đất nước đắm chìm trong đêm đen nô lệ <
> dân thanh chương một cổ hai tròng <
> bọn thực dân róc xương nạo tủy <
> bầy chúa đất giật miếng cơm ăn . <
> <
> mang tiếng dân cày mà không có ruộng <
> ruộng của nhà giàu , phe giáp , nhà chung <
> mồ hôi sôi trên cánh đồng địa chủ <
> ngày làm thuê : đàn coi đói nằm chờ ! <
> <
> muốn có ruộng phải trằn lưng khai phá <
> nơi đồng lầy , nơi đất sỏi ... ngược xuôi <
> ruộng bậc thang , mưa xong hết nước <
> lúa ngậm đòng , chó chạy hở đuôi <
> sao trời ở không cân thế mẹ ? <
> địa chủ , cường hào dãy dọc , tòa ngang <
> nuôi đàn chó vện , vàng béo múp <
> cơm trắng thịt bò vãi khắp sân . <
> ông trị mục thì mùa hè đóng khố <
> còn mùa đông ốp bao tải quanh người <
> lót lá chuối khô , bước đi sột soạt <
> ông vừa đi , vừa múa , vừa cười : <
> hát rằng : <
> nỏ thằng mô sướng như tao <
> ngủ ngay giữa đất , trời sao là nhà ! <
> mặc quân tây , mặc quan ta <
> thuế thân , thuế chó , thuế nhà cũng không ! <
> <
> chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt <
> lại ra sức chống với thú rừng <
> ( chống bầy thú mặt người càng khó ! ) <
> người dân lành phải cố kết cùng nhau <
> phải làm nhiều nghề , phải vô phường hội <
> phường rẫy , phường săn , phường đốt than <
> phường đi bè , phường vạn chài , dệt cửi <
> phường trồng dâu , phường bầu bạn sơn tràng ... <
> ôi đất nghèo cũng lên xanh lộc biếc <
> đất tưới nhuần vì đã đẫm mồ hôi <
> ngô khoai bốn mùa lên cùng luác nước <
> cả bốn mùa ruộng rẫy cứ xanh tươi . <
> chỉ riêng khoai cũng mùa nào thức nấy <
> khoai lang , khoai sọ , lại khoai từ <
> khoai đao riềng , khoai hoàng tinh , khoai vạc <
> khoai lặn dỡ về , trang cũng vừa lên <
> <
> bưởi , quýt , hồng , trầu cau la mạc <
> cát ngạn , văn ba mía ngọt , trám bùi <
> cơm ba lá , cá sông giăng , măng chợ chùa hả mẹ ? <
> tiếng ru hời thưở nhỏ ấm lưng nôi . <
> <
> ai về thanh la xem đan nong , đan cót <
> thúng mủng về mua ở chợ cồn <
> quang gánh , chổi tre đi mỹ ngọc <
> mua nón cho nàng mời đến đồng văn ... <
> quê ở trong hồn như máu thịt <
> thấm một đời câu hát mẹ ru <
> lời đối đáp chị hái dâu ngoài bãi <
> đêm trăng tháng mười , cả xóm oổ cau <
> anh hoe huệ kể chuyện cười nôn ruột <
> cười lũ quan tham , cười bọn nhà giàu <
> cười mũ cao áo dài mà thậm dốt <
> đối đáp gì , mắc lỡm đứa trẻ trâu ! <
> <
> cười cụ lý tòm tem con mẹ mõ <
> tưởng chồng nó về , rúc đống rau khoai <
> chú lợn đói phá chuồng ra ụt ịt <
> thầy lý nằm thấy đầu tóc khai khai <
> <
> anh dũng giới chưa khi mô chơi nhạc <
> mà cầm đàn lên là gẩy thành bài <
> rung nốt luyến nghe buồn như tiếng nấc <
> tiếng trầm hùng như trúc chẻ , tro bay ! <
> <
> đất núi biếc sông xanh . con người trí dũng <
> chết đứng còn hơn chịu sống quỳ <
> mặc bầy thực dân có gươm có súng <
> lòng dân giận sôi máu rồi đây ! <
> <
> tây về bắt mua rượu tây . không chịu <
> ( rượu toàn mùi bọ xít uống làm sao ? ) <
> mỗi suất đinh một năm gần trăm lít <
> đốt ruột gan dân chúng để làm giàu ! <
> cát ngạn : không ! thanh hưng : không ! <
> võ liệt : không ! không hết ! <
> trơ mắt ếch lý trưởng với tây đồn <
> bay say máu thì bay cứ giết <
> mồ hôi thấm đất chết đất chôn ! <
> <
> làng cso đám cưới , đám ma , ỷ men vài lá <
> rượu cất từ gạo nhà vừa ngọt vừa thơm <
> có hơi nắng của trời , hơi sương của núi <
> uống chén đầu thấy thương nước mình hơn <
> uống chén thứ hai : thương cha , thương mẹ <
> uống chén thứ ba : thương vợ thương con <
> uống chén thứ tư thấy xóm làng gần gũi <
> chén thứ năm : vung kiếm diệt sài lang ! <
> <
> - ông trị mục ơi , làm sao ông khóc ? <
> - ta cười chảy nước mắt đấy thôi ! <
> ta nghèo khổ được dân làng đùm bọc <
> tình cưu mang nặng đến mấy mươi đời ! <
> <
> - ông trị mục cũng văn hóa rứa hẹ ? <
> - văn hoa chi mô , ta học mót các thầy <
> khi tâầy đồ giảng bài , ta nghe lỏm <
> nước mắt tràn và sống mũi cay cay . <
> có đứa gấm vóc lụa là mà như cóc chết <
> trí óc đen mà tâm địa cũng đen <
> mặc cho nó ở lầu son , cửa khuyết <
> ta dưới bùn vẫn thơm ngát hương sen ! <
> <
> bà con thương ông góp công , góp sức <
> dựng cho ông một túp lều gianh <
> vách bốn bên ông bẻ dần hút thuốc <
> nằm chõng tre nhìn thấu tận trời xanh ...
Phần 2