50 bøker, 75 rapportar, ei rekkje publikasjonar og 50 høyringsutsegner ligg til grunn for stortingsmeldinga. Senterpartiet legg til grunn at behandlinga av Makt- og demokratiutgreiinga i dag ikkje set punktum for debattar som er svært viktige å ta òg i tida som ligg føre oss. Her er det svært mykje verdifullt stoff som framleis bør få merksemd. Ein einaste stad i meldinga er utrykket «alvorlig utfordring» nytta. Det gjeld i tilhøvet mellom stat og kommunesektor, der ein i meldinga skriv: «I et lengre tidsperspektiv synes det på mange områder å være en betydelig forskjell mellom de intensjoner som Storting og regjering har når det gjelder vektleggingen av kommunalt selvstyre på den ene side, og den faktiske politikk på den annen side.» Det blir peikt på at dette gjeld både finansieringsform, legal styring og omfanget av det kommunale ansvarsområdet, og det er altså her Regjeringa skriv at dette er: «en alvorlig utfordring for forholdet mellom stat og kommunesektor, og for lokaldemokratiets framtid.» Maktutgreiinga konkluderer på same måten. Regjeringa sitt svar på denne utfordringa er at det trengst vilje til å leggja vekt på verdien av lokalt sjølvstyre i dei mange einskildsakene der konflikt mellom ynske om statleg styring og lokalt sjølvstyre kjem opp. Senterpartiet vil understreka at det i tillegg til god vilje er naudsynt å drøfta: større bruk av folkerøystingarei grunnlovfesting av lokalt sjølvstyreei meir forpliktande konsultasjonsordning mellom staten og KS om kva midlar som trengst for å løysa oppgåveneat ein større del av verdiskapinga og skatteinntektene vert i kommunaneei særleg merksemd på individfesta rettar på område lokalforvaltninga har ansvaret forutgreiingar av konsekvensane for det lokale sjølvstyret av alt reform- og utviklingsarbeidmedverknad frå kommunesektoren i konsekvensutgreiingar som har vesentlege konsekvensar for lokalt sjølvstyreat kostnadene ved reformer i større grad vert rekna ut av nøytrale instansar Kommunane og fylkeskommunane er samfunnsutviklarar. Kommunane må få styrkt si rolle som samfunnsaktør. Det inneber ikkje berre dei klassiske utviklingsoppgåvene innanfor planlegging, næringsutvikling, lokalt miljøarbeid og trivselsskapande tiltak i nærmiljøet. Like sentralt er merksemd mot lokaldemokrati, forvaltning og tenestetilbod og mot det heilskapsperspektivet som skal vera på den kommunale aktiviteten. Det er i kommunane folk bur. Det er innanfor kommunane sine grenser innbyggjarane vel representantar til det øvste organet i kommunen. Dei rådande idéane bak moderniseringsarbeidet i kommunesektoren dei siste ti åra, ofte kalla New Public Management, medverkar til oppstykking og til krav om konkurranse og lønnsemd i kvar einskild lekk. Denne styringsideologien verkar avgrensande for ei heilskapleg lokalsamfunnsutvikling. Vi har, som SV, merka oss Didrik Seip si påminning om at «de fleste av de norske konkurranseeksperimentene har vært mislykket». Senterpartiet er ikkje i tvil om at det trengst ei endring i retning av ein styringsideologi som byggjer opp under ein sterk fellesskapsideologi. Vi ser fram til det arbeidet som no skal gjerast for å førebu overføringa av statleg makt og ansvar til eit regionalt folkevalt nivå, og til ei evaluering av kva helsereforma åleine har gjort for å endra moglegheitene til ordskifte og påverknad. Landsrådet for Noregs barne- og ungdomsorganisasjonar er mellom fleire høyringsinstansar til meldinga. Senterpartiet vil ha ei kraftig styrking av friviljug sektor. Den har ikkje berre ein svært viktig eigenverdi, med alt det meiningsfylte arbeidet som blir nedlagt, den er òg ein svært viktig rekrutteringsbase inn til folkevalt arbeid. Det å gi lokale media betre arbeidsvilkår, er òg ei oppgåve for dei som ynskjer sterkare meiningsbryting og informasjon om lokale spørsmål. Eit av dei tema som er vigt merksemd i utgreiinga, er rettsleggjering. Ei utvikling i retning av fleire individuelle rettar kan medføra at fleire og fleire saker blir søkt løyste i rettsapparatet. Det kan innebera at dei som har ressursar, vinn fram i rett og i media. Større sosiale forskjellar kan vera ein utilsikta følgje. Eit breitt fleirtal i komiteen er einige om det. Samstundes er det viktig å ha med seg at nye rettar har gitt makt til fleire. Rett til utdanning og helsehjelp har gitt, og gir, likeverd og udiskutabelt likestilling på viktige område. Problemstillingar knytte til rettsleggjering er særleg aktuelle når det gjeld internasjonale avtalar som regulerer handel og økonomi, slik som EØS- og WTO-avtalen. I slike tilfelle vil ei rettsleggjering kunna føra til ei svekking av demokratiet gjennom at påverknaden til dei folkevalde på utviklinga blir redusert. Grunnleggjande rettar som er nedfelte i andre internasjonale konvensjonar og i politiske vedtak og lovvedtak nasjonalt, står i fare for å bli undergravne. EØS-avtalen blir stadig meir omfattande, overvakingsorganet ESA og EFTA-domstolen har innteke ei svært aktiv rolle når det gjeld utvida tolking av grunnprinsippa i EØS-avtalen. Det hadde heilt klårt vore på sin plass med ein gjennomgang og ein analyse av denne utviklinga i meldinga. WTO har utvikla seg til å bli ein viktig arena for avgjerder innanfor mange område knytte til handel med varer og tenester der konsekvensane av dei handelspolitiske og konkurransemessige tiltaka kan strekkja seg langt utover rein handel. Regjeringa har eit stort ansvar for å leggja til rette for meir innsyn i norsk deltaking i WTO-samanheng, slik at det blir ein betre offentleg debatt om Noregs deltaking i dei framtidige forhandlingane. Det er ei stor utfordring for folkestyret at ei rekkje spørsmål av nasjonal verdi blir avgjorde gjennom internasjonale forhandlingar der det er lite innsyn undervegs, og der dei folkevalde berre blir førelagt moglegheiter til i etterkant å seia ja eller nei til ein framforhandla avtale. Dei multinasjonale selskapa har mykje makt i kraft av si utbreiing og økonomiske tyngd i verdshandelen. Senterpartiet meiner at Noreg må bidra aktivt til auka innsyn og kontroll med desse selskapa si verksemd og til å setja grenser for på kva område desse skal ha tilgjenge, f.eks. når det gjeld handel med tenester. Mykje har hendt sidan den siste maktutgreiinga når det gjeld kjønn og makt. Vi trur at tida no er inne for ein kommisjon som ser på lik lønn for likt arbeid. Kapitlet om ei mangfaldig fleirkulturell befolkning krev auka merksemd i tida framover. Eit fleirkulturelt samfunn krev aktiv fordelings- og utdanningspolitikk. Språk og arbeid er avgjerande. Det er viktig å understreka at dette er ein tovegs prosess mellom fleirtal og mindretal. Senterpartiet har i denne saka reist spørsmålet om ei utgreiing av språk og makt. Vi viser til forskargruppa sitt mandat, som bl.a. lyder slik: «Viktige forutsetninger for det representative demokratiet er at individet bruker sin stemme …» Ei av tre problemstillingar forskargruppa blei bedt om å drøfta, var: «På hvilken måte påvirkes individets muligheter for innflytelse og medvirkning i organisasjons- og samfunnslivet?» Vi vil ha ei drøfting av språkpolitikken si betydning for makt og demokrati. Språkpolitikk handlar ikkje berre om språk og normering. Det handlar om brei kulturpolitikk, det handlar om tradisjonsoverføring, identitet, tilhøyring og trygging av lokalsamfunn. Stortinget har tidlegare i denne perioden gjort mange vedtak når det gjeld språk, f.eks. at bokmål og nynorsk er likeverdige målformer, at det er eit språkpolitisk mål at nynorsk skal ha ein trygg posisjon både som eit levande bruksspråk og som eit likeverdig offisielt skriftmål ved sida av bokmål, og mykje meir. Det er ikkje tvil om at det er mange av dei 600 000 nynorskbrukarane som i dag opplever eit stort press i retning av ei endring. Det kan vera ein skule som blir omgjord til berre å ha eitt språk, eller ein kommune som går over til å vera nøytral fordi det ikkje er saksbehandlarar som skriv nynorsk. Det kjem mange lapsusar frå Regjeringa. I Stortinget er det òg eit stort forbetringspotensial. Vi får støtte frå SV og Kystpartiet, og òg langt på veg frå Arbeidarpartiet. Senterpartiet kjem til å ta opp denne saka til hausten.