Het depot is ingehuisd en ingehuldigd en de bezoekmomenten zijn voorbij. De stilte in het museum is weergekeerd. Voor even, want over enkele dagen begint de aannemer aan de volgende verbouwfase. We stuurden fotografe Karin Borghouts nog een laatste keer de lege bovenzalen in. Dat leverde beklijvend mooie beelden op.
De eerste grote uitdaging in het masterplan voor het nieuwe KMSKA is zonder twijfel de afbraak van de atoomkluis in het hart van het museumgebouw. Die werd in jaren 50 van de vorige eeuw gebouwd om de museumcollectie te beschermen tegen een kernaanval. Dat ze dus niet zomaar klein te krijgen is, spreekt voor zich. Maar waar een wil, man- en machinekracht is, is een weg. Geert Rondelez is projectleider bij Roegiers, de aannemer verantwoordelijk voor de eerste fase van het masterplan. Hij vertelt hoe hij en zijn team de kluis met de grond gelijk maken.
Dat het geen eenvoudige klus zou worden wist Rondelez al voor hij eraan begon. "In haar originele toestand bestond de atoomkluis uit zwaar gewapend beton – wapeningsstaven met een diameter van 40 mm waren eerder standaard dan uitzondering – dat langs de binnenzijde extra verstevigd was met stalen zwaluwstaartplaten. De constructie was 5,5 meter breed, 21 meter lang en 9 meter hoog. De korte zijden van de kluis waren 1,5 meter dik, de lange zijden 0,75 meter en de dakplaat had een gemiddelde dikte van 1,5 meter. Het totaalgewicht van de kluis bedroeg 2150 ton. Er zat 550 m3 gewapend beton in."
Hoe begin je aan de afbraak van zo'n monster?
Geert Rondelez: "Voor we met de afbraakwerken konden starten, moesten we een toegangsweg tot aan de kluis creëren. Daarom hebben we de vloer van één van de museumzalen uitgebroken. Vervolgens moesten we een doorgang maken doorheen een gemetste muur van 1 meter dik. Die muur schermt de oorspronkelijke bomwerende stockageplaats van de kunstwerken af van de rest van het museum, wat meteen verklaart waarom hij zo dik is. De volgende stap was: bekijken welk type van machine we konden gebruiken. We waren daarbij afhankelijk van de breedte van de buitendeur. Omdat die beperkt was en we qua werkruimte in en rond de kluis ook al niet veel speling hadden, konden we enkel met twee minigravers van 3,5 ton aan de slag gaan."
Hoe gingen jullie vervolgens te werk?
Geert Rondelez: "De afbraak moest bovenaan de centrale kopwand starten. Maar omdat er niet veel ruimte was tussen de atoomkluis en de oorspronkelijke bunker moesten we eerst een doorbaak door de zijwand, de tussenwand en de kopwand van de kluis maken om zo een route te creëren waarmee we de machines op de juiste startpositie konden krijgen. Los van de atoomkluis moest ook de vloer van de oorspronkelijke bunker afgebroken worden. Met het vrijgekomen puin hebben we een berg gemaakt waarop we de minigravers konden plaatsen. Omdat de machines slechts tot 5 meter hoog kunnen reiken en de atoomkluis maar liefst 9 meter hoog is, moesten we een puinberg met een hoogte van minimaal 4 meter voorzien. Vervolgens konden we de bovenste helft van de kluis – de dakplaat en de bovenkant van de muren – afbreken. Naarmate de werken vorderden, gebruikten we de onderkant van de muren als keerwand die we volstapelden met puin om een werkplatform te creëren. Eens de afbraak van de bovenste helft voldoende ver gevorderd was, konden we één van de minigravers naar beneden verplaatsen en daar aan de afbraak van de onderste helft beginnen. Tijdens de afbraakwerken worden de wapeningsstaven continu weggebrand en manueel naar buiten gedragen. Naast de eigenlijke afbraak is er ook een constante afvoer van puin. Omwille van de beperkte doorgang naar buiten toe kunnen we ook daarvoor alleen met een kleine bobcat werken."
Hoeveel % van de kluis is er intussen verwijderd?
Geert Rondelez: "Op dit moment hebben we 95 % afgebroken. Met behulp van de twee minigravers kunnen we per dag gemiddeld 16 m3 beton wegwerken. Ik verwacht dat de volledige afbraak van de bunker tegen 15 juni voltooid zal zijn.
Omdat de afbraak van een atoomkluis niet bepaald dagelijkse kost is, stuurden we fotografe Karin Borghouts naar de museumwerf. Daar legde ze vast hoe de aannemer en zijn team de kluis met de grond gelijk maken
Atoomkluis in afbraak, a set on Flickr.
In de zomer van 2011 haalde het KMSKA al eens drie monumentale altaarstukken van Peter Paul Rubens van de muur. Zo konden de medewerkers van het Rubensproject nog voor de aanvang van de verbouwing hun onderzoek naar de schilderijen afronden. Onlangs kwamen ook de resterende schilderijen van de Antwerpse meester naar beneden. Omdat ze zo groot zijn (het Doopsel van Christus meet 6m75 bij 4m11), kunnen de schilderijen enkel in het museumgebouw zelf gestockeerd worden. Eerst in een stof- en trilvrije box in de Rubenszaal, nadien in het gloednieuwe museumdepot. Fotografe Karin Borghouts was erbij toen een team van art handlers de werken van de muur haalde en legde enkele spectaculaire momenten vast.
Rubens van de muur – deel 2, a set on Flickr.
Vandaag was het zover. De aannemer van de 1ste fase van de verbouwing is gestart met de plaatsing van de werfafsluiting rond het museumgebouw.
De eerste dagen van de werken staan volledig in het teken van die werfafsluiting, de aanleg van een werfweg, het verwijderen van enkele stukken omheining – om het werfverkeer mogelijk te maken – en de installatie van een werfkeet. Daarna begint de aannemer in het gebouw zelf te werken.
Aannemer aan de slag, a set on Flickr.
In november is het zover. Dan stelt de aannemer zijn werf op en kan de renovatie van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen beginnen. Daarmee gaat het KMSKA de grootste verbouwing uit zijn geschiedenis tegemoet. Met deze rubriek blikken we vandaag een laatste keer terug op het rijke verleden van het museumgebouw.
Begin jaren 90 was er opnieuw een poging om het museum uit te breiden. Maar omwille van een gebrek aan financiële middelen kwamen er enkel nieuwe depotruimtes, een prentenkabinet, nieuw sanitair en een nieuwe cafetaria. Ondanks alle voorgaande ingrepen is het gebouw aan het begin van de 21ste eeuw aan een grondige opknapbeurt toe. Ook vandaag nog kampt het museum met dezelfde problemen. Het barst uit zijn voegen omdat de collectie is blijven groeien terwijl heel wat museumzalen een andere functie hebben gekregen. Bovendien zijn de technische installaties, die uit 1977 dateren, verouderd. Bij de verbouwing van het museum in de jaren 70 werd er ook nog eens asbest gebruikt. Gelukkig is er nooit gevaar geweest voor bezoekers of personeel, maar toch is het belangrijk dat het asbest tijdens deze verbouwing verwijderd wordt.
In 2003 schreef de Vlaamse bouwmeester een open oproep uit. De opdracht luidde als volgt: "Een museumgebouw van het einde van de19de eeuw restaureren, aanpassen en verbouwen tot een hedendaags museumgebouw dat beantwoordt aan de eigentijdse noden van het museumbeheer." De overheid vroeg om een masterplan op te maken dat "tegemoet komt aan de eerste prioriteit van veiligheid en klimaatbeheersing van de collectie, maar tegelijk rekening houdt met toekomstige investeringen voor publiekswerking en personeelsruimte." In 2004 kreeg het Nederlandse bureau Claus en Kaan Architecten de opdracht om dat masterplan te ontwikkelen. Eind 2006 stelt het bureau een plan in 5 fases voor. Om budgettaire redenen werd het masterplan herwerkt tot twee fases. De zaken die moesten sneuvelen zijn een multifunctionele ruimte op het dak, de realisatie van extra kantoorruimtes, de restauratie en het herstel van de gevel en de aanleg van de tuin. Fase 1 van het masterplan start in de loop van november met de bouw van een nieuw intern depot voor de kunstwerken. Om dat depot te kunnen bouwen, wordt eerst de oude atoombunker gesloopt. Nadat de nieuwe depotruimte opgeleverd is, kunnen de sloopwerken in de rest van het gebouw en de sanering van asbest van start gaan. In fase 2 volgt het herstel van de oorspronkelijke museumroute en de uitbreiding van het museum door de vroegere binnenplaatsen op te trekken en met elkaar te verbinden. Zo kan een nieuw 'verticaal' museum ontstaan. Het project zal klaar zijn in het najaar van 2017. Het is de grootste verbouwing die het museum in zijn geschiedenis heeft gekend. De Vlaamse Gemeenschap investeert 44 miljoen euro in dit project. De concrete uitwerking gebeurt in overleg tussen het Fonds Culturele Infrastructuur FoCI (de bouwheer namens de Vlaamse Gemeenschap), het KMSKA (de gebruiker van het gebouw) en het Agentschap voor Facilitair Management Afdeling Gebouwen (de adviseur bij de verbouwing).
Terwijl het museum dicht is, blijven de kunstweken van het KMSKA dichtbij. Zo is een aanzienlijk deel van de collectie intussen te zien op tal van locaties in Antwerpen, Vlaanderen en iets verder weg.