ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଇତିହାସ ପ୍ରାୟତଃ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଲମ୍ବି ଆସିଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ପାଲି ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ମହାବଂଶ, ଦୀପବଂଶ ଓ ଚୂଳ ବଂଶରେ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ରହିଛି । ଐତିହାସିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସାଧାରଣ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ମୂଳ ବାସିନ୍ଦା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଆଦିମ ଅଧିବାସୀ ଅଟନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ନିକଟରେ ହୋଇଥିବା ଖନନରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ମୂଳ ବାସିନ୍ଦାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଲୋକଙ୍କ ସହ ରହିଥିଲା । ଭାଷାଗତ ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଏକଥା ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ସିଂହଳୀ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ ଗୁଜରାଟୀ ଏବଂ ସିନ୍ଧି ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ରାଜ୍ୟ ସିଂହଳ ରାଜବଂଶଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ରାଜବଂଶର ଆକ୍ରମଣ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ହୋଇଆସିଛି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଶୋକଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହେନ୍ଦ୍ର ଏଠାକୁ ଆସିବା ପରେ ଏଠାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଆଗମନ ହୋଇଥିଲା । ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇବନ୍ ବାତୁତା ଏସୀୟ ଭ୍ରମଣରେ ଆସି ଏହି ଦ୍ୱୀପ ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ସମୟ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ମାନବ ଉପନିବେଶର ପ୍ରମାଣ ବାଲାଙ୍ଗୋଡା ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ  ବାଲାଙ୍ଗୋଡା ମଣିଷ  (ବାଲାଙ୍ଗୋଡା ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ନାମକରଣ) ପ୍ରାୟ ୧,୨୫,୦୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ଗୁମ୍ଫାରେ ରହୁଥିବା ମଧ୍ୟ-ପାଷାଣ କାଳର ଶିକାରୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ  ବାଲାଙ୍ଗୋଡା ମଣିଷ ହିଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପର କେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉଚ୍ଚଭୂମିରେ ହର୍ଟନ ସମତଳ ଭୁମି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ତପୂର୍ବ ୧୫୦୦୦ ବେଲକୁ ସେଠାରେ ଓଟ୍ ଏବଂ ବାର୍ଲୀ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା । ଏହା ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ସେତେବେଳକୁ ବାର୍ଲୀ ଏବଂ ଓଟର ଚାଷ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । ଜଣାଶୁଣା ବାଟାଡୋମ୍ବଲେନା ଏବଂ ଫା ହିଆନ୍ ଗୁମ୍ଫା ସମେତ ଏ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ରହୁଥିବା ଏହି ବାସିନ୍ଦାମାନେ ହିଁ ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରଥମ ଜଣାଶୁଣା ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରାୟ ୧୫୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ବେଳକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଇଜିପ୍ଟରେ ଡାଲଚିନି ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା ଏବଂ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଦିନଠାରୁ ଏହି ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ଇଂରାଜୀ ଯାତ୍ରୀ ତଥା କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ସାର୍ ଜେମ୍ସ ଏମର୍ସନ୍ ଟେନାଣ୍ଟ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଗାଲ୍ ସହରକୁ ହିବ୍ରୁ ବାଇବଲରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଟର୍ଶୀଶ ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭାରତୀୟ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଲଙ୍କା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରାମାୟଣ ରଚନା କରାଯାଇଥାଇପାରେ, ଏହା ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ବୌଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୀପବଂଶ ଏବଂ ମହାବଂଶରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତୀୟ ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଗମନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ଯକ୍ଷ ଏବଂ ନାଗ ବାସ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳ  'ମହାବଂଶ'  ହେଉଛି ନାଗସେନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରଚିତ ଏକ ବୈଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ । ଏହା ତତକାଳୀନ ଭାରତୀୟ ଏବଂ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଶାସକଙ୍କ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରେ  ଏହା ମଧ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ସଠିକ୍ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ଅଶୋକ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ୨୧୪ ବର୍ଷ ପରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ । ଏହା ଅନୁସାରେ, ରାଜା ବିଜୟଙ୍କ ୬୦୦ ଅନୁଗାମୀ କଳିଙ୍ଗ  (ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶା)ରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଆସିଥିଲେ  । ରାଜା ବିଜୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ପାଦ ଦେବା ପରେ ସେ ଏହାକୁ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣି  (ତମ୍ବା ପତ୍ର ପରି) ନାମ ଦେଲେ  । ଟଲେମିଙ୍କ ମାନଚିତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା  କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜକୁମାର ବିଜୟ ଜଣେ ରାଜକୁମାର ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଜଣେ ରାହକୁମାରୀ ଏବଂ ଏକ ସିଂହର ଔରସରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ  ତାଙ୍କର ବଂଶଧରମାନଙ୍କୁ ସିଂହଳୀ କୁହାଯାଏ  ତଥାପି, ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ଏଠାକାର ଲୋକମାନେ ମିଶ୍ରିତ ଜାତିର ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ଲୋକଙ୍କ ସହ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଏବେ ବି ଏକ ବିବାଦର ବିଷୟ । ମଧ୍ୟଯୁଗ ଦେବନାମ୍ପିଆ ଟିସା  (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୫୦ - ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୧୧୦)ଙ୍କର ରାଜା ଅଶୋକଙ୍କ ସହ ସୁସମ୍ପର୍କ ଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ସେହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଆଗମନ ତଥା ବିସ୍ତାର ଘଟିଥିଲା  । ଅଶୋକଙ୍କ ପୁଅ ମହେନ୍ଦ୍ର ସଙ୍ଘମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ ବୋଦ୍ଧି ବୃକ୍ଷକୁ ଜାମ୍ବୁକୋଲା  (ସମ୍ବିଲିଟୁରାଇ)କୁ ଆଣିଥିଲେ  । ଉଭୟ ଥେରାବାଦ  (ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ) ଏବଂ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ପାଇଁ ଏହି ସମୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ  ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚୋଳ ରାଜା ଏଲାରା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୧୧୫ରୁ ୧୭୬୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଶାସନ କରିଥିଲେ । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ୧୫ ବର୍ଷର ସଂଗ୍ରାମ ପରେ କଭାଣା ଟିସାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦତ୍ତୁ ଗେମୁଣୂ ତାଙ୍କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୧୭୧ ମସିହାରେ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ  ଏହା ପରେ, ପାଞ୍ଚ ଜଣ ତାମିଲ ସରଦାର ଏଠାରେ ଶାସନ କଲେ ଯାହା ପରେ ପରେ ତାମିଲ ଶାସନର ଅନ୍ତ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ତ୍ରିପିଟକ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା । ମହାସେନ୍  (୨୪-୩୦୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଥେରାବାଦକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲାଭ କଲା  । ପାଣ୍ଡୁ  (୬୨୯ ) ଏହି ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରଥମ ପାଣ୍ଡ୍ୟା ଶାସକ ଥିଲେ  । ତାଙ୍କ ରାଜବଂଶର ଶେଷ ଶାସକ ପାଲଭାସଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ମନଭାମା  (୬-୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ)ଦ୍ୱାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ  । ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିନି ଶତାବ୍ଦୀ ପାଇଁ ପାଲାଭାସ୍ ଅଧୀନରେ ରହିବା ପରେ ପାଣ୍ଡିଆ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ପୁନର୍ବାର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲେ । ପାଣ୍ଡ୍ୟାମାନେ ଅନୁରାଦପୁରା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଲୁଟ୍ କରିଥିଲେ । ତେବେ ଏହି ସମୟରେ ସଂହଳୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡ୍ୟାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ପାଣ୍ଡିଆର ମଦୁରାଇ ସହରକୁ ଲୁଟ୍ କରିଥିଲେ । ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୋଳ ବଂଶର ଉଦୟ ହେଲା ଏବଂ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଲ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବକୁ ତଡିବାକୁ ଲାଗିଲେ  କିନ୍ତୁ ୧୦୫୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ବିଜୟବାହୁ ପୁରା ଦ୍ୱୀପକୁ ପୁନଃ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ, କାଲିଙ୍ଗ ରାଜା ମାଧ, ତାମିଲ ଏବଂ କେରଳ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶାସକମାନଙ୍କ ସମୟରେ ରାଜଧାନୀ ଅନୁରାଧାପୁରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଆଡକୁ ଯାଇ କାଣ୍ଡିରେ ପହଞ୍ଚିଲା  ଆହୁରି ମଧ୍ୟ, ଜାଫ୍ନା ଏକ ପ୍ରାଦେଶିକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଉଭା ହେଲା  ପାରକ୍ରମ ବାହୁ ଷଷ୍ଠ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ ଯିଏ ସମଗ୍ର ଶ୍ରୀଲଙ୍କାକୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ଆଣିଥିଲେ  ସେ ମଧ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ଓ କଳାର ଜଣେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସକ ଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ କବିଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ କୋଟ୍ଟେକୁ ରାଜଧାନୀ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହାକି ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୟବର୍ଦ୍ଧନପୁର ନାମରେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ  (କଲମ୍ବୋର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ) ଅଟେ  । ଇଉରୋପୀୟ ପ୍ରଭାବ ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ବାଣିଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ର ହେଲା । ଏହି ଦେଶ ଚା, ରବର, ଚିନି, କଫି, ଚିନାବାଦାମ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମସଲା ରପ୍ତାନିକାରୀ ହେଲା  ପ୍ରଥମେ ପର୍ତ୍ତୁଗାଲ କଲମ୍ବୋ ନିକଟରେ ନିଜର ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କଲା  ଧୀରେ ଧୀରେ, ପର୍ତ୍ତୁଗାଲୀମାନେ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କଲେ  ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ବାସିନ୍ଦା ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଡଚ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଥିଲେ । 1730 ମସିହାରେ, ଡଚମାନେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ପୁଣି ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତ ଟିକସ ଆଦାୟ କରିଥିଲେ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୧୮୦୦ ସୁଦ୍ଧା ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନେଇଥିଲେ । ଶେଷ ରାଜ୍ୟ କାଣ୍ଡିର ରାଜା ମଧ୍ୟ ୧୭୧୪ ସୁଦ୍ଧା ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି ସମଗ୍ର ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ବ୍ରିଟିଶ ଅଧୀନସ୍ଥ ହୋଇଗଲା । ୧୯୩୦ ଦଶକରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ତୀବ୍ର ହୋଇଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ, ୪ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୪୯ ରେ, ଦେଶ ବ୍ରିଟେନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୱାଧୀନତା ଲାଭ କଲା ।