ଖୀଭା (ଉଜବେକ: , ଇଂରାଜୀ: ) ମଧ୍ୟ ଏସିଆର ଉଜବେକିସ୍ତାନ ଦେଶର ସୌରଜ୍ମ ପ୍ରାନ୍ତରେସ୍ଥିତ ଏକ ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱର ସହର ଅଟେ  । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଲୋକମାନେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି , କିନ୍ତୁ ଏହି ସହର ସେହିଦିନ ଲୋକ ଲୋଚନକୁ ଆସିଲା ଯେଉଁଦିନ ଏହା  "ଖୀଭା ଖାନତ" ର ରାଜଧାନୀ ହେଲା । ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଖୀଭା କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବୀ ଇରାନ ଭାଷା କହୁଥିବା ଲୋକ ରହୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ୧୦ ବିଂ ସଦୀରେ ଏଠାରୁ ଗତି କରୁଥିବା ମୁସଲିମ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏହି ସହରର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଯାହା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ରହିଛି । ୧୭ ବୀଂ ସଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ସହର ଖୀଭା ଖାନନର ରାଜଧାନୀ ହେଲା । ଖୀଭା ଖାନନ ଉପରେ  "ଚଙ୍ଗେଜ ଖାନ" ଙ୍କ ଆସ୍ତ୍ରାଖାନ ଖାନନ ଉପରେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବଂଶଜମାନଙ୍କ ଏକ ଅଧିକାର ଥିଲା । ୧୭ବୀଂ ସଦୀର ଆରମ୍ଭ ଏହି ସହର ୧୮୭୩ରେ  "ରୂସୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ" ର  "କୋସ୍ତ୍ନାନ୍ତିନ ଫୋନ ଫାଉଫମାନ"    ନାମକ ରଣନିତିକାରମାନେ ଖୀଭା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହରରେ ୨୮ ମଇ ୧୮୭୩ରେ ଅଧିକାର ହୋଇଗଲା । ଏବେ ଖୀଭା ଖାନନ ରୂସୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଧୀନ ଥିଲା କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ନାମ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ ରୂପରେ ଚାଲିବାକୁ ଦିଆଗଲା । ଯେବେ ୧୯୧୭ରେ ରୂସରେ ସାମ୍ୟବାଦି  (କମ୍ୟୁନିଟି) କ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ ତ ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ  "ସ୍ୱରଜ୍ମ ଜନ ସୋବିୟତ ଗଣତନ୍ତ୍ର"     '   ଭାବେ ଘୋଷିତ କରିଦିଆ ଗଲା ଏବଂ ଖୀଭା ଖାନତ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଶେଷ ହୋଇଗଲା । ୧୯୨୫ ମସିହାରେ ଏହି ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସୋବିୟତ ସଂଘରେ ମିଶାଇ ଦିଆ ଗଲା ଏବଂ ଖୀଭା ଉଜବେକିସ୍ତାନର ଅଂଶ ହୋଇଗଲା । ଗୁଲାମୀର ବଜାର ମଧ୍ୟ କାଳରେ ଖୀଭା ନିଜ ଦାସ ମାନଙ୍କ ବଜାର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା , ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କ୍ରୟ - ବିକ୍ରୟ ହେଉଥିଲା । ପ୍ରାୟତଃ ଯେଉଁଠାରେ ଇରାନ ଏବଂ ରୂସୀ ଲୋକ ବିକ୍ରୟ ହେଉଥିଲେ । ପ୍ରାୟତଃ କିଛି ତୁର୍କୀମାନ କବଲାରେ ଏହି ପ୍ରଥା ତିଆରି ହୋଇଯାଇ ଥିଲା , କି ସେଠାରେ ଫସଲ କାଟିବା ପରେ ହିଁ ପଡୋଶୀ ଇରାନର ବସ୍ତିକୁ ଯାଇ ଜବରଦସ୍ତି ଲୋକ ମାନଙ୍କୁ ଆଣି ଖୀଭାରେ ବିକ୍ରୟ କରି ଦେଉଥିଲେ । ରୂସ ଯେତେବେଳେ ଖୀଭା ଉପରେ ଅଧିକାର କରିବାର ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲା ତ ସେ ଏହି ଦାସ-ପ୍ରଥାକୁ ଶେଷ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଥିଲା । ଆଧୁନିକ କାଳ ସୋଭିୟତ ସଂଘ ଯୁଗରେ ସରକାର ଘୋଷଣା କଲେ କି, ଖୀଭା ସହରକୁ ଭବିଷ୍ୟ ପାଇଁ ବିନା ବଦଳରେ ସୁରକ୍ଷା କରାଯିବ । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପାଖାପାଖି ସମସ୍ତ ବାସୀଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦିଆ ଗଲା । ସହରର ଭିତର ଭାଗକୁ ଈଚାନ କିଲା କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ବହୁ ବୃହତ ବୃହତ କାନ୍ଥ ରହିଛି । ଏହାର ମଝିରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ନୀଳ  "ବୁର୍ଜ"  ରହିଛି । ଏହାକୁ ବନେଇ ଥିବା  "ଖାନ" ର ଇଚ୍ଛା ଅଜାନ ଦିଲବାନ ପାଇଁ ଏକ ଉଚ୍ଚ  "ମିନାର"  ବନେଇ ବାର ଥିଲା , କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ପୁରା କରିବା ପୁର୍ବରୁ ହିଁ ମରିଗଲେ ଏବଂ ଏହା ପରେ ଆସୁଥିବା ଖାନ ଏହାକୁ ଅଧୁରା ଛାଡିଦେଲେ । କୁହାଯାଏ କି ତାଙ୍କ ଆଡେ ମାନି ନେଲେ କି ଏହି ମିନାରରୁ ଅଜାନ ଦେଉଥିବା ମୂଲ୍ୟକୁ ଜନାନ-ଗୃହରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ନଜର ଆସିବେ । ସହରର ଏହି ଈଚାନ କିଲା ଭାଗରେ ୫୦ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ୨୫୦ ମଧ୍ୟ କାଳୀନ ଘର ରହିଛି । ଏହାର ବାହାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ  "ଦିଚାନ କିଲା"  କୁହାଯାଏ ।