ପ୍ରତିଶବ୍ଦ- ଭିଟାମିନ, ଜୀବନିକା, ଖାଦ୍ୟପ୍ରାଣ । ଜୀବସାର ଗୋଟିଏ ଇରାଂଜୀ ଶବ୍ଦ ଯାହାକୁ ସମସ୍ତେ ବୁଝି ପାରନ୍ତି । ଭିଟା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରାଣ   ଓ ଏହା ଏକ ଆମିନ ଧରଣର ଜୈବ   ପଦାର୍ଥ ବୋଲି ଧରାଯାଉ ଥିବାରୁ ଆମିନ ନାମ ଦେଇ ଭିଟାମିନ ନାମ କରଣ କରାଯାଇ ଥିଲା । ସୁତରାଂ ଭିଟାମିନ ଜୀବମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ସ୍ୱଳ୍ପ ପରିମାଣର ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ । ଯେତେବେଳେ ଜୈବିକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଜୀବ ଶରୀରରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ପାରେ ନାହିଁ ଓ ତାହାକୁ ବାହାରୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଭିଟାମିନ କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ଏହା ଏକ ସର୍ତ୍ତ ମୂଳକ ଶବ୍ଦ । ଭିଟାମିନ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ  (ଖାଦ୍ୟ ଖଣିଜ ଲବଣ, ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ ବା ଆମିନୋ ଏସିଡ) ପୋଷକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ ଓ ଅନ୍ୟ ବହୁତ କଦବା ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ପୋଷକ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ  । ଅଧୂନା ତେରଟି ଭିଟାମିନ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି । ଗଠନ   ଅନୁସାରେ ନ ହୋଇ ଜୈବିକ  ଓ ରାସାୟନିକ କ୍ରିୟା   ଅନୁସାରେ ଭିଟାମିନର ବର୍ଗୀକରଣ କରା ଯାଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିଟାମିନ ଅଲଗା ପ୍ରକାର ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଓ ଏମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷର ଅନୁସାରେ ନାମ ଦିଆ ଯାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୁପ ଭିଟାମିନ  'ଏ'   ବା  'କ'  ଦଳରେ ରେଟିନଲ, ରେଟିନାଲ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର କ୍ୟାରୋଟିନଏଡ ଅଛନ୍ତି । ଶରୀରରେ ଭିଟାମିନ ବ୍ୟବହାରିକ ରୁପକୁ ରୁପାନ୍ତରିତ ହୁଏ ଓ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରୁପାନ୍ତର ହୁଏ । ଭିଟାମିନମାନଙ୍କର ବହୁଧା ଜୈବ ରାସାୟନିକ କ୍ରିୟା ଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୁପ ଭିଟାମିନ ଡି ମିନେରାଲ ମେଟାବୋଲିଜ୍ମରେ ହରମୋନ ଭଳି କାମ କରେ ଓ ଭିଟାମିନ ଏ ତନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିଭେଦନ   କରେ । ଭିଟାମିନ ଇ ଓ ସି ଆଣ୍ଟିଅକ୍ସିଡାଣ୍ଟ କାମ କରେ । ସଂଖ୍ୟାଧିକ ଥିବା ବି କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସ ଏଞ୍ଜାଇମ କୋ-ଫ୍ୟାକ୍ଟର ପୂର୍ବ ରୁପରେ ଥାଏ ଯାହା ଏଞ୍ଜାଇମ କାଟାଲିସ୍ଟ ଭାବରେ କାମ କରେ । ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ ତିଆରି କରିବା ନିମନ୍ତେ ଏନଜାଇମର ଅଂଶ ରୂପେ ବାୟୋଟିନ କାମ କରେ । ଏହା କୋଏନଜାଇମ ରୁପେ ମଧ୍ୟ କାମ କରେ, ଉଦାହରଣ: ଫୋଲିକ ଏସିଡ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ମେଥାଇଲ, ଫର୍ମିଲ ଓ ମେଥିଲିନ ବହନ କରେ । ଏଗୁଡ଼ିକା ଭିଟାମିନର ସୁପରିଚିତ କର୍ମ କିନ୍ତୁ ଏହା ବ୍ୟତିତା ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୂଖ କାରଣ ଅଛି । ୧୯୩୦ ଦଶନ୍ଧିରେ ସେମିସିନ୍ଥେଟିକ ଭିଟାମିନ ସି ଓ ଇଷ୍ଟରୁ ଭିଟାମିନ ବି କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସ ଉତ୍ପାଦନ କରାଗଲା । ଅଧୁନା ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ରୁପେ ଭିଟାମିନ ତିଆରି ଶସ୍ତାରେ ତିଆରି ହୋଇ ବିକ୍ରି କରାଯାଉଛି । ଭିଟାମିନ ତାଲିକା ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭିଟାମିନ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାର ବହୁତ ପ୍ରକାର କାମ ଥାଏ । ଭିଟାମିନ ଶବ୍ଦ ବିନ୍ୟାସ ଆମେ ଓଡ଼ିଆରେ ଜାଣିଥିବା ଜୀବସାରର ଇଂରାଜୀ ନାମ ଭିଟାମିନ   । ଏହି ଭିଟାମିନ ଶବ୍ଦ ଇଂରାଜୀରେ ପ୍ରଥମେ ପୋଲାଣ୍ଡ ଦେଶର ଜୈବ ରସାୟନବିତ କନିମିଏର୍ଜ୍ ଫଙ୍କ   ୧୯୧୨ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ । ଶବ୍ଦଟି ଓ ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ମିଶି ଏକ ଯୌଗିକ ଶବ୍ଦ ଗଠିତ ହୋଇଛି । ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଶକ୍ତି ଦାୟକ ଓ ଶବ୍ଦ କେତେକ ଜୈବ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥକୁ କୁହାଯାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋଟିନ ଗଠିତ ହୁଏ ଅର୍ଥାତ ଏହା ଜୀବନର ଆମିନ । ପରେ ଜଣାଗଲା ବେରିବେରି ଭଳି ରୋଗ ନିମନ୍ତେ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ଜୈବ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ପୋଷକ   ଜୈବ ନ ହୋଇ ରାସାୟନିକ ଆମିନ ହୋଇପାରେ । ଏହି କାରଣ ଯୋଗୁ ଇଂରାଜୀ ଭିଟାମିନ ଶବ୍ଦରୁ ଇ କାଟି ଦେଇ କେବଳ ଭିଟାମିନ ରଖାଗଲା   । ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଭିଟାମିନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦ୍ରବିଭୁତ ହୁଏ: ଚର୍ବି ଦ୍ରବଣୀୟ ବା ଜଳ ଦ୍ରବଣୀୟ । ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ୧୩ ପ୍ରକାର ଭିଟାମିନ ଥାଏ: ୪ ପ୍ରକାର ଚର୍ବି ଦ୍ରବଣୀୟ  (ଏ.ଡି.ଇ.କେ ବା .) ଓ ନଅ ପ୍ରକାର  (୮ ପ୍ରକାର ବି ଭିଟାମିନ ଓ ସି ଭିଟାମିନ) ଜଳ ଦ୍ରବଣୀୟ  । ଜଳ ଦ୍ରବଣୀୟ ଭିଟାମିନ ସହଜରେ ମିଳେଇ ଯାଏ ଓ ଶୀଘ୍ର ଦେହରୁ ପରିସ୍ରାରେ ବାହାରି ଯାଏ । ପରିସ୍ରା ପରୀକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ଥିବା ଭିଟାମିନ ମାତ୍ରା ଜାଣି ହୁଏ । ଏହି ଜାତୀୟ ଭିଟାମିନ ଦେହରେ ସଂଗ୍ରୁହିତ ହୋଇ ରହି ପାରେ ନାହିଁ, ଏଣୁ ସର୍ବଦା ଖାଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଦରକାର ହୁଏ । ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆଦ୍ୱାରା କେତେକ ପ୍ରକାରର ଜଳ ଦ୍ରବୀଭୁତ ଭିଟାମିନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଅନ୍ତନାଳୀରୁ ଚର୍ବି ସାହାଯ୍ୟରେ ଚର୍ବି ଦ୍ରବିଭୁତ ଭିଟାମିନ ଶୋଷିତ ହୋଇ ଦେହ ଅଭ୍ୟନ୍ତରକୁ ଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଭିଟାମିନ ଦେହରେ ଜମା ହୋଇ ରହୁ ଥିବାରୁ ଅତିଭିଟାମିନ ସମସ୍ୟା ଉପୁଜି ପାରେ । ସିସ୍ଟିକ ଫାଇବ୍ରୋସିସ ରୋଗରେ ଚର୍ବି ଦ୍ରବଣୀୟ ଭିଟାମିନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ରୋଗରେ ଓ ପୋଷକରେ ଶରୀରର ବିକାଶ ଓ ବୃଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ଭିଟାମିନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଭୃଣ ସଞ୍ଚାର ହେବା ମାତ୍ରେ ଜେନେଟିକ ବ୍ଲୁପ୍ରିଣ୍ଟ ଅନୁସାରେ ଦେହ ବଢିବାକୁ ଲାଗେ ଓ ଏଥି ନିମନ୍ତେ ପୋଷକ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ଲବଣ ଓ ଭିଟାମିନ ଦରକାର ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ପୋଷକ, ଶରୀରର ଅସ୍ଥି, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସ ପେଶୀ ନିର୍ମାଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । କୌଣସି ପୋଷକ ସାମାନ୍ୟ ଅଭାବ ହେଲେ ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗ ହୁଏ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୋଇ ପାରେ । ଅଧିକାଂଶ ଭିଟାମିନ ଖାଦ୍ୟରେ ଥାଏ । ଭିଟାମିନ କେ   ଓ ବାୟୋଟିନ ଅଣୁ ଜୀବଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତନାଳୀରେ ତିଆରି ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଥିବା ଅଲ୍ଟ୍ରାଭାୟୋଲେଟ ରଶ୍ମୀ ଚର୍ମରେ ଭିଟାମିନ ଡି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ । ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା ବିଟା କ୍ୟାରୋଟିନରୁ ଭିଟାମିନ ଏ ଓ ଆମିନୋ ଏସିଡ ଟ୍ରିପ୍ଟୋଫେନରୁ ନିଆସିନ ତିଆରି ହୁଏ । ଶରୀର ଗଠନ ସମାପ୍ତି ପରେ ସୁସ୍ଥ ଜୀବ କୋଷ, ତନ୍ତୁ ଓ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ରଖିବା ନିମନ୍ତେ ଭିଟାମିନ ଆବଶ୍ୟକ । ଖାଦ୍ୟକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିବା ଓ ଶ୍ୱାସ କ୍ରିଯାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭିଟାମିନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ରାନ୍ଧଣା ପ୍ରଭାବ ନିମ୍ନରେ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ ଯଥା ପରିବା, ମାଛ କିମ୍ବା ମାଂସ ରାନ୍ଧିବାଦ୍ୱାରା ହାରା ହାରି ପ୍ରତିଶତ କ୍ଷତି । ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ, ରନ୍ଧା ପରେ କେତେକ ଭିଟାମିନ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ ହୁଅନ୍ତି । ନିମ୍ନରେ ଗରମ ବାଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା, ଫୁଟେଇବାଦ୍ୱାରା ଓ ରାନ୍ଧିବାଦ୍ୱାରା ଭିଟାମିନ ଉପରେ କି ପ୍ରଭାବ ପଡେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । କଟା ପରିବା ଉପରେ ବାୟୁ ତଥା ଆଲୋକର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଇପାରେ । ପରିବା ପାଣିରେ ଫୁଟେଇଲେ ସେଥିରେ ଥିବା ଜଳ ଦ୍ରବଣୀୟ ଭିଟାମିନ ଜଳ ମଧ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଏ । ଭିଟାମିନ ଅଭାବ ମନୁଷ୍ୟ କିଛି ଭିଟାମିନ ଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ, ଅନ୍ତତଃ ଏହାର ଅଭାବ ଜନିତ ଅସୁବିଧାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ । କିଛି ସମୟ ଧରି ଶରୀର ଭିଟାମିନ ଅଭାବ ସମ୍ଭାଳି ନିଏ । ଭିଟାମିନ ଏ, ଡି ଓ ବି୧୨ ଶରୀରରେ ତଥା ଯକୃତରେ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଗଚ୍ଛିତ ଥାଏ । ଯୁବକମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟରେ ଏ ଓ ଡି ଭିଟାମିନ କିଛି ମାସ ଓ ବି୧୨ କିଛି ବର୍ଷ ଧରି ଅଭାବ ରହିବା ପରେ ଅଭାବ ଜନିତ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ । ବି୩ ଦେହରେ ସ୍ୱଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଥାଏ, ଏଣୁ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ପରେ ଏହାର ଅଭାବ ଅନୁଭୁତ ହୁଏ । ଭିଟାମିନ ସି ଅଭାବରେ ହେଉଥିବା ସ୍କର୍ଭି ରୋଗ ପୂର୍ବ ଖାଦ୍ୟାଭ୍ୟସ ଅନୁସାରେ ଏକ ମାସରୁ ଛଅ ମାସ ପରେ ଦେଖାଯାଏ । ଭିଟାମିନ ଅଭାବ ପ୍ରାଥମିକ ବା ଗୌଣ ହୋଇପାରେ । ଖାଦ୍ୟରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ଭିଟାମିନ ନ ଥିଲେ ପ୍ରାଥମିକ ଅଭାବ ହୁଏ । କିଛି ରୋଗଦ୍ୱାରା ବା କୌଣସି ଜୀବନ ଶୈଳୀଦ୍ୱାରା ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଶୋଷିତ ହୋଇ ପାରେ ନାହିଁ, ଏଣୁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ଭଳି ଅଭାବକୁ ଗୌଣ ଅଭାବ କହନ୍ତି । ଧୂମ୍ର ପାନ, ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ୍ୟ ପାନ ଓ କେତେକ ଔଷଧ ଯୋଗୁ ଭିଟାମିନ ଖାଦ୍ୟ ନଳୀରୁ ଶୋଷିତ ହୋଇ ପାରେ ନାହିଁ । ବିଭିନା ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଅଭାବ ସମ୍ଭାବନା ବହୁତ କମ ଥାଏ । ସୀମିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏହି ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ରହେ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ତଥା ସାଂଘାତିକ ରୋଗ ହୁଏ । ଥିଆମିନ ଅଭାବ ଯୋଗୁ ବେରିବେରି, ନିଆସିନ ଯୋଗୁ ପେଲାଗ୍ରା, ଭିଟାମିନ ସି ଯୋଗୁ ସ୍କର୍ଭି ଓ ଭିଟାମିନ ଡି ଅଭାବ ଯୋଗୁ ରିକେଟ ରୋଗ ହୁଏ । ବିକଶିତ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କରେ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଯୋଗୁ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଭିଟାମିନ ମିଶ୍ରଣ  ଯୋଗୁ ଭିଟାମିନ ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଜଣାଶୁଣା ରୋଗ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେତେକ ରୋଗଙ୍କର ଭିଟାମିନ ଅଭାବ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ପ୍ରମାଣ ମିଳୁଛି । ଆନୁସଙ୍ଗିକ ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ଭିଟାମିନ ଖାଇଲେ ଶରୀର ଉପରେ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ । ଖାଦ୍ୟରେ ଅଧିକ ଭିଟାମିନ ଖାଇବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ଭିଟାମିନ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଏହା ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଏହାକୁ ଭିଟାମିନ ବିଷ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି । ଅଧିକ ଭିଟାମିନ ଖାଇଲେ ବାନ୍ତି ଲାଗେ, ବାନ୍ତି ହୁଏ ଓ ଝାଡ଼ା ହୁଏ । ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ଦେଖିଲେ ଭିଟାମିନ ମାତ୍ରା କମେଇ ଦିଆଯାଏ । ମଣିଷର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବୟସ ଓ ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରତିରୋଧ ଶକ୍ତି ଉପରେ ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରଭାବ ନିର୍ଭର କରେ । ଆମେରିକାରେ ୨୦୦୮ ମସିହାରେ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରଭାବ ଭୋଗି ଥିବା ବାସିନ୍ଦାମାନେ ସେ ଦେଶର ଆସୋସିଏସନ ଅଫ ପଏଜନ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ ସେଣ୍ଟରକୁ ଜଣେଇ ଥିଲେ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୮୦% ପିଲାଙ୍କ ବୟସ ୬ବର୍ଷରୁ କମ ଥିଲା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମରଣାନ୍ତକ ଅବସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା । ଭିଟାମିନ ଅପେକ୍ଷା ଧାତୁସାର ମାତ୍ରା ଅଧିକ ହେଲେ ଅଧିକ ବିପଦ ଜନକ ହୁଏ ।