ବିଧୁଭୂଷଣ ଦାସ  (୧୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୨୨ - ୨ ଜୁନ ୧୯୯୯) ଜଣେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଖ୍ୟାତିସମ୍ପର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଆ ଶିକ୍ଷାବିତ ଥିଲେ  । ସେ କଲମ୍ବିଆ ବିଶ୍ୱ ବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଏ.ଏମ. ଓ ଅକ୍ସଫୋର୍ଡ଼ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଧିନସ୍ଥ କ୍ରାଇଷ୍ଟ ଚର୍ଚ୍ଚ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଏମ.ଲିଟ. ଶିକ୍ଷାହାସଲ କରିଥିଲେ । ପାଟଣା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ସେ ଇଂରାଜୀରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ୧୯୭୧ ମସିହାରେ ସେ ଇକୋନୋକିକ ଡେଭଲପମେଣ୍ଟ ଇନଷ୍ଟିଟୁଟର (ବର୍ତ୍ତମାନ ୱାର୍ଲଡ଼ ବ୍ୟାଙ୍କ ଇନଷ୍ଟିଟୁଟ ନାମରେ ନାମିତ) ଫେଲୋସିପ ଲାଭ କରିଥିଲେ  । ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଭାବ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶାର ଶିକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା ନିରୁପଣ ଓ ନିର୍ମାଣରେ ବିଧୁଭୂଷଣଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଥିଲା । ବିଭିନ୍ନ ଆମେରିକୀୟ, ୟୁରୋପୀୟ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ବିଧୁଭୂଷଣଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା । ସେ ଆହରଣ କରିଥିବା ଶିକ୍ଷା ଓ ଅନୁଭବର ଲାଭ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲା । ବୃତିଗତ ଜୀବନୀ ୧୯୪୪ ମସିହାରୁ ବିଧୁଭୂଷଣ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅଧ୍ୟାପନା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ୧୯୫୦ ମସିହାରେ ସେ ସୋନପୁର ପ୍ରଫେସର ଭାବରେ ଅଧିଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୫୯ ମସିହାରେ  'କଲମ୍ବୋ ପ୍ଲାନ'  ଅନ୍ତର୍ଗତ  'ଇଣ୍ଡିଆନ ଏଡ଼ ମିସନ' ରେ, ସେ ନେପାଳର ରାଜା  'ମହେନ୍ଦ୍ର' ଙ୍କର ଉପଦେଷ୍ଟା ରୂପରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ କାଠମାଣ୍ଡୁର< > ତ୍ରିଭୂବନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଉନ୍ନତିକରଣରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ୧୯୬୩ରୁ ୧୯୬୮ ମଧ୍ୟରେ ସେ ରାଞ୍ଛି ମହାବିଦ୍ୟାଳୟର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୯୬୮ରେ ରାଞ୍ଚି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୬୮ରେ ହିଁ ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଡାଇରେକ୍ଟର ଅଫ ପବ୍ଲିକ ଇନଷ୍ଟ୍ରକ୍ଟର ଓ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର କୁଳପତି ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶିକ୍ଷାର ଉନ୍ନତି ଦିଗରେ ସେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ସେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା, ଆମେରିକୀୟ ସାହିତ୍ୟ, ତୁଳନାତ୍ମକ ସାହିତ୍ୟ, ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ ଓ ଦର୍ଶନ ଆଦି ବିଷୟରେ ପଢାଉଥିଲେ । ସମ୍ବଲପୁର ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟର କୁଳପତି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୯୮୪ରେ ନାଗାଲାଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଏସ. ସି. ଜମିରଙ୍କ ଉପଦେଷ୍ଟା ଭାବରେ ସେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ନାଗାଲାଣ୍ଡ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଉନ୍ନତିକରଣରେ ସେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ଦାସଙ୍କ ଛାତ୍ରମାନେ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବିଚାରପତି, ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ, କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ, ଲୋକ ସଭାର ବାଚସ୍ପତି, ଲେଖକ, କଳାକାର, ବୈଜ୍ଞାନିକ, ଆର୍ମି ଜେନେରାଲ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ପଦପଦବୀ ମଣ୍ଡନ କରିଛନ୍ତି । ବିଧୁଭୂଷଣ ଥିଲେ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଆଣବିକ ଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ଅଧିନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ବିଧୁଭୂଷଣ ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ପୁରୀଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ରାୟ ବାହାଦୁର ଦୁର୍ଗାଚରଣ ଦାସ ଓ କବୟତ୍ରୀ ନିର୍ମଳା ଦେବୀଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୈତୃକ ଗ୍ରାମ ଥିଲା ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜମାଗଡ଼ । ବିଧୁଭୂଷଣ, ପ୍ରଭାତ ନଳିନୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ସରଳା ଦେବୀ ଥିଲେ ତାଙ୍କର ମାଇଁ । ଗୁଜରାଟର ପୂର୍ବତନ ରାଜ୍ୟପାଳ ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ କାନୁନଗୋ ଥିଲେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମାମୁଁ । ଦାସଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରଜ୍ଞା ପାରମିତା ଭାରତୀୟ ବୈଦେଶିକ ସେବାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳା । ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟତମ କନ୍ୟା ଉପାଲୀ ଅପରାଜିତା ଜଣେ ଜଣାଶୁଣା ଓଡ଼ିଶୀ ଓ ଭରତନାଟ୍ୟମ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା । ପୁତ୍ର ଆଶୁତୋଷ ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ଲେଖକ । ବିଧୁଭୂଷଣ ଦାସ ସ୍ମାରକୀ ବତ୍କୃତା ୨୦୧୩ରେ ପ୍ରଥମ ବିଧୁଭୂଷଣ ଦାସ ସ୍ମାରକୀ ବତ୍କୃତା ଭୁବନେଶ୍ୱରସ୍ଥିତ ଖଣିଜ ଏବଂ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରୌଧୋଗିକୀ ସଂସ୍ଥାଠାରେ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲା । ଶଶି ଥରୁର ଏଥିରେ ବତ୍କୃତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ୨୦୧୬ରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ମାରକୀ ବତ୍କୃତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ଟାଟା କମ୍ପାନୀର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଶ୍ରୀ ଆର. ଗୋପାଳକ୍ରୀଷ୍ଣନ ।