Illustratie door Tjeerd Royaards
Civis Mundi digitaal # 8, november 2011
''Een aanzwellend koor van filosofen en opiniemakers verkondigt dat we behoefte hebben aan een nieuw groot verhaal na het verdwijnen van de twintigste-eeuwse ideologieën. Dit verhaal is precies wat de wetenschap vandaag in de aanbieding heeft,'' stelt Peter Westbroek in zijn opmerkelijke boek ''De ontdekking van de aarde' (p. 25). Niet alle ideologieën uit de vorige eeuw zijn echter verdwenen. Het liberalisme staat nog recht overeind. Het ligt als zegevierende westerse beschavingstraditie ten grondslag aan de politieke en maatschappelijke orde van westerse samenlevingen.
In dit nummer een korte toelichting op het liberalisme als zegevierende westerse beschavingstraditie en in aansluiting hierop de huidige positie van VVD en D66 als oorspronkelijk exclusief liberale partijen.
I. Machtsbeginsel: van natuurlijk gegeven naar politiek probleem
II. Problematiek heerschappij van het recht als liberale pretentie
III. Machtsmotief en wetenschapsbeoefening
Hoe onvolmaakt democratieën in de praktijk ook functioneren, niettemin is een democratische vorm van regeren en besturen in principe de minst slechte, althans in landen die de opbouwfase van staatsvorming voorbij zijn. Wel vergt democratie periodiek onderhoud. En dat wordt door het politieke establishment graag op de lange baan geschoven. Politici van rechts en links die deel uitmaken van de gevestigde orde, zijn immers geneigd zolang mogelijk vast te houden aan vertrouwd geraakte structuren en procedures, hoe problematisch die ook geworden zijn en dus doof voor de roep om daarin verandering te brengen. De Nederlandse politiek is daarvan een treurig voorbeeld. Sinds de jaren '60 staat dat daar al op de politieke agenda, maar vooralsnog zonder resultaat.
In dit nummer een korte notitie over het democratisch tekort van de Nederlandse politiek in samenhang met dat van de EU.
Met de ontideologisering van de politieke verhoudingen in Europa hand in hand met pragmatisme als voornaamste politieke gedragslijn raakt de ideologische component van de politiek steeds meer uit zicht.
In dit nummer ter herinnering een korte terugblik op de ideologisering van de politieke verhoudingen in Europa en de eigen weg die Amerika hierbij gegaan is; en de ideologische consensus rond de liberale beschavingstraditie (zie thema 2), die sinds het einde van de Koude Oorlog een feit is waardoor er een einde komt aan die ideologisering zoals we die sinds de Franse Revolutie van 1789 in Europa gekend hebben evenals aan het links-rechts schema als ideologisch bepaalde politieke indeling.
Voorts in dit nummer het eerste deel van een rechtsfilosofische reflectie op de intrinsieke spanning tussen het orde- en het emancipatiemotief van de moderniteit met de conclusie dat die spanning niet eenvoudig te overstijgen valt.
Aan het Erasmus MC te Rotterdam is vanwege de stichting Civis Mundi een bijzondere leerstoel ingesteld met als leeropdracht: Filosofie van de Geneeskunde en de maakbaarheid van de mens. Op 27 april jl. heeft prof. Maartje Schermer haar ambt als bijzonder hoogleraar op deze leerstoel aanvaard. In dit nummer een nadere toelichting van de vraag waarom onze stichting de instelling van deze leerstoel gesteund heeft.
Zoals in Civis Digitaal (14, 2012) uiteengezet onder thema 25, heeft Nederland zwaar geworsteld met het prijsgeven van zijn oude koloniale banden met het vooroorlogse Nederlands-Indië. Daarna heeft het zich echter bekeerd tot een principieel antikolonialisme zoals blijkt uit de Nederlandse stellingname tegen de apartheid in Zuid-Afrika als overjarig restant van Europees kolonialisme. Ondanks die principieel antikoloniale oriëntatie worstelt Nederland nu opnieuw met zijn houding in het Israëlisch-Palestijnse conflict, dat in zekere zin vergelijkbaar is met de conflictsituatie in Zuid-Afrika tijdens de apartheid. Het is een conflict dat in Civis Mundi geïnterpreteerd is als het sluitstuk van het Europese dekolonisatiedrama, maar in Nederland nog niet als zodanig onderkend wordt, omdat dat dat niet past in het officiële beeld van dit conflict.
In dit nummer wordt eerst het joodse karakter van de staat Israël ter discussie gesteld. Het is voorts een staat die als laatste restant van Europees kolonialisme nog steeds niet of onvoldoende als zodanig onderkend wordt. In dit verband wordt tenslotte de vraag onder ogen gezien, hoe de zo verschillende bejegening van de staat Israël en Zuid-Afrika onder de apartheid te verklaren valt.
Filosofie van de levenskunst is bij de digitale voorzetting van Civis Mundi opgenomen als een van de discussiethema's. We haakten daarmee in op het reveil van een vertrouwende en klassiek opvatting van filosofie, namelijk de praktisch gerichte filosofie van de levenskunst, het filosofisch doordenken van het alledaagse leven. Het is een filosofie die mogelijkheden aanreikt voor de vormgeving van het eigen leven en hulp biedt bij het nadenken over de grote levensvragen in een ontwikkelingsfase van de moderniteit waar daaraan groeiende behoefte is. Met de postmoderne cultuurkritiek op de grondslagen van de moderniteit en de nihilistische effecten daarvan herleeft namelijk een existentiële behoefte aan meer geestelijke en sociale samenhang en hernieuwde bezinning op zingeving.
Dr. Heidi Muijen van de stichting Filosofische Praktijk Thymia voor Levenskunst & Creatieve Ontwikkeling heeft aan de filosofische reflectie hierop in voorgaande nummers een substantiële bijdrage geleverd.
In dit nummer zet zij dat voort. Na eerst een samenvatting van eerder verschenen delen van haar artikelenreeks over levenskunst en levensgeluk gaat zij verder met het ontvouwen van een groots opgezette visie op de moderne idee van de ''pursuit of happiness'', in het bijzonder met een nieuwe interpretatie ervan. Zij doet dat door in de context van de huidige malaise van de moderniteit een brug te slaan tussen de persoonlijke beleving van het goede leven in de privésfeer en het goede samenleven in het publieke domein. Dat is bijzonder actueel, gegeven het feit dat blijkens onderzoek een grote meerderheid van de bevolking zich in de privésfeer redelijk tevreden voelt, maar ontevreden en gefrustreerd in de context van de eigen samenleving.
Onder dit thema publiceren we bijdragen over de politieke problematiek en toekomst van België, de relaties tussen Nederland en Vlaanderen en de Benelux problematiek.
In de Tweede Kamer is de functionering van de Benelux onlangs ter discussie gesteld, resulterend in moties, waarin een meerderheid in die Kamer blijk geeft van weinig genegenheid voor de Benelux-instellingen, zoals zij nu functioneren. Dat roept enkele indringende vragen op met in dit nummer een antwoord daarop van het Comité Nieuwe Benelux.
Evenals na de Tweede Kamer verkiezingen van 2006 hoorden we na de Tweede Kamer verkiezingen van 2010 weer de roep om ideologische profilering klinken. Er is opnieuw behoefte aan ideologische herbronning. Vanwaar die nostalgie naar profilering in ideologisch opzicht? Heeft dat te maken met de nawerking van ons verzuilde verleden waarin politieke partijen zich primair in ideologisch opzicht van elkaar onderscheidden? Is nostalgie in die zin niet een teken van politieke retrogressie, één van de kenmerken van deze tijd? Het heeft zeker ook te maken met het fenomeen van vertraagde aanpassing aan een veranderde politieke en maatschappelijke situatie.
Wij hebben vertegenwoordigers van de belangrijkste partijen uitgenodigd om met elkaar in discussie te gaan over de actuele ideologische identiteit van hun partij. Van VVD-zijde heeft Patrick van Schie, directeur van de Telderstichting hierop reeds gereageerd met een uitgebreide bijdrage over de ideologische identiteit van zijn partij. Van andere partijen is meestal wel medewerking toegezegd, maar dat heeft nog niet geresulteerd in een eigen bijdrage. Op zo'n discussie over de eigen ideologische identiteit is men, lijkt het, niet erg happig. Nu was dat in het ideologsiche tijdperk, in Nederland, culminerend in de tijd van de verzuiling, al het geval. Alleen in 1957 is onder de titel Confrontatie eens een groot ideologisch debat gevoerd door vertegenwoordigers van de belangrijkste poltieke stromingen in die tijd.
Hoe weinig relevant de eigen ideologische identiteit in de huidige praktijk nog is blijkt keer op keer, onlangs nog bij het bezoek van premier Mark Rutte aan de SGP jongerendag. Daar is veel kritiek op geweest. Waar hecht Rutte het meeste aan, aan instandhouding van de machtspositie van zijn kabinet wat noopt tot samenwerking met de SGP of aan zijn liberale beginselen, zo vroeg NRC Handelsblad zich in een hoofdartikel af naar aanleiding van dat bezoek. Het politieke gescharrel van Mark Rutte om zijn kabinet in stand te houden heeft alles te maken met de diepe politieke impasse waarin de Nederlandse politiek verkeert door haar verzuim tijdig de nodige politieke hervormingen te realiseren toen die sinds de jaren '60 jarenlang op de politieke agenda stonden.
We hebben inmiddels een bijdrage over ideologische profilering ontvangen van D66-zijde die in dit nummer gepubliceerd wordt. En in aansluiting daarop wordt een stuk gepubliceerd over de groeiende invloed van technocratie op het politieke beleid.
Direct na de Eerste Wereldoorlog vond het bekende werk van de Duitse geschiedfilosoof Oswald Spengler Untergang des Abendlandes grote weerklank onder tijdgenoten vanwege het cultuurpessimisme dat hij daarin onomwonden vertolkte. Die ondergang verwachtte hij zo rond het jaar 2000. In de jaren '30 maakte de vermaarde Nederlandse historicus Johan Huizinga zich eveneens tolk van dat cultuurpessimisme. Het besef in een hevige, naar de ondergang nijgende cultuurcrisis te leven, is in brede lagen van de bevolking doorgedrongen, meende hij aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog in zijn toen geruchtmakende boek In de schaduwen van morgen (1939).
Na de oorlog herstelde het Avondland zich echter wonderwel. Het overwon zijn eeuwenlange onderlinge twisten door te streven naar Europese eenwording en schiep daardoor tevens de voorwaarden voor nieuwe welvaartsontwikkeling na het verlies van de koloniale welvaartsbronnen van weleer. Onder leiding van Amerika zette het zich schrap tegen de antiwesterse ambities van het wereldcommunisme en kwam het zegevierend uit die strijd met Amerika als dominerende wereldmacht. Na die overwinning presenteerde het zijn westers-liberale beschavingstype vervolgens als wereldmodel.
Maar al twee decennia na het einde van de Koude Oorlog heerst er een nieuwe crisis- en malaisestemming over een breed front, is er sprake van hernieuwde zelftwijfel en existentiële onzekerheid over de toekomst. In dit nummer een bijdrage over de Europese beschaving zoals die zich ontwikkelt heeft tussen vooruitgangsoptimisme en decadentie.
In het vorige nummer is al gereageerd op het toenemende gebruik van drones in de strijd tegen het terrorisme. Maar militaire strategen verwachten dat drones de komende jaren steeds meer centraal komen te staan in de Amerikaanse oorlogvoering. Voor een oorlog met echte soldaten is er eenvoudig geen draagvlak meer na de oorlogservaringen in Irak en Afghanistan. Wel valt er in de Amerikaanse Senaat groeiende onvrede te bespeuren over de geheimzinnigheid rond de oorlogen, die president Obama voert met drones als wapen. Wat opvalt, is dat de president daarbij bezig is grote bevoegdheden naar zich toe te trekken. Van militaire zijde is al de vrees geuit, dat Amerika met dit nieuwe type oorlogvoering zijn morele superioriteit verliest.
In dit nummer een uiteenzetting over de internationaal-rechtelijke aspecten hiervan door de volkenrechtsgeleerde Paul de Waart in een tekst, die hij eerder - op een conferentie over drones op 28 maart jl. aan de Radboud Universiteit Nijmegen - uitsprak.
De laatste tijd is er een discussie ontbrand over de relatie tussen de wetgevende en de rechtsprekende macht in relatie tot het internationale recht, in het bijzonder de internationale bescherming van mensenrechten. In dit nummer een verhelderende bijdrage over deze kwestie van de volkenrechtsgeleerde Paul de Waart.
Als een van de euvelen van de hedendaagse politiek geldt het ontbreken van het nodige politieke richtingsbesef. In Nederland signaleerde dat in de jaren '50 al de socioloog Fred L. Polak in zijn grote werk De toekomst is verleden tijd. Hij was hier ook de initiatiefnemer van de futurologie, een nieuwe tak van wetenschap, gericht op de ontwikkeling van wetenschappelijk gefundeerd toekomstdenken; door hem nader uitgewerkt in zijn boek Prognostica (1974), dat een tijdlang sterk de aandacht trok. Het toekomstdenken dat Polak met zijn werk een krachtige impuls wilde geven is in Amerika veel meer tot ontplooiing gekomen dan in Nederland. Denktanks houden zich daar al sinds jaren intensief bezig met toekomstprognoses. Zij maken daarbij dankbaar gebruik van de door de Amerikaanse futuroloog Hermann Kahn geïntroduceerde scenario-methode en stemmen hun strategische toekomstverkenningen daarop ook af. In dit nummer een grondige analyse van de vraag waarom voorspellen in een maatschappelijke context zo problematisch is. Dat we met behulp van wiskundige technieken de maatschappelijke ontwikkeling 'op zak' zouden hebben, dat is een gevaarlijke wensdroom.
Wat deze tijd meer dan voorheen kenmerkt, is een sterk op het heden geconcentreerde tijdsbeleving (present-focussed) als kenmerk van een postmoderne tijdsbeleving waarin mensen continu met de actualiteit bezig zijn via het laatste nieuws, de mailbox, voicemail, teletekst, sms, twitter, beurskoersen en dergelijke. Dat hodiecentrisme stempelt ook de hedendaagse politiek. De historische dimensie ervan is sterk verbleekt. Vandaar een heel kort politiek geheugen. Vandaar ook dit discussiethema waarin aandacht gevraagd wordt voor die historische dimensie.
In dit nummer een drievoudige terugblik op de twintigste eeuw: was die eeuw zo'n barbaarse eeuw? Wordt de geschiedenis ervan bepaald door drie oorlogen? En de wereldbeschouwing van Hitler als het grootste historische raadsel van die eeuw.
I. Europees fascisme in historisch perspectief
II. Reveil modern autoritarisme in niet-westerse wereld
III. Modern autoritarisme in post-communistisch Rusland
IV. Modern autoritarisme in China
Vooral sinds de rebellie van Fortuyn staat de islam ter discussie evenals diens waarschuwing tegen de islamisering van onze cultuur. Cruciaal in dat debat is de vraag of de islam en democratie samen kunnen gaan. Op dit discussieforum wordt die vraag ter discussie gesteld met als uitgaanspunt de bijdrage van de antropoloog dr. Hans Fennema, die die vraag in positieve zin beantwoordt.
Vorig jaar begin oktober werd in De Rode Hoed te Amsterdam een symposium gehouden over "Filosofie van de Vrijheid", de titel van het boek dat de Oostenrijkse wetenschapper en grondlegger van de antroposofie Rudolf Steiner in 1893 publiceerde. In de uitnodiging voor dat symposium werd erop gewezen dat het boek in kringen van geletterden goed ontvangen en beoordeeld is. Het is sindsdien niettemin het exclusieve gedachtegoed geworden van de antroposofie als een nieuwe spirituele beweging en daar buiten weinig bekend gebleven. Die geringe bekendheid is vorig jaar opnieuw gebleken uit een ontmoeting van de arts, antroposoof en filosoof Hugo Verbrugh met de Atheïstisch-Humanistische Vereniging De Vrije Gedachte. Die ontmoeting resulteerde in een confrontatie.
In het vorige nummer van Civis Mundi hebben we Hugo Verbrugh in de gelegenheid gesteld zich als antroposoof te verweren tegen de kritische ontvangst die hem bij die vereniging ten deel viel. Hieronder publiceren we eerst een tweede reactie van Hugo Verbrugh en daarna kritische kanttekeningen van Enno Nuy, hoofdredacteur van de "Vrijdenker" (Maandblad van de 'Vrije Gedachte') op de stellingname van Verbrugh.
Hoe de historische betekenis van de Occupy-beweging die sinds kort sterk de aandacht trekt te beoordelen? Ongetwijfeld een nieuw symptoom van wereldwijd maatschappelijk en politiek onbehagen, dat zich al een aantal jaren in verschillende gestalten manifesteert en zich nu toespitst op de kwalijke effecten van de kredietcrisis van 2008 en daarop volgende recessie en de rol die de bankwereld daarin speelt. Maar waar wordt die beweging door geïnspireerd en wat zijn de alternatieven die zij aanreikt? Eén ding wordt opnieuw duidelijk. Het ideologische tijdperk van de moderniteit (1789-1989) is voorbij; het tijdperk waarin ideologisch grondig onderbouwde maatschappelijke en politieke bewegingen en partijen met elkaar concurreerden om de nodige maatschappelijke en politieke steun.
De generatie van deze tijd wordt wel kort gekarakteriseerd als egocentrisch, narcistisch, hedonistisch en maatschappelijk weinig betrokken. Maar in de Occupy-beweging, zo is opgemerkt, laat zij zich eindelijk zien als een generatie, die op haar beurt blijk geeft van maatschappelijk engagement. Haar onvrede met de huidige wereldsituatie, zo stelt men, is al een statement. De praktische doelen komen later wel. De Occupy-beweging doet ons in zekere zin denken aan opstandige bewegingen als boerenopstanden, belasting oproeren en dergelijke in het Europa van het ancien regime. Dat waren plotselinge uitbarstingen van verzet, woede en wrok, maar overigens niet meer dan ongerichte rebellie, want niet steunend op een serieus ideologisch verantwoord politiek alternatief.
De enige ideologie die in onze tijd nog een duidelijk gezicht heeft, is de gevestigde ideologie van het liberalisme, dat in economisch, politiek en cultureel opzicht stevig verankerd is in de nationale en internationale rechtsorde. Wat nu in onze westerse samenleving ter discussie staat, is niet zozeer de introductie van een nieuw anti-liberaal samenlevingsmodel, zoals tijdens de Koude Oorlog, maar het realiseren van plausibele ideeën om de scheefgroei in de ontwikkeling van de moderniteit in liberale zin na de Koude Oorlog recht te trekken. Dat spitst zich nu vooral toe op belangrijke correcties op de werking van de liberale markteconomie. We publiceren hieronder een ingezonden stuk, waarin de auteur, uitgaande van de gaia-hypothese, een heel ander alternatief presenteert.
Peter-Paul Verbeek, De grens van de mens. Lemniscaat, Rotterdam, 2011. (144 pp.)
Marli Huijer, Ritme. Op zoek naar een terugkerende tijd. Uitgeverij Klement. 2001. € 19,95.
Herman Berger, De Ethica van Spinoza. Een handreiking. Uitgegeven door Garant (Antwerpen / Apeldoorn) 2011, 191 blz.
Peter Sloterdijk, Filosofische temperamenten. Van Plato tot Foucault. 184 blz. Boom, Amsterdam 2010
Andries Hoogerwerf, Haat tegen minderheden. 137 blz., Boom/Lemma, Den Haag 2011
Paul Arthur van Doorn, Hoe we onze wereld kunnen redden. De spirituele samenleving. 260 blz. Aspekt, Soesterberg 2009
Fre'de'ric Lenoir, Socrates, Jezus, Boeddha. Drie Leermeesters. 239 blz., 2e druk, Ten Have, Kampen 2010
Hans Ulrich, Wie was Anne Frank? Haar leven, het Achterhuis en haar dood. Een korte biografie voor jong en oud. 128 blz. Uitgeverij Verbum, 2010
Marcel Verweij, De remedie van Epicurus. 134 blz. Aspekt, Soesterberg 2010
Duco Hellema, Mathieu Segers en Jan Rood (red.), Bezinning op het buitenland. Het Nederlands buitenlands beleid in een onzekere wereld, Instituut Clingendael, Den Haag 2011
Na de Koude Oorlog bevinden we ons in een nieuwe ontwikkelingsfase van de moderniteit. De vraag waarin deze tijd zich onderscheidt van de voorafgaande tijdsperiode is in dit jaarboek tot onderwerp van een nieuwe tijdsdiagnose gemaakt. Kenmerkend voor deze tijd is in de eerste plaats na twee eeuwen ideologische strijd over de grondslagen van de moderniteit de triomf van de moderniteit in liberale zin op alle ideologische tegenkrachten, althans in de westerse wereld en hand in hand hiermee de positie van Amerika als dominerende wereldmacht, want niet langer in haar kapitalistische expansiedrang gehinderd door de mondiale pretenties en expansiedrang van het wereldcommunisme; en voorts de versterkte ambitie het liberaaldemocratische geestesgoed wereldwijd te verbreiden. Sinds 9/11 - een eigentijdse breuklijn met belangrijke effecten op de politieke ontwikkeling in internationaal en nationaal verband - botst dat wel op nieuwe antiliberale tegenkrachten: met name op nieuwe uitingen van het moderne autoritarisme dat na de ineenstorting van het fascisme en nationaal socialisme in en door de Tweede Wereldoorlog voorgoed overwonnen leek. In de eerste plaats is dat het moslimfundamentalisme als religieus geïnspireerd autoritarisme; en voorts de Chinese Volksrepubliek als socialistisch gedreven autoritarisme dat zich in deze tijd ontpopt als nieuwe economische en ideologische rivaal van het westers-liberale beschavingstype.
Dat wordt sindsdien tevens geconfronteerd met nieuwe internationale machtsverschuivingen, die de dominerende machtspositie ervan dreigen aan te tasten, zeker als dat er niet in slaagt effectief het hoofd te bieden aan de nieuwe economische crisisverschijnselen, waarmee het sinds 2008 worstelt en die het alleen te boven kan komen als het de uitwassen van het neoliberale marktkapitalisme weet uit te bannen door de markteconomie aan de nodige regels te binden en zodoende de crisisgevoeligheid ervan beter onder controle te krijgen. Tenslotte vindt in deze tijd een nieuwe technologische, i.c. digitale revolutie plaats met ingrijpende maatschappelijke, politieke, culturele en militaire effecten.
Met de digitalisering van economische, politieke en culturele (in het bijzonder wetenschappelijke) ontwikkelingsprocessen voltrekt zich in deze tijd bovendien een nieuwe aanzienlijke versnelling van de geschiedenis van de moderniteit en hand in hand hiermee een reeks van nieuwe grote veranderingsprocessen in internationaal en nationaal verband. In dit jaarboek wordt dat alles heel globaal en in onderlinge samenhang in kaart gebracht evenals de meest relevante ontwikkelingsproblematiek van deze tijd.
We leven in verwarrende tijden, is de ervaring van veel tijdgenoten. Vandaar het belang van een dergelijke tijdsanalyse. Het boek beoogt daarmee een eigentijdse geschiedschrijving, gesitueerd in de geschiedenis van de moderniteit en in het licht daarvan ook geïnterpreteerd.
Uitgever:
Stichting Civis Mundi
Akkerwindestraat 23
3051 LA Rotterdam
T: 010-4182580
E: email@example.com
Directeur/Hoofdredacteur: Prof. dr. Wim Couwenberg
Redactie: Eva & Irene Eijkelenboom, Prof. dr. Bert Snel
Civis Mundi digitaal wordt gratis aangeboden.
Aanmelden is mogelijk via de website: http://www.civismundi.nl.
Hier een overzicht van oude nummers van Civis Mundi digitaal.