Icoonfoto's in de hal van het Nationaal Archief
Den Haag
Wie kent ze niet? De historische beelden van Dolle Mina's met de tekst 'Baas in eigen buik' of Wilhelmina met haar vossebont achter de microfoon van Radio Oranje tijdens de Tweede Wereldoorlog; de foto's zijn uitgegroeid tot iconen, die bij iedereen gelijksoortige associaties oproepen. In zijn recent verschenen proefschrift neemt Martijn Kleppe de 10 meestgebruikte Nederlandse icoonfoto's onder de loep. Deze volledige top-10 is te vinden in de collectie van Spaarnestad Photo in het Nationaal Archief. Ze zijn te zien op een tijdelijke tentoonstelling in de entreehal van het Nationaal Archief.
Foto's met icoon-waarde
In zijn proefschrift stelt Kleppe zichzelf de vraag hoe het komt dat sommige foto's in educatieve of schoolboeken een iconische waarde krijgen. Waarom het ene beeld wel en het andere niet? En wie bepaalt eigenlijk welke foto bij welk artikel of lesprogramma gebruikt wordt? Hoe komt het dat sommige foto's steeds opnieuw als illustratie van een bepaald onderwerp in verschillende educatieve boeken terechtkomen?
Eigen geheugen leidend
Voor zijn onderzoek analyseerde Kleppe ruim 400 Nederlandse schoolboeken en 5.000 foto's en interviewde hij verschillende van de daarbij betrokken beeldredacteuren. Die redacteuren blijken allemaal op eenzelfde wijze te werk te gaan: ze raadplegen allereerst hun eigen geheugen. Er is immers weinig tijd voor uitgebreid onderzoek en bovendien moeten de beelden herkenbaar zijn voor lezers van de boeken. Het persoonlijke geheugen van een groep beeldredacteuren wordt daarmee leidend voor de beelden die toekomstige generaties zich zullen herinneren.
Troelstra
Kleppe beschrijft in zijn proefschrift een aantal voorbeelden van een 'verkeerd' gebruik of datering van foto's. De foto waarop een fanatiek gebarende Pieter Jelles Troelstra staat afgebeeld, zullen de meeste mensen associëren met zijn mislukte poging in 1918 om een revolutie in Nederland van de grond te krijgen. Feitelijk is dit beeld gemaakt tijdens een demonstratie voor de invoering van vrouwenkiesrecht in 1912.
Dolle Mina's
Ook de foto van de Dolle Mina's uit 1970, iconisch beeld om vrouwenemancipatie te illustreren, toont iets anders dan we veelal denken. Het lijkt een toevallig geschoten beeld, gemaakt tijdens een spontane demonstratie. Niets is minder waar; Kleppe toont aan dat de Dolle Mina's van tevoren een fotograaf hebben getipt over hun publieke optreden. Er blijkt zelfs een hele fotoserie te zijn gemaakt. Geduldig hebben de vrouwen meerdere malen geposeerd voor de camera.
Top 10 te zien
De top 10 van de meestgebruikte canonieke foto's is hieronder afgebeeld. De analoge foto's zijn te bezichtigen in de entreehal van het Nationaal Archief.
Meer informatie over het proefschrift van Martijn Kleppe is te vinden op de website www.martijnkleppe.nl.
Martijn Kleppe, Canonieke icoonfoto's. De rol van (pers)foto's in de Nederlandse geschiedschrijving (Zutphen 2013) Uitgeverij Eburon €26,-