'ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର '     ; : [     ] ,  (୧୮୬୧-୧୯୪୧) ଏକାଧାରରେ ଜଣେ କବି, ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀ, ସଂଗୀତଜ୍ଞ, ଶିକ୍ଷାବିତ, ଗାଳ୍ପିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଥିଲେ  । ତାଙ୍କୁ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାହିତ୍ୟକ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ଭାଷା ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ରବିଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଥିଲା । ତାଙ୍କୁ  "ବଙ୍ଗଳାର ପକ୍ଷୀ"  ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିଲା ।ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଟାଗୋର ବହୁତ ଗଳ୍ପ, କବିତା, ଓ ନାଟକ ରଚନା କରିଥିଲେ ଓ ତା ' ସହ ବହୁତ ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଲେଖିଥିଲେ । ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ୫୨ଟି କାବ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥ, ୩୮ଟି ନାଟକ, ୧୩ଟି ଉପନ୍ୟାସ, ୩୬ଟି ପ୍ରବନ୍ଧ, ୯୬ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଳ୍ପ ଓ ୧୯୧୫ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇସାରିଛି । ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ରଚନା ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦିତ ହୋଇସାରିଛି । ଗୀତାଞ୍ଜଳିର ଲେଖକ ଓ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ସମ୍ବେଦନଶୀଳ, ତାଜା, ସୁମଧୁର କବିତା; ୧୯୧୩ ମସିହାରେ ଗୀତାଞ୍ଜଳି କବିତାଗ୍ରନ୍ଥର ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ପାଇଁ ସେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଚିତ ସଂଗୀତ ୨ଟି ଦେଶ, ନିଜ ନିଜ ଦେଶର ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ ଭାବେ ବାଛି ନେଇଛନ୍ତି: ଭାରତ  "ଜନ ଗଣ ମନ"  ଓ ବାଂଲାଦେଶ  "ଆମର୍ ସୋନାର ବଙ୍ଗଲା"  । ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ ମଧ୍ୟ ଟାଗୋରଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରେରଣା ଲାଭ କରିଥିଲା । ଗୋଟେ ପିରାଲୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କଲିକତାର ପୈତୃକ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଜେସର ସହର ସହ ସମ୍ପର୍କିତ, ସେ ଯେତେବେଳେ ୮ବର୍ଷ ବୟସର ହେଇଥିଲେ ସେତେବେଳେ ସେ ଲେଖା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଷୋହଳ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ସେ ଭାନୁସିଂହ ନାମକ ଛଦ୍ମ ନାମ ଉପଯୋଗ କରି ନିଜର କବିତାକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥିଲେ । ସେହି କବିତାଗୁଡିକୁ ସାହିତ୍ୟିକ ମହଲରୁ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା । ଅନୁବାଦରେ ତାଙ୍କ କବିତା ଅଧ୍ୟତ୍ମିକ ଓ ସୁଲଳିତ ଥିଲା,କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ରୁଚିପୂର୍ଣ ଗଳ୍ପ ଓ ସୁମଧୁର କବିତା ବହୁତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଙ୍ଗଳା ବାହାରେ ଜଣା ନ ଥିଲା ।୧୮୭୭ ମସିହାରେ ସେ ନିଜେ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ ଓ ନାଟକ ନିଜ ନାମରେ ପ୍ରକାଶନ କରି ଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ମାନବବାଦୀ, ଭୌମିକତା, ଅନ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀୟବେଦୀ ଥିଲେ । ସେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ନିନ୍ଦା ଓ ଭାରତର ସ୍ୱଧୀନ ପାଇଁ ଓକିଲାତି କରୁଥିଲେ । ବଙ୍ଗଳା ପୁନଃଜାଗରଣ ର ପ୍ରତିବାଦକ ରୂପରେ ,ସେ ଚିତ୍ର, ଚିତ୍ରାଙ୍କନ , ୧୦୦ ବହି, କିଛି ୨୦୦୦ ସଂଖ୍ୟକ କବିତା, ଇଚ୍ଛାପତ୍ର ସାମିଲ ଥିଲା, ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଭାରତୀୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା । ବାଲ୍ୟ ଜୀବନ  (୧୮୬୧-୧୯୦୧) ଟାଗୋରଙ୍କ ପିଲାବେଳ ନାମ  "ରବି"  ବା  "ରୋବି"  ଥିଲା।ପରିବାରର ୧୪ ପିଲାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବାପା ମା 'ଙ୍କ ସବୁଠୁ ସାନ ପୁଅ ଥିଲେ । ସେ ଜୋରସଙ୍କୋ କଲିକତାରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନାମ ଦେବେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋର  (୧୮୧୭-୧୯୦୫) ଓ ମା 'ଙ୍କ ନାମ ଶାରଦା ଦେବୀ (୧୮୩୦-୧୮୭୫) ଥିଲା  । ଟାଗୋର ଛୋଟବେଳୁ ତାଙ୍କ ଚାକରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଲାଳନ ପାଳନ ହୋଇଥିଲେ; କାରଣ ଛୋଟବେଳୁ ତାଙ୍କ ମା 'ଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଓ ତାଙ୍କ ବାପା ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଦୂରକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ । ଟାଗୋର ପରିବାର ବଙ୍ଗଳାର ପୁର୍ନଜାଗରଣରେ ସବୁଠୁ ଆଗରେ ଥିଲେ । ଟାଗୋରଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଜଣେ ଦାର୍ଶନିକ ଓ କବି ଥିଲେ । ଆଉ ଜଣେ ଭାଇ ସତ୍ୟନ୍ଦରନାଥ, ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମସ୍ତ-ୟୁରୋପୀୟ ଇଣ୍ଡିଆନ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ । ଆଉ ଜଣେ ଭାଇ, ଜ୍ୟୋତିନ୍ଦ୍ରନାଥ ସଂଗୀତକାର, ନାଟ୍ୟକାର, ଓ ରଚୟିତା ଥିଲେ ।ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ କୁମାରୀ ଦେବୀ ଜଣେ ଔପନାସିକା ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଭାଇ ଜୟୋତିନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କଦମ୍ବରୀ,ସେ ରବିଦ୍ରନାଥଙ୍କଠାରୁ ଅଳ୍ପ ବୟସ ବଡ଼ ଥିଲେ, ସେ ଟାଗୋରଙ୍କ ଭଲ ସାଙ୍ଗ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକା ଥିଲେ । ସେ ୧୮୮୪ ମସିହାରେ ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଦେଇଥିଲେ, ଟାଗୋରଙ୍କ ବାହାଘର ପରେ, କିଛି ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ସେ ଗଭୀର ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିଲେ। ଟାଗୋର ବହୁତ ପରିମାଣରେ ବିଦ୍ୟାଳୟଠାରୁ, ଶିକ୍ଷାଠୁ ଦୂରରେ ରହୁଥିଲେ, ଓ ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହ ବୋଲପୁର ଏବଂ ପାନୀହାତ ବୁଲିବା ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଭାଇ ହେମେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋର ତାଙ୍କୁ ପଢ଼ାଉଥିଲେ ଓ ଶାରିରୀକ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ: ଗଙ୍ଗାରେ ପହଁରିବା, ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା, ବ୍ୟାୟାମ ବିଦ୍ୟା, ଜୁଡ଼ୋ ଅଭ୍ୟାସ, ଓ କୁସ୍ତି/ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ । ସେ ଚିତ୍ରକଳା, ବିଜ୍ଞାନ, ଇତିହାସ, ଭୂଗୋଳ, ଗଣିତ, ସାହିତ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତ, ଓ ଇଂରାଜୀ ଇତ୍ୟାଦି ତାଙ୍କ ପସନ୍ଦର ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଗୋଟେ ଦିନ ପାଇଁ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଯାଇଥିଲେ । କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଉଚିତ ଶିକ୍ଷା କିଛି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନକରି ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ରୋକିଥାଏ । ଉପନୟନ ପରେ,୧୮୭୩ ମସିହାରେ ଫେବୃଆରୀ ମାସରେ, ସେ ଯେତେବେଳେ ୧୧ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ସହ ଭାରତ ପରିଦର୍ଶନ ଯାଇଥିଲେ । ସେ ଯାତ୍ରା ମାସ ମାସ ଧରି କରି ଥିଲେ । ସେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ,ତାହା ପଞ୍ଜାବର ଅମୃତସର ,ହିମାଳୟର ଡେଲହଉସି । ସେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିନିକେତନ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ସହ ଯାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଆତ୍ମଜୀବନି ପଢ଼ି ଥିଲେ ଏବଂ ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତ, ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ, ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ କାଳୀଦାସ ଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଢ଼ୁଥିଲେ । ସେ ମୈଥିଳି ଭାଷାରେ ସବୁଠୁ ଲମ୍ବା କବିତା ଲେଖି ଥିଲେ । ମିଥିଳାରେ ଲୋକମାନଂକର କଥିତ ଭାଷା ହଉଚି ମିଥିଲି । ଟାଗୋର ମିଥିଲି ଭାଷାରେ କବିତା ବିଦ୍ୟପତିଙ୍କ ପରି ଲେଖୁଥିଲେ, ବିଦ୍ୟାପତି ହେଉଛନ୍ତି ମିଥିଲି ଭାଷାର ଜଣେ ଖ୍ୟାତନାମ କବି । . ସେ ପ୍ରଥମେ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ ଲେଖିଥିଲେ ତା ନାମ  "ଭିକରିଣୀ" (ଭିକାରି ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ) ,ସେହି ବର୍ଷ ସେ ସଂଧ୍ୟା ସଂଗୀତ (୧୮୮୨)ଓ କବିତା  "ନିଲହରିତ ସ୍ୱପ୍ନଭଙ୍ଗା" (ଉତ୍ତେଜିତ ଜଳପ୍ରପାତ) ଶିଳାଧା (୧୮୭୮-୧୯୦୧) ୧୮୭୮ ମସିହାରେ ସେ ଲଣ୍ଡନ ଯାଇଥିଲେ  । ସେଠାରେ ସେ ବ୍ରିଟେନ, ଇଂଲଣ୍ଡ ପବ୍ଲିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ବ୍ରିଟିଶର ହୁଅନ୍ତୁ ବୋଲି ତାଙ୍କ ବାପା ଚାହୁଁଥିଲେ । ସେ ସେଠାରେ କିଛି ମାସ ଧରି ରହିଥିଲେ, ଟାଗୋରଙ୍କ ପରିବାର ବ୍ରିଟେନ ଓ ହୋବର ମେଡ଼ିଆନ ଭିଲାରେ ନିଜେ ଘର କିଣି ଥିଲେ: ୧୮୭୭ ମସିହାରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଝିଅରୀ ଓ ପୁତୁରା  (ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦିରା ଦେବୀଙ୍କ ପିଲାମାନେ), ଟାଗୋରଙ୍କ ଭାଇ ସତ୍ୟନ୍ଦ୍ରନାଥ ତାଙ୍କ ମା 'ଙ୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଉଜଙ୍କ ସହ ରହୁଥିଲେ । ସେ ଶେଷରେ ଲଣ୍ଡନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସେଇ ସ୍କୁଲ ଛାଡିଦେଲେ । ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନରେ ସେ ପଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛାକଲେ, ସେ ସେକ୍ସପିଅର, ରିଲିଜିଓ ମିଡ଼ିସି  , କରିଓଲାନ୍ସ   , ଆଣ୍ଟୋନି ଏବଂ କ୍ଲିଓପାଟ୍ରା   ପଢ଼ିଲେ । ଇଂଲିଶ, ଇର୍ରିସ (ଆୟରଲ୍ୟାଣ୍ଡ), ସ୍କୋଟିଷ୍ (ସ୍କଟ୍ ଲ୍ୟାଣ୍ଡ)ଗୀତ ଟାଗୋରଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲସିତ ଓ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା  । ବିନା ଡିଗ୍ରୀରେ ୧୮୮୦ମସିହାରେ ବଙ୍ଗଳା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ, ସେ ସଫଳତା ପାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପା ତାଙ୍କର ପାଇଁ ନିଜେ ବାହାଘର ଠିକ କରିଥିଲେ ମୄଳାଲିଣି ଦେବୀଙ୍କ (୧୮୭୩-୧୯୦୨) ସହ, ସେ ମାତ୍ର ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସର ଝିଅ ଥିଲେ  (ବାଲ୍ୟ ବିବାହ), ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଭାବତାରିଣୀରେ ହୋଇଥିଲା  । ୧୮୮୩ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୯ରେ ତାଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ୫ଟି ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ୨ଜଣ ସନ୍ତାନ ଛୋଟ ବେଳୁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ । ୧୮୯୦ ମସିହାରେ ପରିବାର ଚଳେଇବା ପାଇଁ ଶିଳଧା ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ଯାଗା ବାଂଲାଦେଶରେ । ୧୮୯୮ମସିହାରେ ପରିବାର (ସ୍ତ୍ରୀ, ପିଲାମାନେ) ସେଠାକୁ ଚାଲି ଯାଇ ଥିଲେ  । ଟାଗୋର ମାନସୀ ( ୧୮୯୦) ନାମକ ଏକ କବିତା ଲେଖିଥିଲେ, ଯେତେ କାମ କରିଥିଲେ ସେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଭଲ କାମ ଥିଲା  । ଜମିଦାର ବାବୁ, ଟାଗୋର ବିଳାସପୂର୍ଣ ନୌକାରେ ନଦୀ ପାର ହବା ପାଇଁ ପଦ୍ମାକୁ ରଖିଥିଲେ । ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନଦୀ ପାରକରିବାକୁ ଦାଉଥିଲେ ବହୁତ ନାମକ ମାତ୍ର ପଇସା ନେଉଥିଲେ, ଓ ଲୋକମାନେ ଖୁସିହୋଇ ଦହି ଭାତ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ। ଟାଗୋର ଗଙ୍ଗା ହରକର ସହ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେ ବାଲୁ ଲାଲନ ଶାହାଙ୍କ ସହ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ ,ତାଙ୍କ ଲୋକଗୀତ ଟାଗୋରଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା । ଲାଲନଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରିୟ ଗୀତରେ ଟାଗୋର କାମ କରିଥିଲେ ।୧୮୯୧-୧୮୮୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଗୋରଙ୍କ ସାଧନ ସମୟ ଥିଲା । ଟାଗୋରଙ୍କ ପତ୍ରିକା ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦିନରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଦେଇଥିଲା, ଟାଗୋରଙ୍କ ପତ୍ରିକା ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦିନରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଦେଇଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ସେ ଥ୍ରୀ- ଭଲ୍ୟୁମ ଗଳ୍ପଅଧାରୁ ଅଧିକ ଲେଖିଥିଲ, ୮୪-ଗଳ୍ପ ଗଳ୍ପଗୁଚ୍ଛ ଲେଖିଥିଲେ । ୧୮୯୧-୧୮୯୫ ମଧ୍ୟରେ ବଙ୍ଗଳୀ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କ ବହୁତ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ ଲେଖିଥିଲେ, ନିଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ ଉପରେ । ଶାନ୍ତିନିକେତନ (୧୯୦୧-୧୯୩୨) ୧୯୦୧ରୁ ସେ ଶିଳାଧା ଛାଡି ଶାନ୍ତିନିକେତନ (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ)କୁ ଚାଲିଆସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଆଶ୍ରମ ,ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ,ବିଦ୍ୟାଳୟ, ପାଠାଗାର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ  । ସେଠାରେ ସେ ବହୁତ ପ୍ରକାର ଗଛ ଲଗାଇ ସୁନ୍ଦର ବଗିଚା ତିଆରି କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ,୨ପିଲାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୦୫ ଜାନୁୟାରୀ ୧୯ରେ ହୋଇଥିଲା । ସେ ମାସିକିୟା ପାଉଣା ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ପାଉଥିଲେ ଓ ତ୍ରିପୁରା ରାଜା ମାସକୁ ମାସ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର, ପୁରୀ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ବଙ୍ଗଳା ଓ ବ୍ୟାକରଣାତ୍ମକ ବହିକୁ ୨,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରି ଦେଇଥିଲେ । ବଙ୍ଗଳା ଓ ଇଂରାଜୀ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ପଦ୍ଧତି ବାହାର କରିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ଟାଗୋର ନୈବେଦ୍ୟ  (୧୯୦୧)ଓ କ୍ଷେୟ  (୧୯୦୬)ରେ ନିଜ ଭାଷାରେ କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ  । ୧୯୧୩ରେ ଟାଗୋର ନବୋଲ ପୁରସ୍କାର ପାଇଲେ ସାହିତ୍ୟିକରେ ଯେଉଁଟା କି ସ୍ୱଦେଶୀ ଆକଡମୀ ଆଦର୍ଶବାଦ ହିସାବରେ ମୁଖ୍ୟଥିଲା ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ ମାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ରଚିତ ଛୋଟ ଛୋଟ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ ଗୀତାଞ୍ଜଳି ବହିରେ ୧୯୧୨ରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ୧୯୧୫ରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦିନରେ ରାଜା ଗେଓରେଗ ତାଙ୍କୁ ନାଇଟହୁଡ଼ ସମ୍ମାନୀତ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ୧୯୧୯ ଜଲିୱନାବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ପରେ ସେ ସନମ୍ମାନକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ । ୧୯୨୧ରେ ଟାଗୋର ଏବଂ କୃଷି ସମ୍ଭଦ୍ଧିୟ ଅର୍ଥବିତ ତା ନାମ  " " , ପରେ ତା ନାମ ଶ୍ରୀନିକେତନ କିମ୍ବା  "ସୁଖର ବାସଗୃହ" , ସୁରୁଲ,ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ଗୋଟେ ଗାଁ । ଟାଗୋର ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସହ ସ୍ୱରାଜ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ବେଳେବେଳେ ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦୋଷଦଉଥିଲେ । ସେ ଗାଁ ମାନଙ୍କପାଇଁ ମାଗଣାରେ ସେବା ଦେବାପାଇଁ ଦାତାମାନଙ୍କଠାରୁ, ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କଠାରୁ, ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ସହାୟତା ମାଗୁଥିଲେ, ଗାଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଲୋଭୀ ମଣିଷଠାରୁ ଦୂରରେ ରଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରୁଥିଲେ । ଭାରତର ସମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦଳିତମାନେ ନିମ୍ମନତ୍ତର/ଅବହେଳିତ,ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା ସ୍ଥାନରେ, ଓ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେବାପାଇଁ ଦଳିତମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ମିଳେନି, ସେ କେରଳର ଗୁରୁବାରୀ ମନ୍ଦିରକୁ ଦଳିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯିବା ଅନୁମତି ପାଇଁ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ସେ ଅନୁରୋଧ/ଅପିଲ କରିଥିଲେ। ଶେଷସମୟ (୧୯୩୨-୧୯୪୧) ରବିନସନ ଓ ଦତ୍ତ ଟାଗୋରଙ୍କ ଜୀବନର କାହାଣୀ  " " ରେ ଲେଖିଥିଲେ । ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ବିହାରରେ ବଡ଼ ଧରଣର ଭୂମିକମ୍ପ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୃତାହତ ହୋଇଥିଲ। ସେ ୫୦ଟି ନୂତନ ଗ୍ରନ୍ଥମାନ ଲେଖିଥିଲେ, ତା ମଧ୍ୟରୁ ଗଳ୍ପ-କବିତା ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ (୧୯୩୨), ଶେଷ ସପ୍ତକ  (୧୯୩୫), ଏବଂ ପତ୍ରପୁଟ  (୧୯୩୬). ଲେଖିବା ଚାଲୁ ରଖିଥିଲେ ଗଳ୍ପ-ଗୀତ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ-ନାଟକ: ଚିତ୍ର  (୧୯୧୪), ଶ୍ୟାମା  (୧୯୩୯),ଏବଂ ଚଣ୍ଡାଳିକା  (୧୯୩୮); ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ:  (୧୯୩୩),  (୧୯୩୪), ଏବଂ ଚାରି ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୩୪ । ସେ ବିଜ୍ଞାନର ପକ୍ରିୟା, ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ, ସେ ଗଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ସେ (୧୯୩୭),ତିନ ସଙ୍ଗୀ (୧୯୪୦), ଗଳ୍ପସଳ୍ପ  ୧୯୪୧  । ତାଙ୍କର ଶେଷ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ପୁରୁଣା କଷ୍ଟ ଓ ରୋଗଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ଏସବୁ ୧୯୩୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଯେତେବେଳେ ସେ ଚେତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ବହୁସମୟ ଧରି କୋମା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ,ଯାହା ପାଇଁ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ନିକଟତର ହୋଇଥିଲେ । ସେ ସମୟରେ ଦୀର୍ଘସମୟଧରି ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ୭ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୧ରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ୮୦ବର୍ଷ ବୟସରେ; ସେ ଜୋରାସଙ୍କ ଭବନର ଉପର ମହଲାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ସେ ତାରିଖରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋକ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଉଛି । ଏ. କେ. ସେନ, ପ୍ରଥମ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ଭାଇ, ୩୦ ଜୁଲାଇ ୧୯୪୧ ସେ ଟାଗୋରଙ୍କଠୁ ଆଗୁଆ ହୁକୁମ ପାଇଥିଲେ କି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ପାଇଁ-ତାଙ୍କର ଶେଷ କବିତା । ସେ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ, ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଟ/ଧରିତ୍ରୀ ମାର ଶେଷ ଭଲ ପାଇବା ଚାହୁଁଥିଲେ।ମୁଁ ମୋ ଜନ୍ମଦିନ ମଝିରେ ହଜିଯାଇଛି । ମୁଁ ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ ଉପହାର/ଭେଟି ଚାହୁଁଚି, ମୁଁ ଦେଶବାସୀଙ୍କ ଭଲପାଇବା ଓ ଆଶ୍ରୀବାଦ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ ମୁଣି ଖାଲି ମୁଁ ସବୁ କିଛି ଦେଇ ସାରିଛି ଯାହା ଦରକାର ଥିଲା । ତା ବଦଳରେ ମୁଁ କିଛି ପାଇବାକୁ /ଗ୍ରହଣ ବାକୁ ଚାହୁଁଚି ଯେମିତି କି-ଭଲ ପାଇବା ,କ୍ଷମା ଏହା ମୋ ସହ ମୋ ଶେଷ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ସହ ରହିବ, ଯେତେବେଳେ କି ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଡଙ୍ଗାରେ ଧରା ପୃଷ୍ଟରୁ ବିଦାୟ ନଉଥିବୀ ।  ' . ,'  .  ' , '  .   ,   . ଯାତ୍ରା କାମ ଗୀତ , .  ' ' .  ' . ଚିତ୍ରକଳା . , . 1900 ,  " . ,. ,."  ,. ନାଟ୍ୟଶାଳ , . , [...] ,  " , ."  , " " ,  " " , " " . ଉପନ୍ୟାସ ଗଳ୍ପ କବିତା :  ' -   "          ;  " " : : ରାଜନୀତି ଟାଗୋର ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେଓ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟବାଦକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ,ଏ ସବୁ ମତପ୍ରକଟ କରିବା ପାଇଁ ସେ ମନସ୍ଥ କରିଥିଲେ,ତାହା ସେ ରେ ରଚିତ କରିଥିଲେ।ପ୍ରମାଣ ଅବଗତ କରାଇଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ହିନ୍ଦୁ-ଜର୍ମାନୀ ଷଡଯନ୍ତ୍ରର ଅବଗତ କରିବା ପାଇଁ ବିଚାର କରିବ ପାଇଁ ସେ ଚିଠି ଲେଖିଥିଲେ,ସେ ଜାପାନର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୂର୍ବ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଙ୍କ ଠୁ ସାହାଯ୍ୟ ମାଗିଥିଲେ।