ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶ ହେଉଛନ୍ତି ଗଣେଶଙ୍କର ଏକ ସ୍ୱରୂପ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭିତର ବେଢ଼ାରେ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରର ଦକ୍ଷିଣକୁ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସ୍ୱତ୍ୱଲିପି  (୨ୟ ଭାଗ)ରେ ଏହି ମନ୍ଦିରର ନାମ କାଞ୍ଚି ଗଣେଶଙ୍କର ମନ୍ଦିର ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି  । ଭିତର ବେଢ଼ା ପ୍ଳଟ୍ ନଂ ୬୫ରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ଗଣେଶଙ୍କୁ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଗଣେଶ ବିଗ୍ରହ କାଞ୍ଚି ଶିଳ୍ପକଳାର ଏକ ନିଦର୍ଶନ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଜଣେ ପ୍ରଧାନ ସେବକ ଭିତରଛ ମହାପାତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଏହାର ମାରଫତ୍‌ଦାର ଓ ସେବକ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ କାଞ୍ଚି ଗଣେଶଙ୍କୁ ସାଧାରଣତଃ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶ କୁହାଯାଏ । ଏହାଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ହେଲା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଗଣେଶ, କାମଦ ଗଣେଶ, ଶକ୍ତି ଗଣେଶ  (ଶକ୍ତି ବିନାୟକ) ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଗଣେଶ  । ଶକ୍ତିଙ୍କ ଭଗରେ ଶୁଣ୍ଢ ଭର୍ତ୍ତିକରି ରହିଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହି ଗଣେଶଙ୍କୁ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶ କୁହାଯାଏ । ଏହାଙ୍କର ଶୁଣ୍ଢ ବାମକୁ ମୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଥିବାରୁ ଏହାଙ୍କୁ ଇଦାମ‌ପୁରୀ ବା ବାମାବର୍ତ୍ତ ଗଣେଶ କୁହାଯାଏ । ସ୍ୱରୂପ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶ କଳା ମୁଗୁନି ପଥରରେ ତିଆରି । ସେ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଅର୍ଦ୍ଧପର୍ଯ୍ୟଙ୍କାସନରେ ବିରାଜମାନ କରିଛନ୍ତି । ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ଡାହାଣ ପାଦ ଭାଙ୍ଗିଛନ୍ତି ଓ ବାମ ପାଦ ଲମ୍ବାଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ମୁକୁଟ ରହିଛି ଓ ସେ ସେ ସର୍ପକୁ ଉପବିତ ବା ପଇତା ଭାବେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ହାତ ଅଛି । ସେ ଉପର ଡାହାଣ ହାତରେ ଏକ ଭଗ୍ନ‌ଦନ୍ତ, ତଳ ଡାହାଣ ହାତରେ ଜପମାଳା ବା ଅକ୍ଷମାଳା ଓ ଉପର ବାମହାତରେ ପରଶୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ସେ ତଳ ବାମହାତରେ ସିଦ୍ଧି ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ନିଜର ଲିଙ୍ଗମର୍ଦ୍ଦନ କରିଛନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଗଜପତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଚିତ ମୁକ୍ତି ଚିନ୍ତାମଣିରେ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ ଲେଖାଯାଇଛି ଯେ  ମହାକାୟଧରଂ ଦେବ ବିଘ୍ନେଶ  ବିଘ୍ନ ନାଶକମ୍ । ପରଶୁମାଳିକା ହସ୍ତଂ ନିଜ ଲିଙ୍ଗାଗ୍ରମର୍ଦ୍ଦକମ୍ ।। କ୍ରୋଡ଼େ ସିଦ୍ଧି ମହାଦେବୀ- ମାଲିଙ୍ଗ୍ୟ ବପୁରାୟତମ୍ । ଉଦ୍ଦଣ୍ଡ ବିଗ୍ରହଂ ବନ୍ଦେ ଶୁଣ୍ଢିନଂ ସିଦ୍ଧି ଦାୟକମ୍ ।। ଉପରୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଟିର ଅର୍ଥ ହେଲା  ହେ ଗଣପତି  ତୁମେ ବିଘ୍ନେଶ  ତୁମେ ବିଶାଳ ବପୁ ଧାରଣ କରିଛ । ତୁମ ହସ୍ତରେ ପରଶୁ ଓ ମାଳା । ତୁମେ ଲିଙ୍ଗ ମର୍ଦ୍ଦକ ବେଶରେ ଚିତ୍ରିତ । ତୁମ କୋଳରେ ସେଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ମହାଦେବୀ ଆଲିଙ୍ଗିତା । ତୁମେ ଉଦ୍ଦଣ୍ଡ ବିଗ୍ରହ । ତୁମେ ସିଦ୍ଧି ଦାୟକ । ତୁମଠାରେ ଶରଣ ଯାଉଛି । କେତେକ ଲେଖକ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାନ୍ତି । ଡକ୍ଟର ଭାସ୍କର ମିଶ୍ରଙ୍କ ମତରେ, ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶଙ୍କ ହାତରେ ପଦ୍ମ, ଡାଳିମ୍ବ, ବୀଣା, କିଛି ଧାନ ଓ ଅକ୍ଷମାଳ ଶୋଭା ପାଏ ।ଏହି ଗଣେଶଙ୍କ ବାମ ଜଙ୍ଘରେ ବସିଥିବା ଦେବୀମୂର୍ତ୍ତୀଙ୍କର ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଗଣେଶଙ୍କ ବାମାବର୍ତ୍ତ ଶୁଣ୍ଢ ପ୍ରବେଶ କରି ରହିଛି । ଏହି ଦେବୀମୂର୍ତ୍ତୀ କିଏ, ଏ ନେଇ ଅନେକ ମତ ରହିଛି । କେତେକ ଏହାଙ୍କୁ ଗଣେଶଙ୍କର ଶକ୍ତି ସିଦ୍ଧିଦେବୀ କ‌ହୁଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଏହାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନେଶ୍ୱରୀ ପ୍ରତ୍ୟାଙ୍ଗନା କ‌ହିଥାନ୍ତି । କେତେକ ମଧ୍ୟ ଏହାଙ୍କୁ କାମଦା ଏବଂ ଆଉ କେତେକ ଏହାଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀ  (ଦୁର୍ଗା) ମଧ୍ୟ କ‌ହିଥାନ୍ତି  । ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କର ପଚାଶଟି ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ କାମଦା ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ନାମ ରହିଛି । ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶ ଜଣେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେବତା ଏବଂ ଏହାଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ବାମାବର୍ତ୍ତ । ବାମାଚାର ତନ୍ତ୍ର ପଦ୍ଧତିରେ ଯେଉଁ ଗଣେଶ ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ ସେ ବିଗ୍ରହ ସାଧାରଣତଃ ବାମାବର୍ତ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ତେଣୁ ଭଣ୍ଡ ଗଣେଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାୟରେ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ । ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୂଜାରେ ଏହି ଗଣେଶ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଙ୍କ ସ‌ହ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ।