ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ ମନ୍ଦିର, ବିରଳା ମନ୍ଦିର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା, ଭାରତର ଦିଲ୍ଲୀ ନଗରୀରେ ଥିବା ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି । ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ କହିଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବୁଝାଏ, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ପାଳନକର୍ତ୍ତା ଅଟନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସାଥିରେ ଥିଲେ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ଯୁଗଳ କିଶୋର ବିରଳା ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥିଲେ ଯାହା ତିଆରି କରିବାକୁ ୧୯୩୩ରୁ ୧୯୩୯ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ଲାଗିଥିଲା । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଶିବ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଦିଲ୍ଲୀରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ପ୍ରଥମ ବଡ଼ ମନ୍ଦିର ଥିଲା । ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଛୋଟ ମନ୍ଦିର, ଜଳ ଫୁଆରା ଓ ଏକ ବଡ଼ ବଗିଚା ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଛି । ଏହା ସହିତ ଏକ ଗୀତା ଭବନ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହୁଏ । ଏହା ଏକ ବିରାଟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଆକର୍ଷଣର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଛି ଓ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ତଥା ଦିୱାଲୀ ପର୍ବତମାନଙ୍କରେ ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଭକ୍ତ ଆସନ୍ତି । ଇତିହାସ ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ୧୯୩୩ ମସିହାରେ ବିରଳା ପରିବାରର ଉଦ୍ୟୋଗପତି ଓ ଦାତା  ବଳଦେଓ ଦାସ ବିରଳା  ଓ ତାଙ୍କ ସୁପୁତ୍ର  ଯୁଗଳ କିଶୋର ବିରଳା  ତିଆରି କରେଇଥିବାରୁ ମନ୍ଦିରକୁ ବିରଳା ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଜାଠ ଉଦୟଭାନୁ ସିଂହ ମନ୍ଦିରର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ପଣ୍ଡିତ ବିଶ୍ୱନାଥ ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାମୀ କେଶବାନନ୍ଦଜୀ ଏହାର ଶେଷ କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞ ବିଧି ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଭାରତର ଅନେକ ସହରରେ ବିରଳା ତିଆରି କରିଥିବା ମନ୍ଦିରମାଳା ମଧ୍ୟରୁ ଦିଲ୍ଲୀର ଏହି ମନ୍ଦିର ପ୍ରଥମ ଥିଲା । ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଗ୍ରଣୀ  ଶ୍ରୀସ ଚନ୍ଦ୍ର ଚାଟାର୍ଜି  ଏହି ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥପତି ଥିଲେ । ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ନୀତି ଏହି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣରେ ପ୍ରଭାବ ପକେଇଥିଲା । ମନ୍ଦିର ତିଆରିରେ ଅନେକ ଆଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା। ହିନ୍ଦୁ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ନାଗର ବିଦ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଏହି ତିନି ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ସମୁଦାୟ ମନ୍ଦିରରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣିମ ଯୁଗର କାହାଣୀ ମନ୍ଦିର ଗାତ୍ରରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱନାଥ ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ବାରାଣସୀରୁ ଶତାଧିକ ଦକ୍ଷ ଓ କୁଶଳୀ କାରିଗର ଆସି ମନ୍ଦିରର ବିଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷାର ଉଚ୍ଚତା ୪୯ ମିଟର ବା ୧୬୦ ଫୁଟ ଥିଲା । ଉଚ୍ଚ ମୂଳଦୁଆ ଉପରେ ମନ୍ଦିରର ମୁଖ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଥିଲା । ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଜୀବନ ଓ କର୍ମ ବିଷୟ ସେଠାରେ ରଙ୍ଗରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ଜୟପୁରରୁ ଶଙ୍ଖ ମର୍ମର, ଆଗ୍ରା କୋଟାର ମକରନରୁ କୋଟା ପ୍ରସ୍ତର ଅଣାହୋଇ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା । ମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଥିବା ଗୀତା ଭବନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି । କୃତ୍ରିମ ଦୃଶ୍ୟରାଜି ଓ ପତନମୁଖୀ ଝରଣା ଏହାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବହୁଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି କରୁଛି । ମନ୍ଦିର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ନାରାୟଣ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ବିଗ୍ରହ ଅଛି । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ମନ୍ଦିରରେ ଶିବ, ଗଣେଶ ଓ ହନୁମାନଙ୍କର ବିଗ୍ରହ ଅଛି । ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏକ ବିଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ବାମ ପାଖ ଶିଖରରେ ଶକ୍ତିର ଦେବୀ ଦୂର୍ଗାଙ୍କର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ଦିରଟି ୭.୫ ଏକର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ବେଳେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନ ୦.୫୨ ଏକର ପରିମିତ ଜାଗାରେ ଅଛି । ସ୍ଥାନ ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା କୋନୋଟ ପ୍ଲେସର ପଶ୍ଚିମ ପାଖର ମନ୍ଦିର ମାର୍ଗରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ମନ୍ଦିରକୁ ବହୁତ ଖୁସିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ବସ, ଟାକ୍ସି ଓ ଅଟୋରିକସାରେ ଯାଇହୁଏ । ପାଖରେ ଦିଲ୍ଲୀ ମେଟ୍ରୋ ଷ୍ଟେସନ ମାତ୍ର ୨ କିମି ଦୂରରେ ଅଛି । ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଆକର୍ଷକ ଦିଲ୍ଲୀ