ହରପ୍ପା  ( :   ; ଉର୍ଦ୍ଦୁ / ) ପାକିସ୍ତାନର ପଞ୍ଜାବର ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥାନ, ସାହିୱାଲର ପ୍ରାୟ 24  (15 ) ପଶ୍ଚିମରେ ଏହି ସାଇଟ୍ ରବି ନଦୀର ପୂର୍ବ ପଥ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ  । ରବି ନଦୀ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଆଧୁନିକ ଗାଁରୁ ଏହାର ନାମକରଣ ହୋଇଛି । ରବି ନଦୀ ବର୍ତ୍ତମାନ 8  (5.0 ) ଉତ୍ତରରେ ଚାଲୁଛି  । ହରପ୍ପାର ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାନଟି ବର୍ତ୍ତମାନର ହରପ୍ପା ଗାଁରୁ 1  (0.62 )ରୁ କମ୍ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ  । ଯଦିଓ ଆଧୁନିକ ହରପ୍ପା ବ୍ରିଟିଶ ରାଜ ସମୟରୁ ଏକ ପୁରୁଣା ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ଅଛି, ଏହା ଆଜି ୧୫,୦୦୦ ଲୋକଙ୍କ ଏକ ଛୋଟ ଛକ ସହର ଅଟେ । ପ୍ରାଚୀନ ସହରର ସ୍ଥାନଟି ଏକ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଯୁଗର ଦୁର୍ଗିତ ସହରର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଧାରଣ କରିଛି, ଯାହାକି ସିନ୍ଧ ଏବଂ ପଞ୍ଜାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ସିନ୍ଧୁର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ଅଂଶ, ଏବଂ ପରେ ଶ୍ମଶାନ ହ ସଂସ୍କୃତି । ଏହି ସହରରେ ପ୍ରାୟ ୨୩,୫୦୦ ବାସିନ୍ଦା ରହିଥିବାର ଏବଂ ପରିପକ୍ୱ ହରପନ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ  (୨୬୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ - ୧୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ) 150  (370 ) ମାଟିରେ ଇଟା ଘର ସହିତ ପ୍ରାୟ 150  (370 ) ଦଖଲ କରାଯାଇଥିଲା  । ଯାହା ଏହାର ସମୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ଏହାର ପ୍ରଥମ ଖନନ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଅଜ୍ଞାତ ସଭ୍ୟତାର ନାମକରଣର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଇଣ୍ଡସ୍ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାକୁ ହରପ୍ପନ୍ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଅଧୀନରେ ହରପ୍ପା ସହରର ବହୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଧ୍ୱଂସାବଶେଷରୁ ଇଟା ଲାହୋର - ମୁଲତାନ ରେଳ ନିର୍ମାଣରେ ଟ୍ରାକ ବାଲାଷ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। ୨୦୦୫ରେ, ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମାଣକାରୀମାନେ ବହୁ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କଳାକୃତି ଖନନ କରିବା ସମୟରେ ଉକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ବିବାଦୀୟ ମନୋରଞ୍ଜନ ପାର୍କ ଯୋଜନା ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିଲା । ପାକିସ୍ତାନୀ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ମୋହିତ ପ୍ରେମ କୁମାରଙ୍କ ସଂସ୍କୃତି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟକୁ ଦେଇଥିବା ଏକ ନିବେଦନଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନଟିର ପୁନଃନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା। ଇତିହାସ ହରପନ୍ ସଭ୍ୟତାର ସଂସ୍କୃତିରେ ଏହାର ମୂଳ ମୂଳ ରହିଛି ଯେପରିକି ମେହେରଗଡର ପ୍ରାୟ 6000 ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରେ । ମୋହେଞ୍ଜୋ-ଡାରୋ ଏବଂ ହରପ୍ପା ନାମକ ଦୁଇଟି ମହାନ ସହର ପ୍ରାୟ ୨୬୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ମସିହାରେ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ସିନ୍ଧର ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଲେଖା ପ୍ରଣାଳୀ, ସହରାଞ୍ଚଳ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ବିବିଧ ସାମାଜିକ ତଥା ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଏହି ସଭ୍ୟତା ୧୯୨୦ ଦଶକରେ ଲାର୍କାନା ନିକଟ ସିନ୍ଧର ମୋହେଞ୍ଜୋ-ଦାରୋ ଏବଂ ଲାହୋରର ପଶ୍ଚିମ ପଞ୍ଜାବର ହରପ୍ପା ଖନନ ପରେ ପୁନଃ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ପୂର୍ବ ପଞ୍ଜାବର ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶରୁ, ଉତ୍ତରରେ ଭାରତ, ଦକ୍ଷିଣ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଗୁଜରାଟ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ପାକିସ୍ତାନୀ ବାଲୁଚିସ୍ତାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଅନେକ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଆବିଷ୍କୃତ ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଛି। ଯଦିଓ ୧୮୫୭ ମସିହାରେ ହରପ୍ପାଠାରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଲାହୋର ନିର୍ମାଣ କରୁଥିବା ଇଞ୍ଜିନିୟରମାନେ - ମୁଲ୍ଟାନ ରେଲୱେ ଟ୍ରାକ ବାଲାଷ୍ଟ ପାଇଁ ହରପ୍ପା ଧ୍ୱଂସାବଶେଷରୁ ଇଟା ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, ତଥାପି ବହୁ କଳାକୃତି ମିଳିଲା । ଆବିଷ୍କୃତ ଇଟାଗୁଡ଼ିକ ଲାଲ୍ ବାଲି, ମାଟି, ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଅତି ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ଗରମ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୨୬ ମସିହାରୁ ପଶ୍ଚିମ ପଞ୍ଜାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହରପ୍ପା ଦିନା ରାମ ସାହନିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ହରପ୍ପାଙ୍କ ପ୍ରାଥମିକ ଖନନ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟ ପାଇଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନ ହ୍ରାସ ହେତୁ ହରପାନ୍ ସମୟର କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲା । ଶେଷ ଆଡକୁ ହରପ୍ପନ ସଭ୍ୟତା ଲେଖା ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଲିକ୍ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ଭଳି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହରାଇଲା । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ବସ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ସହରଗୁଡ଼ିକ ବିକଶିତ ହେଲା । ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି ସିନ୍ଧୁର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ସହରୀ ସଂସ୍କୃତି ଥିଲା ଯାହାକି ଅତିରିକ୍ତ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥିଲା, ଶେଷଟି ଦକ୍ଷିଣ ମେସୋପୋଟାମିଆରେ ଏଲମ୍ ଏବଂ ସୁମର ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲା । ଉଭୟ ମୋହେଞ୍ଜୋ-ଦାରୋ ଏବଂ ହରପ୍ପା ସାଧାରଣତ   ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବାସଗୃହ, ଫ୍ଲାଟ ଛାତ ବିଶିଷ୍ଟ ଇଟା ଘର ଏବଂ ସୁଦୃଢ଼ ପ୍ରଶାସନିକ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ କେନ୍ଦ୍ର   ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଯଦିଓ ଏହିପରି ସମାନତା ସହରୀ ଲେଆଉଟ୍ ଏବଂ ଯୋଜନାର ଏକ ମାନକ ପ୍ରଣାଳୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ସମାନତା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଅର୍ବୋଗୋନାଲ୍ ପ୍ରକାରର ନାଗରିକ ଲେଆଉଟ୍ ଉପସ୍ଥିତି ଏବଂ ମୋହେଞ୍ଜୋ-ଡାରୋ ଏବଂ ଲେଆଉଟ୍ ତୁଳନାତ୍ମକ କାରଣରୁ ହୋଇଥାଏ । ହରପ୍ପା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସେମାନେ ବାସ୍ତବରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭଙ୍ଗୀରେ ସଜ୍ଜିତ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସିନ୍ଧୁର ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ଓଜନ ଏବଂ ମାପଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚ ମାନକ ଥିଲା ଏବଂ ଏକ ଗ୍ରେଡ୍ ସହିତ ଅନୁରୂପ ଥିଲା । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସିଲ୍ ବୋଧହୁଏ ସମ୍ପତ୍ତି ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀ ପଠାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା । ଯଦିଓ ତମ୍ବା ଏବଂ ପିତ୍ତଳ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା, ଲୁହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟୋଜିତ ହୋଇନଥିଲା ।  "ପୋଷାକ ପାଇଁ ସୂତା ବୁଣା ଯାଇ ରଙ୍ଗ କରାଯାଇଥିଲା; ଗହମ, ଚାଉଳ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପନିପରିବା ଏବଂ ଫଳ ଚାଷ କରାଯାଉଥିଲା ; କୁଜଥିବା ଷଣ୍ଢ ସହିତ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଗୃହପାଳିତ ହୋଇଥିଲେ,"  ଏବଂ  " ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପକ୍ଷୀ " । ଚକ ନିର୍ମିତ କୁମ୍ଭାର - ଏହାର କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ମୋଟିଫ୍ ସହିତ ସୁସଜ୍ଜିତ ହୋଇଛି - ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଇଣ୍ଡସ୍ ସାଇଟଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହର ପାଇଁ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ପ୍ରଶାସନ, ଯଦିଓ ସମଗ୍ର ସଭ୍ୟତା ନୁହେଁ, ପ୍ରକାଶିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମାନତାଠାରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଇଛି; ଅବଶ୍ୟ, ଏହା ଏକ ଅନିଶ୍ଚିତତା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ ଯେ ପ୍ରାଧିକରଣ ଏକ ବ୍ୟବସାୟିକ ଅଲିିଗାର୍କି ସହିତ ଅଛି କି? ହରପାନ୍ସର ସିନ୍ଧୁର ନଦୀ କୂଳରେ ଅନେକ ବାଣିଜ୍ୟ ମାର୍ଗ ଥିଲା ଯାହା ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗର, ମେସୋପୋଟାମିଆ ଏବଂ ଇଜିପ୍ଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଥିଲା । ବାଣିଜ୍ୟ ହୋଇଥିବା କେତେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷ ହେଲା କାର୍ନେଲିଆନ୍ ଏବଂ ଲାପିସ୍ ଲାଜୁଲି । ଏଥିରୁ କ ଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ଯେ ହରପ୍ପନ୍ ସମାଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲା, ମାନବ କଙ୍କାଳର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ପୂର୍ବ ଇତିହାସରେ ମିଳିଥିବା ଆଘାତର ସର୍ବାଧିକ ହାର  (୧୫.୫%) ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା । ପାଲିଓପାଥୋଲୋଜିକାଲ୍ ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ହରପ୍ପାଠାରେ କୁଷ୍ଠରୋଗ ଏବଂ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଉଭୟ ରୋଗ ଏବଂ ଆଘାତର ସର୍ବାଧିକ ସ୍ଥାନ ଏରିଆ ଜିରୁ କଙ୍କାଳରେ ରହିଥିଲା  ସହରର କାନ୍ଥର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଓସୁଆରି । ଅଧିକନ୍ତୁ, କ୍ରାନିଓ-ଫେସିଆଲ୍ ଆଘାତ ଏବଂ ସଂକ୍ରମଣର ହାର ସମୟ ସହିତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ଯେ ଅସୁସ୍ଥତା ଏବଂ ଆଘାତ ମଧ୍ୟରେ ସଭ୍ୟତା ଭୁଶୁଡି ପଡିଲା । ମୃତଦେହକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିବା ଜୈବ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ମାନେ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ଶବ ବ୍ୟବଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଏପିଡେମୋଲୋଜିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପାଇଁ ମିଳିତ ପ୍ରମାଣ ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ ହରପ୍ପାରେ କିଛି ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ନିରାପତ୍ତା ଭଳି ମୌଳିକ ସମ୍ବଳକୁ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ହାଇରାର୍କିକାଲ୍ ସୋସାଇଟିର ଏକ ମୌଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଭାବରେ ବାଦ ଦିଆଯାଇଛି। ବାଣିଜ୍ୟ ହରପାନ୍ମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ମେସୋପୋଟାମିଆ, ବିଶେଷ କରି ଏଲମ୍ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବସାୟ କରିଥିଲେ । ସୂତା ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଥମିକ ବାଣିଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଥିଲା । ହରପ୍ପାନ୍ ବଣିକମାନଙ୍କର ମେସୋପୋଟାମିଆରେ କ୍ରୟ କଲୋନୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ଯାହାକି ବାଣିଜ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା । ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ଖୋଦିତ ସ୍ଥାନରୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ରମାନୁସାରେ ହରପ୍ପାରେ ବୃତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତାବିତ କରାଯାଇଛି: ହାକ୍ରା ପର୍ଯ୍ୟାୟର ରବି ଦିଗ, ୩୩୦୦ - ୨୮୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ କୋଟ୍ ଡିଜିଆନ୍  (ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ହରପନ୍) ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ୨୮୦୦ - ୨୬୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ହରପନ ଚରଣ, ୨୬୦୦ - ୧୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ କ୍ରାନ୍ତିକାରୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ୧୯୦୦ - ୧୮୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ବିଳମ୍ବ ହରପନ୍ ଚରଣ, ୧୮୦୦ - ୧୩୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଳାକୃତି ହେଉଛି ଛୋଟ, ବର୍ଗ ଷ୍ଟାଟାଇଟ୍  (ସାବୁନ୍ ପଥର) ସିଲ୍ ମାନବ କିମ୍ବା ପଶୁ ମୋଟିଫ୍ଦ୍ୱାରା ଖୋଦିତ  । ମୋହେଞ୍ଜୋ-ଡାରୋ ଏବଂ ହରପ୍ପା ପରି ସାଇଟରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ସିଲ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି । ଅନେକେ ପିକ୍ଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ଲେଖା ଧାରଣ କରନ୍ତି ସାଧାରଣତଃ ଲେଖା କିମ୍ବା ସ୍କ୍ରିପ୍ଟର ଏକ ରୂପ । ଉଦ୍ଧୃତ ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଫିଲୋଲୋଜିଷ୍ଟଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ସତ୍ତ୍ୱେ ଏବଂ ଆଧୁନିକ କ୍ରିପ୍ଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ବିଶ୍ଳେଷଣର ବ୍ୟବହାର ସତ୍ତ୍ୱେ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ । ଯଦି ସେମାନେ ପ୍ରୋଟୋ- ଦ୍ରାବିଡ଼ିଆନ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଣ-ବୈଦିକ ଭାଷା  (ଗୁଡ଼ିକ) ପ୍ରତିଫଳିତ କରନ୍ତି ତେବେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜଣା ନାହିଁ  । ଐତିହାସିକ ଜଣାଶୁଣା ସଂସ୍କୃତିରେ ଇଣ୍ଡସ୍ ଭ୍ୟାଲି ସଭ୍ୟତା ଆଇକନୋଗ୍ରାଫି ଏବଂ ଏପିଗ୍ରାଫିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ୟାଜନକ ଅଟେ, ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ହେଉଛି ଏହିପରି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ରେକର୍ଡ ଉପରେ । ଉଭୟ ପାକିସ୍ତାନ- ଏବଂ ଭାରତ ଭିତ୍ତିକ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ହରପ୍ପାନ୍ ବସ୍ତୁ ସଂସ୍କୃତିର ମୂଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି । ଫେବୃଆରୀ ୨୦୦୬ରେ ତାମିଲନାଡୁର ସେମବିଆନ୍-କାଣ୍ଡିୟୁର ଗାଁର ଜଣେ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ ଏକ ପଥର ସେଲ୍ଟ  (ଉପକରଣ) ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାୟ ୩୫୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଲେଖା ଅଛି । ଭାରତୀୟ ଏପିଗ୍ରାଫିଷ୍ଟ ଇରାଭାଥମ୍ ମହାଦେବନ୍ ପୋଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ଚାରୋଟି ଚିହ୍ନ ଇଣ୍ଡସ୍ ସ୍କ୍ରିପ୍ଟରେ ଅଛି ଏବଂ ଏହି ସନ୍ଧାନକୁ ତାମିଲନାଡୁର ଏକ ଶତାବ୍ଦୀର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆବିଷ୍କାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାର କରି ସେ ପରାମର୍ଶ ଦେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଯେ ସିନ୍ଧୁର ଉପତ୍ୟକାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଭାଷା ଦ୍ରାବିଡ଼ ମୂଳରୁ ଆସିଛି। ଅବଶ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଯୁଗର ଅନୁପସ୍ଥିତି, ସିନ୍ଧୁର ଉପତ୍ୟକା ସଂସ୍କୃତିରେ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ତିଆରି କୌଶଳର ଜ୍ଞାନର ବିପରୀତ, ଏହି ଅନୁମାନର ବୈଧତା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ବିଳମ୍ବିତ ହରପ୍ପାନ୍ ଅଞ୍ଚଳର ଆଫଗାନିସ୍ତାନର ଡାଏମାବାଦ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବାଦକଶନ ଅଞ୍ଚଳ ରହିଥିଲା । ଏହି ସଭ୍ୟତାଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାୟ ୧୫୦୦ ମାଇଲ ଦୂରତା ସହିତ ବହୁତ ବଡ଼ ହୋଇଥାନ୍ତା । ସିନ୍ଧୁର ସ୍କ୍ରିପ୍ଟ ପରି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରତୀକ ହରପ୍ପାରେ ଖୋଳା ଯାଇଥିବା ମାଟି ଏବଂ ପଥର ଟାବଲେଟ୍, ଯେଉଁଥିରେ ତ୍ରିଶୁଳ ଆକୃତିର ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ପରି ଚିହ୍ନ ଅଛି ଯାହା ୩୩୦୦ ୩୨୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବର ଅଙ୍ଗାର ଥିଲା । ହରପ୍ପା ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସନ୍ଧାନ ପ୍ରକଳ୍ପର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ହାର୍ଭାର୍ଡ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଡଃ ରିଚାର୍ଡ ମେଡୋ କହିଛନ୍ତି,  ଏହା ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ, ଯାହାକୁ ଆମେ ପ୍ରକୃତ ଲେଖା ପାଇଲୁ ବୋଲି କହିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଆମେ ପ୍ରତୀକ ପାଇଲୁ, ଯାହା ଇଣ୍ଡସ୍ ସ୍କ୍ରିପ୍ଟରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଏହି ଆଦିମ ଲେଖା ୩୧୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତାରିଖର ମେସୋପୋଟାମିଆର ସୁମେରୀୟମାନଙ୍କ ଆଦିମ ଲେଖା ଅପେକ୍ଷା ଟିକିଏ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥାନିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକର ସମାନତା ଅଛି ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଇଣ୍ଡସ୍ ସ୍କ୍ରିପ୍ଟ ହୋଇଗଲା । ଟିପ୍ପଣୀ ୱେବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ସର୍ବପ୍ରଥମ ରେଡିଓକାର୍ବନ୍ ଡେଟିଂ ହେଉଛି ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୭୨୫   ୧୮୫  (ଅବିଭାଜିତ) କିମ୍ବା ୩୩୩୮, ୩୨୧୩, ୩୨୦୩  । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୨୫୧ର ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ କାଲିବ୍ରେଟ୍ ହେଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ କେନୋୟର୍, ଜୋନାଥନ୍ ମାର୍କ  (1991) ଇଣ୍ଡସ୍ ପରମ୍ପରାରେ ସହରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ରିପୋର୍ଟ  । ହରପ୍ପା ଖନନରେ, ୧  - ୧ 9090 ୦: ଦ୍ୱିତୀୟ ମିଲେନିୟମ୍ ସହରୀକରଣ ପାଇଁ ଏକ ବହୁମୁଖୀ ଆଭିମୁଖ୍ୟ, ରିଚାର୍ଡ ଏଚ୍ ମେଡୋ: 29 59ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ । ବିଶ୍ୱ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ନଂ। ପ୍ରିହାଷ୍ଟୋରୀ ପ୍ରେସ୍, ମାଡିସନ୍ ୱିସ୍କନ୍ସିନ୍ । ପର୍ଯ୍ୟାୟ 4 ଏବଂ 5 ହରପ୍ପା ତାରିଖ ନୁହେଁ । ହରପ୍ପାଠାରେ ହରପନ୍ ପରମ୍ପରାର ସମାପ୍ତି 1900ରୁ 1500 ମଧ୍ୟରେ ପଡେ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ମୋହେଞ୍ଜୋ-ଡାରୋ ସେହି ସମୟର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସହର, ଯାହା ପାକିସ୍ତାନର ସିନ୍ଧ ପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହାର ଏକ ଜଣାଶୁଣା ସଂରଚନା ହେଉଛି ମୋହେଞ୍ଜୋ-ଦାରୋର ମହାନ ବାଥ୍ । ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ ଲୋଥାଲ୍ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତା ଆଧାର ବାହାର ଲିଙ୍କ୍ ହରପ୍ପା .  " ହରପ୍ପା ଟାଉନ୍ ପ୍ଲାନିଂ "  - ଡକ୍ଟର ଏସ୍ ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଟିକଲ୍ । ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଯୁଗର କଳା: ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଇରାନ, ପଶ୍ଚିମ ମଧ୍ୟ ଏସିଆ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁର ଉପତ୍ୟକା, ମେଟ୍ରୋପଲିଟାନ ମ୍ୟୁଜିୟମ ଅଫ୍ ଆର୍ଟ  (ପିଡିଏଫ୍ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ଲାଇନ୍ରେ ଉପଲବ୍ଧ)ର ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ କାଟାଲଗ୍, ଯେଉଁଥିରେ ହରପ୍ପା ଉପରେ ସାମଗ୍ରୀ ରହିଛି  ।