ପନ୍ନା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ବା ପନ୍ନା ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ପନ୍ନା ଓ ଛତରପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଭାରତର ଏକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ । ଏହାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୫୪୨.୬୭ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର୍ । ୧୯୯୪ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଭାରତର ୨୨ତମ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଗଲା । ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ । ୨୦୦୭ ମସିହାରେ ଭାରତର ପର୍ଯ୍ୟଟନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ପନ୍ନା ଅଭୟାରଣ୍ୟକୁ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିଚାଳିତ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଭାବେ ପୁରସ୍କୃତ କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ୨୦୦୯ ମସିହା ବେଳକୁ ଅବୈଧ ଶିକାର ଯୋଗୁଁ ପନ୍ନାରୁ ବାଘ ବଂଶ ମୂଳପୋଛ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଏସବୁ ଅବୈଧ ଶିକାର ବନ ବିଭାଗର କିଛି କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସହଯୋଗରେ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ୨୦୧୧ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୨୫ ତାରିଖରେ ପନ୍ନାକୁ ଏକ ଜୈବଗୋଲକ ଅଭୟାରଣ୍ୟର   ମାନ୍ୟତା ମିଳିଲା । ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜୀବଜଗତ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ବିଖଣ୍ଡିତ ଓ କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ପନ୍ନା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପନ୍ନା ଅଞ୍ଚଳର ଜଙ୍ଗଲ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ । ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କେପ୍ କୋମୋରିନ୍‍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଓ ଉପ-କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ଓ ଓସାରିଆ ପତ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମିର ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଜଙ୍ଗଲ ପନ୍ନାଠାରେ ମିଳିତ ହେଇଛନ୍ତି । ପନ୍ନା ଜଙ୍ଗଲ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ଶାଗୁଆନ ଜଙ୍ଗଲର ଉତ୍ତରତମ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ କର୍ଧାଇ   ଜଙ୍ଗଲର ପୂର୍ବତମ ସୀମା । କେନ୍ ନଦୀ ପନ୍ନା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୭୨ କିଲୋମିଟର୍ ବହିଯାଇଛି । କେନ୍ ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଓ ପନ୍ନା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ମିଶାଇ ପ୍ରାୟ ୪୦୬ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର୍ ଅଞ୍ଚଳ କେନ୍ ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ରହିଛି । ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ପନ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ହେଲେ : ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ, ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ଚିଂକାରା ହରିଣ, ନୀଳଗାଈ, ସମ୍ବର, ଭାଲୁ ଇତ୍ୟାଦି । ୨୦୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିଲ, ଶାଗୁଣା, ଶୁଆ, ବତକ ଇତ୍ୟାଦି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ପନ୍ନା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ୧୯୯୪/୯୫ ମସିହାରେ ଭାରତର ଏକ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା ଏବଂ ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପ ଅଧୀନରେ ରହିଲା । ପନ୍ନାରେ ବାଘ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ବିଷୟ ବହୁବାର କୁହାଯାଇଥିଲା । ୨୦୦୯ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ବାନ୍ଧବଗଡ଼ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ କାହ୍ନା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରୁ ଦୁଇଟି ବାଘୁଣୀଙ୍କୁ ଅଣାଯାଇ ପନ୍ନାରେ ଛଡ଼ାଗଲା । କିନ୍ତୁ ସେବେଯାଏ ପନ୍ନାର ଶେଷ ଅଣ୍ଡିରା ମହାବଳ ବାଘ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ବାଘମାନଙ୍କ ଗାୟବ ହୋଇଯାଉଥିବା ଘଟଣାର ତଦନ୍ତ ଓ ପ୍ରତିକାର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସମିତି ଗଠନ କରାଗଲା । ଜୁନ୍ ୨୦୦୯ ମସିହାରେ ସରକାର ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ୪୦ଟି ବାଘଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବି ବାଘ ନାହାନ୍ତି । କେବଳ ବାହାରୁ ଆଣି ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ଦୁଇ ବାଘୁଣୀ ହିଁ ପନ୍ନାର ସର୍ବମୋଟ ବାଘ । ୩ ବର୍ଷ ପରେ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ପୁଣି ଅଭୟାରଣ୍ୟରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବି ବାଘ ବଞ୍ଚି ନଥିବା ବିଷୟ ଜଣାପଡ଼ିଲା । ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ସରକାର ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଠାବ କଲା ନାହିଁ ଓ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ତଥା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପରିବେଶ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ଅନୁରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅନ୍ୱେଷଣ ବ୍ୟୁରୋକୁ ତଦନ୍ତ ହସ୍ତାନ୍ତର କଲାନାହିଁ । ପରିବେଶ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ପୁଣି ଦୁଇଟି ବାଘଓ ଦୁଇଟି ବାଘୁଣୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରିବାର ଅନୁମତି ପ୍ରଦାନ କଲା । ବାନ୍ଧବଗଡ଼ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ବାଘୁଣୀ  (ଟି୧) ଓ କାହ୍ନା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ବାଘୁଣୀ  (ଟି୨) ପନ୍ନା ଅଭୟାରଣ୍ୟକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେଲେ  । ଟି୩ ନାମକ ଏକ ବାଘ ପେଞ୍ଚ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରୁ ଆଣି ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୨୦୦୯ ନଭେମ୍ବର ମାସରେ ଟି୩ ଉଦ୍ୟାନ ବାହାରକୁ ଚାଲି ଯାଇଥିଲା । ବାଘଟି ପ୍ରକୃତରେ ନିଜ ଘର ପେଞ୍ଚ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଆଡ଼କୁ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କଲା । ବିନା କୌଣସି ଅସୁବିଧାରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ପାଖ ଦେଇ ସେ ସ୍ଥିର ଭାବେ ପେଞ୍ଚ୍ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିଲା । ଏକ ମାସ ଧରି ବନ ବିଭାଗ ଟି୩ ବାଘର ଗତିବିଧି ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲେ ଓ ପୁଣି ଏହାକୁ ପନ୍ନା ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟକୁ ଅଣାଯାଇଥିଲା । ଏହା ପରେ କିନ୍ତୁ ବାଘଟି ପନ୍ନା ଛାଡ଼ି ଗଲା ନାହିଁ । ଟି୩ ପନ୍ନାରେ ନିଜର ଶିକାର କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲା ଓ ବାଘୁଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ପରିବାର ବୃଦ୍ଧି କଲା । ବାନ୍ଧବଗଡ଼ରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ବାଘୁଣୀ ଟି୧ ୨୦୧୦ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ୍ ମାସରେ ୪ଟି ଛୁଆଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା ଯେଉଁଥିରୁ ୨ଟି ଛୁଆ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । କାହ୍ନା ଜଙ୍ଗଲରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଘୁଣୀ ଟି୨ ମଧ୍ୟ ପରେ ଚାରିଟି ଛୁଆଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା । ୨୦୧୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଆଉ ଏକ ବାଘୁଣୀ ଟି୪ ପନ୍ନାରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା । ଏହି ବାଘୁଣୀଟି ଅନାଥ ହୋଇଯିବା ପରେ ଏଠାରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା । ଏକ ପୁରୁଷ ସାଥୀ ବାଘକୁ ଦେଖି ସେ ଶିକାର କରିବା ଶିଖିଲା ଓ ପରେ ନିଜ ସାଥୀ ସହ ପରିବାର ଗଠନ କଲା । ୨୦୧୪ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯ ତାରିଖରେ ଟି୩ ମୃତାବସ୍ଥାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା । ତାହାର ବେକରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ରେଡ଼ିଓ କଲାର୍‍ରେ କିଛି ସଂକ୍ରମଣ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲା । ୨୦୧୧ ନଭେମ୍ବର ମସରେ ତାହାର ଭଉଣୀ ଟି୫କୁ ମଧ୍ୟ ପନ୍ନାରେ ଛଡ଼ା ଯାଇଥିଲା । ଏହିପରି ପନ୍ନା ଜଙ୍ଗଲରେ ଚାରିଟି ବାଘ ବାଘୁଣୀ ଓ ୧୦ଟି ବାଘଛୁଆ ବଞ୍ଚି ରହିଥିଲେ ଓ ବନ ବିଭାଗ ସେମାନଙ୍କ ଗତିବିଧି ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ । କେନ୍ ବେଟ୍‍ୱା ନଦୀସଂଯୋଜନ ପ୍ରକଳ୍ପର ସମ୍ଭାବ୍ୟ କୁପ୍ରଭାବ ଭାରତ ସରକାର, ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ସରକାର ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ସରକାର ମିଳିତ ଭାବେ କେନ୍ ନଦୀ ଓ ବେଟୱା ନଦୀକୁ ସଂଯୋଜିତ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ । ଏହି ଯୋଜନା ଅନୁସାରେ ୨୮୩ ମିଟର୍ ଲମ୍ବା ଦୌଧାନ ନଦୀବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଯୋଜନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି । କେନ୍ ଅବବାହିକାରୁ ବେଟୱା ଅବବାହିକାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ ନିଷ୍କାସିତ କରିପାରିଲେ ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳର ମରୁଡ଼ିଗ୍ରସ୍ତ ସ୍ଥାନ ସବୁ ଉପକୃତ ହେବେ । ଏହା ହିଁ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ଏହି ନଦୀବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ପନ୍ନା ଅଭୟାରଣ୍ୟର ୪୩୦୦ ହେକ୍ଟର୍‍ରୁ ୪୦୦ ହେକ୍ଟର୍ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଜଳମଗ୍ନ ହୋଇଯିବ । ଏହା ଏଠାକାର ବାଘଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅଧିବାସକୁ ବହୁତ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବ ବୋଲି ପ୍ରକୃତିବିଦ୍ ଓ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଆଶଙ୍କା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।