ମାଲିନୀଥାନ ଏକ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହା ଭାରତର ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ମନ୍ଦିର ଚୁଟିଆ ରାଜାବଂଶର ରାଜାମାନେ ତ୍ରୟୋଦଶ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ତୋଳେଇଥିଲେ । ଆଦିବାସୀ କେଚଇ-ଖାଇଟି ଦେବୀ ଆଦିବାସୀ ବୋଡ଼ୋ-କାଚାରୀ  (ବୋଡ଼ୋ-କଚାରି ଦଳ) ଲୋକଙ୍କର ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ମିଳନ୍ତି  । କେଚାଇ ଖାଇଟି ହେଉଛନ୍ତି କଚାରିସ ଦେବୀଙ୍କର ଟୁଟେଲାର ଦେବୀଙ୍କର ମନ୍ଦିର । ଚୁତିନିଆର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ହେଉଛି କେକହୟକ୍ଷତି ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେବୀ ଥିଲେ ଓ ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଦେବୀ  ତାରା  ଥିଲେ । ସ୍ଥାନ ଲିକାବଳୀ ଟାଉନର ସିୟାଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ମାଳିନୀଥାନ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାନ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ଲୋଅର ସିଆନଂ ସବଡିଭିଜନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ । ଏହା ଏକ ପର୍ବତ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାଯ ୨୧ ମିଟର ଓ ଯେଉଁଠାରୁ ସମତଳ ଭୁମି ଓ ବ୍ରହ୍ମ‌ପୁତ୍ର ନ‌ଦୀର ଭବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଥିବା ବିଦର୍ଭର ରାଜା ଭୀଷ୍ମକ ସହିତ ସେହି ସ୍ଥାନର ସମ୍ପର୍କ ହୋଇଥିଲା । ସେହି ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁ ଜାଗାର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଉଥିଲା । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଶିଶୁପାଳ ସହିତ ଋକ୍ମିଣୀଙ୍କର ବିବାହ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ନେଇଥିଲେ । ଅପହରଣ ସମୟରେ ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମକନଗରରୁ ଦ୍ୱାରକା ଯିବା ପଥରେ ମାଳିନୀଥାନ ପଡ଼ିଥିଲା । ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ । ଇତିହାସ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ତରଫରୁ ସେହି ସ୍ଥାନର ଖୋଦେଇ ଅବସାରରେ ୮ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚର ଏକ ମନ୍ଦିର ମିଳିଥିଲା । ସେହି ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ପଶୁ, ଦେବ ଦେବୀ, ଫୁଲ ଇତ୍ୟାଦି ଖୋଦେଇ ହୋଇଥିଲା । ମନ୍ଦିରର ଚାରି କୋଣରେ ଚାରୋଟି ହାତୀ ଉପରେ ସିଂହ ବସିଥିବା ଚିତ୍ର ମିଳିଥିଲା । ଗଠନ ଗ୍ରାନାଇଟ ପ୍ରସ୍ତରରେ ଐରାବତ ଉପରେ ଶିବ, ମୟୁର ଉପରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ରଥ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୂଷା ଉପରେ ଥିବା ଗଣେଶଙ୍କର ଚିତ୍ର ଅଛି । କାନ୍ଥରେ ବିଭିନ୍ନ ଭଙ୍ଗୀରେ ଥିବା ମୈଥୁନ ଚିତ୍ର ଯୋଗୁ ଏହା ତାନ୍ତ୍ରିକ ମନ୍ଦିର ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ଦିର ପଥରରେ ଖୋଦେଇ ହୋଇଛି ଯାହାକୁ ଅଶ୍ମମୟଇ   ମନ୍ଦିର ପ୍ରଣାଳୀ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ସଦୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ତମରେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର ସାଥିରେ ଅନେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥିବାରୁ ଏକ ଦଳ ଲୋକ ତାହା କରିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।