ଛାଞ୍ଚ: କାଲିଞ୍ଜର ଦୁର୍ଗ , ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ବାନ୍ଦା ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳର ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଦୁର୍ଗ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଖଜୁରାହୋଠାରୁ ୧୭.୭ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଭାରତର ବୃହତ୍ତମ ଏବଂ ଅପୂରଣୀୟ ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଇଛି । ଏହି ଦୁର୍ଗରେ ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ [ମନ୍ଦିର] ଅଛି । ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ତୃତୀୟରୁ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଗୁପ୍ତ ସମୟର ଅଟେ । ଏଠାରେ ଥିବା ଶିବ ମନ୍ଦିର ବିଷୟରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ସାଗର-ମନ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାଲ୍କୁଟା ବିଷ ପିଇବା ପରେ ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁ [ଶିବ] ତାଙ୍କ ନିଆଁକୁ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ । କାର୍ତ୍ତିକ ପୋର୍ଣିମା ଅବସରରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମେଳା ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏହି ଦୁର୍ଗଟି ଜେଜାକଭୂକ୍ତି  ଜୟଶକ୍ତି ଚାନ୍ଦେଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ଥିଲା । ପରେ ଏହା ଦଶମ  (ଦଶମ) ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ରେୱା ସୋଲାନ୍କିସ୍ ଅଧୀନରେ ରାଜପୁତଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିଲା  । ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ, ମହମୁଦ ଗଜନାଭି, କୁତବୁଦ୍ଦିନ ଆଇବାକ୍, ଶେର୍ ଶାହା ସୁରି ଏବଂ ହ୍ୟୁମାନୁ ଇତ୍ୟାଦି ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଜୟ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲେ । କାଲିଞ୍ଜର ବିଜୟ ଅଭିଯାନରେ ଶେର ଶାହା ତୋପ ଗୁଳିରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ । ମୋଗଲ ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ ସମ୍ରାଟ ଆକବର ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଏହା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଛତ୍ରସାଲ ବୁନ୍ଦେଲା ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡକୁ ମୋଗଲମାନଙ୍କଠାରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ବୁନ୍ଦେଲା ଅଧୀନକୁ ଆସିଲା ଏବଂ [ଛତ୍ରସାଲ ବୁନ୍ଦେଲା] ଏହାକୁ ଅଧିକାର କଲେ । ପରେ ଏହା ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆସିଲା । ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହାକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଐତିହାସିକ ଐତିହ୍ୟ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ, ଏହି ଦୁର୍ଗ ଭାରତର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗର ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଅଧୀନରେ ଅଛି । ଭୌଗଳିକ ସ୍ଥିତି ଛାଞ୍ଚ:ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ ଯେଉଁ ପର୍ବତ ଉପରେ କାଲିଞ୍ଜର ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ତାହା ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ବିନ୍ଧ୍ୟାଞ୍ଚଳ ପର୍ବତ ରେଞ୍ଜର ଏକ ଅଂଶ । ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନଠାରୁ ୧୨୦୩ ଫୁଟ  (୩୬୭ ମିଟର) ଉଚ୍ଚତାରେ ଏହା ସମୁଦାୟ ୨୧,୩୩୬ ବର୍ଗ ମିଟର ଉପରେ ନିର୍ମିତ  । ପର୍ବତର ଏହି ଅଂଶ ୧୫୫୦ ମିଟର ଚଉଡା ଏବଂ ୬-୮ କିଲୋମିଟର ଉପରେ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହାର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ  "କାଲିଞ୍ଜରି ପାହାଡ"  ଅଛି ଯାହା ଆକାରରେ ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚତା ସହିତ ସମାନ । କାଲିଞ୍ଜର ଦୁର୍ଗର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୬୦ ମିଟର । ଏହା ମାୟା ପର୍ବତ, ଫତେହଗଞ୍ଜ ପର୍ବତ, ପାଥର୍ କଛାର ପର୍ବତ, ରସିନ୍ ପର୍ବତ, ବୃହସ୍ପତି କୁଣ୍ଡ ପର୍ବତ ଇତ୍ୟାଦି  "ବିନ୍ଧ୍ୟାଞ୍ଚଳ ପର୍ବତ" ର ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ବଡ଼ ପଥରରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପ୍ରବଳ ଉତ୍ତାପ ଅଛି ଏବଂ ଲୋ ଚାଲିଥାଏ । ଶୀତ ସମୟ ସକାଳେ ୨-୩ ଘଣ୍ଟା ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଅଧିକ ଶୀତ ଥାଏ । ଡିସେମ୍ବର ଏବଂ ଜାନୁଆରୀ ମାସ ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ଶୀତଳ । ଅଗଷ୍ଟ ଏବଂ [ସେପ୍ଟେମ୍ବର] ମାସଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷା ଋତୁ ଅଟେ ଏହା ମୌସୁମୀରୁ ଭଲ ବୃଷ୍ଟିପାତ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ ହେଉଛି ବାଗୈ, ଯାହା ବର୍ଷା ଋତୁରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଏହା ପର୍ବତଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧ ମାଇଲ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ପନ୍ନା ଜିଲ୍ଲାର କୌହାରୀ ନିକଟ ବୃହସ୍ପତି କୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ କାମାସିନରେ ଯମୁନା ନଦୀରେ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ । ଏଥିରେ ମିଳିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ଛୋଟ ନଦୀ ହେଉଛି ବାଳଗଙ୍ଗା । ଇତିହାସ ପ୍ରାଚୀନ ପୌରାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ କାଲିଞ୍ଜର  (କାଲଞ୍ଜର) ଶବ୍ଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁର୍ଗର ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ସ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣା ପଡିନାହିଁ  । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଚାନ୍ଦେଲ ରାଜବଂଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଚନ୍ଦ୍ର ଭର୍ମାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯଦିଓ କେତେକ ଐତିହାସିକ ବିଶ୍ବାସ କରନ୍ତି ଯେ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ - ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଏହାର କିଛି ଫାଟକ ଔରଙ୍ଗଜେବଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ । ପାରସ୍ୟ ଐତିହାସିକଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀ  "ଫିରିଷ୍ତା" , କାଲିଞ୍ଜର ନାମକ ଏହି ସହର କେଦାର ନାମକ ଜଣେ ରାଜାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା [୭ମ ଶତାବ୍ଦୀ]ରେ କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଚାନ୍ଦେଲ ଶାସନରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା । ଚାନ୍ଦେଲା ସମୟର କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦୁର୍ଗଟି ଚାନ୍ଦେଲା ରାଜାଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଚାନ୍ଦେଲା ଶାସକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା  " କାଲିଞ୍ଜରାଧିପତି " " କାଲିଞ୍ଜରର ରାଜା "  ଆଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଏହି ଦୁର୍ଗର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଆକ୍ରମଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି ଦୁର୍ଗ ଉପରେ ଆଧିପତ୍ୟ ହାସଲ କରିବାକୁ ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶର ମୁସଲମାନ ଶାସକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଆକ୍ରମଣ ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଗୋଟିଏ ଶାସକରୁ ଅନ୍ୟ ଶାସକକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛି । କିନ୍ତୁ କେବଳ ଚାନ୍ଦେଲା ଶାସକମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ, କୌଣସି ରାଜା ଏହା ଉପରେ ଅଧିକ ସମୟ ଶାସନ କରିପାରି ନାହାଁନ୍ତି । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଭ୍ରମଣରେ  ବୌଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟ ରେ ମଧ୍ୟ କାଲିଞ୍ଜର ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ  (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୬୩-୪୮୦) ସମୟରେ ଏହା ଚେଡି ରାଜବଂଶଦ୍ୱାରା ଶାସିତ  । ଏହା ପରେ, ଏହା ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ଆସି ବିନ୍ଦୁ-ଅଟଭି ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା । ଏହା ପରେ, ସୁଙ୍ଗ ରାଜବଂଶ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁ ରାଜବଂଶ କିଛି ବର୍ଷ ଶାସନ କଲେ । ଏହା ପରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ବର୍ଦ୍ଧନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ରହିଲା । ଗୁଜରର ପ୍ରତିହାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଏହା ଆସିଲା ଏବଂ ନାଗଭଟ୍ଟ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା । ଚାନ୍ଦେଲା ଶାସକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ରାଜା ଥିଲେ । ସେହି ସମୟର ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁସ୍ତକ କିମ୍ବା ଲେଖାରେ କାଲିଞ୍ଜର ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ୨୪୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଏହା ହୈହୟ ବଂଶ କୃଷ୍ଣରାଜଙ୍କଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୋଇଥିଲା । ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନାଗଙ୍କ ନିୟମ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯିଏ ନୀଲକାନ୍ତ ମହାଦେବଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ଏହା ପରେ, ଗୁପ୍ତ ରାଜବଂଶ ନିୟମ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ଜେଜାକଭୂକ୍ତି  (ଜୟଶକ୍ତି ଚାନ୍ଦେଲ) ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ଥିଲା  । ଏହା ଏଠାରେ ଚାନ୍ଦେଲ ଶାସକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସପ୍ତମରୁ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସିତ ହୋଇଥିଲା । ଚାନ୍ଦେଲ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ, ମହମୁଦ ଗଜନାଭି, କୁଟବୁଦ୍ଦିନ ଆଇବାକ, ଶେର ଶାହ ସୁରି ଏବଂ ହ୍ୟୁମାନୁଦ୍ୱାରା କାଲିଞ୍ଜର ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଜିତିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲେ । ୧୦୨୩ ମସିହାରେ ମହମୁଦ ଗଜନାଭି କାଲିଞ୍ଜର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଏଠାରେ ଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ଲୁଟି ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁର୍ଗର ଅଧିକାର ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ମୋଗଲ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ବାବର ଇତିହାସର ଏକମାତ୍ର କମାଣ୍ଡର ରହିଆସିଥିଲେ, ଯିଏ କି ୧୫୨୬ ମସିହାରେ ମୱାଟପାଟୀରୁ ଫେରି ରାଜା ହାସନ ଖାନ ଦୁର୍ଗ ହାସଲ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ରଖିପାରି ନଥିଲେ । ଶେର ଶାହା ସୁରୀ ଜଣେ ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁର୍ଗର ଅଧିକାର ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁର୍ଗର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଚାନ୍ଦେଲଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ୨୨ ମଇ ୧୫୪୫, ଉକା ନାମକ ଏକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର  (ତୋପ)ରୁ ଗୁଳି ଚଳାଇ ଦୁର୍ଗ ସହିତ ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇ ସୁରି ଉପରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା , ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ  । ୧୫୬୯ ମସିହାରେ ଆକବର ଏହି ଦୁର୍ଗ ଜିତି ଏହାକୁ ବିରବଲଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କଲେ । ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ବାବୁର ଏବଂ ଆକବର ଇତ୍ୟାଦିଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରୟାସର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ବାବୁର୍ନାମା, ଆଇନ୍ ଆକବରୀ ଇତ୍ୟାଦିରେ ମିଳିଥାଏ । ବିରବଲ ଏହି ଦୁର୍ଗ ପରେ ବୁଣ୍ଡେଲ ରାଜା ଛତ୍ରସାଲ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ହେଲେ । ଏହା ପରେ ପନ୍ନା, ହାର୍ଦ୍ଦିକ ଶାହାର ଶାସକ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ଏହି ଦୁର୍ଗ 1712 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ଏହି ଦୁର୍ଗର ଅନେକ ଅଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଦେଇଥିଲେ। ଦୁର୍ଗର କ୍ଷୟକ୍ଷତିର ଲକ୍ଷଣ ଏହାର କାନ୍ଥ ଏବଂ ଭିତରର ଖୋଲା ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ବାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ, ଏହାର ବ୍ରିଟିଶ କଣ୍ଟିଜେଣ୍ଟର ଅଧିକାର ଥିଲା । ଭାରତର ସ୍ବାଧୀନତା ହାସଲ କରିବା ସହିତ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆସିଥିଲା । ଆଧାର ବାହ୍ୟ ଆଧାର                                 ୟୁ-ଟବ୍‌ରେ               ।