ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ଶିବ ଏବଂ ପାର୍ବତୀଙ୍କ  (ଦେବୀ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ଉମା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା) ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଉଭୟ ନାରୀ ପୁରୁଷ ଥିବା ରୂପ  । ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପକୁ ଅଧା ପୁରୁଷ ଏବଂ ଅଧା ମହିଳା ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି ଓ ସମାନ ଭାବରେ ମଝିରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି । ଡାହାଣ ଅଧା ସାଧାରଣତଃ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଶିବ ଓ ତାହା ତାଙ୍କର ପାରମ୍ପାରିକ ଗୁଣକୁ ଚିତ୍ରଣ କରେ । ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ମୂର୍ତ୍ତିସବୁ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୁଶାଣ ଶାସନ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳିଥିଲା । ଏହାର ସଂକେତକଳା ବିକଶିତ ହୋଇ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା । ପୁରାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିମାନ୍ୟାସ ଚୁକ୍ତି ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରର ପୁରାଣ ଏବଂ ସଂକେତକଳା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ସମଗ୍ର ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ପ୍ରତିମାନ୍ୟାସ ରୂପରେ ରହିଛି । ତେବେ ଖୁବ କମ ମନ୍ଦିର କେବଳ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମର୍ପିତ । ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପୁରୁଷ ଏବଂ ନାରୀ ଶକ୍ତିର  (ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି) ସଂଶ୍ଲେଷଣକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ  । କିଛି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଏହା ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିଳା ନୀତି ଶକ୍ତି କିପରି ତାଙ୍କର ପୁରୁଷ ନୀତି ଶିବଠାରୁ ଅଭିନ୍ନ ତାହା ସୂଚୀତ କରିଥାଏ । ଆଉ ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତୀକ । ପ୍ରତିମାନ୍ୟାସ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସଂକେତକଳା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକାଂଶ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ରଚିତ ଶିଳ୍ପରତ୍ନ, ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଏବଂ ଆଗମ ପାଠ୍ୟରେ  (ଯଥା ଅଂଶୂମଦଭେଦଗମ, କାମିକାଗମ, ସୁପ୍ରେଦାଗମ ଏବଂ କରଣଗମ) ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରର ପ୍ରତିମାନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି  । ଶରୀରର ଡାହାଣ ଉଚ୍ଚ ପାର୍ଶ୍ୱ ସାଧାରଣତଃ ପୁରୁଷ ଶିବ ଏବଂ ବାମ ହେଉଛି ମହିଳା ପାର୍ବତୀ । ଶକ୍ତି ପଥରେକିଛି ବିରଳ ଚିତ୍ରରେ ନାରୀକୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରି ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରତିମାରେ ସାଧାରଣତଃ ଚାରି, ତିନି କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବାହୁ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ୱଚିତ ଆଠଟି ବାହୁ ସହିତ ଚିତ୍ରିତ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ । ତିନୋଟି ବାହୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାର୍ବତୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବାହୁ ଅଛି, ଯାହା ମୂର୍ତ୍ତିରେ କମ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାଏ ।