Filtreren op media:
Na Lucia di Lammermoor is Guy Joosten terug in het Koninklijk Circus, ditmaal voor een nieuwe enscenering van Lucrezia Borgia, een productie die hem om diverse redenen fascineert. Ten eerste is dit het verhaal van een uitzonderlijke vrouw die de Italiaanse renaissance kleur gaf, de grote verleidster wier naam alleen al allen deed rillen van verlangen en angst en die tegelijk getekend was door het leed dat ze verborgen hield voor de mannen die haar pad kruisten. Ten tweede vormt de architectuur van het Koninlijk Circus een bijzondere uitdaging die de Belgische regisseur zal aanzetten om naar vernuftige scenische en theatrale oplossingen te zoeken. En tot slot verleent de muziek van Donizetti een unieke atmosfeer aan deze tragedie van liefde en bloed.
De belcanto interesseert u sterk. Nog niet zo lang geleden bracht u Lucia di Lammermoor en nu ensceneert u Donizetti's Lucrezia Borgia? Wat boeit u daarin?
Toegegeven, niet alle belcanto-opera's hebben een hoogstaand libretto, maar sommige libretto's zijn dramatisch echt interessant en zijn niet overladen met overtollige herhalingen die enkel in functie staan van de vocale virtuositeit. Lucia di Lammermoor valt in die categorie, maar ook Lucrezia Borgia – en later misschien ook nog Maria Stuarda. Bovendien is Lucrezia Borgia gebaseerd op een historisch verhaal uit een periode die mij fascineert, namelijk de Italiaanse renaissance. Zo'n werk nodigt dan natuurlijk uit om te gaan grasduinen in de cultuur van die tijd. En last but not least is er de fascinatie voor het hoofdpersonage, dat in de loop der tijden aan allerlei interpretaties en duidingen onderhevig is geweest; het boeit mij om die interpretaties op een rijtje te zetten en er een eigen visie uit te kristalliseren.
Achter dit libretto van Felice Romani voor Lucrezia Borgia gaat Victor Hugo schuil. Is dit op zich niet al een garantie voor kwaliteit?
Victor Hugo is inderdaad de auteur van het Franse toneelstuk waarop Felice Romani zich gebaseerd heeft. Het is een interessant werk, maar toch is de interpretatie en karakterisering van het hoofdpersonage Lucrezia volgens mij vrij eenzijdig. Je mag zeggen dat de muziek van Donizetti daaraan een diepere dimensie verleent. Ik bedoel dat Victor Hugo's typering van deze vrouw als een doorslecht wezen uit een doorslecht geslacht genuanceerder wordt weergegeven in Donizetti's muziek en in het libretto. En in die zin is de opera historisch correcter dan Hugo's theaterstuk. Inderdaad komt Lucrezia uit een geslacht – de Borgia's – dat niet bepaald geliefd is, en het is duidelijk dat er bloed kleefde aan de handen van tal van leden van deze familie – Lucrezia's oudere broer bijvoorbeeld trok als een barbaarse legeraanvoerder door Italië en omstreken. Maar ik vind dat het personage genuanceerder wordt weergegeven in de opera. Victor Hugo schreef zijn stuk kort na de revolutie van 1830 in Parijs en hij werd natuurlijk sterk beïnvloed door die context waarin machthebbers per definitie verdacht waren. Maar ik moet het stuk vandaag interpreteren! En als ik dan Hugo's roman vergelijk met het libretto van deze opera, dan spreekt Lucrezia's complexe karaktertekening in het libretto mij meer aan.
Victor Hugo beschrijft Lucrezia Borgia in zijn voorwoord als een mengeling van morele verwerpelijkheid en fysieke schoonheid, koninklijke waardigheid én moedergevoel. Kortom: een monster met een moederhart… Na Salomé, Elektra en Lucia, is Lucrezia ongetwijfeld een nieuw gezicht in uw portrettengalerij van sterke vrouwen, niet?
Ja, absoluut! Het gaat hier over een feeks met een zekere dosis menselijkheid, een fascinerende en aantrekkelijke combinatie! We zien haar als wreedaardige feeks die tweemaal betrokken is in een complot waarin – buiten haar weten – haar zoon dreigt om te komen. Anderzijds mogen we ook de context niet vergeten: deze vrouw is door haar huwelijk gedwongen om haar onechte kind weg te geven en haar moederliefde te onderdrukken. Of het personage van Gennaro nu echt een referentie is naar het onechte kind van de historische Lucrezia Borgia weten we niet, maar het is wel bekend dat ze een onecht kind had en dat in haar huwelijksovereenkomst duidelijk was gestipuleerd dat zij van dat kind afstand moest doen. Toch wel een vrij brutale daad, niet? Ook haar moederliefde vind ik in deze opera van meet af aan heel subtiel weergegeven. Het is een opera met veel misverstanden en veel geheimen: de liefde van Lucrezia voor haar zoon Gennaro, de liefde van Gennaro voor de onbekende die later zijn moeder blijkt te zijn, de liefde van Orsini voor Gennaro… stuk voor stuk gevoelens die niet aan de oppervlakte mogen komen. En dan de misverstanden die daaruit voortvloeien: Alfonso die verkeerdelijk denkt de geliefde van zijn vrouw te kennen, de wraak van Lucrezia die tot tweemaal toe zonder te beseffen haar zoon dreigt te vermoorden… De cocktail van geheimen en misverstanden maakt dat je Lucrezia niet zomaar kan afschilderen als een eenduidig-kwaadaardig wezen.
U voelt blijkbaar veel sympathie voor haar…
Ik heb inderdaad sympathie voor de manier waarop Lucrezia in de context van haar tijd – aan het hof van Ferrara, waar strenge regels heersen, een echtgenoot die niet terugdeinst voor enig geweld en overspel… – toch haar moederinstinct een plek wil geven. Het is pijnlijk om zien hoe ze vernederd wordt aan het einde van de proloog, wanneer ze plots geconfronteerd wordt met de visie van slachtoffers op haar rol – niet op haar rol als moeder, maar op haar politieke rol, op haar machtsrol – en hoe ze moet koorddansen om beide uitersten voortdurend in evenwicht te houden. In het tweede deel van het stuk incarneert ze dan de machtsvrouw wier naam bezoedeld is, en wanneer ze daarvan de consequenties wil laten gelden, wordt ze opnieuw geconfronteerd met haar moederrol. Voortdurend moet ze van het ene naar het andere overschakelen, en het is niet verwonderlijk dat ze in die maskerade van thema's en gevoelens soms verloren loopt.
Donizetti en Hugo situeren het verhaal in Venetië en Ferrara, omstreeks 1505. Waar en wanneer situeert u het?
Veel wil ik daarover nog niet kwijt, maar wel kan ik zeggen dat we gezocht hebben naar een symbolische omkadering voor de centrale rol die Lucrezia inneemt in de verschillende thematieken en problematieken die zonet aan bod zijn gekomen. Dat is een belangrijk aspect. En anderzijds houden de feesten het stuk voortdurend op dreef. Rekening houdend met de aparte architectuur van het Koninklijk Circus, hebben we niet gezocht naar een historisering of concretisering van tijd en plaats, maar veeleer naar een abstracte en symbolische oplossing die deze twee belangrijke gegevens van het stuk samenbrengt.
Met Lucia hebt u ons nieuwe mogelijkheden van het Koninklijk Circus leren kennen. Gaat u op dit elan voort met Lucrezia Borgia?
Het is mijn vierde productie in het Koninklijk Circus en het is een hele opgave geweest om deze grote ruimte weer op een gepaste manier in te vullen. Uit mijn vorige ervaringen – zeker bij Lucia – heb ik geleerd hoe belangrijk het is om de toeschouwer van heel dichtbij getuige te laten zijn van het gebeuren. We willen het publiek de polsslag van het stuk laten ervaren. Ik vind dat erg belangrijk wanneer je de klassieke theaterarchitectuur verlaat, en ik denk ook dat je die nieuwe verhoudingen optimaal moet laten ervaren en vorm moet geven. Maar we doen dit weer op een heel andere wijze dan bij Lucia! Een andere context vereist uiteraard ook een andere setting…!
Opgetekend door Reinder Pols