Mischa's spel: de ondergang van een muzikaal wonderkind
Etty Hillesum verwierf postuum wereldfaam met de dagboeken die ze gedurende de oorlogsjaren schreef. Wellicht minder bekend is het verhaal van haar jongere broer Mischa, een wonderkind op piano dat had kunnen uitgroeien tot een van de grootste pianisten van zijn tijd.
Van genialiteit…
Mischa Hillesum werd geboren in 1920 in Deventer als jongste telg van een Joods gezin. Hij was een natuurtalent op piano en vond het heerlijk om voor andere mensen te spelen. Dat zijn toekomst in de muziek lag, stond vast. Omdat hij Deventer op zijn twaalfde in muzikaal opzicht ontgroeid was, namen zijn ouders de moeilijke beslissing om hem naar Amsterdam te laten gaan om daar verder te studeren. Hij werd ondergebracht bij een pleeggezin en kreeg les van George van Renesse, hoofddocent aan het Amsterdams Conservatorium. Volgens Van Renesse was Mischa op zijn dertiende het niveau van het eindexamen conservatorium al ontstegen. Toen Mischa veertien was maakte hij zijn debuut voor het grote publiek in de Deventer Schouwburg, waar hij een pianoconcert van Beethoven ten gehore bracht.
… naar gekte …
Mischa's genialiteit had echter een keerzijde. Al op de middelbare school leed hij aan geestelijke inzinkingen, waarvoor hij regelmatig naar een inrichting moest. Hij was nog geen achttien toen hij in 1938 een belangrijk concert gaf in de Bachzaal van het Conservatorium van Amsterdam. Hij kwam verward het podium op en leek niet in staat om ook maar één noot te spelen. Schuifelend en half vallend probeerde hij de piano te bereiken, ondersteund door de toneelknecht. Eenmaal achter de piano speelde hij als een bezetene. Het publiek was getuige van iets bijzonders en applaudisseerde uitzinnig.
Helaas had het optreden te veel van Mischa gevergd: vlak erna werd hij afgevoerd naar krankzinnigengesticht Het Apeldoornse Bos, waar hij op de gesloten afdeling werd opgenomen. Men diagnosticeerde hem met schizofrenie en beschouwde hem als gevaarlijk en onberekenbaar. Hij kreeg elektroshockbehandelingen en cardisolkuren, waarbij hij werd vastgebonden als hij tegenstribbelde. In 1941 werd hij na een aanval van waanzin opnieuw achter slot en grendel gezet. Gelukkig was er een arts die zelf ook piano speelde en een vleugel in de recreatieruimte liet zetten, zodat Mischa dagelijks kon oefenen. Broeders, zusters en andere patiënten verstopten zich op zulke momenten achter de toneelgordijnen of gingen in de recreatieruimte aan het werk om van zijn spel te kunnen genieten. In september 1942 werd Mischa voor het laatst opgenomen.
Mischa was overigens niet de enige van de familie die met psychische problemen kampte: zijn oudere broer Jaap verbleef enkele periodes op de open afdeling van Het Apeldoornse Bos. De rest van de familie stond eveneens bekend als begaafd, maar excentriek en geestelijk instabiel.
… naar genocide.
Tijdens de bezetting gaf Mischa concerten in het illegale voorstellingencircuit, de zogenaamde 'zwarte avonden'. Soms speelde hij samen met Julius Spier, de grote liefde van Etty Hillesum, waarover zij uitgebreid schreef in haar dagboeken. Ondertussen verdwenen er steeds meer joden en nam de dreiging toe.
De familie Hillesum kreeg meer dan eens onderduikadressen aangeboden. Deze werden echter geweigerd: met name Etty en vader Louis waren vastberaden om het noodlot te ondergaan. Om dit te onderstrepen ging Etty bij de Joodse Raad werken en vertrok als hulpverlener naar kamp Westerbork om gedeporteerden bij te staan. Ook Mischa berustte in zekere zin in zijn lot. Willem Andriessen, directeur van het Amsterdams Conservatorium, en dirigent Willem Mengelberg schreven aanbevelingsbrieven voor hem, zodat hij en zijn immense muzikale talent gespaard zouden blijven. Mischa was echter vastberaden om bij zijn ouders te blijven. Broer Jaap hield zich erbuiten en verbleef elders.
Het noodlot sloeg uiteindelijk toe in juni 1943. De familie Hillesum werd naar Westerbork vervoerd, waar Etty al was. Op 6 september 1943 gingen ze gedrieën op transport naar Birkenau. Over het precieze lot van Etty en haar ouders is weinig bekend. Zeker is dat zij niet lang meer geleefd hebben. Jaap werd later opgepakt en ging via Westerbork naar Bergen-Belsen, waar hij op transport werd gezet. Hij stierf onderweg en is langs de spoorrails begraven. Mischa stierf in een arbeidskamp in Warschau – de stad van zijn grote held Chopin.
Van Mischa zijn twee eigen composities bewaard gebleven. Luister hier naar beide stukken in een uitvoering van Marianne Boer:
Meer weten over Mischa en de rest van zijn uitzonderlijke familie? Jan Willem Regenhardt schreef het meeslepende en aangrijpende boek Mischa's spel en de ondergang van de familie Hillesum. Koop het in de boekhandel voor €19,95 of bestel het hier.
Beeld: Uitgeverij Balans (familiefoto) en Flickr.com/René Voorburg.