ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ କିମ୍ବା ପୁଷ୍କର ସରୋବର  (ସଂସ୍କୃତ: ପୁଷ୍କର-ସରୋବର) ରାଜସ୍ଥାନସ୍ଥିତ ଅଜମେର ଜିଲ୍ଲାର ପବିତ୍ର ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ହ୍ରଦ ଅଟେ  । ଏହା ଏକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଅଟେ । ପୌରାଣିକ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ଏହି ହ୍ରଦର ନିର୍ମାଣ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କରିଥିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ହ୍ରଦ ନିକଟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି । ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦରେ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା  (ଅକ୍ଟୋବର-ନଭେମ୍ବର) ମାସରେ ପୁଷ୍କର ମେଳା ହୋଇଥାଏ ଯେଉଁଠାକୁ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଆସିଥାନ୍ତି ତଥା ସ୍ନାନ କରନ୍ତି  । ଏହି ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରିବାଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚର୍ମର ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତ୍ୱଚା ସଫା ସୁତୁରା ହୋଇଯାଏ । ହ୍ରଦ ପାଖାପାଖି ୫୦୦ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରସ୍ଥିତ ହୋହିଛି । ଏହି ହ୍ରଦ ରାଜସ୍ଥାନର ଅଜମେର ନଗରଠାରୁ ୧୧ କିମି ଉତ୍ତରରେସ୍ଥିତ ରହିଛି । ପୌରାଣିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦର ନିର୍ମାଣ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କରିଥିଲେ । ଏଥିରେ ୫୨ଟି ସ୍ନାନ ଘାଟ ରହିଛି । ଏହି ଘାଟି ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବରାହ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଗବ ଘାଟ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପାସନା କରନ୍ତି । ପୁଷ୍କରକୁ ଆସୁଥିବା ଲୋକ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରିଥାନ୍ତି । ଭୂଗୋଳ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ, ଯାହାର ଚାରିପଟେ ପୁଷ୍କର ସହର ବିକଶିତ ହୋଇଛି, ରାଜସ୍ଥାନର ଅରାବେଳୀ ଶ୍ରେଣୀ ପାହାଡ଼ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ଅଜମେର ଜିଲ୍ଲାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଛି ।  "ନାଗ ପର୍ବତ"   (ସର୍ପ ପର୍ବତ) ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିବା ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଖଳ ହ୍ରଦକୁ ଅଜମେରଠାରୁ ଅଲଗା କରିଅଛି  । ଘାଟୀ ଅରାବଳୀ ପର୍ବତର ଦୁଇ ସମାନନ୍ତର ପର୍ବତମାଳା 650 856  2,133 2,808  ର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ଚାଲୁଅଛି । 14  (8.7 ) ଅଜମେରଠାରୁ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୃତିମ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ ତିନି ଆଡୁ ମରୁଭୂମି ଓ ପାହାଡ଼ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଛି  । ଏହି ହ୍ରଦକୁ ଭାରତରେ ହ୍ରଦର ବର୍ଗିକରଣ ସୂଚୀ ପରି  "ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ"  ରୂପେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଇଛି । ଇତିହାସ ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦର ଇତିହାସ ବିସି ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀର ଅଟେ ।   , ଛିଦ୍ରକ ରୂପେ ଗ୍ରୀସ ଓ କୃଷଣ ପଇସା ଏହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହ୍ରଦରେ ମିଶି ଯାଇଥିଲା । ସାଞ୍ଚୀରେ ମିଳିଥିବା ଶିଳାଲେଖ ହ୍ରଦର ଅସ୍ତିତ୍ବରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୋଇଛି ଯାହା ବିସି ପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ପୁଷ୍କର ଏକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳ ଅଟେ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ବିସିରେ ଚୀନ ଯାତ୍ରୀ  "ଫା ଜିୟାନ" , ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦରେ ଆଗନ୍ତୁକ ସଂଖ୍ୟାର ସନ୍ଦର୍ଭ ଦେଇଥିଲେ । ସଂସ୍କୃତି ପୁଷ୍କର ହ୍ରଦ ଓ ଏହାର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱର ସ୍ମାରକ, ଯଥା: ପୁଷ୍କର ସହର, ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ଏବଂ ହ୍ରଦର ପରିଧିରେ ଘାଟିର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ସହରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ସ୍ମାରକ ଏବଂ ସେଠାରେ ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିବା ମେଳାର ଲୋକପ୍ରିୟତାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଦିବ୍ୟ ବିଷୟ ଅଟେ । ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ ବ୍ୟତୀତ, ପୁଷ୍କରରେ ୫୦୦ରୁ ଅଧିକ ମନ୍ଦିର  (୮୦ଟି ବଡ଼ ଆଉ ବାକି ଛୋଟ ମନ୍ଦିର) ରହିଛି ; ଏହି ପ୍ରକାରରେ ପୁରୁଣା ମନ୍ଦିରକୁ ଔରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଶାସନ  (1658-1707) ଅନୁସାରେ ମୁସଲମାନ ବିଦ୍ରୋହୀ ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରିଦିଆ ଯାଇଥିଲା , କିନ୍ତୁ ପରେ ପୁନଶ୍ଚ ତିଆରି କରାଗଲା  । ଏଥିରେ ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ଅଟେ , ହୁଏତ ବର୍ତ୍ତମାନର ସରଞ୍ଚନା ୧୪ବିଂ ଶତାବ୍ଦୀର ହୋଇଥାଉ କିନ୍ତୁ ମୂଳ ମନ୍ଦିର ୨୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଅଟେ । ପୁଷ୍କରକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୁନିଆର ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଇଛି ଯାହା ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଅଭିଶାପ କାରଣରୁ ହୋଇଛି କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁ ମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ରାଜା ରୂପେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।