ମନସା ବା ମନସା ଦେବୀ  (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ , ବା ) ସାପମାନଙ୍କ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ ଯାହାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ସାପ କାମୁଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା, ଉର୍ବରତ୍ୱ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ପୂଜା କରାଯାଏ  । ସେ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ   ପତ୍ନୀ, ନାଗରାଜ ବାସୁକୀଙ୍କର   ଭଗିନୀ ଓ ଆସ୍ତିକଙ୍କର   ମାତା ଅଟନ୍ତି । ସେ ବିଷହର, ନିତ୍ୟ  (ଚିରନ୍ତନ) ଓ ପଦ୍ମାବତୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା  । ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କର ସେ କନ୍ୟା ଓ ବାସୁକୀଙ୍କର ଭଗିନୀ ଅଟନ୍ତି । କେତେକ ପୁରାଣରେ ଶିବ ବଦଳରେ ଋଷି କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କର ପିତା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ମନସା ଅତି ଭକ୍ତପ୍ରିୟ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା ନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ନିଦାରୁଣ । ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ନହେବାରୁ ସେ ଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜ୍ୟ ହେବାକୁ ଓ ମାନବ ଭକ୍ତ ପାଇବାକୁ ଲକ୍ଷ ରଖିଥିଲେ । ନାଗଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରିଚିତା । ଉତ୍ପତ୍ତି ମନସାଙ୍କ ବିଷୟ ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ଅଥର୍ବଦେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥଲା । ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ ଭାବରେ ମନସା, ଋଷି କଶ୍ୟପ   ଓ କଦ୍ରୁଙ୍କର  ‌ କନ୍ୟା ଥିଲେ ଓ କଦ୍ରୁ ସମସ୍ତ ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ମାତା ଥିଲେ । ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ସେ ଉର୍ବରତ୍ୱ ଓ ବିବାହ ସଂସ୍କାରର ସ‌ହିତ ସଂଲଗ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ଶୈବ ଧର୍ମ ସ‌ହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ । ଶିବ ବିଷ ପାନ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ମନସା ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଓ ସେଥିଯୋଗୁ ତାଙ୍କୁ  'ବିଷ ବିଦାୟୀ'  ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଉଛି । ତାଙ୍କର ଲୋକପ୍ରିୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା । ଫଳରେ ସେ ଶିବଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବରେ କାହାଣୀ ବ୍ୟାପିଥିଲା ଓ ତାଙ୍କୁ ମୂଳ ଦେବୀ ଭାବରେ ହିନ୍ଦୁ ମତର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପ୍ରତିମା ବିଦ୍ୟା ମନସାଙ୍କୁ ସାପମାନଙ୍କ ସାଥିରେ ଥିବା ଏକ ମହିଳା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ ଯାହାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ସାପ ଓ ପଦ୍ମ ଉପରେ ବା ସାପ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ସାପ ଫଣା ଟେକି ତାଙ୍କ ମଥା ଉପରେ ରହିଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ତାଙ୍କ କୋଳରେ ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ ଶୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ସେହି ଶିଶୁଟି ତାଙ୍କର ନିଜ ସନ୍ତାନ ଆସ୍ତିକ   ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ତାଙ୍କୁ ଏକ ଆଖିଆ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ବାସ କରୁଥିବା ହାଜୋଙ୍ଗ   ଜାତିର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ କାଣୀ ଦେବୀ କ‌ହନ୍ତି । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ମହାଭାରତ ମହାଭାରତରେ ମନସାଙ୍କର ବିବାହ ଉପାଖ୍ୟାନ ଲେଖା ଅଛି । ଋଷି ଜଗତକାରୁ ତପସ୍ୟା କରିବା ନିମନ୍ତେ ବିବାହରୁ ଦୂରରେ ରହିବାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ । ଏକଦା ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଦଳେ ଲୋକ ଗୋଡ଼ ଉପରକୁ ଓ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଥାଇ ଗୋଟିଏ ଗଛରୁ ଝୁଲୁଥିବାର ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପିଲାମାନେ ଏମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସଠିକ୍ କ୍ରିୟା କର୍ମ ନ କରିଥିବାରୁ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଭୋଗୁଥିଲେ । ଜଗତକାରୁଙ୍କୁ ସେମାନେ ବିବାହ କରି ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଜାତ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଓ ସେହି ପୁତ୍ର କ୍ରିୟା କର୍ମ କଲେ ଏମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ବୋଲି କ‌ହିଲେ । ଏକଥା ଶୁଣି ବାସୁକୀ ନିଜ କନ୍ୟା ମନସାଙ୍କର ବିବାହ ଜଗତକାରୁଙ୍କ ସ‌ହିତ କରିଦେଲେ । ମନସାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଜାତ ହେଲା ଯାହାର ନାମ ଆସ୍ତିକ   ରଖାଗଲା ଓ ଏହା ଫଳରେ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଦଣ୍ଡମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ସର୍ପ ଯଜ୍ଞ କରି ସେହି ଯଜ୍ଞ ଅନଳରେ ସମସ୍ତ ସର୍ପଜାତିଙ୍କୁ ପକେଇ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଜନ୍ମେଜୟଙ୍କଠାରୁ   ସାପମାନଙ୍କୁ ଆସ୍ତିକ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।