ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା, ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ, ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାୟୁ, ଝଟିକାବର୍ତ୍ତ, ବାତାବର୍ତ୍ତ, ଚକ୍ରବାତ୍ୟା ବା ଖଣ୍ଡିଆଭୂତ  (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାର ମେଟିଓରୋଲୋଜି   ଅନୁସାରେ ) ଏକ ବିରାଟ ଧରଣର ବାୟୁ ପିଣ୍ଡ   ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ନିମ୍ନ   ଚାପ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଘୂରିବୁଲେ  । ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାରେ ଏକ ନିମ୍ନ‌ଚାପ   ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ତଃଗାମୀ କୁଣ୍ଡଳାକାର ପବନ   ଘୂରିବୁଲେ । ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନିମ୍ନ-ଚାପ ସିସ୍ଟମକୁ ପୋଲାର ଭର୍ଟେକ୍ସ   ଓ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସିନୋପ୍ଟିକ ସ୍କେଲକୁ   ଏକ୍ସଟ୍ରାଟ୍ରପିକାଲ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା   କୁହାଯାଏ । ମେସୋସାଇକ୍ଲୋନ  , ଟର୍ନାଡୋ   ଓ ଡସ୍ଟ ଡେଭିଲ   ଗୁଡ଼ିକ ମେସୋସ୍କେଲ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ରହେ । ମଙ୍ଗଳ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ନେପଚୁନ ଭଳି ଗ୍ରହମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ହୁଏ । ଏହି ଘୁର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଉତ୍କଟ ହେବାର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସାଇକ୍ଲୋଜେନେସିସ   କୁହାଯାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଜୋନ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ଏକ ସମ୍ମୁଖଭାଗ   ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଏହାପରେ ଏକ୍ସଟ୍ରାଟ୍ରପିକାଲ ସାଇକ୍ଲୋନର ଥଣ୍ଡା ପବନ ପିଣ୍ଡ ଉଷୁମ ବାତ୍ୟା ଜୀବନ‌ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୋଇ ଘନତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ଜୀବନ‌ଚକ୍ର ସାଧାରଣଥ ୨-୬ ଦିନ ହୋଇଥାଏ । ପାଗର ସମ୍ମୁଖଭାଗ ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉତ୍ତାପ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଘନତ୍ୱ ବିଶିଷ୍ଟ ବାୟୁ ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ । ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ ଥଣ୍ଡା ଥାଏ ଓ ତା 'ପର ଭାଗରେ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ବିଜୁଳି ସ ‌ହିତ ସାଂଘାତିକ ପାଣିପାଗ ଅଣଓସାରିଆ ମଣ୍ଡଳୀ   ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବେଳେ ବେଳେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଶୁଷ୍ଖ ଧାଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ । ଏହିଭଳି ସମ୍ମୁଖ ଭାର ସାଧାରଣତଃ କେନ୍ଦ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥାଏ ଯାହା ପୂର୍ବକୁ ଗତି କରୁଥାଏ । ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଏଥି ପୂର୍ବରୁ ଅବକ୍ଷେପଣ ଓ କୁହୁଡ଼ି ଦେଖାଯାଇପାରେ । ଉଷୁମ ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ ଘୁର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ଆଗେ ଆଗେ ଚଳନ ହୁଏ । ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ସାଇକ୍ଲୋଜେନେସିସରେ ଟ୍ରପିକାଲ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଘଡ଼ଘଡ଼ି ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ଲେଟେଣ୍ଟ ତାପ ଯୋଗୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯାହାର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ଉଷୁମ ଥାଏ । ଟ୍ରପିକାଲ, ଏକ୍ସଟ୍ରାଟ୍ରପିକାଲ ଓ ସବ୍‌ଟ୍ରପିକାଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ପ୍ରକାର ବଦଳିପାରେ । ମେସୋସାଇକ୍ଲୋନରେ ଉଷୁମ କେନ୍ଦ୍ର ଥାଏ ଯାହା ଟର୍ନାଡୋରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାଏ । ମେସୋସାଇକ୍ଲୋନରୁ ୱାଟରସ୍ପାଉଟ ଜାତ ହୋଇପାରେ କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ନିମ୍ନ ଭର୍ଟିକାଲ ଉଇଣ୍ଡ ସିଅର ଯୋଗୁ ଏହା ହୁଏ । ଆଟଲାଣ୍ଟିକ ଓ ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଇଲାକାରେ ଏହାକୁ ହରିକେନ କୁହାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାକୁ ସାଇକ୍ଲୋନ ଓ ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ ଇଲାକାରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଟାଇଫୁନ କୁହାଯାଏ । ଏହି ବୃଦ୍ଧି ଓ ଅସ୍ଥିରତାର ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟାପକ ନୁହେଁ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଆକାର, ଘନତ୍ୱ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଚଳନ, ପୃଷ୍ଠଭାଗ ବାଷ୍ଟୀକାରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ତାପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଭର୍ଟେକ୍ସରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ଶବ୍ଦାବଳୀ କଲିକତାରେ ସନ ୧୮୩୬ରୁ ୧୮୫୫ ମଧ୍ୟରେ ହେନରୀ ପିଡିଙ୍ଗଟନ   ଗ୍ରୀଷ୍ମ‌ମଣ୍ଡଳୀୟ ଝଡ଼ ଉପରେ ଦି ଜର୍ନାଲ ଅଫ ଏସିଆଟିକ ସୋସାଇଟିରେ   ୪୩ଟି ସନ୍ଦର୍ଭ ଲେଖିଥିଲେ । ସାପର କୁଣ୍ଡଳୀ ଅନୁକରଣରେ ସେ ଏହାର ସାଇକ୍ଲୋନ ନାମକରଣ କରିଥିଲେ । ସନ ୧୮୪୨ରେ ସେ ତାଙ୍କର ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ  'ଲ ଅଫ ଦି ସ୍ଟର୍ମସ'    ସନ୍ଦର୍ଭ ପ୍ରକାଶିତ କରିଥିଲେ ।