ଅରୁଣାଚଳୀ ମାଙ୍କଡ଼  (ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ ମକାକା ମୁଞ୍ଜାଲା  ) ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି  । ଏହି ପ୍ରଜାତିର ଆଦି ବାନରମାନଙ୍କ ଆକାର ବଡ଼ ଓ ଲାଞ୍ଜଟି ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଛୋଟ । ଏହି ମାଙ୍କଡ଼ର ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମରେ ବ୍ୟବହୃତ  ମୁଞ୍ଜାଲା  ଶବ୍ଦର ଦିରାଂଗ୍ ମୋଂପା ଜାତିର ଲୋକମାନଙ୍କ ଭାଷାରେ ଅର୍ଥ ହେଲା  ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲର ମାଙ୍କଡ଼  । ଭାରତର ଆଦି ବାନର ବିଶେଷଜ୍ଞ ଅନୱରୁଦ୍ଦିନ ଚୌଧୁରୀ ୧୯୯୭ ମସିହାରେ ଏହାର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଜାତି ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଇନଥିଲା । କାରଣ ପ୍ରଥମେ ସେ ଏହି ମାଙ୍କଡ଼କୁ ତିବ୍ୱତୀୟ ମାଙ୍କଡ଼  ବା ପେରେ ଡେଭିଡ୍‍ସ୍ ମକାକ୍ ର ଏକ ଉପପ୍ରଜାତି ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ । ପରେ ୨୦୦୪ ମସିହାରେ ଭାରତର ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣ ସଂଘର କେତେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏହାକୁ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଜାତି ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ । ୧୯୦୩ ମସିହାରେ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ପାଗାଇ ଦ୍ୱୀପର ମାଙ୍କଡ଼ ଆବିଷ୍କୃତ ହେବାପରେ ଏହା  ମକାକ୍  ଶ୍ରେଣୀର ଆବିଷ୍କୃତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାଙ୍କଡ଼ । ଉନ୍ନତ ମାନର ଫଟୋଚିତ୍ର ଯୋଗୁଁ ଏହି ମାଙ୍କଡ଼ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଜାତି ଭାବେ ଗୃହୀତ ହେଲା । ୨୦୧୧ ମସିହାରେ କେତେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏହାକୁ ଆସାମୀୟ ମାଙ୍କଡ଼ର ଏକ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଏହାକୁ ଏକ ଉପ-ପ୍ରଜାତି ରୂପେ ଅଭିହିତ କରାଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମତ ରଖିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ୨୦୦୬ ମସିହାରେ କାଳରେ ଭୁଟାନର ତ୍ରାଶି ୟାଂଶି ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ମାଙ୍କଡ଼ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ଏହାର ଫଟୋଚିତ୍ର ଉଠାଯାଇଥିଲା । ଅରୁଣାଚଳୀ ମାଙ୍କଡ଼ର ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଗଠିତ ଓ ଏହାର ମୁହଁ କଳା ରଙ୍ଗର । ଏମାନେ ବହୁ ଉଚ୍ଚ ଇଲାକାରେ  (ସମୁଦ୍ର ପତନରୁ ପ୍ରାୟ ୨୦୦୦-୩୫୦୦ ମିଟର୍ ଉଚ୍ଚତାରେ) ବସବାସ କରନ୍ତି ଓ ଉଚ୍ଚଭୂମିରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଆଦିବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ  । ଆସାମୀୟ ମାଙ୍କଡ଼  ( . ), ତିବ୍ୱତୀୟ ମାଙ୍କଡ଼  ( . ), ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବୋନ୍ନେଟ୍ ମାଙ୍କଡ଼  ( . ), ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଟୋକ୍ ମାଙ୍କଡ଼  ( . ) ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ସହିତ ଅରୁଣାଚଳୀ ମାଙ୍କଡ଼ ମକାକା ସିନିକା  ( . ) ଶ୍ରେଣୀର ମାଙ୍କଡ଼ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥାଏ  । ଅରୁଣାଚଳୀ ମାଙ୍କଡ଼ ଦୈହିକ ଗଠନରେ ଆସାମୀୟ ଓ ତିବ୍ୱତୀୟ ମାଙ୍କଡ଼ ପରି କିନ୍ତୁ ଜେନେଟିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ବୋନ୍ନେଟ୍ ମାଙ୍କଡ଼ର ନିକଟତର । ଅଭିସୃତ କ୍ରମବିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଏପରି ହୋଇଥାଇପାରେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ କିଛି ପ୍ରଜାତି ଜେନେଟିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏକ ପ୍ରଜାତିର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରିବେଶ ଯୋଗୁଁ କ୍ରମଶଃ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ପରି ଶାରୀରିକ ଗଠନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି । ଅରୁଣାଚଳୀ ମାଙ୍କଡ଼ ଉପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଗବେଷଣା ଚାଲିଥିବାରୁ ଏହା ଆସାମୀୟ ଓ ତିବ୍ୱତୀୟ ମାଙ୍କଡ଼ମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟ ନା ନୁହଁ ତାହା ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଭାବେ ଜ୍ଞାତ ହୋଇପାରିନାହିଁ । ଚାଷ ପରିବା ଓ ଫସଲ ଖାଇ ଦେଉଥିବାରୁ ଏହି ମାଙ୍କଡ଼ମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ହତ୍ୟା କରିଥାନ୍ତି । ସଦ୍ୟ ଗବେଷଣାରୁ ଜଣା ପଡ଼ିଛି ଯେ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶର କିଛି ଭାଗରେ ଏମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ହୋଇସାରିଲାଣି ।