năm kỷ mùi ( 1791 ) adran lâm nạn <
> vua bèn phong tước nhận quận công <
> mộ phần nằm ở bên hông <
> cửa thành gia định tượng đồng ghi ân <
> <
> nguyễn quang toản bất thần đột kích ( 1801 ) <
> ba vạn binh chí quyết trả thù <
> theo sông nhật lệ tiến vô <
> liên minh với bọn tàu ô phá thành <
> <
> bọn hải tạc tung hoành cướp bóc <
> nên trong dân có khúc hát ngâm : <
> " lạy trời cho chóng gió nồm <
> để cho chúa nguyễn giong buồm thẳng ra " <
> <
> đúng vào lúc người ta oán hận <
> bọn cầm quyền tán tận lương tâm <
> tàu ô đi kết làm thân <
> làm cho ngao ngán lòng dân bấy giờ <
> <
> hết tháng tư vào năm nhăm tuất ( 1802 ) <
> giữa triều đình trước mặt muôn dân <
> nguyễn vương làm lễ đăng quang <
> cáo cùng trời đất tại đàn nam giao <
> <
> đàn nam giao lễ đài chính giữa <
> vái với trời đất nước đại nam <
> gia long niên hiệu đổi làm <
> sáu điều ân điển vua ban cho đời <
> <
> vua gia long cử người đi sứ <
> xin nhà thanh tiến cử phong vương <
> cờ trương chuẩn bị lên đường <
> kéo quân bắc tiến vượt dòng linh giang <
> <
> đất hà trung tây sơn đang giữ <
> vua gia long bèn cử thủy binh <
> với quân bộ chiến thình lình <
> đột kích đánh phá chiếm thành nghệ an <
> <
> trong mười ngày hành quân tốc thắng <
> phe gia long chiếm đặng nhiều nơi <
> tây sơn quân tướng rối bời <
> tìm đường trốn tránh chạy dài thoát thân <
> <
> thành thăng long dần dần hỗn loạn ( 1802 ) <
> đám tàn binh từng toán lang thang <
> triều đình chẳng thấy bóng quan <
> ở nơi phủ huyện hoang tàn trống trơn <
> <
> lũ bại quân không ai chế ngự <
> chúng trở thành thú dữ hại dân <
> nghe tin quân nguyễn đến gần <
> tướng , quan cảnh thịnh vội vàng chuồn ngay <
> <
> trong những ngày tây sơn di tản <
> cả kinh thành tán loạn khắp nơi <
> ngã lên kinh bắc đầy người <
> vắng hoe phố thị , một trời tang thương <
> <
> ngày đinh tỵ trên đường thượng trấn <
> vua gia long yết bản chiêu an <
> vỗ về yên ủi lòng dân <
> xử ngay những kẻ cướp đường lưu manh <
> <
> bùi thị xuân vang danh nữ tướng <
> từng cỡi voi giữa chốn ba quân <
> điều binh rút đến thạch chương <
> bị quân nguyễn ánh đón đường bắt giam <
> <
> vũ văn dũng chạy ngang ngọc xá <
> cùng ba người bộ hạ mang theo <
> bị dân chận lại trói meo <
> khiêng về hành trại đánh hèo giam riêng <
> <
> nguyễn quang toản cùng em qua khỏi <
> vượt nhị hà gần tới xương giang <
> mái cong chùa cổ thọ xương <
> dừng chân tạm trú tìm đường rút lui <
> <
> vua gia long lấy ngày đại thắng ( 1802 ) <
> để làm ngày quốc thống nước ta <
> kinh sư chiếu chỉ ban ra <
> chiêu an thần tử dĩ hòa muôn dân <
> <
> ở thăng long còn đang rắm rối <
> nguyễn văn thành bổ tới tận nơi <
> phân vùng mười trấn chia ngay <
> bộ vinh , hình , hộ đặt người trông coi <
> <
> trong tháng mười vào ngày kỷ hợi <
> xa giá về vừa tới tỉnh thanh <
> lập đàn tế cáo uy linh <
> yết lăng triệu tổ sinh thành ra vua <
> <
> lễ hiến phù đem tù trảm quyết <
> ngày hôm sau sai giết bại quân <
> xiềng tay , trói ké , cùm chân <
> vua tôi cảnh thịnh chém dần từng tên <
> <
> triều tây sơn nắm quyền mậu tuất ( 1778 ) <
> đến năm nhâm tuất nước mất vào tay ( 1802 ) <
> gia long kế tục lên thay <
> giang sơn thống nhất từ rày về sau <
> <
> năm quý hợi ( 1803 ) bắt đầu đúc pháo <
> cho ra lò chín khẩu thần công <
> sai người đắp lại thăng long <
> lập đền văn miếu , tiền đồng làm ngay <
> <
> sửa phú xuân dùng tài văn yến <
> đo đạc rồi nới điện rộng thêm <
> vua thân vẽ kiểu đặt nền <
> duyệt xem kiến trúc , đặt tên công trình <
> <
> động thạch bích , người kinh rất ít <
> lũ man di lại thích đánh nhau <
> tả quân văn duyệt quỳ tâu <
> cho quân đi đánh tóm thu đất này <
> <
> truyền văn phú ra ngay hải đảo <
> cụm hoàng sa cửa khẩu sa kỳ <
> mộ dân ngoại tịch cho đi <
> lập thành hải đội phòng khi cần dùng <
> <
> sứ nước anh đem dâng cống vật ( 1803 ) <
> xin thông thương vua vẫn không cho <
> xiêm la , chân lạp mang đồ <
> sừng tê , sản , quốc thư dâng ngài <
> <
> vua trung quốc cử ngay sứ giả ( 1804 ) <
> sang nước ta phù tá tấn phong <
> chiếu thư có đoạn ở trong <
> ban cho quốc hiệu việt nam bấy giờ <
> <
> để chính danh , truyền cho đúc ấn <
> sáu bộ riêng khỏi lẫn vào nhau <
> bắc thành mời các sĩ phu <
> đem điều lợi hại trước sau luận bàn <
> <
> quốc tử giám sắc ban thành lập <
> cho học sinh được cấp tiền lương <
> chương trình giáo dục tỏ tường <
> sưu tầm sách vở hiện còn trong dân <
> <
> nguyễn công trứ đệ dâng mười chuyện ( 1803 ) <
> trứ là người ở huyện nghi xuân <
> một người văn võ đa năng <
> giỏi nghề đánh giặc lại sành khẩn hoang <
> <
> người chà và nhiễu nhương quấy rối <
> bị quân ta đánh đuổi chạy dài <
> vào tháng tám rước quan tài <
> của vua chiêu thống di hài về quê ( 1804 ) <
> <
> đúc sách vàng , xây nền xã tắc <
> ở kinh thành sắp đặt nghi trang <
> thái hòa thổ mộ sửa sang <
> chọn ngày tháng tốt đăng quang thiết triều <
> <
> chọn niện hiệu gia long hoàng đế ( 1806 ) <
> đánh chuông vàng chiếu chỉ các nơi <
> tám điều ân xá thay trời <
> định ngày sóc vọng quan mời vào cung <
> <
> sửa lại thuế hợp lòng dân chúng <
> cho lưu dân khỏi đóng ba năm <
> định ra phép thử lúa bằng <
> hai phần trăm lép trừ ngang chỗ này <
> <
> để hiểu rõ trong ngoài quan ải <
> đất nước mình của cải tài nguyên <
> sai lê quang định làm nên <
> sách " địa dư chí " trình lên cho ngài <
> <
> sách mười quyển trình bày cặn kẽ <
> cảnh núi sông hiểm thế , cầu đường <
> thói quen , thổ sản , sơn quan <
> nguồn sông , cửa biển , mỏ than , mỏ đồng <
> <
> tiếp đến việc sắc phong chân lạp ( 1807 ) <
> nặc ông chân cống nạp mỗi năm <
> phong vua của đất cao man <
> vua ban chiếu chỉ cho làm quốc vương <
> <
> ở trong nước nhiễu nhương giặc cỏ <
> phái người đi phủ dụ hoàn lương <
> đặt quan coi giữ đê đường ( 1809 ) <
> thảo ra định lệ thuế buôn thương thuyền <
> <
> vua nước xiêm đem đồ triều cống ( 1811 ) <
> người chân lạp lại tưởng nước ta <
> kết giao với nước xiêm la <
> vội vàng sai sứ đi qua điều trần <
> <
> năm nhâm thân ( 1812 ) tình hình chân lạp <
> trong anh em tranh chấp lẫn nhau <
> nặc chân dâng biểu khẩn cầu <
> vua sai tả tướng kéo vào nam vang <
> <
> mười ba ngàn quân binh thủy bộ <
> lê văn duyệt tới xứ cao man <
> cho đắp thành mới nam vang <
> lô yêm cho đặt trữ lương khi cần <
> <
> lại giao cho nặc chân tiền của <
> thêm mười ngàn hộc lúa để ăn <
> sau khi ổn định an dân <
> triệu hồi tả tướng đem quân trở về <
> <
> trước khi đi , bàn giao phiên chúa <
> lưu ngàn quân bảo hộ cao man <
> khiến dân chân lạp cùng làm <
> đào kênh vĩnh tế mở đàng giao thông <
> <
> xuống chiếu ban đào sông an cựu ( 1814 ) <
> lại sai người đắp đập hà trung ( 1807 ) <
> kim đôi cũng được khởi công ( 1810 ) <
> tam khê vét rộng nới thông thêm dòng ( 1817 ) <
> <
> cũng năm đó đào sông bảo định ( 1817 ) <
> từ cù úc cho đến mỹ tho <
> mã trường vua lại cấp cho <
> theo trong bản vẽ đào từ phiên an <
> <
> cho thuyền buôn ma cao và pháp <
> được ra vào tấp nập tự do <
> riêng ma cao , vua thưởng cho <
> vì đem dâng bản địa đồ hoàng sa <
> <
> đội hoàng sa quan gia họ phạm <
> lập hải trình khảo thám chung quanh <
> đến năm bính tý hoàn thành ( 1816 ) <
> cử ngay hải đội coi riêng vùng này <
> <
> việc quốc gia giải bày sau trước <
> bộ " quốc triều thực lục " soạn ra ( 1815 ) <
> sai thích , sàng , toản bộ ba <
> làm quan tu sửa để mà chỉnh biên <
> <
> dâng vua xem " quốc triều luật lệ " <
> làm nếp nề giúp dễ cho quen <
> cần tra điều luật xét phân <
> sách hai hai quyển rất cần cho dân <
> <
> " duyên hải lục " đem dâng ngự lãm <
> khảo sát nơi nông cạn xa gần <
> men theo bờ biển việt nam <
> trăm bốn ba ( 143 ) cửa hải quan rõ ràng <
> <
> đất nước ta dần dần thay đổi <
> qua ngàn năm chìm nổi thịnh suy <
> bây giờ cột mốc biên thùy <
> địa đồ hiệu đính , chỉnh quy rõ ràng <
> <
> nước việt nam thuộc đông nam á <
> vị trí ngay tại ngã tư đường <
> phía đông thuộc thái bình dương <
> phía tây miến điện , thái lan , miên , lào <
> <
> ở phương bắc đường vào trung quốc <
> ải nam quan cắm mốc phân ranh <
> đông nam nước biển vây quanh <
> cà mau , phú quốc thuộc miền cực nam <
> <
> miền đông bắc cao nguyên và núi <
> những đường mòn giáp giới trung hoa <
> cao nguyên quản bạ , bắc hà <
> sông hồng đổ xuống chảy qua việt trì <
> <
> hồ thất khê , lạng sơn núi đá <
> những dãy đồi cẩm phả , tiên yên <
> cát bà vùng đảo thiên nhiên <
> hạ long nước phẳng đất liền chân mây <
> <
> miền tây bắc lào cai châu mộc <
> núi sa pa , rừng đất cúc phương <
> điện biên , sông mã , mường hum <
> hoàng liên sơn xuống tận vùng nghệ an <
> <
> miền đồng bằng ở vùng châu thổ <
> của sông hồng rất đổi phì nhiêu <
> sơn tây , hà nội tiếp theo <
> hưng yên , phả lại đất nhiều ven sông <
> <
> dãy trường sơn nhìn từ phía bắc <
> thoặt trông như một bức trường thành <
> tạo ra về mặt địa hình <
> vách sườn của dãy nét riêng mỗi vùng <
> <
> trường sơn đông dốc thì dựng đứng <
> phía sườn tây thoải xuống lưng chừng <
> hoành sơn đổi hướng tây đông <
> đèo ngang một thoáng , mũi ròn ngoài khơi <
> <
> trường sơn nam chạy dài xuống tới <
> đất cuối cùng là núi chứa chan <
> cao nguyên năm loại xếp tầng <
> gia lai , đắc lắc trải dàn về tây <
> <
> lang biang , mặt quay ra biển <
> vùng di linh đất chuyển địa hình <
> ngã ba biên giới cao nguyên <
> tạo thành khung cảnh thiên nhiên tuyệt vời <
> <
> các đồng bằng vành đai trung bộ <
> là các vùng châu thổ thanh hoa <
> vượt sườn núi đá dôi ra <
> từ thanh nghệ tĩnh chạy qua quảng bình <
> <
> từ trị thiên đến vùng nam ngãi <
> từ bình định cho tới khánh hòa <
> đồng bằng dàn trải bao la <
> đến vùng ninh thuận , kê gà phía trong <
> <
> các núi lửa miền đông nam bộ <
> là cao nguyên đất đỏ hiện nay <
> lộc ninh , an lộc phía tây <
> chung quanh long khánh trải dài trảng bom <
> <
> hạ lưu sông đồng nai rất thoải <
> dưới dạng đồi chạy mãi phía đông <
> đan dày khe suối và sông <
> tạo nên khí hậu vô cùng đặc trưng <
> <
> sông cửu long đồng bằng châu thổ <
> đồng tháp mười là chỗ trũng sâu <
> sông tiền , sông hậu cùng nhau <
> mang phù sa lại bồi cao thành giồng <
> <
> đất vĩnh long , bến tre , sa déc <
> vùng gò công , đất sét trà vinh <
> cần thơ , phụng hiệp , u minh <
> hàm luông , rạch giá , hà tiên cuối cùng <
> <
> cả một vùng phì nhiêu trù phú <
> lúa bạt ngàn cây trái xanh um <
> ngoài xa hải đảo quanh vùng <
> phú quốc , côn đảo vòng cung bên ngoài <
> <
> gia long sai văn thành tổng trấn <
> trở về kinh lãnh ấn trung quân <
> có con đậu bảng cử nhân <
> tên thuyên là bậc văn nhân có tài <
> <
> thơ xướng họa vung tay quá trán <
> " đồn rằng châu ái lắm nhân tài <
> trống chiếu lòng riêng những đợi hoài <
> ngọc phát non kinh nào giấu mãi <
> ngựa kỳ , ngựa ký mấy người hay <
> lan sanh hang thẳm hương ngàn dặm <
> phụng đậu gò cao tiếng khắp nơi <
> trong núi có ai là tể tướng <
> ra tay giúp đỡ chuyển cơ đồ " <
> câu thơ gởi bạn đọc chơi <
> nào ngờ thơ ấy đến nơi cung đình <
> <
> duyệt vốn ghét văn thành từ trước <
> nhân dịp này vớ được tâu lên <
> xin vua buộc tội trước tiên <
> bắt thành tự vận , đem thuyên chém đầu <
> <
> đặng trần thường bị tâu giấu thuế <
> lê chất nay phát giác việc này <
> vua ra lệnh bắt liền tay <
> ánh tuyên tội giảo giết ngay trong tù <
> <
> năm kỷ mão ( 1819 ) mới vừa tháng chạp <
> vua gia long truyền khắp đại thần <
> đến bên giường ngự dụ rằng <
> thọ mang di chiếu mệnh chung gần kề <
> <
> xét gia long có bề hào kiệt <
> người dù xây được nghiệp tổ tiên <
> một tay thống nhất ba miền <
> quách thành gây dựng một nền nam giao <
> <
> nhà tôn miếu , sông đào , đập đắp <
> sửa cơ đồ xã tắc an dân <
> nhưng mà lòng dạ tiểu nhân , <
> đào mồ nguyễn huệ , giết oan trung thần
Gia Long hoàng đế (1802-1820)