ଏକାନଂଶା  ସଂସ୍କୃତ:      ;   ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଓ ଯୋଗମାୟାଙ୍କର ଅସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହକାରେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ । ଏହି ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । କୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ ଓ ଏକାନଂଶା ମଥୁରାରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ଜଣାଯାଏ । ଆଉ ମଧ୍ୟ ବସୁଦେବ ଓ ରୋହିଣୀଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁଭଦ୍ରା ରୂପରେ ଏକାନଂଶା ଅବତାର ହୋଇଥିଲେ । ଶବ୍ଦ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ସଂସ୍କୃତରେ ଏକାନଂଶା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ  ଏକକ ଅଂଶହୀନ  ଓ ଏହା ଅମାବାସ୍ୟାର ଏକ ନାମ । ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଏକାନଂଶ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ସାହିତ୍ୟ ହରିବଂଶ ଆଧୁନିକ ସ୍କଲାର ଏସ ସି ମୁଖାର୍ଜୀଙ୍କର ମତରେ ହରିବଂଶ ପୁରାଣରେ ଏକାନଂଶ ଥିଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏକ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ଯାହାଙ୍କୁ ଦେବୀ ଏକାଦଶୀ କୁହାଯାଉଥିଲା । ସେ ନନ୍ଦଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବରେ ଶିଶୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କଂସ ଦାଉରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଅବତାର ହୋଇଥିଲେ । ହରିବଂଶରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଭଗିନୀ ଥିଲେ ଯାହା ଯୋଗୁ ତାଙ୍କୁ ବିମଳା ଦେବୀ ଓ ଯୋଗମାୟା ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଏ । ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତର ପୁରାଣ ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତର ପୁରାଣରେ ଗାନ୍ଧାରୀ ଭାବରେ ଏକାନଂଶଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହି ଗାନ୍ଧାରୀ କ୍ରମଶଃ ଧୃତି, କୀର୍ତ୍ତି, ପୁଷ୍ଟି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସରସ୍ୱତୀ, ଗାୟତ୍ରୀ ଓ କାଳରାତ୍ରୀଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧି ଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କର କନ୍ୟା ଥିଲେ ଏକାନଂଶ ଯାହାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ ନେଇଯାଇଥିଲେ । କଂସ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଉପକ୍ରମ କଲାବେଳେ ସେ ଦେବୀ ଯୋଗମାୟା ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲେ । ଅନ୍ୟ କେତେକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଛୋଟ ଝିଅବେଳେ ତାଙ୍କୁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ନିଆହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ସେ ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ପାଖରେ ରହୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରୁକ୍ମଣୀଙ୍କ ବିବାହ ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାହାଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ସହିତ ପଠାଯାଇଥିଲା ।