Eisenstein beschrijft zijn samenwerking met Prokeviev als een gelijkwaardig partnerschap, waarbij ze samenwerkten om het beeld en de muziek te combineren, scène voor scène. Helaas was de geluidsopname een ramp, zodat de toewijding aan de authenticiteit van de Criterion-dvd voor één keer zijn tol eiste. Gelukkig is er op VHS minstens één gerestaureerde versie van de film (BMG Classics) met een uitstekende reconstructie van de muziek (door het St. Petersburg Philharmonic Orchestra en koor).<br />Het is interessant om deze film te vergelijken met hedendaagse propagandafilms in Engeland, Duitsland en de Verenigde Staten. Eisensteins film werd gemaakt in 1938, als reactie op de angst voor een Duitse invasie, en die van Olivier in 1943, toen er nog steeds een Duitse invasie van Engeland werd verwacht. Beide films zijn toneelmatig, maar op verschillende manieren. Olivier begint met een geënsceneerde voorstelling van het stuk in het Globe Theater door Shakespeares eigen gezelschap, en neemt ons dan mee naar een meer filmische (hoewel nog steeds gestileerde) omgeving. Eisensteins film is vanaf het begin filmisch, maar de dialogen en toespraken zijn nog steeds beïnvloed door de melodramatische acteerconventies van het oude Russische theater. Dit werkt heel goed voor Cerkassovs toespraken als Alexander, omdat het een deel van zijn werk als prins en militair leider was om een rol in het openbaar te spelen.<br />In nazi-Duitsland was de eerste grote propagandafilm Leni Riefenstahls langdradige Triomf van de Wil, die een enorm politiek spektakel opleverde: een grote menigte die Hitlers tirades toejuichte. De propaganda in haar meesterwerk, de film van de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn, is veel subtieler, en de verering van het atletische mannelijke lichaam heeft een verontrustende ondertoon van de Arische superioriteitsmythe. Maar Duitse oorlogspropagandafilms kunnen ook subtiel zijn. Het Urlaub auf Ehrenwort van Karl Ritter is typerend. Hij laat een jonge luitenant zien die de mannen in zijn compagnie een verlof van 24 uur gunt alvorens terug te keren naar de loopgraven van de oorlog (en een bijna zekere dood). Tegen het advies van de veteranen in, aanvaardt hij hun erewoord om terug te keren, hoewel hij voor de krijgsraad gesleept en doodgeschoten zal worden als ze dat niet doen. Natuurlijk komen ze allemaal terug (hoewel sommigen zichzelf erom berispen), waarschijnlijk om het publiek te inspireren tot soortgelijke vertoningen van plicht jegens hun land.<br />In de Verenigde Staten was een van de betere propagandafilms uit de Tweede Wereldoorlog Howard Hawks' Air Force. Daarin volgen we de niet bij elkaar passende bemanning van een bommenwerper terwijl ze een band met elkaar krijgen door de ervaring van de strijd en obstakels overwinnen om hun rol in de oorlog voort te zetten. Maar kenmerkend voor Hawks' films is dat hun ware loyaliteit meer bij elkaar ligt dan bij hun land.<br />Eisenstein moet ver terug in de geschiedenis reiken om Russische militaire triomfen te vinden. Ironisch genoeg stamt Alexander (net als de andere Russische prinsen) af van de Vikingen die de Russische rivieren opvoeren om hun eigen rijken te veroveren en te regeren. Dus is hij een veroveraar die een andere veroveraar afweert. Lichamelijk verschillen ze niet zoveel (hoewel de acteurs die de Duitse prinsen speelden duidelijk gekozen waren vanwege hun lelijkheid en meesmuilende domheid). Maar het echte contrast is tussen de gewone soldaten. De Russische boeren zijn even groot en sterk als de edelen, terwijl de Duitse boeren die uit de schildmuur tevoorschijn komen om gewonde Russen te doden een voet kleiner zijn dan hun meesters. Er schuilt enige historische waarheid in dit contrast. Russische lijfeigenen waren in de middeleeuwen veel beter af dan hun Europese tegenhangers, omdat ze altijd konden ontsnappen naar de wildernis om hun eigen land te ontginnen.<br />De film van Eisenstein geeft ons ook heel slim een eerste blik op Alexander als visser. In de strijd tegen de Duitsers gebruikt hij zijn visserskennis van het ijs en zijn kennis van hun militaire tactieken om hen te verslaan. Als Gavrilo de schildmuur doorbreekt, zijn ze gedwongen zich te hergroeperen en samen te komen aan de westkant van het meer, waar het ijs dunner is.<br />Een van de andere genoegens van Eisensteins film (die de meeste mensen ontgaan) is de historisch accurate manier waarop hij de politiek van het middeleeuwse Rusland weergeeft. Steden als Pskov en Novgorod dankten hun toenemende rijkdom en voorspoed grotendeels aan de handel, die de kooplieden aan de macht bracht en de prinsen op een zijspoor zette tot hun militaire deskundigheid en feodale rekruten nodig waren om indringers af te weren. In de film wordt Alexander niet alleen als militair leider getoond, maar ook als een meesterlijk politicus, die weet hoe hij zijn tijd moet uitzitten en hoe hij na de overwinning zijn populariteit moet uitbuiten.
Eisenstein describes his collaboration with Prokeviev as an equal partnership, where they worked together to match image and music, scene by scene. Unfortunately, the sound recording was a disaster, so for once the devotion to authenticity in Criterion DVD's backfires. Fortunately, there is at least one restored version of the film on VHS (BMG Classics) with an excellent re-recording of the music (by the St. Petersburg Philharmonic Orchestra and Chorus).<br /><br />It is interesting to compare this film with contemporary propaganda films in England, Germany, and the United States. Eisenstein's film was made in 1938, in response to the fear of a German invasion; and Olivier's in 1943, when a German invasion of England was still expected. Both films are stagey, but in different ways. Olivier begins by showing a staged performance of the play in the Globe Theater by Shakespeare's own company, then takes us out of the theater to a more cinematic (though still stylized) setting. Eisenstein's film is cinematic from the beginning, but the dialog and speeches are still influenced by the melodramatic acting conventions of the old Russian theater. This works very well for Cerkassov's speeches as Alexander, because part of his job as a prince and military leader was to play a role in public.<br /><br />In Nazi Germany, the first major propaganda film was Leni Riefenstahl's tedious Triumph of the Will, which recorded a huge political spectacle - massed crowds cheering Hitler's ranting speeches. The propaganda in her masterpiece, the film of the 1936 Berlin Olympics, is much subtler, with its worship of the athletic male body carrying disturbing undertones of the Aryan superiority myth. But wartime German propaganda films could also be subtle. Karl Ritter's Urlaub auf Ehrenwort (Furlough on Word of Honor) is typical. It shows a young lieutenant letting the men in his company go on a 24-hour leave before returning to the WWI trenches (and almost certain death). Against the advice of veterans, he accepts their word of honor to return, though he will be courtmartialed and shot if they don't. Naturally, they all return, (though some of them berate themselves for it), presumably inspiring the audiences to similar displays of duty to their country.<br /><br />In the United States, one of the better WWII propaganda films was Howard Hawks' Air Force. In it, we follow the mismatched crew of a bomber as they bond to each other with the experience of battle, and overcome obstacles to continue their part in the war. Typically for Hawks' films, however, their real loyalty is more to each other than to their country.<br /><br />Eisenstein has to reach far back in history to find any Russian military triumphs. Ironically, Alexander (like the other Russian princes) is descended from the Vikings who sailed up the Russian rivers to conquer and rule their own fiefdoms. So he is a conquerer repelling another would-be conquerer. Physically, they are not that different (though the actors portraying the German princes were obviously chosen for their ugliness and smirking stupidity). But the real contrast is between the common soldiers. The Russian peasants are as tall and strong as the nobles; whereas the German peasants who scuttle out of the shield wall to kill wounded Russians are a foot shorter than their masters. There is some historical truth in this contrast. Russian serfs in the Middle Ages were much better off than their European counterparts, because they could always escape into the wilderness and clear their own land.<br /><br />Eisenstein's film also cleverly gives us our first sight of Alexander as a fisherman. In the battle with the Germans, he uses his fisherman's knowledge of the ice as well as his knowledge of their military tactics to defeat them. When Gavrilo breaks the shield wall, they are forced to regroup and mass on the West side of the lake, where the ice is thinner.<br /><br />One of the other pleasures of Eisenstein's film (which most audiences miss) is the historically accurate way that he portrays the politics of medieval Russia. Cities like Pskov and Novgorod owed their growing wealth and prominence largely to trade, which put the merchants into power, and sidelined the princes until their military expertise and feudal levies were needed to repel invaders. In the film, Alexander is shown not only as a military leader, but also as a master politician, who knows how to wait for his time, and how to make the most of his popularity after the victory.