Prijs der Nederlandse Letteren
Prijs der Nederlandse Letteren voor Leonard Nolens
Op de hommageviering voor de 65ste verjaardag van Leonard Nolens kondigde minister Pascal Smet aan dat de dichter de driejaarlijkse Prijs der Nederlandse Letteren krijgt. De bekroning gaat gepaard met een som van 40.000 euro. Nolens is de twintigste laureaat van de prijs en volgt daarmee schrijvers als Stijn Streuvels, Gerard Walschap, Hugo Claus, Harry Mulisch en Cees Nooteboom op.
Maske
Meestal alleen.
Maar meestal bezeten van een paar mensen.
Meestal verlegen en trots
Als een man die zijn leven op straat heeft gegooid
In een dagboek,
Zo'n brandend pak brieven, zo'n zwevende
Baksteen op zoek
Naar een wildvreemde woning in aanbouw.
Dat is mijn adres.
Maar meestal alleen.
Maar meestal behept met de hitte, de kou, de gezegende sleur
Van een liefde zo diep
Als mijn binnenste masker, ik kan dat niet zien.
Ik zet het pas af
Als je kus of de hand van een zoon, een passant
Mijn ogen toedoet
En het gapende gat in mijn laatste, vertrokken gezicht.
Leonard Nolens
Geen dichter in ons taalgebied heeft in zijn leven wellicht meer 'ik' gebruikt in zijn gedichten dan Leonard Nolens, die op 11 april 65 wordt. Sla er de prachtige blauwe, ingebonden uitgave van alle bundels die hij tussen 1975 en 2011 publiceerde maar eens op na. 'Manieren van leven', heet ze. Die titel zegt al veel: in zijn poëzie stelt hij onophoudelijk vragen naar de identiteit. Wat betekent dat, 'ik' zeggen of schrijven? In het ik van de dichter komen de anderen binnen. Zij maken hem tot wie hij is. Het zijn diverse manieren van leven, die vorm krijgen in een indrukwekkende stoet van gedichten. Want 'Men schrijft zijn hoogstpersoonlijke dagboek in de taal van vreemden. En zelfs mijn meest intieme, unieke gedichten blijken niet meer te zijn dan een vertaling', noteerde hij in een van zijn prachtige dagboeken.
We zien hoe Nolens deze gedachte uitwerkt in het gedicht dat ik uit zijn enorm rijke boek koos: de ik-figuur die zich terugtrekt uit de samenleving, precies om met die samenleving (de geliefde, vrienden, kennissen, geestesverwanten in de kunst en de literatuur, maar ook de wereld daarbuiten) onophoudelijk in gesprek te gaan. Zijn gedichten en zijn dagboeken zijn brieven die hij de wereld in stuurt. 'Alleen in mijn gedichten kan ik wonen', schreef Slauerhoff al. Dat geldt ook voor Nolens: 'Dat is mijn adres'. Maar het blijft voor hem een zoektocht naar onderdak.
Alle facetten van de liefde maken ook deel uit van die identiteit die Nolens dagelijks in zijn gedichten bevecht. Hij vergelijkt het hier met zijn 'binnenste masker'. Zo diep zit het, zo onvatbaar is het. Nolens is dan ook niet alleen de dichter die op de meest gecompliceerde manier 'ik' schrijft, maar die ook de pijnlijkste en precies daarom ook de meest passionele liefdesgedichten schrijft.
Sinds 1969 publiceert Nolens poëzie. Hij heeft geprobeerd om schrijven met een baan te combineren, maar hij moest vaststellen dat hem dat niet lukte. Schrijven werd zijn enige manier om te overleven. Zijn eerste twee bundels zijn niet in 'Manieren van leven' te vinden. In deze verzameling heeft hij Orpheushanden (1969) en De muzeale minnaar (1973) integraal weggelaten. 'Wie dat begin wil zien, waarin men woorden heeft en nog geen taal, kan elders terecht', schrijft Nolens in de verantwoording. Nauwelijks iemand die dus de kiemen van Nolens' dichterschap kent. En dat is jammer, want op die manier zou je kunnen zien hoe Nolens na die eerste twee bundels het credo 'Natural words in al natural order' in zijn gedichten gestalte begon te geven. Nolens wil op een 'natuurlijke', on-poëtische manier poëzie schrijven. En toch vormen zijn gedichten een ingenieus mechaniek, met veel klankkleur en herhalingen. Zo nestelen ze zich in het hoofd, om er nooit meer weg te willen.
Is er een mooie cadeau dat een dichter zijn lezers kan aanbieden? Zijn werk is te nemen of te laten. Hopelijk wordt het binnenkort bekroond met de Prijs der Nederlandse Letteren, de belangrijkste literaire erkenning in ons taalgebied. En waarom ook niet de Nobelprijs? Maar het is een radicaal bouwwerk, veel genadelozer dan dat van laureaten als Szymborska of Tranströmer. Hopelijk verdraagt het Zweedse comité dat. Want ook bij ons irriteert dat sommigen. Gerrit Komrij, bijvoorbeeld, die zich in zijn essaybundel 'Trou moet blycken' (2001) vrolijk maakte over Nolens' unieke voordracht: 'Nolens werd bloter en bloter. Ineens stond daar op het toneel een lange lul te bedelen om aandacht.'
Dank je, Leon, voor al jouw genadeloos authentieke werk, dat maar blijft rondzingen en ons denken over taal en identiteit bepaalt. Om je te feliciteren, lees ik je gedichten opnieuw en opnieuw.
Paul Demets
['Manieren van leven. Gedichten 1975-2011' van Leonard Nolens is een uitgave van Querido]
Op woensdagavond 25 april om 20u bieden Behoud de Begeerte en Het Toneelhuis Leonard Nolens een hommage aan in de Bourla in Antwerpen. Met Dirk van Bastelaere, Johan de Boose, Paul Claes, Y.M. Dangre, Paul Demets, Bernard Dewulf, Charles Ducal, Anna Enquist, Lies Van Gasse, Luuk Gruwez, Erik Jan Harmens, Kees 't Hart, Miriam Van hee, Maarten Inghels, Tjitske Jansen, Jan Kuijper, Wiel Kusters, Gwy Mandelinck, Bart Meuleman, Roger de Neef, Hagar Peeters, Erik Spinoy, Maud Vanhauwaert, Jan Vanriet en Peter Verhelst. Voorts zijn er de acteurs Gilda De Bal, Tom Van Bauwel, Franz Marijnen, Hilde Van Mieghem, Josse De Pauw, Dirk Roofthooft en Vic De Wachter. Zij lezen een collage van Nolens' dagboekfragmenten. Claire Chevallier speelt piano, Piet Piryns presenteert. De hommage is uitverkocht.