ସଚେତନତା   ହେଉଛି ଏକ ମାନସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ନିଜ ଜ୍ଞାତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନକୁ ଏକାଗ୍ରତାର ସହିତ ପାରିପାଶ୍ୱିକ ପରିବେଶକୁ ବିନା କୌଣସି ବିଚାରରେ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ । ଯାହା ଜଣେ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତାଲିମଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ କରିପାରିଥାଏ । ସଚେତନତା ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ସତି ପରମ୍ପରାଠାରୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ । ଏହା ଜେନ, ବିପାସନା ଏବଂ ତିବ୍ବତୀୟ ଧ୍ୟାନ କୌଶଳ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ଆଧୁନିକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାରେ ସଚେତନତାକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କରାଇପାରିଥିବା କିଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗଣ ହେଲେ - ଥିଚ ନାଟ ହାନ୍,  (୧୯୨୬-), ହବର୍ଟ ବେନ୍ସନ  (୧୯୩୫-), ଜନ କାବଟ-ଜିନ  (୧୯୪୪-) ଏବଂ ରିଚାର୍ଡ ଜେ ଡେଭିଡସନ  ୧୯୫୧-  । କ୍ଲିନିକାଲ ମନୋବୈଜ୍ଞାନୀ   ଏବଂ ମାନସିକ ଚିକିତ୍ସାବିତ୍   ୧୯୭୦ ମସିହାରୁ ଅନେକ ସଚେତନତାକୁ ଉପଯୋଗ କରି ରୋଗ ନିବାରଣ ପଦ୍ଧତି ବାହାରକରିଥିଲେ ଯାହା ମାନସିକ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିଆସୁଛି । ସଚେତନତା ଉପଯୋଗ କରି ଅବସାଦ , ଚାପ, ଉଦବେଗ ଏବଂ ଡ୍ରଗ୍ସ ନିଶାକୁ ମଧ୍ୟ କମାଯାଇପାରୁଅଛି । ସଚେତନତା ସମ୍ପର୍କିତ ନାନାଦି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ବନ୍ଦୀଶାଳ, ଡାକ୍ତରଖାନା, ବୃଦ୍ଧାଶ୍ରମ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିବେଶରେ ଉପଯୋଗ କରାଯାଉଛି । ଏହାଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟବାନ ହୋଇ ବୟସ ବଢ଼ିବା, ଓଜନ ପରିଚାଳନା, ଦୌଡ଼କୁଦ ପ୍ରଦର୍ଶନ, ବିଶେଷ ସହାୟତା ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ଶିଶୁମାନଙ୍କର ସହାୟତା ଏବଂ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟତା କରିଥାଏ । ଡାକ୍ତରୀ ଗବେଷଣା ଉଭୟ ଶିଶୁ ଏବଂ ପ୍ରୌଢ଼ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗୀମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଚେତନତା ଜନିତ ଚିକିତ୍ସା ଉଭୟ ମାନସିକ ଏବଂ ଶାରୀରିକ ସୁପ୍ରଭାବ ପକାଇବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥାଏ । ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସହିତ ସଚେତନତାର ଭଲ ସମ୍ବନ୍ଧ ରହିଛି ବୋଲି ଗବେଷଣା ଦେଖେଇଆସୁଛି । ସଚେତନତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବାଦ୍ୱାରା ମାନସିକ ବିକାର ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ସାଇକୋସିସରେ ପୀଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟତା ମିଳିଥାଏ । ସଚେତନତା ଜନିତ ଚିକିତ୍ସା, କିଛି ବିଷୟରେ ଗମ୍ଭୀର ଅବୁଝା ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତା ମଧ୍ୟ ଦୁରକରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହାଛଡ଼ା, ସଚେତନତା ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଆଗକୁ ମାନସିକ ବିକାର ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ କମ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ଏହି ବିଷୟରେ ଆହୁରି ଅଧିକ ଏବଂ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ବୋଲି ହୃଦବୋଧ କରାଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଏହାର ପରୀକ୍ଷଣ ଭବିଷ୍ୟତରେ କରାଯିବାର ଇଚ୍ଛା ରହିଛି । ପ୍ରୟୋଗ ଜନ କାବଟ-ଜିନଙ୍କ ମୁତାବକ ଯେଉଁ ଆଧୁନିକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଲୋକେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବିନା କୌଣସି ଧର୍ମପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ସଚେତନତା ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରିବେ । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଗବେଷଣାକାରୀ ଏବଂ ଡାକ୍ତରଗଣ ଯେଉଁମାନେ ସଚେତନତାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶିଖାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ସଚେତନତାଦ୍ୱାରା ଚାପ ହ୍ରାସ ସଚେତନତାଦ୍ୱାରା ଚାପ ହ୍ରାସ  ( -  ) ହେଉଛି ଏକ ସଚେତନତା ପ୍ରକଳ୍ପ  । ଏହା ଜନ କାବଟ-ଜିନଙ୍କଦ୍ୱାରା ମାସାଚୁସେଟ୍ସ ମେଡିକାଲ ସେଣ୍ଟର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଏହା ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହା ସଚେତନତାଯୁକ୍ତ ଧ୍ୟାନ, ଅସ୍ଥିତ୍ୱ ଜ୍ଞାତି ଏବଂ ଯୋଗକୁ ମିଶାଇ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ସଚେତନତାଯୁକ୍ତ ଆରାମ ଛବି ପ୍ରଦର୍ଶନ, ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଉପାୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟଦ୍ୱାରା ସଚେନତାଯୁକ୍ତ ଆରାମ ମିଳିପାରେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ମାନସିକ ଚାପ କମ ହୋଇଥାଏ ।