ý trong thơ sấm sâu xa , <
> ta từng phân giải chẳng ra lẽ gì . <
> 2875 . xưa nay lẽ có thịnh suy , <
> gặp sao chịu vậy , hỏi chi sự đời . <
> ta nghe quân tử vui trời , <
> chỗ lo chẳng vượt khỏi nơi ngôi mình . <
> dù còn lòng chính làm lành , <
> 2880 . lựa là phải hỏi tiền trình mà chi ? <
> hai người muốn học nhân sư , <
> đợi thầy trở lại đan kỳ sẽ hay . <
> nợ con , nợ vợ còn vay , <
> thần tiên người ấy , e nay khó tìm . <
> ngư rằng : chí dốc đi tìm , <
> nho thầy dạy vẽ trọn niềm y tông . <
> hay đâu việc học rồng rồng , <
> còn ngoài cung bích luống trông ngỡ ngàng , <
> trót đà nhờ bạn chỉ đàng , <
> 2890 . đi chưa tột chỗ e mang tiếng cười . <
> phép y trước đã trao lời , <
> chưa hay tay thước đón nơi thiên nào ? <
> dẫn rằng : thầy đã có trao , <
> phép dùng thuốc ấy dón vào hai thiên . <
> 2895 . một bài tiêu bản luận biên , <
> một bài tạp trị phú truyền cho ta . <
> để lòng bữa bữa ngâm nga , <
> thuộc hai bài ấy ; đủ ra làm thầy . <
> <
> tiêu bản luận <
> ( bàn về lẽ gốc ngọn <
> dịch nghĩa : <
> phàm kẻ trị bệnh , nên biết gốc ngọn , đem thân người mà bàn , thì ngoài là ngọn , trong là gốc ; dương là ngọn , âm là gốc ; sáu phủ thuộc dương là ngọn , năm tạng thuộc âm là gốc . các kinh lạc của tạng phủ thì ở ngoài là ngọn , ở trong là gốc . cho nên lại như trong thân thể thì khí là ngọn , huyết là gốc . đem bệnh người mà bàn , thì các bệnh mắc trước là gốc , biến chứng về sau là ngọn . phàm việc trị bệnh át phải trước trị gốc , sau trị ngọn . nếu trước trị ngọn , sau trị gốc thì tà khí thêm tăng mà bệnh càng chất chứa , còn nếu trước trị gốc , sau trị ngọn thì dẫu bệnh có hàng chục chứng cũng lui . như trước mắc bệnh nhẹ , sau thành bệnh nặng thì cũng trị bệnh nhẹ trước , trị bệnh nặng sau , như vậy thì tà khí sẽ lui . đại khái trị gốc trước vì như vậy . <
> như có chứng đầy bên trong , thì không cần hỏi gốc ngọn , hãy chữa chứng đầy bên trong trước , vì nó là chứng gấp . nhưng nếu sau chứng đầy bên trong còn có chứng đại tiểu tiện bất lợi , thì cũng không cần hỏi gốc ngọn , hãy chữa chứng đại tiểu tiện bất lợi trước , rồi sau hãy chữa chứng đầy bên trong , vì nó còn gấp hơn . <
> lại như trước thì mắc bệnh phát nhiệt , thêm chứng nôn mửa , tả lỵ , cơm cháo thuốc men đều khó nuốt , thì khoan chữa bệnh nhiệt mà hãy chữa chứng nôn mửa trước . khi ăn uống đã tạm bình thường mới trị kèm luôn chứng tả . đợi cho nguyên khí bắt đấu phục hồi thì mới chữa bệnh nhiệt . đó là điều người ta vẫn nói là “ hoãn thì chữa gốc , gấp thì chữa ngọn ” vậy . nói chung ngoài các chứng đại tiểu tiện bất lợi , đầy bên trong và thổ tả ra , đều nên chữa gốc trước , không thể không cẩn thận vậy . <
> giả sử như can chịu tà của tâm hỏa , đó là tà khí từ trước lại , là thực tà . “ thực thì tả con nó ” . nhưng không phải tả thẳng vào hỏa , mà phải dùng thuốc dẫn vào can kinh mà dùng vị tả hỏa làm quân , đó là cách trị bệnh thực tà . giả sử như can chịu tà của thận , đó là tà khí từ sau lại , là hư tà . “ hư thì bổ mẹ nó ” , dùng thuốc dẫn vào thận kinh mà vị bổ can làm quân , thế là đúng . <
> nội kinh chép “ bệnh là gốc , phép chữa bệnh là ngọn . nếu hiểu cả gốc ngọn để trị liệu , tà khí sẽ lui ” . người làm thuốc đối với phép xem sắc coi mạch không được quên lãng , không được dùng lầm , đó là phép tắc lớn của việc chữa bệnh . nếu làm ngược trái lẽ , mỗi làm mỗi sai , sao có thể chữa bệnh cho người . người bệnh nếu thần bí bị hại thì nên bỏ ông thầy cũ chữa bệnh trái lẽ mà tìm đến ông thầy mới hiểu rõ y lý . được chữa bằng phép tắc cẩn thận đúng đắn thì mới toàn sinh được . hai phép ấy là điều chí lý trong việc chữa bệnh , là mẫu mực của nghề làm thuốc vậy . <
> <
> tạp trị phú ( bài phú về phép chữa các tạp bệnh ) <
> ( dọn theo của nhân trai cùng các sách bệnh cơ , dược tính biên chú ) <
> dịch nghĩa : <
> trăm bệnh không ra ngoài tám trận ; chữa bệnh tất phải theo ba phép . <
> chính khí ở trong người , dương là biểu mà âm là lý , danh ngôn truyền tự thuở xưa ; tà khí hại người , biểu là âm mà lý là dương , phép mầu lập tự trọng cảnh . <
> thực thì mạch đi mạnh , da nóng , bụng đầy , đại tiểu tiện không thông ; hư thì mạch đi yếu , da lạnh , khí nhược , tả lỵ , ăn ít . <
> bệnh mới phần nhiều là nhiệt ; đau lâu thường trở lại hàn . <
> nội thương vì năm tà , cốt phải điều hòa ; ngoại cảm vì lục dâm , liệu mà phát hãn . <
> phong là do hỏa bốc ; hàn gốc bởi hư ra . <
> nắng làm hao khí dịch tinh thần , thường dùng vị ngọt chua mà bổ liễm ; thấp làm hại da thịt gân cốt , tạm uống bài cay , đắng để hãn thăng . táo phải phân có thực , có hư ; hỏa phải xét nên bổ , nên tả . <
> đuổi bệnh tật như theo giặc cướp , trừ chúa trùm mà tha lũ hùa theo ; nuôi chính khí như chiều tiểu nhân , cốt ngay thẳng chớ quá lòng xét nét . <
> vả như : <
> thương thực chứa ở dạ ruột , tẩy rửa sẽ khỏi ; đình ẩm thuộc về kinh lạc , tiêu bổ kiêm dùng . <
> cá thịt ăn càn mà thấp nhiệt thịnh , phải chữa cho tỳ thổ ráo , cho tiêu hóa lại hồi ; trai gái chơi quá mà tướng hỏa xông , phải bổ cho thận thủy lên , cho phần âm tính được vững . <
> khí có dư mà đầy , suyễn , bĩ , tắc , hỏa nhẹ nên cho rút xuống ; huyết không đủ mà ho lao , thổ huyết , kim ( phổi ) ráo nên cho mát đi . <
> bệnh khí thì chữa khí mà huyết có nơi tựa nương ; bệnh huyết phải hòa huyết , mà khí khỏi nỗi ngừng đọng . <
> chữa khí phải cay mát cho tan cái nóng ; hòa huyết phải cay nóng mới thông được dòng . <
> đến như : <
> đờm đọng vì hỏa , trị hỏa chớ chậm ; hỏa uất vì khí , chữa khí nên tăng . <
> đờm thì làm cho trong , cho ấm , cho nhuận , cho ráo , chữa có nhiều cách ; uất thì phải nào phát , nào tiết , nào đạt , nào đoạt , khai có , nhiều đường . <
> uất lâu sinh đờm , sinh hỏa , mà bệnh càng tăng ; bệnh lâu hao khí , hao huyết , sinh hư từ đó <
> dương hư ngoài sợ lạnh , thêm thấp nhiệt đọng thì sinh phù thũng ; âm hư trong sinh nóng , nếu phong táo thịnh thì thành dệt tê . <
> dương hư hỏa suy , thuốc ông dễ bề bổ ích ; âm hư thủy thiếu , vị đắng hàn khó cách tưới vun . <
> âm , dương đều hư , cứ bổ dương rồi âm sẽ lại ; khí , huyết cùng bệnh , cứ chữa khí mà huyết thấy yên . <
> chữa nhiệt bằng thuốc hàn , hàn khí lấp mà khó tiêu được miếng cơm , ngụm cháo ; chữa hàn bằng thuốc nhiệt , nhiệt khí tắc liền thấy sinh ra trằn trọc , hôn mê . <
> cho uống thuốc nóng mà không thấy ôn lại , nên bổ tâm phủ ; cho uống thuốc hàn mà không thấy mát đi , nên bổ thận âm . <
> âm bình , dương bí là kẻ sống lâu ; hỏa giáng , thủy thẳng là mạnh khỏe . <
> lại nghe rằng ; <
> con trai dương nhiều hơn âm , nên bổ âm cho dương khỏi bệnh ; con gái khí trệ vì huyết , nên khai huyết cho khí được thông . <
> người béo khí hư nhiều đờm , từ xưa dạy nên khoát đờm , bổ khí ; người gầy huyết hư hỏa thịnh , nhất địng phải tả hỏa mà bổ âm . <
> trẻ khỏe , bệnh còn nhẹ , công ngọn có sợ gì ; già yếu , bệnh đã sâu , giữ gốc mới là phải . <
> người già khí nhiều huyết ít , chỉ nên liệu cách điều hòa . trẻ con thuần dương không âm , chớ có quá tay công phạt , <
> miền tây bắc gió cao , đất ráo , khát , bí , ung , nhọt thường đau luôn ; miền đông nam đồng trũng . ẩm nhiều , lỵ , ngược ( sốt rét ) , sưng , phù hay mắc phải . <
> cao lương thừa mứa , thanh nhiệt , nhuận táo là thuốc thần tiên ; rau cháo lần hồi , trừ thấp , tán hàn là phương tiện tuyệt diệu ! <
> than ôi ! bệnh có thứ nặng , thứ nhẹ ; chữa có phép nghịch , phép tòng , <
> nhẹ thì cứ nghịch mà công ; nặng phải theo tòng mà chữa , <
> hàn phải dẫn bằng vị hàn , nhiệt phải dẫn bằng vị nhiệt ; tắc chữa nhân ngay bế tắc , thông chữa nhân ngay thế thông . <
> đập ghế mà thu được thần hồn của người khiếp sợ , tay lương y mới khéo làm sao ; sao hành mà khỏi được cơn đau của kẻ bị thương , viên quân lại thật tài quá đỗi , <
> chứng thi quyết người như chết thật , nhưng mạch chạy vẫn thường , cứu huyệt bách hôi sẽ khỏi ; chứng đầy hơi khí cứ tức hoài , nhưng ăn uống bình thường , dùng phép đạo dẫn sẽ lành . <
> đường tiết đi thất thường , chỉ vì chân thủy không vượng ; ọe nôn ăn chẳng được , thường là tà hỏa bốc xông . <
> hỡi ơi ! <
> phương thuốc cữ không nên câu nệ , khỏi bệnh là hay ; phép chữa xưa chớ hiểu hẹp hòi , tùy cơ ứng biến . <
> hoàng liên , khổ sâm là vị hàn , sách dạy uống nhiều hóa nhiệt ; phụ tử , cam khương là vị bổ , ai hay dùng mãi hại to . <
> đúng mà lầm rồi lầm mà đúng , phải rõ cơ mầu ; hư thì bổ mà thực thì tả , chớ dời phép gốc . <
> xưa dạy rằng : đọc sách trọng cảnh , cần phải hiểu bản ý của trọng cảnh ; tôi cũng khuyên : theo phép đan khê , phải có kiến thức của đan khê , <
> nói tóm lại : <
> thuộc phép chữa thương hàn , thì khi chữa tạp bệnh càng thêm rõ ràng ; thuộc phép chữa tạp chứng thì khi chữa thương hàn càng thêm chín chắn , <
> y đạo vốn nhất quán , định phép tắc nguyên từ các thánh xưa ; học tập phải dụng công , dù thông minh chớ nên cậy mình giỏi .
Hồi 41