ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ନିମ୍ନ ହିମାଳୟର ସିୱାଲିକ୍ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେସ୍ଥିତ । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନଟି ୮୨୦  (କି.ମି.)୨ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟର ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲା ହରିଦ୍ୱାର, ଦେରାଦୁନ୍ ଏବଂ ପୌରି ଗଡ଼ୱାଲ୍‍ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ  । ୧୯୮୩ ମସିହାରେ ଚିଲ୍ଲା, ମୋତିଚୁର ଓ ରାଜାଜୀ ନାମକ ତିନୋଟି ଅଭୟାରଣ୍ୟକୁ ମିଶାଇ ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା । ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜଗୋପାଳଚାରୀଙ୍କ  (ରାଜାଜୀ) ନାମାନୁସାରେ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ନାମିତ କରାଯାଇଛି  । ରାଜଗୋପାଳଚାରୀ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ଭାରତର ଶେଷ ଗଭର୍ଣ୍ଣର୍-ଜେନେରାଲ୍ ଥିଲେ । ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବେସାମରିକ ସମ୍ମାନ ଭାରତ ରତ୍ନ ପୁରସ୍କାର ପାଇବାରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ରାଜଗୋପାଳଚାରୀ ।  (୧୯୫୪ ମସିହା) ବାଘ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ୧୫ ଅପ୍ରେଲ୍ ୨୦୧୫ ମସିହାରେ କର୍ଣ୍ଣାଟକର କୁଦ୍ରେମୁଖ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନକୁ ବ୍ଆଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା  । ଫଳରେ ରାଜାଜୀ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭାବେ ଉଭା ହେଲା । ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ତରକୁ ସିୱାଲିକ୍ ଓ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଠାରେ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ, ପାଇନ୍ ଅରଣ୍ୟ, ବୁଦାଳିଆ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବିସ୍ତୃତ ତୃଣଭୂମିମାନ ରହିଛି । ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ ବିବିଧ ପ୍ରଜାତିର ବନ୍ୟଜନ୍ତୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏପରି ବିବିଧତାର ପ୍ରଧାନ କାରଣ ହେଲା ଏଠାକାର ଭୌଗୋଳିକ ଗଠନ ଓ ଅରଣ୍ୟମାନଙ୍କ ବିବିଧତା । ରୋହିଣୀ, ଶିଶୁ, ଶାଳ, ପଳାଶ, ଅର୍ଜୁନ, ଖଇର, ବାଉଁଶ, ଶିମୁଳି, ବନ୍ଦନ, ଅଁଳା,ବରକୋଳି, ବେଲ, କୋକରା, କାଞ୍ଚନ ଆଦି ବୃକ୍ଷରେ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ସବୁଜିମା ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୋଇଛି । ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଜଙ୍ଗଲ ଅତି ଘଞ୍ଚ ଓ ଚିର ହରିତ୍ । ତେଣୁ ଏଠାକାର ଅଧିବାସ ବହୁ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବଙ୍କ ଘର ପାଲଟିଛି । ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଭାରତରେ ମହାବଳ ବାଘ ଓ ହାତୀଙ୍କ ଭୌଗୋଳିକ ବ୍ୟାପ୍ତିର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ସୀମା । ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏହାର ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖ୍ୟାତ । ପାର୍ବତୀୟ ଛେଳି ଗୋରାଲ୍ ଏଠାକାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରଜାତି । ପାର୍ବତୀୟ ପାଇନ୍ ଜଙ୍ଗଲର ଢାଲୁଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୋରାଲ୍ ଛେଳିମାନେ ରହନ୍ତି । ହାତୀ ଓ ଗୋରାଲ୍ ଛଡ଼ା ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ଚିତଲ୍ ହରିଣ  (ପ୍ରାୟ ୨୫୦ଟି), ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, କୁଜି ହରିଣ, ନୀଳଗାଈ, ବାର୍‍ହା ଓ ଭାଲୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି  । ତେବେ ଏହି ଜୀବମାନେ କ୍ୱଚିତ୍ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି । ପାତି ମାଙ୍କଡ଼ ଓ ହନୁ ମାଙ୍କଡ଼ ଏଠାକାର ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଜାତି । ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ମହାବଳ ବାଘ ଓ କଲରାପତରିଆ ବାଘ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାଣୀ । ଚିତା ବିରାଡ଼ି, ବଣଭୁଆ, କଟାସ, ମାର୍ଟେନ୍, ବିଲୁଆ, ହେଟାବାଘ ଓ କୋକିଶିଆଳୀ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରଜାତିର ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ ପରି ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଉଚ୍ଚ ଅଂଶରେ ହିମାଳୟ ଭାଲୁ ରହିବା ଜଣାପଡ଼ିଛି । ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଏକ ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ହେଲା : ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ୩୧୫ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । ତେବେ ଉଦ୍ୟାନ ଆଖପାଖର ପ୍ରଶସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ୫୦୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରବାସୀ ଓ ମୂଳ ନିବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବା । ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଜାତିମାନ ହେଲେ   ମୟୂର, ଶାଗୁଣା, ମାଛରଙ୍କା, କାଠହଣା, ତିତିରି ଓ ବାର୍ବେଟ୍ ଇତ୍ୟାଦି । ଶୀତ ଋତୁରେ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀମାନେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି । କୋଚିଲାଖାଇ, କଳାଧଳା ମାଛରଙ୍କା ମଧ୍ୟ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ବିହଗ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ । ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅତିକ୍ରମ କଲାପରେ ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରଥମେ କିଛି ଦିନ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନର ନଦୀମାନଙ୍କରେ ମାହାଶୀର ଓ ବୁଗୁଆ ପରି ମାଛ ମିଳନ୍ତି । ରାଜାଜୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ଘଟଣା ଦୁର୍ଘଟଣା ୨୦୧୦ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ୍ ମାସରେ ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବଣ ନିଆଁ ଲାଗିଥିଲା । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ବାହାର ପଟେ ନିଆଁ ଲାଗି କ୍ରମେ ବଣର ବହୁ ଅଂଶ ପୋଡ଼ିଗଲା । ଏପରିକି ସେଠାରେ ଥିବା ଚଣ୍ଡୀ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ୨୦୧୫ ମସିହାରେ ବନ ବିଭାଗର କ୍ଷେତ୍ର କର୍ମଚାରୀମାନେ ନଭେମ୍ବର ମାସର ଦରମା ମିଳିବାରେ ବିଳମ୍ବ ହେବା ଯୋଗୁଁ ବିକ୍ଷୋଭ କରିଥିଲେ ଓ ରାଜାଜୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବାଘଗଣତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସହଯୋଗ ନକରିବା ପାଇଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ ।