ଭାରତୀୟ ପୂଜାବିଧିରେ ମଥାରେ ଅଙ୍କିତ ହେଉଥିବା ଏକ ଚିହ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ମତରେ ଦ୍ୱୀଜ  (ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ) ତିଳକ ନଲଗାଇଲେ ତାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ବୋଲାଯାଏ ତିଳକ ସର୍ବଦା କପାଳର ଦୁଇ ଭ୍ରୁଲତା ମଝି ସ୍ଥାନ ଆଜ୍ଞା ଚକ୍ର ଉପରେ ଅଂକନ କରାଯାଏ ଏହାକୁ ଚେତନାକେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ତିଳକ   :     ସାଧାରଣତଃ କପାଳରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ବେଳେବେଳେ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ଯଥା ଛାତି, ହସ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବସରରେ ଏହାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଆଭୁଷଣ ସହ ଧାରଣ କରାଯାଏ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ଦୈନିକ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ଏହି ସିନ୍ଦୁର ଓ ଚନ୍ଦନ ମିଶ୍ରଣ ଯୁକ୍ତ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବଣକୁ ବିଜୟ ଉତ୍ସବରେ ପହଞ୍ଛିବା କ୍ଷଣି ବିଜୟୀଙ୍କ ମଥାରେ ଲଗାଯାଇ ସ୍ୱାଗତ କରାଯାଏ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଏହାକୁ ନାସା ଅଗ୍ରରୁ ମସ୍ତକ କେଶ ଆରମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କପାଳରେ ଲମ୍ବ ଭାବେ ଅଙ୍କନ କରନ୍ତି ଏହାକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର କୁହନ୍ତି ମଝିରେ ଏକ ଦ୍ୱାର ଏହା ଛେଦିତ ହୋଇଥାଏ ଦେଉଳମାନଙ୍କରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏହି ତିଳକ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଚନ୍ଦନ ଗୁଣ୍ଡରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦ୍ରବଣରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଆଉ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତିଳକ ଶୈବମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏହାକୁ ରୁଦ୍ର ତିଳକ ବା ତ୍ରୀପୁଣ୍ଡ୍ର କୁହନ୍ତି ଏହାର ତିନୋଟି ଭୂମି ସମାନ୍ତର ରେଖା ଏବଂ ଏକ ଲମ୍ବ ରେଖା ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ଗୋଲେଇ/ ବୃତ୍ତ ଥାଏ ଏହା ଚିତାଗ୍ନିର ପାଉଂଶରୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଏହି ପ୍ରକାର ତିଳକର ଅତି ପ୍ରାଚୀନତା ଅଛି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଧାରଣ କରାଯାଉଥିବା ତିଳକ ସହ ଏହାର ସାମଞ୍ଜସା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଶାକ୍ତମାନେ ରକ୍ତ ହଳଦୀ ଓ ସିନ୍ଦୁରରେ ମିଶ୍ରିତ ଏକ ଲାଲ କୁଙ୍କୁମ କପାଳରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି ବିନ୍ଦି ଓ ତିଳକ ସହ ସମ୍ପର୍କ ତିଳକ, ବିନ୍ଦି ସହ ଅନେକ ମାତ୍ରାରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଛି କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟା ଯାକ ଏକା ପ୍ରକାରର ନୁହେଁ କିଛି ବିଶ୍ୱାସ ଆଧାରରେ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଏକ ତିଳକ ଏକ ଓଦାଳିଆ ଆମିଶ୍ରଣ ବା ଶୁଖିଲା ଗୁଣ୍ଡ ଏବଂ ବିନ୍ଦି ଏକ ଅଳଙ୍କାର ବା ଓଦାଳିଆ ମିଶ୍ରଣରେ ତିଆରି ଏକ ତିଳକ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ, କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ସ୍ୱାଗତ, ବିଜୟ ଉତ୍ସବ ଆଦିରେ ଲଗାଯାଏ ବିନ୍ଦି ବିବାହ ଆଦିରେ ସଜବାଜ ଅର୍ଥରେ ଲଗାଯାଏ ଏକ ତିଳକ ଶରୀରର ୧୨ଟି ସ୍ଥାନ (ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ଗଳା, ବାହୁ,ଛାତି, ପାକସ୍ଥଳି, କବନ୍ଧ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱ ଏବଂ କାନ୍ଧ )ରେ ଲଗାଯାଇ ପାରେ ବିନ୍ଦି କେବଳ ଆଖି ଦୁଇଟି ମଝିରେ ଲଗାଯାଏ ସାଧାରଣତଃ ବିନ୍ଦି ମହିଳାମାନେ ଲଗାଇଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ତିଳକ ଉଭୟ ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷ ଲଗାଇଥାନ୍ତି ଶବ୍ଦ ପ୍ରକାରୀକରଣ ଟିକିଲି, ଟିକା,ଶୀଥର ହାର ହିନ୍ଦୀରେ ତିଲକ, ସଂସ୍କୃତ:   ; : [   ]  ନେପାଳ ଓ ବିହାରରେ ଟିକା /         , ଅବିର ଓ ଚାଉଳରୁ ତିଆରି ଏକ ମିଶ୍ରଣ ଟିକା ସାଧାରଣତଃ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ବୃଦ୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଏକ ଥରରେ ତଳୁ ଉପର ଆଡ଼କୁ କପାଳରେ ଲଗାଯାଏ ଫଟୋ ସମୂହ ଅଧିକ ଦେଖନ୍ତୁ ବିନ୍ଦୁ ତିଳକ  (ବୈଷ୍ଣବ) ଚନ୍ଦନ ବିଭୂତି ଆଧାର ,  (1997). 978-81-208-1467-7. { }:    , .  (1981). :  . , .  (1984). 978-0-88920-158-3. { }:    ,  (1999).  "                     "    . 28 2016. { }: 