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal, bonzour Minis avek son delegasyon, bonzour tou bann dimoun ki pe ekout nou dan lakour.
Ozordi avek nou dan Lasanble Nasyonal i annan Minis pou litilizasyon later ek lakaz, Minis Jacquelin Dugasse ki pe reponn bann kestyon, e nou ava komans avek Premye kestyon par Onorab Jane Carpin kestyon 17.
HON JANE CARPIN
Bonzour Minis, bonzour toulmonn sirtou bann dimoun osi ki a lekout. Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki degree souvan bann pti kontrakter i sipoze tir bin lo bann Housing Estate. Mersi.
MINISTER JACQUELIN DUGASSE
Bouzour tou Manm Onorab, bonzour tou bann ki a lekout. Mr Speaker responsabilite pou tir bin lo bann housing estate i responsabilite SWAC ki lazans ki responsab pou solid waste management e zot osi annan responsabilite pour tir salte, netway e tir bin lo bann housing estate e frekans dan ki bin i ganny tire se SWAC ki deside e byensir HFC i la pou zet en regar, kot i annan problenm nou pran kontak avek SWAC pou fer sir ki i ganny fer e mon ganny enformen ki frekans tir bin ki SWAC in etablir i minimum en fwa par zour. Mersi.
Eski Minis i kapab dir nou si atraver SWAC, bann larepons ki i gannyen, i satisfe ek sa bann travay ki pe ganny fer e si i annan en sistenm monitoring. Mersi.
Mr Speaker mon krwar pou nou konnen si i satisfe i depan lo konplent piblik. Byensir parfwa HFC i ganny serten konplent e HFC i entervenir e parey mon dir responsabilite i pou SWAC, i pa pou mon minister. Mersi Mr Speaker.
Onorab Carpin kestyon 18.
Mon dezyenm kestyon pou Minis I konmsa, eski Minis i kapab enform sa Lasanble kan eski son Minister pou antrepann en progranm deratizasyon kot bann flats Dolphin Court.
Mr. Speaker HFC i deza annan en progranm pou kontrol bann pest enkli lera kot flat Dolphin Court e sa i ganny fer atraver en kontra, pest control ki HFC i annan avek lakonpanyen ki donn sa servis e sa i ganny fer par mwayenn tou le trwa mwan. Mersi.
Vi ki semenn pase mon fek kot sa housing estate kot Dolphin Court, mon’n poudir sitiasyon i pa leka Minis, eski ou minister i anvizaze fer ki en netwayaz i ganny fer imedyatman pou elimin lera e anpese ki bann pti manrmay laba i ganny afekte par leptospiroz. Mersi.
Mr Speaker mon’n dir ki kontrol i ganny fer tou le 3 mwan, sa kontrol i pa zis HFC, mon krwar i responsabilite bann endividi kot sa bann flat osi pou osi pran zot responsabilite pou fer sir ki nou kontrol lera dan landrwa kot nou reste. HFC i pran son responsabilite i fer li tou le 3 mwan. Mersi Mr Speaker.
HON NORBERT LOIZEAU
Bonzour Minis, bonzour tou Manm. Mr Speaker mon anvi demann Minis vi ki sa problenm lera kot Dolphin Court ki nou pe koz lo la, pa zis kot Dolphin Court ki annan sa problenm aparaman dan tou housing estates i annan sa problenm. Eski ou Minister i annan progranm nasyonal ki zot pe travay lo la pou fer sir ki sa problenm i ganny deal avek ennfwa pou tou. Mersi.
Mr Speaker prograNm nasyonal i byensir responsabilite en lot brans dan gouvernman me nou nou responsabilite se fer li lo bann housing estate ki nou annan en progranm pou tou housing estate. Mersi.
Mr Speaker mon kestyon pou Minis se, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si propriyeter lakaz lo Eden Island i annan drwa lwe sa bann lakaz e si wi, pou ki rezon zot annan sa drwa.
Mr Speaker mon konfirmen ki wi bann proprieter ki annan lakaz lo Eden i annan drwa lwe zot bann lakaz si zot anvi e zot kapab fer sa atraver rental pool ki annan permisyon pou lwe lakaz bann propriyeter lo Eden. Mr Speaker pou reponn 2enm parti kestyon Onorab Georges pou ki rezon bann propriyeter i annan sa drwa, mon krwar i neseser ki mon retourn enpe dan lepase pou rapel Manm Onorab rezondet sa proze Eden parey nou konnen e mon sir ki sa i ava eklersi akoz ki bann propriyeter i annan sa drwa.
Mr Speaker nou ava rapel ki an 2004 gouvernman ti sinny plizyer lakor avek lakonpanyen Eden, sa ti lease agreement parey nou konnen, lakor transfer later e osi lagreman lakor komersyal ki nou ti sinnyen avek Eden. Sa proze limenm parey nou a rapel i ti pou devlop sa morso later ki nou ti apel zone 10 ki apre in ganny rebatize Eden koman en gran proze touristik e byensir rezidansyel ki ti pou enkli marina komersyal, en lotel, plizyer restoran, bar, sant komersyal, vila condominium, bann apartman enkli fasilite mouyaz prive pou bann bato e sa bann vila byensir ti pou ganny vann avek etranze osi byen ki Seselwa.
Lagreman ki gouvernman ti sinnyen ek Eden i permet bann propriyeter vila swazir ki manyer zot ti a kontan servi zot lakaz apre ki zot in fini aste sa bann lakaz. Premyerman aste son lakaz e servi li pou li ek son fanmiy koman si i anvi reste an permanan Sesel. 2enm sitiasyon, servi son lakaz pou li ek son fanmiy oubyen son bann zanmi ekslizivman ler i vin Sesel. Trwazyenmman reste, ler zot pas zot sezour isi Sesel, pou larestan lannen byensir zot annan swa lwe zot lakaz atraver en rental pool ki ti ganny konsevwar sa letan ki ava administre sa sitiasyon kot en dimoun i lwe zot lakaz. Oubyen 4enm group se bann ki ti envestir dan en lakaz koman en lenvestivman ki either pou capital gains oubyen pou li lwe son lakaz pou li fer larzan avek me i servi li pou serten letan dan lannen.
Malerezman Mr Speaker kriz finansyel ki nou konnen in arive i pa’n permet sa konponan lotel ki ti pou zer sa rental pool ganny fer e ziska ozordi sitiasyon i ert ki sa lotel pankor ganny konstrir malgre tou zefor ki mon konnen lakonpanyen Eden in fer pou ganny en lenvestiser pou finans sa lotel e apre pou zer sa lotel, antretan parey nou konnen bann devlopman lo Eden in bouze, Marina in ganny konstrir, 244 vila, apartman, condominium in fini ganny konstrir, bar ek restoran in ganny konstrir e byensisr dimoun i antre sorti lo Eden.
Me in osi annan serten dimoun ki’n anvi egzers zot drwa anba lagreman pou lwe zot lakaz e lefe i reste ki ti napa en lotel, sa lotel ki ti ganny prevwar koman enn bann konponan premye ki ti devret la pou zer sa rental arrangement pankor ganny konstrir e nou vwar nou dan en sitiasyon, nou gouvernman e Eden limenm ek sa bann dimoun ki annan en lakaz ki la i fermen sirtou bann ki’n envestir li pou li fer larzan lo la akoz lagreman i fer provizyon pou sa e zot vwar zot dan en sitiasyon kot zot pa pe kapab lwe zot lakaz. Alor i annan plizyer diskisyon ki’n pran plas ant Eden avek gouvernman, ant diferan Minister gouvernman e finalman apre ki tou in ganny analize gouvernman in ankouraz Eden pou set up sa rental pool ki’n ganny fer, en konpanyen rental pool e sa rental pool prezan li i annan responsabilite pou li lwe sa bann lakaz, savedir en dimoun ki annan son lakaz i anvi lwe, i met li dan rental pool e ladministrasyon rental pool i lwe sa lakaz, i anmas reveni. Sa ki pou sa dimoun i donn sa dimoun, atraver laranzman ki’n ganny definir.
E osi bout ki pou gouvernman atraver tax akoz i annan en tax 15% si sa dimoun i lwe son lakaz koman rental i pey 15 % lo sa ki i anmase pou gouvernman e si sa dimoun i lwe son lakaz koman en tourism facility akoz i annan ki fer sa, lagreman i fer provizyon pou sa, alor i pey 12% e sa rental pool li i responsab pou li anmas sa larzan e remit sa avek gouvernman. Gouvernman pa konn bann dimoun endividi, i konn rental pool e si i annan okenn problenm se rental pool i bezwena answer. E laranzman i pe mars ase byen, depi oktob in mars ase byen e byensir sa in permet sa bann dimoun pou kapab lwe zot lakaz. Antretan demars pe kontinyen, presyon pe kontinyen ganny mete lo Eden pou ki sa lotel ki ti ganny konsevwar i ganny batir e det ki sa i a fer se sa bann vila ki en dimoun pa pe reste ladan i a ganny mete dan sa rental pool menm ki mon panse i ava zouir lotel anmenmtan e i a vin ansanm adisyonnel avek lasanm lotel ki en touris a kapab vini, okipe e sa dimoun, sa envestiser, sa villa owners i ganny son reveni e gouvernman li i ganny sa ki pou li. Mersi Mr Speaker.
Mr Seaker eski Minis i kapab anvi son repons klarifye, oubyen aksepte ki akoz sa sitiasyon an dezord ki nou vwar ozordi Eden Island, ki premyerman bann dimoun ki pa pas atraver rental pool in vwar sa lo internet, souvannfwa se bann dimoun ki lwe zot lakaz deor atraver bann sitiasyon prive e kot gouvernman pa ganny en sou reveni akoz personn pa konnen lekel ki’n lwe kwa e konbyen ki pe ganny peye. Dezyenman ki finalman sa ki’n ganny kree Eden Island se pa en zil rezidansyel parey ti’n ganny dir avek lepep me annefe i en gran lotel obor rezyon Roche Caiman. Mersi.
Mr Speaker si mon pran dezyenm kestyon Onorab, mon krwar ler proze Eden i ganny konsevwar, wi i ti ganny konsevwar koman en landrwa rezidansyel me i ti touzour lentansyon artitek sa proze, Eden Development avek gouvernman ki sa bann vila ki sa bann propriyeter pa okipe pou 365 zour dan en lannen, savedir bann zour ki pa ganny okipe, i antre koman en lasanm lotel, in addition avek bann lasanm ki sa lotel ki ti pou ganny konstrir si i ti’n ganny konstrir ti pou annan serten nonm lasanm e bann lasanm adisyonnel ti pou sorti dan bann vila ki son bann owners pa pe okip li pou en lannen antye, osi parey mon’n dir i annan bann owners ki’n aste serten vila e Onorab Georges i konn sa byen koman en lenvestisman. Nou pa pe re-envant larou, i en keksoz ki ganny pratike dan plizyer pei omonn, i annan model partou. Moris i annan, partou i annan. Avek en lotel ou annan en serten kantite vila e sa vila la realite i such ki sa dimoun pa okip li pou en lannen antye e ler i pa pe okip sa bann vila i tonm dan sa pool koman en hotel room e lotel li ki administre sa, i lwe sa koman en hotel room e sa dimoun li i ganny reveni e dan nou ka pei i ganny reveni akoz lot sitiasyon se ki sa bann vila i restse fermen pou mon pa konnen, 8 mwan dan en lannen, son owner i occupy li pou selman 2 mwan me apre ou pa ganny nanryen i zis la. Me tandis ki si i ganny lwe mon panse i annan aktivite ekonomik ki pe ganny kree, sa bann dimoun i vini, bann touris i spend e i kontribye dan lekonomi, i kree lanplwa pou bann dimoun akoz ozordi Eden i annan 542 Seselwa ki travay dan sa 244 vila. I annan 542 Seselwa ki travay ladan ki pe ganny zot dipen ozordi. E si nou pa ti’n allow sa posibleman 400 sa bann dimoun ti pou napa en lanplwa ozordi.
So pou mwan i en aktivite pozitiv ki pe kontribye dan lekonomi nou pei, pe anmenn deviz pou nou pei, pe anmenn travay pou nou pei, gouvernman pe ganny tax lo la e pou lenformasyon Onorab depi Oktob 2010 ziska Desanm 2010 nou’n anmas nou 2.5 milyon roupi atraver rental tax. E sif pou sa lannen i prometan.
Tousala pou mwan i bann rezon akoz mon krwar sa proze ti en bon proze e mon krwar bokou nou ki onnet nou aksepte ki i en bon proze. Sel keksoz ki’n mars mal se ki sa lotel ki ti devret ganny konstrir pa’n ganny konstrir atan. Me ler ou ekout Eden i annan plizyer rezon akoz Eden ti napa lentansyon konstrir sa lotel limenm. Son lentansyon se ganny en konpanyen ki envestir dan en lotel apre i manage sa lotel. Oubyen annan en konpannyen ki envestir e i donn sa lotel en lot konpannyen hotel management to manage. Koumsa i ganny fer keksoz. Me kriz finansyel ki personn pa ti’n prevwar an 2004 in arive e Eden in vwar li dan en sitiasyon kot i pa’n fasil pou li trouv en lenvestiser pou finans sa lotel malgre ki i ti kapab vwar en konpanyen pou administer lotel me i pa ti kapab trouv enn pou envestir.
Me gouvernman i pa’n asize e les bato marse, gouvernman in met en kantite presyon lo Eden me nou bezwen get keksoz dan konteks realite ozordi e byensir Mr Speaker, vwala akoz nou dan sa sitiasyon. Mon pa krwar i en sitiasyon dezord, mon pa dakor avek Onorab Georges ki i en sitiasyon dezord. Mon krwar nou pou met bann mezir an plas e nou’n ganny korperasyon lakonpannyen Eden ki konsernen avek sa sitiasyon e mon krwar nou’n ganny en konpromi ki pou mwan i en win win pou tou parti. Mersi. Ou kapab repet ou premye kestyon?
Eksepsyonnelman mon a les ou refraz sa premye kestyon.
Mr Speaker premye bout kestyon Minis i konsern bann dimoun ki pa pas atraver rental pool e ki donk gouvernman pa kapab konnen ki zot ete e donk pa ganny taxed, ki nou problem la?
I annan safeguard pou sa Onorab e nou’n pran sa responsabilite nou’n met lo Eden, so Eden i bezwen li call son bann dimoun to order ok, akoz nou nou pa kapab al tay avek 244 villa owners. Nou tay avek en lenstitisyon ki sa Villa rental pool company, so the onus i lo Eden pou fer sir ki tou sa bann dimoun i pas atraver rental pool e si i pa pase i annan sanksyon e Eden i konnen li ki i annan sanksyon e vwala lafason ki nou fer sir ki tou i pase. Mersi.
HON WAVEL RAMKALWAN
Mr Speaker mon anvi demann Minis
vi ki lalwa GST i fer provizyon pou ki si en dimoun i lwe en lakaz i pa pey okenn GST, anba ki provizyon lalwa ki gouvernman pe nobou ranmas GST avek sa bann villa owners ki annan most of the time zis en vila. Dezyenmman eski Minis i kapab konfirm avek sa Lasanble ki sitiasyon ozordi atraver reveni ki gouvernman pe ranmase lo Eden Island prenan konsiderasyon ki subsidize electricity and everything else zot osi zot pe gannyen, gouvernman i vreman satisfe oubyen zot santi zot kapab ranmas bokou plis avek sa lenvestisman. Mersi.
Mr Speaker lalwa ki’n ganny aplike, si lotel ti’n ganny konstrir e sa bann dimoun ti pe lwe zot lasanm atraver lotel then zot ti pou pey 12% GST ki lalwa an plas. Me anvi ki sa sitiasyon i en sitiasyon spesyal e nou nou pa kapab afford pou nou perdi reveni, nou’n ganny en lagreman avek Eden ki dan ka kot en dimoun i lwe en vila then i pey 15% e byensir i bezwen annan provizyon somewhere, mon pa konnen ki lalwa me sa in ganny diskite avek Minister Finans e in ganny endorse par Revenue Commissioner so i bezwen legal. So vwala laranzman ki anplas e de ki lotel i ganny konstrir la a sa pwen bann vila i ava tonm dan hotel pool ki ava lwe koman hotel room e la byensir sa GST of 12% i ava apply. Kestyon si gouvernman pe ganny reveni ki i ti devret. Mon krwar nou bezwen get keksozz lo en laspe global. Mon krwar fodre pa nou get zis sa 15% ki nou pe gannyen koman rental tax, annou get lezot spinoff ekonomik ki nou pe gannyen. Mon’n donn legzanp deza.
Lanplwa, kontribisyon foreign exchange earnings, sa bann touris i vin isi zot depanse, zot al restoran, zot manze, zot konsonmen e tousala zot peye. So finalman si ou get li lo en plan global mon krwar mon satisfe ki sa proze pe anmenn benefis ki i devret anmennen. E nou’n fer en analiz tou resaman, en analiz ki Eden in partaz avek nou, nou’n get sa proze lo en plan ki son kontribisyon lo balance of payment nou pei e nou’n vwar ki sa i pozitiv. Ler nou pran total inflows ki pe rantre dan sistenm e sa i enkli konstriksyon i ankor pe kontinyen, nou konpar li avek total outflows mon krwar nou fer en kontribisyon pozitiv e mon ganny konpran dapre analiz ki Eden in fer ki mon’n ganny en kopi son kontribisyon dan tou bann balance of payment pou sa lannen i pou 39 milyon dolar sa proze, i larzan ki pa ti pou rantre dan sistenm, dan nou lekonomi si proze Eden pa ti la. Gouvernman limenm i pou anmas plis sa lannen, baze lo analiz finansyel e ekonomik ki Eden in fer 13.3 milyon dollar. So tousala i bann benefis ki pe accrue ver Sesel sorti kot sa proze. So mon krwar atraver sa bann sif mon krwar si nou onnet ek nou lekor nou a vwar ki malgre serten pti problenm, sa proze zeneralman in achieve son purpose e i pe kontribye dan en fason pozitiv dan lekonomi nou pei. Mersi.
HON MARIE LOUISE POTTER
Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki pe ekoute. Mr Sepaker, mon ti anvi demann Minis anvi difikilte ki egziste pou permet gouvernman polis sa bann ka ki’n ganny masyonnen kot sa bann dimoun pe lwe zot lakaz san ki zot deklare oubyen nou menm nou i fasil pou nou konnen, eski i annan lezot mezir ki gouvernman i kpaab pran pou kapab adres sa sitiasyon si i pa atraver GST ki i peye lo rental me atraver en lot form tax ki i kapab mete lo sa bann lakaz land tax par egzanp, ou property tax par egzanp ki ti a kapab adres sa sitiasyon a’n atandan ki sa lotel ki ti’n ganny prevwar i fer e la sa sitiasyon ki egziste la ozordi pa ava egziste akoz i ava annan en laranzman kler lo kestyon lwe e reveni ki gouvernman i kapab anmase lo sa bann villa. Sa i mon premye kestyon.
Dezyenm kestyon eski i annan Seselwa osi ki annan lakaz Eden Island, konbyen e eski zot osi zot annan sa drwa pou lwe zot lakaz e fer sa ki zot oule avek me eski zot pe fer li e eski gouvernman pe anmas tax lo sa tanzaksyon .
Mr Speaker mon kwar ler nou’n ganny konfronte avek sa problenm ki parey mon’n dir nou pa ti’n prevwar si I ti pou koumsa, nou’n bezwen asize rod bann solisyon kreaktiv. I annan plizyer diskisyon ki’n ganny fer ant Eden, Minister later e Minister Finans pou nou kapab rod en solisyon e apre ki nou get tou bann opsyon ki a nou dispozisyon se sa solisyon ki nou santi, bann teknisyen i santi i meyer anba sa sirkonstans. Me nou’n osi dakor ki nou bezwen kontinyen met presyon lo Eden pou li konstrir sa lotel e ler sa i ava arive byensir nou a ganny solisyon ki ava anliny avek lagreman ki nou ti sinyen. Parey tou sistenm mon krwar i inevitab ki i pou annan enn de ki pa pou comply me parey mon’n dir. mon repete, the onus i lo Eden. Nou kapab apply bann sanksyon avek Eden akoz zot pe prensipalman si en dimoun i lwe an deor rental pool i pa account then i pe deny pep Seselwa reveni that is due to the people. Me mon krwar i pa en kestyon pran en lapros vizib, Eden i nou partner after all, i partner gouvernman, i partner nou pei. Mon krwar nou bezwen diskite, kot i annan problenm nou diskite e de partner i touzour diskite. Nou pa pran bann lapros rizid e lapros rizid i last resort e nou’n ganny lasirans ek Eden ki bann prekosyon pe ganny fer pou fer sir ki tou bann dimoun ki lwe i pa atraver sa sistenm rental pool ki’n ganny etablir.
Dezyenm kestyon eski i annan Seselwa? Wi i annan plizyer Seselwa ki’n annan mwayen e kapasite pou envestir dan en vila lo Eden. Mon napa sif egzakt avek mwan, me zot in envestir dan tou le 4 kategori savedir i annan bann ki reste ladan permanan, i annan ki lwe avek etranze koman en lenvestisman pou li ganny reveni, so yes i annan Seselwa e mon krwar rezon ki sa bann Seselwa in aste sa bann vila akoz zot krwar ki i en bon proze, zot krwar ki i annan ne benefis konomik pour zot e pou nou pei finalman. Mersi.
Onorab Arissol kestyon nimero 20.
Bonzour Minis, bonzour tou Manm, bonzour tou bann dimoun ki a lekout. Mon kestyon pou Minis i lir; Eski Minis pou lakaz i kapab aksplik sa Lasanble kan eski proze lakaz pou lafanmiy Adela, St Louis pou komanse.
Mr Speaker lakaz sa fanmiy an kestyon i a ganny komanse, i a komanse de ki bann formalite e prosedir loan ki HFC pou donn zot, ki pou zot kontribisyon anver rekonstriksyon zot lakaz i a ganny finalize. Mon dir zot kontribisyon akoz gouvernman osi pe fer en kontribisyon prenan kont sitiasyon sosyal sa fanmiy me i enperativ ki zot osi zot fer en kontribisyon anlinny avek zot mwayen me sa in pran enpe letan akoz nou pankor ziska la ganny lagreman lo zot kontribisyon e det ki nou realiz sa nou a kapab bouze avek proze. Mersi
Mon ti a kontan demann Minis si i kapab eksplik nou, la ki lafanmiy Adela ki’n esper plis ki 15 an depi zot in fer bann formalite e zot in ganny plizyer vizit par plizyer Minis sa letan, bann DA ki ti la e plizyer portre in ganny tire, eski Minis i kapab dir nou ki ou kapab fer pou asiste lafanmiy Adela ki annan en manman avek 9 zanfan, plis pti zanfan dan en lakaz 3 lasanm ki koule, in fele e pe tonm lo zot la ki zot in ganny ofer selman 300 mil roupi avek HFC, me kontrakter ki’n vin evalye zot landrwa i dir ki sa proze i ariv anviron 800 a 900 san mil roupi.
Dezyenmman mon ti a kontan demann Minis, la ki nou pe koz lo lafanmiy Adela St Louis e ki zot annan plizyer problenm parey Minis in mansyonnen e zot in menm ganny met ankour pou zot problenm sanitasyon e anvi ki kot zot reste in avarye e zot in la plis ki 40 an, eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble
Oubyen atraver ladministrasyon distrik DA, anvi ki la nou napa enn, si bann zanfan madanm Adela, bann ki pli aze e bann ki annan zanfan, si zot ka pa ganny konsidere pou zot ganny en flat pareg egzanp Perseverans si i annan, oubyen dan lezot distrik pou ki i ava tir enpe presyon lo sa fanmiy e sa sitiasyon i ava amelyore a’n atandan ki bann lezot negosiayon i pran plas. Mersi Mr Speaker.
Mon oule aport en koreksyon. Napa 15 an depi ki nou pe diskite pou refer sa lakaz, anfet nou ti ganny aprose an 2005 par sa fanmiy ki ti demann nou pou ed zot rekonstrir zot lakaz ki ti’n sibir serten felir crack. Osi i pa korek ki i annan sa kantite dimoun. Dapre dernyen lenformasyon ki mon annan i annan 6 manm dan sa fanmiy ozordi ki pe reste. Sa dapre mon lenformasyon, 6 manm me parey mon’n eksplike gouvernman parey nou’n toultan fer, nou annan en konsyans, nou realize ki sa fanmiy i bezwen lasistans e nou pare pou ed zot me nou pe koz lo responsabilite osi. Pou mwan mon napa manda pou mwan pran 800 mil roupi larzan piblik pou mwan fer en lakaz pou sa bann dimoun me parkont mon annan manda pou mwan kontribye anver rekonstriksyon lakaz sa fanmiy, provided sa fanmiy i osi kontribye e la nou pe demann sa fanmiy en senp keksoz se tonm dakor pou zot sinny en loan 300 mil roupi ki sa loan i 280 mil roupi pa 300 mil Onorab ki zot entitle, sinny en lagreman e det ki sa i fer, nou bouze. Me nou pe ganny bokou difikilte, petet mon ti ava demann ou Onorab pou entervenir e sey persyad sa fanmiy pou aksepte sa pozisyon apre nou a kapab bouze lo sa proze. Mersi.
HON JENIFFER VEL
Mr Speaker anvi ki partou lo Mahe nou annan bann sitiasyon bann fanmiy parey sa la fanmiy Adela St Louis ki annan bann sitiasyon sosyal, eski Minis i kapab dir nou si gouvernman i annan plan de lefitir pou revwar bann polisi lakaz avek bi par egzanp pou annan bann proze bann low cost housing ouswa bann special housing scheme parey ti deza egziste ki ava ede petet rezourd enpe sa bann sitiasyon pou sa bann fanmiy ki annan problenm sosyal ki napa mwayen pou finans zot lakaz. Mersi.
Mr Speaker in touzour polisi gouvernman pou asiste bann dimoun ki annan problenm sosyal e nou’n fer en kantite dan sa domenn, nou annan diferan scheme anba ki nou asiste bann dimoun e tou le lannen nou ed plizyer fanmiy rekonstrir zot lakaz ki’n avarye avek letan me nou kapasite pou nou fer i limite par resours finasyel ki sa Lasanble i vote e donn nou e byensir pou sa lannen, nou annan serten sonm larzan, nou a fer anlinny avek lanvlop ki nou annan. Anmezir ki sitiasyon i amelyore nou ganny plis larzan nou a fer enpe plis. Me i pou touzour annan se pou sa rezon ki nou annan en polisi kot nou fer lakaz pou en dimoun me nou realize ki apre 15 an, 20an lakaz parfwa i bezwen ganny rekonstrir oubyen rekouver. I annan diferan progranm ki anplas ozordi kot nou ed nou bann fanmiy. Me pour bann ki pli mwen fortinen ki kapasite finansyel i bokou pli mwens ki lanmen i boukou pli kourt, nou annan sitiasyon parey sa fanmiy kot zot kontribye enpe e nou kontribye ladiferans pou fer sir ki sa fanmiy i viv dan konfor. Mersi.
Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek nou ki poursantaz ki zot pe demann sa fanmiy pou kontribye e dezyenmman vi ki sa later kot sa lakaz la fanmiy Adela i ete i deza pou zot, ki bann laranzman ki gouvernman i kapab fer etan donnen ki Minis i konnen ki sa fanmiy pa pou kapab zanmen fer en gran kontribisyon vi zot sitiasyon finansyel, ki laranzman ki gouvernman i annan dan bann lenstans parey nou’n vwar lezot landrwa kot gouvernman i konstrir en lakaz e aprezan zot repeye, absoliman parey Perseverans kot dimoun in rantre dan en lakaz Perseverans e apre sa tou le mwan i pey en lwaye. Eski i anann okenn posibilite pou gouvernman rantre dan en tel laranzman pou ki ennfwa pou tou sa fanmiy ki nou konnen i a kapab viv dan en landrwa desan. Mersi bokou.
Mr Speaker se egzakteman sa ki nou pe fer. Nou pa pe demann sa fanmiy pou al rod 280 mil roupi pou donn nou cash, lakaz pe ganny fer par Minister e sa fanmiy pe ganny demande pou dakor ki ler lakaz i fini i pou repey over a period of time 280 mil roupi, 10 an, 20 an, nou pa konnen. E nou sa lakaz dernyen kotasyon ki nou annan i pou kout 708 mil roupi pou fer sa lakaz. E nou nou pe kontribye ladiferans ki almost 2 tyer pou sa lakaz. So sa ki nou pe fer i anlinny avek sa polisi. Difikilte ki nou pe gannyen se ki sa fanmiy pa pe pare pou dir wi mon pou kontribye, mon pou pey sa kantite, 280 mil. Ki letan ou’n assess zot zot kapab soutenir akoz nou’n meanstest zot, nou assess zot zot pou kapab soutenir sa kantite. So nou pe demann zot pou dakor ki zot pou kontribye sa kantite ler lakaz i fini. Mersi Mr Speaker.
HON MARIE-LOUISE POTTER
Mr Speaker eski nou konpran byen ki Minis pe dir nou ki gouvernman pa pe refize asiste la fanmiy Adela St Louis me zot pe ganny difikilte pou agree lo sa opsyon ki pe ganny ofer oubyen pe ganny demande e ki sa opsyon pa neseserman viyab anvi sitiasyon sosyal sa fanmiy. E eski alor gouvernman i kapab revwar opsyon ki pe ganny ofer pou kapab agree lo en cheaper option ki a permet sa fanmiy e lezot ka ki annan dan lezot distrik ki similer ki sa ganny asiste.
Mr Speaker letan nou’n assess ka sa fanmiy, nou’n meanstest zot nou vwar ki sa fanmiy i devret kapab, baze lo sa ki antre dan lafanmiy i devret kapab peye tou le mwan en sonm ki pou permet nou rekouver sa sonm 280 mil roupi ouver en peryod letan e nou kapab ale ziska 30 an. So sa i opsyon ki nou pe propoze akoz nou’n assess sa fanmiy, nou’n vwar ki zot annan kapasite finasyel pou soutenir en repayment par mwan lo sa sonm. Mersi
Onorab Arissol kestyon 21.
Mon kestyon, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble si en dimoun ki’n komans pey son 10% pou lakaz i arive i sanz son lide ouswa i mor, ki i arive ek sa sonm ki in komans peye.
Mr Speaker dan ka kot en dimoun i mor, i kit nou, son larzan ki in kontribye dan housing scheme i son larzan avek lentere ki i pou’n akimile a en to 4% i ganny retournen avek son heirs. I ganny kalkile, i retournen avek son heirs parey dan ka kot sa dimoun ki annan son larzan labank i ganny menm tretman, napa diferans.
Dan ka kot en dimoun in kontribye dan scheme e i deside pou li al pran en loan avek en lenstitisyon finansyel, avek en labank par egzanp si i pe al fer en lakaz, then larzan ki in peye dan sa scheme at that time avek lentere kalkile a 4%, to lentere ki nou pe donnen ozordi i ganny rann avek sa dimoun oubyen nou transfer avek sa lenstitisyon finansyel kot in pran sa loan depandan lo son direktiv ki i donnen akoz son larzan i pou li. Dan ka kot en dimoun i ganny lakaz gouvernman, i ganny allocate en lakaz oubyen en loan, sa ki in kontribye i al towards son kontribisyon, towards son lakaz, en lumpsum payment, en balloon payment lo komansman oubyen dan ka en loan, son kontribisyon personnel e i bouze i ganny en loan, i kontinyen pey son lakaz si i ganny lakaz. Dan ka kot en dimoun i sorti lo scheme, pou nenport rezon akoz i annan drwa sorti lo scheme at son own will then son sonm ki in peye avek lentere ki pou’n akimile i a ganny repeye avek li, sof ki sa lentere i pou baze lo to mwayenn lentere labank at the time ki i sorti dan scheme. Rezon pou sa se ki nou pa oule, zot a konstate ki lentere ki HFC pe peye i 4 % e lentere labank ozordi i varye ant 1.5% a 2%. So nou pa oule ki dimoun i servi HFC koman en savings bank pou lentere. Rezon ki nou’n met sa housing scheme se ki ou save pou lakaz, spesifikman pou lakaz me parkont nou pa kapab anpes en dimoun sorti dan scheme then a sa pwen ler i sorti nou donn li son larzan at the rates ki i ti pou gannyen si in save son larzan labank. Mersi.
Mon ti a kontan demann Minis anvi ki nou pe koz lo scheme eski ou kapab eksplik nou si en dimoun i kontribye son 10% oubyen i annan son 10%, oubyen i annan en sonm larzan lavaler en flat, lavaler en flat, lavaler lakaz ki gouvernman i annan eski sa dimoun i kalifye direkteman pou li kapab aste en lakaz avek HFC parey i leka pou Condominum ki zot in fer, eski sa dimoun i kalifye si i annan son 10% oubyen son sonm larzan pou li ganny en lakaz. Oubyen i bezwen esper bann lot prosedir parey leka dan ladministrasyon distrik.
Dezyenmman ki kanite letan ki en dimoun ki pe pey son 10% i pou bezwen espere, eski i annan en dele letan ki i bezwen espere pou li kalifye direkteman pou li konnen poudir in ganny en lakaz. Mersi.
Sa larzan ki en dimoun i kontribye son konsep se ki nou pe anvizaze ki ler i ganny li 10%, nou pe koz plitar lavenir, ler i ganny 10% i pou’n fini meet enn bann kriter pou li ganny en lakaz oubyen en loan, enn bann kriter akoz i annan plizyer kriter ki kapab ganny etablir. Me ler i meet kriter byensir alokasyon lakaz i pou swivre bann prosedir ki nou konnen atraver son lotorite distrik ki a rekomann li pou en lakaz ler en lakaz i available.
Now peryod ki en dimoun i bezwen espere, ozordi ler nou pe koze nou annan nou anviron 2661 egzakt, 2661 dimoun ki pe kontribye dan home savings scheme ozordi e ladan so far i annan anviron 172 ki’n deza ganny asiste either avek en lakaz oubyen atraver en loan ki vedir i reste anviron 2400 ekek ki pou ganny asiste a la venir. Alor letan nou ti vann sa scheme, rezon nou ti fer li, enn bann rezon se ki nou ti oule ki en dimoun ler i kontribye i konnen approximately kan i pou ganny en lakaz. So la ki nou annan 2600 dimoun ki lo sistenm e ki nou anvizaze ki ant la ziske lafen lannen, i annan ankor anviron en 500 a 600 ki pou antre ki pou vedir anviron 3000 mil ekek dimoun ki seye pou en lakaz, e byensir i annan serten travay pou nou fer dan minister, en travay ki nou pe al komanse, nou’n deza komans fer serten travay preliminer, en travay ant HFC ek seksyon housing dan Minister kot nou pou analiz sa bann dimoun ki pe kontribye akoz dan lalis nou pe vwar bann dimoun ki fek ganny 18 an kontribye. Kestyon eski nou donn li en lakaz lannen prosenn akoz in kontribye. E parkont nou annan dimoun ki li i pe esper lakaz pandan 4 an, i annan 3, 4 zanfan, sitiasyon i such ki si ou ti annan lakaz yer ou ti pou donn li. So nou bezwen fer analiz sa bann laplikasyon e apre match bann laplikasyon lo bann proze lakaz ki nou annan. Nou konnen ki proze ki nou annan, prensipalman se proze Perseverans e petet ler bidze – sitiasyon i amelyore nou ava annan larzan pou lezot proze dan bann distrik. Nou pou komans en travay pou match aplikasyon avek proze ki nou a kapab dan en pozisyon pou dir avek bann dimoun vwala ou pou ganny lakaz an 2013 ou ou pou ganny an 2014 anba tel proze. Nou komit, sa dimoun i kontinyen peye e ler proze lakaz i pare i ganny allocate. Sa i en travay ki nou bezwen fer li ansanm avek lotorite distrik. Nou a fer en travay debaz lo nivo minister apre nou bezwen konsilte ansanm ek lotorite distrik pou nou tonm dakor ki wi sa bann dimoun nou pou posib pou komit, sa dimoun i annan en commitment dan son lanmen e i annan en garanti ki i pou ganny en lakaz anba tel ou tel proze, dan tel ou tel lannen. Mersi.
Bonzour toulmonn. Letan nou pe koz lo sa kontribisyon 10% mon ti ava kontan demann Minis si i satisfe ki sa lenformasyon regarding kontribisyon pe vreman ariv kot bann dimoun ki ti ava kontan ganny led avek gouvernman pou zot ganny en lakaz, si zot pe konpran wi zot bezwen kontribye e zot pe debourye pou kapab ganny sa 10% e resaman Minis in fer deklarasyon lo the real demand, bann dimoun ki pe aktyelman kontribye e i ti dir ki lafen mars zot pe ekspekte ankor 1000 a 1500 dimoun i sign up so si i ti a kapab donn nou en update lo sa sif silvouple. Mersi.
Bon mon krwar lenformasyon lo scheme pou mwan i kler, mon krwar HFC in fer en bon travay pou sansibiliz dimoun, eksplike rezondet sa scheme e ki manyer i marse e nou a rapel HFC ti pas distrik par distrik tou le 25 distrik e rezon ki nou annan 2600 dimoun ki’n sign up se ki i en proof ki dimoun i kler, dimoun i annan konfyans ki i pou ganny en lakaz evantyelman e i konpran ki i bezwen komans kontribye pou li ganny 10% ki ava permet li meet enn sa kriter pou ganny en lakaz, me parkont HFC i annan lentansyon kontinyen avek sa progranm e pou kontinyen si oule
recruit dimoun anba sa scheme e sa i ava ganny fer enpe plitar sa lannen.
Kot i konsern update, wi mon ti dir ki mon anvizaze, mon krwar ki real demand dan nou pei i anviron 3 mil dimoun ki bezwen lakaz e mon stand by sa figure akoz pou mwan letan ou analize, i pa posib ki ou an demann pou 8000 dimoun, ler ou prenon kont kantite lakaz ki i annan dan nou pei ozordi i annan 21,000 ekek. So i annan bann demann e nou konnen ler nou get database nou vwar en dimoun 18an ki napa en lakaz akoz i sitan fasil pou li apply me ler ou dir kontribye the whole rule i sanze. Pou mwan lefe ki i annan 2600 e ki nou anvizaze ankor estimate 500 a 600 mon krwar finalman i pou around 3000, 3100, mon krwar se sa nou real demand ozordi e se pou sa rezon ki prezan nou ava travay pou nou allocate bann dimoun, bann kontribiter anba bann proze lakaz. Mersi.
Onorab Prea kestyon 22.
HON NICHOLAS PREA
Mr Speaker vi ki mon kestyon in fini outdated mon ti a kontan withdraw. Mersi.
Kestyon 23 Onorab Terence Francoise.
HON TERENCE FRANCOISE
Mr Speaker eski Minis responsab pou later ek lakaz i kapab enform zabitan Anse Royale lo konbyen aplikan i annan dan distrik ki pe esper en lakaz oubyen en bout later e ki plan son minister i annan pou asiste sa bann dimoun.
Mr Speaker dapre nou database nou annan nou 237 aplikan sorti Anse Royale ki pe esper en lakaz, i annan nou 337 ki’n fer laplikasyon e ankor pe esper en kare later. Avek bi pou nou asiste bann aplikan pou lakaz, nou annan 2 sit ki nou’n idantifye dan distrik Anse Royale ki annan potansyel pou nou konstrir en serten nonm lakaz e sa se Remiz 2 ki nou annan en site ki nou krwar i kapab donn nou anviron 70 lakaz ki ava konplemant Remiz 1, e en lot sif Anfonsman sa ki li nou panse i a kapab donn nou anviron 40. Sa de proze i en proze ki ankor lo faz konsep e byensir son enplimantasyon i pou depan lo finansman akoz pou le moman nou finansman, laplipar finansman lakaz parey Lasanble i konnen nou pe deplway li lo Perseverans. Me fir an mezir ki nou bouze nou panse ki serten finansman i a ganny met a nou dispozisyon pou nou kapab fer serten proze dan distrik e si nou ganny finansman, sa de proze i a bann proze ki nou krwar nou kapab bouze de ki finansman i ganny donnen. E byensir Anse Royale parey tou distrik i pou ganny serten nonm lakaz lo proze Perseverans anmezir ki proze i bouze e bann lakaz i ganny allocate.
An sa ki konsern Landbank nou annan nou de proze landbank ki nou ti’n komanse de lannen pase me nou ti bezwen aret travay lenfrastriktir akoz kontrakter pa ti pe onor son lobligasyon e sa lannen nou’n ganny larzan pou nou proceed avek enn sa proze sa se proze Sweet Escott kot nou anvizaze ganny 21 plot later anba Sweet Escott 1 e 8 plot anba Sweet Escott 2 ki a donn nou anviron 29 plot later ki nou ava kapab asiste serten nonm dimoun Anse Royale. Apre nou annan nou proze ex Deltel ki osi ti’n komanse e nou’n bezwen arete e nou panse ki nou a ganny finansman lannen prosenn pou nou kapab kontinny sa proze e la ankor anviron 21 plot later ki anba sa de proze nou panse Anse Royale i a kapab benefisye anviron 25 plot later anba sa 2 proze pou bann dimoun Anse Royale. Mersi Mr Speaker.
Premyerman lefe ki depi 2006 in napa okenn proze lakaz dan distrik Anse Royale, eski Minis i kapab enform zabitan Anse Royale konbyen dimoun ki’n ganny asiste avek en bout later oubyen en lakaz depi 2006 e eski Minis i kapab konsider donn priyorite konstriksyon sa de proze Anfonsman avek Remiz 2 ler finansman i pare. E dezyenmman eski tou sa bann dimoun ki ankor pe espere pe kontribye zot 10% e si non, eski bann ki pa pe fer zot kontribisyon pou osi kalifye pou zot kapab ganny en bout later avek en lakaz. Mersi Mr Speaker.
Mr Speaker depi 2006 ziska la an fevriye i annan anviron 28 aplikan Anse Royale ki’n ganny asiste avek en morso later e byensir pou annan ankor ki pou gannyen anba proze Sweet Escott ki nou pou allocate plitar sa lannen. An sa ki konsern lakaz i annan 47 dimoun ki sorti Anse Royale ki’n ganny asiste avek en lakaz. I vre ki nou’n napa proze lakaz mazer Anse Royale apre Remiz 1, me i annan en de bann pti proze kot dimoun Anse Royale in benefisye e i annan 47 parey mon’n dir ki’n benefisye. Byensir pou sa de proze land bank nou deza pe fer Sweet Escott parey mon’n dir. Kot i konsern lakaz proze Remiz 2 i en proze ki nou krwar nou devret fer osito ki nou ganny finansman e byensir nou ava konsider sa ka anlinny avek lanvlop larzan ki nou gannyen e lezot priyorite ki nou ava annan.
Kot ki konsern kontribisyon byensir nou pe ankouraz otan dimoun ki pe esper en lakaz sa 237, mon napa sif egzakt pou Anse Royale avek mwan ki pe kontribye, i annan en bon nonm ki pe kontribye e nou pou kontinyen ankouraz tou sa bann ki pe espere pou kontribye ki ler nou a’n pare pou allocate zot in kapab aten zot 10% ki sa parey mon’n dir taler i ava met zot dan en sitiasyon kot zot in meet enn sa bann kriter pou zot ganny konsidere pou bann lakaz prensipalman lakaz lo Perseverans ki nou pou allocate sa lannen e lannen prosenn anba faz enn apre nou a kontinyen anba faz de pou sa lezot 1000 lakaz ki nou pou batir Perseverans. Mersi.
Bonzour Minis, bonzour, tou bann manm e tou bann ki a lekout. Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou si son minister dan sa ka i pare pou etablir bann kriter ki kler e ki i a ganny pibliye pou ki tou dimoun ki lo sa lalis i ava konnen kote i debout a any moman pandan ki i pe esper son lakaz oubyen son later, i a kapab verifye afen ki sa persepsyon ki konsiderasyon politik i ganny pran ler lakaz e later pe ganny donnen i ava ganny deal avek efektivman. E dezyenmman eski Minis i kapab dir nou lo sa de lalis, lalis lakaz ek later pou Anse Royale ki pli bokou letan ki en aplikan pe espere pou later e ki pli bokou letan ki en aplikan pe espere pou lakaz. Mersi Mr Speaker.
Mr Speaker kot i konsern kriter mon krwar i en travay ki nou’n deza komanse nou panse ki nou devret annan en sistenm enpe pli syantifik petet ki nou devret servi pou allocate lakaz kot bann point i a ganny servi, bann kriter i a ganny defini e point servi ki nou a kapab petet pli mye kapab defann desizyon ki nou pran. So sa nou pe travay lo la e nou panse ki nou a dan en pozisyon pou nou konplet sa travay plitar sa lannen.
Me mon ti a kontan fer en pwen Mr Speaker mon konnen souvannfwa nou dir ki nou kouler politik i desid si nou ganny lakaz ou non. Mon konn en kantite ka ki si nou ti servi sa kriter en kantite dimoun pa ti pou’n ganny lakaz. So i pa en konsiderasyon ki nou servi Mr Speaker, nou donn lakaz baze lo bezwen en endividi. Parey dan ka Adela St Louis nou pe ed zot akoz nou vwar zot bezwen lasistans me pa ki zot siporte.
Mr Speaker pli gran letan ki en dimoun – mon napa sif egzakt me selman sa ki mon konnen ler mon’n go through lalis, dan ka lakaz laplipar dimoun ki pe esper en lakaz i par anba 5 an. I pou annan tre pe ki parlao si i annan. Mon napa lenformasyon egzakt dan sa 237 ki ankor pe espere me selman en travay in ganny fer pou nou kapab elimin bann pli vye laplikasyon, en travay ki’n ganny fer dan en kantite distrik me mon napa sa detay dan sa 237. Mersi.
Mr Speaker mon oule demann Minis anvi ki i annan en kantite Seselwa ki ankor pe esper en morso later e mon oule demann Minis ki son Minister pe fer anplis pou kapab ogmant sa stok later leta afen ki nou kapab kontinyen asiste nou bann dimoun ki pe atann en morso later. Mersi Mr Speaker.
Mr Speaker mon krwar i polisi gouvernman pou kontinyen asiste otan dimoun ki posib ki’n fer en demann pou lakaz me parey mon’n dir plizyer fwa e mon repet ankor, nou abilite pou nou asiste, tir bann kare later e allocate i liye direkteman avek nou kapasite finansyel pou fer li. Nou annan plizyer proze land bank ki lo nou liv. I annan proze land bank ki annan potansyel donn nou de santenn kare later me pou nou kapab fer sa nou bezwen fer semen e semen pou fer i pa kout en sou, nou bezwen met lenfrastriktir, delo elekrisite e i kout larzan e nou konnen nou’n pas atraver e reform ekonomik e nou kapasite i pa such ki i permet nou devlop tou sa bann later. Me sa ki enportan se ki nou annan en plan, nou annan plizyer kare later, landrwa in ganny idantifye dan plizyer distrik me nou bezwen fer li fir an mezir ki nou resours i permet nou fer li. E byensir mon panse ki dan bann lannen ki pe vini si nou sitiasyon i kontinyen amelyore mon panse gouvernman i a dan en pozisyon pou kapab allocate enpe plis larzan, resours pou nou kapab focus lo devlopman bann later ki annan potansyel pou ganny devlope koman en landbank. I osi annan plizyer kare later lo bann zil konble ki nou konnen in ganny anonse me la ankor ou bezwen finasman pou kapab deblok sa bann later pou nou kapab asiste sa bann dimoun. So mon krwar se sa i en challenge ki nou annan. Mon krwar lentansyon i bon me i touzour selman kapab fer serten kantite baze lo kapasite ou pos. Mersi.
Bonzour toulmonn ki a lekout. Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble tou sa bann ka lakaz, later sa bann zabitan Anse Royale pou kapab ganny rezourd, eski i pe rezourd sa lo later ki’n toultan pou gouvernman oubyen lo later ki gouvernman in bezwen acquire avek bann lezot dimoun. E dezyenmman – e mon pe dir gouvernman Parti Lepep la e dezyenmman ki relasyon sa plan expo 2020 la i annan an relasyon avek problenm lakaz e later pou sa bann zabitan Anse Royale. Mersi bokou Mr Speaker.
Mr Speaker mon krwar Ex-Deltel i koz pou li menm i ti en later ki pa ti pou leta, en later ki leta ti acquire e ozordi sa later ki gouvernman in met a dispozisyon plizyer fanmiy ki’n ganny en later laba Ex- Deltel, i en zoli landrwa annefe. I annan bann zoli, zoli lakaz laba e byensir sa 21 plot ki nou pe tire i pou ankor asiste plizyer nou frer ek ser ki pe esper en lakaz. Sweet Escott osi mon konpran ti en later prive, anfet en gran nonm later ki nou’n allocate dan le pase, nou pou kontinyen allocate se bann later ki gouvernman ti acquire e si nou pa ti’n fer sa bokou nou bann frer ek ser ozordi pa ti pou propriyeter son prop lakaz, zot ti a petet ankor pe lwe lakaz.
Kot ki konsern Expo, mon krwar nou’n vwar i annan serten nonm later ki’n ganny earmark, serten kare later ki’n ganny earmark lo zil Aurore e osi Ile Soleil ki pou ganny met a dispozisyon bann dimoun ki pe esper en kare later pou zot kapab batir zot lakaz evantyelman me la ankor i pou depan lo lenfrastriktir akoz i enportan ki nou annan lenfrastriktir pou nou kapab deblok sa bann later. Mersi Mr Speaker.
Kestyon 24, Onorab Henrie.
Mr Speaker anvi ki sa kestyon in enpe vye aprezan mon’n deside withdraw. Mersi.
Nou’n ariv alafen Question Time, mon ava remersye Minis e ekskiz li ek son lekip parmi nou. Mersi bokou.
Vis Prezidan mon konpran i la, nou ava pran son Statement apre apre break nou a pran son enn de kestyon. So nou pe fer Vis Prezidan antre pour li fer son statement. E Statement parey zot konnen i annan pou fer avek bann nouvo devlopman dan sekter finansyer.
Mr Speaker, Onorab Manm Lasanble Nasyonal, ozordi Sesel nou piblik ek biznes an zeneral i ankor vwar li zeneralman difisil pou pran loan avek labank komersyal. Sa i akoz plizyer rezon, swa souvan to lentere i ankor zeneralman o, swa bann kou asosye avek loan tel ki bann fees ek commissions parey nou dir an Angle i tro for, ouswa bann kondisyon pou garanti i eksesif.
Labank Santral ti resaman konklir dan en letid ki sa bann kontrent i reprezant enn bann baryer enportan ki pe anpes nou sistenm finansyel fonksyonn efektivman e ki riske met retar dan nou devlopman ekonomik. Baze lo sa rezilta sa letid, Labank Santral ti fer plizyer rekomandasyon avek gouvernman pou sirmont sa bann baryer e anmenn plis konpetisyon dan nou sistenm banker. Sa bann rekomandasyon, si nou enplimant zot byen, i devret anmenn bokou soulazman pou piblik an zeneral e biznes dan Sesel. Sa bann mezir pou ganny pran par plizyer lenstitisyon enkli gouvernman, Labank Santral e nou sistenm zidisyer. Lezot lenstitisyon tel ki Fair Trading Commission pou kontinyen travay avek nou pou asire ki sa bann mezir i ganny respekte.
Msye Speaker avek ou permisyon, les mwan aprezan adres sa bann pwen enn par enn e enform nou Lasanble lo bann aksyon ki’n swa fini ganny pran ou ki pe ganny ekspekte realize byento.
Premye pwen i konsern bann sarz ou fees parey nou dir an Angle, ki bann labank i sarze lo loan. Gouvernman an negosiayon avek son de labank komersyal, Nouvobanq e Seychelles Savings Bank in dakor pou redwir plizyer fees ek commission ki zot sarze ler en kliyan pe pran en loan.
Premyerman i annan sa ki nou apel arrangement ou commitment fee ki en sarz ki labank i enpoze lo kliyan ler i pe pran en loan, sa pe al ganny redwir. Ozordi sa arrangement ou commitment fee i ant 1% a 2% valer sa loan. Aparti le 1 Avril sa lannen sa pou desann pou vin R500 lo loan par anba 1 milyon roupi e 0.25% pou loan parlao 1 milyon roupi. Pou nou apresye pli byen rezilta sa mezir, les mwan donn 2 legzanp; premyerman en dimoun ki pe pran en loan R800,000, en fee 2% i vedir ki ozordi i bezwen pey R16,000. Aprezan en dimoun ki pran menm sonm pou pey zis R500.
Dezyenmman, en dimoun ki pe pran en loan 2 milyon roupi lo 2% i ti pe pey ziska R40,000 ozordi, avek sanzman aparti le 1 Avril, i pou aprezan pey zis R5,000 i osi annan bann lezot fees ki pou ganny revwar. Par egzanp Labank Santral in anons son lentansyon pou abolir sa ki nou apel prepayment fee. Sa i en sarz ki labank komersyal i sarze lo balans ki reste lo en loan, si en kliyan i kit en labank pou al kot en lot labank ou senpleman ki anvi repey sa balans, Labank Santral i konsider sa koman en baryer pou konpetisyon. Ozordi kot labank gouvernman sa prepayment fee i ziska 1.5% par an lo balans ki reste.
Annou pran en legzanp en dimoun ki anvi pey en balans R100,000 ki reste lo en loan e si i reste li 5 an pou li repey sa montan. Msye Speaker 1.5% lo R100,000 pandan 5an i fer ou R7,500. Labank Santral in anons son lentasyon pou aboli sa prepayment fee konpletman ki vedir ki en kliyan pou kapab repey son balans e son peyman pou zero. Sa mezir ki pou aplik pou tou labank komersyal, prive oubyen piblik pou depann tou-d-menm lo si nou Lasanble Nasyonal i aprouv en seri amannman dan Financial Institutions Act ki mon ekspekte anmenn devan nou Lasanble.
Msye Speaker gouvernman in osi agree avek son 2 labank piblik pou revwar nou bann polisi lo bann demann ki bann lenstitisyon i enpoze lo bann kliyan ler zot pe demann en loan, sa ki nou apel credit policies.
Premyerman an sa ki konsern sekirite ou ko-lateral, ozordi bann labank i demann ant 100% oubyen 177% sekirite pou li donn en loan. Aparti le 1 Avril sa pou sanze e Nouvobanq ek Savings Bank pou zis pran sa ki nou apel en pledge oubyen en charge lo sa byen ou asset ki pe ganny finanse. Sa i vedir osi ki bann demann pou bann sekirite adisyonnel tel ki guarantor pa pou neseser dan tel ka. En lot eleman credit policy i kontribisyon ki labank i demann kliyan pou mete ler zot pran en loan. Ozordi nou bann labank piblik i demann ziska 20% kontribisyon pou en loan lakaz, ziska 40% lo loan pou en veykil e ziska 40% lo loan personnel, biznes e loan komersyal. Aparti le 1 Avril sa lannen sa bann kondisyon pou amelyore akoz dezormen kontribisyon pou swivan;
Pou bann loan personnel par anba R100,000 okenn kontribisyon pa pou neseser. Loan lakaz pou selman 5%, loan lo veykil pou selman 5%, loan pou pti biznes par anba 1 milyon roupi pou selman 10%. Pou biznes, loan parlao en milyon, sa pou negosiasyon ant labank e sa kliyan. Msye Speaker nou pa fini la, gouvernman pou byento entrodwir serten mezir pou amelyor kou e lavites tranzaksyon ki liye avek anrezistreman bann dokiman konsernan loan. Ozordi nou bezwen admet ki i annan bann defayans enportan lo sa size.
Aparti le 15 Avril sa lannen gouvernman pou rekomann en limit letan ki Registrar pou pran pou anrezistre ou release en charge. Aparti menm dat, nou pou redwir bann sarz pou fer ki i pou aprezan kout mwens pou anrezistre e release en charge.
Trwazyenmman, nou pou entrodwir prosedir ki pou fer ki i pou dezorme gratwit pou transfer en charge sorti en labank pou al lo en lot labank. Sa mezir pou konsistan avek zefor Labank Santral pou fer li pli fasil pou en kliyan sorti kot en labank pou al kot en lot labank. Anmenmtan sa pou ede entansifye konpetisyon ant bann labank. Labank Santral in osi negosye avek bann konpannyen lasirans pou fer ki aparti le 1 Avril sa lannen bann polisi lasirans ki siport bann loan pou osi kapab ganny transfere gratwitman sorti kot en labank pou al kot en lot labank. Si nou pran legzanp en dimoun ki annan en loan lakaz avek en mortgage insurance policy, ozordi ki manyer keksoz i ete, si en kliyan i anvi pey son loan ek en labank pou al kot en lot, i bezwen kennsel sa polisi ki i annan e pran en lot nouvo polisi, ki vedir i bezwen al fer en depans ekstra. Anba nouvo sistenm kliyan pa pou bezwen kennsel me olye i pou zis transfer son polisi sorti en labank pou al kot en lot labank. Byensir si i pe pran en pli gro loan ek sa nouvo labank kot kliyan pe ale, serten azisteman pou bezwen ganny fer lo polisi.
Labank Santral pou osi, aparti le 1 Avril sa lannen, entrodwir nouvo lobligasyon lo bann labank e lezot lenstitisyon ki pret larzan pou endik dan en fason pli kler e pli transparan bann kondisyon ki atase avek zot bann prodwir. Sa bann disclosure requirements parey nou dir an Angle, dapre Labank Santral i neseser akoz tro souvan bann term e kondisyon ki aplike lo bann kliyan pa kler pou zot, i annan plizyer ka kot kliyan i antre dan bann kontra loan san ki zot konpran byen bann kondisyon ki atase avek e se selman plitar ki zot realize ki si zot ti pli konpran sa bann kondisyon, petet zot pa ti pou dakor pou pran sa bann loan.
Dan sa menm lalinny Labank Santral pe osi travay lo en code of banking practice ki pou ede pli responsabiliz tou stakeholders e donn CBS en lot zouti pou li kapab mye asire ki bann labank i swiv bann best practice e ki bann lenstitisyon pa pran lavantaz lo zot kliyan.
Mr Speaker menm si in annan bokou kritik lo bann labank, nou osi rekonnet ki i annan kantmenm serten kontrent ki bann labank zot menm zot fer fas avek, nou gouvernman e Labank Santral in donn zot nou langazman ki nou pou pran nou responsabilite e pou fer li nou devwar pou nou osi anmenn sanzman ki neseser lo nou kote pou fasilit lavi tou labank
Premyerman nou rekonnet ki parfwa labank i ezite donn loan kliyan akoz difikilte ki zot fer fas avek pou zot sezi bann byen oubyen assets ler bann dimoun pa repey zot loan. Souvan sa i akoz i pran en gran kantite letan, parfwa menm plizyer lannen e de lannen pou en labank kapab ganny en desizyon avek lakour pou li kapab sezi sa asset. Gouvernman in donn son langazman pou travay avek zidisyer pou nou anmenn reform e sirmont sa defayans.
Msye Speaker labank i osi souvan ezite donn loan akoz labsans en sistenm evaliasyon kliyan ouswa sa ki nou apel en credit rating system. Sa sistenm i egziste dan tou system finansyel modern e i en zouti tre enportan ki ed labank evalye risk. Zeneralman plis ki labank i kapab evalye nivo risk, plis i pou fasil pou zot pran en desizyon pou donn en loan oubyen pa donn en loan dan en fason vit. Labank Santral pou byento entrodwir lareg neseser ki pou permet etablisman en credit rating system, sa a permet bann labank partaz lenformasyon lo bann kliyan ki pe rod en loan pou zot kapab mye etablir kredibilite sa kliyan, en tel sistenm pou osi endirekteman protez kliyan kont tandans pou andet zot a en nivo ki ensoutenab pou zot menm.
Msye Speaker mon pou aprezan pas lo lavant par dan bann labank piblik. Gouvernman i an se moman pe negosye avek International Finance Corporation, en lorganizasyon anba kontrol Labank Mondyal pou envestir dan Nouvobanq. Sa ki nou pe serse dan sa negosiayon se ki International Finance Corporation i fer en lenvestisman 20% koman equity. Nou lobzektif se repozisyonn Nouvobanq. IFC i annan en repitasyon enternasyonal. Ansanm avek International Finance Corporation, Nouvobanq pou kontinyen sa demars pou devlop son kapasite enstitisyonnel, anmenn plis prodwir e moderniz son loperasyon. Gouvernman i ekspekte termin sa negosiasyon pa plitar ki sa lannen.
Aparti le 15 Avril, gouvernman pou vann 40% son par dan labank Savings Bank, par pou ganny ofer premyerman a bann anplwaye sa labank e tou account holder, setadir tou dimoun ki annan en kont avek Savings Bank. Par ki pa ankor vann apre ki dealine i ganny fikse pou ganny ofer avek piblik an zeneral.
Msye Speaker mon pou pas aprezan lo DBS. En nouvo manda pou DBS, en nouvo lalwa ki gouvern DBS pou reflekte son nouvo manda pou ganny entrodwir boner an Zanvye e 2012. Tou-d-menm nou pou enplimant serten aksyon imedyat pou moderniz labank DBS. Son nouvo manda pou ganny vize ver pti e mwayen antrepriz dan serten sekter devlopmantal byen definir e serten proze ki annan risk ki labank komersyal normalman pa pou pare pou finanse. Anvi sa onivo risk dan sa bann domenn, to lentere i ekspekte pli o ki labank komersyal. An retour, labank komersyal pou kapab finans bann pti proze ki a mwen risk. Sa i demontre rol ki DBS e labank komersyal pou annan anver kanmarad. Deza an Mars DBS in aret aksepte loan pou refinansman. En nouvo polisi pou ganny adopte ki pou limit finansman DBS a selman 6 milyon roupi avek sonm adisyonnel pe ganny fer lo en baz pari passu, setadir si en loan i 8 milyon roupi, DBS i pran sa 6 e sa 2 milyon i ganny finanse par labank komersyal. A’n adisyon, board pou aprouv en polisi pou alinny to lentere lo en nivo ki soutenab pou donn DBS posibilite pou kapab fer son loperasyon.
Management DBS pou ganny amelyore atraver bann progranm pou ogmant son kapasite, risk management framework, sa labank pou osi ganny ranforsi. Desizyon pou reform DBS e amelyor son rol konplemanter viz-a-vi bann labank komersyal pou ganny akonpannyen par en nouvo scheme spesyal pou bann pti e mwayen biznes ki pou ganny entrodwir par bann labank komersyal ki apartenir a gouvernman. Sa scheme ki pou ganny enplimante aparti le 1 Avril sa lannen, pou target bann pti e mwayen biznes avek en sonm ziska 1 milyon roupi ki pou kapab ganny akse avek lalinny kredi spesyal pou bann dire pli lontan ki bann loan ordiner ki lezot labank i donnen.
Anba sa nouvo scheme, term repeyman pou ant 5 a 7 an, to lentere pou pli favorab, i pou selman 6.5%. Sa scheme i konsistan avek lobzektif gouvernman pou amelyor kontribisyon pti e mwayen biznes dan devlopman nou lekonomi.
Msye Speaker mon pou aprezan pas lo HFC. Nou pe osi travay lo en nouvo stratezi pou moderniz HFC. Labank Santral pou zwe sa rol regilater pou siperviz HFC.
Mr Speaker mon pou aprezan pas lo sekter finansyel dan offshore. Sesel pou kontinyen son zefor pou ogmant la transparans dan sekter finansyel offshore. Anlinny avek sa, diskisyon pe kontinyen avek global forum on transparency and exchange of information for tax purposes avek bi adres serten febles ki’n ganny idantifye. Parey zot okouran, en nouvo Companies Act ki adres serten konsern ki’n ganny souleve pandan peer review in ganny drafte e sirkile a bann stakeholders kle pou zot input. I ekspekte ki sa morso lezislasyon pou ganny soumet avek nou Lasanble Nasyonal tre byento.
Labank Santral in komans prosedir pou vin en manm lorganizasyon offshore group of banking supervisors, nou’n komans enplimant serten rekomandasyon ki’n ganny fer atraver en global forum peer review resaman. Sa i enkli serten sanzman sibstansyel dan kad lezislasyon, premyerman parey mon dir nesesite pou annan en nouvo lalwa lo bann konpannyen.
Dezyenmman lentrodiksyon en nouvo regilasyon lo revenue administration ki koz lo exchange of information with third countries anba Revenue Administration Act ki Lasanble ti aprouve ki pou adres nou devwar pou esanz lenformasyon avek bann third countries. Parey zot konnen, progre pou obtenir bann lenformasyon lo tax, i osi enkli en lagreman resan ki cabinet in aprouve e ki nou ekspekte sinyen avek La Hollande e 6 pei skandinav.
Twazyenm, en nouvo lalwa lo International Corporate Service Providers ki pou klarifye abilite lotorite pou demann serten dokiman e lenformasyon ki relevan lo bann konpanyen offshore.
Katriyenm, en nouvo International Trust Act anvi ki sa enn ki an plas an se moman i bezwen annan modifikasyon pou anmenn li azour ki pli apropriye pou annan en nouvo Act a’n antye.
Senkyenm, en nouvo lalwa pou entrodwir en Financial Services Commission ki pou reflekte en logmantasyon dan rol e plizyer responsabilite ki SIBA i annan. Pou ranforsi son bann aksyon aktyel, sa nouvo lalwa pou enkorpor bann aksyon aktyel SIBA ki ogmant transparans e nesesite en nouvo lalwa dan sa direksyon.
Msye Speaker, ser Manm Lasanble Nasyonal, reform dan nou sekter finansyel sa dernyen lannen in entans me rapid e zot in anmenn nou lwen. Me parey zot konnen, travay i la, i ankor annan travay devan nou.
Msye Speaker gouvernman ti fer en langazman avek nou Lasanble Nasyonal pou nou rekapitaliz Labank Santral. Mon ti a kontan enform Lasanble ki nou’n fer li e sa ti ganny fer Desanm lannen pase. Nou’n enzekte 188 milyon roupi koman nou responsabilite pou nou recapitalized nou Labank Santral. Labank Santral ozordi Msye Speaker in osi redinamiz li koman en lenstitisyon modern, solid e ki annan kredibilite.
Plizyer mezir in ganny pran pou ranforsi gouvernans e latransparans atraver amelyorasyon dan bann sistenm kontrol e odit entern e sa ti ganny konfirmen par en rapor resan lo safeguard assessment par fon moneter enternasyonal.
Lo kote sipervizyon e reglemantasyon, Labank Santral in devlop enn bann meyer sistenm sipervizyon banker parmi bann pei ki pe devlope. Pli boner sa lannen, en lekip sorti dan departman money and capital markets kot fon moneter enternasyonal an kolaborasyon avek labank pou devlopman lafrik ti servi model labank santral Sesel lo banking supervision ki en risk based system koman en case study. Aprezan lanfaz pe osi ganny mete pou ranforsi kapasite pou sipervizyon nou sekter lasirans. Pli resaman Labank Santral i met an plas nouvo lareg lo klasifikasyon loan e lo konsantrasyon loan pou anpese ki en labank i pret tro son larzan a en sel kliyan ki en keksoz ki a risk.
Parmi bann lamannman ki pou ganny prezante avek nou Lasanble Nasyonal, Labank Santral pou fer en lamannman dan provizyon ki pou permet devlopman nouvo prodwir finansyel dan Sesel tel ki leasing avek hire purchase.
Labank Santral pe menm etidye posibilite anmenn sa ki nou apel Islamic Banking parey i deza leka Moris avek Kenya. Sa pou anmenn en lot alternatif pou biznes e osi ede ranforsi konpetisyon. Osi dan konteks reform dan sekter finansyel, Labank Santral pe kontinyen moderniz sistenm peyman. Pandan sa lannen CBS i ekspekte otomatiz son sistenm clearing pou bann cheque. Ozordi sa i ganny fer dan en fason manual me tou sa pou byento en keksoz le pase. Benefis se pou ogmant lavites ki bann cheques i ganny cleared.
CBS i ekspekte konplet modernizasyon son sistenm peyman pandan lannen prosenn avek etablisman en real time gross settlement system, sa i vedir ki bann peyman pou kapab ganny fer lo en baz kontinyel e lo en tan reel.
Mr Speaker Sesel i bezwen en stock exchange, deza plizyer laplikasyon pou en licence pour en stock exchange in ganny resevwar. Akoz ki nou pei i sitan pti, nou konsider li sifizan pou annan zis en licence pou le moman me akoz ki i annan plizyer parti ki enterese e pou asire ki sa prosesis i ganny fer dan latransparans e ki Sesel i ganny li loportinite pou swazir meyer propozisyon posib san ki nou tay avek keksoz, gouvernman in deside pou fer sa prosesis par tender. Alor dan bann semenn ki pe vini SIBA pou lans sa ki nou apel en request for proposal, apre sa en komite nasyonal ava ganny etablir pou swazir meyer propozisyon pou Sesel e lekonomi Sesel.
Mr Speaker i lanvi e lentansyon nou gouvernman ki tou ava anplas disi lafen sa lannen e ki nou rev pou en Seychelles stock exchange i ava en realite disi boner lannen prosenn. Labank Santral pou ant la e lafen lannen enplimant plizyer lezot mezir ki pou asiste sa prosesis pou rann nou sistenm banker pli efikas, met anplas bann kondisyon neseser pou entansifye konpetisyon dan sa sekter. Dan bann semenn ki pe vini, Labank Santral pou lans en seri progranm pou mye edik e sansibiliz piblik lo sa size. Sa progranm i devret ede pou nou empower konsomater e ed zot mye konpran zot drwa e mye kapab evalye bann prodwir ki bann lenstitisyon finansyel isi Sesel i ofer zot. Sa pou ed zot kapab fer en meyer desizyon ki dan zot prop lentere.
Pou terminen Msye Speaker e tou Manm Onorab nou Lasanble Nasyonal, koman Minis Finans mon annan gran konfyans ki nou reform dan sekter finansyel i dan en bon direksyon, ki bann nouvo polisi e mezir ki mon’n anons avek zot pou amelyor lavi nou pep, pou amelyor biznes an zeneral, pou ogmant kwasans ekonomik, pou kree plis lanplwa pou nou Seselwa afen ki nou kree plis prosperite pou tou Seselwa. Mersi
Nou ava adjourn ziska 11.15.
Nou a komans pran kestyon. Onorab Derjaques.
Onorab avan mon donn ou laparol, mon ti oule, lo non Lasanble Nasyonal, ofer mon kondoleans senser a Onorab Charles de Commarmond, en Manm nou Lasanble, parey nou konnen son manman fek passed way. So aksepte mon kondoleans Onorab lo lapar Lasanble Nasyonal.
Nou a kontinyen e mon ava envit Onorab Derjaques.
HON. ANTONY DERJAQUES
Mr Speaker lo lapar SNP nou osi nou ofer nou kondoleans pou lanmor manman Onorab De Commarmond.
Mr Speaker eski mon kapab demann Vis Prezidan; premyerman lo Mortgage Insurance Policy ki bann labank i demande ki ou tir en mortgage ki apepre 5% valer sa loan ki ou pe pran. I pa’n kler Vis Prezidan akoz ou’n mansyonnen ki sa 2 labank gouvernman; Savings Bank avek Nouvobanq pou prezan demann zis en charge ouswa en mortgage selman ou’n still mansyonnen ki pou ankor annan transfer sa Insurance Mortgage Policy, eski sa 2 labank, Nouvobanq ek Savings Bank pou retain, savedir pou gard zot polisi ki zot demande ki bann creditors, bann ki anvi loan i bezwen annan en Mortgage Insurance Policy. Mr Speaker anvi ki …..
Onorab, mon annan mwan en lalis la deza, so mon pou tant pou restrikte kestyon a enn. I’ve got a lot of people.
Mersi Mr Speaker me selman i preski enposib.
Yes mon konpran ou. Mon a demann Vis Prezidan pou reponn sa kestyon silvouple.
HON DERJACQUES
Mon a demann dezyenm..
Non, non Mon lalis i gran. Nou bezwen manage time, I’m sorry about that. Lanmen i kontinyen leve tou.
Msye Vis Prezidan.
VP DANNY FAURE
Mr Speaker, Onorab Derjaques, an sa ki konsern Polisi Lasirans, si en loan pe ganny transfer sorti kot en labank pou en lot labank, bann dimoun dan lasirans in aksepte ki nou fer li dan en fason pli fasil ki pa afekte kliyan. Me si ou pe pran en loan aprezan ou montan ou loan pou ogmante, then pou annan enpe lazistaz.
An sa ki konsern mortgage, sa i direkteman lye avek Registrar parey mon’n dir. I annan osi bann fees ki enpe o laba e sa nou pe anons tou son bann rediksyon apartir Avril pou piblik Seselwa okouran. Mersi.
Mr Speaker mersi. Mon pe demann Vis Prezidan eski sa reform pe osi pran kont bann presyon ki serten labank komersyal pe konmela enpoz lo zot kliyan pou al fer zot dokiman legal kot serten avoka oubyen noter ki sa i swa sa labank e ki sa fre pe ganny peye par bann kliyan zot menm. Mersi.
Sa reform dan sekter finansyel i en reform fondamantal pou lekonomi pei e wish gouvernman se ki tou dimoun nou korpore e nou fasilit lavi nou dimoun, nou pep e biznes an zeneral. E mon napa bann sif egzakt konbyen bann noter pe sarze, me mon ekspekte ki sa osi zot ava pran li zot responsabilite pou osi angaz zot parey tou bann stakeholders pe angaze pou kapab reviz enpe sa bann detay. Mersi.
Mersi Mr Speaker. Mon’n note dan prezantasyon Minis in koz lo CBS, gouvernman avek sa 2 labank ki gouvernman i annan par ladan. Me selman i annan Lasosyasyon bann Banker ki an mazorite zot son bann manm i sorti dan bann labank komersyal e an prive sa bann dimoun i dout whether sa bann sustainability, sa kalite proposal ki gouvernman pe met devan. Eski Minis i kapab reasir nou poudir vreman zot annan backing Lasosyasyon Banker on Board vizavi sa ki ou’n fek anonse bomaten? Mersi.
Msye Speaker Lotorite Gouvernman enkli Lotorite Labank Santral nou’n depans en kantite letan pou diskit avek tou bann labank. Mon’n ganny sans attend plizyer sa bann meeting kot mon’n met pozisyon gouvernman. E premye seri mezir an term fer desann bann to lentere ti ganny anonse par Prezidan Larepiblik le 18 Zen lannen pase. Nou’n vwar ki 2 labank gouvernman in swiv, osi nou’n vwar ki in annan serten bann azisteman ki lezot labank in swiv. Me i enportan ki we go all the way si nou anvi vreman atenn sa bann gran lobzektiv ki nou pe dir. Lo kote monetor e lo kote fiskal i kler ki tou labank i kapab fer li. Me parey ou konnen i annan serten labank ki ganny kontrole par zot headquarters or Sesel me nou konvenki avek persuasion zot pou fer li me mon osi konvenki ki marse pou anmenn zot pou kapab aziste e si zot pa aziste zot pou perdi kliyan. E mon krwar ki si zot kapab aziste dan en fason vit avek marse, zot ava reste dan konpetisyon. E napa okenn krent ki napa larzan oubyen ki bann labank pou al ver fait. Labank i annan sifizaman larzan akoz lekonomi Sesel la ozordi i swaf pou annan nouvo larzan pou fer ki sa masin lekonomi i marse. Mersi.
HON. CLIFFORD ANDRE
Mersi Msye Speaker. Mon ti a kontan demann Vis Prezidan si sa poursantaz 5% an referans avek sekirite, collateral ki’n ganny anonse pou loan lakaz i aplikab irespektiv sonm ki en endividi pe pran pou li fer son lakaz, oubyen si i cap a en serten sonm larzan ki i pran pou loan lakaz. Mersi.
Labank i konnen ki bann sonm ki normalman bann kliyan i pe rode e zot a kapab fer distenksyon ant en lakaz oubyen en guest house me selman zot konnen ki savedir konbyen i koute en lakaz. Mon dir sa akoz mon krwar i enportan akoz souvannfwa sa bann konfizyon i annan. Pou nenport amount ki ou pe al fer en lakaz, dan toulede labank kontribisyon personnel i dezorme 5%.
Minis ou’n fini reponn? Onorab David Pierre.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon’n antann Minis koz lo HFC. HFC ozordi pe donn en loan maximum bann kliyan R500,000. Sitiasyon Sesel ozordi i such ki avek R500,000 ou pe kapab vreman fer en lakaz, eski ler zot pe revwar loperasyon HFC, eski zot pe konsider pou ogmant sa sonm ki HFC i donnen? E anplis, eski zot pe osi konsider bes enn pti gin lentere ki HFC i sarze ki ozordi i mon krwar 7%. Mersi Minis.
Msye Speaker HFC i bezwen borrow larzan lo commercial market ki an retour apre i loan avek kliyan. E son repayment i lonterm, i annan serten son bann loan ki’n ganny garanti par gouvernman Sesel.
Me dezorme dan konteks en reform fondamantal kot lenstitisyon finansyel i konsernen, HFC i pa zis en lakonpanyen lakaz, i annan lobligasyon finansyel e i enportan ki sa stratezi ki pe ganny diskite e ki nou a kapab finalize disi lannen prosenn, i pou met HFC dan en pozisyon ki kapab pli byen zer son sitiasyon finansyel e son bann lobligasyon ki’n annan avek piblik Seselwa. Ozordi son lentere in desann parey zot konnen e nou ekspekte i kapab maintain sa lentere over sa peryod letan ki nou ladan, nou osi krwar ki avek bann sanzman ki nou’n anonse, lezot dimoun ki son mwayen i plis i ava annan en swa pou li al dan bann labank komersyal avek bi ki HFC i kapab si oule annan mwayen pou li kapab vreman target son kliyan ki vreman tonm dan sa kategori pou li kapab ganny son loan. Donk 2 keksoz. Sa stratezi se en stratezi pou revwar son loperasyon, konsantre enpe lo son bann finance pou evite ki’n arive dan Lanmerik i ariv Sesel, fer sir ki sa zanmen i arive Sesel, ki i pa poz okenn risk on the banking sector, ki piblik Seselwa i kontinyen benefisye avek HFC parey i ete ozordi. E tousala pe ganny fer dan sa konteks reform fondamantal ki nou pe fer dan sa sekter. Mersi.
HON. MARIE-LOUISE POTTER
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon ti a kontan demann Vis Prezidan pou eksplik nou Lasanble ki lenpakt ekonomik ki sa bann mezir ki’n anonse pou annan dan Sesel e lo bann nouvo loportinite tou Seselwa pou gannyen ki oule envestir Sesel pou kapab fer li a’n akor avek Vizyon 2020.
Non i kler ki pou ki nou kapab kontinyen annan krwasans ekonomik i enportan ki lekonomi Sesel i marse. Me pou ki lekonomi Sesel i marse bann biznes e bann endividi an zeneral i bezwen annan access avek affordable resours. E se sa ki pe trangle nou lekonomi ozordi e se sa ki nou anvi rezourd.
E nou mezir e polisi ki’n anonse i pou ouver en nouvo sapit pou lekonomi Sesel. I pou fer sir ki biznes ki anvi annan akse – pti biznes, akoz ler mon pe dir pti biznes, nou pe dir bann biznes ki’n ganny definir anba lalwa reveni, ki zot bann turnover i anba 1 milyon roupi Sesel. Zot pou kapab annan access avek 1 milyon roupi lo en to lentere 6.5% e zot repeyman lo term 5 a 7an. E mon vwar sa i bon, zot pou kapab fer zot biznes, zot pou kapab kree lanplwa. Me osi nou annan lezot kalite biznes ki ozordi zot to lentere i 13 a 16%. Apartir le 1er Avril bann gro biznes, bann mwayen biznes ki anvi pret larzan avek Nouvobanq avek Savings Bank, to lentere lo sa bann loan pou en single digit; 9%. E tousala pe al ed lekonomi Sesel. Donk nou’n met zouti. Ler nou dir, met oksizenn dan lekonomi Sesel, pa zis mete, kree sa striktir, sa lanvironnman atraver labank pou ki dimoun i kapab annan access.
Pou bann Seselwa e Manm Lasanble Nasyonal ki’n ganny sans al get expo, parey zot konnen, polisi gouvernman se ankouraz plis Seselwa pou envestir. Pou annan en kantite loportinite konkret. I pa bann rev. Konkret. Bann proze konkret ki Seselwa ki annan bann proze ki viyab i anvi envestir, konsevwar son bann proze me son lanpesman se parey nou ete ozordi. Me sa ki nou pe fer la, i pou kree sa loportinite pou li annan access avek finansman, pou li kapab fer son bann proze. E sa set en gran loportinite pou biznes Seselwa e pep Seselwa an zeneral pou li kapab lwil sa masin ekonomik akoz mwan dan mon kapasite koman Minis Finans mon lizye i lo en sel keksoz la mwan, i lo krwasans ekonomik. Si napa krwasans, lekonomi pa pou agrandir e nou pa pou annan plis loportinite pou dimoun. Si nou kapab maintain krwasans ekonomik lekonomi i ava grosi, sa gato ki nou pe toultan koz lo la i ava agrandir plis, nou ava partaze pou tou Seselwa. Pli gro gato. Fer grosi sa gato pou plis Seselwa benefisye. Mersi.
HON. TERENCE FRANCOISE
Mersi Msye Speaker. Msye Speaker mon ti a kontan demann Minis si bann dimoun ki’n fini ganny loan, oubyen ki loan in fini aprouve avan le 1er Avril ki annan bann sekirite adisyonnel, bann securities tel parey guarantor and so on, si i tonbe otomatik oubyen eski zot pou kapab al retir sa bann lanpayaz lo zot lagreman menm bann dan bann lezot labank komersyal parey bann prepayment fee, si zot kapab al renegosye, al retir sa bann zafer. Mersi.
Prepayment fee pou selman kapab ganny fer dan labsans en nouvo lalwa. E sa nouvo lalwa pe vin devan Lasanble Nasyonal. Ennfwa ki sa i ganny fer, i pou en lobligasyon lo tou labank dan Sesel. La ozordi nou pa pou kapab enplimant prepayments fee dan labsans en kad legal. Fodre sa kad legal i la pou nou kapab fer li. Enn.
Dezyenmman, i responsabilite tou kliyan pou zot al kot zot labank pou zot diskite akoz nou napa detay nou e sa se bann dosye konfidansyel. Nou pa annan access avek sa bann dosye konfidansyel. Nou swe se avek sa nouvo lanvironnman labank osi i fer letan pou koze.
HON. MITCY LARUE
Mersi Msye Speaker. Msye Speaker mon ti a kontan demann VP si apartir le 1er Avril sa zenn Baie Ste Anne ki anvi aste en pti masin koup zerb pou li fer son pti biznes pou nepli bezwen met sa kontribisyon personnel oubyen annan li en guarantor pou li ganny son pti loan. Konmsi donn nou enn pti pe plis detay lo la pou benefis sa bann zenn ki anvi antre dan en pti biznes oubyen kontinny zot pti biznes. Mersi.
Pou sa zenn Baie Ste Anne oubyen sa zenn ki sorti dan nenport distrik dan Sesel si i deza dan enn pti biznes ouswa i pe al dan en pti biznes e ki son zouti travay i tonm dan en kategori mwens ki R100,000 dezormen apartir le 1er Avril labank Savings Bank e Nouvobanq pa pe obliz li donn en kontribisyon, son kontribisyon i zero silvouple. Mersi.
HON. JANE CARPIN
Mersi Mr Speaker. Mon kestyon pou Minis i koumsa: prennan kont ki bann mezir ki Minis in vin avek in dir i viz pliz-oumwen ver zis 2 labank; Savings Bank avek Nouvobanq. E nou pou vwar sa 2 kategori kliyantel ki pou benefisye. Eski Minis i kapab dir nou si par egzanp lezot labank komersyal i tenir zot polisi parey i ete, zot pa anvizaze al ver sa bann mezir, si son Minister i annan lezot mekanizm alternativ pou ki laplenn i nivo pou tou lezot kliyantel lezot labank silvouple. Mersi.
Bann gran mezir anterm polisi ki pou annan sanzman dan bann lalwa, tou labank pou bezwen swiv. Bann gran mezir ki reflekte nouvo polisi anterm lasirans, tou labank pou bezwen swiv. Bann gran ki annan laplikasyon lo Registrar tou labank pou bezwen swiv. Bann mezir kot nou pe ankouraz bann labank annan sa ki nou apel en Investment Portfolio pou kapab ed bann pti biznes i swetab ki lezot labank i osi fer. I swetab. Nou ankouraz zot fer li. I bon pou lekonomi Sesel. I osi swetab ki bann mwayen biznes ki ozordi to lentere i ant 13% a 16% ki pou afekte bann dimoun, i swetab ki sa bann labank i fer en revizyon lo zot to lentere. Me nou dan prezans en marse, en marse lib, i pa en marse lib konplet, nou oriyant nou anver en market economy e ki bann labank pou bezwen aziste. Me nou nou pou kontinyen travay pre avek Central Bank e Central Bank pou kontinyen travay ek tou bann labank pou nou al dan sa direksyon. I enportan ki nou al dan sa direksyon. E fodre pa ki sa bann labank ki annan en mantalite pran tou larzan e finans zis ennde, sa pa bon pou lekonomi Sesel. Si i annan 25 milyon, partaz sa bann 25 milyon ant 6 lezot konpannyen Sesel ki serye e ki anvi travay dan sa pei.
HON. TERENCE MONDON
Mr Speaker Vis Prezidan in koz lo sa transformasyon Sekter Finansyel e enn bann fakter ki mon konsider esansyel dan sa nouvo lanvironnman se lenfrastriktir, lenformasyon teknolozi ek kominikasyon, e sirtou la nou pe mazin stock exchange ki esansyelman enportan pou annan bon sistenm kominikasyon e lesanz lenformasyon. Eski Vis Prezidan i satisfe ki nou annan sa kapasite lenfrastriktir ozordi pou permet sa transformasyon dan sa Sekter Finansyel parey nou anvi ozordi. Mersi Mr Speaker.
Nou napa bann kondisyon ideal. Si tou keksoz i al byen, fibre optic i pou enn sa bann nouvo enfrastriktir pou kapab ed sekter finansyel dan sa pei akoz zot link up avek en sistenm global mondyal dan lafason ki nouvo teknolozi anterm lezot pei i fer, dan en fason vit, larepons vit, e annan data lo bann kliyan enternasyonal e lo kliyan isi lokalman. Me se en keksoz ki pe ganny adrese par Labank Santral Sesel pou fer sir ki tou bann labank i ogmant zot nivo enformatik ek teknolozi pou ki nou kapab atenn enn sa bann lobzektif ki nou’n trase. Mersi.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker resaman Gouverner Labank Santral ti fer serten lanons lo serten polisi moneter fas a logmantasyon enternasyonal dan pri komodite e avek bi pou kontrol lenflasyan dan nou pei, ti annan kot bann labank ti pou bezwen ogmant zot minimum reserve requirements ki an prensip vedir ki kapasite bann labank pou ofer bann fasilite kredi pou redwir. E fas avek Statement Vis Prezidan lo sa bann nouvo devlopman dan sekter finansyel, eski Vis Prezidan i kapab dir nou si sa i pa reprezant dan limenm en kontradiksyon? Mersi.
Non i pa reprezant en kontradiksyon. Polisi moneter Labank Santral i pe viz lo nivo lenflasyon dan lekonomi Sesel. E koman enn son bann mezir pou anpes en increase dan lenflasyon i bezwen fer sa ki nou apel mop–up liquidity. E enn bann lenstriman, i bezwen aziste minimum requirement e sa i ganny fer an term deposit. Ozordi pou ‘x’ amount larzan ki ou met dan labank, Central Bank i met en poursantaz. E sa poursantaz ozordi i 10. Apartir le 1er Avril poursantaz pou ogmante pou vin 13. E bann lenformasyon ki nou annan; sa en mezir i bon, i pou ed lenflasyon, me anmenmtan i pa pou afekte nouvo polisi ki gouvernman in anonse ozordi. Mersi.
Msye Speaker avek sa bann sanzman ki Vis Prezidan in koz lo la pli boner, nou konnen i annan en kantite nou bann dimoun ki pou vin devan pou sezi bann loportinite ki pe ganny mete a zot laport, mon ti a kontan demann Vis Prezidan ki pozisyon likidite an se moman dan bann labank komersyal. Mersi.
Msye Speaker gouvernman pa pe pret larzan labank. Si gouvernman ti pe pret larzan labank nou pa ti pou kapab fer sa bann lanons ki nou’n fer ozordi. I vedir ki gouvernman pe behave, gouvernman pe tenir son polisi fiskal.
Dezyenmman, pozisyon likidite dan Sesel ozordi i 450 milyon likidite dan labank Sesel. Avek lanons ki Gouverner Labank Santral in fer, en parti sa bann milyon pou ganny retire dan sistenm e ki apartir Avril lekonomi Sesel i annan available 288 milyon la. 288 milyon i la pou prete. I la. I available pou biznes, pou lekonomi Sesel, fer marse nou lekonomi. Donk nou pa pe fer sa bann lanons avek sak vid, lanons pe ganny fer avek en disiplin ferm lo lekonomi Sesel. E Minis Finans i kapab dir ou konbyen larzan i annan akoz i son responsabilite enform piblik Seselwa e Lasanble nenport ler ki sitiasyon e lendikater lekonomi Sesel. E sa lenformasyon ki mon kapab donn zot. Mersi.
HON. COLIN DYER
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker si mon’n konpran byen dan lanons Minis in dir poudir Nouvobanq ek Savings Bank pou okenn loan ki okenn kliyan i anvi pran pou fer biznes, pou envestir, pledge oubyen mortgage pou ganny pran lo senpleman sa area oubyen whatever ou pe fer as a biznes. Eski Minis i krwar poudir sa i pou fer li pli fasil pou en kliyan ganny en loan avek labank? E si par azar in vin pli fasil, dizon mon’n pran en loan pou mwan pran en kanmiyon 10 tonn ki kout en kantite larzan, mon pa en bon peyer, mon’n pas letan san pey labank, e arrears in akimile lo mon loan, suddenly labank i bezwen fer bann prose pou sezi sa ki mon annan, sa asset pou kapab vann pou ganny back son larzan e ler in vann, dan ka en transpor ki annan depresiasyon lo la i pa kapab vann pou recover amount ki in prete avek labank, eski labank pou napa drwa pourswiv sa kliyan pou li recover sa sonm ki i bezwen lo lezot asset ki i annan? Oubyen dan ka ki i napa asset, labank pou perdi avek en kliyan, i pou perdi larzan. Annefe i pou vin en katastrof pou labank. Ki pozisyon?
Nouvo pozisyon i koumsa. Nouvo pozisyon anterm bann nouvo polisi avek bann lalwa ki pou vin devan Lasanble Nasyonal, nou apel sa bann hire purchase oubyen bann lease. En dimoun par egzanp, i ti a kontan envestir dan en kanmiyon 10 tonn, i al kot en konpannyen. E sa konpanyen i dir be ok lo la mon ti a kontan en down–payment 10% oubyen 15% e ki alafen, 5an, 6an, sa – i annan en masin la, i pa fair ki mwan koman en endividi mon bezwen vreman travay pou mwan pey labank tou le mwan sa nivo ki i pe demann mwan. E sa in arive. E lefe ki sa in arive, i pa ankouraze ki nou kontinny sa pratik going ahead. Se pou sela ki bann lalwa pou sanze pou nou entrodwir en nouvo sistenm. E mon krwar sa nouvo sistenm pou ed en kantite dimoun ki se swa ou a fer li lo bato, ou a fer li lo lekipman, ensidswit, i ava marse.
Now pou bann dimoun ozordi ki dan sa kategori, toulede labank parey nou pe dir pwen depar se dyaloge akoz nou pa oule touy dimoun ki dan biznes, me nou osi anvi ki dimoun ki dan biznes i konnen ki ler ou antre dan biznes ou pran bann risk parey Lonorab i konnen, ou pran bann risk. Prezan ou bezwen obeir, ou bezwen pey ou bann lobligasyon. Donk nou ekspekte avek sa bann lanons ki nou’n fer, nou bann kliyan i ava vwar li dan en pozisyon pou al labank pou negosye e sirtou si zot dan bann sekter kle ki pe ed devlopman Sesel.
Me labank limenm li ki konn son kliyan plis ki nou. Nou nou konn sa landrwar ki sa Seselwa pe envestir e ki lenpakt i annan dan lekonomi Sesel. Lala nou pozisyon. Mersi.
HON. JOSEPH FRANCOIS
Mersi Mr Speaker. Kestyon pou Minis se ki, eski Minis i osi anvi revwar polisi lo sekirite an relasyon avek bann loan DBS parey i pe fer pou Savings ek Nouvobanq par egzanp an term guarantor avek personal contribution? E ki nouvo rol CCA pou annan dan sa lanvironnman ki i pe koz lo la?
CCA napa nanryen ki sanze. Parey zot konnen, CCA i ganny finanse antyerman atraver bidze pei. Sa lannen nou’n met 20 milyon dan bidze. E sel sanzman se ki CCA dezormen i pa administre sa larzan, i pa ni monitor, se DBS ki’n ganny donnen sa responsabilite. E nou’n fer li byen. Lannen pase ti annan en Memorandum of Understanding ant Minister Finans avek DBS. Atraver bidze nou met larzan, nou donn zot, e se zot ki manage sa pou nou. Donk lo sa kote napa nanryen ki’n sanze.
Dezyenmman anvi tou sa bann lanons ki nou’n fer, i responsabilite Board pou etidye bann nouvo polisi ki nou’n anonse. Me selman mon ti a kontan eksplik en keksoz. DBS ki’n ganny kree anba en lalwa pou plis ki 20an, avek sa sitiasyon ki nou vwar dan labank komersyal, in bezwen take on board tou kalite keksoz, take on board. E i pa fair pou DBS.
Si nou anvi devlopman, si nou anvi annan devlopman dan lapes parey toultan mon tann zot koze, si nou anvi annan devlopman dan manufacturing, dan tourizm e ki nou konnen sa bann devlopman pou kree lanplwa, e ki pou annan en gran lenpakt lo kwasans ekonomik Sesel, nou pa kapab demann sa bann envestiser pou repey dan en lespas 8an. DBS ti ganny konsevwar at the time pou li fer sa ki nou pe dir la ozordi. Ou vini, ou pran en loan pou devlop dan lapes, dan lagrikiltir, dan tourizm, ki pou annan en devlopman, ki pou enpakte lo lanplwa e kwasans ekonomik, ou bezwen fer sir ki son peryod repeyman i pa kapab akoursi. Ou bezwen prolonz sa. The risk is yours. E gouvernman Sesel i vini i kapab akt koman en guarantor. E anplis ki sa gouvernman Sesel i kapab al andeor Sesel e koz avek BADEA, FDB, EIB, OFID, Shelter L’Afrique pou kapab ganny sa ki nou apel a line of credit pou donn DBS e ki DBS i pret nou bann envestiser Seselwa at a very low interest, Long–term. E se sa ki nou dir nou bezwen repozisyonn DBS, revwar son manda. E pou nou revwar son manda mon bezwen retourn kot zot avek en lalwa pou nou kapab fer sa. Me anmenmtan DBS pa pe zis esper Minis Finans fer sa. Nou’n dir li aziste e i pe al aziste serten son bann polisi. Mersi.
Mersi Msye Speaker. Premyerman Msye Speaker mon felisit gouvernman pou sa bann mezir, sa i reflekte mon demann dan letan diskour bidze ki mon ti demande.
HON. DE COMMARMOND
Kestyon se ki eski Vis Prezidan i kapab enform nou Lasanble si Labank Santral i kapab les li lib pou en kliyan pran en Mortgage Insurance Policy direk avek bann konpanyen lasirans oubyen atraver brokers olye ki sa labank i fors sa kliyan pran en Mortgage Insurance Policy avek limenm li sa labank parey serten labank pe fer konmela? Mersi.
Si serten labank pe pratik sa, mon ava fer li mon devwar pou mwan atir latansyon Gouverner Labank Santral. Sa ki nou anvi, nou bezwen fasilit keksoz, nou bezwen fer keksoz pli fasil pou dimoun. Parey mon ti dir an Desanm nou bezwen tir sa bann lanpayaz ki la, serten bann keksoz ki la. Nou bezwen revwar sa bann zafer. Nou pa bezwen fer keksoz difisil pou dimoun. Nou pa bezwen touy biznes avan ler biznes i kontinyen. I pa zis en sanzman lalwa, i pa zis en sanzman polisi, the change of the mindset. E the change of the mindset parfwa i ganny fer ki ou vini ou enpoz serten mezir ki enpe vit, enpe bann lalwa ki mon krwar ki nou pe anmenn devan la pou kapab aziste.
Me la ozordi lekonomi i lo sa staz ki i anvi sa resours. Mersi.
HON. RAMKALAWAN
Mersi bokou Mr Speaker. Mr Speaker vi ki bann labank e la nou pe koz prensipalman sa 2 labank gouvernman, prensipalman zot fer zot larzan atraver bann loans lo lakaz e dan biznes. E la ki Minis in anonse ki tou sa bann charges kot zot ti abitye anmas R16,000 zot pou anmas R500, kot zot ti abitye anmas R40,000 zot pou anmas R5,000. Tousala pe diminyen. Eski Minis i kapab donn nou Lasanble, vi ki limenm in anonse ki i konn tou bann sif, ki egzakteman bann actuaries in prozekte ki bann labank pou perdi e ki mannyer zot pou kapab reste soutenab koman bann labank pou kontinyelman fonksyonnen e donn bann loans e tou? An term sif mon ti ava kontan Minis i dir avek nou ki bann actuaries in prozekte. Mersi bokou.
Msye Speaker Balance Sheet bann labank i solid. You look at the Balance Sheet, Number 1; Balance Sheet bann labank i solid. Nouvobanq parey zot konnen in pey leta Sesel dividend lannen pase. Nou prozekte i pey dividend sa lannen. Savedir toulede labank zot solid. Savings Bank li i pa’n pey dividend me nou’n vwar en kantite mouvman Corporate Business ki pe sorti MCB, Barclays, pe al devan Savings Bank. Sa bann keksoz, mezir ki ou pe fer la, ler biznes i vini e i annan access avek larzan, larzan ki la, larzan i la li, sa larzan ki la – i bezwen fer travay sa larzan, i pe travay lo sa larzan akoz i annan en kantite bann depozit, i annan en kantite bann lorganizasyon i met larzan dan Savings Bank. Par egzanp Social Security i met depozit dan Savings Bank. Larzan i bezwen travay, se ou pe amelyor sitiasyon. E pli i travay, plis dimoun ki pou vini, ensidswit. Savedir sa bann charge ti eksesiv. E pou li i minimum. Savedir enn, i pa ti ni devret annan sa. E si i tire i pa ni fer li tranble. Savedir the Balance Sheet of our banks, solid, napa problenm. Nou fek annan en stress test ki Central Bank in fer avek IMF in fer, so nou bann labank i tre solid. Napa nanryen pou nou enkyet, ni la ni alavenir. Napa problenm.
Me sa ki enportan, e mon ti a kontan dir, nou Seselwa avek sa lanons, nou pa zis kapab dir ok be mon pe vin labank, mon annan en proze. Labank pou asize i pou regard si ou proze i viyab avan ki sa labank i donn ou larzan. Nou pa kapab dir be ou zis antre dan labank Savings, ou demann 3, 4 milyon ou pou ganny li koumsa. Pa koumsa sa. Bann mezir pou aplike. Me i rol nou labank pou assess the impact. Donk Onorab Leader Lopozisyon, mon kapab dir ou ki Balance Sheet nou bann labank i ok, Nouvobanq avek Savings. Sa bann mezir pou ankouraz lekonomi Sesel e sa mezir pou fer ki bann labank i fer plis larzan. Lekonomi pou fer plis larzan, e lekonomi pou benefisye. Mersi.
Msye Speaker mersi. Msye Speaker avek sa bann mezir ki VP in anonse, mon ti a kontan demann li ki pou arive avek bann sitiasyon ozordi kot bann labank pe fors en kliyan pou zot al fer zot dokiman legal kont en Avoka ki zot zot swazir menm si sa kliyan i annan son prop Avoka oubyen Noter ki pare pou pran zot bokou pli bon marse e parfwa menm pou nanryen, parey mon bon zanmi obor mwan parler i fer, kot serten sa bann labank pa pe permet sa arive. Mersi.
Well mon krwar se en sitiasyon ki demann regard ladan. En sitiasyon ki labank pou revwar, en sitiasyon ki bann Noter Seselwa zot ava revwar. Me selman nou ava kit sa avek zot e mwan mon ava fer li mon responsabilite pou mwan atir latansyon Gouverner Labank Santral lo en tel size. Mersi.
HON. BERNARD GEORGES
Mersi Mr Speaker, set en Avoka ki pa travay pou okenn labank ki pe demann sa kestyon.
Mon kestyon i enn pti pe diferanm i al lo Companies Act ki Minis in promet nou nou pou ganny enn byento. E mon kestyon senpleman Minis se vi ki sa draft sa lalwa ki’n ganny sirkile in atir bokou latansyon e bokou kritik sorti kot sirtou bann Avoka avek bann Kontab, eski Minis Gouvernman i pare pou revwar sa draft, pran konsey si i neseser avek bann expert enternasyonal, e osi ekout bann stakeholders lokal ki pou travay avek sa lalwa ler i pase, dan en fason ki ler i vin devan nou Lasanble set en lalwa osi parfe ki posib e osi akseptab pou bann dimoun ki pou travay avek li demen.
Relevance. Minis si ou santi i annan en relevance, I’m not an Expert. …Ok Minister? Si i ok ek sa.
Yes, Msye Speaker mon pou welcome sa akoz nou anvi en Companies Act ki modern. Nou pa oule sanz lalwa akoz fodre nou sanze, nou anvi sanz lalwa akoz konteks in sanze. Me selman nou osi anvi en lalwa ki kapab reflekte tou bann lenkyetid ki egziste on the domestic market e osi lo marse enternasyonal.
E mon ava fer li mon devwar pou mwan diskit avek Speaker nou Lasanble Nasyonal e rod sa mekanizm pou nou kapab travay ansanm lo en lalwa tre modern ki tou dimoun i a tonm dakor avek. Mersi.
Sa ti dernyen kestyon. Mon oule remersye Minis pou son Statement e osi eskiz li e son teknisyen parmi nou.
E nou ava adjourn ziska 2er apremidi.
Bonn apremidi tou dimoun prezan. Nou annan nou en Private Member’s Bill, National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Bill 2011, e sa pe ganny prezante par Deputy Speaker, Onorab Wilby Lucas. Sa Bill parey zot konn tre byen in deza vin devan Lasanble me ti ganny tire lo en teknikalite e mon satisfe ki in swiv tou bann prosedir anba Standing Order. E donk alor mon a demann en motion for second reading.
Mon move ki National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Bill 2011 i ganny lir en dezyenm fwa.
Okenn ki segonde.
Mr Speaker mon pou segonn sa mosyon.
Bon mon ava envit Hon. Lucas pou entrodwir sa Bill.
Mr Speaker, Manm Lasanble Nasyonal ozordi mon pou eksprim mwan avek sa lafyerte e loner pou prezant sa proze delwa National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Bill 2011 ki pou lobzektif ranplas sa enn lalwa anba tit the People’s Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Act ki’n la depi 1975, 36an pase.
Mr Speaker enn bann rezon pou anmenn en nouvo proze delwa e ranplas sa enn vye akoz serten provizyon dan sa vye lalwa i pa an konformite avek serten provizyon nou Konstitisyon e osi serten laspe travay nou Lasanble ki’n anbark lo en prose reform 2an pase dan nou lenstitisyon.
Mr Speaker sa proze delwa ki devan nou Lasanble pe mentenir bann lobzektif e prensip fondamantal ki ti egziste dan sa vye lalwa ki en konponan prensipal fonksyonnman Lasanble Nasyonal. Sepandan, bann lamannman pe adres konformite parey mon’n dir an linny avek nou Konstitisyon ki pli presizeman lartik 77 ki koz lo legzistans Lasanble Nasyonal, lartik 104 ki fer provizyon lo bann komite Lasanble Nasyonal, e lartik 83 ki koz lo lofis Speaker e Deputy Speaker. Lezot lamannman pe propoz ranforsi bann penalties pou serten lofans tel ki lenterferans avek temwen ki komite Lasanble i somonn pou vin donn levidans, osi prezant fo dokiman avek komite Lasanble.
Mr Speaker anba seksyon 17, 18, 21 ek 25 lanmann R2000 ek R5000 sa lamannman pe propoze ki i ogmante pour li vin R50,000. Tandis ki seksyon 22 ki koz lo koripsyon oubyen bann pratik ki pa etik, li sa lofans son lanmann pe propoze sorti R15,000 pou vin R500,000, tandis ki sa santans 5an maksimonm prizon pa pe sanze.
Mr Speaker parey mon’n fer resorti ler mon ti komans mon prezantasyon, sa proze delwa i annan en lenportans mazer pou fonksyonnman e travay Lasanble Nasyonal. Dan son premye parti nou vwar bann privilez e proteksyon ki Manm Lasanble Nasyonal i gannyen konpare avek bann lezot lenstitisyon e sa i enkli liminite kont bann prose legal.
Tou resaman nou’n reviz versyon nou Standing Orders 1994 e met li a zour avek nou sirkonstans ek legzizans aktyel e osi met a’n aplikasyon nou rules of procedure ki diriz bann travay komite, ki tou le de dokiman son konteni Mr Speaker i laspirasyon sa proze delwa ki mon pe prezant avek Lasanble e zot konplemant son fonksyonnman.
Alor Mr Speaker mon pe demann nou Lasanble pou donn zot sipor e laprouvasyon sa proze delwa. Mersi.
Deba i ouver. Okenn dimoun ki oule entervenir? Mon annan Onorab Charles.
Mr Speaker sa Bill devan nou ozordi National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Bill, 2011 prezante par Onorab Lucas i laprev ki ler nou donn nou letan koman en komite, nou pran nou responsabilite anver nou travay, nou lenstitisyon, an retour nou kapab prodwir bon rezilta.
Mr Speaker sa Bill i annan pour bi amann the National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Act 1975 an konformite avek provizyon Konstitisyonnel an relasyon avek Lasanble Nasyonal. I pe osi rektifye swa bann defayans e met li azour avek realite ozordi. Sa lalwa ki gouvern privilez liminite pouvwar Lasanble Nasyonal i osi en zouti travay vreman enportan, i en size ki tou Manm Parlman i devret vin pli ofe avek.
Mr Speaker nou nou dan Lasanble pou reprezant lepep, e lepep osi i bezwen rekonnet ki nou bezwen annan serten privilez, serten liminite e pouvwar pour nou kapab deservi nou rol koman zot reprezantan byen.
Mr Speaker manm piblik zot osi zot vwar e zot aksepte ki wi bann Manm Parlman zot bezwen plis ki sa proze delwa pe ofer zot dan zot desarzman zot responsabilite anver zot elektora. Me tro souvan zot santi e zot pa donn nou ase, oubyen montre nou sa respe ki nou bezwen akoz latitid serten Manm Parlman. Piblik i ganny lenpresyon ki Manm Parlman i servi zot bann privilez tel ki freedom of speech pou swa ensilte oubyen denigre lezot zot bann koleg. Zot servi non dimoun ki napa nanryen pou fer avek sa Lasanble.
Mr Speaker dimoun pa kontan e pa valoriz sa fason oubyen konportman sa bann Manm Lasanble ki par ler, menm ler zot pe adres bann dimoun zot krwar ki tou dimoun i bezwen annan menm lopinyon politik. Nou bezwen aret donn dimoun lenpresyon ki isi anndan nou toultan dan en battle field atraver nou bann deliberasyon ki nou fer. Parfwa nou donn lenpresyon en latmosfer distre e lwen avek size ki pe ganny trete
Mr Speaker avek en proze delwa parey sa enn ki devan nou, i pa zis pou donn nou bann privilez me osi pou kontrol lafason ki nou bezwen fonksyonnen.
Dan en demokrasi i byen ki tou dimoun i donn son pwennvi. I byen ki sakenn de nou i annan en lopinyon. I byen ki nou partisip dan bann deba politik e i byen ki nou fer sa byen menm, me nou bezwen fer li avek responsabilite, senserite lonnekte e dan respe pour nou lenstitisyon.
Mr Speaker piblik i osi bezwen konnen ki anlinny avek sa proze delwa ki devan nou ki donn nou privilez e liminite nou osi annan lezot bann prosedir ki gid nou avek nou lenstitisyon tel ki nou lareg Standing Order e nou code of conduct. Mr Speaker mwan mon personnelman krwar ki si nou zwe nou rol byen, nou portre nou koman bann vre reprezantan lepep, lepep pou sanz zot latitid anver nou. Me si nou kontinyen avek nou latitid lakizasyon, laenn anver nou menm, dimoun pou kontinyen kree serten persepsyon lo nou.
Sa lalwa devan nou i en bon lalwa, i donn Lasanble Nasyonal e bann Manm Parlman serten privilez, limilite e pourvwar parey mon’n dir pou fer zot kapab desarz zot responsabilite byen. I sifi alor ki nou dan nou Lasanble e osi lezot lenstitisyon nou met nou azour avek nou lalwa e servi li byen.
Mr Speaker permet mwan pran sa pti moman partikilye pou pas enn pti pe lo bann privilez, bann liminite e pouvwar sa Bill devan nou. Part 2 i koz lo privilez Lasanble Nasyonal e son bann zofisye, 3 i pe koz lo levidans, 4 Mr Speaker pou mwan i sa morso dan sa lalwa ki mon pli annan respe akoz i tret bann size vreman enteresan ki merit latansyon nou tou. Dan sa morso i tret size lofans e penalti, i koz lo size koripsyon e pratik ki pa etik. Dezobeisans i en lot lofans, en size ki isi dan sa Lasanble nou tann bokou koz lo la.
Mr Speaker part 5 i tret miscellaneous kot tou sa bann zafer piblikasyon e raportaz i ganny trete. Parey mon’n dir Mr Speaker sa lalwa i en bon lalwa, i tret tou. Si nou met nou azour e met li an pratik byen.
Mon swe alors se ki apre ki nou lamannman in pase, i tre neseser e enportan ki en bon progranm ledikasyon i ganny inifye pou edik tou dimoun, tou lenstitisyon e bann partner konteni sa lalwa. Tro souvan en lalwa i pase dan Lasanble me apre ou pa tann nanryen lo la e menm ganny inyore. Parey nou tou nou konnen i malere ki parfwa lezot lenstitisyon ki bann partner nou lenstitisyon pa respekte bann mezir nou lalwa e pa met a’n aplikasyon. Mr Speaker parey mon’n dir, bi sa lalwa se pou amann the National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Act 1975 an konformite avek provizyon konstitisyonnel an relasyon avek nou Lasanble Nasyonal pou rektifye okenn defayans e met li a zour avek realite ozordi. Sa lalwa i en bon lalwa ki mon pou donn tou mon sipor. Pou terminen mon ti a kontan ankor ennfwa felisit Standing Order Committee pou zot bon travay e Onorab Lucas pou son bon prezantasyon. Mersi Mr Speaker.
Mr Speaker les mwan premyerman komans par dir avek Onorab Charles ki sa lalwa pa en amendment, it’s a repeal and it’s a new law altogether. Nou pa pe zis amann sa Privileges, Immunities & Powers Act 1995, me si i regard lo seksyon 35 i ava vwar it is being repealed and replaced by a new law altogether.
Mon ava osi nek zis pran kot Onorab Charles in koze letan in dir ki malerezman i annan bokou lalwa ki pase e apre sa nou oubliye. Zot ava rapel ki semenn pase letan nou ti pe koz lo SBC Act mon ti fer resorti ki 18an plitar se la ki nou catch up avek sa ki nou devret fer. E pour sa nouvo lalwa i menm zafer ankor. We are 18 years late parski se 18an plitar dan Trwazyenm Repiblik ki nou a pe repeal the People’s Assembly, People’s Assembly ti fini avek lentrodiksyon miltiparti dan Sesel. Me nou nou 18an an retar parski se zis 18an plitar ki nou a pe retir the People’s Assembly e nou a pe met li National Assembly. So ankor ennfwa petet i vre sa ki Onorab Charles i dir, i annan en kantite lezot keksoz ankor dan sa bann diferan lalwa ki nou bezwen regarde.
Me selman Mr Speaker mon anvi eksprim en pti gin dezapwentman avek Onorab Lucas dan prezantasyon son Bill. Onorab Lucas in prezant sa Bill konmsi ou a krwar in asize kot li en zour Dimans apremidi in ekrir sa Bill e la prezan i a pe prezant sa Bill avek nou. Mon krwar ki i enportan, i enportan parski i nou lalwa sa pour nou ozordi rekonnet travay ki diferan dimoun in fer pourki sa Bill i vin devan nou Lasanble.
Premyerman mon krwar ki i enportan pou rekonnet sa korperasyon avek UNDP, se atraver finansman UNDP ki nou ti ganny sa larzan pour nou kapab anploy en konsiltan pou kapab re-regard sa lalwa e met li azour e apre sa pour nou kapab travay lo la. Mwan mon ti ava kontan osi, atraver sa korperasyon avek UNDP, rekonnet travay ki manmzel Azarel Ernesta koman Sekreter sa komite Standing Orders i ti fer. E Standing Orders Committee ki ti regard sa lalwa e tou e balans enpe keksoz e nou konnen ki poudir dan bann meetings ki ti annan bann diferan drafts ki ti annan tousala bann amannman isi ti en painstaking work. E nou koman manm Standing Orders Committee letan nou ti vini, letan Standing Orders ti zwenn nou ti zis ganny en nouvo draft avek bann koreksyon. Alor mon krwar i enportan pour nou met lo rikord osi devosyon e profesyonalizm avek ki Manmzel Ernesta ti travay koman Sekreter Standing Orders. Me apre byensir mon krwar i enportan pou met lo rikord devosyon Standing Orders Committee, pou regarde pou fer koreksyon pou fer tou bann soz e la mon ti ava dir spesyalman kontribisyon ki Onorab Bernard Georges ti fer, e mon krwar ki nou tou lo sa komite nou ti vwar ki sete Onorab Georges ki ti pas bokou letan pour li met keksoz ansanm pour li balanse avek sa lespri legal ki i ti annan. E nou tou koman bann manm nou ti fer nou kontribisyon nou osi tou e finalman nou’n ganny sa Bill.
Alor sa Bill ki devan nou obviously i la parski Standing Orders Committee ki en Standing Order anba Konstitisyon in donn son stanp final ki poudir i oke. Alor mon krwar ki sa bann keksoz koumsa i enportan pour nou mazinen. Me mon krwar ki parey bann lezot lalwa ki nou’n pase oubyen bann SI, Standing Orders limenm li ti vin en SI, mon krwar ki i enportan pour nou petet pran kont lenportans ki sa bann diferan komite i annan.
E la Mr Speaker mon anvi dir ki parfwa Standing Orders Committee avek bann lezot komite dan Lasanble petet i annan bokou lezot travay ki nou kapab fer me ki pa pe vreman ganny fer. Par egzanp letan mon regard zis listwar Standing Orders Committee ant ‘93 avek ‘98 Standing Orders Committee ti aktiv e sete sa komite ki ti prezant e prepar premye Standing Orders ki Lasanble Nasyonal ti ganny dirize anba. Me malerezman pou de Lasanble, Lasanble ‘98 to 2002 e apre sa 2002 ziska 2007 Standing Orders Committee ti zis en komite lo papye avek en Chairman e avek manm. Pandan sa de Lasanble Lasanble, Standing Orders Committee pa ti fer okenn meeting, i pa’n zwenn en sel fwa. Sete zis an 2007 ki Standing Orders Committee ti reganny en souf lavi e byensir parey nou’n dir avek sa kolaborasyon avek UNDP la Standing Orders Committee in vreman fer travay e se pour sa rezon ki nou’n ganny en nouvo Standing Orders 2009 e la ozordi nou ganny National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Bill 2011.
I enportan pou mwan dir ki tou bann komite Lasanble i bezwen kapab fer son travay. Me selman i pa vo lapenn ki Lasanble i fer travay e apre sa bann ki sipoze raport lo travay Lasanble i pa fer li byen. Parski si nou annan nou bann lalwa e apre sa letan SBC pou fer raportaz lo Lasanble i pou fer li dan en fason ki fo, mon krwar ki i defeat the purpose. Case in point semenn pase, semenn pase nou’n ganny nou en gran raportaz lo SBC lo sa ki ti arive dan Lasanble e SBC i anmas nou Standing Orders Order 48(4) e sel keksoz ki i vwar, olye lir the whole section of 4 i vwar on receiving from a Member so suspended a written expression of regret deswit SBC i dir fodre ki Manm ki’n ganny named i prezant en regret, san ki i kontinyen poudir ki sa mosyon i ava for the discharge of the order of suspension ki si en manm i anvi apre ki in ganny named i anvi retourn dan Lasanble e pou discharge sa suspension la i ava ekrir a letter of regret e Lasanble i ava discharge sa suspension si non i servi son sispansyon e apre sa i rantre dan Lasanble.
So parfwa se sa bann pti pti keksoz ki nou bezwen ganny li byen, parski si nou ekrir keksoz dan nou Standing Orders oubyen dan sa lalwa ki nou pe pase ozordi me selman apre sa, keksoz i ganny raporte dan en lot fason e i donn piblik en lot lenpresyon mon krwar ki i defeat the purpose of travay ki nou fer. Donk lefe ki mwan mon’n asiz lo sa komite ki’n regard sa lalwa obviously mon pou dir ki i annan nou sipor me selman mon ti ava fer en pledwari avek bann dimoun ki pou ekrir nou Lasanble parey Onorab Charles in dir, tou dimoun ki annan anything pou fer avek nou Lasanble regard byen what this institution is all about. E sa lenstitisyon i pa parey Minister Housing ki bomaten in dir avek nou zot pe travay lo en set regilasyon lo ki manyer pou zot donn lakaz oubyen later. Nou dan Lasanble i annan bann written laws ki eksplike ki manyer sa Lasanble i sipoze fonksyonnen. E in fact mon kit sa bann la parski i annan ankor bann lezot e i pou entere pour nou regarde ki manyer konmsi nou mete sa bann keksoz a’n aplikasyon. E tou nou bann pti liv i an ble, Code of Conduct for Members, Dress Code, Rules of Procedures pou dan komite, e apre sa la i annan en lot pti pti li i an blan Code of Conduct for the Secretariat. Tousala se bann keksoz ki la. In fact National Assembly depi 2007 i annan li en kantite lenstriman e sa bann lenstriman i enteresan pou vwar ki manyer zot ganny met a’n aplikasyon. I ti pou bon pourki tou bann dimoun ki annan pou fer avek Lasanble Nasyonal zot ganny sa posibilite pour zot regard tou sa bann keksoz pourki letan zot fer zot raportaz zot raportaz i accurate e anplis ki sa letan zot zot raportaz i accurate i ava osi ed bann Manm to rise to the standards ki kominote i demande.
Alor Mr Speaker avek sa detrwa mo mon osi mon pou eksprim mon sipor e mon espere ki sa nouvo lalwa I ava ed Lasanble Nasyonal pour li kapab desarz son responsabilite pli byen ankor koman sa lenstitisyon ki reprezant lepep Seselwa. Sel lenstitisyon ki tou son Manm in ganny elekte swa direkteman oubyen proporsyonnelman e nou nou sipoze reprezant lepep Seselwa. Alor mwan osi tou mon azout mon sipor e mon swete ki nou ava kapab fer tou sa ki dan nou abilite pour fer li mars pli byen. Mersi.
Mersi. Kanmenm si self praise is no praise mon krwar ou ti dwatet met lo rikord travay ki Speaker osi in fer vizavi tou sa bann zafer, the UNDP Project and everything.
HON RAMKALAWAN
Letan mon’n nonm Lasanble, travay ki Lasanble in fer, the fact ki the Speaker is the embodiment of the Assembly i sous-entendu e se pour sa rezyon ki mon’n nonm en manm staff parski i reprezant Lasanble e byensir UNDP.
All right. Onorab Nibourette.
HON ROY NIBOURETTE
Msye Speaker, Manm Lasanble Nasyonal bonzour. Mr Speaker ozordi i en zour ki pou mark en nouvo listwar nou Lasanble Nasyonal. I fer dezyenm fwa ki Lasanble Nasyonal i pran linisyativ lo en Bill ki apre i pou form parti en lalwa. Mon dir ki i pou mark listwar akoz san dout parey nou’n tann dir nou Lasanble pou aprouv sa enn Bill.
Dan nou sistenm repiblik avek en rezim prezidansyel se normalman brans gouvernman legzekitif ki inisye en lalwa ouswa en amannman dan en lalwa. Apre ki nou Lasanble in aprouv sa bann lalwa, legzekitif i egzekit li si in ganny assent par Prezidan la Repiblik.
Msye Speaker apre ki sa Bill i ganny aprouve i pou rol zidisyer pou egzekit li. Plito Mr Speaker se nou prop lenstitisyon ki’n pran linisyativ pou anmenn sa Bill. Sa proze delwa ki devan nou i enn ki’n overdue. Lontan ti’n ler pour nou Lasanble pas en lalwa ki kouver nou privilez, liminite e pouvwar bann Manm ki konpoz nou Lasanble. Ziska ki sa lalwa i pase, privilez, liminite e pouvwar nou Lasanble nou trwazyenm Repiblik i ganny kouver anba lalwa depi 1975 parey nou’n tann dir. Sa i vedir en lalwa kan Sesel pa ni ti menm vin ankor endepandan. E nou ti pe fer lalwa pou trwazyenm Repiblik kan nou menm nou nou ti pe ganny kouver anba en lalwa ki ti menm avan premye Repiblik.
Msye Speaker sa i en kontradiksyon dan limenm akoz nou lenstitisyon ki reprezant modernite ti pe ganny gouvernen par en lalwa ki ti pe reprezant lepase. Avek sa proze delwa nou pou dir orevwar People’s Assembly Act 1975 e nou pou dir byenveni National Assembly Act, 2011.
Msye Speaker alor i pou nou responsabilite pou fer li vin enn kot nou tou nou dakor avek kolektivman. Rezon ki mon dir sa Msye Speaker se ki i adres nou e nou lenstitisyon, alor nou bezwen santi nou konfortab avek. Privilez nou parlman ki sa Bill pe demande i permet sa lenstitisyon ek son bann Manm pou fer zot travay san menas ouswa enterferans sorti an deor. Sa se drwa absoli ki neseser pou egzekisyon nou fonksyon. Privilez i en tenm enfortine, i plito eksplik lavantaz spesyal plito ki proteksyon spesyal.
Msye Speaker i annan de eleman kle dan privilez parlmanter. Premye se freedom of speech, vedir la liberte pou koze. Laliberte pou koze, pou fer deba dan bann proceeding nou parlman pa devret zanmen ganny impeached ouswa ganny kestyonnen devan en lakour. Sa i vedir ki okenn Manm Parlman pa devret ganny sarze ouswa prosekite pou nenport kwa ki i dir koman parti proceedings nou lenstitisyon ek son bann komite. Sa privilez i osi asire ki en Manm i kapab koz lo non bann dimoun ki’n elekte li dan son distrik san rezervasyon lo zot problenm. I osi enportan pou note ki nenport ki dimoun ki donn levidans ek en komite Lasanble i osi annan proteksyon absoli sa menm privilez.
Mr Speaker permet mwan pou dir ki dan en ka resan en dimoun Langleter ti esey anmenn en Manm Parlman an kour pou devwal lavi sosyal son fanmiy pandan proceeding parlman. Me lakour Eropeen pou drwa imen ti rekonnet drwa sa Manm Parlman e ti rezet sa akizasyon. However laliberte pou koze i ganny limite pou prosedir Lasanble Nasyonal.
Dezyenm eleman Mr Speaker se laliberte pour nou lenstitisyon regle son prop zafer. Sa i vedir ki personn napa drwa kestyonn prosedir nou lenstitisyon. An pratik i vedir ki validite ki nou lenstitisyon i fer koman pas en lalwa ouswa amann en lalwa pa kapab ganny kestyonnen par okenn lezot body apard ki nou Lasanble Nasyonal. Apard ki Lasanble Nasyonal i pas en lalwa ouswa en lamannman dan en morso lalwa ki anti konstitisyonnel, e sa i pou responsabilite lakour konstitisyonnel pou deal avek. Striktir tel parey nou Standing Order Committee i kapab regle nou prop zafer.
Mr Speaker i enportan pou note ki en Manm i kapab fer konplent lo privilez en lot Manm si i santi son drwa in ganny afekte dan prosedir Lasanble e sa i reste dan lanmen Speaker ouswa lezot striktir ki egziste dan nou lenstitisyon pou pran desizyon lo la. Privilez laliberte pou koze i osi protez prosedir nou lenstitisyon dan lentere piblik. Me anmenmtan nou privilez i pa enn ki san limit menm nou
Konstitisyon lartik 102(6) i donn en sitwayen sa right of reply letan i santi ki en Manm Parlman in abiz son privilez dan Lasanble Nasyonal. Sirtou ler sa Manm i fer en remark ki pa apropriye lo li. Lesey pou enterfer avek prosedir nou Parlman ouswa en lot body esey enterfer ouswa esey retir en Manm Parlman letan i pe perform son travay i ganny konsidere koman contempt. Contempt i osi enkli disturb en sitting Lasanble Nasyonal. Donn fo levidans par en temwen ouswa tret en Manm Parlman pour sa ki in dir dan Lasanble. I osi enkli tret en temwen pour sa ki in dir devan en komite Lasanble Nasyonal sirtou bann levidans. En contempt i kapab ganny aplike lo en Manm Lasanble. Par egzanp si en Manm i esey leak lenformasyon lo dokiman en komite si i pa ankor vin ofisyel, osi si en manm i esey pran larzan an retour pou demann kestyon ouswa vot wi ouswa non lo nenport kwa dan Lasanble.
An rapor ek sa Msye Speaker mon ti a demann nou Lasanble Nasyonal pou met an plas en komite ki a annan responsabilite pou manage standar e privilez nou lenstitisyon e son Manm. Se pour sa rezon ki mon deplor bann aksyon fer par enn de Manm nou Lasanble pou demann zidisyer pou regle zafer Lasanble Nasyonal. Mon swete Mr Speaker ki zidisyer pa tonm dan sa pyez osi byen ki mon swete ki bann Manm i servi striktir tel parey nou Standing Order Committee pou regle nou prop zafer avek konsiderasyon sa nou komite ki mon fek propoze.
Manm Onorab atraver ou Mr Speaker koman enn dan sa 3 brans gouvernman nou Lasanble Nasyonal i endepandan. Se sa lendepandans ki fer li vin efektiv letan i kapab ranforsi son bann desizyon. Byensir i pa en pouvwar zidisyer dan nou pei me i enportan pour tou dimoun konnen ki nou lenstitisyon i annan en pouvwar koman en lakour lalwa.
Mr Speaker se dan sa konteks reform rol Lasanble ki sa Bill i merit ganny vwar. Lasanble Nasyonal i annan en fonksyon enportan dan nou demokrasi. I osi enportan Mr Speaker ki bann medya parey fek ganny dir i bezwen komans annan plis respe pour nou Lasanble Nasyonal e aret ekrir tou sort kalite mansonz e fer tou sort kalite demagozi lo nou lenstitisyon ek son manm. Alor tou dimoun ki esey mank respe pour nou Lasanble Nasyonal par enterfer avek serten temwen ki Lasanble in summon oubyen esey mislead Lasanble dan zizman par prezant fo dokiman, dezorme konnen ki zot pe pran en gro risk. Par ogmant penalti par bann ki enterfer avek dimoun ki Lasanble i apele koman temwen oubyen bann ki prezant fo dokiman dan sa Lasanble sa proze delwa pe ranforsi rol Lasanble koman en lakour.
Sepandan Msye Speaker nou konn tre byen ki en lalwa i osi efikikas ki sa bann dimoun ki’n met li a’n aplikasyon i reprezant li.
Alor mon ti a profit sa loportinite pou mwan demann tou dimoun pou re-realiz lenportans nou Lasanble Nasyonal e donn son bann manm respe ki sa lenstitisyon i merite. Mon pou osi egalman demann Manm nou lenstitisyon pou annan enpe plis respe pour nou lentitisyon e nou bann koleg akoz sa pou ed nou pour nou ganny plis respe an deor ki nou merite. Mon dir sa Mr Speaker akoz malerezman dan lepase in annan bann lensidan kot bann Manm pa’n azir a la oter lestim nou Lasanble Nasyonal. Alor i enportan koman bann Manm Lasanble Nasyonal ki annan privilez, liminite e pouvwar nou azir dan en fason ki montre ki nou merit sa privilez, liminite e pouvwar.
Mon pou siport sa Bill Msye Speaker akoz nou lenstitisyon i reprezant la volonte lepep. E la volonte lepep napa personn ki annan drwa mank respe pour la volonte lepep. Avan mon terminen Mr Speaker mon ti a kontan osi remersye tou sa bann dimoun, mon bann koleg Lasanble, bann staff ki’n donn zot letan pou fer sa Bill parey i ete ozordi. E mon demann tou dimoun pou donn son sipor lo la. Mersi Mr Speaker.
HON ANTHONY DERJACQUES
Mr Speaker mon anvi dir avek tou bann Onorab ki akoz i annan sa seksyon 33 ki pe mars avek seksyon 19 ek 28 mon pa pou kapab vot an faver sa Bill annefe mon pou vot kont sa Bill. Akoz?
Mr Speaker premye pwen, mon toultan krwar dan checks and balances. Savedir egzekitiv i ganny kontrole par lakour ek Lasanble. Lakour i aplik lalwa ki Lasanble i pase e Lasanble a son tour i ganny supervise anba Supreme Court e anba Konstitisyon nou pei. Annefe dan son bann polisi e objects and reasons the mover of sa Bill in dir ki sa Bill introduces new provisions in conformity with the constitutional provisions relating to the National Aseembly.
Mr Speaker mon al drwat lo seksyon 33 pou mwan eksplike akoz mon krwar ki sa seksyon e alor sa Bill i ekstrememan danzere pour la demokrasi ek lalwa isi Sesel. Seksyon 33 i dir; Neither the Assembly, the Speaker nor any officer shall be subject to the jurisdiction of any court in respect to the exercise of any power conferred on or vested in the Assembly, the Speaker or such officer by or under this Act. Referans avek bann Manm Lasanble Nasyonal nou komans avek seksyon 19. Seksyon 19 i dir ki en dimoun annefe nenport dimoun ki komet sa bann lofans ki enkli
(1) pa donn levidans,
(2) ler i en temwen i misconduct son lekor devan enn nou bann komite,
(3) I cause en obstruction ouswa disturbance dan precincts of the Assembly,
(4) Shows disrespect in speech or manner towards the Speaker, or commits any other act of intentional disrespect
Sa i en lofans.
Prezan nou al get seksyon 28. Seksyon 28 i enkli en Manm Lasanble, a member is a member of the National Assembly. Where a member commits any contempt of the Assembly, whether specified in section 19 or otherwise. Savedir section 19 i vedir en Manm Lasanble Nasyonal par egzanp anba seksyon 19(d) en Manm Lasanble Nasyonal shows disrespect in speech or manner towards the Speaker sa i amount to contempt of court. Ki son penalti, contempt of the Assembly, ki son penalty?
The Assembly may by resolution either direct the Speaker to reprimand such member or suspend a member from the service of the Assembly for such period as it may determine. Par anba li i dir ankor sa period shall not extend beyond the last day of the meeting next following, parey i ete la ozordi, or of the session in which the resolution is passed, whichever shall first occur.
Sa i donn ki en Manm i kapab ganny sispann pou en peryod letan e 28(d) son saler ek son allowance pa ganny peye.
Mr Speaker si sa i arive e en Manm i oule konnen kisisa sa contempt of court, contempt of Assembly, normalman ozordi ki zot fer, parey demen dan Supreme Court sa bann Manm i annan drwa e i al devan lakour. Be anba seksyon 33 prezan si sa lalwa i pase, napa okenn lakour ki kapab kestyonn okenn keksoz anba sa lalwa ki mon’n fek eksplike ki Lasanble in fer, ouswa Speaker in fer, ouswa en zofisye in fer. Savedir sa contempt of Assembly ouswa sa disrespect ouswa sa misconduct within the precinct pa kapab ganny challenged, pa kapab ganny kestyonnen okenn par.
Mr Speaker ler mon get konstitisyon nou pei anba lartik 125 i dir klerman ki the Supreme Court of Seychelles, i annan original jurisdiction anba article 1 to 5, 1(a) avek (c) ki aplik pour nou. Supervisory jurisdiction over subordinate courts tribunals and adjudicating authority. Adjudicating authority i ganny defined anba lartik 125(7). For the purpose of clause 1 (c) adjudicating authority includes a body or authority established by law which performs a judicial or quasi-judicial function.
Mr Speaker sa Assembly ler i pe regard en lofans anba seksyon 19 e anba seksyon 28 e ler i pe determin santans anba seksyon 28 e ler i met en penalti ki include ki par egzanp en dimoun i ganny suspended e sa dimoun i perdi son saler ek son allowance pour sa peryod i pe act koman en quasi-judicial body. Alor Konstitisyon si nou pas sa seksyon 33 pe ganny kase. E Konstitisyon i pas parlao okenn lalwa. E nou enn nou bann pli gran lobligasyon se pou fer sir ki constitutional democracy i devlope isi Sesel, e i pa zis en largiman legal sa mon pe dir zot i osi en largiman politik. Si ou annan en mazorite dan nenport Lasanble e ou pa define kisisa contempt e ou donn pouvwar sa parti mazoriter ouswa son Speaker, demen ler i annan en lalwa enportan ouswa en amannman Konstitisyon i ou anvi garanti par egzanp ou annan two thirds pou amend the Constitution i tro fasil alor pou ou deside e pas en rezolisyon ouswa Speaker i pas en lord ki enn, ouswa de, ouswa dis ouswa onz dimoun is in contempt e zot ganny sispann pou par egzanp de meetings of the Assembly. E dan zot labsans nenport kwa i kapab pase. Menm en lalwa enportan i kapab ganny table 48 hours avan, within 1 week, Standing Orders ganny suspended for second reading e zot go straight to third reading. I en danze terib, i en recipe pou en kou deta dan sa pei. E mwan mon pa pare pou mwan met mon non lo en lalwa ki premyerman mon koman en Manm Lasanble mon pou forse anmenn sa lalwa devan Constitutional Court si i pase e mon donn mon parol, mon pou anmenn li devan Constitutional Court e mon pou demann Constitutional Court en injunction pou sispann sa lalwa deswit si seksyon 33 pa ganny retire.
Deyzenmman mon pou anmenn devan Constitutional Court ki lartik 125(1)(c) ek subsection 1(7) in ganny kase akoz sa Lasanble Nasyonal si i vot pou seksyon 33 dan sa Bill manyer i ete, i krwar ki li koman en Lasanble i krwar ki son Speaker dan sa Lasanble i parlao okenn lakour. E mwan mon pa dakor e mon pa pou kapab vot pour en seksyon ki donn sa posibilite al kont lakour kont en brans nou leta e depoz en menas pour nou demokrasi e en resit pour okenn kou deta en parti politik lo en lot.
Alor pour sa rezon mon krwar i kler mwan mon demann the mover pour li retir sa seksyon 33, si i neseser al amande akoz sa ki pou arive la pou ganny teste devan lakour konstitisyonnel. Mersi Mr Speaker.
Deba i kontinyen. Mon ti a voudre kapab pran par dan deba me mon pa annan drwa. Sof ou pa’n tous lartik 102 nou Konstitisyon, ou pa’n tous sa size – be mon a demann Onorab Georges pou fer son lentervansyon.
Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon ti pe al dir pa i gou ler ou en Avoka e ki ou annan en lalwa devan ou e ki ou kapab koz lo la. Mon ti pe lir lotrozour Mr Speaker en komanter par en dimoun ki ti dir, sa largiman pli forceful, pli byen, pli zoli dan en deba politik i zeneralman en move largiman, pa ki mon pe dir ki largiman Lonorab Derjacques i move, quite the opposite, i en largiman ki fer nou tou asize e take stock e se la avek ou permisyon kot mon ti a koman komanse apre midi of nou sitiasyon Sesel e sitiasyon nou lalwa e nou bann lenstitisyon Sesel sirtou sa lenstitisyon ki nou tou nou fyer e apre midi ki nou pe azout en lot pti bout lafyerte avek, avek sa nouvo lalwa, setadir nou lezislatif.
Mr Speaker Lonorab Derjacques in fer nou rapel apre midi lanbivalans ki egziste dan nou sistenm isi Sesel, nou sistenm legal ek nou sistenm lezislatif ki enn ki serten dimoun in apel mixed, lezot dimoun lezot dimoun in apel en hybrid. E set egzakteman sa ki nou annan.
Nou lalwa parey nou tou nou konnen i parsyelman baze lo lalwa Franse e parsyelman baze lo lalwa Angle. Sa ki fer nou annan en sistenm sivil anmenmtan ki en sistenm common law ki en mix rar, i annan zis dan 5 diferan landrwa dan lemonn, sa kalite mix. Nou sistenm gouvernman i egzakteman parey, nou annan, annou pa bliye en Presidential System of Government. Nou napa en Parliamentary System me nou napa en Presidential system ki pir. Nou annan en Presidential system ki annan en mix serten lide parlmanter avek. Mon a donn zot 2. Enn se mon koleg Onorab Leader of Government Business. Dan en sistenm Prezidansyel i napa plas. Dan en sistenm Parlmanter, wi, Leader of the House i annan en plas akoz se li ki lead the business of the House me dan en sistenm Prezidansyel i napa.
Dezyenm se Minis. Dan en sistenm Prezidansyel Minis pa neseserman bezwen sorti dan menm parti politik ki Prezidan. Annefe ou vwar Lanmerik Robert Gates paregzanp ti Minis anba Georges Bush, la prezan i Minis anba Obama. Ou pa regard politik en dimoun. Isi malerezman nou’n tonm dan en sistenm parlmanter kot nou obliz Minis pour sorti dan menm parti politik ki en tre, e en tradisyon, en sistenm parlmanter rather than en sistenm Prezidansyel.
Nou annan nou sistenm vote limenm ki en mixture ant first past the post ki en sistenm parlmanter, Langleter Moris pou donn 2 legzanp ek en sistenm proporsyonnel ki plito bann sistenm Prezidansyel, Itali eksetere. E isi nou annan sa mix, nou annan ankor sa hybrid system e la ozordi nou’n vwar en lot mix e dan sa lalwa se sa ki Onorab Derjacques in fer resorti apre midi, nou annan en mix ant en parlman ki souvren dan en serten fason anba Clause 33 me ki annefe pa souvren ditou akoz serten desizyon sa parlman i kapab ganny anmenn ankour. Nou vwar sa bann lartik lo offenses limenm, nou pa in other words sa ki Langleter i ete, Westminster en lot non pour Westminster, e mon pa pe ponp mon lekor ozordi, mwan osi mon’n aprann sa lotrozour dan mon pe montre manrmay Constitutional Law Liniversite, mon’n aprann sa pour premye fwa, en lot non se the High Court of Parliament, Parliament Langleter i en Lakour e Speaker i Sef Ziz dan sa Lakour e se li ki ziz bann keksoz ki vin devan li, ou pa bezwen annan en lot Lakour. Why? Akoz Parlman Langleter i souvren, e there’s Parliamentary Sovereignty, it’s Parliament that is Sovereign, Parlman isi malerezman i pa souvrenn, se nou Konstitisyon ki souvren akoz nou annan en sistenm Konstitisyonnel ki Langleter napa. Alors nou pa kapab dir ki sa Lasanble i en Lakour souvren me i annan serten keksoz ki pou bezwen al devan Lakour Konstitisyonnel e kekfwa menm devan Lakour Siprenm pour ganny zize. E se sa enn pti pe sa mix ki nou nou annan e ki mwan personnelman mon vwar li en sistenm tre apropriye pour nou pei. I en sistenm ki difisil, bokou pli konplike pou fer li marse akoz i pa one or the other me i tou le 2 me set en sistenm ki nou’n aprann adapte avek dan nou bann Lakour depi 200 an e nou sertennman pe komans aprann adapte avek dan nou zenn Lasanble, ki i annan apenn 20 an depi son legzistans.
Mr Speaker, mon’n dir sa bann mo an komansman pour mwan soulinny ki sa lalwa ki devan nou i montre nou 2 keksoz, i pa zis en kestyon privilez manm vizavi sa lenstitisyon or vizavi the world outside me i osi privilez sa Lasanble koman en lenstitisyon vizavi bann lezot lenstitisyon dan pei e vizavi the world outside. Akoz ler Manm isi nou annan sa ki nou dir en privilez parey in fek ganny dir avan mwan, right and freedom of speech. Se pa nou ki annan sa privilez malgre ki se nou me se sa Lasanble ki donn nou sa privilez par lefet ki nou apartenir a sa lenstitisyon vizavi bann dimoun ki deor. Alors nou pa devret bliy ki sa lalwa ki devan nou i pa zis en kestyon conduct of the Members within the House me i osi rol e lenportans ki the House i annan vizavi bann lezot lenstitisyon dan pei. E mon note ki mon ti’n fer avan ekout Lonorab Derjacques apre midi, mon note ki mon’n fer i dir vwala rezon pour clause 33. Clause 33 se pou soulinny lefet ki malgre nou pa en parlman souvren subject to Konstitisyon, Speaker i souvren e lenstitisyon i souvren. Me i pa souvren, full stop, i souvren subject to bann lalwa ki pli o ki nou ozordi. E se sa gran deba ki pe arive dan lemonn, ki pe arive Langleter e i pou arive ozordi e apre midi la in ganny resorti ankor. And that is, eski en ruling Speaker i kapab ganny challenged dan Lakour Siprenm oubyen dan Lakour Konstitisyonnel? Mon demann sa kestyon, mon pa pour reponn li me eski akoz Lonorab Derjacques in sit nou lartik 125 ki donn Lakour en supervisory jurisdiction, e mwan mon konnen, ankor ennfwa, mon pe aprann anmezir ki mon pe enstrir mon bann etidyan, ki Langleter Judicial review, concept of judicial review pe ganny extend dan en fason alarman ki frankly preski tou keksoz apard the Royal prerogative ki apartenir a Larenn i kapab ganny konteste e i kapab ganny reviewed par Lakour. Isi nou konnen ki at least dan en keksoz nou Lasanble i bezwen fer fas avek en pouvwar zidisyer pli o e sa se lo constitutionality e sa in ganny rekonnet depi byen lontan. Ler Lonorab Ramkalawan ti ganny sispann dan premye Lasanble e antan ki Lider son Parti i ti ranplas son plas par Lonorab Mancienne, se Speaker limenm, Speaker pa’n donn en ruling from the Chair ki sa i kapab oubyen pa kapab ganny fer, in anvoy sa devan Lakour Konstitisyonnel pou demande eski sa i an konformite avek Konstitisyon. Donk ti annan en recognition si zot anvi ki i annan en pouvwar ki par lao nou e sa se pouvwar Konstitisyonnel. Mwan mon pa vwar li koman en handicap lwen de sa. mwan mon vwar li ki i antre dan sa rol, sa duality ki nou annan dan nou pei dan tou sa ki konsern lalwa e sa ki konsern nou Lasanble osi, sa duality ant en rezim Konstitisyonnel ek en sistenm Prezidansyel avek bann latous Parlmanter ki nou nou’n antre e nou’n fer antre, ki nou pe fer antre ozordi atraver sa lalwa ki devan nou ozordi.
I pou enteresan alors Mr Speaker pou vwar egzakteman kote nou ava end up e i ti ava enteresan konnen egzakteman ki validite clause 33 me a lankont mon koleg Lonorab Derjacques e mon konnen ki i pou konpran mwan, mwan mon vwar nesesite clause 33 menm si i limite akoz ou bezwen donn Speaker en serten pouvwar e en serten zirisdiksyon e se sa ki mon vwar clause 33 pe fer menm si sa pouvwar pa unlimited, i neseser ki i la pour bann rezon ki dan serten ka i pou bezwen ganny aplike.
Mr Speaker sa lalwa ki devan nou enn son bann gran lavantaz se pa selman ki i anmenn nou lalwa Privileges dan en lepok modern, i sanz sa vye non People’s Assembly e i met nou lo en pedestal ki nou annan ki nou National Assembly limenm me ki i ava ede pou improve nou standards e se sa ki toultan nou pe rode, nou menm nou nou dir e mwan dan sa 10 an ki mon’n fer dan sa Lasanble mon’n vwar ki, oke semenn pase mon ti en pirat a pe pre sanmenm sa ler me sa nou pa pou tard nou lekor lo la, nou konnen ki sa se bann keksoz ki ganny dir dan sa Lasanble in the heat of the moment me 10 an pase bann non ki mon ti gannyen ti bokou pli pir. Ou menm ou Mr Speaker ou’n fer fason ki enn mon bann liv ki mon ti’n ekrir in ganny ban dan sa Lasanble. Sa bann keksoz se en levolisyon. Nou pas parla pour nou ariv kot nou’n arive ozordi e nou pankor ariv alafen nou traze, nou pou annan ankor en bon pe semen ki fer sa lalwa ki devan nou pou neseserman bezwen ganny amande pou fer fas a bann realite, sa bann ki Onorab Derjacques in souleve apre midi e bann lezot ankor ki pou vin devan nou ozordi. Me mon krwar nou ki’n asiz parey Lonorab Ramkalawan in dir lo sa komite, nou bezwen felisit nou lekor e felisit Lasanble ki’n fer sa posib pour sa travay ki nou’n fer e ki nou met koman en Standing Orders Committee devan sa Lasanble apre midi. Nou pa zis kay e se sa prensipman la rezon ki mon’n pran laparol ozordi, annou pa zis kay lo sa lalwa konmsi set en lalwa ki pou fer nou bann Manm Lasanble vin bann bon pti garson ek bann bon pti fiy dan en laklas. Se pa sa rol sa lalwa devan nou ozordi. Sa set en rol me nou tou nou adilt par lefet ki nou tou nou’n vote, se pour sa rezon ki nou la ozordi, alors nou tou nou annan plis ki 18 an e nou kapab konnen ki si sa ki nou devret fer e ki si sa ki nou pa merite fer pour nou Lasanble ganny sa lanpler ki i devret annan.
Alors mon pa pou tro fatig mwan lo behaviour of Members lefet ki nou annan en privilez, ki en gran privilez of freedom of speech ki nou pa kapab ganny arete oubyen servi ek en somonn ler nou isi. Sa se tou sala bann keksoz ki nou konnen, ki nou bezwen azir non selman ler nou dan sa Lasanble me an deor sa Lasanble dan en fason onorab se pou sa rezon ki nou ganny apele par sa apelasyon. Tou sala se bann keksoz ki nou konnen. Me sa ki mwan mon ti ava plito kontan soulinnyen apre midi se ki sa lalwa i donn nou lenstitisyon son plas ki i merite ant bann lezot lenstitisyon isi Sesel e mon vwar li ki i fer sa tre byen menm si an fezon sa i sisit en deba lo kote nou pozisyon i ete eski i en pozisyon souvren oubyen eski i pa en pozisyon souvren. Me dapre sa ki mon vwar ozordi, mwan mon krwar ki nou’n fer le meyer ki nou kapab, i pa parfe, nothing ever is, i annan enn de fot taler ki nou menm nou nou’n komet e ki nou pou korize me mon krwar ki i en lalwa ki donn nou cause for satisfaction enn, me osi en fondasyon solid pour nou kapab fer sa 2 keksoz ki Lonorab Nibourette in koz lo la taler. Enn se regard nou prop lekor e improve nou behaviour lo zot kote e lo nou kote.
Mon pa ti a kontan ganny tret pirat ankor ennfwa. Ennfwa in ganny fer, annou vir paz, annou bliye me at the same time osi, while ki nou pe improve nou lekor, improve nivo e standard nou Lasanble vizavi bann lezot lenstitisyon. I pa byen e i pa merite ki tou dimoun pou toultan koz legzekitif labous byen plen, State House ect. Koz zidisyer avek en gran lantouzasm, get Sef Ziz mannyer i pe get zot e koz Lasanble an mal. It’s not right. Mwan mon ti a prefere, akoz mon proud sa lenstitisyon, mon proud ki mon’n kapab servi li pandan 10 an e mon proud ki mon’n kapab asiz lo Standing Orders Committee depi zour ki mon dan Lasanble ki nou ava kapab devlop li e fer li vin si pa sa enn premye me sertennman pa sa enn dernyen parmi nou 3 lenstitisyon. Mersi Mr Speaker.
Mr Speaker mersi bokou. Mon pa pour long. Mon krwar deba lo sa proze delwa apre midi i enn ki tre enteresan, mon a menm dir a en nivo ki petet i enpe rar nou vwar dan sa Lasanble e sa dan limenm i demontre ki nou parlman pe avanse. E mon krwar ki i enportan ki nou adres sa size, sa aparan kontradiksyon oubyen difikilte ki nou pe vwar nou ladan vizavi ki mannyer nou rekonsilye bann provizyon sa lalwa e bann lartik Konstitisyon limenm.
Mon krwar Lonorab Derjacques i annan rezon pou konsernen avek sa lartik 33 ki dapre li i pou an kontradiksyon avek lartik 125 Konstitisyon ki donn Lakour zirisdiksyon lo bann arbitraz, lo bann desizyon parey. Me mon osi konpran largiman Lonorab Georges konmkwa ki lefe ki nou annan en hybrid system isi ki pa neseserman common dan plizyer lezot pei i fer sa konsern vin anmenmtan enn ki lezitim me anmenmtan enn ki i pa vwar li koman en problenm ki pou vin en lobstak dan lenplimantasyon, dan enforcement nou lalwa.
Me pli boner Msye Speaker ou’n koz lo lartik 102 e Lonorab Derjacques pa’n fer mansyon lo lartik 102 ki zisteman i koz lo privilez e iminite ki Lasanble pou annan e in fact ladan i menm quote e mon a quote, i dir; There shall be freedom of speech and debate in the National Assembly and a Member shall not be subject to the jurisdiction of any court or to any proceedings whatsoever, other than in proceedings in the Assembly, when exercising those freedoms or performing the functions of a Member in the National Assembly. Mon’n sevi sa term kontradiksyon oubyen petet pa tro kler okomansman pour mwan ilistre enn pti pe nou sitiasyon parey nou’n evolye istorikman e parey nou’n vwar nou ladan ozordi. Me mon pwen se eski nou devret konsernen oubyen trakase avek sa aparan lanbigwite oubyen kontradiksyon? Mwan a mon’n avi non, akoz mon get parlman pa koman en lorganizasyon me plito koman en lorganizm e mon get zidisyer pa koman en lorganizasyon, me osi koman en lorganizm, egalman mon get gouvernman pa koman en lorganizasyon me koman en lorganizm ki evolye ki mutate, ki sanze, ki bann kontradiksyon en serten moman – nou sanz nou laform. E ti ava enteresan, e in fact mwan mon ti a kontan ki Lonorab Derjacques i al teste sa clause 33, i al teste konstitisyonnalite. In fact i pou very healthy si Lonorab Derjacques i al fer sa e i ava montre nou, i ava en keksoz nouvo ki nou ava annan pou aprann ladan, i enteresan vwar ki mannyer zidisyer, Lakour Konstitisyonnel pou get sa e i pou enteresan osi vwar ki mannyer nou koman parlman nou pou reazir, dayer nou pou annan pouvwar, nou pou still annan pouvwar pour nou amann sa proze delwa ki devan nou e mon krwar i pou elarzi sa deba lo nou vre sovrennte koman en parlman oubyen nou souvrennte limite or whether or not Lakour i vreman kapab enterfer. Mon bezwen serten sa term enterferans.
Mwan personnelman koman en manm parlman pour sa dernyen 18 an mon krwar ki Lasanble i devret annan son lendepandans ki nou koz lo la souvan, malgre ki nou ava dir sa i relativ me i ava relativ kan i konsern size ki vin devan parlman me ki pa neseserman tonm dan zirisdiksyon parlmanter. Mon plito krwar mwan, mon plito anfaver en school of thoughts ki wi, nou bann zafer parlmanter i devret ganny deal avek isi anndan par nou menm, nou merit annan nou, parey sa lalwa pe propoze, nou prop mekanizm pour nou kapab enforce nou zirisdiksyon e nou pouvwar akoz sa pour mwan i lakle e i labaz sa lendepandans ki nou pe rode pa pour nou fer sa ki nou oule me pour nou fer sa ki neseser koman en parlman dan desarz nou responsabilite ki Konstitisyon limenm in konfye nou pou fer.
E sa i anmenn mwan lo lesansyel sa lalwa li menm. Petet dimoun i ava demande be akoz Manm Lasanble i bezwen freedom of speech? Kwa ki fer li enportan pou sakenn de nou kapab annan sa privilez, freedom of speech and debate dan sa Lasanble. E kwa ki fer li neseser pour nou osi annan proteksyon dan lartik 25, proteksyon pour sa ki nou dir dan sa Lasanble oubyen sa ki nou fer dan sa Lasanble pa ganny deformen oubyen distorted par okenn zournalis dan okenn papye ou medya ki ganny transmet.
Mr Speaker nou travay koman Parlmanter ki petet bokou dimoun pa realize i en travay ki deza dir e si nou menm nou la anndan – i en travay ki vreman i demann en kantite, e si nou menm nou la anndan nou pa kapab agree lo bann keksoz ki pou met bann baryer, bann lobstak ki pa neseser, mon krwar nou devret annan sa pouvwar pour nou kapab fer li nou menm akoz mwan mon a dir zot, pa ekspekte okenn brans gouvernman oubyen okenn brans leta fer li pour nou. Pa ekspekte okenn brans leta, okenn brans gouvernman ‘defann’ nou cause. I en size, i en devwar ki nou bezwen, i en batay mon a menm dir ki nou bezwen anmenn nou menm. Me sa ki nou pa devret perdi antet se ki nou pou fer, ki lentansyon, avek ki lobzektif ki nou oule ranforsi nou bann iminite, pouvwar e privilez parlmanter. Se sa ki nou pa devret zanmen oubliye. E osi lontan ki sa bann proviso la pe permet nou fer sa ki koman en Lasanble nou ekspekte fer e lepep ki nou reprezante i egzize ki nou fer, osi lontan ki nou servi zot koman bann zouti pou permet nou desarz nou rol lezislater, nou rol koman bann reprezantan, reprezant lavwa, reprezant laspirasyon, nou rol reprezantatif e trwazyenmman nou rol egzers oversight lo travay ki gouvernman i fer, lafason ki gouvernman i depans larzan pour nou fer sir ki i annan transparans dan zestyon gouvernman i annan bonn gouvernans, kot i annan problenm, i annan frod, i annan koripsyon ki kapab pe pase, nou la koman sa tors pou klere, pa zis pou ekspoze e pou pini me par lefe ki nou la nou kapab egzers sa rol i vin dan limenm en deterrent. Nou koz bokou lo sa bann size, lo lafason ki gouvernman i zer bann keksoz me petet menm mon a dir nou devret al pli lwen, partisip osi dan formilasyon bann polisi ki gouvernman i enplimante me sa osi parey deba ki nou pe fek anmennen la, i kapab ganny konsevwar koman en lenterferans dan rol egzekitiv.
Donk mon vwar li enteresan alors ki nou menm nou, serten Manm dan nou Lasanble in port sa sitiasyon a nou latansyon, i en deba legal, akademik me mon vwar li kanmenm tre reel e tre pratik. E parey mon’n dir i pou enteresan, e Lonorab Derjacques in dir i pou al kestyonn sa konstitisyonnalite, sa ava enteresan, i ava add en nouvo dimansyon dan deba e dan nou lalit koman en lenstitisyon pour nou kapab vwar nou vre plas. Me nou lo kote mazoriter, nou siport sa lalwa, mwan mon pou siport sa lalwa antyerman, mon krwar Lider Lopozisyon tou in dakor ki sa i en tre bon lalwa. I en lalwa ki pe ekrir en nouvo sapit dan listwar nou Lasanble, ki pou anmenn en nouvo pa dan reform ki sa lenstitisyon in antreprann depi 2007 e i pou ed nou vwar nou plas dan sa nouvo lanvironnman, dan sa nouvo demars pou plis latransparans, la demokrasi, bon gouvernans, devlopman, byennet nou nasyon eksetera.
Alors Msye Speaker mwan mon pou siport sa lalwa e mon swete ki SBC ou bann lezot lapres ekrit i ava ed nou edik nou pep lo akoz en tel lalwa, akoz i neseser pou annan sa bann provizyon ki annan ladan, akoz nou bezwen ganny serten proteksyon dan travay ki nou fer koman en Manm Parlman, dan keksoz ki nou dir koman en Manm Parlman isi dan sa Lasanble e ki lobzektif ki nou oule akonplir pou lepep Seselwa atraver sa morso lalwa. Mersi bokou.
Anvi ki i en lalwa soz..nou a pran enn de komanter.
Mr Speaker senpleman mon ti pe al demande si nou ti pou annan en posibilite pour nou koz enn pti git dan Committee Stage. Senpleman i annan serten keksoz ki mon krwar nou menm nou koman en Lasanble, lefe ki sa i nou lalwa e mon konnen poudir mon’n ganny sans koze, mon ti anvi zis fer sorti enn pti pwen pou klarifye en pti git sa ki Onorab Derjacques in dir.
Oke normalman parey ou konnen dan staz deba nou pa kapab fer li. Me selman nou annan enn de bann pti minor amendments ki pou kapab permet nou sot Committee Stage. So mon krwar la a sa nivo nou a pran enn de bann pti klarifikasyon annou pa abize.
Mr Speaker sa pwen ki Onorab Derjacques in fer sorti la anba 33, mon krwar ki i enportan pour met lanfaz lo sa mo by or under this Act, it is under this Act ki sa bann pourvwar sa bann privilez pe ganny donnen. And this is why this Act par egzanp i komans par resit lartik Konstitisyon lo freedom of expression. So i protez nou koman Manm Lasanble freedom of expression pourki napa nanryen ki ganny fer kont nou. I protez sa zofisye Lasanble si i pe fer keksoz under this Act e zofisye Lasanble i fer en keksoz anba… i bezwen annan en lord. Parey mon ti pe dir avek Onorab Georges en refri lo laplenn letan i soufflé, son souflet i final, me selman apre sa FIFA i review sa ki sa refri in fer. I ganny drwa reviz sa ki sa refri in fer e parfwa kart rouz i ganny redwir koman pour en lot keksoz.
E en lot pwen Mr Speaker ki mon krwar i enportan, sa lartik 102 ki ou’n mansyonnen. Ou konnen sa lartik 102 e se pour sa rezon ki parfwa letan nou pe pas bann lalwa tanzantan nou riy Onorab Georges letan i dir met en comma la, i annan en comma ki manke ensidswit. Be se sa bann commas ki enportan. E i enportan osi pour nou sezi, dan sa lartik 102(1) i annan en subordinate clause, e en subordinate clause parey letan nou ti aprann Angle it can be left out altogether, i pa pou sanz the meaning of the sentence me selman i la zis pou met lanfaz. Mon ava dir ou. ‘There shall be freedom of speech and debate in the National Assembly and a member shall not be subject to the jurisdiction of any court or to any proceedings whatsoever,’ and then we get to the subordinate, clause, ‘other than in proceedings in the Assembly when exercising those freedoms or performing the functions of a member in the National Assembly. I vedir ki letan i a pe eksprim son freedom of speech dan debate he shall not be subject to any jurisdiction me selman proceedings in the Assembly, this is why it is a subordinate clause proceedings in the Assembly shall be subject to en lakour. This is the distinction ki pe ganny fer, me selman nou nou pa – mon pe mazin koman en lezislater e fodre ki nou regard byen sa bann pti comma isi, sa bann pti comma laba e se pour sa rezon ki tou sa ki Onorab Derjacques in dir lo sa size i pa sanze son bann largiman letan nou regard 33, parski 33 i under this Act e this Act parey nou konnen i osi subordinate to the Constitution.
Onorab Derjacques ou ti oule fer en pwen.
HON ANTONY DERJACQUES
I want to thank the Leader of the Opposition. Mr Speaker ou ti’n demann mwan ek Onorab Potter tou ki mon pwennvi lo lartik 102. 102 i protez nou dan nou deba e garanti nou ki okenn lakour dan Sesel pa kapab anpes nou atraver criminal law ouswa civil law ler nou pe fer nou deba dan sa Lasanble. E son follow up ki Onorab Lider Lopozisyon in dir se zis par egzanp Speaker ki kapab diriz nou ler nou pe exercise sa freedom of expression ek debate dan sa Lasanble ler nou pe exercise nou freedom. Savedir ler mwan mon pe koze la napa okenn sitwayen ki kapab issue e servi en injunction lo mwan ouswa en criminal contempt of mwan, pou fer mwan aret koze. Mon annan full right pou mwan enjoy mon freedom of expression. Alors 102 i pa konfli avek lartik 125. E mwan mon still krwar Mr Speaker avek tou imilite avek zot pwennvi e sa ki Onorab Georges in dir ki i annan en distenksyon enorm ant en Constitutional Republic parey Sesel avek en parliamentary democracy parey Langleter, e pour nou i kler nou anba Konstitisyon e napa en fason e the leading case i case BAR association against government and Justice Judoo kot bann 4 ziz ti sorti dan Southern Africa e ti dir ki ler Prezidan i servi son prerogetiv pou apwent bann Ziz ki’n of course ganny nominate by the CAA even the President in the exercise of his prerogatives is subject to the Constitution of Seychelles e annefe demen 9er bomaten sa bann argiman pe al repete dan Supreme Court.
Non mwan mon krwar ki si mon ti kapab zwenn sa deba. Mon krwar 102 i okontrer avek sa ki Onorab Ramkalawan in dir akoz mon ti en manm komisyon Konstitisyonnel e mon rapel byen bann largiman anmennen par bann Twomey eksetera, mon krwar ki 102 zisteman se pou donn sovrennte e reafirm supremacy of the House lo tou bann issues ki konsern the House. Akoz sa bout other than in proceedings in the Assembly i ekstrememan enportan. E se baze lo la ki dan tou pei Commonwealth the ruling of the Speaker can be challenged, not in a court of law but on a substantive motion by the House itself. Plis siprenm ki menm Speaker se the House itself, ou vwar. E mon krwar ki dan ka Ramkalawan versus soz la, kot Onorab Henrie ti, Ramkalawan versus sa, i annan en kantite dan Sesel anyway ler mon ti apwent Onorab Henrie the Supreme Court ti pe esey enterfer avek en desizyon pran par Speaker lo rekomandasyon Leader of the Opposition. Me lakour konstitisyonnel in rule lo la se ki Supreme Court pa ti kapab fer sa e lakour konstitisyonnel anba Konstitisyon ki annan sa manda or ki annan sa responsabilite pou rule e Konstitisyon i donn li, express li sa responsabilite me Supreme Court a mon’n avi i non. En lakour normal i pa kapab a mon’n avi li i pe enterfer avek the running or proceedings or whatever of the House. Sa mwan mon krwar en kantite ladan e mon krwar se sa ki pou donn nou nou sovrennite. E mon krwar se ki the House i annan ase konpetans, Speaker fer ruling, Lider Lopozisyon anmenn sa lo Standing Order, zot pran sa ruling bout a bout, retourn dan Lasanble e dir sa ruling ti wrong lo sa bann grounds, e the House i aziste son zafer limenm. Se sa direksyon ki nou bezwen ale e non pa en direksyon kot nou bezwen al kot Mr Ntende pou dir nou kwa ki nou bezwen fer dan Lasanble. I’m sorry anyway mon pa pou pran plas ankor plis ki sa. Mon a les Deputy fer son summing up. Sorry Mr Deputy mon’n al reponn enpe pou ou.
Mersi Mr Speaker dabor mon ti a kontan remersi tou bann Manm ki’n pran laparol, me avan ler mon al pli lwen mon ti a kontan Mr Speaker, permet mwan reasir Onorab Ramkalawan ki enn nou Manm Standing Orders Committee ki pa ti zanmen mon lentansyon pou prezant sa proze delwa dan en fason egois. I ti mon lentansyon pou mwan dir keksoz ler mon pe fer mon konklizyon. Alor mwan en keksoz ki mon paran in montre mwan bokou se dir mersi e apresye sa ki mon gannyen. So mon profite la pou mwan dir zisteman mon remersi nou bann Manm komite Standing Orders enkli nou sekreter ki’n fer en tre bon travay ansanm avek mwan. Mon osi remersi biro Speaker ki inisye si oule sa proze. A sak fwa ki mon’n ganny lokazyon Mr Speaker mon’n remersi UNDP pour zot kontribisyon ki zot in fer, mon’n fer li dan plizyer prezantasyon ki mon’n fer devan sa Lasanble. Alor san zot nou ti pou napa sa proze delwa ki devan Lasanble ozordi.
Mon’n osi Mr Speaker tenir kont ki bann pwen ki’n ganny souleve, tou lendikasyon ki’n montre se ki nou pa vwar okenn nesesite pour nou al tir seksyon 33 dan sa proze delwa akoz seksyon 33 i annan referans avek seksyon 32 e parey i annan en propozisyon nenport ki desizyon ki nou santi i annan en laspe Konstitisyonnel Lakour Konstitisyonel anba nou Konstitisyon i la touzour pour li kapab verifye lefikasite e validite okenn proze delwa oubyen okenn clause dan proze delwa.
Alor Mr Speaker sete lo sa note ki mon a demann tou nou Manm Lasanble pou siport sa proze delwa. Mersi.
In ariv ler pour nou pran en vot. Tou bann ki an faver, okenn ki kont. Bill in pase. Mon a ganny mwan en formal second reading.
A Bill of an Act to provide for the National Assembly (Privileges, Immunities & Powers).
Bon Committee Stage mon krwar ou ti annan bann pti small ‘i’, sa bann pti amannman in ganny sirkile, mon krwar i plis tipografik. Nou kapab enkorpor li dan nou Bill. Yes Onorab ou ti oule dir en mo?
Mon ti annan enn an plis Mr Speaker – Eskiz mwan mon napa sa lalis devan mwan.
Napa dimoun ki annan lalis ek zot la?
Eski i annan en dimoun ki annan enn ki kapab pret mwan silvouple. Wi i annan enn Mr Speaker avek ou permisyon, clause 19(b) ki mon fek apremidi vwar. Being a witness misconducts themselves, i devret vin being a witness misconducts himself or herself. 19(b). Sorry Mr Speaker, wi Onorab Nicholas Prea in mansyonn en keksoz ase enteresan. What is the actual name of the Bill we are repealing akoz anba Clause 35 i dir it’s the People’s Assembly, me mon krwar dan en previous amendment i ti’n vin National Assembly. Akoz si nou regard objects and reasons the first line says the National Assembly has remained unamended since it’s enactment in 1975 ki except for consequential changes one of which of course was the name. E mon krwar ti annan consequential changes ki ti sanz People’s to become National, non? I ti ankor People’s la? I think I might be right.
Nou ava verifye and then we will do the appropriate change. Mon krwar it was in 1991. Nou ava take up sa and then we will do the appropriate change, i tre probabou annan rezon. Yes.
Mwan krwar pa akoz parski mwan mon ti ganny pourswiv anba People e letan mon ti an kour ti ankor People’s pa ti ankor National Assembly.
Si ou ki’n dir mon krwar ou. All right then so nou a ganny en mosyon pour nou sot Committee Stage.
Mr Speaker under 91(1) mon move ki nou suspend order 65 to 70 anvi ki napa staz komite.
Mr Speaker i ganny segonde.
Nou ava pran en vot lo la. Tou bann ki an faver? Okenn ki kont? Nou a ganny en motion for third reading.
Mr Speaker ki National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Bill, 2011 i ganny lir en trwazyenm fwa.
Nou ava pran en vot, tou bann ki an faver lev zot lanmen? Okenn ki kont? Zis enn. Bon mon a ganny en third reading.
This Act may be cited as the National Assembly (Privileges, Immunities & Powers) Act, 2011.
Bill in pase. E nou ava adjourn ziska Mardi bomaten.