ଅଚିହ୍ନା ବାସଭୂମି କଳ୍ପନା କୁମାରୀ ଦେବୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ । ୨୦୧୨ ମସିହା ପାଇଁ ଏହା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମି ପୁରସ୍କାର ପାଇଥିଲା । ବିବାଦ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପୁରସ୍କାର ପାଇବାକୁ ବୋରୋଧକରି କିଛି ଲେଖକ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟଳୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରସ୍ଥ ହେବା ପରେ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମିର ସଭାପତି ନିଜ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ । ଏହା ପରେ ନ୍ୟାୟଳୟ ପୁରସ୍କାର ଉପରେ ବିରତି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ପୁସ୍ତକ ସମୀକ୍ଷା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କାହାଣୀ ଉପନ୍ୟାସଟିର ନାୟିକା  "ନଳିନାକ୍ଷୀ" ର ଭାଇ  "ଅତ୍ରିନାରାୟଣ"  ହାଣବଂଶର ଅଷ୍ଟମ ପ୍ରଜନ୍ମର ପୁରୁଷ । ଏହି ବଂଶର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜନ୍ମର ପୁରୁଷ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ରାଜାଙ୍କ ଦେୱାନ ଥିଲେ, ତେଣୁ କେହି କେହି ଦେୱାନବଂଶ ବି କହିଥାନ୍ତି । ଦେୱାନଙ୍କୁ କୌଣସି ଏକ ଘଟନା ଯୋଗୁଁ ରାଜଦଣ୍ଡ - ମୁଣ୍ଡକାଟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ରାଜାଜ୍ଞାରେ ଦେୱାନବଂଶର ମୂଳୋତ୍ପାଟନ ପାଇଁ ସୈନ୍ୟମାନେ ବଂଶର ଆବାଳବୃଦ୍ଧବନିତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୋଜିବୁଲି ନିପାତ କଲେ । ହେଲେ ସେ ବଂଶର ବୋହୁଟିଏ ସେତେବେଳକୁ ଗର୍ଭବତୀ ଥିଲା । ଗର୍ଭସ୍ଥ ସନ୍ତାନର ସଂହାର ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାନୁଯାୟୀ ପାପକର୍ମ, ଏଣୁ ରାଜଦରବାରରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଗଲା ଯେ ପିଲା ଜନ୍ମ ହେବାପରେ ଶେଷ କରିଦିଆଯିବ ମାଆପୁଅଙ୍କୁ । ବନ୍ଦୀଶାଳାରେ ଥାଇ ବୋହୁଟି ବାରମ୍ବାର ଡାକୁଥାଏ -  "ବାପ ଗାଁ ଠାକୁର, ରକ୍ଷା କର"   ଦିନେ ରାତିରେ ଘଟିଲା ଅଭାବିତ କାଣ୍ଡ । ବୋହୁଟି ଦୈବାତ୍ ଅଧନିଦରୁ ଉଠି ଦେଖିଲାବେଳକୁ ବନ୍ଦୀଶାଳାର କବାଟ ଖୋଲା  ସେଇଦିନ ରାତିରେ ହିଁ ସେ ଲୁଚିଛପି ପଳେଇଆସିଲା ବାପଘର ଗାଁ ଝଙ୍କଡ - ଦେବୀ ଶାରଳାଙ୍କ ପୂଜାପୀଠ । ବାପଗାଁ ଠାକୁରାଣୀ ଶାରଳାଙ୍କ ପାଖରେ ବଂଶରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଧିଆ ପଡ଼ିଲା ବୋହୁଟି । କିଛିଦିନ ପରେ ତାର ପୁଅଟିଏ ହେଲା - ଜନ୍ମବେଳୁ ହାତରେ କଟାଚିହ୍ନଟାଏ  ସେ ପୁଅର ବଂଶହିଁ ହେଉଛି ହାଣବଂଶ । ଏହି ବଂଶର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ହାତରେ ଜନ୍ମରୁ ଦେଖାଯାଏ ଏଇ କଟାଚିହ୍ନ  ଏହାତ ଥିଲା ସେ ବଂଶର ଇତିହାସ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଉପନ୍ୟାସର ନାୟିକା  'ନଳିନାକ୍ଷୀ'  ସାମ୍ନା କରୁଛି ନୂଆ ସମୟକୁ । ଆଉ ତାକୁ ହିଁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢିଉଠିଛି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ।