Afgelopen week was ik in Cambodja ter ondersteuning van het micro-verzekeringsprogramma en een onderzoek naar de achtergronden van huiselijk geweld. In de hoofdstad Phnom Penh was ik ooggetuige van het rouwbetoon aan de overleden koning Norodom Sihanouk, vader der natie. Want dat was hij, toch?
De intocht van het stoffelijk overschot van ex-koning Norodom Sihanouk in Phnom Penh was indrukwekkend. Niet alleen door de grote gouden vogels waarop de baar werd gereden, de gratie van de monniken die hem begeleidden of de eindeloze stoet volgauto's, maar vooral door de stilte in de stad. Het krankzinnige verkeer was verdwenen, een miljoen mensen stond langs de straten in witte kleding met zwarte rouwlinten. Voor de toegangspoort van alle pagoda's reciteerden monniken om de goede energie van de koning lost te helpen maken van zijn persoonlijkheid.
Veel mensen waren in clubverband gekomen, als leraren en leerlingen van scholen, ambtenaren of arbeiders. Zij waren niet opzichtig aangedaan, maar gedroegen zich sereen. Enkelingen hadden het te kwaad. Door de menigte verspreid vonden we oudere mensen die op eigen gelegenheid waren gekomen. Sommigen hadden de begrafenis van de vader van Sihanouk, Koning Norodom Suramarit in 1960 nog meegemaakt, anderen vroegen zich af of er iemand in leven was die wist hoe het allemaal geregeld moest worden, de begrafenis van een God-Koning. Drie maanden zal zijn lichaam geen moment alleen gelaten worden, dan wordt hij gecremeerd. Voor het balsemen van zijn lichaam is de hulp van Chinese experts al geaccepteerd, die dezelfde procedures volgden als bij Mao Zedong in 1970.
De monniken en ouderen waar ik naast sta maken ernst met het zingen. Het is ook belangrijk dat de goede energie van de koning wordt bewaard – los van zijn persoonlijkheid. Dat de koning overleed op de vijftiende dag van de tiende maand, de belangrijkste dag van het typisch Cambodjaanse festival 'Pchum Pen' waarop de poorten van de hel opengaan, en de voorvaderen worden geëerd om ze te helpen in het reine te komen met hun verleden, kan natuurlijk ook geen toeval zijn. Over de persoonlijkheid van Sihanouk kun je heel verschillend oordelen, maar dat alle energie nodig is om zijn natie te genezen is nog steeds ontegenzeggelijk waar. Het verscheiden van Sihanouk is daarom een breekpunt dat uiterst belangrijk voor de toekomst kan blijken te zijn.
Het tribunaal waarin de leiders van de Khmer Rouge berecht worden sleept zich voort en bevredigd niemand. Het land is veel gewelddadiger dan zijn buren, onrecht is endemisch, grote groepen voelen zich van de samenleving uitgesloten, en de macht van premier Hun Sen lijkt groter dan ooit. Cambodja ontwikkelt zich langzaam maar zeker van een volledig getraumatiseerde natie naar een armoedig en corrupt land, zoals zoveel andere landen in de regio. Maar de dood van Sihanouk brengt misschien iets teweeg, iets dat lijkt op de afsluiting, de 'closure' die dit land zo dringend nodig heeft.
Nu de koning dood is, wordt er nog niet vooruitgekeken. Voor 'leve de koning' is het nog maanden te vroeg. Er zal in die periode bewust en onbewust betekenis toegekend worden aan het ingewikkelde en gewelddadige verleden. Zo hoor je mensen nu al sentimenteel over de oude tijden praten, over de jaren vijftig en zestig, toen alles mooi en vredig was. Dat was het niet, maar het was in elk geval niet de hel die in de jaren zeventig losbrak, en in de overgebleven polaroid foto's was het ook mooier dan de langzame en pijnlijke heropbouw in de decennia daarna. Sihanouk is ineens niet meer de uitgedoofde oude koning, de voormalige overloper en querulant, of de eeuwige vijand van Hun Sen. Hij is ineens weer de vader van de natie, die de onafhankelijkheid verkreeg, die de gloriedagen leidde als de frivole en soms ook wat strenge vader. Hoe hijzelf in die jaren al bijgedragen heeft aan het verrotten van een al vermolmd systeem doet nu niet toe. Zijn dood wordt aangegrepen als een moment van afsluiting, als het einde van een era. En dat is van enorm belang.
De internationale gemeenschap heeft na twee decennia wegkijken uiteindelijk geprobeerd hierbij te helpen. Terwijl Cambodja in de jaren zeventig en tachtig vergeten was, is vanaf de jaren negentig de UN nadrukkelijk aanwezig geweest. Verkiezingen, repatriatie, coalitieregeringen, en uiteindelijk zelfs het vrijwel onmogelijke tribunaal: het heeft allemaal niet veel bijgedragen aan het verwerken van de wonden van het verleden. Het gaat nog niet veel beter met de wrok, de haat, en het gevoel van blijvende machteloosheid en onrecht. Nu de koning dood is, kiest de bevolking de weg die in de geschiedenis al vaak genomen is, die niet tot duurzame vrede leidt, maar tenminste een gevoel van afsluiting geeft en een overgang naar iets nieuws lijkt te zijn. De weg van de selectieve vergetelheid. Laat Sihanouk de vader van de natie zijn. Leve de koning.
Willem van de Put – Extern directeur HealthNet TPO
Achtergrond – Willem studeerde geschiedenis, filosofie en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij specialiseerde zich in medische antropologie en voerde als medisch antropoloog diverse veldopdrachten uit in Nicaragua, Oeganda en Cambodja. In 1995 vertrok hij naar Cambodja, alwaar hij programmadirecteur werd voor de Transcultural Psychosocial Organization (TPO) en een 'community mental health' programma opzette. In Cambodja werd hij gekozen als voorzitter van het stuurcomité van MEDICAM, een Cambodjaans platform voor ruim 90 internationale en lokale NGO's werkzaam op het gebied van gezondheid. In 1997 en 1998 was hij tevens gastdocent voor Medische Antropologie op de Universiteit van Phnom Penh. Toen hij terugkeerde naar Nederland, werd Willem directeur van Healthnet International, dat later fuseerde met TPO tot het huidige HealthNet TPO.
De weg naar het paleis