In de tijd van de Koude Oorlog maakten komieken altijd de draak met Russische films. Ze beweerden dat elke Russische film kon worden gekenmerkt door een standaardopmerking als: 'Jongen ontmoet tractor, Jongen wordt verliefd op tractor, Jongen trouwt met tractor.' Nu weet ik niet zeker of die grappen juist waren, want Russische films werden nooit hier vertoond, en de onze ook niet. Maar gezien de nadruk die de Russen op collectieve landbouw legden en hun theorie dat kunst de politiek moest volgen, zou dat soort resultaten niet verrassend zijn.<br />Niettemin, Russisch of niet, dit humanistische juweel uit 1959 glanst als een spreekwoordelijke parel in de nacht. Zeker, de jongen en het meisje zijn geïdealiseerd, maar waren er ooit twee charmanter acteurs geweest; ze lijken zelfs op elkaar. Na jaren van gelikt geënsceneerde Hollywoodkoppelingen werd ik gegrepen door een warmte en chemie die zo ongedwongen en ongeoefend lijken dat ik me erover verbaas hoe ze tot stand zijn gekomen. In mijn boek is het een van de grote, meeslepende liefdesverhalen van het witte doek.<br />Even belangrijk is dat de film anti-oorlog is, maar op een subtiele manier. We zien wel wat verwoesting en strijd, maar de werkelijke aanklacht ligt elders. Die ligt bij alle mogelijkheden die worden afgesneden door de meedogenloze eisen van de oorlogsmachine. De jongen moet terugkeren naar zijn eenheid, anders loopt hij het risico als deserteur te worden doodgeschoten. Zo moet hij de gewonde soldaat in de steek laten met wie hij bevriend had kunnen zijn; hij moet het risico lopen de liefde van zijn leven te verliezen omdat in oorlogstijd de treinen moeten rijden; hij moet zijn moeder in de steek laten, zonder zelfs maar de tijd te hebben om het lekkende dak te repareren. Maar bovenal vereist de oorlog dat hij, zoals zoveel knappe jongemannen, het leven moet verlaten met een persoonlijk potentieel dat op tragische wijze in rook zal opgaan. Zoals een van Chukrai's briljante effecten illustreert, is de oorlog inderdaad een wereld die op zijn kop wordt gezet.<br />En dan zijn er de verbijsterende beelden. Die uitgestrekte Russische steppen mogen dan vlak en saai zijn, de overeenkomstige grote hemel vormt een schitterende achtergrond voor heldhaftige opnamen van mensen die te midden van die uitgestrektheid wonen. Aan het eind van de film loopt die lange stoffige weg naar een groot onbekend land waar Aljosja nu heen moet. In tegenstelling daarmee wemelt het op het station van de mensenmassa's, die in hun eenvoudige katoenen jurken en hemden in het geheel niet op Hollywood lijken. En wat kunnen de vrouwen zich druk maken over hun chique kapsels als hun haar met geknoopte hoofddoeken naar beneden is gebonden. Al met al is het een onthullende blik op wat je de Russische boerenstand van die tijd zou kunnen noemen.<br />Nee, de film komt duidelijk niet van het ministerie van propaganda. Toch zijn er concessies gedaan. Je ziet hoe bereidwillig vreemden worden, hoe chagrijnig ze in het begin ook zijn. Vooral de legerofficieren worden beschreven als begripvol en niet-bedreigend. Niemand wordt negatief afgeschilderd, behalve misschien de ontrouwe echtgenote. Zelfs de nazi-vijand die verantwoordelijk is voor twintig miljoen Russische doden wordt niet genoemd, laat staan belasterd. Nee, de echte tegenstander is de oorlog zelf; het punt wordt niet genoemd, maar wel in een ongewoon ontroerende mate getoond. De toewijding aan het einde van de film mag dan gericht zijn op de Russische soldaat, de onderliggende boodschap richt zich op het universele, ongeacht tijd, plaats of nationaliteit.<br />Zo blijft de film vijftig jaar later een tijdloze humanistische klassieker. En ik vind dat Chukrai een plaats verdient naast de vroege meesters van de Russische film, dat wil zeggen, voordat de stalinistische tirannie neerdaalde. Nu heb ik niets tegen tractors. In feite zou ik willen dat Hollywood meer van zulke levensbevestigende uitvindingen zou vertonen dan de exploderende auto's waar ze zo dol op zijn en die ze zo aanbidden. Niettemin ben ik waarschijnlijk blij dat er hier geen tractor te bekennen is.
Comedians used to poke fun at Soviet movies during the Cold War era. The claim was that every Soviet film could be characterized by a single standard plot line"Boy meets tractor, Boy falls in love with tractor, Boy marries tractor". Now, I'm not sure how accurate the wags were since Soviet films were never shown here, nor ours there. But, given Soviet emphasis on collective farming, and their theory that art should follow politics, that sort of result wouldn't be surprising. <br /><br />Nonetheless, Soviet-made or not, this 1959 humanist gem shines like a proverbial pearl in the night. Sure, the boy and girl are idealized, but were there ever two more charming performers; they even look alike. Moreover, it's that natural glow amidst the seediest surroundings that suggests what some might call a triumph of the human spirit. After years of slickly contrived Hollywood pairings, I was captivated by a warmth and chemistry seemingly so unforced and unrehearsed that I marvel at how it was done. In my book, it's one of the great compelling love stories of the big screen.<br /><br />Just as importantly, the movie is anti-war, but subtly so. We do see some devastation and combat, but the real indictment lies elsewhere. It rests with all the potentials cut short by unrelenting demands of the war machine. The boy must return to his unit or risk being shot as a deserter. Thus he must abandon the injured soldier with whom he could have been friends; he must risk losing the love of his life because trains must run on wartime; he must leave his mother, without even time to fix the leaky roof. But most of all, war demands that he, like so many fine young men, must leave life with a personal potential that will go tragically unrealized. As one of Chukrai's effects brilliantly illustrates, war is indeed a world turned upside down.<br /><br />Also, there are the stunning visuals. Those vast Russian steppes may be flat and boring. Nonetheless, the corresponding big sky makes a magnificent backdrop for heroic low-angle shots of those dwelling amidst the vastness. Then there's that long dusty road at film's end, leading off into a great unknown that Alyosha must now travel. In contrast are the teeming crowds at the railway station, looking nothing like Hollywood in their simple cloth dresses and shirts. And what concern with fancy hair-do's can the women have when their hair is bound down with knotted kerchiefs. All in all, it's a revealing look at what could be called the Russian peasantry of the time.<br /><br />No, the movie clearly doesn't come from the ministry of propaganda. Still, there are concessions. Note how cooperative strangers become no matter how initially cranky they are. The army officers especially are portrayed as understanding and non-threatening. Nobody is depicted negatively, except maybe the disloyal wife. Not even the Nazi enemy responsible for 20 million Russian dead is mentioned, let alone, vilified. No, the real antagonist here is war itself; the point is not stated, but it is shown to an uncommonly moving degree. The dedication at film's end may be to the Russian soldier, but the subtext throughout aims at the universal, regardless of time, place, or nationality.<br /><br />Thus 50 years later, the movie remains a timeless humanist classic. And with it, I think Chukrai deserves a place alongside the early masters of Soviet film, that is, before the Stalinist tyranny descended. Now, I have nothing against tractors. In fact, I wish Hollywood would feature more such life-affirming inventions than the exploding cars they so love and worship. Nonetheless, I guess I'm glad that here, there's not a single tractor in sight.