ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ଦିର, ଏକ ଖୋଲା ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା ନେପାଳର ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ   ସମର୍ପିତ । ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ନାରାୟଣଥାନ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଶାୟିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଧାର୍ମିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତି ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ଦିରକୁ ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ଦିର ନ କହି ବୁଦ୍ଧନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ଦିର କହନ୍ତି ମାତ୍ର ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହା ସଂସ୍କୃତରୁ ଆନୀତ ପୁରାତନ ନୀଳ କଣ୍ଠ ଅଟେ । ଏହା ଶିବଙ୍କର ଏକ ନାମ ଯେହେତୁ ସେ ସଂସାରକୁ ବିଷ ଜ୍ୱାଳାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନିଜେ ବିଷ ପାନ କରିଥିଲେ ଓ ସେହି ହେତୁ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିଲା । ଏଠାରେ ଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିମା ଅଟେ । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି କହନ୍ତି । ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସହିତ ଗୋସାଇକୁଣ୍ଡର ସମ୍ପର୍କ ଅଛି । ଶିବଙ୍କର ଝରଣା ଜଳ ଉତ୍ସରୁ ଜଳ ଆସି ଗୋସାଇକୁଣ୍ଡରେ ମିଶିଛି । ଏହି ପୁଷ୍କରିଣୀ ଜଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି କିନ୍ତୁ ଜଳ ଶିବଙ୍କ ଝରଣାରୁ ଆସିଥିବାରୁ ଶିବଙ୍କ ନାମରେ ମନ୍ଦିର ନାମକରଣ ହୋଇଛି । ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଏହା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି । ପୁରାତନ କାଳରୁ ଏହି ମନ୍ଦିର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି । ସ୍ଥାନ କାଠମାଣ୍ଡୁ ଉପତ୍ୟକାର ଉତ୍ତର ଦିଗରଶେଷ ଭାଗରେ ଥିବା ଶିବପୁରୀ ପର୍ବତର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । କାଠମାଣ୍ଡୁ ଜିଲ୍ଲାର ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମୁନିସିପାଲଟିରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ । ଏହାର ଠିକଣା: ଗୋଳଫୁଟାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ, ୪୪୬୦୦ । ତ୍ରିଭୁବନ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଏୟାରପୋର୍ଟଠାରୁ ୧୨ କିମି ଦୂରରେ ଓ ଥାମେଲଠାରୁ ୯ କିମି ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ବିଶେଷତ୍ୱ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଗୋଟିଏ ବଡ କଳା ଆଗ୍ନେୟଗିରି ପଥରରୁ ତିଆରି କରାଯାଇଛି । ତେର ମିଟର ଲମ୍ବାର ଏକ ପୁଷ୍କରିଣୀ ମଧ୍ୟରେ ୫ ଫୁଟ ଲମ୍ବାର ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ତାଙ୍କର ଚାରି ହାତରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ମୁକୁଟରେ ଅନେକ କୀର୍ତ୍ତିମୁଖ ଚିତ୍ର ଅଛି ଓ ତା ଉପରେ ଏକ ରୂପା ମୁକୁଟ ଅଛି । ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ୧୪୦୦ ଶହ ବର୍ଷର ପୁରୁଣା ମୂର୍ତ୍ତି । ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମୂର୍ତ୍ତିଟି ନେ ପାଳର ସବୁଠାରୁ ବିଶାଳକାୟ ମୂର୍ତ୍ତି । ପର୍ବପର୍ବାଣି ପ୍ରତି ବର୍ଷ ହିନ୍ଦୁଙ୍କର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏକାଦଶୀ ଦିନ ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ ମେଳା ଏଠାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ହଜାର ହଜାର ଯାତ୍ରୀ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି । ଏହି ବିଶେଷ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗ୍ରତ କରାଯାଏ । ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଏଠାରେ ଏକ ବିରାଟ ମେଳାର ଆୟୋଜନ କରାଯାଏ ଓ ପବିତ୍ର ଏକାଦଶୀ, ହରିଶୟନୀ ଓ ହରିବୋଧିନୀ ଚାନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଅନୁସାରେ ଛଅ ମାସର ଶୟନରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି । ମନ୍ଦିରର ରହସ୍ୟ ନେପାଳ ରାଜପରିବାରର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ରାଜା ପ୍ରତାପ ମଲ୍ଲ  (୧୬୪୧-୧୬୭୪) ଏକ ଦୂରଦର୍ଶୀ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଭିଶାପ ପାଇଥିବା ଦେଖିଥିଲେ  । ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ସେ ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବେ । ସେହି ଭୟରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମରଣ ଭୟରେ ରାଜା ପରିବାରର କେହି ବୁଢ଼ାନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ଦିର ଯାଇନାହାନ୍ତି । ଭାସମାନ ମୂର୍ତ୍ତି ବହୁତ ବର୍ଷ ଧରି ମୂର୍ତ୍ତି ଜଳରେ ଭାଷୁଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା । ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଏହାର ସତ୍ୟାସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ବା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୋଇପାରିଲାନି କିନ୍ତୁ ୧୯୫୭ ମସିହାରେ ଭାସମାନ ଲାଭା ପଥରର ସମ ଘନତ୍ୱ ଥିବା ସିଲିକା ପଥରର ଏକ ଛୋଟ ଚିପ ଜଳରେ ଭାସିବା ଦେଖାଗଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଅଧିକ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା କରିବା ଅନୁରୋଧକୁ ମନା କରାଯାଇଥିଲା । ମୂର୍ତ୍ତିର ପ୍ରାରମ୍ଭ ଏକ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଜଣେ ଚାଷୀ ହଳ କରୁଥିବା ବେଳେ ଲଙ୍ଗଳ ମୁନରେ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ବାଜିଲା ଓ ତାହା ମଧ୍ୟରୁ ରକ୍ତସ୍ରାବ ହେଉଥିବା ଦେଖାଗଲା । ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ଦର୍ପଣ ଛବି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଖରେ ଶିବଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଦର୍ପଣ ଛବି ସେହି ଜଳରେ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଅଗଷ୍ଟ ମାସରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ଶିବ ପର୍ବରେ ସେହି ଦର୍ପଣ ଛବି ଦେଖାଯାଏ ।