ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ବା ମା କ୍ଷୀର ବ୍ୟାଙ୍କ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଯେଉଁଠାରେ ମା 'ମାନଙ୍କର ବଳକା କ୍ଷୀରକୁ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରାଯାଇ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ । ଜନ୍ମର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଶୁପାଇଁ ମା କ୍ଷୀର ବହୁତ ଜରୁରୀ । କୌଣସି କାରଣରୁ ମା କ୍ଷୀର ନପାଇଲେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ମିଳି ପାରିନଥାଏ ଓ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଅସୁବିଧାକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରୟାସ କରିଥାଏ । ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ ଅନୁସାରେ ନିଜ ମାଠାରୁ କ୍ଷୀର ପାଉନଥିବା ଶିଶୁକୁ ଅନ୍ୟଠୁ ମା କ୍ଷୀର ଦିଆଯିବା ଜରୁରୀ । ଇତିହାସ ବାବିଲନିୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ୟୁରୋପର ଧନୀ ପରିବାରରେ ନିଜ ମା ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟଏକ ନାରୀଦ୍ୱାରା ଶିଶୁର ଲାଳନପାଳନର ପରମ୍ପରା ରହିଥିଲା । ମା କ୍ଷୀରଦାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହି ପରମ୍ପରାରୁ ଆସି ଥାଇପାରେ । ଭିଏନା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଥିଓଡ଼ର ଏସେରିଚ ୧୯୦୨ରୁ ୧୯୧୧ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ କରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶୋଧକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଥିଲେ ଯେ, ମା କ୍ଷୀର ଖାଇଥିବା ଓ ଖାଇନଥିବା ଶିଶୁର ଅନ୍ତନଳୀମାନଙ୍କରେ ଥିବା ଜୀବାଣୁ ଅଲଗା ପ୍ରକାରର ଥିଲେ । ଏହି ନିସ୍କର୍ଷ ପାଇ ସେ ୧୯୦୯ ମସିହାରେ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ୧୯୧୦ ମସିହାରେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ବୋଷ୍ଟନ ଭାସମାନ ହାସପାତାଲଠାରେ ଆମେରିକାର ପ୍ରଥମ ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା । କ୍ରମେ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇ ଦୁଗ୍ଧ ଦାନ ବଢ଼ିଥିଲା । ୧୯୬୦ ଦଶକରେ ଗୁଣ୍ଡଦୁଗ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁଖାଦ୍ୟର ଉଦଭାବନ ପରେ ବିଶ୍ୱସ୍ଥରରେ ଦୁଗ୍ଧ ଦାନର ପରିମାଣ କମିଥିଲା । ଏଚଆଇଭି/ଏଡସର ପ୍ରଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଗ୍ଧ ଦାନ କମ ହୋଇଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ଉନ୍ନତ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ ଯୋଗୁ ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ୮ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ରଖାଯାଇପାରୁଛି । ଭାରତରେ ଥିବା ମାନବ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ୧୯୮୯ - ଏସିଆର ପ୍ରଥମ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ମୁମ୍ବାଇର ଶିୟନ ହାସପାତାଲରେ ଆର୍ମିଡ଼ା ଫର୍ଣ୍ଣାଡେଜଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା ୨୦୧୩ - ପୁନେର ଡି ୱାଇ ମେଡିକାଲ କଲେଜଠାରେ ଯଶୋଦା ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ୨୦୧୩ - କଲିକତାର ଏସଏସକେଏମ ହାସପାତାଲରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସରକାରୀ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ୨୦୧୬ - ଅମରାବତୀର ଡ଼ ପଞ୍ଜାବରାଓ ଦେଶମୁଖ ମେଡିକାଲ କଲେଜରେ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ୨୦୧୭ - ଦିଲ୍ଲୀର ଲେଡ଼ି ହେଡିଙ୍ଗ ମେଡିକାଲ କଲେଜଠାରେ ବତ୍ସାଳୟ- ମାତୃ ଅମୃତ କୋଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ୨୦୨୨ - ଭୁବନେଶ୍ୱରର କ୍ୟାପିଟାଲ ହାସପାତାଲରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ଦୁଗ୍ଧ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଧାର ଅଧିକ ପଠନ . , : ,. , : , 2014. , ; ,  (2021).  " ?