NIOD-voorlichter Barnouw: "Film was zwakke propaganda" Antisemitische film Der Ewige Jude online
Der Ewige Jude staat bekend als het summum van anti-joodse cinema. De film is nu online bij ons te bekijken. Volgens NIOD-onderzoeker en -voorlichter David Barnouw is het helemaal niet zo'n geslaagde propagandafilm: "In Nederlandse bioscopen liep het publiek weg, ook de Duitsers."
Door Erik van den Berg
Officieel liggen de rechten van de antisemitische documentaire Der ewige Jude bij de Duitse staat. Deze houdt de film angstvallig achter slot en grendel. Alleen in uitzonderlijke gevallen - symposia, exposities en colleges - verleent de Duitse staat toestemming. Op internet zweven er diverse copies van Der ewige Jude rond.
Conservator van de film en de -rechten, het Duitse Transitfilm, zegt desgevraagd niet te weten waar deze versies vandaan komen. Ook gaat het geen juridische stappen ondernemen tegen deze wildgroei. Wij zijn daarom zo vrij geweest om deze film ook voor het Nederlandse publiek toegankelijk te maken. Bekijk de film hier.
Parasieten
"Der ewige Jude is de eerste film die niet alleen een compleet beeld geeft van joden, maar ook veel informatie biedt over het leven en de effecten van dit parasitaire ras door het gebruik van authentiek materiaal. De film laat bovendien zien waarom gezonde mensen van elke leeftijd met afschuw en walging reageerden op joden. Hierbij toonden ze hun gevoelen vaak in daden."
De recensie van de racistische documentaire Der Ewige Jude liegt er niet om. Een anonieme auteur komt in het naziblaadje voor de propaganda-afdeling superlatieven tekort om het speerpunt van Goebbels' antisemitische propagandaplan te beschrijven. Der ewige Jude betoogt dat joden parasieten zijn: een plaag die zich over de wereld verspreidt, tot in steden, van lage tot de hoogste klassen.
"Na het zien van deze film heb je een gevoel van verlichting. (...) Wij zijn de initiatiefnemers van het gevecht tegen het jodendom, dat nu zijn haat, brute hebzucht en vernietigende wil tegen ons keert. We moeten deze slag winnen voor onszelf, voor Europa en de wereld. De film is een waardevol middel in die strijd." (Unser Wille und Weg, 10 (1940), p. 54-55)
Leegloop
Dat de propaganda-afdeling lyrisch was over haar eigen product zal niemand verbazen. Maar slaagde Goebbels er met zijn documentaire werkelijk in om antisemitisme gemeengoed te maken?
David Barnouw, onderzoeker en woordvoerder bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD): 'Eigenlijk is Der Ewige Jude een voorbeeld van zwakke propaganda. De speelfilm Jud Süss is listig geregisseerd, terwijl het er bij Der ewige Jude veel te dik op ligt. In Nederlandse bioscopen liepen mensen weg uit de zalen. Ook Duitsers. "Nu weten we wel dat we de joden moeten haten", dachten ze na een tijdje.'
Die leegloop is begrijpelijk. De boodschap van de film is vaak zo letterlijk en overdreven dat de kijker zich als kind behandeld kan voelen. In een van de scènes worden beelden van joden afgewisseld met opnames van ratten. Commentator Harry Giese vertelt: "Waar ratten opduiken verspreiden ze ziektes en dragen uitroeiing mee het land in. Ze zijn sluw, laf en wreed. Ze reizen in grote groepen, precies de manier waarop de joden de wereldrassen infecteren."
En wat doe je met parasieten? Na de parallelmontages van jood en rat, talloze indringende beelden vanuit Poolse getto's en het ritueel slachten van vee volgt het slotakkoord. Een toespraak van Hitler, die hij op 30 januari 1939 hield voor de Rijksdag. We zien de Führer optreden als zelfverklaarde profeet, waarmee hij het noodlot van de joden bezegelt. Zonder schroom voorspelt Hitler hun vernietiging tegenover het publiek, dat laaiend enthousiast is.
Stereotype jood
Hoe was deze documentaire ooit tot stand gekomen? Er moest nogal wat gebeurd zijn waardoor zo'n schaamteloos haatzaaiende film zomaar vertoond kon worden. Hitler's voorspelling - of belofte - over het lot van de joden kwam niet uit de lucht vallen.
De nazi's maakten het publiek al sinds 1934 onderhuids ontvankelijk voor antisemitische gevoelens. Omdat dit niet zonder kritiek verliep, legde Hitler op 10 november 1938 (de dag na de Reichskristallnacht!) nog eens haarfijn uit hoe hij de toekomstige rol van propaganda zag. Doel was volgens hem om de massa te overtuigen dat wat niet goedschiks, dan maar met geweld aangepakt moest worden.
Propagandaminister Joseph Goebbels zag zijn kans schoon. Direct na de speech gaf hij zijn propaganda-afdeling het bevel om antisemitische films te gaan maken. David Barnouw: 'Ze hadden daar eigenlijk helemaal geen zin in. Het waren niet zulke jodenhaters. Maar ze deden hun werk wel.'
Waar Goebbels voorheen nog koos voor positieve onderwerpen om het nazi-gedachtengoed te verspreiden (sport en vermaak), sloeg hij nu een radicale weg in. Met zijn wens om een documentaire te maken, moest hij echter nog even geduld hebben. Er waren in Duitsland niet genoeg archiefbeelden die konden dienen voor het stereotype beeld van een kwaadaardige of slechte jood.
Beesten
Die mogelijkheid was er na de inval in Polen ineens wel. Opnames voor de documentaire konden van start gaan en in getto's werden beelden verzameld. Vooral van typische joden, die typisch joodse bezigheden uitvoeren: het gebed, met geld bezig zijn, vee inkopen en de rituele slacht die erop volgde. Dit alles onder erbarmelijke omstandigheden.
De productie van de documentaire wordt beschreven door enkele bronnen, waaronder het dagboek van Goebbels. Op 16 oktober 1939 schrijft hij over de opnames van de rituele slacht van vee in het getto van Lodz: 'Deze scènes zijn zo gewelddadig en wreed in al hun details, dat je bloed er koud van wordt. Je huivert bij het zien van zulke barbarij. De joden moeten worden vernietigd.'
Twee weken later nam Goebbels zelf een kijkje in Lodz. Hij reageerde geschokt: 'Het is onbeschrijflijk. Het zijn niet langer mensen, het zijn beesten. Dit is geen humanitaire kwestie meer, maar werk voor een chirurg. Hier moet worden gesneden, zo drastisch mogelijk. Of Europa zal op een dag instorten door de Joodse ziekte.'
De afkeer die Goebbels voelde wilde hij duidelijk zichtbaar maken in Der Ewige Jude. Doel van de documentaire stond vanaf het begin vast: de film zou de laatste openbare verantwoording zijn voor het antisemitisme.
In première
Frame voor frame zag Goebbels erop toe dat deze boodschap duidelijk zou zijn. Over zijn schouder keek Hitler mee. De Führer liet de film door maker Fritz Hippler diverse keren hermonteren voordat deze aan het grote publiek vertoond werd. Dat was op 20 mei 1940, de dag dat de Duitse troepen het Kanaal bereikten en het Europese vasteland zo goed als bezet was.
Het duurde evenwel nog tot september voordat de documentaire aan Europese bioscopen geleverd werd. Goebbels plan: eerst moest de speelfilm Jud Süss vertoond worden. Dit zou antisemitische gevoelens aanwakkeren bij het publiek. Daarna was het tijd om 'de bewijzen' te laten zien met de documentaire Der Ewige Jude.
Goebbels beoogde met Der Ewige Jude Duitsland en de bezette gebieden vatbaar te maken voor het uiteindelijke naziplan. Hoewel de documentaire hiervan een beangstigende voorbode is, is een direct causaal verband met de Holocaust niet te leggen. Barnouw: 'De film was deel van de propagandamachine. Die was bezig op veel meer fronten, ook bronnen over de documentaire zijn hierdoor gekleurd, dus werkelijke impact is hierdoor moeilijk na te gaan.' De andere film, Jud Süss, kan wel eens een veel diepere uitwerking hebben gehad op de bevolking.
Vooral tegenwoordig staat Der ewige Jude bekend als het summum van anti-joodse cinema. Dit komt zonder twijfel door de confronterende beelden, die in veel Holocaust-overzichten worden gebruikt. Zo zijn ze blijven hangen in het collectieve geheugen.
Volgende week
Het listig geregisseerde Jud Süss. Welke sporen deze 'veel geslaagdere propagandafilm' achterliet, leest u in deel twee van dit drieluik. Een week later bekijken we Leni Riefenstahl's klassieker Der Triumph des Willens.