Een goede grafiek zegt (soms) meer dan duizend woorden. Dit is een verhaspelde cliché. Het origineel, 'A picture is worth a thousand words' is van Arthur Brisbane (1864-1936), van wie Randolph Hearst gezegd zou hebben dat het de grootste journalist van zijn tjd was.
Het spreekt vanzelf dat het om een 'goede' afbeelding moet gaan, dat hoefde Brisbane er niet bij te zeggen. Ook het suggestieve (soms) liet hij weg, omdat het, samen met dat 'goede', een lelijke verdubbeling vormt van de 'second thoughts' in de kop.
Onder de kop van het stuk volgt het verplichte plaatje. In dit geval is dat een grafiek. Dat lijkt logisch, maar bij nadere beschouwing is het dat in het geheel niet. Want wat zien we hier? Het kopje boven de grafiek zegt 'Gewogen aantallendiagram', maar aantallen van wat? En wat zeggen die kleurverschillen? En de verschillen in groottes van vlakjes? Het onderschrift van het 'plaatje' luidt 'Infographic over infographics' en is daarmee even nietszeggend als de grafiek zelf.
Het stukje zelf opent met de retorische vraag Wat leest beter, een tekst of een grafiek? Als ik me de grafiek in tekst probeer voor te stellen, komt er iets als:
'In juni 1987 waren er zeventien kleine gele blokjes, vijftien lichtgroene en iets grotere blokjes, vier groen en nog iets grotere blokjes, twee grotere blauwe blokjes en één donkerblauw blokje.' Waarmee, ondanks dat we nog steeds niet weten waar dit over gaat, de vraag verder wel beantwoord lijkt.
De volgende zin (en alinea) van het stuk is: 'Kranten proberen ook grafisch steeds aantrekkelijker te worden voor lezers.'
Het luie gebruik van kranten als handelende personen is de ombudman vergeven, wat mij vooral opvalt in de zin is dat de schrijver dit zo achteloos opschrijft, alsof het niet één van de meest opvallende tendensen in de journalistiek is dat kranten in razend tempo bezig zijn grafisch, oftewel visueel, informatiever, en daarméé aantrekkelijker te worden.
Ik zal niet voortgaan om het stukje zin voor zin te ontleden maar de volgende alinea is daarvoor te belangrijk. De schrijver verklaart het gebruik van grafieken uit een poging jonge—maar ook oudere—beeldgevoelige lezers te binden en te informeren. Dat is ten dele waar. Maar er zijn meer, en minstens even belangrijke, verklaringen voor de opkomst van informatief beeld, naast fotografie en illustratie die al langer een plek in de gedrukte pers heeft verworven. Want dat zo'n omgekeerde staafdiagram die hier als 'illustratie' is opgevoerd, nu zo aantrekkelijk is voor 'in beeldtaal gedrenkte' lezers, gaat er bij mij niet gemakkelijk is. Dat grafiekje mag dan gekleurd zijn, voor de rest is het saai en onduidelijk.
Met de openingszin geeft de ombudsman ook te kennen dat hij weinig heeft begrepen van de synergie van tekst en beeld, die in de (goede) infographic voor de toegevoegde waarde zorgt. Marien Jonkers zegt het treffender in het citaat dat van haar gegeven wordt: "Ze vertellen een verhaal."
Dat kunnen die infographics uitsluitend met een goede begeleidende uitleg en verantwoording. Bij de blog zijn meerdere commentaren te lezen die daarop wijzen.
Om te beginnen wordt erop gewezen dat de legenda voor het kleurgebruik heel moeilijk te vinden is. Het is de balk onder de tabel met de "ruwe gegevens", het tweede plaatje dat wordt getoond. Die wordt helaas niet als legenda gelabeld.
De lezer kan bij de diagrammen veel vragen stellen, die door het stuk niet worden beantwoord, zoals
Waarom worden om de vijf jaar de junimaanden met elkaar vergeleken?
Waarom is het beginjaar 1987?
Wat verklaart de dips in 1997 en 2007?
Geeft de codering met breedte, naast die met kleur, ook informatie over de oppervlaktes (één- t/m vijfkoloms)?
Lezers hebben antwoorden gegeven op de vraag van de ombudsman welke men "het duidelijkst, het meest overzichtelijk, of (ook een factor) het mooist" vindt.
Die antwoorden zijn heel verhelderend. Maar dan niet in de zin dat er een duidelijk beeld uit naar voren komt van wat de beste vorm voor de cijfers is, maar van de grote verschillen van de manier waarop lezers dergelijke grafieken lezen en gebruiken en welke voorkeuren ze erin hebben. Voor onderzoekers van infographis (waartoe ik mezelf reken) een buitengewoon lezenswaardige verzameling meningen.
Een herhaaldelijk door lezers gemaakt bezwaar is dat er met grafieken gemakkelijk te liegen valt. De bedenkingen tegen grafieken zijn verbonden aan de Britse staatsman Benjamin Disraeli (1804–1881), die zou gezegd hebben: "There are three kinds of lies: lies, damned lies (en niet 'bloody lies', zoals een lezer schrijft), and statistics." Volgens Wikipedia heeft Mark Twain Disraeli het citaat in de mond gelegd.
Dat is allemaal tot daar aan toe, belangrijker mijns inziens is dat bedoeld werd dat het liegen vaak begint met de getallen zelf en de keuze welke te onthullen en welke niet. Grafieken kunnen dan de waarheid niet vertellen.