De brieven over de 'opstanding'De brieven die Willem van Blijenbergh en Spinoza wisselden staan vooral bekend als de Brieven over het kwaad. Komende zomer zal daarvan een uitgave bij de Wereldbibliotheek verschijnen, ingeleid en hertaald door Miriam van Reijen. De briefwisseling met Hugo Boxel staat uiteraard bekend als de Brieven over spoken. De laatste brieven die Oldenburg en Spinoza elkaar schreven, laten de botsing zien tussen een in het bovennatuurlijke en wonderen gelovende theoloog en de nuchtere, louter zijn verstand gebruikende rationalist voor wie het 'bovennatuurlijke en wonderen' niet kunnen bestaan. In zoverre staat deze briefwisseling model voor de grote botsing die de religieuze wereld met het werk van Spinoza zou krijgen. Het onderwerp van die laatste brieven spitst zich almaar meer toe op hét centrale punt voor de gelovige christen tevens dé waarheidstoets voor de ongelovige: de verrijzenis, de opstanding op Pasen van Christus uit de dood. Hét belangrijkste feest dat de christenen morgen vieren.
Ik stel daarom voor die brieven te benoemen als: De brieven over de 'opstanding'. Daar die 'opstanding' van Jezus voor Spinoza en een Spinozist niet in de reële werkelijkheid heeft kunnen plaats hebben en dus alleen maar als verhaal bestaat, als een vertelling die allegorisch moet worden opgevat, zet ik 'opstanding' tussen aanhalingstekens. Door traditionele gelovigen werd en wordt het als een verhaal over een echte historische werkelijkheid gezien, een verhaal dat dus letterlijk diende (dient) te worden opgevat. Ik zeg 'traditionele' gelovigen (waaronder Oldenburg viel), want vele huidige theologen zien het nu ook als een verhaal over een andere werkelijkheid, waarin het vooral erom gaat over hoe je je religieus tot wereld en medemensen verhoudt.
Na een onderbreking van ca. tien jaar (de Engelse oorlogen hadden het contact moeilijk gemaakt en Oldenburg had enige maanden op verdenking van spionage in de Tower doorgebracht en was voorzichtiger geworden) wordt de draad van hun correspondentie weer opgepakt. De eerste brief van 8 juni 1675 staat bol van waarschuwing: Oldenburg vraagt Spinoza indringend om toch vooral niet de religie en de beoefening van deugdzaam leven schade toe te brengen. Spinoza snapt daar niets van, want aanbevelen om in overeenstemming met de rede leven is toch deugdzaamheid bevorderen! Hij schrijft dat in de brief van sept. of okt. 1675 waarin hij tevens vertelt de uitgave van de Ethica vooralsnog gestopt te hebben. Dan, in een korte brief van 15 nov. 1675 komt Oldenburg met inhoudelijke zorgen en deelt hij mee dat gevreesd wordt, dat Spinoza God met de Natuur verwart, dat hij "de wonderen van hun gezag berooft" en bovendien zijn "mening over Jezus Christus, de verlosser van de wereld en de enige middelaar van de mensen, en over zijn vleeswording en zijn genoegdoening," duidelijk zou moeten maken. In het antwoord van ca. 1 dec. 1675 proef je een beginnende irritatie bij Spinoza, maar hij blijft z'n vriendschap trouw en gaat erop in, geeft uitleg over hoe hij God en de natuur ziet (en natuur moet men niet als "een zekere massa of stoffelijke materie" opvatten), en wonderen, maar vooral, en daar gaat het in dit blog om, gaat hij uitvoerig in op zijn allegorische duiding van Christus. Ik citeer de betreffende paragraaf (4):"Om tenslotte ook over uw derde punt mijn mening duidelijker kenbaar te maken, verklaar ik dat het voor ons behoud volstrekt niet nodig is Christus naar het vlees te kennen. Neen, we moeten geheel anders denken over die eeuwige zoon van God, dat wil zeggen Gods eeuwige wijsheid, die in alle dingen en het meest in de menselijke geest en het allermeest in [de geest van] Christus Jezus zich heeft gemanifesteerd. Want zonder deze wijsheid kan niemand tot de staat van zaligheid geraken, daar alleen zij ons leert wat waar is en onwaar, wat goed is en kwaad. En doordat deze wijsheid, zoals ik zei, het meest door Jezus Christus zich heeft gemanifesteerd, daardoor hebben zijn leerlingen haar ook gepredikt voor zover zij hun door hem was geopenbaard, en hebben zij getoond zich meer dan de andere mensen op die geest van Christus te kunnen beroemen. Wat overigens sommige kerken hieraan toevoegen, namelijk dat God de menselijke natuur heeft aangenomen, nadrukkelijk heb ik erop gewezen dat ik niet weet wat zij hiermee bedoelen. Ja, om u de waarheid te zeggen, wat zij beweren komt mij niet minder ongerijmd voor dan wanneer iemand tegen mij zou zeggen dat een cirkel de natuur van een vierkant had aangenomen."
In zijn reactie van 16 dec. 1675 wordt Oldenburg specifieker, ziet teveel noodzakelijkheid die hij als fatalisme interpreteert, hoe kunnen wonderen aan onwetendheid gelijk worden gesteld, moeten we niet erkennen dat ons dingen boven de pet gaan, en wat 'het aannemen door God van de menselijke natuur' aangaat: zegt de Bijbel niet glashelder dat het Woord is vlees geworden?Voor Spinoza kwam nu de aap uit de mouw en hij gaat in zijn antwoord van ca. 1 jan. 1676 zijn zienswijze op de noodzakelijkheid nog eens uitleggen; en hoe men met wonderen iets duisters door iets nóg duisterder meent te verklaren. Hij wil best aannemen dat de apostelen geloofden "dat Christus uit de dood is verrezen en werkelijk is opgevaren ten hemel", maar dat zijn openbaringen geweest naar hun begripsvermogen en hij komt tot de conclusie "dat de opstanding van Christus uit de doden in werkelijkheid geestelijk is geweest en alleen aan de gelovigen is geopenbaard overeenkomstig hun bevattingsvermogen."
Dat kan Oldenburg in zijn zak steken, maar tegen geloof helpen geen argumenten en Oldenburg blijft in zijn antwoord van 14 jan. 1675 bij zijn standpunt "dat die geschiedenis naar de letter moet worden genomen."Spinoza gaat er nog eens uitvoerig op in. Ik citeerde op 'Goede Vrijdag' al uit de brief van 7 febr. 1676 van Spinoza aan Oldenburg: "Verder vat ik evenals gij het lijden, de dood en de begrafenis van Christus letterlijk op, zijn opstanding daarentegen symbolisch."
Op 11 febr. 1676 schrijft Oldenburg dan dat Spinoza daarvoor geen enkel argument heeft gegeven. En hij verwijst weer naar wat daarover in het evangelie 'letterlijk' staat en dan: "Dat alles symbolisch te willen maken, is hetzelfde als wanneer iemand zich zou beijveren de hele waarheid van het evangelieverhaal omver te werpen."Dat is precies waarvan Spinoza nog lange tijd zou worden beschuldigd en wat hij – in dát frame gezien - ook deed. Het was de laatste brief. Er is geen antwoord van Spinoza overgeleverd, maar het is uiteraard het aller waarschijnlijkst dat hij het hoofd moe in de schoot heeft geworpen en het vruchteloze van weer eens een antwoord inzag.
Een jaar later overleed Spinoza en een half jaar na hem vond ook Oldenburg de dood.
* * *In hoofdstuk 9, "Christus secundum spiritum": Spinoza, Jesus and the Infinite Intellect biedt Yitzhak Melamed een interessant essay over Spinoza's houding tegenover Jezus en het christendom. Daarvoor verzamelt hij uiteraard gegevens uit de TTP en de brieven, de correspondentie met Oldendorf met name. Graag verwijs ik op deze dag naar dit interessante hoofdstuk. Melamed heeft niet de neiging die sommige joden hebben (Hermann Cohen had dat heel sterk) om Spinoza kwalijk te nemen hoe hij in de TTP negatief stond tegenover het jodendom en zich zo positief over Christus uitliet.
Opmerkelijk vind ik hoe Melamed op enige plaatsen in zijn tekst de uitspraak van Spinoza over Christus als "die eeuwige zoon van God, dat wil zeggen Gods eeuwige wijsheid (Dei aeterna sapientia)," en "Christus naar de geest kennen", leest als de identificatie van Christus met het 'oneindige intellect' (intellectus infinitus), zonder de neiging te hebben daarover iets te willen uitleggen. Alsof intellectus infinitus een niet veel vragen oproepende notie is. Hij verwijst naar de gelijkstelling met 'eeuwige waarheden' en laat zien hoe deze opvatting over de goddelijke 'rol' van Christus overeenkomt met hoe christelijke neo-Platonisten Christus zagen.
Voor joden, christenen én spinozisten een interessant hoofdstuk om tijdens deze paasdagen te lezen. Het staat als PDF op zijn website.