ଏକକୋଷୀ ଜୀବ, ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ କୋଷରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଥାଏ। ଏକକୋଷୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯଥା - ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକ ଏବଂ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକମାନେ ଏକକୋଷୀ ଏବଂ ବ୍ଯାକ୍ଟେରୀଆ ଓ ଆର୍କିଆ ଏହିପରି ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ। ଏକକୋଷୀ ସୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାକ୍ଜୀବ, ଏକକୋଷୀ ଶୈବାଳ, ଏକକୋଷୀ କବକ, ଇତ୍ଯାଦି। ଏକକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସର୍ବପୂରାତନ ଜୀବରୂପ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ପ୍ରାକ୍କୋଷର ଆନୁମାନିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରାୟ ୩.୮ରୁ ୪ ବୃନ୍ଦ-ବର୍ଷ-ପୂର୍ବେ ହୋଇଥିଲା। କେତେକ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟକ ଏକତ୍ର ରହି କୋଲୋନି ଗଠନ କରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ କାମ ପାଇଁ ବିକଶିତ ହୋଇନଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଜୀବମାନେ ଏକାଠି ରହନ୍ତି ସତ କିନ୍ତୁ ନିଜ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ କରିଥାନ୍ତି। ଅପରପକ୍ଷେ ସରଳତମ ବହୁକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କ କୋଷମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରଥାନ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ ବହୁକୋଷୀମାନଙ୍କର ଏକ ଏକକୋଷୀ-ଅବସ୍ଥ ରହିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ବରୂପ - ଯୁଗ୍ମକ, ବହୁକୋଷୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଜନନ ନିମିତ୍ତ ଏକକୋଷ। କିଛି ଜୀବମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଏକକୋଷୀ, ଯ଼େପରି ଡିକ୍ଟିଓଷ୍ଟେଲିଅମ୍ ଡିଷ୍କୋଇଡିଅମ୍। ତା ଛଡ଼ା କେତେକ ଏକକୋଷୀ ଜୀବ ବହୁନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ, ଯଥା- କୋଉଲେର୍ପା, ପ୍ଲାଜ୍ମୋଡିଅମ୍, ମିକ୍ସୋଗାଷ୍ଟ୍ରିଆ। ବିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପରିକଳ୍ପନା ବର୍ତ୍ତମାନର ଏକକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ପୂର୍ବରୂପ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାକ୍କୋଷମାନ ଅଟନ୍ତି। ଅବଶ୍ଯ ଜୀବନର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବେ ମଧ୍ଯ ଏକ ରହସ୍ଯ ହୋଇ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେର ବହୁ ପ୍ରଚାରିତ ଉପପାଦ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାକ୍- ଅଣୁମାନେ ହିଁ ଜୈବ-ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏବଂ ସ୍ୱ-ପ୍ରତିକରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତେଜକର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। କୋଷ ମଧ୍ଯରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ପାଇଁ କୋଷର ପ୍ରକୋଷ୍ଠିକରଣ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ଉଦାହରଣ ସ୍ବରୂପ - ଯଦି ଅଲଗା ରଖାନଯାଏ,ତେବେ ରାଇବୋଜାଇମ୍, ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରତିକାରୀ, ଭିନ୍ନ କ୍ରମ ଥିବା ରାଇବୋଜାଇମମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକରଣ କରିଦେଇପାରେ। ଏହିପରି ଥିବା ପରିକଳ୍ପିତ କୋଷମାନଙ୍କୁ ରାଇବୋକୋଷ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟିୟକ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟୀୟ ଜୀବଙ୍କଠାରେ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ବା ନ୍ଯଷ୍ଟି ପରି ଝିଲ୍ଲୀ-ବିଶିଷ୍ଟ କୋଷାଙ୍ଗ ନଥାଏ । ପ୍ରତିବଦଳରେ ସେମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟି ବୋଲି ଅଞ୍ଚଳ ରହିଥାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଡିଏନେ ରହିଥାଏ । ସୁନ୍ଯଷ୍ଟିୟକଙ୍କ ବିପରୀତ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ଯଷ୍ଟିୟକଙ୍କ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତାକାର ଗୁଣସୂତ୍ର ରହିଥାଏ । ବ୍ଯାକ୍ଟେରିଆ ବ୍ଯାକ୍ଟେରିଆ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନତମ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରୁ ଏକ ।