Vi legg i dag fram eit forsvarsbudsjett på 31 milliardar kr. Vi bør av og til stille oss spørsmålet: Går dette til dei som verkeleg treng det mest? Er det slik at skattebetalaranes pengar går til dei sivile ute i verda som helst vil ha fridom frå frykt? Kan vi tenkje oss det? Eg var sjølv for 14 dagar sidan i Tsjetsjenia, der det dei siste 10–15 åra utvilsamt har vore eit overforbruk av militære åtgjerder. Vi kunne reise dit som ein del av Europarådets Fact-Finding Commission berre ved hjelp av spesialstyrkar frå den russiske hæren, spesialstyrkeeininga Alfa Group. Eg skal gjerne skryte av dei, og vi gjer det. Dei var dei einaste som gjorde det mogleg for oss å vere der. Vi var heilt avhengige av den sikkerheita dei kunne levere. Dette førte igjen til at då vi var i Grosnyj og skulle snakke med folk om brot på menneskerettar, om manglande rettsstat osv., kunne vi då tru at dei frivillige organisasjonane vi møtte der, i det heile teke torde snakke med oss når vi var omgjevne av så mange militære? Det er dette som er det store spørsmålet vi alltid må stille oss: Står dette i forhold til truslane når vi bruker så mykje pengar på det militære, eller kan det i seg sjølv vere eit problem når vi etter mitt skjønn har overforbruk av militære åtgjerder i verda? No er det slik at vi løyver mykje – og kanskje meir og meir – til internasjonale operasjonar. Vi har det som eit hovudmål samtidig som vi har nordområda som eit hovudmål. I Nord-Noreg snakkar ein om at ein har mista mange basar og mista mykje struktur, og ein blei endå meir redd då forsvarssjefen uttalte seg om at det kunne gå med 10–15 basar. Eg har sagt til nordlendingane at dei må slutte å definere Nord-Noreg som eit distriktspolitisk område, for nordområda er eit av dei viktigaste satsingsområda på nasjonalt plan. Ein kan like det eller ikkje, men Nord-Noreg ligg i nordområda. Då må det også vere basestrukturar som står i forhold til trusselbiletet og oppgåvene vi skal løyse i nord. Så til det andre store området vi jobbar med – internasjonale operasjonar. Korleis får vi dei til å verke? Korleis kan vi forsvare dei både heime og ute? For å klargjere dette har eg lyst til å fortelje ei historie frå Tyrkia, som er eit NATO-land, der innbyggjarane i to landsbyar for nokre år sidan berre måtte flytte. Dei måtte flykte. Dei flytta til England, til eit anna NATO-land. Deira sikkerheit var trua, dei var ikkje trygge i Tyrkia – med alle dei midlane ein bruker i Tyrkia på militære åtgjerder. Vi veit at vi har hatt ein norsk våpenboikott av Tyrkia, nettopp på grunn av store brot på menneskerettar. Innbyggjarane i desse to landsbyane, desse 100 menneska, bur i dag i England, og dei har til og med råd til å reise heim og pusse opp dei gamle husa sine litt. Men landsbyane er i praksis ikkje i annan funksjon enn som feriebustader. Alle desse store milliardane vi bruker på militære åtgjerder, gjaldt ikkje for dei. Midlane var ikkje for dei, i deira eige heimland, i deira eige NATO-land. Om vi vil, kan vi omforme internasjonale operasjonar på eit vis som får støtte og truverde hos dei vi så gjerne vil hjelpe, og hos opinionen heime med. Dette er jo ikkje berre lett å få til, men første bod er å følgje nokre oppgåtte internasjonale stiar. Vi har folkemordet i Rwanda og massakrane i Szebrenica som fekk FN til å setje i gang eit arbeid som utfordra statane sin suverenitet, ved å seie at den folkerettslege retten til å intervenere blir omdefinert til ansvar for å verne. Dette er jo noko som går hand i hanske med fridom frå frykt, som er det første militære bodet. Canada var det landet som fekk laga rapporten «Responsibility to Protect», og han legg til grunn seks kriterium for militær intervensjon. I eit av punkta heiter det at omfang, varigheit og intensitet bør vere minst mogleg for å sikre målet om å verne menneske. I eit anna punkt heiter det at det må vere sannsynleg at eit internasjonalt inngrep ikkje gjer vondt verre. Eg trur at dette arbeidet også kan vere rettesnor i allereie pågåande konfliktar som har kome i ei hengemyr. Først og fremst vil eg seie at det kan i alle fall ikkje vere ein åtakskrig ein held på med. Røynsla då er jo at fleire blir rekrutterte til fienden, og sivile døyr i hopetal. Internasjonal lov må følgjast, og t.d. må den bilaterale avtalen mellom Noreg og Afghanistan om fangebehandling sjølvsagt gjelde for alle NATO-land og alle land som skal vere til stades i Afghanistan. Ein må kunne fri seg frå skuldingane om at det er eigne geostrategiske interesser som ligg til grunn, eller at det er naturressursar ein er ute etter – for å bli trudd på sine ærlege mål og for å gjere det sannsynleg at det verkeleg er sivilbefolkningas ve og vel ein jobbar for. I Afghanistan er det no slik at om vi er der, rekrutterer fienden fleire, og om vi ikkje er der, er faren for borgarkrig stor. Då må vi få fram debatten om kva for måte vi skal vere der på. Det er det som kan vise vegen framover. Menneskerettar, rettsstat, arbeid mot korrupsjon mv. er berre nokre stikkord. I FN snakkar vi om at ulike FN-organ skal samkøyre seg i kvart land ein er i – som ein viktig del av reformarbeidet. Dette syner den enorme utfordringa vi står overfor, t.d. i Afghanistan, der militære og sivile operasjonar i det minste må vere underlagde ein samla plan for å nå eit mål om nasjonsbygging. Så har vi bistandsorganisasjonar, private og statlege, som skal samkøyre sin innsats med frivillige organisasjonar og statlege styresmakter. Som om ikkje alt dette var nok, må ulike nasjonale prosessar bli starta. I mange høve er det sameiningsprosessar og menneskerettsbrot som har funne stad, nasjonalt sorgarbeid etter vald og krig, og sist, men ikkje minst, politiske prosessar, der folk blir tekne med. Når ein då hører frå mange at det blir brukt for lite midlar på militære åtgjerder, bør vi jo av og til kunne sende ballen tilbake og spørje: Korleis blir det med oppfølginga av tusenårsmåla? Vi skal opp til 0,7 pst. der. Det må også høre med i den debatten som går føre seg. Dette året har vore eit viktig år på det området som gjeld sivile og deira moglegheiter for å sleppe å bli offer for klasebomber. Vi veit at klasebomber delvis har teke over den effekten som miner hadde. Ein spreidde klasebomber etter at forbodet mot antipersonellminer kom, men det at Noreg har gått føre her, blir lagt merke til internasjonalt. Vi veit at i CCW i Sveits har ein ikkje dei store resultata, men Noreg har no gått føre. Vi gjer ein kjempejobb som blir lagd merke til i Geneve. Vi veit at Noreg kjem til å ta kontakt – vi har allereie begynt – med andre land, slik at vi kan vere ein hare i dette arbeidet. Det vi veit, er at vi antakeleg kjem til å få til at våpen som har ein områdeeffekt, dvs. er til stor skade for sivile, vil vi på sikt kunne kvitte oss med – akkurat som vi fekk til antipersonellmineloven, og akkurat som anna internasjonalt arbeid har vist at det nyttar. Vi veit at våre artilleristar her heime seier at dette ikkje er noko problem for oss, vi kan bytte ut med anna artilleri som ikkje har områdeeffekt, som er målsøkjande, og som sist, men ikkje minst, ikkje har den forferdelege konsekvensen som dette har for sivile. Det ligg millionar av desse skitne våpna med ein blindgjengareffekt på opptil 70 pst. rundt omkring på lager. Det store målet må vere at desse ikkje skal brukast. Desse skal ikkje sprengje verdas ungar i fillebitar. Noreg har teke eit viktig skritt i riktig retning, og vi får håpe at vi får resten av verda med oss på dette. Så har det sjølvsagt vore ein jagarflydebatt. I 2001 sette Stortinget i gang ein prosess. Det den førre regjeringa gjorde, var etter mitt syn å hoppe rett på ein avtale som dei signerte med USA, som har kosta oss mykje – etter mitt syn vil eg karakterisere avtalen som ein husmannskontrakt. Denne regjeringa har teke grep, fått sett i gang ein debatt, fått opp alle reelle alternativ, slik at vi i det minste får rettferdig konkurranse. Eg synest det er rart at eg som venstresosialist skal vere den som må stå fram og seie at vi må ha konkurranse, men dit har situasjonen komme. No er konkurransen reell og debatten går. Eg vil tru at vi med den debatten og den prosessen som no ligg føre, ikkje risikerer å hamne opp i eit feilinvesteringsprosjekt. Vi får alle korta på bordet, og dette kan bli til beste for landet. Eg trur at dei fleste er einige om at vi skal ha ei eller anna form for jagarflyvåpen, så får vi sjå kor det endar opp.