Antilles-Guyane : Démokatpawol asou lisans kréyol-la – Creoleways
DOUBOUT ! POU LANG E KILTI KREYOL MONTE A KOTOUMBA
Dépi an bon tibren lanné dé moun kon, Bernabé, Poulé, Chamwazo, Konfian, ka goumen pou kréyol trapé potalans adan lavi tou lé jou nou. Kréyol sé kilti nou, sé lang nou, si nou pa goumen bay pèsonn péké fè’y ba nou. Kréyol sé an lang kon tout lang, é kon tout lang, fok i té ni an ékriti davwa an lang ki pa matjé, sé an lang ki kondané, é sa nou lé sé vréyé’y pli douvan.
Primié moun ki fè wouchach et ki pwopozé an ékriti ofisiel ba kréyol la, sé misié Jan Bènabé, adan liv li’a FONDAL NATAL, apré i alé plis lwen adan Le précis de syntaxe créole i kontinyé ba kréyol fos la i bay an grafi méyè adan « La graphie créole ». Sé dayè gras a li, é a dé moun kon Afarel Konfian, Patrick Chamwazo é dot ankò, ki formé « le GEREC » si lisans Lang é Kilti Bò kay wè jou, aprédavwa goumen pou lédikasyon nasional aksepté Capés kréyol-la. Yo goumen pou lang la Té trapé an ékriti, an sentax, an gramè, kon tout lang.
Afarel Konfian sé primié moun ki matjé an woman an kréyol é non’y sé « Bitako’a »
Dépi nanni-nannan, nonm ka goumen pou mété kréyol’la an mannié obidjoul é jodi jou yo ka chèché an ti limiè pou sav ki lavini lang la pa ped, é nou étidian an kréyol, ki ka vini aprann sa ki fo asi kilti nou asi lang é listwa nou, fo nou paré pou ripran flambo’a, é mennen konba’a pou sové lang lan.
Jodi jou ou ka jwenn diksionè kréyol, kontel ta Poulé é Telchid-la, ta Afarel Konfian fè tan matjé.
Konba pou lisans-tala rivé wè jou Lang é kilti kréyòl an lékòl sé an dwa nou ni pou nou pé sa défann, padavwa tout pèp ni mès é labitid a’y ki ta’y, ki ka fè nou ni dwa konèt sa nou yé pou nou pésa enmé nou noumenm an nou. Men fò nou lyanné pou fè kilti an nou fè douvan. Nou té’é fè « le Monde Créole » jwenn èvè « le Tout-Monde », sa té’é ban-nou on bèl pal pou fè on vansé douvan tout « Diskriminasyon » kitini. Davwa sé sa ki ka dépotjolé istwa an nou.
Andidanbway lisans-lan
Dèpi on bon tibwen lanné, lisans kréyol vwè jou an linivèsité Chèlchè Matinik. Lisans-lasa ka fèt asou twa lanné. Lisans kréyòl ni menm valè ki lisans anglé,pangnòl èk la restan davwa kréyòl sé on lang kon tout lang. Adan lisans kréyol-la ou ka aprann kilti kréyol é istwa a kréyòl, litérati kréyòl , jan ou ka palé, li é maké kréyòl, antropoloji, ékonomi é onpil bagaj anlè karayib-la . Sé on aprantisaj pou pé sa ni on ekspérians pou sa ou rivé jwenn apré .
Siblaj-li I ni twa siblaj enpotan adan lisans kréyol-la : Dabòpouyonn sé pou konnèt plis biten anlè lang-lan, apré sé pou montré sa kréyol é fransé ni menm biten é gadé kijan idantité é lanliwonnaj sosiokiltirel a zantiy é Giyàn yé an sosiété-la.
Lisans pou tout krèy-moun Lisans kréyòl sé pou tout moun, jennmoun kon granmoun, tousa ki vlé dékouvè lanliwonnaj kréyòl. Sèl obligasion ki ni pou rantré adan’y , sé ni on bakaloréya é sa kilanswa.
Chimen wouvè asou lisans-tala Ou pé touvé diféran chimen-wouvè pou lisans-tala kontel : Divini pwofésè kréyòl ; Travay adan tousa ki touristik ; Travay adan lanimasyon-kiltirèl ; Fè jounalis bileng ; Transbòdè ; Enterprèt-latélé, an tribinal, an ladministrasyon, é onlo dòt ankò.. Sé on lisans kon tout lisans, ou pé pasé on mastè apré, ou pé pasé tout konkou ki tini lafonksyon-piblik é ou pé pousuiv létid kréyol jis o doktora si ou vlé alé pli lwen.
Bèlté é fòs a lisans-lan Kréyòl sé lang an nou, sé idantité an nou, sé kilti an nou,sé fòs an nou, sé nou. Plisouvankirawman, nou ka konnèt tout biten anlè péyi dèwò, é nou pa ka konnèt près ayen anlè tan nou. Apré nou ka pèd nou adan mès é labitid a péyi lòtbò é nou ka toufé kilti an nou. Sa ki maléré, sé kè nou kréyòl ka kraché anlè kilti an nou é ni sa ki kay jiska wont-li. Alòs ki moun andèwò ka sòti toupatou kon alman,chinwa, anglé pou vin an lisans kréyòl dékouvè bèlté é fòs a kilti-la. Si étranjé ka bay valè a’y, nou pitit kréyòl, siwplé, annou pa krashé anlè’y é bay on pal pou voyé’y douvan.
Doubout ! Pou lang é kilti kréyòl monté a kotoumba.
Source : http://www.montraykreyol.org/spip.php?article6691
« France : Vers la fin de l’âme républicaine ?
UAG : Les révoltés du Pôle Guyane partent en marronnage »