Van steppe naar stad, van Enkidu naar Gilgamesj, van Isjtar naar Sjamasj
Heeft de moderne mens zijn oudere soortgenoten uitgeroeid? Hebben exemplaren van Homo Sapiens sexueel contact gehad met Neanderthalers?
Uit genetische sporen blijkt dat uitgestorven mensachtigen in ons voortleven.
In mei 2010 maakte een team van genetici, onder leiding vande Zweedse evolutionaire geneticus Svanke Pääbo, bekend dat zij het complete genoom van een Neanderthaler hadden bepaald.
Vanuit Afrika veroverde Homo Sapiens onze planeet, maar elke Europeaan en Aziaat heeft Neanderthalervoorouders.
Alleen de genomen van niet-Afrikanen bevatten het DNA van Neanderthalers, waaruit blijkt dat de vermenging onder andere plaats heeft gevonden in het Midden-Oosten, het land van Uruk. 90000 jaar geleden?
Veel later, vanaf 9000 tot 5000 v. C. kennen we in Mesopotamië agrarische gemeenschappen, die tarwesoorten en andere gewassen verbouwden en huisdieren hielden. In deze periode zien we een omschakeling van een voedselvergarende economie naar een voedselproducerende economie. Men fabriceert tokens van klei bij het tellen van bijvoorbeeld zakken graan.
Het gaat om de overgang van jagers naar landbouwers, de vroegste vorm van sedentair leven.
Zou Enkidu in het Gilgamesj-epos een herinnering zijn aan de jagers of zelfs aan een oudere mensensoort?
In het epos, eerste tablet, wordt door de bevolking van Uruk geklaagd over het gedrag van hun koning Gilgamesj. Hij matigt zich het recht aan van de eerste nacht (iets dat overigens ook in ons land tot in de 19de eeuw nog gebruikelijk was bij de adel!) en hij eist de jongens op voor zijn strijdmacht. 'De God Anum aanhoorde hun klacht. / Zij riepen Aruru, de grote: / 'Jij, Aruru, schiep de mensheid; / Maak nu zijn evenbeeld!'
'Aruru waste haar handen, / Kneep een stukje klei af, en wierp dat in de wildernis. / In de wildernis schiep zij zo Enkidu, de held, / Het kind van de stilte, gekneed door Ninurta. / Zijn lichaam is bekleed met haar; / Hij draagt lange lokken als van een vrouw; / Zijn hoofdhaar groeit dik als graan; / Hij kent Volk noch Land. / Hij gaat gekleed als Sjakkan (de god van de wilde kuddedieren, bekleed met vacht, als een dier); / Met de gazellen eet hij gras; / Met de wilde dieren verdringt hij zich bij de drenkplaats; / Met de beesten doet hij zich tegoed aan het water.'
Een jager heeft last van Enkidu, die hij niet durft te benaderen omdat zijn sterkte overweldigend is, als van een hemelsteen (een meteoriet). Zijn vader raadt hem aan naar Gilgamesj te gaan. Die durft wel met hem te strijden. Gilgamesj voelt zich uitgedaagd en is bereid te vechten. Maar hoe krijg je een wildeman in de stad? Hoe tem je Tarzan? Met Jane. Is Tarzan soms ook een herinnering aan Neanderthalers?
Een tempeldeerne, Sjamhat, krijgt de opdracht Enkidu te lokken. Zij ontkleedt zich en leert hem de vrouwenaard kennen. Dat duurt zes dagen en zeven nachten. Pas dan is hij verzadigd van haar charmes en uitgeput. Nu stinkt hij voor de gazellen naar mens en de kudde verstoot hem. Sjamhat neemt hem mee naar de stad, maar eerst kleedt zij hem en brengt hem naar een herdershut. Hij leert brood eten en bier drinken. 's Nachts verjaagt hij de wilde dieren; hij is beschaafd geworden.
Uit 7000 v.C. zijn overblijfselen gevonden van leemhuizen en bewijzen van het houden van vee zoals schapen, geiten en varkens. Vanaf 6000 vindt een invasie vanuit het noorden plaats van agrarische volken, hieruit ontstaat het Hassuna-volk dat leefde in het noorden van Mesopotamië van ca. 6000-5250 v.C., in dorpen met meestal niet meer dan 500 inwoners. Deze landbouwers vestigden zich in het noorden omdat daar genoeg regen viel voor vormen van "droge" landbouw. Zij gebruikten maalstenen en bakovens. Dit volk aanbad vrouwelijke goden. In kleitabletten werd spijkerschrift gebruikt voor de boekhouding.
5000 v.C werd Eridu gesticht in zuid-Mesopotamië, ca. 10 kilometer ten zuidoosten van Ur. De stad was de meest zuidelijke nederzetting van steden met een architectuur van ronde gebouwen. In 1948 ontdekte men een tempel, die waarschijnlijk was gewijd aan de watergod Ea. Verder is een ziggurat opgegraven uit het 3e millennium v.C., waaronder zich 18 religieuze gebouwen bevonden. In de Sumerische koningslijst wordt Eridu weergegeven als de eerste vestigingsstad der god/koningen: "Nadat het koningsschap uit de hemel was neergedaald, werd het gevestigd in Eridu. In Eridu werd Alulim koning en regeerde 28800 jaren. Alaljar regeerde 36000 jaren, twee koningen die samen 64800 jaren regeerden. Toen viel Eridu en werd het koningsschap verplaatst naar Bad-Tibira".
Daar bij vergeleken is Methusalem een kleuter.
Na 4000 v.C. vestigden zich Sumeriërs in het zuidelijk deel van het Tweestromenland. Er ontstonden stadstaten. Vooral Uruk werd groot en machtig. In ca 3100 v.C. heerste daar koning Gilgamesj. In de stad stonden grote tempelgebouwen, het Eanna-complex.
Er was een uitgebreid ambtelijk apparaat dat de tempelvoorraden beheerde met ambtszegels voor verzegeling van de voorraadvaten
Het telsysteem ontwikkelde zich via tokens naar tabletten waarop eerst nog de tokens symbolisch werden weergegeven, (ingekrast met spijkers en griffels in zachte klei) en later in spijkerschrift de boekhouding en administratie werd gedaan. Door dit boekhoudkundig systeem en lexicografische opsomming van semantische geordende woorden, was dit de basis van de latere Babylonische wetenschap.
De Assyrisch-Babylonische letterkunde werd bekend in het midden van de negentiende eeuw. De ontcijfering van het moeilijke spijkerschrift maakte duidelijk dat het ging om een Semitische taal. Daarvan wist men redelijk veel, zodat de interpretatie van de teksten sneller ging dan het decoderen van de in klei bewaarde afdrukken. Men schreef in lettergrepen, groepen van klanken. Een probleem bleek dat één teken op verschillende manieren gelezen moet worden, afhankelijk van de context en dat één lettergreep met verschillende tekens geschreven kan worden. Men twijfelde er zelfs aan of de ontcijfering juist was. In Engeland werden vier taalgeleerden, onafhankelijk van elkaar, aan het werk gezet met eenzelfde tekst. De vertalingen leken zo zeer op elkaar dat men besloot dat de interpretatie van de tekens overeenstemde met de feitelijke, historische betekenis.
In het zelfde schrift vond men tabletten met een Akkadische of Sumerische taal. Men vond gelukkig ook tweetalige lijsten met de Semitische vertaling van Sumerische woorden.
De eerste adekwate grammatica van het Sumerisch verscheen in 1923. In dat boek van Arno Poebel waren niet alle grammaticale problemen opgelost en dat is nog steeds niet zo volgens Herman Vanstiphout, aan wie ik hier veel ontleen. Er werden steeds nieuwe kleitabletten gevonden en langzamerhand bleek dat aan het begin van het tweede millenium voor het begin van onze jaartelling een geheel eigen literatuur te vinden was in de steden van het zuiden van Mesopotamië.
Aan dertig universiteiten, ook hier in Groningen, wordt onderzoek gedaan naar de Sumerische literaire overlevering. Deze betreft vooral de eigen geschiedenis. Er zijn legendarische verhalen over de grote vorsten van de oeroude dynastie van Uruk: Emmerkar, Lugalbanda en Gilgamesj.
Men denkt dat de Sumerische letterkunde de oudst geschreven letterkunde ter wereld is. De Sumeriërs zouden kort vóór 3000 v. C als eersten in het Westen het schrift uitgevonden hebben.
Maar misschien is tekst nog veel ouder.
Het kardinaalteken, ook hekje genoemd, is een teken op het toetsenbord van een computer of het toetsenblok van een telefoon. Het heeft verschillende betekenissen en toepassingen.
Het teken is vooral bekend door het gebruik ervan op telefoons, als afsluitsymbool of als teken voor een nieuw begin. Bijvoorbeeld: "Typ uw code in, gevolgd door het hekje."
In Twitter spreekt men over een 'hashtag' of 'hekwerk'. Dit wordt gebruikt om in de Tweet de zoekwoorden aan te duiden om de zichtbaarheid van de Tweet via de zoekmachine te bevorderen.
Onlangs verscheen een artikel in het blad Science over het werk van Genevieve von Petzinger. Zij onderzocht met behulp van de computer inscripties in grotten. De afbeeldingen van jachttaferelen in grotten werden al grondig bestudeerd, maar de geometrische tekens leken nog te ingewikkeld. Von Petzinger verzamelde de tekens van 146 grotten in een database van 5000 tekens.en analyseerde de overeenkomsten. Het blijkt te gaan om 35.000 jaar oude tekens. Er waren 26 tekens, waaronder het 'hekje', die steeds terugkwamen over de hele wereld.Wij kennen geen beschavingen van die tijd. Men dacht dat de oudste schriftelijke tekens dateerden van 5000 tot 6000 jaar geleden. De tekens werden gemaakt door jager-verzamelaars. De vraag is natuurlijk of er systeeem zit in de tekens en of we mogen spreken van taal? Is er een syntaxis? De eerste vraag beantwoordt Von Petzinger positief. De tekens communiceren, maar wat ze betekenen weten we niet. Het feit dat de tekens over zo'n lange tijd en over zo'n groot gebied steeds weer voorkwamen, wijst er op dat het gaat om een bewuste keus: voorwaarde voor een schrijftaal is de conventie. Sommige tekens komen heel vaak samen voor. Samen lijken ze meer te betekenen dan apart, alsof ze een samengesteld woord of begrip vormen. Er zijn ook grotten zonder afbeeldingen, maar met de tekens. Zouden de tekens de functie van de afbeeldingen hebben overgenomen? De tekening van een dier wordt vervangen door de naam van het dier? Er werden afbeeldingen gevonden van een mammoet, waarbij een W-teken boven de slagtanden was gekrast. Het teken zou een pictogram kunnen zijn; dit is een fase op weg naar een schrijftaal.
Symbolisch denken is essentieel in de ontwikkelingsgeschiedenis van de mens. Hoe en wanneer is dat tot stand gekomen? Was er een creatieve explosie, een plotselinge verbetering van de hersenen, die niet aan de anatomie van de botten is af te lezen? Verbeterde de kwaliteit en hoeveelheid van het voedsel? Onze voorouders gingen kennelijk effectiever gebruik maken van de beschikbare bronnen, waardoor het denkvermogen weer toenam.
We denken dat pas de Neanderthaler en de Cro-Magnon-mens het vuur beheersten om te koken, maar oudere mensensoorten kenden ook al vuur.
Zo had je zo'n 1.7 miljoen geleden de homo ergaster. Er is wetenschappelijk bewijs gevonden dat sommige stammen vuur gebruikten om roofdieren te verjagen en misschien konden ze het al zelf maken.
200.000 jaar geleden verscheen de homo sapiens. De samenleving werd gestructureerder en er kwamen culturele regels.
Vormen de 11.000 jaar oude steencirkels in het Turkse Göbekli Tepe de allereerste tempel? Ze doen in elk geval denken aan de resten van een heiligdom.
De oudste resten op de plaats van Stonehenge zijn van 8000 v.C.
Rond 5000 v.C.deed de wereld van de goden al denken aan die van de bekende oudheid.
An of Anum was de God van de hemel, de vader of het hoofd van de goden. Antum was zijn echtgenote.
Aruru schiep de mens uit klei.
Sjamasj is de zonnegod; zijn echtgenote is Aya (verwant met de Griekse Eos, ochtendgloren. Hij overwint de duisternis en het kwaad.
In die hoedanigheid werd hij bekend als de god van rechtvaardigheid en gelijkheid en was de rechter van zowel goden als mensen. (Volgens de legende kreeg de Babylonische koning Hammurabi zijn code van de wetten van Sjamasj.)
Als gouverneur van het hele universum werd hij afgebeeld, gezeten op een troon, in zijn hand de symbolen van recht en gerechtigheid, een staf en een ring.
We kunnen hem vergelijken met Appollo.
Ea of Enki is de god van de wijsheid, van techniek en kennis. Hij trekt steeds de partij van de mensen. Zijn woonplaats is het water onder de aarde. (Grieks: Abyssos) Zijn echtgenote is Ninki.
Ellil of Enlil is de oppergod, de bestuurder. Hij is de voorzitter van de godenraad. De naam Ellil komt van het Semitisch en is etymologisch verwant met Allah. Enlil zou met wind of lucht te maken hebben.
Eresjkigal is de meesteres van de onderwereld. Nergal verblijft daar, God van de verwoesting.
Inana of Isjtar is de dochter van An en samen met haar vader meesteres van Uruk. Godin van sexualiteit en oorlog. Eén van haar geliefden is de jaarlijks stervende en herrijzende herdersgod Tammoetz. Eén van de belangrijkste toegangspoorten naar Babylonië (Babel, 'Poort van god') was de Isjtar-poort. (Nu te zien in Berlijn.) Haar naam kan worden vertaald als 'ster', maar wordt soms ook vertaald als baarmoeder. Ze wordt wel Irninitum (razende leeuw) genoemd; ook labattu (leeuwin) en klaagster. De ochtend- en avondster horen bij haar als oorlog en liefde. Vergelijk met Venus.
Isjtar ligt ten grondslag aan de west-Semitische Astarte, en aan vele Griekse godinnen zoals Athene of Aphrodite. Ook wordt haar naam in verband gebracht met de Germaanse Ostara, de naamgeefster van het paasfeest in Duitsland en Engeland (Ostern of Easter). Het verhaal van Esther en haar oom Meredoch in de bijbel is een verbasterde weergave van Isjtar en de Babylonische oppergod Mardoek. Wat betreft Isjtars aspect als hemelgodin en verzorgster van de levensboom, en motieven als de dierenriem en de waterkruik met het levenswater vertoont Isjtar overeenkomsten met de Egyptische Noet.
Ninsun is de goddelijke moeder van Gilgamesj. Zijn vader was de vorige koning Lugalbanda.
Ninurta is Heer Aarde, god van de oorlog. Zijn naam is verwant met de bijbelse Nemrod.
Nisaba: godin van de schrijfkunst en het graan. (Het lezen van de aren; 'legere' is verzamelen van halmen en letters. College.
Sjakkan: god van de wilde dieren in de steppe.
Als Gilgamesj en zijn nieuwe vriend het monster van de Libanon, de bewaker van het heilige cederwoud, Chumbaba, heeft verslagen, wordt hij overmoedig. Isjtar is onder de indruk van zijn heldenmoed en biedt zich aan. Het was overigens gebruik dat de koning ritueel met de hoogste priesteres verkeerde, om de vruchtbaarheid van het land te verzekeren. Niet zelden werd daarna de koning geofferd. Denk aan de bidsprinkhaan die na de paring door zijn gemalin wordt opgepeuzeld. In de evolutie worden soms dingen herhaald.
Isjtar zegt: 'Kom Gilgamesj, en wees mijn minnaar! / Schenk mij de vrucht van jouw wellust! / Word mijn gemaal; ik zal jouw gade zijn. / Ik laat voor jou optuigen een karos van lazuursteen en goud, / Met gouden wielen, met hoornen van amber! ' Ze belooft hem nog veel meer rijkdom en vruchtbaarheid. Zijn dieren zullen zeer vruchtbaar zijn, zoals we dat uit bijbelbeloften kennen.
Gilgamesj echter vraagt: 'En wat gaat mij dat kosten als ik jouw minnaar word?
Wie zou jou willen huwen? / Jij bent een oven die bij de minste koude dooft; / Een latwerkdeur die wind noch bries tegenhoudt.'
Hij noemt nog mee negatieve vergelijkingen en hij noemt alle vorige minnaars die het slecht vergaan is, bijvoorbeeld: 'Jij beminde even de schitterende allallu-vogel, / Maar toen ving jij hem, en brak zijn vleugel: / Nu verschuilt hij zich in het woud en roept: "Ach, mijn vleugel!"'
Isjtar is woedend. Welke vrouw die zich aanbiedt zou dat niet zijn als haar beoogde minnaar haar vergelijkt met een koude oven?
Ze gaat naar haar vader Anu en vraagt om de hemelstier, die Gilgamesj moet doden en als haar vader dat niet wil, dreigt zij de deuren van de onderwereld te vernielen en de doden vrij te laten, zodat zij talrijker worden dan de goden. Dan moet Anu wel toegeven. Gilgamesj en Enkidu doden echter de hemelstier en Enkidu gooit zelfs een poot met bil in het gezicht van Isjtar. Dat komt hem duur te staan, want hij wordt ziek en sterft.
De Liagre Böhl gaf in 1958 een mooie vertaling uit van het epos. Ik ontleen het volgende aan zijn inleiding.
Op 3 december 1872 hield George Smith voor een geleerd genootschap van bijbelse archeologen in Londen een lezing die sensatie verwekte. Hij vertelde hoe hij op scherven van oude Babylonisch-Assyrische kleitafeltjes het verhaal van de zondvloed had gevonden, maar het bijzondere was dat dit verhaal ouder was dan het bijbelse van Noach. Vandaar de sensatie natuurlijk.
Er was nog veel meer: ongeveer twintigduizend kleitabletten, volgeschreven met een fijn ingegrift spijkerschrift waren gevonden in de puinhopen van het paleis van de Assyrische koning Assurbanipal in Ninive.
De redaktie van een Londense krant gaf de jonge Smith geld om nog meer te zoeken en naar Londen te brengen. Binnen een week had hij succes met een nieuwe opgravingscampagne. Vier jaar later stierf deze pionier op 36-jarige leeftijd.
Het gevonden zondvloedverhaal maakte deel uit van een veel groter dichtwerk dat Assurbanipal op twaalf kleitafels voor zijn bibliotheek had laten overschrijven. Dat grote dichtwerk is een epos in twaalf zangen, waarvan Gilgamesj, de koning van de Zuid-Babylonische stad Uruk, de hoofdpersoon is. Het verhaal is de oudst bekende roman van onze beschaving: het vertelt de geschiedenis van een machtige, overmoedige en zich misdragende koning, die met een vriend op avontuur gaat, heldendaden verricht, maar ook geconfronteerd wordt met zijn sterfelijkheid, gestraft wordt, tot inkeer komt en terugkeert naar zijn stad Uruk en daarna een rechtvaardige en wijze bestuurder wordt. De stad Uruk is het bijbelse Erech, een der steden van de grote jager Nemrod uit het boek Genesis.
Het verhaal van Gilgamesj is oud: de vroegste mythen gaan terug tot ver in het derde millenium voor het begin van onze jaartelling; 5000 jaar oud dus, maar de stof is ongetwijfeld ouder. De Oud-Babylonische fragmenten zijn van 1730 v.Chr.
Het verhaal is ouder dan de uittocht van de Israëlieten uit Egypte, ouder dan de verwoesting van Troye door de Acheeërs.
De grondgedachte van het epos is de geleidelijke innerlijke loutering van de held, door de invloed van de zonnegod Sjamasj, de god van waarheid en recht, waarbij hij zich afkeert van de godin van oorlog en liefde Isjtar. Je kunt modern interpreteren: het is een verhaal over de levensloop van de mens, van verlangen, hoogmoed en drift naar rust en aanvaarding, van Isjtar naar Sjamasj. Alle mythen leren ons: 1. Ken u zelve; 2. Doe wat je ten diepste wilt; 3. Accepteer je beperkingen; 4. Laat los, tenslotte je leven. Gilgamesj legt zich neer bij zijn sterfelijkheid.
Er is een wending van jacht en rondzwerven naar landbouw en vaste woonplaats, van vrijheid naar organisatie. Door de geregelde landbouw zijn graanschuren nodig, zijn bewaarsystemen noodzakelijk met de daarbij behorende boekhouding.
Het verhaal begint en eindigt in de stad Uruk. De bevolking is Sumerisch. De Sumeriërs waren in de historische tijd en de onmiddellijk hieraan voorafgaande preliteraire periode bewoners van het zuiden van het Tweestromenland, Mesopotamië. Zij zijn volgens Herman van Stiphout 'de scheppers van de eerste urbane beschaving ter wereld, een beschaving die al vroeg sterk gearticuleerd en gesofisticeerd was, en geconcentreerd in zeer grote stadskernen.' In een noot voegt hij er aan toe: 'Rond 4300 v.C besloeg de stad Uruk 75 hectare, later uitgegroeid tot ruim 100. (...) Rond 3000 was alleen al het omwalde gedeelte van Uruk 55 hectare groot; dit is ruim tweemaal zo groot als Athene na de uitbreiding door Themistocles (ca 500 v.C.) en half zo groot als het Rome van Hadrianus (110 n.C.)!'
In een recent boek van Carolyn Steel, De hongerige stad', staat dat Uruk in 3500 v.C. goed georganiseerde, gemeentelijke tuinderijen had.
Er is ook een wending van buik naar hoofd, van gevoel naar verstand, van lust naar beheersing. We zien dat later bij de Grieken in de tegenstelling tussen Apollo en Dionysus, met de daarbij passende dichotomie: ratio - emotie, licht - donker, woord - dans, beheersing - extase, waarheid en recht - geheimen, orde - chaos.
In het verhaal is er eerst de loutering van het zingenot door zijn vriendschap met de natuurmens Enkidu. Henk Kauffman wees me er op dat Enkidu wellicht een laatste exemplaar vertegenwoordigt van of beter een verwijzing is naar een ouder evolutionair stadium, te vergelijken met de Neanderthaler tegenover de homo sapiens.
De loutering bereikt haar climax in de afwijzing van Isjtar, godin van wellust, nog beschermster van de oude stad. In de tweede helft van het verhaal is er de loutering van zijn hoogmoed.
Waarom stichtte men een stad in Zuid-Mesopotamië? Het land is vlak en nat. Er groeit riet in de natte delen en bijna niets in de droge delen. In de zomer is het al vroeg 35 tot 40 graden. Er komen verschrikkelijke zandstormen voor en onweer die beide dagen kunnen duren.
De bewoners moesten het allemaal goed organiseren. De ontwikkeling van het schrift was daarbij een belangrijke voorwaarde. Het gebruikte materiaal was uiteraard riet en klei.
De stad is de essentie en het summum van de beschaving. Onder 'stad' moet men verstaan: een op regels berustende en goed georganiseerde samenleving. Daar horen duurzame en publieke bouwwerken bij. Er is een bestuur dat de familieverbanden overstijgt. De samenleving van verschillende groepen vraagt een collectief bewustzijn. Het centrum van de stad is een tempel: godsdienstig, financieel, bestuurlijk en sociaal van belang. Naast de tempel komt het paleis, centrum van seculiere macht.
De verschillende steden met hun landbouw- en weidegronden worden van elkaar gescheiden door woestijnen en watervlakten. Ze zijn verbonden door rivieren en kanalen.
Men leeft van landbouw en veeteelt en handel.
De tempel legt het concrete verband met de hemel, waar zijn 'echte' vorm, zijn ME (zoiets als ziel) zich bevindt.
Elke stad heeft zijn eigen belangrijkste (bescherm)goden. Uruk kende Anum (Hemel) en Isjtar (Oorlog, Liefde). Onder invloed van Gilgamesj werd Sjamasj (Recht) de hoofdgod.
Bij de Grieken werd Aphrodite godin van sexualiteit en liefde, vruchtbaarheid en Mars de god van oorlog. Athene is godin van de wijsheid en godin van de kunst. Daarnaast wordt ze vaak genoemd als godin van de krijgskunst en vrede. Oorlog vraagt om verstand, om taktiek.
Heeft de overgang van Isjtar naar Sjamasj, van hart naar hoofd, van emotie naar inzicht ook te maken met een overgang van matriarchaat naar patriarchaat?
Van een primitieve landbouwcultuur naar een stadscultuur. De stad stelt regels, die opgesteld en nagevolgd moeten worden, die om beheersing vragen.
In de steppen van Centraal Azië leefden de Ariërs, patriarchale ruitervolkeren. Zij aanbaden de Zon en het vuur. Mannelijke waarden, strijd en overheersing, zijn in deze cultuur dominant. Overigens kennen we van onze voorouders het verschil tussen chimpansee's en bonobo's. De eerste zijn agressief; zij lossen problemen op met strijd. De tweede soort zoekt het in knuffelgedrag.
Het is niet ondenkbaar dat verschillende homoniden afstammen van verschillende aapsoorten.
Chimpansees voeren oorlog, waarbij ze hun territorium uitbreiden door andere chimpansees gewoon dood te slaan. Een groep mannetjesapen, een peloton, verkent het terrein en overvalt groepjes chimpansees van andere troepen, waarna de grotere troep de macht in het gebied overneemt.
Aap-wetenschappers weten al langer dat sommige chimpansees, ook die van Ngogo, jachtpartijen op vooral franjeapen organiseren, om meer eiwitten binnen te krijgen. De chimpansees van Ngogo blijken zulke bekwame jagers te zijn dat ze meer dan twintig franjeapen tijdens één jachtpartij kunnen doden.
In het Midden Oosten zou een matriarchale cultuur worden vernietigd. We weten daar niet zo veel van omdat het schrift pas ontstaat als het nodig is voor de boekhouding van allerlei landbouwprodukten.
Er vindt een verschuiving plaats van vrouwelijke goden naar mannelijke. Bij de Joden werd aanvankelijk Asherah vereerd. Later verscheen de patriarchale God Jahweh van het Oude Testament. Nog later bij de arabieren Allah.
De verschillen tussen beide culturen doordesemen het gehele leven. Zo zijn matriarchale culturen cyclisch, holistisch; patriarchale lineair en atomistisch. Met enige overdrijving kunnen we allerlei begrippen tegenover elkaar stellen:


Matriarchaal


Patriarchaal


Verbondenheid


Onafhankelijkheid


Duisternis


Licht


Goed en Kwaad


Goed tegenover Kwaad


Geen privé eigendom


Privé eigendom


Groepshuwelijk


Monogaam huwelijk


Mens behoort aan de aarde


Aarde behoort aan de mens


Natuur in balans


Exploitatie van natuur


Empirisch, irrationeel


Natuurwetenschappelijk, rationeel


Maan


Zon


Seksualiteit goed


Seksualiteit zondig


Menstruerende vrouw positief


Menstruerende vrouw onrein


Slang positief (regeneratie)


Slang negatief (verleider)
Rond 4.000 v.Chr. vond een klimaatsverandering plaats in de Sahara en Centraal Azië waardoor de bestaande agrarische matriarchale culturen moesten plaatsmaken voor patriarchale culturen van ruitervolkeren.
De mythe over het paradijs en de tuin van Eden waarin mensen vreedzaam leefden, heeft hier mee te maken. Dat paradijs zou hebben bestaan en wel in de matriarchale en groene Sahara van voor 4000 v.Chr. Het was de tijd dat mannen en vrouwen zonder taboes en onderdrukking vreedzaam samenleefden.
Met het patriarchaat ontstond seksuele repressie en dus seksueel misbruik. Seksualiteit werd gekoppeld aan overheersing en geweld. De vrouw werd het privé bezit van de man. Zij moest haar charme voor anderen, buitenshuis, bedekken. In bed stond zij tot beschikking van de man. Het begrip 'verkrachting binnen het huwelijk' was onbekend. Een goede vrouw kende haar plicht. Nog in de twintigste eeuw, in Nederland, ving Rikus Waskowsky, liggend in zijn boot naast de boot van een beroepsschipper, een eenzijdig gesprek op van de schippersvrouw die zich 's morgens in bed richtte tot haar man – en het klinkt extra rauw in het Gronings: 'Most hom nog bruken / of ken 'k 't corset aandoun?' Vooral het gebruik van het persoonlijk voornaamwoord schokte me, toen ik dat las.
In de patriarchale samenleving worden godinnen als gevaarlijk voorgesteld. Isjtar in het Gilgamesj-epos is daarvan een mooi voorbeeld. We hoorden het toen Gilgamesj haar afwees.
Als de hemelstier naar de aarde wordt geleid verdort alles. 'De hemelstier snoof en er opende zich een kloof / Honderd mannen van Uruk stortten daarin.' En nog eens, maar dan tweehonderd. Enkidu grijpt hem bij zijn horens en Gilgamesj steekt zijn mes in de nek. 'Toen zij de hemelstier gedood hadden / Rukten zij zijn hart uit en plaatsten dat voor Sjamasj. / Zij gingen achteruit, knielden neer voor de Zonnegod.'
Maar Isjtar wreekt zich op Enkidu: de hemelstier heeft hem vergiftigd en hij moet sterven. Gilgamesj rouwt langdurig. Hij beseft dat hij zelf ook sterfelijk is en trekt er op uit om het kruid van de onsterfelijkheid te vinden. Na veel avonturen krijgt hij het diep duikend te pakken, maar als hij zich later wast vóór hij in Uruk terugkomt, wordt het gestolen door een slang. Het dier stroopte zijn oude vel af en verdween. Gilgamesj moest met lege handen terugkeren. Hij legt zich uiteindelijk neer bij het verlies en heerst nog lang als een wijze koning over de stad.
==
Literatuur:
Het Gilgamesj epos, Dr. F.M.Th. De Liagre Böhl, Manteau 1958
Koning Gilgamesj, Hans Hagen, Van Goor 1985
Gilgamesj, Een zoektocht naar onsterfelijkheid, Theo de Feyter, Vrij Geestesleven 1991
Helden en goden van Sumer, Herman van Stiphout, Sun 1998
Het epos van Gilgamesj, Herman van Stiphout, Sun 2001
De man uit Oeroek, Remco Ekkers, 2011