Ochan pou Makandal
20 janvye 2018 fè 260 lane depi kolon esklavajis , ak konplisite legliz katolik te boule Makandal tou vivan sou plas dam Okap nan ri 18 jou ki te 20 janvye 1758. Poutan se Makandal yo bay pote non Makanda, sòsye, lougarou. Podyab Aysyen, lenmi peyi sa telman yo jwe nan sèvèl nou, yo fè nou ap selebre yon vyèj Altagras, olye nou medite sou batay ak sakrifis gro revolisyonè sa pou nou te kapab leve tèt devan blan, e di non ak lesklavaj.
Se pa san rezon non plis legliz katolik fete Nòtredam 14- 15 dawou, menm jou ak kongrè Bwa Kayiman, nan vil ki gen plis moun yo , epi avek yon repatisyon teritoryal kalkile pou kouvri tout peyi a : Okap, Pòtoprens, Okay, Tigwav, Wanament, Miragwàn. Bagay sa se yon fason pou redui anplè Bwa Kayiman ki akouche gro revolisyon esklav nan istwa limanite. Yo menm vle enpoze Notredam yo a kòm patwòn peyi Makandal la.
Kontribisyon Makandal, san nou pa bliye gason kanson tankou Kola Janb Koupe, Padre Jan, Medor, Jerome Poto pou jouk nou rive Bwa Kayiman te ekstraòdinè.
Makandal se 1e nèg ki te tabli vizyon klè pou esklav yo pran destine koloni an epi kreye yon nasyon nèg lib depi nan lane 1740 - 1750 yo. Li te renmen itilize yon langaj senbolik pou eksprime vizyonl. Li te konn itilize 3 mouchwa : yon rouj ki senbolize Taynos yo, yon blan ki senbolize kolon yo ak yon nwa ki senbolize esklav yo ki gen pou pran destine koloni. «Makandal ede anpil nan konstriksyon lang kreyòl la ak senbòl li yo. Jodi an Kreyòl ak lang Russe se lang ki pi senbolik e pi imaje.
Makandal te aprann arrawaks, lang Taynos yo, yon fason pou te cheche konprann rezistans yo kont jenosidè Espanyol yo. Malgre bravou Taynos yo ak Kaonabo nan batay Vega Real, listwa kolonyalis yo kontinye prezante moun sa yo tankou yon ekip lach.
Makandal te sitou aprann nan men Taynos konfigirasyon teritwa a nan batay kont jenosidè Espanyol yo. konesans teritwa a te pèmèt esklav yo kreye sou direksyon Makandal anpil itinerè maron epi repere tout gro kachèt pou mennen batay rezistans kont lesklavaj. Nan ekspedisyon Leklè an 1801 ak debakman plis pase 30 mil pi bon solda Lame Fransè pou retabli lesklavaj , nou te itilize anpil anpil zòn kachèt tankou Mòn Kawo Latibonit, Kot de Fer Oboy, Mòn Vallièr, Montay Terib Sodo el, pou nou te ronfle yo. Kal ak frekansite sa, Loksidan pap janm padone nou. De tout fason nou kale yo, nou fout kale yo net.
Makandal se te prensipal fomatè Makaya, yonn nan pi gro maron revolisyonè, Makaya te delege nan preskil Sid pou òganize rezistans kont esklavaj. Si nap cheche kote non pic Makaya soti, ni tou kote rityel fèy nan pratik vodou nan Sid soti, repons la pa difisil pou trouve jodi an. Malerezman Listwa Loksidan fè nou etidye lakay frè, chè sè, pa mansyone Makaya nan liv yo.
Makandal te tou yon jeni nan kesyon fèy, konesans li ede medsinn tradisyonel la pran pye nan peyi an jouk jounen jodi an, li te fasilite anpil esklav ki pat gen aksè a swen sante, men tou se te yon zam pou la rezistans nan anpwazonen sous dlo, kreye poud pou touye kolon yo.
Kote Makandal fèt rete yon mistè, anpil sous vle fé kwè se te yon nèg bosal ki soti an Afrik, anpil lot fè konnen tou li ta pran nesans nan zòn moun Ba Lenbe rele Titwa.
Dezagreman Makandal te konn kreye, fè yo te koupe yon pyel menm jan ak Zabèt , yon fanm ki te demontre yon lanmou san parèy pou libète, menm lè yo te koupe jarèt li, zòrey li, Zabet toujou sove pou jouk li mouri. Natirelman si wap chèche Zabeth nan liv istwa moun yo, ou pap trouvel.
Malerezman jodi 20 janvye, Aysyen ap fete pito yon vyèj ki pa gen okenn rapò ak istwa yo, batay yo, kilti yo.Yon jou gen pou jou nan peyi sa, pou nou reprann diyite nou, pou nou kanpe yon sivilizasyon progrè, pou nou demontre nou diy de sakrifis yon nèg tankou Makandal, epi pou rasis enbesil ak vagabon san idantite sispann bave sou lonè, prestij ak pase nou.
Makandal, Ayiti pa gen dwa bliyew
Ayibobo, Ayabombe, Awochenago, Bilolo.
Jean Garry Denis Manb Direktwa Enstiti Aysyen Obsèvatwa Politik Piblik Auteur