Orkanen ontstaan boven tropisch water van minstens 27 graden in de Atlantische Oceaan. Wanneer de atmosferische omstandigheden ideaal zijn, ontstaan eerst onweersbuien die uiteindelijk uitgroeien tot een tropische storm.
Een hurricane of cycloon is een andere naam voor orkaan. Een tyfoon is hetzelfde weerverschijnsel als een orkaan, maar wordt zo genoemd in Azië. In Australië noemen ze een orkaan een willy-willie. Iets anders is een windhoos of tornado. Een wind- of waterhoos is ook geen orkaan.
Op het moment dat de windsnelheden in de storm boven de 117 km/uur komen, wordt van een orkaan gesproken.
De buien in de orkaan ontstaan doordat grote masa's vochtige warme lucht met grote snelheid opstijgen tot zo'n 16 kilometer hoogte. Op deze hoogte stroomt deze opstijgende lucht naar de wijde omtrek weg.
De aanvoer van opstijgende lucht gaat echter sneller dan het wegstromen. Vandaar dat een deel wegstromende lucht dwars door de opstijgende lucht heen naar de aarde zakt. In deze dalende lucht lost de bewolking op. Dit is het zo typerende 'oog' van de orkaan.
Orkanen halen hun energie uit het warme zeewater. Zodra ze boven land komen, neemt hun kracht snel af.
Wind
In de orkaan zijn, naast de opstijgende lucht, nog twee bewegingen waar te nemen. Ten eerste de lucht die rond het oog stroomt. Vanwege de beweging van de aarde draait de wind linksom, tegen de klok in dus. Ten tweede de verplaatsingssnelheid, die veel lager ligt dan de windsnelheid. Een orkaan beweegt zich vaak met minder dan 25 km/uur voort, waardoor de storm tergend langzaam over een gebied trekt. Orkanen veroorzaken, althans boven bewoond gebied, vaak rampen. Dit komt deels omdat de winden vaak snelheden bereiken van meer dan 200 km/uur. Tegen dit soort krachten is niet veel bestand. Dan is er de regen. Het komt voor dat er in 24 uur bijna net zoveel valt als in Nederland in een heel jaar (zo'n 800 millimeter). Omdat orkanen vaak in heuvel- of bergachtig gebied aan land gaan, stroomt al deze regen ook nog samen naar het laagste gebied. Dit leidt tot overstromingen en modderstromen. Tot slot veroorzaken de wind en extreem lage luchtdruk enorme golven op zee. Gebeurt dit in een kustgebied, dan vinden er overstromingen plaats.
Klassen
Orkanen worden ingedeeld in vijf klassen volgens de schaal van Saffir/Simpson. Klasse 1 zijn orkanen met een wind van gemiddeld ten minste 117 en hoogstens 155 kilometer per uur. Een orkaan met een gemiddelde van meer dan 250 kilometer per uur zit in klasse 5 en is extreem gevaarlijk. Mitch, die in 1998 Midden-Amerika trof, was een klasse 5 orkaan met windsnelheden van 285 kilometer per uur boven zee. Dat geldt ook voor Katrina, de verwoestende orkaan die in 2005 zeker 1800 levens eiste aan de zuidkust van de VS.