ମଠ, ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ବେଦାଭ୍ୟାସ ଓ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନକୁ ଏବଂ ଦେବସେବା ନିମିତ୍ତ ସ୍ଥାପିତ ଓ ଜମି ବାଡ଼ି ଖଞ୍ଜାଥିବା ଆଶ୍ରମକୁ କୁହାଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ମଠଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଖରା ଓ ବର୍ଷାରୁ ଛତା ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । କିନ୍ତୁ କେତେକ ମଠର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଛତା । ପ୍ରଥମେ ଛତା, ତାପରେ ସେଥିରୁ ମଠ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ଆସୁଥିବା ସାଧୁ ସନ୍ଥମାନେ ପ୍ରଥମେ ଛତା ପୋତି ବାଲିରେ ରହନ୍ତି । ସମୟ କ୍ରମେ ଅମୃତ ମଣୋହି ସମ୍ପତ୍ତିର ମାର୍ଫତଦାର ହେବା ଫଳରେ ମଠ ଗୁଡିକର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିଭବ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୪୮୪ରେ ମୂର୍ତ୍ତିଭଞ୍ଜକମାନଙ୍କ ଜଗନ୍ନାଥାଦି ଚତୁଃବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀଠାରେ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେହି ସମୟରୁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ମଠଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପନ ହୋଇଚାଲିଲା । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ମଠର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ସୁଦ୍ଧା ୩୭୩ ମଠ ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ରହିଥିବା ବେଳେ ସେଥିରୁ ନବକଳେବର ସହିତ ୧୬ଟି ମଠର ସମ୍ପୃକ୍ତି ରହିଛି ବୋଲି ଇତିହାସରୁ ଜଣାଯାଏ । ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଉପାସନା ସନାତନ ଧର୍ମର ବିଭିନ୍ନ ଉପାସକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଛି । ସେଥିପାଇଁ ଦେଶର ୭୩ ସାଧୁସନ୍ଥ, ମହାପୁରୁଷ, ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଗୁରୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଥିବା ଇତିହାସରୁ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ଏମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଉପାସନାକୁ ବୁଝିଲା ପରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି । ଶେଷରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ମଠ/ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନା କରିଯାଇଛନ୍ତି । କାଳକ୍ରମେ ଗଜପତିଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଉପାସନା ସହିତ ସାମିଲ ହୋଇଛନ୍ତି । ଲୋକ ବିଶ୍ୱାସରେ ରହିଛି ଯେ, କ୍ଷେତ୍ରର ସାତ ସାହି ୪୨ କନ୍ଦିରେ ୭୫୨ ମଠ ଥିଲା । ବହୁ ମଠ ଆଶ୍ରମ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଯିବା ପରେ ୩୭୩ ମଠ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଜି ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ମଠଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ମଠରେ ବର୍ଷସାରା ପ୍ରତିଦିନ ସେବା ରହିଛି । କେତେକ ମଠର ସାମୟିକ ସେବା ରହିଥିବା ଜଣାଯାଏ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନବକଳେବର ଲୀଳା ସହିତ ୧୬ଟି ମଠ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରହିଥିବା ଇତିହାସରୁ ଜଣାଯାଏ । ମାତ୍ର ସେଥିରୁ କେତେକ ମଠ ସେବା ସହିତ ଆଉ ସାମିଲ ନାହାନ୍ତି । ଗଠନ ଏବଂ ପରିଚାଳନା ମଠର ପରିଚାଳନା କରୁଥିବା ମଠାଧୀଶ  (ପ୍ରଧାନ ବାହାଜୀ)ଙ୍କୁ ମହନ୍ତ କୁହାଯାଏ  । ଶିଷ୍ୟଗଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ସହ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ସେବା ଏବଂ ଆଶ୍ରମର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି । ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ସେବା ଖର୍ଚ୍ଚ ସହାୟତା ଗଜପତିଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାବର ଏବଂ ଅସ୍ଥାବର ସମ୍ପତି ଖଞ୍ଜା ଆକାରରେ ବହନ କରାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରକାର ମଠ ଦୁଇ ପ୍ରକାର  (୧) ନିହଙ୍ଗି ମଠ ଓ  (୨ ) ଗୃହୀ ମଠ ନିହଙ୍ଗି ମଠ ଯେଉଁ ମଠର ମହନ୍ତ ଦାରପରିଗ୍ରହ ନ କରି କୁମାର ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ  । ଏମାର ମଠ, ଉତ୍ତରପାର୍ଶ୍ୱ ମଠ, ଦକ୍ଷିଣପାର୍ଶ୍ୱ ମଠ, ଓଡ଼ିଆ ମଠ, ପାପୁଡ଼ିଆ ମଠ, ବଡ଼ଛତା ମଠ, ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ମଠ, ତ୍ରିମାଳି ମଠ, କଟକିଆ ମଠ, ରାଧାକାନ୍ତ ମଠ ଆଦି ବହୁ ମଠ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଗୃହୀ ମଠ ଯେଉଁ ମଠର ମହନ୍ତ ଗୃହସ୍ଥ  ସ୍ତ୍ରୀ- ପିଲା ନେଇ ରହନ୍ତି  । ନେମାଳ ମଠ, ଛତିଆ ମଠ ଓ କୁଶବାବା ମଠ ଏହାର ଅନ୍ତଭୁକ୍ତ । ପୁରୀରେ ଥିବା କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ମଠ ପୁରୀରେ ଥିବା ମଠଧାରୀମାନେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ତଳେ ଖଞ୍ଜାଥିବା ଅମୃତମୁଣୋହିଁ ସ୍ୱତ୍ୱ ଭୋଗ କରି ତହିଁର ଉତ୍ପନ୍ନ ଆୟରୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭୋଗ, ମଠର ଠାକୁରଙ୍କ ଓ ଅତିଥି ଅଭ୍ୟାଗତମାନଙ୍କ ସେବା, ସଂସ୍କୃତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କର ଭରଣପୋଷଣ ଓ ଖଏରାତ କରନ୍ତି ।