ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ ରାଜବଂଶ  କନ୍ନଡ଼:           ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ, ମଧ୍ୟ ଭାରତ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତର ବଡ଼ ଭୂ-ଭାଗରେ ଶାସନ କରିଥିବା ରାଜବଂଶ ଥିଲା । ଇତିହାସ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ ରାଜବଂଶର ଶାସନ କାଳ ପାଖାପାଖି ଷଷ୍ଠ-ତେର ବିଂ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଥିଲା । ସେହି କାଳରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଘନିଷ୍ଠ ପରନ୍ତୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜାତୀ ରୂପେ ଶାସନ କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାତ ପ୍ରାଚୀନତମ ଶୀଳା ଲେଖରେ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର  "ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ"  ତାମ୍ରପତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ଅଟେ , ଯେଉଁଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ଯେ,  "ମାଲବା ପ୍ରାନ୍ତ" ର ମାନପୁରରେ ତାଙ୍କର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଥିଲା  (ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ); ସେହି କାଳର ଅନ୍ୟ  "ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ"  ଜାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ  "ଅଚଳ ପୁର"   (ଯାହା ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସ୍ଥିତ)ର ଶାସକ ତଥା  "କନ୍ନୌଜ" ର ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ଥାନ ତଥା ମୂଳ ବାବଦରେ ବହୁ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥିଲା । ଅଚଳ ପୁରରେ ଶାସନ କରୁଥିବା  "ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ"  ବାଦାମୀ ଚାଳୁକ୍ୟଙ୍କର ଉପନିବେଶ ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥଲେ କିନ୍ତୁ  "ଦାନ୍ତିଦୁର୍ଗ" ର ନେତୃତ୍ତ୍ୱରେ ସେମାନେ ଚାଳୁକ୍ୟ ଶାସକ  "କୀର୍ତ୍ତୀବର୍ମନ ଦ୍ୱିତୀୟ" ଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ଧକ୍କା ମାରି ବିଦା କରିଦେଇଥିଲେ ତଥା ଆଧୁନିକ  "କର୍ଣ୍ଣାଟକ"  ପ୍ରାନ୍ତର  "ଗୁଲବର୍ଗ" ଙ୍କୁ ନିଜର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ ରୂପେ ବନେଇଥିଲେ । ଏହି ଜାତୀବାଦରେ ମାନ୍ୟଖେତର ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ ରାଜବଂଶର ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇଗଲା ; ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ୭୫୩ ବିସିରେ ଆସିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ବଙ୍ଗଳାର  "ପାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ"  ଓ ଗୁଜରାଟର  "ପ୍ରତିହାର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ"  ଭାରତୀୟ ଉପ-ମହାଦ୍ବୀପର ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭୂ-ଭାଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆସିଥିଲା । ଅଷ୍ଟମରୁ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟ କାଳରେ ଗଙ୍ଗାର ଉର୍ବର ବାହ୍ୟ ଭାଗରେସ୍ଥିତ  "କନ୍ନୌଜ ରାଜ୍ୟ" ରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେତୁ ଏକ ତ୍ରି-ଦଳୀୟ ସଂଘର୍ଷ ଚାଲୁଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ  "କନ୍ନୌଜ"  ଉତ୍ତର ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଅଧିକାର ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ ଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସେଥିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ମାନ୍ୟକ୍ଷେତର ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ ଅଧିକାରର ଉଚ୍ଚତମ ଶିଖରରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା । ଏହା ତାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ବିସ୍ତାର, ବସ୍ତୁକଳା ଉପଲବ୍ଧି ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ଯୋଗଦାନର କାଳ ଥିଲା । ଏହି ରାଜବଂଶର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶାସକ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଅନୁଯାୟୀ ଥିଲା, ପରନ୍ତୁ ପରେ ଏହି ରାଜବଂଶ ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଆସି ଯାଇଥିଲା । ପ୍ରଶାସନ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ ରାଜବଂଶ ସମ୍ଭବତଃ ମୂଳ ରୂପେ ଦ୍ରାବିଡ଼ କୃଷକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଥିଲେ , ଯେଉଁମାନେ ଲାତତାପୁର  (ଲାତୁର, ଉସମାନବାଦର ନିକଟ) ପ୍ରତାପୀ ପରିବାରର ଥିଲେ  । ସେମାନେ କନ୍ନଡ଼ ଭାଷା କହୁଥିଲେ । ନିଜ ଶତ୍ରୁ ଚାଳୁକ୍ୟ ବଂଶକୁ ପରାଜିତ କରିଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ ବଂଶର ଶାସନ କାଳରେ ହିଁ ଡକ୍କନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ହୋଇଗଲା , ଯାହା ମାଲବାରୁ କାଞ୍ଚି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲା । କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି ବହୁ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁଟ ରାଜବଂଶର ରାଜା ଅଧ୍ୟୟନ ଓ କଳା ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ରାଜା,  "କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଥମ"   (ପାଖାପାଖି 756ରୁ 773) ଏଲୋରାରେ ଚଟ୍ଟାଣକୁ କାଟି କୈଳାସ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିଥିଲେ  । ଏହି ରାଜବଂଶର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାସକ  "ଅମୋଘବର୍ଷ ପ୍ରଥମ"  , ଯିଏ ପାଖାପାଖି 814ରୁ 878 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଜ୍ଞାତ କନ୍ନଡ଼ କବିତା  "କବିରାଜ ମାର୍ଗ" ର କିଛି ଖଣ୍ଡର ରଚନା କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ଜୈନ ଧର୍ମ ଗଣିତଜ୍ଞ ଓ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କନ୍ନଡ଼ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ସାହିତ୍ୟରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗଦାନରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେସ୍ଥିତ  "ଏଲୀଫେଣ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା" ର ମୂର୍ତିକଳା ତଥା କର୍ଣ୍ଣାଟକରେସ୍ଥିତ କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ଓ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ଆଦିରେ ଆସିଥାଏ । ଏହି ସବୁ ମନ୍ଦିର ୟୁନେସ୍କୋର ବୋଲ୍ଡ ହେରିଟେଜ ସ୍ଥାନରେ ସାମିଲ ରହିଛି । ରାଜବଂଶର ପତନ ଖୋଟ୍ଟିମ ଅମୋଘବର୍ଷ ଚତୁର୍ଥ  (968-972) ନିଜ ରାଜଧାନୀର ରକ୍ଷା କରିବାରେ ବିଫଳ ରହିଥିଲେ  । ସମ୍ରାଟ ସ୍ଥାନ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ପଶ୍ଚିମ ଘାଟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ବଂଶଜ ସାହସୀ ଗଙ୍ଗ ଓ କଦମ୍ବ ବଂଶର ସହଯୋଗଦ୍ୱାରା ଅଜଣା ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ କରୁଥିଲେ , ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୈଳପ ପ୍ରଥମ ଚାଳୁକ୍ୟ ପାଖାପାଖି 975ରେ ସଂଘର୍ଷରେ ବିଜୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି ।