Walon — Wikipedia
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi > walon
Li walon, c' est on lingaedje roman cåzé so on boket del Beldjike (li "Beldjike walon-cåzante"), ey en on boket do dipårtumint francès des Årdenes, k' on lome cobén li Walonreye di France u "bote di Djivet".
Emey les sayes po rmete li walon d' assene, les copinreyes, avou, cial, ene bindrole del cene d' Oufalijhe
Li seule kiminålté walon-cåzante ki s' a mintnou foû payis, c' est les Walons del Wisconsene, k' ebaguît låvå sol difén do 19inme sieke.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "walon", alez s' vey sol Wiccionaire
2 Etimolodjeye et calcaedjes
3 Istwere do walon
4 Sociolinwince
4.1 Ricnoxhance do walon come lingaedje
4.2 Porcintaedje di cnoxhance do walon
5 Linwe-ehåyaedje
5.1 Les soces pol diswalpaedje do walon
5.2 Acsegnmint do walon
6 Ortografeye do walon
6.1 Sicrîta
6.2 18inme sieke
6.3 19inme sieke
6.4 20inme sieke
6.5 21inme sieke
7 Vîs scrijhaedjes e walon
7.1 Divant 1600
7.2 17inme sieke
7.3 18inme sieke
Mwaissès dnêyes[candjî]
Li walon est est mimbe del famile des lingaedjes d' oyi. Eto, i rsaetche bråmint des ôtes lingaedjes romans, come li roumin et l' roumantche, ossu bén pol motî kel croejhete.
Li walon a skepyî diviè l' 11inme sieke, pa les contaks todi pus shuvous des djins ki dmorént so totes les teres romandes del nouve principåté d' Lidje. Cisse-ciale aveut divnou on dislaxhî payis a dater do 6 di djanvî 980, del volté da Notdjî kel sitinda ene miete di tos les costés.
Li walon a cmincî a esse ehåyî el prumire mitan do 19inme sieke, bråmint avou les scrijhaedjes da Charles Simonon. Il a cmincî adon a-z esse ricnoxhou come on vraiy lingaedje, et nén on patwès, di cåze di l' ovraedje del "Societé d' Langues" di Lidje (li SLLW).
Målureuzmint, el Beldjike francès-cåzante, li walon a stî margougnî pa ene politike linwistike contråve, copurade el prumire mitan do 20inme sieke. Çou k' a fwait baxhî li nombe di cåzeu(se)s di 90 åcint del djin (diviè 1900) a 20-30 åcint (diviè 1950). Portant, so ç' tins la, les scrijheus e walon fijhént todi del pus fele ovraedje ... por zels lére inte di zels !
El fén do 20inme sieke, on comprind ki l' walon est on mancî lingaedje; adon, n a yeu sacwants flåwès sayes po mete e alaedje ene novele politike linwistike, ci côp cial po l fé rviker.
Ci n' est k' a dater di 1992 k' on-z a ataké li rfondaedje do walon, ki moenna al prumire kimene ortografeye, li rfondou walon.
Å cmince do 21inme sieke, n a pus cåzu nole djin di moens di 50 ans ki såye co djåzer coramint e walon. On nel pout pus cåzumint ôre divizer dvant les djins ki dins les pîces di teyåte e walon. Portant, sacwants djonnes ratakèt a l' aprinde, aprume pal Daegntoele.
Les cis ki disfindnut l' lingaedje walon sont lomés les waloneus.
Li walon est pacô lomé, romanticmint, lingaedje da Defrecheux.
Li walon, c' est l' seu lingaedje ki les Walons ont måy askepyî, et n' askepeyront måy. Ou: "li seule langue ki nos avans fwait, et ki ns a fwait té k' nos estans (Roger Viroux).
Etimolodjeye et calcaedjes[candjî]
Loukîz a : "Etimolodjeye do walon"
Come di djusse, li walon årè toplin des mots ki vnèt do latén (a pô près 90 åcint).
Mins les pus vîs mots do walon provnèt