ନୀଳମାଧବ ପାଣିଗ୍ରାହୀ‌ (୧୪ ନଭେମ୍ବର ୧୯୧୯- ୨୮ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୧୨) ଜଣେ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାରପ୍ରାପ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକ, ସମ୍ବଲପୁରୀ ଭାଷାବିତ ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଥିଲେ  । ୧୯୫୭ରୁ ୧୯୮୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଲେଖୁଥିଲେ ପରେ କେବଳ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଭାଷାରେ ଲେଖିଥିଲେ । ଜୀବନୀ ସେ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥ ଧମା ଥାନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ମାନେଶ୍ୱର ବ୍ଳକର ଗୋଲଣ୍ଡା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲରୁ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ ପରେ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଇଣ୍ଟରମିଡ଼ିଏଟ ଓ ସ୍ନାତକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ଅବକାରୀ ଉପନିରିକ୍ଷକ ଭାବେ ଚାକିରି ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରି ସହ-କମିଶନର ଭାବେ ଅବସର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ରାଧାମୋହନ ଗଡ଼ନାୟକଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରେରଣା ଲାଭ କରିଥିଲେ । ପ୍ରକାଶିତ ସମ୍ବଲପୁରୀ ରଚନା ସମ୍ବଲପୁରର କଥା  (୧୯୯୦, ଐତିହାସିକ ଖଣ୍ଡକାବ୍ୟ) ମହରା ଆର୍ ମହୁ  (ଗଦ୍ୟ ସମାଲୋଚନା) କୋଶଲିକା ପଦ୍ୟ ସଂଚୟନ ନିସାନ  (ମାସିକ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା) ପାଣିଗ୍ରାହୀ ପଦ୍ୟାବଳୀ କୀଚକ ବିନାଶ ଆର୍ କୌରବ ଦଲନ  (କାବ୍ୟ) କୋଶଲୀ ଭାଷାର ବ୍ୟାକରଣ  (୨୦୦୧) ମହାଭାରତ୍ କଥା  (୬ଖଣ୍ଡ ପ୍ରକାଶିତ) ସଂସ୍କୃତ ମହାଭାରତର ବନପର୍ବ ଓ ବିରାଟପର୍ବର ସମସ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟର ସମ୍ବଲପୁରୀ-କୋଶଲୀ ଗଦ୍ୟାନୁବାଦ ସମାଲୋଚନା ଗ୍ରନ୍ଥ କୋଶଲିକା  (୧୯୯୪) ଝାର ମଲି ଭାରଭାର  (୧୯୯୫) ଓଡ଼ିଆ ଓ ଇଂରାଜୀରେ ସମ୍ପାଦିତ ସଂସ୍କୃତ ପୋଥି ଷୋଡ଼ଶରୁ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ରଚିତ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପାଦନା କରି ସେ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆଣିଥିଲେ  । ଏହିସବୁ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଐତିହ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟତା ଓ ପରମ୍ପରା ଦୃଢ଼ୀଭୂତ ହୋଇପାରିଲା । ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଲୋଚନାରେ ନୀଳମାଧବ ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଜଣେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ ।