ଭେମ୍ବନାଡ଼‌ ହ୍ରଦ କେରଳରେ ଥିବା ଏକ ହ୍ରଦ । ଏହା କେରଳର ବୃହତ୍ତମ ଓ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ହ୍ରଦ । ଏହା କେରଳର ଅନେକ ଜିଲ୍ଲାର ଅଂଶ ହୋଇ ସେଠାରେ ଭିନ୍ନ ନାମ ମଧ୍ୟ ନେଇଥାଏ । କୁଟ୍ଟନାଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏହାକୁ ପୁନ୍ନମଡା ହ୍ରଦ କୁହା ଯାଉଥିବା ବେଳେ କୋଚିରେ ଏହା କୋଚି ହ୍ରଦ ନାମରେ ଜଣା । ଏହି ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ହ୍ରଦର ଏକ ଅଂଶରେ ଜାତୀୟ ନେହେରୁ ଟ୍ରଫି ଡଙ୍ଗା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ହ୍ରଦର ପ୍ରାକୃତିକ ଶୋଭାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଜାତୀୟ ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି ଭେମ୍ବନାଡ଼ ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ 2033.02 ବର୍ଗକିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଭାରତର ବୃହତ୍ତମ ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି । ଏହା ମଧ୍ୟରୁ ୩୯୨.୧୨ ବର୍ଗକିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳ ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ନିମ୍ନରେ ରହିଛି । ଏହି ହ୍ରଦର ଚତୁର୍ଦିଗରେ ଆଲାପୁଳା, କୋଟ୍ଟୟମ ଓ ଏର୍ଣାକୁଲମ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ଏହି ହ୍ରଦ ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନ ସହ ସମତଳ ହୋଇ ଆରବ ସାଗରରୁ ଏକ କ୍ଷୀଣକାୟ ଦୀପଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୋଇରହିଛି ।ଏହାର ଦୀର୍ଘତମ ଅଞ୍ଚଳ ୧୪ କିଲୋମିଟର । ଏହି ହ୍ରଦରେ ୧୫,୭୭୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳର ଜଳ ପ୍ଳାବିତ ହୁଏ । ହ୍ରଦ ତଟରେ କୁମାରାକୋମ ଗ୍ରାମ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖୁବ ଆକର୍ଷଣୀୟ । ଏଠାରେ ଏକ ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ନିକଟସ୍ଥ ସହର ଭେମ୍ବନାଡ଼ ହ୍ରଦ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ୧.୬ ମିଲିୟନ  (୧୬ ଲକ୍ଷ) ଲୋକ ବସବାସ କରିଥାନ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ହ୍ରଦ ଉପରେ ନିଜର ଜୀବିକା ପାଇଁ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥାଆନ୍ତି  । କୋଚି ବନ୍ଦର ଆରବସାଗରରେ ଏହି ହ୍ରଦର ନିର୍ଗତ ସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହ୍ରଦ ଓ ଆରବ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଆଲାପୁଝା ସହର ରହିଛି । ଏହି ସହର ତାର ଅନେକ କେନାଲ ଯୋଗୁଁ  " ପୂର୍ବର ଭେନିସ "  ନାମରେ ଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏହି ହ୍ରଦ ନୌ ବିହାର ପାଇଁ ଖୁବ ଆକର୍ଷକ । ଏଠାରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ନିରାପଦରେ ନୌ ବିହାର କରିପାରନ୍ତି । 2004ରେ ଏକ ମାତ୍ର ଥର ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଅପବ୍ୟବହାରଘଟଣା ଛଡା ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ ପରିବେଶ ଇଲିଥାଏ । ନୌ ଚଳାଚଳ ଏହି ହ୍ରଦ ସହିତ ଅନେକ କେନାଲ ରହି ଅଞ୍ଚଳର ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମକୁ ସଂଯୋଗ କରିଥାଏ । ଏହି କେନାଲ ଦେଇ ନୌକାଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଯାତାୟତ ଓ ମାଲ ପରିବହନ ବହୁ ପରିମାଣରେ ହୋଇଥାଏ । କିଛି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯିବା ପାଇଁ ନୌକା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପଥ ହୋଇଥାଏ । କୋତପୁରମ - କୋଲଲାମ ସେକ୍ଟରର 209 କିଲୋମିଟର ଜଳପଥକୁ ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି । ପରିବେଶ ଗୁରୁତ୍ୱ ଏଠାରେ ଥିବା ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି ଓ ହ୍ରଦରେ 20.000 ଜଳ ପକ୍ଷୀ ନିବାସ କରନ୍ତି ।ହ୍ରଦରେ ଅନେକ ଚିଙ୍ଗୁଡି ଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି । ହ୍ରଦ ତଟରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମାଛ ଧାରା, ଚାଷ, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବ୍ୟବସାୟ, ନଡିଆ କାଟ ଶିଳ୍ପ ଆଦି କରିଥାନ୍ତି । ବୋଟ ଦୁର୍ଘଟଣା ଜୁଲାଇ 27, 2002ରେ ଏଠାରେ ହ୍ରଦରେ ନୌକା ଦୁର୍ଘଟଣା ଫଳରେ 9 ଜଣ ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରେଇଥିଲେ । ମୂହମ୍ମ ଗ୍ରାମରୁ ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁମରକୋମ ଯାଏ ଦୈନିକ ଫେରି ବୋଟ ସେବା ଚାଲିଥାଏ ।