﻿ Le Nouvelliste - « Lang pou lang » nan literati kreyòl lakay
Lang pou Lang, se yon albòm pwezik sanba Isaac Volcy pibliye nan mwa mas 2020[1]. Sanba a mete vwa li ak divès lòt vwa powèt parèy li tankou Anderson Dovilas, André Fouad, epi plizyè mizisyen/chantè tankou Shamma Lorrédan, Laisse Oscar, Roseleine Volcy. Pwojèsa a soti nan de (2) rekèy powèm kreyòl li ekri: «Ma drapo Souvnans» ak «Lang pou lang». Sanba a rele albòm lan albòm pwezik (se li ki kreye mo-valiz la) paske se pwezi ak mizik li marye. Lè n ap tande kalte travay Volcy fè ak tèks yo (jan li mete mizik sou yo, oubyen kalte pèfòmans chantè yo remèt, oubyen ankò atmosfè ki antoure diksyon tèks yo…) nou ta poze tèt nou kesyon pou n mande kisa ki kache dèyè jès saa ? Lè nou konsidere sou rit kèk nan tèks yo chante sou albòm lan (konpa), nou mande tèt nou èske Volcy vle vini ak yon lòt tandans nan pwezi ; paske nan istwa pwezi, rekèy powèm ki parèt ak albòm CD oubyen DVD an Ayiti, pat gen moun ki te sonje rit konpa. Tout powèm kreyòl yo chante yo, oubyen sa yo mete mizik sou yo, se pito sou lòt rit tankou Meringue ; malgre Konpa se yon rit ki soti tou drèt nan Meringue[2] a. Si majorite moun k ap analize rapò ki makònen pwezi ak mizik dakò sou evidans ak nesesite rapò sa a, gen kèk lòt moun ki di pito pwezi ak mizik pa marye, yo chak granmoun nan kwen kay yo, kidonk, se pou yo chak degaje yo kou Mèt Janjak pou chame moun nan fason pa yo[3]. Nan sans sa a, ki nesesite ki genyen pou chante yon powèm ki deja gen bèltiz li ? Ki pwomès, ki avni ki genyen pou albòm Isaac Volcy a ? Èske se yon kou eseye k ap tou rete yon kou mèt/maton ?
Deba sou kesyon rapò kòkòday ki genyen ant literati, pwezi ak mizik pa parèt ansanm ak pwezi kreyòl ayisyen an. Sa vle di, gen gwo refleksyon ki fèt deja sou koze sa a depi nan antikite grèk avèk save tankou Platon ak Aristote. Men, nou kwè refleksyon sa yo, pou divès rezon, pap pèmèt yon refleksyon ranmase epi analize nan nannan rapò ki makònen pwezi kreyòl ayisyen an ak mizik. Save sa yo t ap reflechi sou pwezi ki ekri nan lang grèk. Lòt teyorisyen ki vini annapre yo reflechi sou pwezi nan lang franse elatriye. Yon refleksyon konsa mande pou manyen kesyon pwozodi (aksan, pwononsyasyon, tenb vwa elatriye). Alòske pap ka gen menm konsiderasyon sou pwozodi yon teks ki ekri nan lang kreyòl ak yon lòt ki ekri nan lang franse.
Tèm ki trete ak angajman sou albòm lan
Maryaj, Lanmou, Zanmitay, Lang, Kilti, Politik, Kòripsyon se kèk nan tèm Isaac Volcy manyen nan powèm li yo ; kidonk, tèm sa yo prezan sou albòm lan. Lè Volcy ap pale de lanmou, lè l ap di plezi ki genyen nan maryaj, fòk ou ta dirakwi anpil, fòk ou pa ta jennjan ditou pou pa ta renmen lannwit.
m renmen lanwit
m renmen lanwit lè w ap dòmi ak pòt yo tou louvri
tou louvri kou nen bwasonyè k ap pran fre
fre lodè kafe k ap griye douvanjou
je fèmen m rantre
m rantre nan tout chanm yo youn apre lòt
youn apre lòt m vire tounen san rete
san rete jouk kòk fin chante lè solèy leve
Sanba a mete tout grif li deyò, li pa nan tete lang lè pou l pran pozisyon sou nesesite ki genyen pou valorize lang kreyòl la ki se lang manman tout Ayisyen alawonnbadè. Si se pat lang kreyòl la, sanba a mande tèt li :
« Konbyen vwalye mo ki t ap frajele
Konbyen pawòl ki t ap pèdpawòl
Konbyen pwezri ki t ap nan kouvrefe
Konbyen vwa ki t ap vòtblan
Si sèlman si ou pat pòtvwa »
Epi, powèt la bay verite a klè kou dlo kòk. Anpil moun konn verite a deja, men yo pito ap pase sou kote, yo pito ap jwe jwèt ipokrit olye yo fè sa k ta dwe fèt. Tankou Frankétienne ta fè youn nan pèsonaj li yo di l nan Pèlen tèt : epi, epi anyen ! Sa vin lakòz
N ap bati yon toubabèl
ak yon lang nan bouch chak timoun
Poutan nou se lonbraj youn lòt[…]
Volcy se yon jeni nan koud mo ansanm pou di pawòl moun ap di chak jou men ki pran yon sans epi ki blayi ak yon bèltiz wòdpòte anba kout plim li ! Nou ta ka di li pran pawòl pèp la, pawòl lari Pòtoprens ak tout salte ki kouvri kapital la pou li remèt li tounèf, tou limen. Ann li vè sa yo :
Tout liv lekòl la se matematik
Pi gwo kalkil nou se divizyon
Kondanasyon an fèt san pwosè
Isaac Volcy ap pwolonje yon batay ki te tanmen depi nan lane 1950 yo avèk save tankou Felix Morisseau-Leroy pou pase pran kokenn chenn travay Georges Castera, Maurice Sixto, Frankétienne ak plizyè lòt entèlektyèl konsekan fè nan kesyon bay lang kreyòl la jarèt. Nou ka klase powèm Volcy yo nan kategori Jean Robert Placide ak Michel-Ange Hyppolite rele pwezi ekri ritmik[4] yo. Epi nou santi powèt la antre fon nan kilti pèp ayisyen an. Gen plizyè powèm ki enspire dirèkteman nan oraliti a, paregzanp M pa bezwen karèm. Ni nan chan leksikal ak fòm estilistik, ni nan kalte enstriman ki pi prezan nan powèm ki chante ak sa ki di yo, ou santi nannan kilti vodou a prezan ; ou santi gen yon estetik kreyòl k ap degaje nan tèks yo.