ଭାରତ ମାତା  ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ,  , / ଭାରତାମ୍ବା/        ;    / ଅମ୍ବା ଅର୍ଥା ମାତା  ଭାରତକୁ ମାନବୀକରଣ କରି ମା ଠାକୁରାଣୀ   ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମକୁ କୁହାଯାଏ । ସାଧାରଣତଃ ତାଙ୍କୁ ଏକ ମହିଳା ଭାବରେ ଗେରୁଆ   ରଙ୍ଗର ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧେଇ ଗୋଟିଏ ଭାରତର ଜାତୀୟ ପତାକା ଧରିଥିବା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ ଓ କ୍ୱଚିତ ସାଥିରେ ଏକ ସିଂହ   ମଧ୍ୟ ଥାଏ । ଉପକ୍ରମ ଓ ଅର୍ଥ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହୋଇଥିବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରିପ୍ରକ୍ଷୀରେ ଭାରତ ଉପମହାଦେଶକୁ ମାନବୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା । ସନ ୧୮୮୨ରେ ବଙ୍କିମ ଚନ୍ଦ୍ର ଚାଟର୍ଜୀଙ୍କ   ଲିଖିତ ଆନନ୍ଦ ମଠ ପୁସ୍ତକରେ ଭାରତର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଭାରତମାତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା । ହିନ୍ଦୁ ମତ ବା କଳ୍ପନାରେ ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ସର୍ବଦା ମାତା କୁହାଯାଏ । ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ‌ଭୂମିକୁ ମାତା ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଛି । ଲକ୍ଷଣଙ୍କୁ ରାମ କ‌ହିଛନ୍ତି,  "ଜନନୀ ଜନ୍ମ ‌ଭୂମିଶ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗାଦପୀ ଗରୀୟସୀ " । ଏହି ଚିନ୍ତନ‌କୁ ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର ଅଧିକ ସାକାର କରି ସରଳ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ଏହି ଚିନ୍ତନରେ ସମଗ୍ର ଭାରତ ଭୂଖଣ୍ଡରେ ବାସ କରୁଥିବା ହିନ୍ଦୁ, ମୁସଲମାନ, ଶିଖ, ଖୀରସ୍ତାନ, ଜୈନ, ବୁଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ, ପାର୍ଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହା ଲେଖା ଥିଲା ଯାହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବିନାୟକ ସଭରକର ବଦଳେଇ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଠାକୁରାଣୀର ମାନ୍ୟତା ଦେଇଦେଲେ । ଅନ୍ୟ ଜାତି ଓ ଧର୍ମର ଲୋକମାନେ ଏହି ଏକ ଧର୍ମର ଠାକୁରାଣୀ ଚିନ୍ତନ‌କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ । ଭାରତ ମାତା ଶବ୍ଦ ବିଷୟ ବା ଶବ୍ଦର ଧାରଣା ବଙ୍ଗାଳୀମାନେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ଯାହାକୁ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ସାଥିରେ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି କିନ୍ତ ଏହାର ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ବେଦ, ପୁରାଣ, ଗୀତା  , ମହାଭାରତ ଇତ୍ୟାଦି କୌଣସି ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କ ସ‌ହିତ ଯୋଡ଼ା ହୋଇନାହିଁ । ଭାରତ ମାତାଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ଦେବାଦେବୀ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଏକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବିଷୟ ଓ ମୂଳ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ସତ୍ତା ନାହିଁ । ବିନାୟକ ସବରକର ଓ ଅରୋବିନ୍ଦୋ ଘୋଷଙ୍କ ସଫଳ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଫଳରେ ଭାରତ ମାତାଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି କୋର୍ଟ, ସେନାବାହିନୀ ଓ କଂଗ୍ରେସ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ଅଫିସରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଲା । ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏହାର ପ୍ରବେଶକୁ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଓ ବି.ଆର. ଆମ୍ବେଦକର ଏହାକୁ କ୍ଷତିକାରକ କ‌ହି ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ଓ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହାକୁ କାଢ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳକୁ ଏହା ଚେର ବ‌ହୁତ ଗଭୀରକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲା ଓ ଏହା ଦେଶ ଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ହୋଇସାରିଥିଲା ଯାହା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ସ‌ହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନଥାଇ ମଧ୍ୟ ଅବିଭାଜ୍ୟ ହୋଇଗଲା । ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏହା ହିନ୍ଦୁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଭାରତର ଧାରଣ ସାଥିରେ ଓତଃପ୍ରୋତ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଗଲା; ସେତେବେଳ ଅଖଣ୍ଡ ଭାରତରେ ଏବେକାର ପାକିସ୍ଥାନ, ବାଙ୍ଗଲାଦେଶ, ନେପାଳ, ଶ୍ରୀ ଲଙ୍କା ଓ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନର କିଛି ଅଂଶ ସାମିଲ ଥିଲେ । ଭାରତର ସଂବିଧାନରେ ଭାରତ ଏକ ଧର୍ମ ବିରପେକ୍ଷ ଦେଶ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ କୌଣସି ମତେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରୁନି ଯଦିଓ ଏହା ଆରଏସଏସ ସଂସ୍ଥାର ଏହା ଏକ ରାଜନୈତିକ ଚାଲ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଛି । ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରତିଛବି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଚିତ୍ରକୁ ବିବିଧ ଧର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ଦେଶରେ ଏକ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପୂଜା କେବଳ ଏହାର ପୂଜକ ଓ ଅନୁଗାମୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଚାଲିଛି । ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଖ୍ରୀ:ପୂ: ୨୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଭାରତ ମାତାର ଚିତ୍ରଣ ଏବେକାର ଧାରଣା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ବା ବସୁମାତା ଭଳି ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ବସା ବାନ୍ଧି ଯାଇଛି । ମାତୃଭୂମି ଧାରଣ ମେକ୍ସିକୋ, ଚୀନ, ଋଷିଆ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ର‌ଯୁଜ୍ୟ ହୋଇଛି ଓ ଭାରତ ଭଳି କୌଣସି ଧର୍ମ ସ‌ହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ ।