lang-natifnatal-karayib: Ekzad - elije - enhen - enpiok - eskanpe - estebekwe - eya - eyala
E : l-m. Palab-tizi eti sistenm-lang Matnik la ka pran pou apiye asou an mande-sav. E wou ou pa epi yo ? 2. Palab-tizi eti sistenm-lang Matnik la ka pran pou yonnife an rarataj. E, te ni anchay moun jou ta'a.... E solèy te ka chofe, tousa. 3. Palab-tizi ka matje an depareyaj. Se pa tout kay ki kay, ni kay e kay. 4. Palab-tizi eti sistenm-lang Matnik la ka pran delè pou matje an toumbilaj tankon epi men. Yo sav e yo pa ka di ayen. 5. Son kout moun ka ladje lè yo ka patate oben ka begeye. Nan sistenm-lang Ayiti a, sistenm-lang Gwadloup la ek sistenm-lang Gwiyann lan, palab-tizi eti ka liannen de dwel an menm wonn-palab ek pe pranplas avè, ak, evè, ke, kontel nan : Fant e frak.
Ee : p-dj. Palab ka apiye an rete-sezi douvan an bagay, an patann, an bagay ka rive san moun te ka atann li. 2. Palab-nan-djol pou matje an toumbilaj eti moun pa pe ka atann. Ee, pawol la ki long....
Ebe : l-m. Palab moun ka ladje pou liannen de lide eti yonn pa ni ayen ka teke epi lòt. 2. Palab ka apiye bay-antre an bagay krache dife. Ebe, si yo ja rive, se bwa pou ale.
Eben : t-dj. Palab moun ka ladje lè yo ka patate nan rarataj yo. 2. Palab moun ka ladje pou matje an mande-sav. Eben kisa'w le'y fè ? Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : "Eben lacho!" lè yo le apiye bay-antre an bagay krache-dife, an toumbilaj towtow. "Eben vim" lè yo rete djol-koule douvan an bagay.
Ebenis : t. Moun ka faktore branbrann mete nan kay epi blok bwa koupe nan laliwonn. 2. Moun ka djoumbate bwa pou ba'y an potjel mabial. (nb.hbnj, pase nan gr. ebenos, bwa nwè) Ebenis se an djoumbatè-potjelizè.
Ebenn : t. Bwa djok, koulè nwè rek, diospyros ebenum, ka leve nan peyi cho eti moun ka djoumbate pou fè branbrann mete nan kay. 2. p-p. Eti ki nan koulè nwè rek. (nb. hbnj, pase nan gr. ebenos, bwa nwè) Bwa-ebenn, tit rayi-ras-moun eti masogan l'Ewòp te ka ba moun l'Afrik anba-solèy nan dekou sistenm ankelele nèg-ginen an.
Ѐche : t-b. Gade wè trape an bagay.2. Mete tèt anlè an bagay pou rive konprann li. 3. Fè degwel pou rive nan an bagay, an kote. 4. Pektekole an moun, fè gòj anlè an moun pou leve an goumen.5. Mache-èche an bagay. èche travay pou fè. (lat. circare, fè lawonn an bagay). Palab-tizi chache oben chèche. Eche-dousin, dekou otila moun ka bat anni pou blèz kò yo ; èche-goumen, dekou otila an moun ka fè gòj anlè anlòt pou trape an goumen bat li ; èche-kont, dekou potila an moun ka joure anlòt pou trape an goumen ; èche-lavi, dekou otila moun ka ladje an kote rive anlòt kote pou trape an viv pi flouz ; èche-rive, dekou otila moun ka bat anni pou trape branbrann nan lavi yo. Mache-èche, bat pou trape oben rive nan an bagay. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Nèg ka èche travay epi an fizi pou tjwe'y", pou fè moun konprann djoumbate se pa an bagay ki dous. "Ou pa ka èche bèf avan ou ni kòd la" tankon "pa fè bouden avan'w se tjwe kochon". "Pa èche baton pou bat ou" oben "Pa èche jwèt pou jete'w" pou mande an moun pa fè an bagay eti ka defaroze'y. "Pa èche sa'w pa mete" pou mande an moun pa mele adan sa ki pa ka gade'y. "Se pa jou ou fen ou ka èche travay" fok ou sa pran douvan avan douvan pran'w. "Si jipon'w ka ale bien, pa èche mete tjilòt nonm ou", pli bel la toulong anba labay.
Echway : t. Kare-lanmè eti ki anbagaye tankon an makadè, epi anchay wòch ka koupe boulin se lanm lan, otila pechè ka lantje kanno yo.
Echwe : p-b. Rale mete atè. Anni nan se pawol ta'a, "echwe an kanno" oben "echwe an senn". 2. Echwe an kanno, redi an kanno ki te lantje nan lanmè atè, fè'y woule anlè ronden pou rive adan an kay-kanno ki nan bòdaj lanmè. Lè lanmè-kavale ka bay, pechè ka echwe kanno yo. 3. Echwe an senn, rale an senn atè ek tire pweson ki pri nan may nan menm balan an, tire wawèt ki adan..
Egal : t-d. Anni nan tit ta'a lavwa-egal, lavwa dèyè, lavwa ka apiye lavwa-douvan an nan bèlè a ek ka ba tankon an toumbele. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di tou : lavwa-dèyè, lavwa-djole, laladjole, lavwa-note, lavwa-regle.
Ehe : t-dj. Palab moun ka ladje lè yo ka fè djendjen ek moun pou mès koutja oben obre yo.
Ekzade : t-m-n-b. Blankboule, drivaye nan kabèch pou se bliye an lavi rèd oben pas moun ka pase, bagay ka tenmbolize an moun. “Yo té ni pou rété asou tè Bétjé-a pou di bon, san yo pé ekzadé kò-yo“. (Mémwè latè, G-H. Léotin, rarate-kabechinen, 1993). 2. Pran an wouspel adan djoumbat ki rèd pou fè oben ka mete an moun kanyan. 3. Pran an ti dousin towtow nan dekou otila an bagay ka tenmbolize an moun.
Enhen : t-p. Pawol pou topaye ek an moun, an bagay men toulong pianmpianm. Enhen pa jenhen mande poutji pousa. 2. t. Pawol eti moun sèvi pou di yo ka patate titak nan topay ek an moun, an bagay. (Klg. han:han, anhan epi an soukre tèt epi'y) An enhen ka reponn an mande-pou-sav ek pe fè an rel-palab li tou-yon. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di Anhan tou.
Enpiok : t-d. Eti ki pa trape tout djokte fizik li oben plodari'y apre an bidimblo oben depi kon'y wouvè zie. "Sou wè solibo-tala té mété'y enpiok" (R. Confiant, Kòd Yanm 1986). 2. Eti ki pa pe ale-vini flouz. 3. Eti ki pa djann, ki ti kalbòy toulong. "Tantant enpiok dépi Pak" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 4. t. Moun ki pa ka pe ale vini flouz pou janm li ki pa ka pòte'y oben pa ka pe pran an bagay, pòte'y flouz ek de lanmen'y. 5. t-b. Flandje an moun pou'y pa sa ale vini flouz oben pran an bagay, pòte'y nan de lanmen'y. Enpiok-nan-kabèch, moun ki pa ni tout tjouns kabeche'y.
Epi : l-m. Liannè mabial nan sistenm-lang Matnik la (ta Ayiti a, Gwadloup ek Gwiyann lan, tou) eti ka matje an liannaj tenkant nan mitan de moun, de bagay ; tankon "ek sa". Yo la epi zòt. 2. Palab ka matje an longsay-ale nan an rarataj ; tankon "apre sa". ". "Epi man redi an kòd mawo. Man foute'y wap, wap" (Georges Mauvois, Misie Molina, 1988). 3. Palab ka matje an dekou ki pe rive. Epi, si sa rive, yo ke sav sa pou fè. (frs. et puis, ek apre sa). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Epi pasians, epi kracha ou ka fè an grenn kalbas antre an tjou an mayengwen", pou moun ki sa pran tan yo pe rive nan tout bagay.
Eskanpe : t-k. Eti ki zoute prelè ek anchay jès bidjoul pou plen zie moun. 2. Eti ni anchay djèz an zafè'y, anchay jès fifinen. 3. Kanman an moun ki prelè anchay. "timanmay douvan kòrtèj, jenn kon vié ganmé-èskanpé, pou plen zié lasistans !" (Georges-Henri Léotin, Mango Vèt, 2005). Bòdzè.
Estebekwe : t-k. Eti ki rete sezi douvan an dekou, an penteng, pa sav sa pou di oben fè. Rete estebekwe. 2. p-b. Rete sezi douvan an penteng, an, bagay. (frs. nn. bec coi, djol fèmen). "I rété pri adan lak tala. I té estébékwé. Pò djab." (Manuel Norvat, Zwel lalin, 2002). Moun Matnik ka di estèbèdè, tou.
Eti : l-m. Liannè mabial nan sistenm-lang Matnik la pou liannen de dwel an menm wonn-palab nan an rarataj ek pou apiye pòte tit palab-brannzann lan ka pòte. "Se te jan Mòn-Gomié, an kote pa anlè La-Riviè-Pilòt, eti yo di Nèg-mawon te enstale sosiete yo antan lèstravay..." (Georges-Henri LEOTIN, Mango vèt, 2005) . 2. p-p. Palab sistenm-lang Matnik la, pou an mande sav ki kote. "Ti-Mano eti'w ka ale", nan an lavwa danmie Matnik la. 3. p-p. Palab sistenm-lang Matnik la, pou reponn an mande-sav, lè moun ka reponn an pa tann oben konprann mande-sav la kòdjòm ; tankon kisa ou le sav la. 4. Palab moun ka voye pou fè di an moun ka kriye yo, anhan yo la. (fgb. étἐ, kisa). Katriyenm pawol "eti" tala (anni tala) ka bay nan sistenm-lang Ayiti a, ta Dòmnik la, ta Gwadloup la, ta Gwiyann lan, ta Sentlisi a, ta Trinidad la, tou.
Etik : t.-d. Eti ki pa ni anpil oben pa ni p’an grès, jik pou wè zo a anba lapo a. “An vié neg étik ki toujou té ka mété lavaliè“ (Lèspri lanmè, Terèz Léotin, kont lanmè, 1990). 2. Eti ki pa ni anchay lachè, anni zo epi lapo. 3. Eti ki pa ka pòte anpil adan an liannaj. 4. Eti ki pa rete ayen ki djok, ayen pou se pimpe, ale pi douvan. (al. etike/fr. étique, mègzoklèt). Mègzo, mègeoklèt..
Eya : t.b-p. Pawol nanninannan moun Matnik ka voye ba moun ka rive an kote. 2. Pawol pou di an moun ki rive an kote aye yo aye wè'y. Eyalaye, tout pawol ek penteng moun ka di oben fè pou fè an moun oben an konpanyi moun yo aye wè yo rive an kote. Eya manmay la, pawol naninannan moun Matnik ka voye pou fè an krèy moun sav yo aye wè yo rive. (yb. èyẹ, gloriye an moun). Nan lang Gwadloup la, eya se tankon "mwen pale ba'w".
Se Taillefond Henri (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.
Rédigé à 22:52 | Lien permanent | Commentaires (4)
Ou pa mété djèl polius adan, diksyonnè'w la se pòkò sa.
Rédigé par : Latin an | 14 octobre 2009 à 09:05
Mòndézès nou ka di tjòkòk, sé Robè yo ka di djòkò.
Rédigé par : Kréyolita | 12 mars 2010 à 11:45
Wéti épilèpsi a ?
Rédigé par : L. K. S | 25 janvier 2011 à 10:54
Rédigé par : Difé | 28 avril 2011 à 11:07