29 mars 1987, 29 mars 2013: 26 ans constitution pays d´HAITI
29 mas 1987- 29 mas 2013, sa fè egzakteman 26 lane depi Pèp Ayisyen an te vote manman lwa peyi a nan lide pou bay peyi sa a yon lòt direksyon, yon direksyon Demokrasi ak Etadedwa. Sa fè plizyè lane depi koze amandman konstitisyon an ap fè deba anndan sosyete ayisyèn nan. Fas ak sijè sa, plizyè sektè te leve vwa yo pou denonse fason enstitisyon ki konsène yo, Palman an, Egzekitif la ak lòt aktè ki enplike yo fè amandman an ak gwo chanjman ka p fèt anndan Konstitisyon an.
Malgre pinga plizyè sektè te lanse pou evite peyi a tonbe nan yon gwo kriz manch long, sa pat enpeche gwo otorite nan twa (3) Pouvwa Leta a te deside ale san gade dèyè nan pwosesis amandman Konstitisyon 1987 la. Prezidan PREVAL ansanm ak ekip li a te deside wè pa wè fòse pèp ayisyen an bwè medsin chwal sa a, ki se amandman an anpil sektè kalifye kòm “Amandman fo mamitˮ, paske demach Konstitisyon an trase pou amandman fèt pat respekte epi polilasyon an pat patisipe ladan l.
Yon kout je sou kontèks Amandman Konstitisyon an fèt la
Nap raple pwosesis amandman fèt nan mache prese, Prezidan PREVAL pat vle ale san li pa egzekite pwojè sa a ki se piblikasyon tèks amande a. Sitiyasyon sa a te lakòz tèks 49e Lejislati a te vote a se pa li menm ki te rive pibliye. Yon aksyon ki vin lage peyi a nan yon kokenn chenn kriz konstitisyonel kite lakòz, lè pou Prezidan MARTELLY te prete sèman, Peyi a pa konnen si se sou konstitisyon 1987 la, oubyen sou vèsyon amande a li te prete sèman. Pou anpil moun ansyen Prezidan an te poze zak sa paske li te asire l gwoup politik li a, Inite ta pral fè yon rad mare nan eleksyon 2010 ak 2011 yo.
Aprè envestiti Michel Joseph MARTELLY men m konstitisyon amande sa te oblije tounen nan Palman an, pase nan men kèk òganizasyon nan Sosyete Sivil la pou sibi koreksyon epi tounen voye l bay Prezidan MARTELLY pou repiblye l nan jounal Ofisyèl peyi a “ Le Moniteur”. Kriz pi rèd paske Atik 284-2 Konstitisyon an di Prezidan ki te la nan moman Palman an tap vote chanjman an pa gen dwa sèvi ak avantaj chanjman sa a pote. Sa ta pra l mete Egzekitif la nan 2 grenn soulye l, paske l pa tap ka jwi avantaj vèsyon amande sa a bay sitou nan zafè chwa Premye Minis la san twòp enfliyans Palmantè yo. Lòt pwoblèm ankò amandman an trennen dèyè l gen rapò ak restriksyon kèk dwa fondamanl Pèp Ayisyen an, Tankou pou Kolektivite Teritoryal yo patisipe nan chwazi manm Kosèy Elektoral la.
Anpil konstitisyonalis ak konsène nan domèn dwa konstitisyonèl te konseye Prezidan Repiblik la, Mesye MARTELLY, pou li pat pibliye Amandman enkonstitisyonèl sa a pou evite kriz nan peyi a. Men malgre sa a, Chèf Leta te pran yon arete pou te pibliye l nan dat 18 Jen 2012, yon demach ki kontrè ak liy konstitisyon an trase nan atik 282, 283 jiska 284.4 ki di kijan konstitisyon an dwe amande epi pibliye.
Konsekans Konstitisyon amande a nan kriz peyi a konnen jounen jodi a
Kriz kap ravaje peyi a jounen jodi a pran rasin li nan piblikasyon amandman chanpwèl la ak volonte Otorite nan Leta a ki vle kontwole aparèy elektoral la nèt pou ka kenbe pouvwa politik la nan peyi a.
Depi nan lane 1987 pèp ayisyen an te goumen pou adopte Konstitisyon 1987 la nan lespri pou te bay peyi a yon nouvèl oryantasyon, yon nouvèl fason pou Leta òganize. Malgre gwo sakrifis sa a kote gen anpil moun ki bay san yo pou pitit peyi a te ka rale yon souf, sa pa anpeche 26 lane aprè dirijan nan Leta pa janm sispann pase manman lwa peyi a anba pye. Dènye desizyon Prezidan MARTELLY pou pibliye tèks amande konstitisyon an se yon vyolasyon grav manman lwa peyi a. Dwa sivil ak politik popilasyon an menase anpil jounen jodi a. Pouvwa Egzekitif la tèlman vle montre l ap mache nan ilegalite, sa gen plis pase 2 lane depi manda Majistra, KASEK ak ASEK fini, olye yo òganize eleksyon pou ranplase yo, Pouvwa Egzekitif la prefere ranplase yo avèk ekip moun ki pwòch Pouvwa a li rele Ajan enterimè.
Nan okazyon 26 lane ki make anivèsè Konstitisyon an, Platfòm Òganizasyon Ayisyen Dwa Moun yo (POHDH) ap fè Otorite Peyi a sonje, Konstitisyon 1987 la se rezilta plizyè lane batay Pèp Ayisyen an te mennen pou abouti ak zouti sa a, yon gid ki di kòman pou tout enstitisyon peyi a mache, kòman pou Leta a òganize.
Nan menm okazyon sa a Platfòm nan ap mande Otorite nan Leta pou pran tout dispozisyon pou fè tout Enstitisyon demokratik yo egzèse fonksyon yo jan sa di nan manman Lwa peyi a. Fòk otorite yo kreye bon jan kondisyon pou Pèp la jwi Dwa Sivil ak Politik li nan idantifye tout Pitit Peyi a epi pran bon jan dispozisyon pou òganize bon eleksyon nan Peyi a san pèdi tan. Kreye an menm tan bon jan atmosfè pou Pèp la jwi Dwa Ekonomik, Sosyal ak Kiltirèl li jan Konstitisyon an garanti sa.
POHDH, 27 Mas 2013
Sekretè Egzekitif, POHDH