Een aapje dat het syndroom van Down heeft en de regels van de groep overtreedt, wordt niet door andere leden van de groep gestraft, zegt Frans de Waal. Neuroloog Dick Swaab haalt de bioloog aan in een dubbelinterview met arts-filosoof Bert Keizer in het aprilnummer van Filosofie Magazine. Hij trekt een parallel tussen de verwijtbaarheid van 'slecht' gedrag bij apen en mensen: "Zo is het bij ons ook als het goed is, we zeggen ook allemaal dat als iemand niet toerekeningsvatbaar is, we die persoon niet moeten straffen. Toch is 90 procent van de adolescenten in de gevangenissen psychiatrisch patiënt." Het percentage van 90 procent komt lezer Judika Lessmann 'onwaarschijnlijk, bijna monsterlijk' voor.
Next checkt beoordeelt de bewering als grotendeels waar.
Hoe is er gemeten?
In het artikel noemt Swaab geen bronnen. Desgevraagd antwoordt Swaab dat professor Theo Doreleijers, hoogleraar psychiatrie aan het Amsterdamse VUmc, zijn bron is. Doreleijers baseert zich op zijn beurt op een proefschrift van kinderpsychiater Coby Vreugdenhil uit 2004. Vreugdenhil deed in de jaren daarvoor onderzoek onder 204 jongens in de leeftijd van 12 tot 18 jaar die een gevangenisstraf of een zogeheten PIJ-maatregel (plaatsing in een jeugdinrichting, een soort TBS voor jongeren) uitzaten in een zogeheten Justitiële Jeugdinrichting (JJI) .
Vreugdenhil heeft geen meisjes in haar onderzoek meegenomen omdat indertijd (2000-2003) het aantal meisjes tot 18 jaar in detentie "verwaarloosbaar" was volgens de kinderpsychiater.
De 204 jongens uit haar onderzoeksgroep heeft Vreugdenhil vragenlijsten voorgelegd. Met cijfers moesten de jongens onder meer vriendschaps-, familie en schoolprestaties waarderen. Vreugdenhil definieert een jongen die op basis van de vragenlijst aan voldoende criteria voldoet (bijvoorbeeld zeven van de tien kenmerken van ADHD vertoont) als psychiatrisch patiënt. Dat wil zeggen: lijdend aan een psychiatrische stoornis. Behandeling door een arts of psycholoog is daarvoor niet vereist.
En, klopt het?
Het onderzoek van Vreugdenhil behelst volgens de website van het VUmc 'een representatieve steekproef, waardoor het resultaat iets zegt over alle jongens die zich met een detentiestraf of een PIJ in een Nederlandse justitiële jeugdinrichting bevinden. Het grootste deel (90 procent) van deze jongeren heeft last van psychiatrische stoornissen, zowel internaliserende, (angst, depressie) als externaliserende stoornissen (Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD), en andere gedragsstoornissen'.
Maar, de definitie van psychiatrisch stoornis is niet eenduidig.
Volgens de WHO heeft iemand een psychiatrische stoornis als hij of zij door zijn erfelijke aanleg, gezondheidsverslechtering of ernstige psychosociale omstandigheden niet in staat is met levensproblemen (werk, relaties, ziekte) om te gaan en als gevolg daarvan klachten ontwikkelt zoals slaapproblemen, geïrriteerdheid of angsten, waardoor hij niet meer functioneert in de maatschappij. Dat laatste is het belangrijkste criterium volgens Doreleijers en Vreugdenhil. Om die reden sluiten zij, zoals andere deskundigen soms wel doen, de zogeheten gedragsstoornissen zoals ADHD niet van de definitie van psychiatrische stoornis uit. Vreugdenhil definieert een 'psychiatrisch patiënt' als iemand die volgens de internationaal door psychiaters gehanteerde DSM-maatstaf voor minder dan 60 procent in de maatschappij functioneert. Die kwalificatie komt grotendeels overeen met de definitie die de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) hanteert. Doreleijers geeft een voorbeeld uit de praktijk: "Een jongen die nog geen tien minuten aan tafel kan zitten zonder slaande ruzie te krijgen met zijn ouders, of iemand die zich onder begeleiding nog geen uur kan concentreren op het maken van huiswerk."
Als je de psychiatrische stoornis op die manier definieert, hetgeen niet ongebruikelijk is in de psychiatrie, zou het percentage van 90 procent kunnen kloppen, zegt een woordvoerder van Dienst Justitiële Inrichtingen, de afdeling van het Ministerie van Veiligheid en Justitie die verantwoordelijk is voor het gevangeniswezen (DJI). Bij een striktere interpretatie van het begrip psychiatrische stoornis zou het percentage lager uitvallen. Het percentage jongeren onder de 18 dat een straf of PIJ maatregel uitzit op een speciale afdeling gereserveerd voor jongeren met een psychiatrische stoornis is bijvoorbeeld lager, ongeveer 4,5 procent zegt het DJI.
En, er zijn meer kanttekeningen te plaatsen bij het percentage van 90 procent. Had Vreugdenhil meisjes meegenomen, de maximale leeftijd van de onderzoeksgroep vastgesteld op 23 jaar, of jongens in voorarrest ook meegewogen, dan was het percentage lager geweest, zegt professor Doreleijers. Onder tien- tot elfjarigen die in contact komen met de politie zijn er volgens de psychiater meer met een psychiatrische stoornis dan in de leeftijdscategorie vijftien tot zestienjarigen. "Bij (oudere) jongeren met politiecontacten heeft een op de drie een psychiatrische stoornis, bij jongeren die bij de kinderrechter vóór moeten komen zijn dat er twee van de drie." In de psychiatrie is de term adolescent vaak gereserveerd voor jongeren in de leeftijd van 15 tot en met 23 jaar. Waren oudere jongeren ook meegerekend in het onderzoek, dan was het percentage mogelijk iets lager uitgevallen.
Ten slotte wijst het DJI erop dat de cijfers uit het onderzoek uit 2003 komen en mogelijk verouderd zijn.
Conclusie
Swaabs stelling klopt, mits je gedragsstoornissen onder de definitie psychiatrisch patiënt schaart en adolescenten definieert als jongens onder de 18. Mogelijk valt het percentage relatief hoog uit, omdat er geen meisjes of oudere jongeren zijn meegewogen. De cijfers zijn bovendien verouderd (2003), maar recent tegenonderzoek is er niet. Alles bij elkaar beoordelen wij de uitspraak als grotendeels waar.