Filtreren op media:
In het rijke oeuvre van Donizetti neemt Lucrezia Borgia, een romantisch werk met grote dramatische effecten dat tegelijk het verisme aankondigde, een uitzonderlijke plaats in. Door de kracht en gewelddadigheid is deze opera volgens Julian Reynolds de Salome van de Italiaanse componist. Reynolds werkt opnieuw samen met Guy Joosten na hun prachtige Lucia di Lammermoor die zij enkele seizoenen geleden in hetzelfde Koninklijk Circus voorstelden. Deze productie vormt een uitdaging voor de dirigent, gezien het belang van het orkest in dit stuk, het aantal solisten en de specifieke eigenschappen van de zaal.
Lucrezia Borgia is niet het meest gespeelde werk van Donizetti. Wat maakt het zo bijzonder voor u?
Ik ben ervan overtuigd dat Lucrezia Borgia een nieuw begin was, niet alleen voor Donizetti, maar voor de Italiaanse opera in het algemeen. Het was van bij de creatie een succes, met drieëndertig voorstellingen in de Scala te Milaan in het eerste jaar. Nochtans kreeg het ook verdeelde kritieken omdat het een aantal vaste gewoontes doorbrak en op meerdere vlakken vrij gedurfd was. Ten eerste bevat het totaalconcept een element van vroeg verisme: het is een schokkend onderwerp. Zelfs librettist Felice Romani was niet opgezet met het feit dat hier de dochter van een paus ten tonele gevoerd wordt samen met haar buitenechtelijke kind. En toch voelde het publiek zich aangesproken en ook de zangers hielden ervan, zeker van een rol als die van Lucrezia. Een tweede reden waarom Lucrezia zo revolutionair is en tijd nodig had om volledig door te breken, is de omvang van de cast. Het stuk is bevolkt met interessante personages, tot de bijrollen toe, zoals Orsini of Rustighello, en ze worden door Donizetti en Romani stuk voor stuk sterk gekarakteriseerd. Van Il Trovatore zegt men dat je 'gewoon' de vijf beste zangers van de wereld nodig hebt, hier is het probleem van dezelfde aard maar heb je de twaalf beste zangers van de wereld nodig…!
U zei dat Lucrezia Borgia een nieuw begin was voor Donizetti. Wat bedoelt u daarmee?
Lucrezia Borgia (1833) verschijnt halverwege Donizetti's creatieve carrière, twee jaar vóór Lucia di Lammermoor. Het is belangrijke stap in zijn carrière omdat hij zich vanaf dan aangetrokken voelde tot onderwerpen die hem inspireerden om op een nieuwe wijze te componeren. Hij breekt hier met de formele modellen van Rossini, een evolutie die begint bij Anna Bolena. In Lucrezia Borgia vind je daarenboven duidelijk een romantisch element. Muzikaal uit dat zich in een puur expressieve zang, volledig in overeenstemming met de tekst, waarbij de ornamentatie geheel in functie staat van de dramatische expressie. Een prachtig voorbeeld daarvan is de aria M'odi… ah m'odi, het largo van Lucrezia uit de finale van het tweede bedrijf, wanneer ze Gennaro smeekt om het tegengif te nemen. De expressiviteit is zo vanzelfsprekend dat de muzikale vorm volledig op de achtergrond raakt, alles verloopt natuurlijk, volgens de dramatiek van de scène. Dat is een hele sprong voorwaarts en staat mijlenver van de Donizetti uit de beginperiode. Een ander sprekend voorbeeld is de finale van het eerste bedrijf, waar Alfonso d'Este, als het vleesgeworden kwaad maar op een beheerste wijze tot Gennaro blijft praten om hem in de val te lokken en dan te vangen met het woord "Guai" (Wee u), waarna het ensemble op organische wijze evolueert naar een trio om dan weer terug te keren naar een duo. Donizetti componeert hier een grote scena die erg vrij is in opbouw. Deze finale is geen aaneenschakeling van traditionele ingrediënten als recitativo, cantilena en cabaletta, maar is een vrij gecomponeerd stukje drama dat erg lang is. Dat Donizetti zich zo vrij voelt om dergelijke grote structuren te behandelen en tegelijk de dramatische spanning weet te bewaren én het muzikaal interessant weet te houden, is nieuw.
Kunt u stellen dat Donizetti hier reeds Verdi aankondigt?
Wel ja, Verdi was volop aan het studeren in het jaar dat Lucrezia Borgia in première ging, en ik vermoed dat hij het werk heeft gezien. Er zijn vele kleine echo's in Verdi's werk: je zou kunnen zeggen dat de houding van Alfonso in het begin van de eerste finale, waar hij rustig en beleefd zijn vragen stelt, terugkomt in Verdi's behandeling van Otello die Desdemona ondervraagt… Donizetti vond hier de kracht om zich nieuwe thema's en onderwerpen eigen te maken, onderwerpen die grotere romantische en dramatische dimensies toelieten. Hier wordt een nieuw soort drama geboren.
En hoe reageerden de zangers in die tijd daarop?
Donizetti zocht zeker geen naturalistische stijl voor de zangers, hij was extreem klassiek in zijn vocale smaak. Op dat vlak volgde hij de traditie van Rossini: de schoonheid van de stem primeerde. Maar de problemen stelden zich op een ander niveau. Zangeressen waren in die tijd sterke persoonlijkheden met een enorm charisma, zo ook de primadonna die de eerste Lucrezia zong, Henriette Méric- Lalande. Een van de belangrijke momenten in dit werk is de entree van Lucrezia, die hoe dan ook voor een coup de théâtre zorgt! Omwille van het verhaal is het absoluut noodzakelijk dat ze gesluierd is – men mag niet weten wie ze is, want iedereen kent natuurlijk het kwaad dat ze heeft aangericht –, maar Lalande weigerde pertinent om gesluierd haar entree te maken uit angst dat haar fans haar niet zouden herkennen… En ze eiste ook nog een nieuwe aria met cabaletta, wat niet de bedoeling was van Romani en Donizetti. Maar nu danken we wel aan haar een fantastische cabaletta, die totaal geïntegreerd is in het werk! En tussen haakjes: Lalande werd negenmaal meer betaald dan de componist…!
Hoe tekent Donizetti zijn Lucrezia?
Romani en Donizetti benaderen het personage Lucrezia vanuit een heel ander perspectief dan Victor Hugo. De Borgiageschiedenis en alles daarrond had in Italië, waar het tot de cultuur behoort, een andere betekenis dan in Frankrijk. Wat Donizetti toevoegde was de verschrikkelijke inwendige tweespalt die Lucrezia verscheurt. Je moét wel medelijden voelen met haar, omdat het noodlot haar als Lucrezia Borgia geboren liet worden… De misdaden, die misschien historisch niet aan haar toegeschreven mogen worden, maar die alleszins nog steeds met haar geassocieerd worden, zijn deel van een oncontroleerbaar noodlot dat een Borgia met zich meedraagt. Het is alsof er een soort erfzonde aan haar kleeft. In het Italiaanse denken is ze daarom vaak verbonden met het beeld van Maria Magdalena, de zondares. De dood van haar zoon, Gennaro, die zich pas op het allerlaatst realiseert dat hij haar zoon is, is een duidelijke verwijzing naar de religie. De tranen van de madonna… In de handen van Romani en Donizetti wordt Lucrezia's verhaal verrijkt met religieuze connotaties. Zoals Guy Joosten ook al aangaf, wordt hier een nieuw niveau toegevoegd: het is niet zomaar een verhaal van gruwel, maar het hoofdpersonage krijgt een zekere transcendentie, net als Norma of Tosca bijvoorbeeld…
Wat is de rol van het orkest in dit werk? Is die al zo belangrijk als in Lucia?
Het orkest is even belangrijk als in Lucia di Lammermoor en wordt op een heel interessante wijze gebruikt. In deze partituur vinden we meer voorbeelden van off-stage dansmuziek, van scherpe contrasten in instrumentatie e.d. dan in Lucia. Met dit werk bewees Donizetti dat hij schitterend kon schrijven voor orkest en er een groot dramatisch effect mee wist te bereiken. Het is ook opmerkelijk dat hij voor deze opera de opstelling van het orkest veranderde: voor het eerst zaten de leiders van de strijkersgroep in een halve cirkel vooraan, zoals dat nu in een modern orkest gebruikelijk is. Uiteraard was deze opstelling het gevolg van de experimentele instrumentatie. Voor onze hedendaagse oren is dat misschien niet meer zo opvallend, maar toen was het revolutionair!
Door een bijzondere orkestplaatsing in Lucia di Lammermoor heb je nieuwe akoestische mogelijkheden uitgetest in het Koninklijk Circus. Gaat Lucrezia Borgia nog een stap verder?
Ik wil hier nog niet al te veel geheimen verklappen, maar omdat het Koninklijk Circus een heel andere ruimte is om in te werken dan de Munt, hebben we inderdaad meerdere beslissingen moeten nemen: over de plaatsing van het orkest, over de wijze waarop we het drama zullen vertellen, waar de bepaalde handelingen zullen plaatsvinden en dergelijke meer. Het is extreem moeilijk om dit alles precies op z'n plaats te krijgen in het Circus. Soms is het slechts een kwestie van een meter of twee, het zal een work in progress worden om de beste optie uit te zoeken. Zowel voor de zangers als voor het publiek, is het in elk geval uiterst opwindend om zo dicht op elkaar te zitten, zonder het orkest ertussen. Meer dan in een klassiek theater, biedt deze ruimte ook de mogelijkheid om ons bijvoorbeeld in de grote ensemblestukken toe te spitsen op de tekst en op de gevoelens van elk personage afzonderlijk. Het is heel spannend om zo te werken, zeker met een stuk als Lucrezia Borgia. Van Lucia di Lammermoor gaat ongetwijfeld een enorme emotionele kracht uit, maar Lucrezia ervaar je als een enorme klap in je maag: dit werk is veel gewelddadiger en fysieker. Lucrezia Borgia is Donizetti's Salome!
Opgetekend door Reinder Pols