lang-natifnatal-karayib: Vadray - vaval - vèvè -vibolo - vidjò - volpòn - voumkele
Vadray - vaval - vèvè -vibolo - vidjò - volpòn - voumkele
Va : t-b. Golèt ki trape an zoko fè zetoke nan bout li eti pechè Matnik sèvi pou fere gwo pweson ek redi yo monte abò kanno yo. Nan sistenm-lang Ayiti a, "va" eti se an palab-tizi "ava", ka matje tan-divini an. 2. t-n. Bout-bwa prenti oben ek an zetok-fè eti moun Ayiti ka sèvi pou pitje pweson. 3. Modikchon moun ka voye anlè anlòt. Vamalore. 4. t-dj. Palab moun ka sèvi nan kadafa vodou pou kouri dèyè an move lespri, voye'y lwen. 5. Pawol moun ka voye pou fè an chen mòde an moun. "Fè yon va sou", se vare, vole asou, koubare an moun. Nan sistenm-lang Gwadloup la, an "va" se an banbou twa-dan eti moun ka sèvi pou pran kribich. "Bay va" , se peche epi an va. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, "va" se an pawol moun ka voye lè yo ka voye modikchon ba an moun.
Vadè : t-b. Marinàd sale eti moun ka ba se Sen an nan kadafa zendjen.
Vadray : t-m. Moun move mès, moun eti kanman’y pa nan larel an lakou. 2. Moun eti lespri'y ka toumpakte ta an lakou-moun. 3. Moun ka fè ka aleliwon.
Vadraye : t-m-n-b. Ba lari chenn ek fè anchay ka asou chimen. 2. Drive nan tout chimen ka vòlè bagay moun oben ka vini djenm asou moun nan lari.
Vakabon : t-m. Moun eti ka fè anchay ka nan an lakou-moun, an lakou-peyi. 2. Moun ka fè konpè'y anchay kout-chen. "Vakabon key palé'w mal, ou pa sav sa ?" (Misyé Molina, Georges Mauvois, 1987). 3. Moun ki pa ni p'an fiyes, p'an filin nan zafè'y. 4. Tit eti moun ka ba an moun yo pa konnèt kòdjòm men ka ale vini nan laliwonn yo. 5. t-d-k. Eti ka fè anchay ka, anchay bagay ki pa nan lespri an lakou.
Vakabòn : t-m. Fanm eti ka pran nonm aleliwon, pou ti lajan oben an branbrann. 2. Fanm ka kòne mari'y oben bòbòy li. 3. Tit eti moun ka ba an fanm ki ka ba lari chenn ek dikanman'y nan patabol oben an manni pektekole ki fè moun wè madafa'y oben lawda'y. 4. t-d-k. Eti ki ka pran dousin katjòt epi piziè nonm nan menm dekou a
Vakabonajri : t-b. Ka eti an moun ka fè nan an lakou ek ka leve falfrèt anlè moun. "Zouti de kon sa douvan tout sé moun-an ki ka sanblé anba kios-la an pawol vakabonnajri ki fè yo ri" (M. Norvat, Zwel lalin, 2002). 2. Kout-chen an moun ka fè anlòt eti ka koubare'y asou chimen vanse'y. 3. Kanman eti ki pa nan larel an lakou, an peyi.
Vale : t-m-n-b. Fè an nannan pase nan gagann, san machonnen'y. Vale an zo pweson. 2. Fè an bagay dlo rive anlè fal san siwote'y. 3. Manje an bagay towtow. Vale lang, se vire-lang, dedi. Vale kracha, se vire-lang. Vale an zo kracha se touse sek san trape lagrip ni manje an bagay an travè.
Valkande : t-m-n-b. Mache pou mache san sav kote ale. 2. Pati nan gaway, sa ki fèt fèt. 3. Sòti an kote ek anchay balan. Voye an moun valkande, se voye’y ponmlen, voye’y fote bouden’y.
Valkata : t-b. Welele moun ka leve nan lari. 2. Welele ki leve nan lawonn an penteng eti moun pa ka rive konprann flouz.( kkg. wàkasa, fè dezòd ek kavalad). Se plis nan sistenm-lang Gwadloup la otila "valkata" ka kouri lawonn.
Vals : t-b. Bay-kalinda trennen pie ek glinse eti moun peyi karibeyen ka parètzole anlè'y ek ki leve atè kontinan ewopeyen. (alm. wãlzen, tounen nan won) Vals la se an kabel-douvan glinse, an kabel sanble ek an kabel vire-glinse toulong nan an brennen ka tounen.
Valse : t-m-n-b. Bay kalinda asou an vals. 2. Tounen nan lawonn tankon an chouval-bwa ek gouyade nan menm balan an. 3. Valse-o-kanigwe, yonn adan se tjenz brennen kanigwe a otila moun ka bay-kalinda ka monte anlè tanbou epi an vals. Fè an moun valse se fè'y pran lavol, fè'y pran lanmè sèvi savann, fè kaka'y briyi.
Valsè : t-b. Moun ka bay-kalinda asou an vals. 2. Moun ki pa ka mete ayen anlè kont li, ki pa anchouke nan lavi a. 3. Moun ka manje lajan an moun.
Van : t-b. Lanm gaz ki kouri lawonn towtow lè toumbilad bay nan laliwonn lan. Moun pa pe wè ni santi lodè van. 2. Gaz moun ka respire, oksijèn. 3. Pete eti an moun ka ladje. 4. Gaz eti moun ka voye epi magoul yo lè yo trape boulves. 5. Lèlèm, djoknes eti ka fè an machin vanse. "Twop van gayé, tan épi si tan pwonmes" (Monchoachi, Nostrom, 1982). Nan sistenm-lang Matnik la, van ka chaye bagay. Pran van se respire. (lat. ventus, souf) Van-dan-vwel, epi anchay boulin. Van-douvan,Moun eti ki epi tout moun, kòk alavantaj. Dirigonflis. Van-mennen, masogan moun ki sòti lòtbòtsay ka rive an kote. Lang Matnik la ka di sa konsa : "Silon van latje poul ka tounen", pou lonje dwèt moun ka toumbile pawol yo nan chak dekou.
Vanse : t-m-n-b.. Ale douvan. Mwen ka vansé asou chimen mwen" (Joby Bernabé, Konmbo, 1978) . 2. Bay-douvan, fè debouya pou rive an kote, rive fè an bagay. 3. t-b. Ti bay-douvan eti an moun an krèy moun ka fè adan an bagay.
Vare : t-m-n-b. Bay zoup anlè an moun oben an bagay. 2. Boke an moun an mannyè zoup epi anpil frengans fizik. 3. Bay antre adan an Peyi oben an kote epi tjoulize moun natifnatal. 4. t-b-l. Gwo pweson long, xiphias gladius, jik 100 tjilo ki trape an bek long eti vadray Matnik te ka pran pou pitje moun ki goumen ek yo. "Akondi varé ka zayé fimel-yo" (Jean Bernabé, Matinoia, 1982). Vare se pweson gran dlo eti moun ka pran nan lak. Ni de ras vare, yonn se vare-sendou ek lòt la pi piti se vare-fal-blan.
Vavari : t-b. Gren lapli ka towblip zoup epi anchay dlo, nan an tan kout. (mndg. wã-wã-ri, gran dig). Chouval-blan.
Vègle : t-m-n-b. Mete limiè nan zie an moun pou se koubare wè-douvan'y. 2. Kouyonnen an moun epi an pawol-siwo. 3. Pran lespri an moun epi an pawol, fè an welto anlè an moun. 4. Fè an moun pran dlo mousach pou lèt.
Venere : t-b. Nevièm jou lapriyè apre an moun mò. Jou tala fanmi moun mò a ka ba moun ki vini brè ek manje. (lat. venerari, enmen). Rete-sonje.
Vibolo : t-b. Mete-nan-brann ale-vire dawlakataw an sikti oliwon an larel kalibich. "lè vibolo tanbou a rantre anlè'w" (E. Mona, Tanbou serie, 1984). 2. Ale-vire ka woule nan an toumbele dawlakataw. (lat. vibrare, digidi) 3. Toumbele an son. Vibolo an lavwa.
Vide : t-m-n-b. Mete an dlo nan an botjit. Nan sistenm-lang Matnik la se toulong pou "vide adan an bagay". 2. t. Nan kannaval karibeyen, brennen otila an kannan moun ka bay kalinda, ka bay lavwa, ka fè solibo nan lari anlè an mizik vreye-monte.
Vie : t-d. Eti ki pa nèf, krache-dife. 2. Eti ki trape an gran laj, ki la depi anchay tan. 3. Eti ki malouk, ki pa bidjoul pou gade. 4. Eti ki konpè, konpayel ek an moun. Vie frè. 5. Eti moun sèvi pou kriye djab oben fè tjenbwa. Li vie liv. Vie-blan, ewopeyen ki trape anchay rid, eti solèy brile depi anchay tan oben ki t'ak tèbè pou papa'y ek manman'y eti te leve nan menm tokay. Vie-fanm, fanm eti ki ja rive nan mafloray, gran moun chive blan. Vie-kò, nonm ki flòkò anba pwa laj li, ki ja pase pas. Vie-nèg, nonm gran laj ki ja pase pas ; moun ki djok nan tjenbwa, ki sipoze li vie liv. Vie-pawol, pawol ka flandje an moun, ka fè an moun lapenn. Vie-rèv, rèv ki leve moun nan sonmèy yo oben eti Bazil te ka chaye moun adan.
Vini : t-m-n-b. Sòti an kote pou rive kote eti moun an ka pale a ye. "Epi man ka kouri vini kon si man sòti byen lwen" (Misyé Molina, teyat, Georges Mauvois, 1987). 2. Rive an kote otila an moun, an krèy moun ka atann pou fè an bagay. "Men sé rélé m' vini rélé, vin mwen vin rélé zòt pou an konvwa benyen limyè épi sann..." (Nostrom, tirad, Monchoachi, 1982). 3. Rive nan an dekou ka bay nan gran kannan, fè tilili. "Pa ni kribich ankò, fouyapen an kote, mannikou koumanse vini" (La Consommation, mazouka, Fernand Donatien, 1970). 4. Wè an bagay ka rive towtow. Lapli ka vini. 5. Rive nan an dekou oben an potjel san te èche sa oben san an moun te ka espere sa. Vini tonbe bendouk. 6. Rantre adan an mès-kriye-bondje. Vini rasta. 7. Pran lanmen, trape an potjel, trape plis kabes adan an spòw, an djoumbat. Vini foutbalè oben vini mayonmbo. 8. Pofite, trape anlòt kòwporans. Vini mègzoklèt. 9. p-d. Eti ki sòti lòtbòtsay rive an kote. An moun-vini. 10. Eti an bagay chaye mennen an kote. 11. t-r. Pawol moun ka mete nan rarataj yo pou matje an toumbilaj ek ba rarataj la an toumbele. 12. t. kanman rive an kote eti an moun trape. 13. Dekou pòte ponm oben tòtòt an piebwa oben an liann. (lat. venire, sòti lòtbòtsay rive) Vini-a-pie, dekou rive an kote apre anchay mache. Vini-abò-loto, rive an kote flouz, san mache, san jete laswè. Vini-abò-lapo-pistach, se rive an kote san batje adan an machin. Vini-blo, bay adan an dekou, an pawol, an djoubap epi anchay kanman djenm. Vini-cho, dekou trape anchay kanman djenm, pare goumen. Vini-dous, trape an kanman konpè apre an kanman djenm. Vini-o-vant-atè, rive an kote towtow, epi anchay balan. Vini-pianmpianm, dekou rive an kote san gran balan. Vini-san-ayen, rive adan an penteng, brè-manhe san pòte an bagay. Vini-tou-yonn, se rive adan an konsit san moun ka mache dèyè. Vin'-wè, pawol moun ka di pou fè lide an pantann kouri-lawonn. Vini-wè-sa, Tit an yol te ka genyen tout kous-yol nan se lanne 70 la. Ale-vini, ti ponmlen moun ka fè bò gran chimen pou dechaje kabèch yo. Chaye-vini, dekou pran an bagay an kote pou ladje'y anlòt kote. Kouri-vini, dekou fantefrak laliwonn otila moun ka fè debouya fè an bagay. Mennen-vini, dlo oben lapoud tjenbwaze eti an nonm ka mete anlè kò'y pou rle fanm. Tout tjenbwa oben pawol zeskay an moun ka fè oben ka di pou redi moun, pou zakate moun. Mennen-vini, moun lòtbòtsay ka rive an kote, nan an lakou ek ka ba lari chenn. "Nou tout ki isiya, nou sé latè-rapòté, moun tout van asou latè mennen vini abò bato..." (Mango vèt, rarataj, Georges-Henri Léotin, 2005). Vire-vini, dekou vire an kote oben nan an larel apre an dekati oben an djigilòp. Nan sistenm-lang Ayiti a : "vini dòmi mouri" se trape an larel nan lavi a tankon rete nan kay ek an moun pou pa toumbile. "Vini sou moun" se trape plis liannaj nan an lakou-peyi, vini moun tout moun. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Latje bèf di : tan ale, tan vini" tan ka pase lavi ka toumbile. "Maladi ka a chouval ek ka pati a pie" pou fè lide ta'a kouri eti tan djeri a toulong pi long ek fok an moun sa pran tan espere nan lavi. "Pou si kouri vini" pou si an malè rive ek fok fè tout bagay towtow. "Pran tan an kon'y ka vini, moun kon yo ye" pawol moun ki pa le mete p'an tèt-chaje anlè kont yo.
Vire : t-m-n-b. Pati pou rive an kote otila moun ka pale a te ja ye avan'y vini la eti'y ye ka pale a. "Ou ka anni maré'y, ou ka viré lamenm" (Misyé Molina, teyat, Georges Mauvois, 1987) 2. Rive an kote otila moun ka pale a oben moun eti yo ka pale a te ja ye avan'y te pati. "Se anni de jou apré i té ka viré" (Kòd Yanm, rarataj, Raphaël Confiant, 1986). 3. Vini an kote otila an moun te ye avan rive la eti'y ye lè'y ka pake a. 4. Bay adan an larel, an djoumbat otila an moun te ja ka bat. 5. Bat dèyè asou chimen. 6. Fè an menm bagay an dezienm kou. "Men man ka viré di'w li" (Mango vèt, rarataj, Georges-Henri Léotin, 2005) 7. Demate vwel wondi dèyè an bre oben an chenn-lanmè pou devire chimen. Vire lou mitan. 8. Pran kanman eti an moun te ja ladje depi anchay tan. Vire tjanmay-piti. 9. t-n. Dekou otila an moun ka rive an kote eti'y te ye apre an tan pati anlòt kote. Vire'w sa ? (lat. vibrare, fè an bagay tounen) Vire-do, dekou otila an liannaj nan mitan de moun pa ka bay ankò. "Ou vire do ou ale, lè sa m'anvi kriye cheri pakapala" (Pakapala, Dadou Pasquet, Magnum band, Expérience, 1979). Vire-doubout, dekou ranbonni sikti an bagay pou trape potjel eti'y te ja ni. Vire-dous, dekou ladje an kanman djenm pou pran kanman dous douvan. Vire-lang, dekou otila an moun ka di an bagay ki ka toumpakte epi sa'y te ja di douvan. Vire-lang, dekou an toumbilaj nan an pawol-rarate. Vire-lanmen-balan, dekou ale èche an bagay ek vire san trape ayen. Vire-pi-rèd, dekou pran fòs pou fè an bagay eti te ja ka fèt douvan men nan pi molpi. Vire-pran, dekou otila an bagay ki te dekati ka ranbonni. An vire-pran ekonomi. Vire-san-ayen, dekou ale èche an bagay ek vire de lanmen balan. Vire-tjanmay, dekou dekati otila an gran-moun ka pran kanman ek lespri tjanmay. Vire-wonn, vire vini an kote apre an dekou pati anchay tan oben vire trape lanmen nan an djoumbat apre anchay tan san djoumbate. Ale-vire, dekou ale an kote nan an dekou fann pou vire lamenm. Ale-vire, yonn adan se jès fondok bèlè Manik la. Ale-vire, san diskoupe, san rete, aleliwon-galba. Bwa-vire, dwel bwa long ek rèch eti moun te ka sèvi pou fè an kannòt bay douvan nan kote ki pa ni fondok. Bwa Vire, tit yonn adan se yol kous oliwon Matnik la. Chimen-vire, dekou nan chimen rive an kote otila an moun te ye avan'y te pati ale anlòt kote. Tounen-vire, dekou ale san trape an kote fnn pou ale. Tounen-vire, dekou mete nan brann, fè debouya pou fè an bagay. Nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "fè yon ti vire" pou fè an ponmlad bò chimen vire lamenm. "Tèt an moun vire" lè moun ta'a befou, tèt-anlè. An viretounen se an penteng, ti debouya moun ka fè vann an bagay pou genyen lavi yo, se ale-vini an moun tou. An virewon se mache san ale an kote fann. Fè yon virewon se fè lawonn an bagay, an kote tou. Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : "Vire si wòg" lè an moun ka ranmase sa eti'y te jete. "Vire lòlòj" lè bazil chaye an moun. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Ale a se ta'w, vire a se ta mwen", pou fè an moun konprann chak moun ni jou yo ek se pou'y ke peye kout-chen eti'y fè.
Volpòn : t-m. Fanm ka mennen lavi, ka pran tout dousin katjòt ki bay anlè chimen’y. 2. Fanm ka pran nonm aleliwon. (itl. volpone, an ras chen). 3. Fanm ka koupe kon an razwè. Vakabòn. Vonvon : t-b-a-b. Gwo volan, xylocope, ka sanm mouchamiel eti ki ni twa bann anlè kò’y èk ka fè anchay bougonnad lè’y ka vole. "Lidé viré bòkay té kon an vonvon an tèt li." (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010). 2. Yoyo tjanmay te ka fè ek an kapsil boutèy eti yo te ka fè an gro fil koton pase adan. Yoyo ki pa te ni anchay potjel yoyo. Nan lang Matnik la, Mete an vonvon nan tèt an moun se tenmbolize'y, tòtòy li pou'y se ka vini djenm. (ptg. vu-vu, bet-a-zèl). Nan lang Gwadloup la, vonvon se an djendjen timoun ka fè ek an dwel banbou plat eti yo ka mare ek an fil ek yo ka fè'y tounen. Vonvon se an gwo sèvolan tou.
Se Henri E. Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.
Rédigé à 20:44 dans Lang peyi karibeyen | Lien permanent | Commentaires (3)
Bèlè a sé an bénézwel oben an Vénézwel pas pannyòl la ka prononsé b pou v.
Rédigé par : Po | 15 décembre 2010 à 17:15
Wach se bri kontel adan "man pa ka tann wach ou".
Rédigé par : Doc Kréyol | 15 décembre 2011 à 17:24
kouman an vadray sé pa té an vakabòn an.
Rédigé par : J-N.93 | 23 janvier 2013 à 16:42