Dat : 31 janvye 2017
(Mizajou : 19 oct. 2017)
Sous : Pòtre ofisyèl Wa Henry ke Richard Evans fè nan dat 1815.
I- Manman, sè ak pitit fi rebèl yo
Nou konnen ke enkyetid pou byennèt Marie Charlotte de l'Assomption de Milo Papillon te enfliyanse apwòch politik ak militè mari li Jean-François Papillon. Msye, se te premye lidè lame revolisyonè a. Nou okouran tou de wòl santral Suzanne Louverture nan sipòte mari li Tousen. Menm jan tou, nou konnen kontribisyon esansyèl ke Marie Claire Heureuse Félicité Bonheur te bay Jean-Jacques Dessalines. Se konsa tou, nou byen enfòme de enfliyans Marie-Louise Melgrin Coidavid te genyen sou Henry Christophe, mari li. E nou kwè ke enfliyans Raymonde Jacob sou mari li Georges Biassou pa t mwens.
Sepandan, anplis de madanm rebèl yo, pitit fi yo, sè yo ak manman yo te afekte lavi ak desizyon yo tou. Pa egzanp, Tousen Louvèti te adòpte Rose (Woz), yon ti òfelen de 10 zan ki te moun Plezans. Ti lezanj sila te bay Tousen kè sansib, lè li te entèsepte l sou wout Gonayiv-Ennry a, epi li te rele byen fò : "Papa, papa, pran m, pran m avè w." (Trad.) (87)
Kanta pou Jean-François, apre defèt Espanyòl yo ke li t ap sipòte, li te blije kite zile a, dapre Trete de Bal la ki te siyen nan 22 jiyè 1795. Men, Jean-François pa t ka pati kite manman l Anne, sè li Marie Louise, pitit fi li Célestine ak Marie Joseph, (88) ansanm ak tout lòt manm nan fanmi li ki t ap viv nan pati Franse a. Men, gras a otorizasyon Tousen Louvèti, Jean-François te, nan mwa janvye 1796, rejwenn fanmi li nan Fòdofen. Epi nan vil nan Nòdès sila, li te mennen yo avè l nan lekzil nan vil Kadiks, nan Lespay. (89)
Men, Biassou pa te gen menm chans sa. Li pa t kapab mennen manman l Diane Grand-Jean, ki te gen katreven zan, nan Sen Ogistin, nan Florid, kote li te jwenn lekzil. Li menm te fè anpil demann, san siksè, bay otorite lokal yo, pou yo te pèmèt li òganize yon ekspedisyon militè nan Sendomeng, pou l te ka al chèche manman l li te renmen anpil. (90) Sa fè n sonje sa k te rive kèk lane anvan. Nan 22 janvye 1792, Biassou ki pa t jwenn repons nan lèt li te ekri manman l ak sè li, te anvayi lopital Pè Lacharite nan Okapdikap, epi li te libere fanmi li ki te toujou anba kòd kote sa. (91) Jès lanmou Biassou sila te kase tout posibilite konpwomi ant rebèl yo ak kolon yo, jan Jean-François te pwopoze li kèk semèn anvan. Paske, nan desanm 1791, te gen yon trèv (kidonk yon ti poze nan batay la). Nan Trèv sila, Jean-François, ki te pè pou madanm li Charlotte ke yo te arete nan kan Galliffet, te pwopoze pou rebèl yo remèt zam yo, e ke kolon yo boukante jès sa ak yon ti ponyen libète, ansanm ak amnisti pou lidè rebèl yo. (92)
Pou n fini, n ap di ke li pa t serye pou yo te prezante Cécile Fatiman tankou yon mizilman, epi revolisyon ayisyen an tankou travay islam. Paske relijyon mizojin sa (kidonk ki rayi fanm) pa t fè yon plas enpòtan konsa pou fanm nan lit la. Nou dwe sonje ke nan islam :
Annou konpare jan yo meprize fi nan islam ak jan fi ap mennen - nan sans wayal la - nan relijyon tradisyonèl la. Pa egzanp, pèsonèlman, mwen se :
* Bey Hussein 1ye (1705-1735), avèk kiyès Théodore te gen kontak depi anpil lane, te gen nan fanmi li plizyè fi ke te rele "Fatima" (93) oswa "Fatma" ; te gen ladan Lalla Fatima el-Ghazaliya, Lalla Fatima bint 'Usman, de nan twa madanm li yo ; epi, Lalla Fatima, yonn nan kat pitit fi li yo.
Bookman & Evers, bankye..." (94)
"Nan mwa janvye 1738 "Mercure historique et politique de Hollande" an te fè lwanj Neuhoff, "liberateur" (ki te libere) Lakòs la. Nan zile a, apa de Zicavais yo (moun ki soti Zicavo), okenn moun pa okipe Neuhoff ki regilyèman chanje non ak adrès li; pafwa li rele tèt li Villeneuve, Bookman, Baron Kepre ... epi pafwa li di li se yon "Machann ki soti Venis" oswa yon "Sitwayen Florans (Lucques)." (95)
** An reyalite, apa de ti kras kontribisyon islamik kèk ti kote, se sèlman nan Seneganbi (Senegal, Ganbi, Ginen Konakri, Ginen Bisawo, Mali ak yon bout nan Moritani) (96) te gen yon kantifye serye de moun ki ka (plis oswa mwens) mizilman ke yo te mennen kòm kaptif nan Saint Domeng. Men, kantite a pa t anpil. Paske done ki nan Slavevoyages.org (97) yo montre ke se sèlman 7.05% nan kaptif yo te debake nan Sendomeng yo ki te soti nan zonn Senegambian sa. E nan moun sa yo, majorite a pa t swiv relijyon Zansèt la, akòz ke islam te rive jwenn mas moun "Afrik" Delwès yo sèlman pandan peryòd kolonyal yo, (98) nan 19-20yèm syèk ; kidonk, apre endepandans Ayiti a.
Finalman, pou konparezon, pa t gen okenn revolisyon oswa tantativ serye pou fè revolisyon koloni Panyòl Amerik di Sid yo, kote kaptif ki soti Seneganbi te majorite a ak 63,91% kaptif yo. Menm jan tou, koloni kote Seneganbyen yo te fòme gwoup ki pi plis la : Giyàn Franse (26.75%), Etazini (24.36%), te gen lapè nètalkole si w konpare ak Sendomeng pou majorite tradisyonalis ki te toujou kanpe sou revolisyon.
***** Men, kiyès jij nwa sa ki te maltrete Manbo a te ye? Li te sa yo bay pou César Télémaque la, yon "Negre vraiment français", oswa yon "Nèg franse toutbonvre", jan otè franse D'aval (99) te di la. Yon lòt fason pou di l, li te pwòtre tisousou a. Li te fèt nan Matinik, men li te viv 49 nan 60 lane li nan peyi Lafrans, kote l te gen 36 zan marye ak yon fanm franse (blan), nan moman evènman sa te pase. Li te rive nan Sendomeng menm lane 1796 la, epi, tankou tout Franse k te sot an Frans yo, li te yon degoutans pou chak grenn bagay nan sivilizasyon Zansèt la - si nou ka rele li konsa. Leclerc te lonmen l majistra Cap Français (Okap), apre li te konsole blan yo apre dife jeneral rebèl Henry Christophe te limen an. Se menm Christophe sa ki, nan 1806, te sibi konplo César Télémaque, apre asasina liberatè a, Anperè Jacques 1ye, yo konnen kòm Desalin. César Télémaque sa, fanatik Loksidan an, ke Anperè a, yon 21 avril 1804, te fè erè epanye lavi li pa pitye, (100) - apre li te pi pito mouri olye li te pann yon blan franse. Li te chita kòm prezidan Asanble Konstitisyon an, ki, sanzatann, te gonfle kantite pawas pwovens Lwès ak Sid yo de 23 a 41 pou yo te ka vin gen majorite. E konsa, yo te vòlè pouvwa lejitim Henry Christophe la, ki te dezyèm nan grad apre Desalin. Konsa, li te vin senatè pou sis zan, nan lane 1806, e li te yon siyatè konstitisyon nan Wès la, ki te separe de pati Nò peyi a. César Télémaque, nwa sa ki te wont de ras li, li te yonn nan achitèk de Repiblik Bannann, lènmi revolisyon Ayisyen an, ke Ayiti gen konnye la
(87) Daniel de Saint-Antoine. Notice sur Toussaint Louverture. Paris, 1842. p.24. Site nan liv Victor Schoelcher. Vie de Toussaint-Louverture. Paris, 1982. p.393.
(90) Jane Landers. "The Revolutionay Black Atlantic" In : The World of Colonial America : An Atlantic Handbook. New York, 2017. pp.393-403.
(91) Joseph Saint-Rémy. Vie de Toussaint-l'Ouverture. Paris, 1850. p.49.
(92) Jacques Thibau. Le temps de Saint-Domingue: l'esclavage et la révolution française. Paris, 1989. p.325.
(93) Sous : "The Royal Ark". URL : http://www.royalark.net/Tunisia/tunis2.htm
(97) Sous : "SlavesVoyages.org" - Cumulatif de la traite par colonie (1501-1866) ; URL : http://slavevoyages.org/assessment/estimates
(98) Koumbouna Keïta. "Les religions traditionnelles et l'islam comme facteur d'intégration". In : Ethiopiques No. 57-58: Revue semestrielle de culture négro-africaine ; 1er et 2e semestres 1993. URL : http://ethiopiques.refer.sn/spip.php?page=imprimer-article&id_article=1177
Rodney Salnave. "Cécile Fatiman pa t mizilman". 31 janvye 2017 ; Mizajou 19 oct. 2017. [anliy] URL: http://bwakayiman.blogspot.ca/2017/01/cecile-fatiman-pa-t-mizilman.html ; Vizit nan jounen [antre dat la]