କୁମ୍ଭ ମେଳା ଏବଂ କୁମ୍ଭ ରାଶି ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ପଡ଼ିବେନାହିଁ । କୁମ୍ଭ  ସଂସ୍କୃତ:      , ଭାରତରେ ଘରମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହୃତ ଏକ ପ୍ରକାର ପାତ୍ର । ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଏହା କୁମ୍ଭାରଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ହିନ୍ଦୁ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ମତବାଦ ଅନୁସାରେ କୁମ୍ଭ ଏକ ଗର୍ଭକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଏହା ମଣିଷର ପ୍ରଜନନ, ଜୀବନ, ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଜୀବିକାକୁ ବୁଝାଏ । ଏହା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ବିଶେଷ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚ୍ୟ । ପୌରାଣିକ ଉତ୍ପତି ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ଶିବଙ୍କର ବିବାହ ଉତ୍ସବ ସକାଶେ ପ୍ରଥମ କୁମ୍ଭ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ତେଣୁ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଥମ କୁମ୍ଭାର । ଅନ୍ୟଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତି କୁହେ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥବା ଅମୃତକୁ ପରଷିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ କୁମ୍ଭ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ହିନ୍ଦୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ମନୁଷ୍ୟ କୁମ୍ଭଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଆନେକ ଆଧାର ମିଳେ । ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏକ କୁମ୍ଭ ବା ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରୁ ଜାତ ହୋଇଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରରେ, କୁମ୍ବ ରାଶି ଭାବେ ନିଆଯାଏ ଇଂରାଜୀ:  (କୁମ୍ଭ ରାଶି) ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ମେଳା ନାମରେ ଜଣାଯାଏ  । କୁମ୍ଭ ମେଳା, ଯାହା ବୃହଷ୍ପତି ଗ୍ରହର କୁମ୍ଭ ରାଶିକୁ ଗମନ କରିବା ସମୟରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାମବଲମ୍ବୀମାନେ ମହୋଦଧିରେ ଏହିଦିନ ବୁଡ଼ ପକାଇଥାନ୍ତି । ମହାକୁମ୍ଭ ପ୍ରତି ବାର ବର୍ଷରେ ଥରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ହିନ୍ଦୁ କାହାଣୀ ରାମାୟଣରେ , ରାବଣର ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ଏକ ପୁତ୍ରର ନାମ କୁମ୍ଭ ଥିଲା । ବ୍ୟବହାର ଅନେକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ କ୍ରିୟାକର୍ମମାନଙ୍କରେ କୁମ୍ଭ ବା କଳସଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇ ଆମ୍ବ ପତ୍ରରେ ସଜାଯାଇଥାଏ । ବେଳେବେଳେ ଗହଣା ସହ ମଧ୍ୟ ସଜାଯାଏ ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଅଧିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ବିଧି ମଧ୍ୟ ଏବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।