କାନ୍ଦଣା ଗୀତ ବା ବାହୁନା ଗୀତ ଓଡ଼ିଆ ବାହାଘରର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଘରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ଧରି କନିଆଁଦ୍ୱାରା ବୋଲାଯାଉଥିବା ରୋଦନ ସଙ୍ଗୀତ । ଏହି କାନ୍ଦଣା ଆଶୁକବିତା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଝିଅ ନିଜ ପରିବେଶରେ ଦେଖୁଥିବା ଘଟଣା ଓ ଶାଶୂଘର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯାହା ଶୁଣିଥାଏ ତାହାକୁ ଆଧାର କରି ଗୀତ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ବାହାଘର ଆଅଗରୁ ଝିଅ ଶାଶୂଘର ବାବଦରେ କିଛି ଜାଣିନଥିବା ବେଳେ ଲାଜ ହେତୁ ସେ ନିଜର ସ୍ୱାମୀ ଓ ଶାଶୂଘର ପରିବାରର ଆଉ କାହା ବିଷୟରେ କିଛି ପଚାରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇନଥାଏ । ଅଜଣା ପରିବେଶରେ ନୂଆ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କିପରି ଚଳିବ ତାହା ଝିଅଟି କାନ୍ଦଣା ବୋଲି ଜଣାଇଥାଏ । ବାହୁନିବା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଝିଅମାନେ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାୟିକାମାନ ମଧ୍ୟ ବୋଲିଥାନ୍ତି । ପରିବାରର ବୟୋଜ୍ୟୋଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ଏହି ବାହୁନା ଶିଖାଇଥାନ୍ତି । ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଏହି ପରମ୍ପରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୋପ ପାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି  "କାନ୍ଦିବା"  କ୍ରିୟାପଦରୁ " କାନ୍ଦଣା"  ଓ  "ବାହୁନିବା"  କ୍ରିୟାପଦରୁ  "ବାହୁନା"  ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି । ଇତିହାସ କାନ୍ଦଣା ଗୀତର ଆରମ୍ଭ କେବେ ତାହା ବାବଦରେ କିଛି ବିଧିବଦ୍ଧ ନଥି ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ । ଏହା କେବଳ ଶୁଣିବା ଓ ବୋଲିବା ମାଧ୍ଯମରେ ଗୋଟିଏରୁ ଆଉ ଏକ ପିଢ଼ିକୁ ଯାଉଥିବାରୁ ଏଥି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଶେଷ ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ମିଳିପାରି ନାହିଁ । ପ୍ରଫେସର କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ ଷୋଡ଼ଷ ଶତାବ୍ଦୀର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧରେ ଓଡ଼ିଶାର ମୋଗଲ ଶାସନ ସମୟରେ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବାବଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ସାହିତ୍ୟରେ ଉଦ୍ଧୃତି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକ କୁଞ୍ଜବିହାରୀ ଦାଶଙ୍କ  "ପଲ୍ଲୀଗୀତ ତୃତୀୟ ଭାଗ" ରେ କାନ୍ଦଣା ଗୀତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଆ ସାମାଜିକବିଦ ଚକ୍ରଧର ମହାପାତ୍ର  "କାନ୍ଦଣା ଗୀତ" ରେ ଆଗ କାଳରେ ବୟସ୍କା ମହିଳାମାନେ ଗାଁ ଗାଁରେ ଝିଅମାନଙ୍କୁ କାନ୍ଦଣା ଶିଖାଉଥିଲେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ଯଦି ଝିଅଟିଏ ଏହା ଶିଖିବାକୁ ମନା କରୁଥିଲା ତେବେ ତାକୁ  "ନିର୍ଲଜ"  ବୋଲି ଭତ୍ସନା କରାଯାଉଥିଲା । କାନ୍ଦଣା ଗୀତ ଓଡ଼ିଆ ଚଳଣିର ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ଥିଲା । ସେହି ସମୟରେ କାନ୍ଦଣାକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମିଳୁଥିଲା । ଏହି କାନ୍ଦଣା ଗୀତ କେବଳ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା । ତେବେ କାନ୍ଦଣା ଗୀତ କେବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ତାହା ଆଜି ଯାଏ ଠିକ ଭାବେ ଜଣା ପଡ଼ିନାହିଁ । ମାତ୍ର ଏହା ଲୋକଗୀତ ଭାବେ ବେଶ ଆଦୃତ ହୋଇପାରିଥିଲା ।... ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଲୀରେ ଏହି କାନ୍ଦଣାଗୀତ ବୋଲିବା ପ୍ରଥା ରହିଥିଲା । ଏପରିକି ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ କାନ୍ଦଣା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ବି ଝିଅ ବିଦାୟ ବେଳେ କାନ୍ଦଣା ଥିଲା ସବୁଠୁ ହୃଦୟ ବିଦାରକ । ମାତ୍ର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଆଧୁନିକତା ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ପରମ୍ପରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୋପ ପାଇବାକୁ ବସିଛି ପୂର୍ବ-ପ୍ରସ୍ତୁତି କାନ୍ଦଣା ବୋଲିବା ପ୍ରଥାଟି ପାଇଁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଝିଅଟିକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାନ୍ଦଣା ଶିଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା । ଅବସର ସମୟରେ ଝିଅମାନେ ନିଜର ମା ', ଜେଜେମା, ଆଈଆଦିଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଶିଖୁଥିଲେ । ଗାଁରେ ହେଉଥିବା ଯାତ୍ରା ଓ ମେଳା ତଥା ବୁଲାବିକାଳିଙ୍କଠାରୁ ଝିଅମାନେ  "ଶଶୀଦେଈ" ,  "ଜେମାଦେଈ"  ଆଦି ବହିରୁ ମଧ୍ୟ ଝିଅମାନେ କାନ୍ଦଣା ଶିଖୁଥିଲେ । ପ୍ରକାର ଭେଦ ବାହାଘରର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିବେଶକୁ ନେଇ ଅଲଗା ଅଲଗା କାନ୍ଦଣା ବୋଲାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଖା ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ପଡ଼ିବା ବେଳେ ଶାଶୂଘର ଓ ସେଠାର ଲୋକେ କେମିତି ହୋଇଥିବେ ଏ ବାବଦରେ ନିଜ ମନରେ ଶଙ୍କା ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଶଙ୍କାକୁ ନେଇ ଝିଅଟିଏ ନିଜ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଆଗରେ କାନ୍ଦଣା ବୋଲିଥାଏ । ଝିଅର ମାମୁଁ ବରବାଛିବାରେ ବୁଝାମଣା କରିଥାନ୍ତି । ଏଥିରେ ଝିଅଟିଏ ନିଜ ମାମୁଁଙ୍କୁ ଧରି କାନ୍ଦିଥାଏ । ନିର୍ବନ୍ଧ ନିର୍ବନ୍ଧ ସମୟରେ ଆଗରୁ ଝିଅମାନେ ବାହାରକୁ ବାହାରୁ ନ ଥିଲେ । ବିବାହ ଆଗରୁ ବର ଓ କନିଆଁ ନିଜ ନିଜକୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ପାଉ ନ ଥିଲେ । ମାମୁଁ, ବାପା, ଭାଇ ଆଦି ପ୍ରସ୍ତାବ ପକାଇ ବାହାଘର କରୁଥିଲେ । ଝିଅ ନିଜ ମନରେ ଭାବୀ-ବରକୁ ନେଇ ଦେଖିଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଯଦି ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ସତ ହୋଇ ନ ଥାଏ ତାହେଲେ ଝିଅଟିଏ ନିଜ ଭାଇ ଆଗରେ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରି କାନ୍ଦଣା ବୋଲିଥାଏ । ବାଡ଼ୁଅ ପାଣି ଗାଧୁଆ ବାଡ଼ୁଅ ପାଣିରେ ଝିଅକୁ ଗାଧୋଇବା ପାଇଁ ଘରର ମହିଳାମାନେ ସଜବାଜ କରୁଥିବା ଦେଖି ସେ ନିଜର ବୋଉ, ଖୁଡ଼ୀ, ମାଈଁ, ଭାଉଜ ଆଦିଙ୍କୁ ଧରି କାନ୍ଦିଥାଏ । ବରବରଣ ବର ପକ୍ଷ ଗାଁ ମୁଣ୍ଡରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ କନ୍ୟା ପକ୍ଷ ବରକୁ ବାଟ ବରଣ କରିବାକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି । ଏହା ଜାଣିବା ପରେ ଝିଅଟିଏ ବାପଘର ଜୀବନର ଅନ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ଭାବି ନିଜ ବୋଉକୁ ଧରି କାନ୍ଦିଥାଏ । ବେଦୀକୁ ଯିବା ଆଗ କାଳରେ ଝିଅଟିଏ ବିବାହ ଆଗରୁ ବରକୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇନଥିବାରୁ ମନରେ ଭାବୀ ସ୍ୱାମୀକୁ ନେଇ ମନରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥାଏ । ବର ଆସି ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ସେ ଯଦି ବରର ଝଲକ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଥାଏ ଓ ବର ତା ସ୍ୱପ୍ନର ପୁରୁଷ ପରି ହୋଇନଥାଏ, ତେବେ ସେ ତା ବାନ୍ଧବୀ ବା ବୋଉକୁ ଧରି କାନ୍ଦିଥାଏ । ଝିଅ ବିଦା ଝିଅଟିଏ ଶାଶୂଘରକୁ ଯିବା ଆଗରୁ ସେଠାର ଲୋକ ଓ ପରିବେଶ ବାବଦରେ ଅଜ୍ଞ ଥାଏ । ସେ ଶାଶୂଘରେ ଜୀବନ ଖୁବ କଷ୍ଟକର ହେବ ବୋଲି ମନ ଭିତରେ ଥିବା ଭୀତି କାନ୍ଦଣା ମାଧ୍ୟମରେ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଝିଅଟିଏ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟ, ବାନ୍ଧବୀଆଦିଙ୍କୁ ଧରି କାନ୍ଦିଥାଏ । ଏହି କାନ୍ଦଣା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯିବାର ବେଦନାରେ ବାପଘରେ କଟାଇଥିବା ସୁଖର ଦିନ, ସାଙ୍ଗସାଥିଙ୍କ ମେଳରେ କତାଇଥିବେ ପିଲାଦିନ, ପୂଜା-ପର୍ବ, ମେଳା-ମଉଚ୍ଛବ ଆଦିର ଖୁସିକୁ ହରାଇବା କାନ୍ଦଣାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ ।