କୋଷଶାସ୍ତ୍ରରେ କୋଷାଙ୍ଗ ବା କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା, ଜୀବକୋଷରେ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଠନାଦିକୁ ବୁଝାଏ । ଜୀବଶରୀରର ଅଙ୍ଗ ପରି କୋଷ ମଧ୍ଯରେ ରହୁଥିବାରୁ ଏପରି ନାମକରଣ କରାଯାଇଛି । କୋଷାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିଜସ୍ୱ ମେଦଦ୍ୱିସ୍ତରଦ୍ୱାରା ଘୋଡାଇ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି  (ଝିଲ୍ଲୀ ବିଶିଷ୍ଟ କୋଷାଙ୍ଗ)କିମ୍ବା କୌଣସି ଆବରଣ ବା ଝିଲ୍ଲୀ ବିନା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ରହିଥାନ୍ତି  ଝିଲ୍ଲୀ ବିହୀନ କୋଷାଙ୍ଗ  । ଅଧିକାଂଶ କୋଷାଙ୍ଗ କୋଷ ମଧ୍ଯରେ ରହିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୂଟପାଦ ପରି କେତେକ କୋଷାଙ୍ଗ କୋଷ ବାହାରକୁ ବିସ୍ତାରିଥାନ୍ତି । ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର କୋଷାଙ୍ଗ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଏଥିରେ କୋଷର ଅନ୍ତର୍ଝିଲ୍ଲୀତନ୍ତ୍ର ଗଠନ କରୁଥିବା ନ୍ଯଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ, ଅନ୍ତର୍ଜୀବକ-ଜାଲିକା ଏବଂ ଗୋଲ୍ଗିବୋଡ଼ି ତଥା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଆଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ସୁନ୍ଯଷ୍ଟିୟକ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷରେ ଏହି ସବୁ କୋଷାଙ୍ଗ ନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ କେତେକ କୋଷରେ ପୁଷ୍ଟି-ଖୋଳରେ ଆବୃତ ବ୍ଯାକ୍ଟେରୀୟ ମାଇକ୍ରୋପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଦେଖାଯାଏ । ଏଗୁଡିକୁ ପ୍ରାଥମିକ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷାଙ୍ଗ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ତା ଛଡ଼ା ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଅନ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ-ବିଶିଷ୍ଟ କୋଷାଙ୍ଗ ରହିଥିବାର ମଧ୍ଯ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷ ବାହାରେ ଥିବା ଫ୍ଲାଜେଲମ୍, ଏହାର ମୋଟର ତଥା କୋଷ ବାହାରର ପାଇଲସକୁ ମଧ୍ଯ କୋଷାଙ୍ଗ ଭାବେ ଧରାଯାଏ । ଇତିହାସ ଏବଂ ନୈରୁକ୍ତଶାସ୍ତ୍ର ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ, ଜୀବ ଶରୀରରେ ଥିବା ଆବଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟଭିତ୍ତିକ ଏକକକୁ ଅଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ । ଶରୀରାଙ୍ଗ ତଥା କୋଷାଙ୍ଗ ମଧ୍ଯରେ ଥିବା ଏହି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ କାରଣରୁ ତାକୁ କୋଷମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ନାମିତ କରାଗଲା । ୧୮୩୦ ମସିହାରେ, ଫେଲିକ୍ସ୍ ଡୁଜାର୍ଡିନ, ଏଃରେନ୍ ବର୍ଗ୍-ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାନ କଲେ, ଯାହା କହୁଥିଲା- ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟ ବୃହତ୍-ଜୀବମାନଙ୍କ ପରି କ୍ଷୁଦ୍ରାକାର ଅଙ୍ଗ ରହିଥାଏ । ପ୍ରକାର ଅଧିକାଂଶ କୋଷବିଜ୍ଞାନୀ କୋଷାଙ୍ଗ ଏବଂ କୋଷ-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମଧ୍ଯରେ କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ଯ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ କେତେକ କୋଷବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମତରେ ଅନ୍ତର୍ସହଜୀବୀତାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ପୂର୍ବ ସ୍ୱାଧୀନ ଅଣୁଜୀବ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ କୋଷ ମଧ୍ଯରେ କୋଷର ଏକ ଭାଗ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଛି, କେବଳ ସେହିମାନେ କୋଷାଙ୍ଗ ପଦବାଚ୍ଯ । ଏହି ସଜ୍ଞାଧାରରେ କେବଳ ଦୁଇଟି କୋଷାଙ୍ଗ-ଗୋଷ୍ଠୀ ନିରୂପିତ ହୋଇପାରେ, ଯଥା -  (କ) ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ  (ଖ) ଲବକ, ଯାହା କେବଳ ସ୍ୱଭୋଜୀଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଏ  । କୋଷାଙ୍ଗର ଆଉ ଏକ ସଜ୍ଞା ହେଲା- ଏମାନେ କୋଷ ମଧ୍ଯରେ ଥିବା ଝିଲ୍ଲୀ-ବିଶିଷ୍ଟ ସଂରଚନା । ଏହି ସଜ୍ଞାଧାରରେ ମଧ୍ଯ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଭଳି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କେତେକ ସଂରଚନା କୋଷାଙ୍ଗ ବୋଲି ଗଣାଯାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଭଳି କେତେକ ଝିଲ୍ଲୀ-ବିହୀନ ସଂରଚନା ଆଦିକୁ ସାଧାରଣତଃ କୋଷାଙ୍ଗ ବୋଲି ଧରିନିଆଯାଏ । ଫଳରେ ଅନେକ ପୁସ୍ତକ ଝିଲ୍ଲୀ-ବିଶିଷ୍ଟ ତଥା ଝିଲ୍ଲୀ-ବିହୀନ କୋଷାଙ୍ଗ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାନ୍ତି । ଝିଲ୍ଲୀ-ବିହୀନ କୋଷାଙ୍ଗ ବା ବୃହତ୍ ଜୈବାଣବିକ ଯୌଗିକ, ବାସ୍ତବରେ ବୃହଦାଣୁମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ ଅଟନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରୁ ଅଧିକାଂଶ ପୁଷ୍ଟିସାରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବାରୁ ପୁଷ୍ଟିସାରୀୟ କୋଷାଙ୍ଗ ବୋଲି ମଧ୍ଯ କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି କୋଷାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ - ବୃହତ୍ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିସାରୀୟ ଯୌଗିକ : ଯଥା- ରାଇବୋଜୋମ୍, ସ୍ପ୍ଲାଇସିଓଜୋମ୍, ଭଲ୍ଟ, ବୃହତ୍ ପୁଷ୍ଟୀ-ଯୌଗିକପୁଷ୍ଟୀ-ଯୌଗିକ : ଯଥା - ପ୍ରୋଟିଆଜୋମ, ଡିଏନେ ପଲିମରେଜ ହୋଲୋଏଞ୍ଜାଇମ, ଆରେନେ ପଲିମରେଜ ହୋଲୋଏଞ୍ଜାଇମ, ସମାର୍ଦ୍ଧୀ ଭୂତୀୟ ଖୋଳ, ଗ୍ରୋଏଲ ଏବଂ ଗ୍ରୋଏସ ଯୌଗିକ, ଝିଲ୍ଲୀୟ ପୁଷ୍ଟୀ-ଯୌଗିକ, ଫୋଟୋତନ୍ତ୍ର , ଏଟିପି ସିନ୍ଥେଜ ବୃହତ୍ ଡିଏନେ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟୀ-ଯୌଗିକ : ଯଥା - ନ୍ଯଷ୍ଟୀଓଜୋମ ସେଣ୍ଟ୍ରିଓଲ ଏବଂ ମାଇକ୍ରୋନଳୀ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କେନ୍ଦ୍ର କୋଷକଙ୍କାଳ ଫ୍ଲାଜେଲମ ନିନ୍ଯଷ୍ଟି ଷ୍ଟ୍ରେସ ଗ୍ରାନ୍ଯୁଲ ଜନନ କୋଷ ଗ୍ରାନ୍ଯୁଲ ସ୍ନାୟବିକ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଗ୍ରାନ୍ଯୁଲ ଯେଉଁ ପ୍ରକିୟାରେ ଏହି ଝିଲ୍ଲୀ-ବିହୀନ-କୋଷାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ବଜାୟ ରଖନ୍ତି ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତରଳ-ତରଳ ଅବସ୍ଥା ପୃଥକ୍କୀରଣ ବୋଲି ଧରାଯାଇଛି । ସୁନ୍ୟଷ୍ଟୀୟ କୋଷାଙ୍ଗ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜଟିଳ ଅଟନ୍ତି । ବଡ଼ କୋଷାଙ୍ଗ ଯେପରିକି ନ୍ଯଷ୍ଟି ତଥା ରସଧାନୀ, ଆଲୋକୀୟ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ଯ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷରେ ନଥାଏ । କେତେକ ଜୀବମାନଙ୍କର ଏପରି କୋଷ ରହିଥାଏ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ଯେକ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷାଙ୍ଗ ନଥାଏ  ଉ.ସ୍ୱ. ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ  । ଉଭୟ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଏବଂ ଲବକ  (ହରିତ୍ ଲବକ)ଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଟି ଝିଲ୍ଲୀ ଏବଂ ନିଜସ୍ବ ଡିଏନେ ରହିଛି  । ଅନ୍ତର୍ସହଜୀବୀ ଉପପାଦ୍ୟ, ଅନୁସାରେ ଏହି କୋଷାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୟ ବାସ୍ତବରେ ପ୍ରାଚୀନ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷରେ ରହିଯାଇଥିବା ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ ଜୀବ । ଅନ୍ଯାନ୍ଯ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଗଠନ: ସାଇଟୋସୋଲ ଅନ୍ତର୍ଝିଲ୍ଲୀତନ୍ତ୍ର ନ୍ଯଷ୍ଟୀଓଜୋମ ମାଇକ୍ରୋନଳୀ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ କୋଷାଙ୍ଗ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକମାନଙ୍କର ଗଠନ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକମାନଙ୍କ ପରି ଜଟିଳ ନୁହେଁ । ଏକ ସମୟରେ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକମାନଙ୍କର କୌଣସି ଝିଲ୍ଲୀ ବିଶିଷ୍ଟ କୋଷାଙ୍ଗ ନାହିଁ ବୋଲି କଳ୍ପନା କରାଯାଉଥିଲା ।