ଆଫ୍ରିକୀୟ ଟ୍ରିପାନୋସୋମିଆସିସ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରାରୋଗ ଏକ ପରଜୀବୀ ରୋଗ ଯାହା ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ହୁଏ ।ଏହି ରୋଗ ଟ୍ରିପାନୋସୋମାବ୍ରୁସି ନାମକ ଏକ ପରଜୀବୀ ସ୍ପେସିଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ମାନବଙ୍କୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପରଜୀବୀ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ଯଥା ଟ୍ରିପାନୋସୋମାବ୍ରୁସିଗାମ୍ବିଏନ୍‌ସ  (ଟିବିଜି/ ) ଓ ଟ୍ରିପାନୋସୋମାବ୍ରୁସିରୋଡେସିଏନ୍ସ  ଟିବିଆର/   । ରିପୋର୍ଟ ହେଉଥିବା ରୋଗର ୯୮% ଟିବିଜି/ ପରଜୀବୀଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ସଂକ୍ରମିତ ସିସି ମାଛି କାମୁଡ଼ିବାଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ ପରଜୀବୀ ରୋଗ ହୁଏ ଓ ଏହା ଗ୍ରମାଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ହୁଏ । ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହି ରୋଗର ପ୍ରଥମ ସୋପାନରେ ଜ୍ୱର, ମୁଣ୍ଡବଥା, ଗଲୁ ଓ ଗଣ୍ଠି ଯନ୍ତ୍ରଣା   ହୁଏ । ସିସି ମାଛି କାମୁଡ଼ିବାର ୧ରୁ୩ ସପ୍ତାହ ପରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ସପ୍ତାହ ଓ ମାସାଧିକ କାଳ ପରେ ଏହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋପାନ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ମାନସିକ ବିଭ୍ରାଟ, କାଲୁଆ ଲାଗିବା, କୋଅର୍ଡିନେସନ ଅଭାବ ଓ ନିଦ୍ରାହୀନତା ହୁଏ । ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରି ସେଥିରେ ଏହି ପରଜୀବୀ ପାଇଲେ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ । ଲସିକା ନୋଡର ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ   ମଧ୍ୟ ଏହି ପରଜୀବୀ ପାଇଲେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ । ଲମ୍ବର ପଙ୍କଚର କରି ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋପାନର ଫରକ କୁହାଯାଏ । ସଙ୍କଟମୟ ଲୋକଙ୍କର ସ୍କ୍ରୀନିଙ୍ଗ କରି ରକ୍ତରେ ଟିବିଜି ପାଇଲେ ଏହି ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ । ସ୍ନାୟବିକ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପୁର୍ବରୁ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲେ ଚିକିତ୍ସା ସ‌ହଜ ହୁଏ । ପ୍ରଥମ ସୋପାନ ରୋଗରେ ପେଣ୍ଟାମିଡିନ କିମ୍ବା ସୁରାମିନ ଔଷଧ ଦେଇ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋପାନ ରୋଗରେ ଏଫ୍ଲୋରନିଥିନ କିମ୍ବା ଏହା ସ‌ହ ନିଫୁରଟିମୋକ୍ସ ମିଶେଇ ଦିଆଯାଏ । ମେଲାର୍ସୋପ୍ରୋଲ ଔଷଧ ଦୁଇଟିଯାକ ନିମନ୍ତେ କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପାର୍ଶ୍ୱପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଉଥିବାରୁ କେବଳ ଟିବିଆର ନିମନ୍ତେ ଦିଆଯାଏ । କେତେକ ସବ୍-ସାହାରା ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ୩୬ଟି ଦେଶର ୭୦ ନିୟୁତ ସଙ୍କଟରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ନିୟମିତ ଭାବେ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ । ୧୯୯୦ ମସିହାରେ ଏହି ରୋଗମୃତ୍ୟୁ ସଂଖ୍ୟା ୩୪,୦୦୦ ଥିବାବେଳେ ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ଏହା କମିଯାଇ ୯୦୦୦ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ୩୦,୦୦୦ ଲୋକ ସଂକ୍ରମିତ ହୋଇଛନ୍ତି ଓ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୭୦୦୦ ନୂଆ ରୋଗୀ ଅଟନ୍ତି । କଙ୍ଗୋରେ ୮୦%ରୁ ଅଧିକ ରୋଗୀ ଅଛନ୍ତି । ଇତିହାସରେ ୩ଟି ମୂଖ୍ୟ ରୋଗ ସ୍ରୋତ ହୋଇଛି, ୧୮୯୬ରୁ ୧୯୦୬ ମଧ୍ୟରେ ଉଗାଣ୍ଡା ଓ କଙ୍ଗୋ ବେସିନରେ ଗୋଟିଏ ଓ ଆଉ ଦୁଇଟି ୧୯୨୦ ଓ ୧୯୭୦ ମସିହାରେ ଆନେକ ଆଫ୍ରିକା ଦେଶମାନଙ୍କରେ ହୋଇଥିଲା । ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଯଥା ଗୋଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ରୋଗ ଭୋଗନ୍ତି ଓ ବାହକ ରୂପେ ରହିଯାଆନ୍ତି ।