Limbolá bokeseni oyo ezali kati na makanisi ya Darwin mpe ya Lamarck mpo na evolisyo
Charles Darwin mpe Jean-Baptiste Lamarck bazalaki bato ya siansi ya lokumu oyo bapesaki makanisi ekeseni mpo na ndenge oyo evolisyo esalaka. Atako makanisi nyonso mibale ezalaki komeka kolimbola ndenge oyo mitindo ya bikelamu ebongwanaki na boumeli ya ntango, mayele oyo moto mokomoko ya siansi apesaki makanisi ekesanaki mpenza. Théorie ya Darwin ya évolution par sélection naturelle, oyo ebimaki na buku na ye "On the Origin of Species" na 1859, elobi ete espèce ebongwanaka na tango mpo na processus ya sélection naturelle. Na ntina mpenza, Darwin apesaki likanisi ete na kati ya bato nyonso, ekozala na bokeseni ya moto na moto na bizaleli lokola makasi, mbangu, to mayele. Bato wana oyo bazali na bizaleli oyo ebongi malamu na esika oyo bafandi bakozala na likoki mingi ya kobika mpe kobota, mpe bakopesa bizaleli na bango ya malamu epai ya bana na bango. Na boumeli ya bankola mingi, bizaleli wana ya malamu ekokóma mingi na kati ya bato, mpe yango ekomema na bokoli ya mitindo ya sika ya banyama. Epayi mosusu, théorie ya Lamarck, oyo babengaka lelo mingi Lamarckisme, e proposer mpo na mbala ya liboso na début ya ba années 1800. Lamarck azalaki kondima ete mitindo ya banyama ebongwanaki na boumeli ya ntango mpo na kosalela mpe kosalela te bizaleli mosusu, bakisa mpe libula ya bizaleli oyo ezwamaki. Engebene likanisi ya Lamarck, soki nyama moko esaleli eteni moko boye ya nzoto, ekokóma makasi mpe ekokola mingi na bomoi na bango, mpe bokoli yango ekoleka epai ya bana na bango. Na ndakisa, Lamarck azalaki kondima ete ba girafe bakómaki na nkingo milai mpo bankɔkɔ na bango basengelaki kotandama mpo na kokóma na bitape milai, mpe kotandama yango esalaki ete nkingo na bango ekola molai na boumeli ya bomoi na bango, mpe na nsima ezalaki kopesa yango epai ya bana na bango. Moko ya bokeseni monene kati na makanisi wana mibale ezali ete liteya ya Darwin oyo elobeli koponama ya biloko bizalisami etaleli likanisi ya mbongwana ya ba gènes na ndenge ya pwasa, nzokande liteya ya Lamarck etaleli libula ya bizaleli oyo ezwami. Yango ezali mpenza mayele ekeseni, mpe na boumeli ya ntango, liteya ya Darwin ezwi lisungi mingi koleka na bilembeteli ya siansi koleka liteya ya Lamarck. Kutu, bokutani ya ba gènes mpe boyekoli ya ADN emonisi ete bizaleli bizwamaka na nzela ya ba gènes mpe ekoki kobongwana mpenza te na boumeli ya bomoi moko, mpe yango ebebisi mingimingi liteya ya Lamarck. Kasi, ezali na ntina koyeba ete bato nyonso mibale ya siansi basalisaki mingi mpo na kososola ndenge oyo mitindo ya bikelamu ebongwanaka na boumeli ya ntango, mpe makanisi na bango ezalaki biloko ya ntina mingi oyo etongaki bioloji ya evolisyo.