ପାଟଳିପୁତ୍ର  ( : ), ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିହାରର ରାଜଧାନୀ ପାଟଣା ନିକଟରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସହର ଥିବା ସ୍ଥାନ  । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 490 ମସିହାରେ ମଗଧ ରାଜା ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଏହାକୁ ଏକ ଦୁର୍ଗ ଭାବରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୁଳରେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ଆଧୁନିକ ପାଟଣା ସହରର ଉପକଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶ୍ରୂତ ଅଞ୍ଚଳ ରେପ୍ରତ୍ନତାତ୍ୱିକ ଖନନ କରାଯାଇ ଏହି ପୁରାତନ ପାଟଳିପୁତ୍ର ସହରର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଅନାବରଣ କରାଯାଇଛି । 20 , . ବ୍ୟୁପତ୍ତି ଏହି ନାମ  " ପାଟଳି" ର ଅର୍ଥ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଧାନ ଓ  "ପୁତ୍ର " ର ସମ୍ମିଶ୍ରଣରେ ହେଇଥିଲା । ଆଉ ଏକ ବ୍ୟୁପତ୍ତି ପ୍ରଣାଳୀ କୁହେ ଯେ ଏହା ଏକ ବୃକ୍ଷୀର ନାମ ଅନୁସାରୀ ହେଇଥିଲା । .ପୁଣି ଏକ ପ୍ରଣାଳୀରେ କୁହା ଯାଏ ଯେ ଏହା ରାଜା ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ କନ୍ୟା ପାତାଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିସାବରେ ନମିତା ହେଇଥିଲା । . କିଛି ବୁଦ୍ଧିଜୀବିଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଏହା ପଟାଳି ସହରର ନାମର ଅପଭ୍ରଂଶ । ଇତିହାସ ବୌଦ୍ଧ ଲିପି ଆଗରୁ ପାଟଳିପୁରର ନାମର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ନାହି । ବୌଦ୍ଧ ଲିପିରେ ଏହା ପାଟଲିଗ୍ରାମ ନାମରେ ଲିଖିତ ରହିଛି । ତେବେ ଅଞ୍ଚଳର ମୁଖ୍ୟ ସହର ତାଲିକାରେ ତାହାର ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ କାଳ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ସହର ନିର୍ମିତ ହଉଥିବା କଥାର ଲେଖା ରହିଛି । ତେବେ ପୁରାତାତ୍ୱିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପାଟଳିପୁତ୍ରର ଉନ୍ନୟନ 3 ୟ ବା 4ର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀ ଆଗରୁ ହେଇନଥିବା ଜଣା ପଡେ । . ତେବେ ଗ୍ରୀକ ପରିବ୍ରାଜକ ମେଘାସ୍ଥିନିସ ତାଙ୍କର ଭ୍ରମଣ ପୁସ୍ତକ ଇଣ୍ଡିକାରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 303 ମସିହାରେ ପଟାଳିପୁତ୍ର ଏକ ସହର ଥିଲା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ପାଟାଳିପୁତ୍ର ସହର ହରିୟାଙ୍କା ଶାସକ ବିମ୍ବୀସାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏକ ଗ୍ରାମକୁ ସୁଦୃଢୀକରଣଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହେଇଥିଲା ନନ୍ଦା , ମୌର୍ଯ୍ୟ , ଶ୍ରୁଙ୍ଗ , ଗୁପ୍ତା ଓ ପଲାସ ବଂଶୀୟ ରାଜାମାନେ ପାଟଳିପୁତ୍ରକୁ ସେମାନଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଗଙ୍ଗା , ଗନ୍ଧକ ଓ ସୋନା ନଦୀର ସାଙ୍ଗମା ସ୍ଥଳରେ ଏହା ରହି ଏକ ଜଳ ଦୁର୍ଗ ଭାବରେ ଥିଲା । ଏହି ଜଳ ମାର୍ଗରେ ବ୍ୟବସାୟ ମଧ୍ୟ ହଉଥିଲା । ଇଣ୍ଡୋ - ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି ସେହି ସମୟରେ ବାଣିଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥଳ ଥିଲା । . ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ଅଶୋକଙ୍କ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ କାଉନ୍ସିଲ ସ୍ଥାପିତ ହେଇଥିଲା । ସେମାନେ ଓ ଜୈନ ଓ ଭ୍ରାହମଣିକ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ପାଟଳିପୁତ୍ର ଆଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉଦୟଭଦ୍ରଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେଇଥିବାର ଦାବି କରନ୍ତି । ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ଭ୍ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ରାଜୁତି ସମୟରେ ଏହା ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ସହର ଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏଠାରେ ଜଣ ସଂଖ୍ୟା 150,000ରୁ 400,000 ଥିବାର କୁହ ଯାଇଥିଲା । ସହରର ଆୟତନ 25.5 ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା ଓ ଏହା ସାମନ୍ତରିକ କ୍ଷେତ୍ର ପରି ଆକାରରେ ଥିଲା । ଏହାର ପ୍ରାଚୀରରେ 64ଟି ଗେଟ ଥିଲା । ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଶୋକଙ୍କ ସମୟରେ ଏହା ସମବୃଦ୍ଧିର ଶିଖରରେ ରହିଥିଲା । ଏହି ବିଷୟରେ ଗ୍ରୀକ ପରିବ୍ରାଜକ ମେଘସ୍ଥିନିସ ତାଙ୍କର  " ପଲିବୋଥ୍ରା " ରେ ଲେଖିଥିଲେ । ଅଶୋକଙ୍କ ମହଲ ପ୍ରାଚୀନ ପେର୍ସେପୋଲିସ ମହଲର ଅନୁକରଣରେ ନିର୍ମିତ ହେଇଥିବାର ଜଣାଜାଏ । . ଏହି ମହଲ ଓ ପ୍ରାଚୀରରେ ଗ୍ରୀକ ଶୈଳୀର ନିର୍ମାଣ ଦେଖା ଯାଏ । . ପରବର୍ତୀ ବଂଶ ମାନଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଏ ଏହି ସହର ବୌଦ୍ଧ କେନ୍ଦ୍ର ରହିବା ସହ ଗୁପ୍ତା ବଂଶ , ପାଲ ବଂଶର ରାଜଧାନୀ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା । ଚୀନର ପରିବ୍ରାଜକ କ୍ଷୁଅଞ୍ଜଙ୍ଗଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ସମୟରେ ଏହି ସହର ଦ୍ୱଂଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଯାଇଥିଲା । ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୁସଲିମ ଆକ୍ରମଣ ବେଳେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ ଦ୍ୱଂଶ ହେଇଯାଇଥିଲା । ପରେ ଶେର ଶାହ ସୂରୀ ପଟାଳିପୁତ୍ରକୁ ଅଧୁନା ରହିଥିବା ପାଟଣା ନାମ ଦେଇ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରି ତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀ କରିଥିଲେ ।  , . ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅନେକ ସ୍ଥାନ ଖନନ କରାଯାଇ ବହୁ ମୂଲ୍ଯବାନ ପୁରତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପଦ ଅଣନାବରଣ କରା ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆହୁରି ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ଖନନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । କାଳ କ୍ରମେ ସେ ସବୁର ଖନନ ହେଲେ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ଉପରେ ଆହୁରି ଆଲୋକପାତ ହେଇ ପାରିବ । ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ସହର 1.5 ମାଇଲ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ 9 ମାଇଲ ଦୀର୍ଘ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ସହର ଚାତତୁପରଶ୍ୱରେ କାଷ୍ଠା ନିର୍ମିତ ପ୍ରାଚୀର ଥିବାର ଜଣା ଯାଏ ।ତେବେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ଏହି କାଷ୍ଠା ନିର୍ମିତ ପ୍ରାଚୀର ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବାହାରେ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରାଚୀର ଅଦ୍ୟାବଧି ପାଇ ନାହାନ୍ତି । . ପାଟଳିପୁତ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଖନନ କୁମହାର ବୁଲାନ୍ଦି ବାଗ ଆଗମ କୁଆ ଗୋଲଘର ଗାଏଘାତ ଗୁରୁଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାଲେରି ପୁନଶ୍ଚ ଦେଖଣା ଆଧାର ସ୍ରୋତ ,.  (1988), , : , 81-208-0465-1 { }:  