Ikarie XB 1 is een voorbeeld van Oost-Europese sciencefiction op een vrij ambitieuze schaal die een bredere waardering verdient. Gewoonlijk wordt het alleen gezien in een gehavende uitgave die is gemaakt in de Verenigde Staten <0xE2><0x80><0x93> ontdaan van een verhaallijn, met een andere afloop en een domme titel.<br />Met het voordeel van achteraf gezien lijkt een groot deel van het origineel bekend. Met het strakke interieur van het schip, de uniformen van de bemanningsleden, de glide-deuren, de glanzende vloer van het dek en een vijftienjarige missie om nieuw leven te vinden, heeft Ikarie later misschien tijd gehad om na te denken over een zekere Gene Roddenberry. Genre-fans zullen ook opmerken dat de bemanning bij het eerste grote optreden wordt opgeschrikt door een onverwacht alarm en van hun missie afziet om een wrak van een ruimteschip te onderzoeken - gebeurtenissen die eindigen met een kernontploffing in de ruimte. Voeg daarbij de veranderingen die zijn veroorzaakt door de Amerikaanse bastaardisering van _Reis naar het einde van het heelal_, met inbegrip van een einde dat de _Planeet van de Apen_ voorbereidt, en de mogelijke inspiratie voor Kubrick bij de planning van 2001, en Ikarie biedt zeker veel interessants. Om nog maar te zwijgen van zijn eigen leningen e.e. e.e. e.e. e.e. e.e. van Ikarie's robot Patrick, geïnspireerd door _Forbidden Planet_ (1956).<br />Polák was ook verantwoordelijk voor een intrigerende nazi-film over tijdreizen, met een eigen sekte: _Tomorrow I'm_. Wake Up and Scald Myself With Tea, gemaakt aan het eind van de jaren zeventig. Minder idiosyncratisch dan dit, veronderstelt men, Ikarie is veel serieuzer van toon, voornamelijk gespeeld aan boord van een ruim ruimteschip, bemand door 40 man, gestuurd om te ontdekken of er leven is op Alpha Centauri. Een gevoel van zinvolle afzondering doordringt deze reis, zonder de triviale beproevingen en spanningen die men verwacht van ruimtedrama's die in deze tijd dichter bij huis worden gemaakt, waar gekke geleerden op de loer liggen, robots dreigend opdoemen of ruimtevrouwen zich onderwerpen aan hun partners. Ook ontbreekt de pseudo-technische kletskoek die veel Amerikaanse SF bevat, toen of nu. Ikaries hardware bevindt zich voornamelijk op de achtergrond, zonder dat er een verklaring voor nodig is. De film verwacht van ons dat we de opvallende ontwikkelingen van de 22e eeuw precies zo volgen, omdat we meer met sociologie dan met technologie te maken hebben.<br />Ikarie toont een harmonieuze samenleving in miniatuur, getoond in een reeks interacties aan boord, tot en met de kalme aanvaarding van een zwangerschap aan boord <0xE2><0x80><0x93> een volwassen thema dat toevallig volledig uit de Amerikaanse versie is weggelaten. In zo'n gastvrije omgeving kunnen zelfs de krankzinnigen zonder geweld worden omgepraat, zoals in het geval van Michael (Otto Lackovic) die, aangetast door straling en in een rampzalige manoeuvre, het schip naar de aarde terug wil keren. Dat de enige echte bedreiging die de bemanning onder ogen moet zien van buitenaf komt, is van belang, en vormt ook de spil van het dramatische moment dat het verhaal begint. Een flashback naar het moment waarop een van de bemanningsleden (aangestoken door dezelfde bron, zoals we later horen) verbijsterd en agressief door het schip dwaalt. 'De Aarde is verdwenen,' zegt hij. 'De Aarde heeft nooit bestaan.' Maar hij is zijn gelijken niet te hulp geschoten. Hier worden de misleide of krankzinnige mensen in de ruimte niet als verloren beschouwd, zoals in recente Amerikaanse films als _Event Horizon_, maar ze worden teruggenomen, en nog met de belofte van genezing ook.<br />Critici hebben deze scheepsmores vergeleken met de tekenen van kapitalistische degeneratie die worden gezien bij degenen die aan boord gaan van de _Tornado_, het verlaten ruimtestation uit 1987 dat ze onderweg onverwacht tegenkomen. Hier, te midden van de donkere rommel in het interieur, zijn sporen van gokken en geld gevonden, gecodeerde elementen van kapitalistische speculatie, net zo fataal als het dodelijke gas en de kernkoppen die daar ook zijn gevonden. Voor degenen die het onderzoeken, weerspiegelt de Tornado een plek die men dacht achter te laten, zowel geografisch als politiek. 'We hebben de twintigste eeuw ontdekt,' zegt een ontmoedigd bemanningslid. De vastberaden zelfvernietiging die de opvarenden van het wrak aantreffen, doet denken aan een van de originele Star Trek-series op de tv, en degenen die gevonden werden, stierven als gevolg van een zelfzuchtige strijd om te overleven. De tekenen van een corrupt politiek systeem vallen met evenveel afgrijzen te zien als (op een opvallend moment) de huid van het gezicht van de Tornado-kapitein. Dit, en vervolgens de verlammende effecten van de stralen die afkomstig zijn van een tot dusver onbekende zwarte ster, zijn de twee voornaamste bedreigingen waar de bemanning mee te maken krijgt. Hoe ze deze laatste hindernis uiteindelijk overwinnen, maakt deel uit van het einde van de queeste. Zonder al te veel prijs te geven, is het voldoende te zeggen dat het einde van de film, de lang verwachte aankomst van het schip op de 'witte planeet' van Alpha Centauri, een reeks beelden oplevert die zowel opbeurend als kort zijn, die het thema van wederzijdse, wederzijds heilzame samenwerking overbrengen. De film draait om de sociale of plichtsgetrouwe koppeling, zelfs zo dat ze elkaar bloemen brengen of samen douchen, en dat was de kern van het verhaal, in plaats van een ontmoeting tussen een nieuwe beschaving en de socialistische boodschap. Terwijl de 'witte planeet' in de grond van de zaak het einde betekent, is onze aandacht al heel lang op iets anders gericht, op scènes zoals de opvallende dansscène. Door het hypnotiserende ritme van Zdenek Liska's muzieknummer nemen de astronauten deel aan iets wat lijkt op een bizarre disco uit de 22e eeuw, en hun trage, slaapwandelende bewegingen zijn geruststellend maar ook enigszins verontrustend. Geruststellend, omdat we kunnen zien hoe de bemanning samen reageert als één maatschappelijke eenheid, zelfs na de onvermijdelijke beproevingen van maanden in de ruimte; verontrustend omdat het allemaal zo emotieloos en beheerst is. Zulke dubbelzinnige groepsgebeurtenissen vereisen vragen die we echt beantwoord willen zien. Zijn ze echt gelukkig? Of bestaat de Aarde die we in hen meenden te herkennen niet meer?<br />De Tsjechische schijf die ik heb gezien, biedt een schitterende breedbeeldopname van de film met Engelse ondertitels. De meeste extra's zijn helaas niet ondertiteld, maar er is een kans om een paar scènes uit de Amerikaanse versie te zien, om een idee te krijgen hoe het origineel is veranderd, en ook een stillsgalerij.
Still relatively unfamiliar to western audiences, Ikarie XB 1 is an example of east European science fiction cinema on a fairly ambitious scale deserving of wider appreciation. Usually it's been only seen in a butchered edition created Stateside - duly shorn of a plot strand, dubbed with a different ending, with a dumb title.<br /><br />With the benefit of hindsight, a lot of the original seems familiar. With its clean interior ship design, crew neck uniforms all round, glide doors, shiny deck flooring as well as a 15-year mission to seek out new life, Ikarie may have given later pause for thought for a certain Gene Roddenberry. Genre fans will also note that, during the first big set piece, the crew are startled by an unexpected alarm and deviate from their mission to investigate a derelict spacecraft - events which end with a nuclear detonation in space. Add to this the changes wrought by the American bastardisation of Voyage To The End Of The Universe, that included an ending which anticipates Planet of the Apes, as well as its possible inspiration to Kubrick when planning 2001, and Ikarie certainly offers much of interest. Not to mention its own borrowings eg Ikarie's robot Patrick, inspired by Forbidden Planet (1956)<br /><br />Polák's was also responsible for an intriguing Nazi time travelling movie, with a small cult on its own account, Tomorrow I'll Wake Up And Scald Myself With Tea, made in the late 1970s. Less idiosyncratic than this, one imagines, Ikarie is much more serious in tone, set mostly aboard a roomy spacecraft, crewed by 40, dispatched to discover if there is any life on Alpha Centauri. A feeling of worthwhile isolation permeates this journey, with none of the trivial, trials and stresses one expects from space dramas made closer to home at this time, where mad scientists lurk, robots lumber threateningly or spacewomen defer to their mates. Missing too is the pseudo technical claptrap which lumbers much American SF, then or now. Ikarie's hardware exists mainly in the background, without need of explanation. The film expects us to take its conspicuous 22nd century advances just as seen, being concerned more with sociology than technology.<br /><br />Ikarie features a harmonious society in miniature, shown in a series of interactions aboard, even down to the calm acceptance of on board pregnancy - an adult theme incidentally completely excised in the American version. In such an hospitable environment, even the mad can be talked round without violence, as in the case of Michael (Otto Lackovic) who, affected by radiation and in a disastrous manoeuvre, wants to turn the ship back to Earth. That the only real threat the crew face is an external one is significant, and also primes the dramatic moment that begins the narrative. A flash-forward to when (infected by the same source, as we learn later), one of the crew is wandering, bewildered and aggressive, through the ship. "Earth is gone," he says. "Earth never existed." But he's not beyond help from his peers. Here the deluded or mad in space are not assumed lost, such as we might see in such recent American films as Event Horizon, but taken back and with promise of cure at that.<br /><br />Critics have contrasted these shipboard mores to the signs of capitalist degeneracy confronting those who board the 'Tornado', the derelict space station from 1987 unexpectedly encountered en route. Here, amidst the dark clutter of its interior, are found signs of gambling and money, coded elements of capitalist speculation, just as fatal as the death gas and nuclear warheads also there. For those who explore it, the Tornado reflects a place thought left behind, both geographically and politically. "We have discovered the 20th century," says one dismayed crewman. The determined self destruction encountered by those who board the derelict recalls one of TV's original Star Trek shows, and those found died as result of a selfish fight for survival. The signs of a corrupt political system fall exposed with as much horror as does (in a notable moment) the skin off the Tornado captain's face.<br /><br />This, and then the debilitating effects of rays that emanate from a hitherto unknown black star are the two principal threats facing the crew. How they finally overcome this last hurdle is part of the end of the quest. Without giving too much away, it is sufficient to say that the close of the film, the ship's long anticipated arrival at Alpha Centauri's 'white planet', brings a sequence both uplifting and brief, carrying over the theme of mutually beneficial cooperation. But viewers today may find less interest in the ending than the scenes that have preceded it. It's the Ikarie crew's social or dutiful pairings, even to the point of bringing each other flowers, or taking showers together, which lay at the heart of the film, rather than any encounter of a new civilisation and the socialist message entailed. Whilst in basic narrative terms the 'white planet' brings closure, our attentions have for long been focused elsewhere, in scenes such as the notable dance sequence. Through the hypnotic rhythms of Zdenek Liska's striking score, the astronauts take part in something akin to a weird 22nd century disco, their slow somnambulistic movements reassuring while also slightly disturbing. Reassuring, as we can see the crew reacting together as one social unit, even after the inevitable trials of months in space; disturbing because it is all so emotionless and controlled. Such ambiguous group occasions beg questions we really want answered. Are they really happy? Or does the Earth we thought we recognised in them no longer exist?<br /><br />The Czech originated disc I have seen offers a splendid widescreen transfer of the movie with English subtitles. Most of the extras are unfortunately not subtitled, but there's a chance to see some sample scenes from the American International version, to give an idea of how the original was changed as well as a stills gallery.