ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ଟାଗୋର  (୨୬ ଜୁଲାଇ ୧୮୫୦ - ୧ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୧) ଜଣେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ ଯିଏକି ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉଦ୍ଭାବନକୁ ଅଗ୍ରଗତି କରିଥିଲେ ଏବଂ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବଙ୍ଗଳାରେ ମହିଳା ସଶକ୍ତିକରଣର ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲେ  । ସେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋରଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋରଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଟାଗୋର ଜୋଡସାଙ୍କୋ ଟାଗୋର ପରିବାରର ବଂଶଜ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରାରମ୍ଭ ଜୀବନ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ଦେବୀବଙ୍ଗଳା ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି, ଜେସୋରର ନରେନ୍ଦ୍ରପୁର ଗ୍ରାମରେ ପିତା ଅଭୟଚରଣ ମୁଖୋପାଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ମାତା ନିସ୍ତାରିଣୀ ଦେବୀଙ୍କଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । କୁଲିନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଭୟଚରଣ, ଏକ ପିରାଲୀ ପରିବାରରେ ବିବାହ କରି ନିଜ ପିତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୋଇଥିଲେ । ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋରଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କୁ ୧୮୫୭ ମସିହାରେ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଜେସୋରରେ ଥିବା ନିଜ ଅବ୍ୟବହୃତ ଜୀବନର ବିପରୀତରେ, ସେ ଟାଗୋର ପରିବାରର କଠୋର ପରଦା ପଛରେ ନିଜକୁ ସୀମିତ ରଖିଥିବାର ଦେଖିଲେ । ୧୮୬୨ ମସିହାରେ, ଭାରତୀୟ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସ  (ଆଇସିଏସ୍) ପାଇଁ ନିଜର ଟ୍ରେନିଂ ନେଉଥିବାବେଳେ ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଯୋଗଦେବାକୁ କହିଥିଲେ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ପିତା ଏଥିରେ ସହମତ ନଥିଲେ  । ଏହି ସମୟରେ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ଭିଣେଇ ହେମେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋର ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଦାଇତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବ୍ରହ୍ମୋ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଅଯୋଧ୍ୟା ନାଥ ପାକ୍ରାଶୀ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିଥିଲେ । ୧୮୬୪ ମସିହାରେ ସତ୍ତ୍ୱେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଇଂଲଣ୍ଡରୁ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ଫେରିବା ପରେ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ବମ୍ବେ ରହିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ । ବମ୍ବେରେ ଥିବାବେଳେ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ୟୁରୋପୀୟ ସର୍କଲରେ ସାମାଜିକ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଆଂଶିକ ଇଂରାଜୀ ରୀତିନୀତି ସହିତ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଥିଲେ । ସାମାଜିକ ଭୂମିକାରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବାର ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧିବାର ପାରମ୍ପାରିକ ବଙ୍ଗଳା ଶଳୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ହୋଇଥିଲା । ସାହିତ୍ୟିକ ସଫଳତା ସ୍ବର୍ଣ୍ଣକୁମାରୀ ଦେବୀଙ୍କ ପରେ ଟାଗୋର ପରିବାରର ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ପରିବାରର ସମୃଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟିକ ପରିବେଶରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ୧୮୮୦ ମସିହାରେ ଇଂଲଣ୍ଡରୁ ଫେରିବା ପରେ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ବଙ୍ଗଳା ପତ୍ରିକା ଭାରତୀରେ ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ୧୮୮୫ ମସିହାରେ, ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ଦେବୀ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ପ୍ରଥମ ଶିଶୁ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା ବାଳକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାଳକକୁ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ, କବିତା ଏବଂ ନାଟକରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥିଲେ । ସେ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ନାଟକ ଲେଖିଥିଲେ - ତକଦାମୁଦମ୍ ଏବଂ ସାତ ଭାଇ ଚମ୍ପା - ଉଭୟ ସାହିତ୍ୟିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅନେକ ସାହିତ୍ୟିକ ସଫଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜ୍ଞାନଦାନନ୍ଦିନୀ ଦେବୀ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ଲେଖି ନଥିଲେ । ଅବଶ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁର କିଛି ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମୃତିର ଏକ ସେଟ୍ ଲେଖିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇ ଥିଲେ, ଯାହା ପରେ ସ୍ମୃତି କଥା ଓ ପୁରାତନି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।