( trích trường ca “ làng tôi ” ) <
> <
> làng tôi cũng có sông cùng núi , <
> núi nhỏ , con sông chảy lặng lờ . <
> lụt năm tỵ , dân xiêu đi quá nửa , <
> làng đã nghèo , càng nghèo xác nghèo xơ . <
> <
> nhà cửa dỡ bán củi ăn từng bữa , <
> rau má bờ đê đẽo nhẵn lì . <
> ba sào ruộng đồi cơm thiu một nắm , <
> ăn hết vèo , mai biết sống bằng chi . <
> <
> nền nhà trống , ếch kêu chân lỗ cột , <
> vườn hoang tàn , bạc phếch ánh trăng soi . <
> người lũ lượt kéo nhau đi hành khất , <
> cha dìu con ... gục xuống , mỏn hơi rồi ! <
> <
> anh em nhà lý trưởng cời <
> thừa lúc làng xiêu dân đói , <
> ruộng đất phình ra , văn tự nứt hòm gian , <
> dinh cơ lớn mọc thêm nhiều mái ngói . <
> <
> tôi mười một mười hai còn đóng khố , <
> phải ẵm em cho mẹ , mẹ làm thuê . <
> chiều hôm , bụng đói , em thì quấy , <
> ngóng mẹ đường thôn kiếm gạo về . <
> <
> trời nhập nhoạng , bếp um lửa khói , <
> đèn khô phao , nền đất dọn ăn thầm . <
> nhai nhếu nháo , sờ mồm em , mẹ mớm , <
> lưng vực xong , mẹ giũ chiếu đi nằm . <
> <
> có thím hợi mù loà cạnh vách <
> ( trận lụt làm chết sạch cả chồng con ) <
> cứ tối tối thím kể bần nữ thán <
> tỉ tê giọng oán câu hờn ... <
> <
> thím ngày tháng hát xẩm rong độ nhật <
> chỉ lo phiền chết chẳng áo quan chôn <
> bến đò vắng , phiên chợ làng cũng vắng <
> vắng tiếng tiền chinh gieo rạn đáy thau mòn ... <
> <
> giọng thím hát mỏi mòn , ẩm ướt <
> trộn đầy nước mắt , mưa thu <
> nghe mẹ thở dài , biết mẹ còn trằn trọc <
> chắc mẹ thương thân , lại nhớ sự tình xưa <
> <
> * <
> <
> mẹ tôi <
> con gái làng mai <
> ai cũng phải khen rằng đẹp <
> giọng hát hay nghe cứ rót vào tai <
> tài cấy gặt đố người nào đuổi kịp <
> <
> mười tám tuổi gả về xóm núi <
> phá đất sườn non , vợ cuốc chồng cày <
> bốn bận sinh , còn lại một trai một gái <
> lý trưởng bắt chồng đăng lính sang tây <
> <
> “ thùng thùng trống đánh ngũ liên <
> bước chân xuống thuyền ... ” <
> vợ chồng đôi ngả <
> con sông chảy mãi về đâu ? <
> bóng núi đè thâm mái rạ ... <
> <
> một hôm có giấy quan về <
> ( ngỡ thế nào kia <
> ngờ đâu ra thế ! ) <
> lý cời qua ngõ tạt vào <
> rượu vẫn còn say bí tỉ <
> tờ giấy mở ra <
> trắng lốp một màu tang chế <
> “ này chị ấy ơi <
> giấy trên vừa mới chạy về <
> chồng chị chết rồi , bên nước mẹ <
> chính phủ lang sa <
> đền công chồng chị <
> đây tấm bằng suất đội kèm theo <
> chữ ký quan tây <
> triện đồng đỏ chóe <
> chị giữ lấy mà trao <
> một bước nên bà <
> sướng nhé ! ” <
> hắn vê ria mép cười tình <
> nhay nháy mắt lươn ti hí <
> “ này ! lo lợn gạo mà khao <
> bà đội nhà tôi ơi ! lệ làng phải thế <
> có cần tiêu , tôi ứng tiền cho <
> muốn trả , muốn không , tùy bụng chị . <
> cứ ừ một tiếng là xong <
> bà cả nó vốn hiền lành , tử tế ... <
> người thế kia mà lận đận chồng con <
> nghĩ thương đáo để ! ” <
> hắn về rồi , hơi rượu vẫn còn hăng <
> trời đất tối rầm , đầu gối run lên muốn quỵ <
> nước mắt dài hơn người <
> lòng rối như canh hẹ <
> con thơ níu áo hỏi dồn : <
> “ ông lý cho gì hở mẹ ? ” <
> <
> thế là <
> áo trái đường khâu <
> chèn thêm chốt cửa <
> bỏ ngoài tai câu ý câu tình <
> sụp vành nón , hội hè chẳng ngó <
> <
> giọng hát véo von <
> mẹ dành để ru con ngủ <
> “ ạ ời ơi <
> cái ngủ mày ngủ cho lâu <
> mẹ mày đi cấy đồng sâu chưa về ... ” <
> ăn đói làm thuê <
> cơm niêu nước lọ <
> mẹ ở vậy nuôi con <
> tháng năm vò võ ... <
> <
> tôi có thằng bạn nhỏ <
> bằng tuổi nhau , nghèo khổ cũng ngang nhay <
> bố nó bỏ làng bán mình cho sở mộ <
> giữa bể đông , bão lớn , chìm tàu ... <
> <
> tên nó là đinh , mặt mày rắn cấc <
> có tài bắn súng cao su <
> trăm phát chẳng sai một phát <
> chạng ổi giơ cao , viên đạn đất bay vù ... <
> <
> nó mấy năm ròng lẽo đẽo <
> ở chăn trâu cho nhà lý trưởng cời <
> no đòn vọt mà đói cơm đói cháo <
> vết lằn roi không kịp lặn trên người <
> <
> rỏ máu mắt ngủ bên ổ chó <
> ngậm bồ hòn than thở cùng trâu <
> vợ lý trưởng bắc ghế ngồi chửi rủa <
> đào cha ông mồ mả đổ lên đầu <
> <
> đinh thả trâu quanh sườn núi bờ sông <
> bắn chim chóc giấu đem về cho mẹ <
> rau má độn cơm , bà chẳng bữa nào no <
> người phù thũng , da vàng như xát nghệ <
> <
> bỗng một hôm đinh chạy đến tìm tôi <
> mặt tím lại , mắt đỏ hoe muốn khóc <
> giơ lưng , lật áo cho xem <
> máu chảy thành dòng <
> lằn roi vọt quất ngang quất dọc : <
> <
> “ mày ở nhà thôi , khổ quá , tao đi <
> xó chợ , đầu đường , ra đông , ra bắc <
> cũng cứ liệu thôi ! <
> ở với nó có ngày chết mất ! ” <
> nói rồi nó bỏ đi luôn <
> tôi đứng nhìn theo quệt ngang nước mắt <
> <
> nhưng ngay chiều ấy <
> đinh lại quay về <
> nó đứng đầu hè <
> khẽ máy tôi ra , thủ thỉ <
> “ mày ơi , nghĩ lại không đành <
> đi thì yên một thân tao <
> mẹ ốm , lấy ai nuôi mẹ ? <
> cái kiếp thằng tao <
> sao mà khổ thế ! <
> tí nữa đây tao ló mặt về <
> cầm chắc ăn đòn bội nhị ” <
> nó lắc đầu , ra vẻ muốn quên đi <
> những trận đòn đau sắp tới : <
> “ thôi lại sáng mai <
> bến đò nhé , cõng em theo , tớ đợi <
> bờ sông lúc nãy tớ đi qua <
> sáo sậu về vô khối <
> ngày mai bắt sống một con chơi <
> lột lưỡi dạy cho nó nói ... ” <
> <
> * <
> <
> tết đến , xuân về <
> phây phây mưa bụi <
> xanh non lá lộc nhú cành khô <
> tím nhạt hoa xoan rơi ngõ lội <
> xuân vui nhà ngói nhà lim <
> xuân chẳng vui gì nhà tre xóm núi <
> nhà lý trưởng cời <
> pháo đốt điếc tai từ sáng tinh mơ tới tối <
> nhà tôi tết đến cũng như không <
> ba nén hương đen <
> thơm chẳng có thơm nhưng cũng khói <
> <
> xong tết bên sông làng mở hội <
> một hàng cờ cắm đỏ đuôi nheo <
> mặt sông chẳng ngớt đò qua lại <
> vách núi ầm vang tiếng trống chèo <
> <
> ba gian đình cổ người đông nghịt <
> trống cái , dùi găng , lý trưởng dẻo tay chầu <
> tôi rủ đinh chen vào góc cột <
> chèo thạch sanh đang dọn lớp giáo đầu <
> <
> ... <
> <
> hồi trống giãn trò vừa dứt <
> cũng vừa gà gáy sang canh <
> sương trắng mù sông , gió tháng giêng vẫn lạnh <
> hai trẻ nhà nghèo manh áo vá phong phanh <
> <
> đò trở ngang sông <
> đinh ghé tai tôi nói nhỏ : <
> “ lúc nãy tao trông lão lý trưởng cời <
> sao giống hết lý thông , mày ạ ! <
> cũng ria mép đen thui , <
> cũng mắt lươn trắng dã <
> từ rày đừng gọi lý cời <
> cứ gọi lý thông , nhớ nhá ! ” <
> <
> sau đêm chèo lòng tôi tơ tưởng mãi <
> tôi thường bàn tán với đinh <
> thương họ thạch hàn vi côi cút <
> ôi , cảnh chàng ta sao giống cảnh tụi mình <
> đêm rặt nằm mơ tiên cho phép lạ <
> thấy gốc đa nào cũng ngỡ có thạch sanh ... <
> <
> đinh vội cướp lời , kể lể <
> “ tao cũng thế , cũng nằm mơ thấy thế <
> tao đương cắt cỏ bờ sông <
> tiên hiện lên , dạy nhiều phép thần thông <
> tao tức tốc chạy về nhà lý trưởng <
> thằng lý cời - thằng lý thông luống cuống <
> vội vàng nó hóa trăn tinh <
> phun lửa đốt tao , lửa bốc tày đình <
> tao không sợ , tao liền hóa phép <
> chăng lưới thép , giơ búa thần lẫm liệt <
> chém đứt đầu trăn máu chảy ròng ròng ... ” <
> <
> hai đứa nhìn nhay thích chí <
> tưởng đâu đời sắp sướng rồi <
> như họ thạch hết hồi bĩ cực <
> được gảy đàn thần , cưới vợ , lên ngội ... <
> <
> nhưng rồi , hai đứa chúng tôi <
> sự thật ngày thêm cơ cực quá <
> chẳng một lần được tiên cho phép lạ <
> những giấc mơ theo ngày tháng tàn phai <
> xóm núi , làng mai <
> nghèo đói càng thêm nghèo đói <
> thím hợi hát rong không sống nổi <
> chậu thau mòn bán rẻ tự hồi xưa <
> bị gậy xin ăn , cơm cặn canh thừa <
> đêm mưa tối vẫn kể bần nữ thán <
> mẹ tôi da dẻ ngày đen sậm <
> kỳ giở giời lưng nhức chân tê <
> những hôm mưa gió dầm dề <
> ba mẹ con chỉ ngày lưng bát cháo <
> nghèo rớt mồng tơi <
> không mua nổi chỉ kim vá áo <
> những chỗ rách to đành buộc túm bằng rơm <
> thằng bạn đinh mấy bận ngỡ đi luôn <
> mấy bận lại quay về chịu đánh <
> lưng cháy nắng lại roi lằn máu quánh <
> súng cao su không bắn chết được chằn tinh <
> xám ngắt ao tù <
> ngày tháng quẩn quanh <
> cùng đường nghẽn lối <
> lý trưởng cời cây thóc cao ngang núi <
> xây nhà tây chót vót hai tầng <
> cửa sổ há ra như mồm những con trăn <
> muốn nuốt chửng cả làng mai xóm núi <
> trong nhà nó cứ vui như mở hội <
> tiệc tùng luôn , xóc đĩa , tổ tôm tràn <
> dựng cổng chào , hương án , đón xe quan , <
> bật rạp lớn , thui bò non , hạ thọ . <
> tây với nhật ra vào lố nhố , <
> bắt phu , cướp thóc , <
> nghênh ngang súng ngắn , gươm dài . <
> khắp cả vùng ngậm đắng nuốt cay , <
> trời nghiêng đất lệch . <
> <
> * <
> <
> mẹ đinh chết , gói lạt tre chiếu rách , <
> xé giát giường làm bó đuốc , đưa đêm . <
> trước lúc xuôi tay bà chỉ ước ao thèm <
> một bát canh cần cá quả . <
> tiền chẳng một chinh , đinh đã hết đường xoay xỏa . <
> nhà lý cời cá béo sống đầy chum , <
> đinh đánh liều lấy trộm một con , <
> về nấu bát canh cho mẹ . <
> trời chiều bóng xế ... <
> đinh múc canh , bưng đến cạnh giường , <
> nhưng mẹ đinh tay đã bắt chuồn chuồn , <
> không ăn được nữa . <
> đinh trợn mắt , rụng rời nghẹn thở , <
> bát canh rơi vỡ tan tành ... <
> <
> tối hôm sau tôi đến tìm đinh , <
> cuối xóm đường đi lút cỏ . <
> rờn rợn mùi hương , lều tối lóe lên ba chấm đỏ . <
> đinh đương quỳ khấn nỉ non : <
> “ - mẹ có khôn thiêng phù hộ cho con ... ” <
> biết tôi đến , đinh đứng lên , bí mật : <
> “ - tao đi thật , chuyến này , đi thật ! <
> tao định rủ mày , hai đứa với nhau ... ” <
> tôi hỏi : “ đi đâu ? ” <
> nó rằng : “ không phải hỏi , <
> đâu cũng được , sơn tây , hà nội , <
> thân lập lấy thân <
> hai bàn tay làm lấy mà ăn , <
> không để đói , không để ai đánh chửi . ” <
> <
> dằng dặc trời sao chấp chới , <
> gió may sương muối rét tê người . <
> hai đứa vòng qua ngõ lý cời , <
> dừng lại ngó tòa nhà tây cao ngất . <
> cửa kính xanh lè , tường vôi trắng toát , <
> đừng lù lù như con mãng xà vương , <
> tu luyện lâu năm , chắn lối ngăn đường . <
> đinh chửi một câu , rút súng cao su , lắp đạn , <
> giơ chạng ổi kéo căng dây , nó bắn , <
> nghe một tiếng choang . <
> một khung kính cửa vỡ tan . <
> đàn chó sủa ầm , hốt hoảng , <
> hai đứa vội vàng ba chân bốn cẳng ... <
> <
> trời rét . <
> đêm khuya , <
> đò vắng , <
> cởi áo quần hai đứa lội qua sông . <
> tưởng mình như hai gã tiểu đồng , <
> lặn lội tìm tiên xin phép lạ . <
> nghĩ tới mẹ cùng em , bỗng dưng tôi nhớ quá ! <
> qua sông . trời sắp sáng rồi . <
> ngoảnh trông xóm núi , bồi hồi , <
> chắc mẹ đêm qua lại khóc . <
> xóm núi sương giăng , <
> mặt trời chưa mọc . <
> đó đây nghe đã rộn canh gà . <
> <
> bỏ làng đi năm bốn mươi ba . <
> hai đứa mới mười sáu tuổi ...
Làng tôi