De documentaire van Errol Morris is niet zomaar een Bush-feestje. Net als de foto's van de Abu Ghraib-gevangenen die zijn misbruikt, de foto's die het centrale onderwerp vormen, is de omvang van de film beperkt tot een onderzoek naar hoe de foto's tot stand zijn gekomen, wie er aan de handelingen deelnamen en wie de camera's in handen hadden. Het is niet eens politiek van aard, maar eerder psychologisch en, meer in het algemeen, filosofisch.<br />Susan Sonntag, auteur van het invloedrijke essay 'On Photography', zou de dag van haar leven hebben gehad, hoewel ik niet zeker weet of ze ons een betere interpretatie van de foto's had kunnen geven dan sommige van de meer nuchtere interviewers. Een van hen geeft de foto's de schuld van het hele schandaal. Als de foto's nooit waren genomen, hadden ze nooit openbaar kunnen worden gemaakt en was het allemaal nooit gebeurd. 'Het zou gewoon onder een steen zijn gekropen.' Een andere autoriteit die ik naar de getuigenbank zou willen roepen, is Anna Freud, Siggy's dochter, die zelf ook een beroemde psycholoog is. Anna heeft een lijst opgesteld van 'ego-verdedigingsmechanismen' <0xE2><0x80><0x93> manieren van denken die ons beschermen tegen schuldgevoelens of wroeging over dingen die we hebben gedaan. Dezelfde cipier die de foto's als schuldige aanwijst, beweert dat hij zijn baan is kwijtgeraakt omdat een vrouwelijke cipier tijdens een rel in de gevangenis met een baksteen in haar gezicht was geslagen. Daarom liet hij gevangenen met gespreide armen en benen op de grond liggen en stampte hij met zijn laarzen op hun vingers. De meeste lagere rangen, van wie sommigen drie jaar in de gevangenis doorbrachten, zoals Lynndie Englund, het gezicht dat we allemaal hebben leren kennen, of tot tien jaar werden veroordeeld, hebben een eenvoudiger verklaring. Die verklaring wordt op verschillende manieren verwoord, maar als het mengsel is gereduceerd, komt het neer op: 'Ik volgde alleen maar bevelen op.' Ik weet niet zeker hoe Anna Freud dat zou omschrijven.<br />Een van de gevangenen werd onderworpen aan een middeleeuwse foltertechniek, de strapado, waarbij hij met geboeide polsen van de vloer werd getild. De MP's tilden hem van de vloer en hesen hem op. Een van de geïnterviewden merkt op dat de man in het jumpsuit zo strak in zijn kruis zat dat het een rel zou hebben veroorzaakt, om nog maar te zwijgen van het feit dat de MP's elk moment verwachtten dat zijn schouders zouden 'knappen'. Pas toen ontdekten ze dat hij dood was. Een van de vrouwelijke MP's werd beschuldigd van mishandeling van de gevangenen omdat ze een foto van het lijk had gemaakt. Het is zo'n echte tragedie dat het volslagen belachelijk is.<br />Volgens een van de bewakers was er, toen de foto's openbaar werden gemaakt, een amnestieperiode van dertig dagen, waarin koortsachtig werd geprobeerd de zaak in de doofpot te stoppen. Jammer. Je vraagt je af hoe hoog in de hiërarchie meer bewijsmateriaal tot onderzoek zou hebben geleid. Natuurlijk, waar de toestemming oorspronkelijk vandaan kwam, moet die impliciet zijn geweest. Niemand heeft ooit gezegd: 'Martel de gevangenen en maak er een potje van.' Maar dat hoeft natuurlijk ook niet, vanwege het effect van 'commando-druk'. Dat is het moment waarop je weet wat de baas wil dat er gebeurt zonder dat hij of zij het je expliciet hoeft te vertellen. ('Zal niemand mij van deze bemoeizuchtige priester verlossen?') Als generaal Ric Sancheze zijn vinger steeds weer in je borst steekt en uitroept: 'Ik wil Saddam Hoessein!', hoef je niet helderziend te zijn om zijn uitspraak te interpreteren. En in Sanchez' boek beschrijft hij het antwoord van minister Rumsfeld op een rapport over verbeterde ondervragingstechnieken. Een van de technieken is dat je drie uur achter elkaar rechtop staat. Rumsfeld maakte bezwaar en vroeg waarom het maar drie uur was. Hij staat zelf de hele dag.<br />Een van de interessantere feiten die uit deze film naar voren komen. Ik neem aan dat we allemaal de foto hebben gezien van de gedetineerde die op een houten kist staat. Hij staat met zijn gezicht naar de camera. Hij draagt een soort poncho met een gescheurde zoom, en hij heeft een zwarte kap over zijn hoofd. Zijn armen zijn gestrekt en er lijken metalen draden aan zijn vingers te zitten. Die draden leken nergens voor te dienen, aangezien ze nergens aan vastzaten. Hier horen we dat de gevangene te horen had gekregen dat hij urenlang op de doos moest staan, dat de draden elektroden waren en dat hij, als hij op de vloer stapte of van de doos viel, geëlektrocuteerd zou worden. Een terloopse blik op de foto zou ons dat niet vertellen en natuurlijk had de gevangene het zelf helemaal mis wat de draden betrof.<br />Ondanks al dat sensationele gedoe is de film een beetje saai. De meeste geïnterviewden, als we ze eenmaal een paar dingen hebben horen zeggen, zijn oninteressant gewoon. Geen van hen lijkt slecht. Weinigen tonen berouw. Heropvoeringen zijn minimaal, wat wat mij betreft allemaal goed is. In tegenstelling tot Morris' heropvoeringen. In de eerdere documentaires over een dierenkerkhof of een moordzaak in Texas is geen van de sprekers echt in de ban van de camera. Het had een halfuur korter en effectiever kunnen zijn.
Errol Morris's documentary isn't still another Bush-bashing fiesta. Like the photos of the Abu Ghraib prisoners being abused, the pictures that form its central subject, the scope of the film is limited to an examination of how the pictures came to be, who participated in the acts, and who held the cameras. It's not even political in nature, so much as psychological and, more generally, philosophical.<br /><br />Susan Sonntag, author of the influential essay "On Photography", would have had a field day as a talking head, though I'm not sure she could have done better in presenting us with an interpretation of the pics than some of the more level-headed interviewees do. One of them blames the photos for the entire scandal. If the photos had never been taken, they could never have been disclosed, and the whole thing would never have happened. "It would just crawl under a rock." Another authority I'd like to call to the witness stand would be Anna Freud, Siggy's daughter, who was a famous psychologist in her own right. Anna laid out a list of "ego defense mechanisms" -- ways of thinking that protect us from feeling guilt or remorse for things we've done. The same MP who blames the photos claims that he lost it because a female MP had been hit in the face with a brick during a prison riot. That's why he had inmates spread-eagled on the floor and stomped their fingers with his boots.<br /><br />Most of these low-tier enlisted people, some of whom spent three years in jail, like Lynndie Englund, the face we've all come to know, or like another MP, were sentenced to ten years, have a simpler explanation. The explanation is phrased in different ways but when the broth is reduced it comes down to, "I was just following orders." I'm not sure how Anna Freud would classify that.<br /><br />One prisoner was to be subject to a medieval torture technique called the strappado, hoisted by his handcuffed wrists off the floor. The MPs lifted him from the floor and hoisted him. An interviewee observes that the jump suit bound his crotch to a point that would have caused an outcry, not to mention that the MPs were waiting for his shoulders to "pop" at any moment. Only then did they discover he was dead. One of the female MPs was charged with mistreatment of prisoners for taking a photo of the corpse. It's such a genuine tragedy that it's completely ridiculous.<br /><br />According to one of the guards, when the pictures were made public there was a thirty-day amnesty period, during which a frenzy of shredding and other forms of cover-up went on. Too bad. One wonders how high up the chain of command more evidence might have led investigators. Of course, wherever the permission originated it must have been implied. Nobody ever said, "Torture the prisoners and have a ball." But of course no one has to because of the effect of "command pressure." That's when you know what the boss wants done without his or her having to tell you explicitly. ("Will no one rid me of this meddlesome priest?") When General Ric Sancheze pokes his finger in your chest over and over and exclaims, "I want Saddam Hussein!", you don't have to have second sight to interpret his statement. And in Sanchez's book, he describes Secretary Rumsfeld's response to a report on enhanced interrogation techniques. One of the techniques is standing upright for three straight hours. Rumsfeld objected and asked why only three hours? He himself spends all day on his feet.<br /><br />One of the more interesting facts to emerge from this film. I suppose we've all seen the photo of the inmate standing on a wooden box. He's facing the camera. He's wearing a kind of poncho with a shredded hem, and there is a black hood over his head. His arms are outstretched and there seem to be metal wires attached to his fingers. The wires seemed to serve no purpose since they were attached to nothing. Here we learn that the prisoner had been told that he must stand on the box for hours on end, that the wires were electrodes, and that if he stepped down to the floor or fell off the box, he would be electrocuted. A casual glance at the photo wouldn't tell us that, and, of course, the prisoner himself was entirely wrong about the wires.<br /><br />For all that sensationalistic stuff, the film is a bit of a bore. Most of the interviewees, once we've heard them say a few things, are uninterestingly ordinary. None seems evil. Few show remorse. Reenactments are minimal, which is all to the good as far as I'm concerned. Unlike Morris's earlier documentaries on an animal cemetery or a Texas murder case, none of the speakers really holds the camera in thrall. It could have been half an hour shorter and been more effective.