ଦ୍ୱାରକାଧୀଶ ମନ୍ଦିର, ଅନ୍ୟ ନାମ ଜଗତ ମନ୍ଦିର, ବା ଦ୍ୱାରକାଧିଶ, ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି ଯାହାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରକାର ରାଜା ବା ଦ୍ୱାରକାଧୀଶ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଭାରତର ଥିବା ଗୁଜରାଟ ପ୍ରଦେଶରେ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଚାରି ଧାମ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଧାମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦିଆଯାଏ । ପାଞ୍ଚ ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ୭୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଅଛି ଯାହାକୁ ଜଗତ ମନ୍ଦିର ବା ନିଜ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ । ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ମନ୍ଦିର ୨୦୦୦ ପୂର୍ବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । ଏହି ମନ୍ଦିର ୧୫ଶ-୧୬ ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ ହୋଇଥିଲା ।୧୯୮୮, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମୂଳ ମନ୍ଦିରଟି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାତି ବଜ୍ରନାଭ ତିଆରି କରିଥିଲେ ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ଥିଲା । ୧୪୭୨ ମସିହାରେ ମାହମୁଦ ବେଗାଡ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ ଓ ତାହା ୧୫ଶ-୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପୁନର୍ନିମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ପବିତ୍ର ଚାରି ଧାମ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଗୋଟିଏ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଏ । ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ମନ୍ଦିର ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ତିନି ଧାମର ନାମ ରାମେଶ୍ୱରମ, ବଦ୍ରିନାଥ ଓ ପୁରୀ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ୯୮ତମ ଦିବ୍ୟ ଦେଶମ ଯାହା ବିଷୟରେ ପବିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ପୁସ୍ତକରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି । ରାଜା ଜଗତ ସିଂହ ରାଠୋର . ଏହାର ପୁନର୍ନିମାଣ କରିଥିଲେ ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୧୨.୧୯ ମିଟର ଉଚ୍ଚ । ଏହି ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଗର୍ଭଗୃହ  (ନିଜ ମନ୍ଦିର ବା ହରିଦଗର୍ଭ) ଓ ଅନ୍ତରାଳ ଥିଲା  । ସେ ଯାହାହେଉ ଏହି ମନ୍ଦିର ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ହିନ୍ଦୁ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା ଏକ ଜାଗାରେ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକା ନଗରୀ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ଥରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ଆସିଥିଲେ । ରାଜ ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କ ନବରକୁ ନେଇ ଯିବାକୁ ଋଷି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । କିଛି ଦୂର ଚାଲିବା ପରେ ରୁକ୍ମିଣୀ ଥକ୍କା ହୋଇଗଲେ ଓ କିଛି ଜଳ ଦେବାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ସେହି ସ୍ଥାନରେ କୃଷ୍ଣ ଏକ ଗର୍ତ୍ତ ଖୋଳି ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଆଣିଥିଲେ । ଦୁର୍ବାସା ଋଷି କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ରହିଯିବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ । ମନ୍ଦିରର ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଋକ୍ମିଣୀଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ଅଛି, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ । ଇତିହାସ ମହାଭାରତ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଗୁଜରାଟ ପ୍ରଦେଶର ଦ୍ୱାରକା ସହର ଏକଦା ଦ୍ୱାରକା ରାଜ୍ୟ ଥିଲା । ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ସହର କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଦ୍ୱାରକା ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ସେଠାରେ ଥିବା ପଥରର ପରୀକ୍ଷାରୁ ଏହା ଐତିହାସିକ ଜଣାଯାଏ ଓ କେତେକ ଜଳ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପଦାର୍ଥ ପରୀକ୍ଷାରୁ ତାହା ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଜଣାଯାଏ । ପୁରାତନ ବନ୍ଦର ଜଳ ପ୍ରଭାବରୁ କ୍ଷୟ ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅଣନାତି ବଜ୍ରନାଭ,କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଉଆସ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିଥିବା କଥା ହିନ୍ଦୁମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି । ୧୭୪୨ ମସିହାରେ ମାହାମୁଦ ବେଗାଡ଼ା ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଧ୍ବଂସ କରିଥିଲେ । ଚାଲୁକ୍ୟ ପଦ୍ଧତିରେ ତିଆରି ଏହି ମନ୍ଦିର ୧୫-୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୧୭ ୨୧ ମିଟର ଓ ଉତ୍ତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୨୩ 29 ମିଟର । ମନ୍ଦିର ଶିଖର ଉଚ୍ଚତା ୫୧.୮ ମିଟର । ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ୱ ପୁରାତନ ସହର ଓ ମହାଭାରତରେ ଲିଖିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ହୋଇଥିବାରୁ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାରକା ଏକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଛି । ତିନୋଟି  କୃଷ୍ଣ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ  ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଗୋଟିଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟିର ନାମ ହରିୟାଣା ପ୍ରଦେଶର  ୪୮ କୋଷ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପରିକ୍ରମା  ଓ ମଥୁରାର  ବ୍ରଜ ପରିକ୍ରମା  । ମନ୍ଦିର ଚୁଡ଼ାର ପତାକାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଚିହ୍ନ ଅଛି ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଥବା ଯାଏ ଏହି ମନ୍ଦିର ରହିବା ସୂଚନା ଦିଏ । ଦୈନିକ ୫ ଥର ପତାକା ବଦଳ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚିହ୍ନ ସମାନ ରହେ । ୭୨ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ମନ୍ଦିରର ପାଞ୍ଚଟି ମହଲା ଅଛି । ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ୭୮.୩ ମିଟର । ବିଭିନ୍ନ ରାଜ ଶାସକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ସମାନ ରହିଛି ଯାହା ଚୂନ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି । ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରେ ଗଙ୍ଗୋତ୍ରି, ଜମୁନୋତ୍ରି, ବଦ୍ରିନାଥ ଓ କେଦାରନାଥ ନାମକ ଚାରୋଟି  ଛୋଟ ଧାମ  ଅଛି । ଚାରି ଧାମରୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ନିମନ୍ତେ  ଛୋଟ ଧାମ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ମନ୍ଦିରର ମୂଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି ଯାହାକୁ  ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାର  କୁହାଯାଏ । ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦ୍ୱାରକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାର କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦ୍ୱାରରୁ ୫୬ଟି ପାହାଚ ଅଛି ଯାହା ଗୋମତୀ ନଦୀ ତୀର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଛି । ହିନ୍ଦୁ, ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ: ଏହି ତିନି ଧର୍ମରେ ଲୋକମାନେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଧର୍ମର ଲୋକ ଏହି ଚାରି ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଜୀବନରେ ଥରେ ହେଉ ପଛେ, ଚାରି ଧାମ ଯିବାକୁ ହିନ୍ଦୁମାନେ ଇଚ୍ଛା କରିଥାଆନ୍ତି । ଚାରି ଧାମର ଯାତ୍ରା ପୁରୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ ଘଡ଼ି କଣ୍ଟା ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା ହୁଏ । ସକାଳ ୬ ଟାରୁ ଦିନ ଗୋଟାଏ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ୫ଟାରୁ ରାତି ୯୩୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଖୋଲେ। କୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବା ଗୋକୁଳାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ପାଳନ ପାଇଁ ଭଲ୍ଲବ  (୧୪୭୩-୧୫୩୧) ନିୟମ କରିଥିଲେ  । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ରାଜପୂତ କନ୍ୟା ମୀରା ବାଈ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଠାକୁରଙ୍କ ଦେହରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଭାରତର ସପ୍ତ ପୁରୀ ଏହା ଗୋଟିଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମନ୍ଦିରର ଚାରି ମହଲା ଚାରି ପୀଠର ସୂଚନା ଦିଏ । ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ସଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନୀ ଚିତ୍ର ଅଛି ଓ ଶିଖରରେ ଶିବଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ମୁଦ୍ରାରେ ଥିବା ଖୋଦେଇ ଅଛି । ପୁରସ୍କାର ଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଥିବା ନିଉ ଜର୍ସିର  ପୃଥିବୀ ପ୍ରତିଭା ସଂସ୍ଥା  ୨୨ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୧ ମସିହାରେ ଏହି ଦ୍ୱାରକାଧୀଶ ଜଗତ ମନ୍ଦିରକୁ  ପୃଥିବୀର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସ୍ଥାନ  ସାର୍ଟିଫିକେଟ ଦେଇଛି ।