SI REMY TI VIVAN ZORDI … – Boukie Banane
Posted on April 12, 2017 by Dev Virahsawmy
SI REMY TI VIVAN ZORDI …
(REGAR ENN POET)
Mo entervansion, li ni siyantifik, ni istorik. Li regar enn poet lor enn paz nou istwar. Malgre ki mo pa konn boukou kiksoz lor Remy Ollier, mo bizen rekonet ki detrwa paz ki mo finn lir lor li finn chombo mo limazinasion. Ala enn model pou nou! Malgre difikilte lavi, li pa ti dekouraze. Li ti travers toufann pou konstrir so prop personalite, so prop idantite ek so prop desten.
So mama ti enn esklav afransi. Eski Remy ti onte ki ti ena disan Afriken dan so lavenn? Mo pa kwar. Mo pli sir ki si li ti vivan lepok France Gemon, ansam ar sa gran poet-santer la li ti pou sant:
Mama mo zoli mama
Fer kone tomem mo mama;
Kantmem to(?) seve krepi,
Mo(?) seve malbar
Napa fer nanye;
Kantmem mo(?) seve krepi,
To(?) seve malbar
Napa fer nanye.
(Sori, si mo memwar pe lok-loke. Mo ti apran sa sante la bien-bien lontan kan mo ti ankor zanfan.)
Dan 19em siek ti apel bann metis kouma Remy Ollier, ‘zandkouler’ me li neseser konpran orizinn ek devlopman sa mo la. Dan 18em siek ‘zandkouler’ ti expresion ki ti servi pou dekrir bann nwar lib (free-blacks) e pou bann metis Ero-Afriken, ti pe servi term milat (mulatto) ki ti enn term pezoratif. Amizir lalit bann metis Ero-Afriken ti pe avanse, zot ti apropriye term ‘zandkouler’ e term ‘kreol’ ti vinn kouran pou klasifie ban nwar Afriken. Kestion ki vinn dan mo latet se: Si Remy Ollier pa ti mor zenn kan li ti ena zis 28 an, eski li ti pou fer enn lalians ar bann blan ki ti ena pouvwar ekonomik, politik ek ideolozik ousa kouma serten ‘zandkouler’ li ti pou devlop bann lien ar bann desandan esklav ki ti klasifie kouma ‘kreol’. Mo pa ena repons.
Expresion ‘kreol’ ki ti pezoratif dan koumansman, ar letan ti koumans devlop enn serten prestiz e zordi li enn label ki boukou dimoun servi ar fierte ek ena osi enpe ki kas dan ta par oportinism. Enn zour kikfwa nou pou gagn kikenn ki pou fer enn letid lor orizinn ek evolision sa mo la.
Zordi, bann nwar Afriken-Malgas ek bann metis Afriken-Endien ki santi ki label ‘kreol’ finn vinn tro flou, finn envant enn lot term pou montre ki zot pa parey kouma bann ki servi mo ‘kreol’ pou mont dadak. Zot apel zotmem “Pirnas” (Nasion pir).
Se enpe akoz tousa ki mo prefer fer distenksion ant EroKreol ek AfroKreol. Pou mwa term ‘AfroKreol’ li pa rasial ousa epidermik. Li politik ek kiltirel. Si plis ki 95% bann EroKreol zot dan mwayenn-bourzwazi ek petit-bourzwazi, pratikman 99% bann AfroKreol zot dan proletarya, souproletarya ek loumpennproletarya. Bann EroKreol zot pa zis bileng-trileng, zot osi e sirtou frankofonn-frankofil. Bann AfroKreol zot monoleng. Zot lang maternel ek lang ansestral li Kreol Morisien. Si bann lezot etni dan Moris finn devlop enn klas mwayenn, parmi AfroKreol sitiasion la li bien diferan. Kan enn AfroKreol gagn promosion sosial parski li entelizan e ki li finn gagn sans, lor vites li sanz mouyaz, sanz bataz, rant dan etni EroKreol, sanz so louk e sey vinn blan par maryaz. Liv Frantz Fanon “Peau Noire, Masque Blanc” ed nou pou konpran sa fenomenn la. Se enn liv ki mo konsey bann lider AfroKreol lir.
Mo konpran ki bann EroKreol ki ena anbision politik deteste sa distenksion ki mo fer parski plis sitiasion la flou, plis zot kapav manevre ek magouye. Kouma Martine Aubry dir, “Kot ena flou, ena loulou.”
Pou ki enn klas sosial avanse, li bizen prodwir so prop entelektiel organik. EroKreol ena so prop enteletiel (ekriven, istoryen, poet, zournalis, ideolog ets.), AfroKreol peyna sa. Pandan bien lontan bann AfroKreol ti mem onte pou aksepte ki Kreol Morisien, li ti zot prop lang ansestral ek maternel. Zot ti apel li patwa. Zordi sitiasion pe sanze enpe. Me sime la li bien-bien long.
Si Remy ti parmi nou zordi, ki ti pou so persepsion? Eski li ti pou vinn enn frankofonn-frankofil ala De Rauville ou li ti pou sey gete kimanier kapav itiliz bann resours lengwistik pou avansman lepep. Mo ena enn tandans kwar ki kikfwa deziem ipotez la ti pou atir li plis. Mo dir sa parski li pa ti fer kouma bann isterik so lepok. Dan so lagazet ti ena lartik an Angle e li ti konsian lenportans Angle pou devlopman bann zandkouler.
Zordi nou dan enn sitiasion difisil e mo dimann mwa ki Remy Ollier ti pou dir ek fer. Akoz enn politik neoliberal (kapitalism kazino), sitiasion ekonomik mondial dan toufann. Eski Remy ti pou kontinie koz krwasans baze lor egoism ek gourmandiz ousa li ti pou opte pou devlopman dan solidarite ek partaz? Eski li ti pou kontinie get lemonn ar linet ‘made in the USA’ ousa ‘made in France’ ousa li ti pou pran konsians ki nou bizen devlop bann lien ar bann pei BRICS (Brezil, Larisi, Lenn, Lasinn, SidAfrik)?
Me peyna zis problem ekonomik. Ena enn problem ekolozik grav. Eski Remy ti pou soutenir proze Moris Lil Dirab ousa li ti pou partizan vann nou later ar etranze pou plen so pos?
Tou dimoun kontan dir ki nou kwar dan egalite dan Repiblik Moris. Eski Remy ti pou milit pou egalite jennder ousa li ti pou koz so drwa zom? Difisil pou dir parski nou pa konn nanye lor so latitid vizavi fam.
Morisien kontan dir ki nou rises miltikiltirel, samem nou veritab trezor. Eski Remy ti pou fer zefor pou sey konpran Koran ek Bhagavad Gita? Kan mo get zefor ki li ti fer pou amelior so konesans, mo santi ki li ti pou partisip plen-plen dan dialog kiltirel.
Parski li ti ena enn lespri ouver, mo kwar ki Remy Ollier ti pou opte pou enn proze progresis ek ki li ek mwa, nou ti pou sant ansam:
O dek! Enn serendikap ek enn kardinal
Pe kourtize lor enn brans filao.
Kat tipti pousen blan, nwar, zonn, maron
Ansam pe fouy later pou rod lever.
Zwazo kolorye gazouy-gazouye
Pe patine lor ledo larkansiel.
O dek! Niaz pe anvlop montagn ar so kares,
So lonbraz pe rafresi tou bann fler.
Enn boul dife lor pe al bwar dilo,
So kouler pe pentir nou liniver.
Lalinn kouler larzan pe zwe yoyo
Ar bann zetwal diaman lao-lao.
Bat to tanbour tanbourye!
Tap to ravann ravannye!
Les lapo kabri gazouye!
Date: 29.10.11
Previous PostPrevious LIVING TOGETHER IN LITERATURE
Next PostNext TESTAMAN ENN ENDO-KREOL