Komende donderdag om 18.36 uur is het exact twintig jaar geleden dat een Boeing-vrachtvliegtuig van de Israëlische maatschappij El Al neerstortte op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in de Bijlmer. Reden voor een debat in Amsterdam over rampenverslaggeving. Hoe ging het toen, maar vooral: welke tools en mogelijkheden zijn er nu allemaal om zo'n grote ramp te verslaan? Een reconstructie van de eerste uren destijds.
In 1992 was er nog geen internet op de redacties in dit land. Geen Twitter. Laat staan een website als Flightradar24.com, waarop je vluchten over de hele wereld real time kunt volgen.
In het rampjaar '92 (met de Bijlmerramp, het grote treinongeluk bij Hoofddorp en Faro binnen drie maanden) waren er ook nog nauwelijks satellietwagens. Aan telefoons zat over het algemeen een draad.
De scanner
Maar wat er wel was, was de scanner. Het ANP had – niet als enige journalistieke organisatie – verschillende tipgevers die geld kregen als ze belden met iets waardevols. "Mensen waarvan wij ons wel eens afvroegen of zij ooit sliepen", vertelt Rob de Spa, destijds de kersverse chef van de Amsterdamse ANP-redactie.
De trouwe luisteraars naar het mobilofoonverkeer van de politie zorgden ervoor dat de journalistiek alerter kon zijn dan je twintig jaar later geneigd bent te denken. Ook in de auto van Paul Hartendorf, destijds actief als cameraman voor de NOS, stond de apparatuur op die zondag de 4de oktober 1992 aan. En kwam de paniek bij de politie en in de verkeerstoren van Schiphol rechtstreeks binnen.
Vlammenzee
Luttele minuten na de crash van 18.36 uur was Hartendorf op weg richting A10. Met achterlating van de verslaggeefster met wie hij in Amsterdam een item over zwerfjongeren voor het NOS Journaal zou draaien. Onderweg werd duidelijk dat hij in de Bijlmer moest zijn. Ongeveer gelijk met Rob de Spa – vandaag de dag directeur Content van Wegener Media – kwam Hartendorf daar aan.
"Het was een vlammenzee – ongelooflijk", herinnert Hartendorf zich. De Spa: "Wat ik vooral nooit zal vergeten, waren de mensen die uit de flats naar me toe kwamen lopen. Een meneer die Chinees was gaan halen. Daar stond hij met zijn witte plastic tas; zijn gezin was in de flat achtergebleven."
Shock
Snelheid van handelen was dus het probleem niet, valt op als je een reconstructie probeert te maken van de verslaggeving van de ramp die tenminste 43 mensen het leven zou kosten. Het punt was vooral dat het zo ontzettend veel moeilijker was destijds om vergaarde informatie snel bij je publiek te krijgen.
Rob de Spa bijvoorbeeld had niet de beschikking over een draagbare telefoon. Hij moest aanbellen bij mensen vlakbij de getroffen flats – "in shock, kijkend naar de tv, wachtend tot het moment dat men daar zou vertellen wat er pal naast ze was gebeurd" – om naar de Radionieuwsdienst van het ANP te kunnen bellen. Ik heb zelfs nog wat geld achtergelaten als dank voor het gebruik van hun telefoon."
Uitzending zonder beeld
Paul Hartendorf had, zolang er nog geen mast was opgebouwd, maar één manier om de eerste beelden van de hevig brandende flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in het Journaal te krijgen: iemand naar Hilversum laten rijden met de band. Pas vlak voor acht uur kwam die aan. De beelden kwamen ongemonteerd in de uitzending. De ingelaste uitzending van half acht tijdens Studio Sport had het zonder beeld moeten doen.
En de toenmalige NOS-verslaggever Peter van der Maat kon weliswaar wél gebruik maken van een eerste versie van de draagbare telefoon, maar de batterij daarvan was al heel snel leeg. Aan de lijn in het 8 Uur Journaal klonk hij alsof "hij in een half vernielde telefooncel stond waar hij telkens door zijn kwartjes heen raakte", zoals HP/De Tijd het later die week zou samenvatten. Uiteindelijk werd de verbinding helemaal verbroken.
Radionieuws
De radio was het medium dat het minst worstelde met dit soort beperkingen. Al om 18.58 uur – ruim twintig minuten na de crash dus – werd er gemeld dat "in de buurt van Schiphol, om precies te zijn in de buurt van de Bijlmer" een vliegtuig in de problemen was gekomen en mogelijk neergestort. En kort na het radionieuws van 19.00 uur kwam er een ooggetuige op de zender, bellend vanuit zijn auto. Het eerste rechtstreekse verslag vanaf de rampplek kwam van Radio Noord-Holland. Ook Teletekst was vroeg.
In de tussenliggende twintig jaar heeft de rampenverslaggeving een enorme ontwikkeling doorgemaakt. De bijeenkomst van komende donderdag in Dauphine in Amsterdam is dáár in de eerste plaats voor bedoeld: vertellen aan elkaar welke tools er nu allemaal zijn om nog sneller, accurater en vollediger verslag te kunnen doen.
Beelden van de crash
Maar er wordt ook een filmpje vertoond waarin in enkele minuten wordt samengevat hoe redacties de eerste uren na de ramp opereerden. Kijk ernaar en je beseft hoeveel moeilijker het werken destijds was. Zonder zaken als streaming video en bewoners van de Bijlmer die via sociale media foto's en ander beeldmateriaal verspreidden.
Hoe jammer dat is, blijkt uit de foto's die er inmiddels blijken te zijn van het moment van de crash. Gemaakt door freelance-fotograaf en vliegtuigenthousiast Bas Stubert, maar nooit uit de doos gekomen waarin hij ze bewaarde. Tot Stubert ze 17,5 jaar later, naar aanleiding van de vliegramp bij Tripoli in een webpost plaatste. "Technisch verre van perfect", noemt hij ze, maar ik denk niet dat een webredactie daar nu veel bezwaar tegen zou hebben.
Wie was er nog meer als verslaggever aanwezig bij de Bijlmerramp? Of bij andere rampen in het pre-internettijdperk? Aanvullingen en ervaringen zijn van harte welkom in het reactieveld hieronder.