କନ୍ନିଆ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ଯାହାକି ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ତ୍ରିଙ୍କୋମାଳିରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଥିରେ ସାତଟି ଝରଣା ବା କୂଅ ଅଛି ଯାହାକି ବର୍ଗାକାର । ପ୍ରସ୍ରବଣର ତଳ ସହିତ ୩-୪ ଫୁଟ ଗଭୀର ଏହି କୂଅଗୁଡ଼ିକର ନିମ୍ନତମ ସ୍ତର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟମାନ । ଯଦିଓ କୂଅଗୁଡିକର ଜଳ ତାପମାତ୍ରା ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ, ତେବେ ଗୋଟିଏରୁ ଅନ୍ୟର ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଫରକ ନଗଣ୍ୟ ବା ସାମାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଜଣା ପଡିଛି । କୂଅଗୁଡିକରେ ପାଣିର ପରିମାଣ ବହୁତ ବେଶୀ ନୁହେଁ, ଯେପରିକି ୧୦ରୁ ୧୨ ବାଲ୍‌ତି ପାଣି ବାହାର କରିଦେଲେ ଝରଗୁଡ଼ିକର ପାଣି ସରିଯାଏ । ଇତିହାସ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବୌଦ୍ଧମଠର ପୁରାତନ ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି । ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ଯେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଗୃହଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ସେହି ସ୍ଥାପତ୍ୟକୃତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ୯ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୧୧ରେ, ସରକାରୀ ଗେଜେଟ ସଂଖ୍ୟା ୧୭୨୩ ଜାରି ପୂର୍ବକ ଏହି ସାତୋଟି ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ରବଣ, ଚୈତ୍ୟ ମାଉଣ୍ଡ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଧ୍ୱଂସାବଶେଷକୁ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ସରକାର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂରକ୍ଷିତ ସ୍ମାରକୀ ଭାବରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ । ସମ୍ପ୍ରତି ଅନୁରାଧାପୁର ସମୟର ଏକ ସ୍ତୂପ ଏବଂ ପ୍ରଥମ କିମ୍ବା ଦ୍ୱୀତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ .ର ଏକ ଲେଖା ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ପ୍ରତି ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନରୁ ମିଳିଥିଲା । ଏହି ଲେଖାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ନିକଟସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାଞ୍ଚଟି ଜଳ କୁଣ୍ଡର ଜଳ ଏକ ମନ୍ଦିରରେ ରହୁଥିବା ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଥିଲା । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଉକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସୂଚନା ବୋର୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ, ତ୍ରିଙ୍କୋମାଲିରେ କନ୍ନିଆ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣ ରାଜା ରାବଣ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ରାଜା ରାବଣ ଖଣ୍ଡାଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଆଘାତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ଅନେକ ଝରଣା ନିର୍ଗତ ହୋଇଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁଲାଭ କରିଥିବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଧାର୍ମିକ ହିନ୍ଦୁ ରୀତିନୀତି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ତାମିଲମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ । ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଲୋକ ସଂଗୀତ ତଥା ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସ୍ଥଳ ହିନ୍ଦୁ ମହାପୁରୁଷ ରାମାୟଣର ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ପ୍ରଚଳିତ ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ରାବଣ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମା କୋନେଶ୍ୱରମ୍ ମନ୍ଦିର ଏବଂ କନ୍ନିଆ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣରେ ହିନ୍ଦୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମା ଅସୁସ୍ଥ ଥିବାବେଳେ ରାବଣ କୋନେଶ୍ୱରାମଙ୍କ ମନ୍ଦିର ହଟାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ରାବଣ ବିଶାଳକାୟ ପଥରସବୁ ଦୋହଲାଇଦେବା ବେଳେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ରାବଣଙ୍କ ହାତରୁ ଖଣ୍ଡା ଖସିପଡିଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ରାବଣର ମା ଏହି ଖବର ଶୁଣିଲେ, ରାବଣର ଅମଙ୍ଗଲ ଅନୁମାନ କରି ସେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ରାବଣ ଫେରି ଆସିବା ପରେ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ମା ଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିବାର ଦେଖି ନିରାଶ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମାତାର ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବା ପାଇଁ, ରାବଣ ଖଣ୍ଡାଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ହାଣି ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ସବୁ ସ୍ଥାନ ହିଁ ଏହି କନ୍ନିଆ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣର ସ୍ରୋତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି । ମହାଭାରତ, ହିନ୍ଦୁ ମହାକାବ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ଯେ, ଏହି ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେସ୍ଥିତ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ବେଳାଭୂମି ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଉମାଙ୍କ ବର ତଥା ତିନି ଜଗତର ପୂଜ୍ୟ ଶିବଙ୍କର ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଅଟେ । ଉପମହାଦେଶର ସମସ୍ତ ଲୋକ ତଥା ଦେବ ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ନଦୀ, ମହାସାଗର ଏବଂ ପର୍ବତଦ୍ୱାରା ଦେବ ଦେବ ମହାଦେବ ଏଠାରେ ପୂଜିତ ବୋଲି ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହା ଜାରି ରହିଛି ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ପାଣ୍ଡିଆନ୍ ରାଜ୍ୟ ତଥା ତାମିରାପର୍ଣ୍ଣି ଦ୍ୱୀପ  (କୁଡିରାମଲାଇ)ର କନ୍ୟାକୁମାରୀଙ୍କ ପରେ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୋନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଏବଂ କନ୍ନିଆ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ  । ବିଶ୍ୱସ୍ସ ରହିଛି ଭକ୍ତ ଏବଂ ପୂଜକମାନେ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରିବାଦ୍ୱାରା ପୂଣ୍ୟ ଲାଭ ହୋଇଥାଏ । ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକକଥା ଅନୁଯାୟୀ, କନ୍ନିଆ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣ ରାମାୟଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ରାବଣ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଉପସାଗର  (ତ୍ରିନକୋମାଲି) ନିକଟରେ ଥିବା ଏହି ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସବଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମ ଲିଖିତ ଆଧାର ରାମାୟଣରେ ହିଁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା  ।