Waarom muziekles?
Jaren geleden heeft dr. Frances Rauscher het zogenaamde Mozart-effect ontdekt. Dit houdt in dat kinderen die naar de muziek van Mozart luisteren een verbeterd ruimtelijk inzicht krijgen. Na andere onderzoeken is gebleken dat dit Mozart-effect eigenlijk flauwekul is: het verbeterde ruimtelijk inzicht duurt hooguit 15 minuten, en kan ook verkregen worden door andere dingen. Toch kan muziek invloed hebben op de intelligentie en dan wel door muzieklessen. Deze theorie is erg omstreden, want hoewel er veel onderzoeken zijn die 'bewijzen' dat muziek wel invloed heeft op de intelligentie, zijn er ook genoeg onderzoeken die 'bewijzen' dat muziek er niets mee te maken heeft.
"Wel intelligenter door muziek!"
Er zijn meerdere redenen waarom men intelligenter zou kunnen worden van muziek. Een ervan is het feit dat er voor muziek en ruimtelijk inzicht dezelfde prikkelverwerking gebruikt wordt. Dat betekent dat wanneer je naar muziek luistert, niet alleen het muzikale centrum in de hersenen gestimuleerd wordt, maar ook het gedeelte dat verantwoordelijk is voor het ruimtelijk inzicht. Daardoor kan het dat je van veel luisteren naar muziek, of nog beter: het maken ervan, een verbeterd ruimtelijk inzicht krijgt.
Bij het maken van muziek worden er in de hersenen neuronen geactiveerd. Hierdoor sterven er minder neuronen af en ontstaan er betere neuronale verbindingen. Door de verbeterde neuronale verbindingen kunnen de linker- en de rechterhersenhelft beter samenwerken, wat uiteindelijk zorgt voor een verhoogde intelligentie.
Voor volwassenen heeft het maken van muziek niet zo veel invloed op de hersenen, omdat de hersenen dan al 'uitgegroeid' zijn. Bij kinderen veranderen de hersenen nog en het effect van een verhoogde intelligentie door muziek kan bij hen dus blijvend zijn. Dit betekent natuurlijk niet, dat muziek maken helemaal geen effect heeft op de intelligentie bij volwassenen, het duurt alleen langer voordat er een blijvend resultaat te zien is.
Om het effect van een verhoogde intelligentie door het maken van muziek blijvend te laten zijn, kan men het beste jarenlang muzieklessen volgen. Hoe langer je oefent op het maken van muziek, hoe beter het effect. Daarbij heeft het volgen van muzieklessen ook andere effecten. Het gezamenlijk musiceren zorgt o.a. voor betere sociale en emotionele vaardigheden, meer zelfvertrouwen, groter groepsgevoel, meer discipline, verminderde agressiviteit, men kan beter tegen problemen en men accepteert dingen makkelijker.
Er zijn heel wat onderzoeken gedaan die bovenstaande theorieën verdedigen. Enkele voorbeelden:
Prof. Hans Günther Bastian deed 6 jaar wetenschappelijk onderzoek op Berlijnse scholen naar het effect van actieve muziekbeoefening op de algemene schoolprestaties. Het onderzoek richtte zich met name op het meten van de verschillen in leerprestaties tussen scholen waarbij de kinderen grondig muziekles kregen, en scholen waar dat niet gebeurde. De conclusie vormt een krachtig pleidooi voor het terug keren van muziekonderwijs op basisscholen.
Kinderen met een gemiddeld IQ ontwikkelden zich de eerste jaren op de basisschool hetzelfde. Na 5 jaar basisschool hadden de kinderen die 4 jaar muzieklessen hebben gehad een duidelijk hoger IQ dan de kinderen die geen muzieklessen hebben gehad.
Bij kinderen met een bovengemiddeld IQ nam het IQ bij de kinderen die specifieke muzieklessen kregen (in solo- en ensemblespel) meer toe dan bij kinderen die 'gewone' muzieklessen kregen.
Bij kinderen die achterliepen qua ontwikkeling en sociale vaardigheden, en die (mede door hun achterstand) een lager IQ hadden dan gemiddeld, had muziek een positief effect. Niet alleen hadden de kinderen met muzieklessen een hoger IQ dan de kinderen zonder muzieklessen, ook verbeterde hun sociale vaardigheden.
Kinderen die hun hele schooltijd muzieklessen hebben gevolgd hadden een acceptatieniveau dat gemiddeld 2x zo hoog was als dat van kinderen die hun hele schooltijd geen muzieklessen hadden gevolgd. Met een 2x zo hoog acceptatieniveau wordt bedoeld, dat deze kinderen meer en makkelijker respect konden opbrengen voor hun medemens.
Kinderen die muzieklessen volgden, hadden minder last van wisselende stemmingen en agressiviteit t.o.v. kinderen die geen muzieklessen volgden.
Kinderen die hun hele schooltijd muzieklessen volgden, hadden een beter zelfvertrouwen en zaten beter in hun vel dan kinderen die hun hele schooltijd geen muzieklessen volgden.
In Zwitserland werd een onderzoek gedaan naar de schoolprestaties bij kinderen in muziekgeoriënteerde klassen op basisscholen. Uit het onderzoek is gebleken, dat de kinderen uit de muziekgeoriënteerde klassen zich beter konden uitdrukken, een verbeterde spraakontwikkeling hadden, beter konden leren lezen en een beter zelfvertrouwen hadden dan de kinderen in andere, 'gewone' klassen. Ook heerste er in de muziekgeoriënteerde klassen een sterker groepsgevoel onder de leerlingen vergeleken met de andere klassen.
Uit Amerikaans onderzoek is gebleken dat kinderen die muzieklessen volgen een beter natuurkundig en wiskundig inzicht hebben. Ook zijn het abstractievermogen en het analytisch denken bij deze kinderen beter dan bij andere kinderen.
"Intelligenter door muziek? Onzin…"
Er zijn weliswaar heel veel mensen die geloven dat muziek invloed heeft op de intelligentie, maar er zijn ook mensen die dat niet geloven. Een van deze mensen is Glenn Schellenberg, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Toronto.
Volgens Schellenberg klopt het weliswaar dat muzieklessen invloed hebben op de intelligentie, maar is het niet de muziek die daarvoor zorgt. Als kinderen naar school gaan, verhoogt dat hun IQ en aangezien het volgen van muzieklessen ook een vorm van onderwijs is, verhoogt dat het IQ ook. Hetzelfde geld voor andere vormen van buitenschoolse activiteiten waarbij kinderen wat leren: bijles, schaakles of het lezen van een boek zorgen ook voor een verhoging van het IQ. De enige reden dat vooral muzieklessen het IQ verhogen, is omdat kinderen wel jarenlang muziekles volgen, maar niet jarenlang schaakles of bijles. Zoals eerder gezegd is het effect van een verhoogd IQ alleen blijvend wanneer er lange tijd wordt geoefend.
Schellenberg heeft ook een onderzoek gedaan om aan te tonen dat muzieklessen nauwelijks effect hebben op de intelligentie. Hij zette een advertentie in de krant waarin kinderen werden opgeroepen voor een jaar lang piano-, zang- of dramales. 144 kinderen deden mee aan het onderzoek, waarvan een kwart pianoles kreeg, een kwart zangles, een kwart dramales en het overige kwart kwam op de wachtlijst om het jaar daarop alsnog pianoles te krijgen. Aan het begin van het jaar werd bij alle kinderen het IQ getest. Aan het eind van het jaar werd hun IQ opnieuw getest om te kijken of er opvallende verschillende waren in de stijging van het IQ. Uit het onderzoek bleek dat bij alle kinderen het IQ ongeveer even veel gestegen was. Toch was de uitkomst niet helemaal zoals Schellenberg had verwacht, want het IQ van de kinderen die piano- en zangles volgden was toch iets meer gestegen dan dat van de kinderen die dramales volgden of op de wachtlijst stonden.
Dyslexie
Taalproblemen behoren tot de meest voorkomende ontwikkelingsstoornissen. Zo'n twintig procent van de kinderen kampt met de vorming van lezen en schrijven. Kinderen uit deze groep met leesproblemen hebben vaak ook moeite met luisteren: hun hersenstam maakt bijvoorbeeld opvallend veel fouten bij het onderscheid van de aangeboden klanken 'ba', 'da' en 'ga'.
Goed kunnen luisteren is essentieel om goed te leren lezen. De klanken in de taal zijn bewegelijk en lopen vaak in elkaar over: de ene 'o' en de andere 'o' kunnen flink van elkaar verschillen terwijl verschillende letters ( de 'o' en de 'oe' bijvoorbeeld) in klank juist dicht bij elkaar kunnen liggen. Een kind dat start met lezen moet leren de juiste klankgrenzen te trekken. Hoe lastig dat is kunnen we ons later nauwelijks meer voorstellen omdat volwassen hersenen de klanken meestal feilloos op de letters projecteren. We horen niet meer wat de oren daadwerkelijk registreren, maar wat ze idealiter zouden moeten registreren. Gebrekkig luisteren kan een kind bij het koppelen van letters en klanken op een dwaalspoor zetten, waarmee het soms de rest van het leven blijft worstelen. Zelfs een relatief korte muzikale training van zes maanden kan het luisteren flink verbeteren en dus helpen om het probleem op te lossen.
Dyslexie is zeker niet alleen een auditief probleem. Dyslectische kinderen hebben meestal op meer vlakken moeite met automatiseren. De rode draad is een te geringe terugkoppeling vanuit de hersenschors naar de hersenstam. De leesproblemen zijn daarvan een symptoom waarbij het haperende auditieve systeem - het onvermogen om goed te luisteren - de directe oorzaak is. Vandaar ook dat achtergrondgeluid de problemen bij dyslectische kinderen versterkt zoals Franse onderzoekers in 2009 vaststelden.
Dyslectische kinderen luisteren anders Zo'n twintig procent van de kinderen heeft leesproblemen. De oorzaak schuilt mede in de hersenstam die de klanken van de letters minder goed verwerkt. De twee figuren laten zien hoe goede (zwart) en slechte lezers (rood) de klanken van de letters 'A' en 'E' verwerken [10]. Het verschil verdwijnt na muzikale training.6/8Muziek traint kanalen in de hersenen die een belangrijke rol spelen bij leren lezen. Tijdens de basisschool zijn de betrokken hersendelen sterk in ontwikkeling en daardoor extra gevoelig voor de training. Juist in deze periode kan muziek daarom optimaal bijdragen aan leesprestaties en emotionele intelligentie. Robuuste experimenten om dit effect direct aan te tonen laten nog op zich wachten. Dergelijke 'longitudinale studies' zijn complex en tijdrovend. Integratie van hersendelen. De ontwikkeling van het auditieve systeem is het meest tot in detail onderzochte en waarschijnlijk ook het meest basale effect van muzikale training. Maar er zijn ook andere effecten op de hersenen aangetoond. Muziek doet behalve op het gehoor ook een beroep op de integratie van auditieve, visuele, motorische en emotionele prikkels. Tijdens een longitudinaal onderzoek [15] werden kinderen zonder muzikale achtergrond vijftien maanden getraind om een muziekinstrument te bespelen. Daarna was er niet alleen een opvallende toename in de activiteit van hun auditieve en motorische centra, ook de linker posterior pericingulate had zich sterk ontwikkeld. Dit is het overgangsgebied tussen de visuele schors en de emotionele hersenen (het limbisch systeem).
Muzikale training draagt bij aan de integratie van de hersenen. Die integratie ontwikkelt zich gedurende de kindertijd. Vooral samen musiceren of zingen stimuleert de integratie, denken onderzoekers.
Conclusie
Het onderzoek naar de effecten van muzikale training is nog in volle gang en zal de komende jaren nog meer licht werpen op de invloed van muziek op hersenontwikkeling. De belangrijkste conclusies kunnen reeds worden getrokken. Zelf muziek maken heeft aanzienlijk meer impact dan passief luisteren naar muziek. Door de invloed op de ontwikkeling van het auditieve systeem raakt muzikale training bij kinderen aan primaire functies als luisteren, taalverwerving, leesvaardigheid en emotionele intelligentie. Muzikale training ondersteunt de behandeling van dyslexie. Deze trainingseffecten zijn laagdrempelig: ze treden al op bij extensieve muzikale activiteit. Intensievere muzikale training heeft nog bredere effecten, onder andere door verbeterde concentratie en een verhoogde integratie van hersendelen.
Muziek is een belangrijk onderdeel van onze cultuur. Kinderen in aanraking brengen met muziek is
daarom waardevol. Maar muziek is meer dan dat. Zingen en muziek maken is een instrument voor de
ontwikkeling van jonge hersenen.
Mark Mieras
*Muziek Telt is een initiatief van Muziek Centrum Nederland, Fonds voor Cultuurparticipatie en Kunstfactor. In een periode van drie jaar willen deze organisaties meer muziek brengen in het leven van kinderen, in het onderwijs en daarbuiten.