ସଂସ୍କୃତ:      ,ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥରେ ଧୁମାଚ୍ଛାଦିତ   ଦଶଜଣିଆ ମହାବିଦ୍ୟା   ତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେବୀଙ୍କ   ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଦେବୀ । ହିନ୍ଦୁ   ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ମାତାଙ୍କର ଭୟାବ‌ହ ଦେବୀ   ସ୍ୱରୁପ ହେଉଛନ୍ତି ଧୁମାବତୀ । ତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧା ଓ ଅସୁନ୍ଦରୀ ବିଧବା ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଏ, ଅଶୁଭ ଓ ଅନାକର୍ଷଣୀୟ ଯେପରିକି କାଉ ଓ ଚତୁର୍ମାସ୍ୟା   ସମୟ । ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସେ ମଶାଣୀରେ   ଘୋଡ଼ା ନଥିବା ରଥରେ ବା କାଉ ଉପରେ ସବାର ହୋଇ ଉଡ଼ୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ କେତୁ ଗ୍ରହ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା କୁହାଯାଏ । ପ୍ରଳୟ  ( ) ସମୟରେ ଧୁମାବତୀଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବ ବୁଏ ଓ ପ୍ରଳୟ ତ‌ଥା ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଶୁନ୍ୟ କାଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ସେ ସେହି ସମୟରେ ରହନ୍ତି  । ସାଧାରଣଃ ଅଶୁଭ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସ‌ହିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଧୁମାବତୀଙ୍କର ଏକ ହଜାର ନାମର ଶ୍ଳୋକ ଗାୟନ କଲେ ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଓ ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଉଭୟ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ସେ ଜଣେ ନରମ ହୃଦୟ ଦେବୀ ଓ ବରଦାତ୍ରୀ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା । ଧୁମାବତୀ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷକ ଯିଏ ସଂସାରର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର ଓ ଶୁଭ, ଅଶୁଭ ଭଳି ମୋହମାୟାରୁ ଦୂରରେ ଥାଆନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଅସୁନ୍ଦର ଆକୃତିରୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ମିଳେ ଯେ ବାହ୍ୟ ଆକୃତି କେବଳ ଏକ ମିଥ୍ୟା ଓ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ଉପଲବ୍‌ଧି କରିବା ଉଚିତ୍ । ଧୁମାବତୀଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ କୁହାଯାଏ ଯିଏ ସକଳ ଅସୁବିଧାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାମନା ଓ ବାସନା‌କୁ ପୁରସ୍କୃତ କରନ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ତ‌ଥା ମୋକ୍ଷ   ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ । ସମାଜରେ ଥିବା ଅବିବାହିତ, ବିଧବା, ସଂସାରତ୍ୟାଗୀ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଏହା ଏକ ଆଦର୍ଶ ପୂଜା । ବାରାଣସୀରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ସେ ଅଶୁଭର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଇ ଏକ ସୁରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବୀର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛନ୍ତି । ତେଣୁ ସେଠାରେ ବିବାହିତ ଯୋଡ଼ି ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଅନେକ ସମର୍ପିତ ମନ୍ଦିର ଅଛି କିନ୍ତୁ ମଶାଣି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ନିରୋଳା ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କର ତାନ୍ତ୍ରିକ ମତରେ ପୂଜା ଚାଲିଆସୁଛି । ମହାବିଦ୍ୟା ଦଳ ବାହାରେ ଧୁମାବତୀଙ୍କର କ୍ୱଚିତ ସ୍ୱାଧୀନ ସ୍ଥିତି ଅଛି । ମହାବିଦ୍ୟା ସ‌ହିତ ତାଙ୍କର ଯୋଗଦାନର ପୂର୍ବର କୌଣସି ଐତିହାସିକ ତ‌ଥ୍ୟ ମିଳୁନି । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ନିରାଶା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଧୁମାବତୀଙ୍କୁ ନିରିତ୍ରି ସ‌ହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ନିରିତ୍ରି ହେଉଛନ୍ତି ରୋଗ, କଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ମୀଛଡ଼ା ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଦେବୀ । ଏହି ଲିସ୍ଟ ବା ଚିଠା ସ‌ହିତ କିନସ୍ଲେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା   ନାମକ ଆଉ ଜଣେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି । ବୈଦିକ ଠାକୁରାଣୀ ନିରିତିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ, କ୍ଷୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆବଶ୍ୟକତାର ଦେବୀ ଭାବରେ ମାନନ୍ତି । ଶ୍ଳୋକଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଦୂରରେ ରହିବାକୁ ଜୋର ଦିଆଯାଏ । ନିରିତିଙ୍କ ଭଳି ଧୁମାବତୀଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଓ ନିରାଶା ଶାସ୍ତ୍ର ସ‌ହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ହିନ୍ଦୁ ଠାକୁରାଣ ଯାହାଙ୍କର ଧୁମାବତୀଙ୍କ ସ‌ହିତ କିଛି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଛି । ଧୁମାବତୀଙ୍କ ଭଳି ସେ କଳା, ଅସୁନ୍ଦରୀ ଓ କାଉ ସ‌ହିତ ତାଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି । କୌଣସି ଶୁଭକୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ସ‌ହ୍ୟ କରିପାରନ୍ତିନି । ଯ୍ୟେଷ୍ଠାଙ୍କ ଭଳି ଧୁମାବତୀ କଳହ, ଅଶୁଭ ସ୍ଥାନ ଓ କୁଭାବନା ସ‌ହିତ ରହନ୍ତି । କମେଣ୍ଟେଟର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେସିକା ସାରାଦାତିଳକ ସାଥିରେ ଧୁମାବତୀ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି । ଧନ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଠିକ୍ ଓଲଟା ଅଲକ୍ଷ୍ମି ଓ ଧୁମାବତୀଙ୍କୁ ହାତରେ ଝାଡ଼ୁ ଓ କାଉ ଧ୍ୱଜ ଧରିଥିବା ବୃଦ୍ଧା ଭଳି ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ । ଉଭୟ କ୍ଷୁଧା, ତୃଷା, ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ପ୍ରତୀକ ।