Ik had geen hoge verwachtingen, maar De Heineken Ontvoering blijkt een formidabele film. Ga hem zien – waar filmrecensenten vooral een mooi aangeklede anekdote zagen, daar werd ik geconfronteerd met een verhaal dat iets pijnlijks vertelt over de relatie tussen dader en slachtoffer.
Wraak blijkt een gerecht dat niet gegeten wordt
Heineken, mooi neergezet door Rutger Hauer, probeert na zijn ontvoering wraak te nemen op zijn ontvoerders; in het bijzonder op de Holleeder-figuur, in de film Rem geheten. Met alle middelen die tot zijn beschikking staan, probeert het slachtoffer wat hem is aangedaan ongedaan te maken. In de cel waar hij tijdens zijn ontvoering vastgehouden werd, werd Heineken tot op het bot vernederd door Rem/Holleeder. Na zijn vrijlating wil hij met gelijke munt terugbetalen.
Dat blijkt onmogelijk. Wraak blijkt een gerecht dat niet gegeten wordt. Straf betekent geen genoegdoening. Slachtoffers blijven precies dát – slachtoffers.
Het cliché dat slachtoffers van criminaliteit of hun nabestaanden doorgaans na het vonnis van de rechtbank in de mond nemen – 'maar wij hebben levenslang' – blijkt de onverteerbare werkelijkheid. Dat besef wordt in de slotscène van De Heineken Ontvoering toegediend met de kracht van een mokerslag.
Kunst, Picasso zei het, liegt de waarheid. Wat De Heineken Ontvoering (scenario van Kees van Beijnum) laat zien, is een waarheid die in alle discussies over strenger straffen, spreektijd voor slachtoffers, D66-rechters en het recht op zelfverdediging wordt genegeerd of ontkend: dat een samenleving in laatste instantie onmachtig staat tegenover geweld. We kunnen straffen, we kunnen nog strenger straffen, we kunnen zelfs de doodstraf weer invoeren. Leed ongedaan maken kunnen we niet.
In de nasleep van de lukrake moordpartij in Luik van afgelopen woensdag gaat het alweer over de vraag of dit tegengehouden had kunnen worden, en of zulke daden in de toekomst door strengere wetgeving en handhaving voorkomen kunnen worden. We kennen het antwoord. Het zal de discussies niet tegenhouden – want dat zijn bezweringen. Er is iets gebeurd dat niet had mogen gebeuren. Daarom gaan we de zaken nu voorstellen alsof ze niet hadden hoeven gebeuren.
Geweld is macht. Ook zinloos geweld – of juist. Het terrorisme van de eenentwintigste eeuw is zich daar bij uitstek van bewust. Wanneer je een gezagsdrager opblaast, is dat schokkend en ontregelend, maar geen directe reden voor de burger om zichzelf bedreigd te voelen. Wanneer je lukraak vernietigt – met een wolkenkrabber, een kerstmarkt of een discotheek als doelwit – jaag je een hele maatschappij angst aan. Iedereen kan getroffen worden, op iedere plaats, op ieder uur van de dag.
Sinds enige tijd lijkt het terrorisme deels geprivatiseerd. Onbeduidende jongens en mannen die woedend op de wereld zijn, kunnen door willekeurige moordpartijen hun macht doen gelden. Als er ideologie is, is dat vaak slechts een excuus: de 50-jarige rechts-extremist die in Florence gericht het vuur opende op Senegalese marktventers, had een groep in zijn vizier, geen individuen. De plegers van de zogenaamde Kebab-moorden in Duitsland eveneens. Daarna volgt meestal zelfmoord, waarmee de angst voor inkeer, wroeging en empathie met de slachtoffers de pas wordt afgesneden. Een dode dader, dat is het ultieme machtsvertoon.
Hoe moet een samenleving daarmee omgaan? Door strenger straffen? Wat in De Heineken Ontvoering mooi zichtbaar wordt, is hoe menselijk de behoefte aan wraak is. Juist omdat leed niet meer ongedaan kan worden gemaakt, is er de drang om de ander dan ook maar iets aan te doen. Gelijke munt, een oog voor een oog. Dat deden onze voorouders ook, totdat ze doorkregen dat het dan nooit meer ophoudt; bovendien blijkt je eigen pijn er niet minder van te worden. Dus mocht voortaan alleen de staat nog geweld plegen. Wie tegen eerwraak is, kan niet voor eigenrichting pleiten.
Het zal blijven knagen. De roep om straf als wraak is niet langer taboe meer. Dat een dader zichzelf macht verschaft door met geweld iets op te eisen dat hem door de maatschappij nooit meer kan worden afgenomen, namelijk zijn daderschap – het blijft onverteerbaar. Maar om geweld te boven te komen heeft een samenleving niet meer kracht nodig, maar veerkracht.