Gruberova: prima donna ja, diva nee
Voor haar vele fans is ze de koningin van de coloratuur, de prima donna Assoluta. Voor veel anderen is ze een saaie, bepaald niet glamoureuze zangeres. De Oostblok-nachtegaal. Men houdt van haar, men haat haar: ze polariseert al decennia het publiek. En blijft dat doen. Want na meer dan 45 jaar bühne is ze nog niet klaar. En nu is er dan een nieuwe biografie.
Om Florence Foster Jenkins te parafraseren: wat zijn noten? Slechts wegwijzers! Waarom zo nauw luisteren? Een toon hoeft niet altijd perfect te 'zitten'. Een hoge d, een hoge e kan toch niet altijd raak zijn?
Aangenomen dat u bovenstaande 'heterodoxie der intonatie' in al uw flexibelheid accepteert, kunt u ongestoord het nieuwe boek van Markus Thiel over het leven en de artistieke prestaties van Edita Gruberova gaan lezen. Een boek waarin met overenthousiaste verteltrant geschreven wordt. Kritiek uitgesloten.
Een atypische diva is deze Slowaakse, die in meer dan 45 jaar carrière vele duizenden fans voor zich gewonnen heeft, zonder daarbij verleid te worden door het gevestigde sterrensysteem. Verbluffend klein is ook haar repertoire, dat beperkt blijft tot weinig titels en nog minder componisten.
Hoewel de eerste operaopname die ze kocht, als studente in 1962, Madama Butterfly met Renata Tebaldi was, hield ze zich in haar gehele carrière ver van elk contact met verismo en Puccini. Op twee opnamen na, die enkel in de toelichting bij het boek genoemd worden: haar cd Le Donne di Puccini en het popalbum Siente me (het absolute dieptepunt in de discografie van Gruberova, zo niet van het gehele naoorlogse tijdperk).
In 240 bladzijden vertelt de Duitse operacriticus en journalist Markus Thiel een levensverhaal dat de lezer meeneemt van een provincie in het communistische Tsjecho-Slowakije, waar Gruberova geboren werd en studeerde, via Wenen naar de grootste operahuizen ter wereld. Om vervolgens ontworteld (maar belastingvoordelig!) in Zwitserland aan te komen, in de dure heuvels aan de Zürichsee, vanwaar de 65-jarige sopraan alweer meer dan 25 jaar haar vermogen en haar agenda beheert.
Al in 1996 schreef Neil Rishoi Ein Portrait van Edita Gruberova. En wat betreft de levensloop van de zangeres staat daar eigenlijk alles al in wat ook in het nieuwe boek te lezen is. Nieuw is wel de informatie dat de sopraan sinds vijf jaar niet meer samenleeft met de voor haar zo belangrijke dirigent Friedrich Haider, die door Thiel overigens in dezelfde adem met Böhm, Kleiber, Bonynge en Harnoncourt genoemd wordt.
Heel bijzonder voor een biografie is het één na laatste hoofdstuk, waarin het om de toekomst gaat. Daar lezen we bijvoorbeeld tot in detail dat de voorlopig laatste nieuwe rol in de carrière van de 'Assoluta' La Straniera van Bellini zal zijn, in een regie van Christof Loy bij het Opernhaus Zürich, juni 2013. Een rol die ze twee weken geleden al in concertvorm heeft gezongen in München (of was het een betaalde openbare repetitie?).
Het geduld van de oplettende lezer wordt op de proef gesteld door de talloze herhalingen van feiten in het chronologische verhaal en de thematische uitwijdingen parallel daaraan. Die breiden het boek meer uit in de dikte dan in de diepte. Een verdieping van de thema's of een paar extra vragen bij de feiten, laat staan een objectief-historisch perspectief op de verrichtingen van deze grote zangeres, ontbreken volkomen.
In plaats van hier en daar de namen Callas en Caballé te laten vallen, was een analyse van de meesterwerken van Gruberova in relatie tot de ontwikkeling van de operapraktijk rond Bellini en Donizetti misschien interessanter geweest. Want anders dan in de introductie van het boek te lezen is (,,Zonder u hadden ze deze werken niet eens uit kúnnen voeren") heeft Gruberova geen renaissance in het genre teweeggebracht, maar veel meer de lijn van Sutherland vastgehouden, in contrast met de lijn van Leyla Gencer. Waarmee ze het repertoire weinig goed heeft gedaan. Maar dat is slechts mijn persoonlijke mening.
Heel goed en lezenswaardig zijn de verhandelingen over Gruberova's Mozart-vertolkingen, met bijzondere aandacht voor de concertaria's. Dat is precies de componist waar Gruberova zich naar mijn idee aan had moeten toewijden. Maar met Mozart bereikt men zelden echte wereldroem en een echte diva-status…
A propos: dat Edita geen diva in de gebruikelijke zin is, wordt door Markus Thiel goed beargumenteerd. Ze is meer een hardnekkige profi, een hardwerkende 'Bühnenarbeiterin'. Ik citeer: ,,Ik ben echt een boerin. Ik heb de nagels van een tuinman."
En dus kunnen haar stembanden haar nog vele bravo's en boeketten bezorgen, want haar kalender is tot 2015 nog rijkelijk gevuld. Ook Mozart staat weer op haar agenda, wat voor zowel fans als critici van de diva goed nieuws mag zijn!
door Alessandro Anghinoni