Ik weet nog dat ik zo laat op de avond op zwart-wit-tv zat te kijken, lang voordat een live-actionversie ook maar een twinkeling in Jacksons ogen was... en dat ik diep onder de indruk was. Ik kreeg deze week eindelijk een VHS-kopie in handen die werd weggegooid (en is dat niet gewoon logisch...?) en ik had de kans om de film nog eens te bekijken, en ik merkte dat hij nog steeds heel goed overeind staat, hoewel het niet helemaal het succes is dat mijn geheugen me had voorgespiegeld.<br />Ik moet bekennen dat ik hier een zekere vooringenomenheid moet toegeven. Sommige recensenten noemen zichzelf Jackson-liefhebbers, anderen Jackson-haters; ik ben geen van beide. Ik was een liefhebber van de BBC Radio-versie van Brian Sibley, die oorspronkelijk in 1981 werd uitgezonden, en ik herkende onmiddellijk de stem van Gollem hier <0xE2><0x80><0x93> Peter Woodthorpe zou deze voorstelling drie jaar later bijna perfect voor de radio herhalen.<br />Maar ik moet zeggen dat waar ik Jacksons films een steeds toegeeflijker teleurstelling vond, de Bakshi-versie, ook al is hij tot op het bot uitgebeend, in feite nauwkeuriger is. Ja, er zijn de gebruikelijke, begrijpelijke veranderingen (hier is het Legolas in plaats van Arwen, die wordt vervangen door Glorfindel, zoals de Elf uit Rivendel stuurde om het gezelschap te ontmoeten) en er is een heleboel uitvergroten van de actie. De enige uitzondering op deze laatste regel, zoals anderen hebben opgemerkt, is de merkwaardig uitgebreide reeks bij de voorde van Rivendel, waar de Ringgeesten, nadat ze een huiveringwekkend vermogen hebben gedemonstreerd om Frodo midden in zijn vlucht te laten verstijven en terug te trekken <0xE2><0x80><0x93> wat ze opnieuw demonstreren wanneer hij hen na het oversteken van de rivier tart <0xE2><0x80><0x93> hem om de een of andere onverklaarde reden gewoon achternarennen in een langdurige, rechte galop, die aanvankelijk nachtmerrieachtig maar zinloos is, ingegeven door een complot, en beslist te lang duurt.) Ik ben het ook met je eens dat de Balrog onbevredigend is, deels te wijten aan slechte animatie, en dat Gandalf te veel met zijn armen molenwiekt.<br />Maar nu ik beide benaderingen van de film heb gezien, voel ik meer dan ooit dat de geanimeerde route de beste is. In een verhaal dat voor de helft een mythe is (vreemd genoeg is er één stukje van Aragorns verhaal over Beren en Luthien bijgevoegd) is het extreme letterlijke taalgebruik dat vereist is bij het filmen van live-actie, waarbij alles, van monsters tot maliënkolders, tot in de kleinste details moet worden gecreëerd om voor de camera te verschijnen, contraproductief: monsters met latex gezichten (of CGI) zijn minder monsterlijk dan schetsmatig getekende vormen, heldhaftige kostuums zien er vaak nogal dwaas uit als ze op echte lichamen worden gedragen, en hobbits of dwergen met niet-menselijke proporties zijn gemakkelijk tot leven te brengen, maar moeilijk overtuigend te filmen. Veel recensenten hebben de snuffende Ringgeest in het bos, met zijn kreupele, halfmenselijke bewegingen, een van de engste momenten van de film genoemd <0xE2><0x80><0x93> ik schrok me echt een ongeluk toen ik hem voor het eerst alleen in het donker zag!<br />De extreme stijl van de inleiding (plus een voice-over die met grote vaardigheid en efficiëntie het achtergrondverhaal in een paar zinnen samenvat) werkt uitstekend om een bijna mythisch tijdperk af te beelden, en de verandering in het stripachtige rustiek van de Gouw <0xE2><0x80><0x93> ik vind vooral de Trotse Voet heel goed <0xE2><0x80><0x93> correspondeert met de gelijksoortige verandering in stijl van Tolkiens proza. Ik had wel het gevoel dat er enkele gemiste kansen waren waar het potentieel van bezieling met groot effect had kunnen worden aangewend: Gandalf die Bilbo in de eerste scènes met zijn ware macht bedreigt, Bilbo die onder invloed van Ringlust in Rivendel een Gollem-achtig wezen lijkt te worden, en Galadriels beroemde verleidingsspeech, waar het triviaal zou zijn geweest om het tafereel te vervormen om de veranderde waarnemingen van de hobbits te weerspiegelen. Maar over het algemeen gesproken werken de veranderingen in details en palet <0xE2><0x80><0x93> vuurgloed in Breeg, heldere kleuren die in Rivendel en op de open plek in Fangorn weer te voorschijn komen, vuilgrijs en bruin voor Moria en de troosteloze landen <0xE2><0x80><0x93> goed om de stemming van de verschillende episoden weer te geven, waar een live-action-benadering je eenvoudig niet in staat stelt de achtergrond te vervagen of in een gestileerde setting te schetsen.<br /><0x3E> Als fan gaf ik niet om Jacksons of Bakshi's afbeelding van Lothlorien <0xE2><0x80><0x93> nogmaals, ik heb het gevoel dat het radiogeluid de beste evocatie was die ik kon krijgen. Ik ben op een prachtig, enigszins griezelig bosparadijs gestuit dat door de tijd is overvallen <0xE2><0x80><0x93> en ik heb het gevoel dat Bakshi het op dit punt in het zingen van de elfen behoorlijk mis had, maar de kleine montage op dit punt bevalt me wel, waarin de verschillende leden van de Maatschappij zich samen ontspannen na hun beproevingen in Moria. Aragorn die hier een hobbit-schermles geeft is even charmant (en even oncanonisch) als Boromir die in de Jackson-versie met de hobbits omgaat.<br />De vertolking van Aragorn als overtuigend verweerde Doler is in deze film goed (Viggo Mortensens sjofele Jezus-uiterlijk werkte voor mij niet), hoewel het interessant zou zijn geweest om te zien hoe ze van plan waren 'de boel op te ruimen'. De hobbits zijn, naar ik vermoed, bedoeld om de hedendaagse jeugd als publiek-identificatiefiguren weer te geven: ik vind dat de geanimeerde stijl (hun proporties zijn veel 'karikaturaler' dan die van de menselijke personages) goed werkt om hen te onderscheiden, en het hele 'harige voeten'-gedoe dat hier getekend is komt veel geloofwaardiger over dan in meer letterlijke afbeeldingen, waaronder veel fan-art. <br />Persoonlijk heb ik minder bezwaar tegen Boromir als Viking <0xE2><0x80><0x93> hij was altijd al een type om iemand in elkaar te slaan <0xE2><0x80><0x93> dan tegen Aragorn (onlogisch: het waren tenslotte allebei Numenorianen), hoewel ik hier duidelijk in de minderheid ben!<br />De grote fout in dit beeld zal altijd het feit zijn dat het een onafgemaakt project was, met een bizarre, aangeplakte voice-over die een poging doet de zaak op te lossen. Jammer; het zou interessant zijn geweest, om niet te zeggen minder frustrerend, om te zien wat Bakshi van Shelob en Minas Tirith wilde maken, laat staan van de Doden.
I remember watching this late at night on black and white TV, long before a live-action version was so much as a twinkle in Peter Jackson's eye... and being very impressed. Finally getting my hands this week on a VHS copy that was being thrown away (and isn't that just par for the course..?) I had the chance to revisit this film, and found that it still stands up quite well, although it's not quite the success that memory had painted.<br /><br />I have to confess to a certain bias here. Some reviewers announce themselves as confirmed Jackson-lovers, others as Jackson-haters; I'm not exactly either. I was a devotee of the BBC Radio adaptation by Brian Sibley originally broadcast in 1981, and instantly recognised the voice of Gollum here -- Peter Woodthorpe would reprise this performance almost note-perfect for the radio three years later.<br /><br />I must say, however, that where I found Jackson's films an increasingly indulgent disappointment, the Bakshi version, for all that it has been cut to the bone, is actually more accurate. Yes, there are the usual, understandable changes (here it is Legolas rather than Arwen who is substituted for Glorfindel as the Elf sent from Rivendell to meet the party) and there is a great deal of telescoping of the action. (The only exception to the latter, as others have remarked, is the oddly extended sequence at the ford of Rivendell, where the Ringwraiths, having demonstrated a chilling ability to freeze and draw back Frodo in mid-flight -- which they deploy again when he defies them after crossing the river -- then for some unexplained reason simply chase after him in a prolonged straight gallop, which is initially nightmarish but pointless, plot-wise, and definitely goes on too long.) I would also agree that the Balrog is unsatisfactory, due partly to bad animation, and that Gandalf windmills his arms too much.<br /><br />But having watched both approaches to the film, I feel more than ever that the animated route is the one to take. In a tale that is half-myth (oddly enough, one thing that is included is a snippet of Aragorn's story of Beren and Luthien) the extreme literalism required by live-action filming, where everything from monsters to mail-shirts has to be created in detail to appear on camera, is counter-productive: latex-faced (or CGI) monsters are less monstrous than sketchily-drawn shapes, heroic costumes tend to look rather silly worn on real bodies, and hobbits or dwarfs with non-human body proportions are easy to animate but hard to film convincingly. Many reviewers have cited the sniffing Ringwraith in the woods, with its crippled, half-human movements, as one of the scariest moments in the film -- it certainly frightened me silly when I saw it for the first time alone in the dark!<br /><br />The extreme stylisation of the introduction (plus a voice-over done with great skill and economy to sum up the back-story in a few sentences) works very well to depict an almost mythical era, and the change to the comic-book rusticism of the Shire -- I particularly like the Proudfeet -- corresponds effectively to the similar change in tone of Tolkien's prose. I did feel that there were some missed opportunities where the potential of animation could have been used to great effect: Gandalf threatening Bilbo with his true power in the opening scenes, Bilbo seeming to become a Gollum-like creature under the influence of Ring-lust at Rivendell, and Galadriel's famous temptation speech all were drawn more or less straight, where it would have been trivial to distort the scene to reflect the hobbits' changed perceptions. But generally speaking the changes in detail and palette -- firelight hues at Bree, bright colours re-emerging at Rivendell and in the Fangorn clearing, dirty greys and browns for Moria and the desolate lands -- work well to reflect the mood of the various episodes, where a live-action approach simply doesn't allow you to blur the background or sketch in a stylised setting.<br /><br />As a fan I didn't care for either Jackson's or Bakshi's depiction of Lothlorien -- again, I feel that the radio soundscape was the best evocation I've come across of a beautiful, slightly uncanny woodland paradise caught out of time -- and I feel that Bakshi got the elven singing at this point pretty badly wrong, but I do like the little montage at this point showing the various members of the Company relaxing together after their travails in Moria. Aragorn giving a hobbit-fencing-lesson here is as charming (and equally uncanonical) a spectacle as Boromir engaging with the hobbits in Hollin in the Jackson version.<br /><br />The depiction of Aragorn as convincingly weatherworn Ranger is good throughout this film (Viggo Mortensen's scruffy Jesus look really didn't work for me), although it would have been interesting to see how they planned to 'clean up' the character in the second half for Gondor's benefit. John Hurt, unsurprisingly, gives a sterling vocal performance, as does a resonant William Squire in the part of Gandalf. The hobbits are, I suspect, intended to reflect contemporary youth as audience-identification figures: I find the animated style (their proportions are much more 'cartoonish' than those of the human characters) works well to differentiate them, and the whole 'hairy feet' thing as drawn here comes across as much more plausible than in more literal depictions, including much fan art.<br /><br />Personally I have less objection to Boromir as Viking -- he was always a fairly bludgeoning type -- than to beardy-Aragorn (illogical: they were both Numenorians, after all), although I am clearly in a minority here!<br /><br />The big flaw in this picture is always going to be the fact that it was an unfinished project, with a bizarre tacked-on voice-over ending attempting to resolve matters. A pity; it would have been interesting, not to mention less frustrating, to see what Bakshi planned to make of Shelob and Minas Tirith, never mind the Dead...