Qərb insanı sürrealizmin sayəsində öz itirilmiş mərkəzi məqamını tapmışdır. O mərkəzi məqamı ki, elmi dünyagörüşü onu havaya sovurmuşdu. Əgər elmi həqiqət onu tərk-silah etmişdisə, insan psixikasına və şüuraltısına əsaslanan təxəyyül onu yenidən taxtına oturtdu. Təsəvvüfdə sufinin varlığı olmadan hətta Allah da mövcud deyil, çünki onların varlığı qarşılıqlı şəkildə şərtlənmişdir. Sürrealizmdə də eləcə: əgər insan olmazsa, təbiətin varlığından kim agah olar? Əlbəttə, heyvanlar da var, amma təkcə yer üzündə gəzmək bunun üçün kifayət deyil. Adi həyatın arxasında nə isə olmalıdır və bunu görmək üçün heyvanın fövqündə duran kimsə olmalıdır, yəni insan. İnsan qeyri-adi bir məxluqdur, təkcə ona görə ki, reallığın fövqünə can atır, subyektiv bir obraz, yaxud mücərrədləşmiş bir təbiət axtarışındadır. Necə ki, Hafizin gözü «"O"-nun üzünün aynasıdır» və şairin dediyinə görə, Məşuqun (Mütləqin) üzü cilvələnərkən mələklərdə eşq olmadığını gördü, ona görə bir od olub Adəmin canına düşdü. Təsəvvüfdə insan olmadan Tanrı mövcud deyil. Əslində Tanrı nədir? Əbədi varlığa malik olan, keçmiş və gələcək zamanları öz daimi varlığında cəmləşdirən subyektiv və qeyri-müəyyən bir obraz! Sufi də Məşuqa doğru hərəkətində bir növ əbədi mövcudluq şövqündədir, zaman bölgüsünün divarlarını yıxmaq, məkan ölçülərindən çıxmaq arzusundadır. Məgər keçmiş, indi və gələcək nə olduğunu bilməyən, təzahürləri məkansızlıqda görünən insan şüuraltısı həmin əbədilik hissini aşılamırmı?!