ବିଜାଣ୍ଟିନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ, ବା ପୂର୍ବ ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ, ବା ବିଜାଣ୍ଟିଅମ, ହେଉଛି ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ପୂର୍ବ ପ୍ରାନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ଯାହାର ରାଜଧାନୀ କୋନଷ୍ଟାଣ୍ଟିନୋପଲ ଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପଶ୍ଚିମ ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ପତନ ସତ୍ତ୍ବେ ଏହା ତିଷ୍ଠି ରହିପାରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାୟ ଏକ ସହସ୍ରାବ୍ଦ ପରେ ଓଟୋମାନ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ହାତରେ ଏହାର ପତନ ଘଟିଲା । ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ବ କାଳରେ ଏହା ୟୁରୋପରେ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଥନୀତି, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସୈନ୍ଯବାହିନୀର ଅଧିକାରୀ ଥିଲା । ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ବାସ୍ତବ ଅନ୍ତ ପରେ ଏହାକୁ  "ବିଜାଣ୍ଟିନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ"  ବୋଲି କୁହାଗଲା; ତା ପୂର୍ବରୁ ଏହାର ନାଗରିକମାନେ ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ  (ଛାଞ୍ଚ: - ) ବା ରୋମାନିଆ  (ଛାଞ୍ଚ: - ), ଏବଂ ନିଜକୁ ରୋମୀୟ  (ଛାଞ୍ଚ: - ) ବୋଲି କହୁଥିଲେ  । ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ବିଭାଜନ ପରେ ଏହାର ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଭିତ୍ତିମୂଳ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇ ସାମ୍ରାଜ୍ଯରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ହୋଇ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ଯ ଇତିହାସକାରମାନେ ଏହାକୁ ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । କାରଣ ଏହାର ରାଜଧାନୀ କୋନଷ୍ଟାଣ୍ଟିନୋପଲରେ ଥିଲା, ଏହାର ସଂସ୍କୃତି ଗ୍ରୀସୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଆଡକୁ ଅଧିକ ଢଳି ଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ରାଜଧର୍ମ ପୂର୍ବ ମୌଳିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଥରୁ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ଯରେ ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ଗ୍ରୀକ୍ ପୂର୍ବ ଓ ଲାଟିନ୍ ପଶ୍ଚିମ ବିଭାଜନ ଅଧିକ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେଲା । କୋନଷ୍ଟାଣ୍ଟାଇନ ପ୍ରଥମ  (ଛାଞ୍ଚ: ) ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ ସହିତ କୋନଷ୍ଟାଣ୍ଟିନୋପଲକୁ ଏହାର ରାଜଧାନୀ କରାଇଲେ ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମକୁ ବୈଧ ଘୋଷଣା କଲେ  । ଥିଓଡୋସିଅସଙ୍କ  (ଛାଞ୍ଚ: ) ନେତୃତ୍ବରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ରାଜ୍ଯର ରାଜଧର୍ମ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ରୀତିନୀତିଗୁଡ଼ିକ ନିଷିଦ୍ଧ କରିଦିଆଗଲା  । ହେରାକ୍ଲିଅସଙ୍କ  (ଛାଞ୍ଚ: ) ଅଧିନରେ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ସାମରିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଭିତ୍ତିଭୂମିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଗଲା ଏବଂ ଲାଟିନ୍ ବଦଳରେ ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାକୁ ଆଧିକାରିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା  । ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ସୀମାରେ ବାରମ୍ବାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି ଲାଗିରହିଥିଲା । ଜଷ୍ଟିନିଆନ ପ୍ରଥମଙ୍କ  (୫୨୭-୫୬୫) ରାଜୁତି କାଳରେ, ରୋମୀୟ ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସମେତ ଉତ୍ତର ଆଫ୍ରିକା, ଇଟାଲୀ ଓ ରୋମର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକାର ଫଳରେ ଏହା ନିଜର ସର୍ବାଧିକ ବିସ୍ତାର କରିପାରିଥିଲା  । ୬୦୨-୬୨୮ର ବିଜାଣ୍ଟାଇନ-ସାସାନୀୟ ଯୁଦ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ସମ୍ବଳରେ ହ୍ରାସ ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାଥମିକ ମୁସଲିମ ଆକ୍ରମଣ ସମୟରେ ଏହା ନିଜର ମୂଲ୍ଯବାନ ପ୍ରାନ୍ତ, ଯଥା - ମିଶର ଓ ସିରିଆ ଆଦି ସବୁ ରଶିଦୁନ ଖିଲାଫତ ହାତରେ ହାରିଗଲା । ମାସେଡୋନୀୟ ରାଜବଂଶ  (ଦଶମ-ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ) ସମୟରେ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ପୁନର୍ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ମାସେଡୋନୀୟ ପୁନର୍ଜାଗରଣର ଅନୁଭବ କଲା  । ୧୦୭୧ ମସିହାର ମାଞ୍ଜିକର୍ଟ ଲଢେଇ ପରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଏସିଆ ସେଲଯୁକ ତୁର୍କୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲା ଓ ଏହା ସହ ମାସେଡୋନୀୟ ପୁନର୍ଜାଗରଣର ଅନ୍ତ ହେଲା । ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ତୁର୍କୀମାନଙ୍କୁ ଆନାତୋଲିଆରେ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦେଲା । କୋମ୍ନେନୀୟ ପୁନରୁତ୍ଥାନ ବେଳେ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର କ୍ଷତିପୂରଣ ହେଲା ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ସୁଦ୍ଧା କୋନଷ୍ଟାଣ୍ଟିନୋପଲ ୟୁରୋପରେ ସର୍ବବୃହତ ଓ ଧନୀ ସହରରେ ପରିଣତ ହୋଇସାରିଥିଲା ।