sáu hơi chủ khí chẳng dời , <
> năm nào theo nấy , tại trời ở an . <
> 485 . mỗi năm từ tiết đại hàn , <
> chính trong ngày ấy giao sang khí đầu . <
> hơi bình chẳng trước , chẳng sau , <
> “ tề thiên ” hai chữ , sách tàu rõ biên . <
> kêu rằng “ binh khí chi niên ” , <
> 490 . cho hay hơi chủ , chính chuyên giữ phòng . <
> kể từ sáu cặp đối xung , <
> định ngôi khách khí , xây dòng chia ra . <
> tý đối với ngọ một tòa , <
> làm ngôi quân hỏa , ở nhà thiếu âm . <
> 495 . sửu , mùi cặp đối thái âm . <
> làm ngôi thấp thổ , thấm dầm năm phương . <
> dần , thân cặp đối thiếu dương , <
> làm ngôi tướng hỏa , sử đương việc mình . <
> mão , dậu cặp đối dương minh , <
> 500 . làm ngôi hàn thủy , băng sương trầm trầm . <
> tỵ , hợi cặp đối quyết âm , <
> làm ngôi phong mộc , rầm rầm gió cây . <
> 505 . sáu ngôi khách khí đổi xây , <
> giữ trời giữ đất , từ đây chia miền , <
> giả như tý , ngọ chi niên . <
> thật ngôi quân hỏa , việc chuyên giữ trời , <
> lấy hai năm ấy làm lời , <
> 510 . còn mười năm nữa , cũng dời như nhau . <
> <
> khách khí thi <
> ( bài thơ về khách khí ) <
> dịch nghĩa : <
> năm tý , năm ngọ , khí thiếu âm quân hỏa giữ trời , <
> còn khí dương minh táo kim giữ đất . <
> năm sửu , năm mùi , khí thái âm thấp thổ giữ trời , <
> còn khí thái dương hàn thủy giữ đất , mưa liên miên . <
> năm dần , năm thân , khí thiếu dương tướng hỏa giữ trời , <
> còn khí quyết âm phong mộc truyền ở trong đất <
> năm mão , năm dậu thì ngược lại với năm tý , năm ngọ , <
> các năm thìn , tuất , tỵ , hợi , cũng vậy . <
> ( thìn tuất ngược lại với sửu mùi ; tỵ hợi ngược lại với dần thân ) . <
> <
> cho hay quân hỏa giữ trời , <
> táo kim giữ đất , hai nơi cầm quyền . <
> một khí ở trên tư thiên , <
> hai khí tả hữu xen liền theo bên ... <
> 515 . một khí ở dưới tư tuyền , <
> hai khí tả hữu xen liền theo bên . <
> trên dưới sáu khí chia miền , <
> mặt nam , mặt bắc , cầm quyền một niên . <
> giả như tý , ngọ chi niên . <
> 520 . đất xen bên tả , làm truyền khí sơ , <
> trời xen bên hữu , khí nhì , <
> tư thiên , ngôi chính , ấy thì khí ba , <
> trời xen bên tả , tư ra , <
> đất xen bên hữu thật là khí năm , <
> 525 . tư tuyền làm khí sáu chung , <
> bốn mùa hơi khách thay dòng đổi xây . <
> một khí là sáu mươi ngày , <
> tám mươi bảy khắc nửa rày hữu cơ . <
> ta nêu hơi khách đầu bờ , <
> 530 . kìa lời yếu quyết xưa thờ rất vui . <
> mỗi niên thoái lại hai ngôi , <
> nhận làm làng khách , cứ xuôi đến liền . <
> loại như ngôi tý tư thiên , <
> thoái về ngôi tuất , ấy biên khí đầu . <
> 535 . hai heo , ba chuột , bốn trâu , <
> năm hùm , sáu thỏ , trọn xâu tư tuyền . <
> lại như ngôi mão tư thiên , <
> thoái về ngôi sửu , dấy truyền khí sơ . <
> hai hùm , ba thỏ , bốn rồng , <
> 540 . năm rắn , sáu ngựa , trọn công tư tuyền . <
> lấy hai năm ấy lệ biên , <
> bao nhiêu năm nữa , cũng truyền có phiên . <
> như năm thấp thổ tư thiên , <
> thời ngôi hàn thủy tư tuyền , là phiên , <
> 545 . như năm hàn thủy tư thiên , <
> thời ngôi thấp thổ tư tuyền , đôi phiên , <
> như năm tướng hỏa tư thiên , <
> thời ngôi phong mộc tư tuyền , đến phiên , <
> như năm phong mộc tư thiên , <
> 550 . thời ngôi tướng hỏa tư tuyền trọn niên . <
> lại coi khách khí dưới trên , <
> chính hóa , đối hóa , hai bên chẳng đồng . <
> sáu năm chính hóa gốc trồng , <
> ngựa , dê , gà , cọp , heo , rồng lung tung , <
> 555 . sáu năm đối hóa ngọn duồng , <
> chuột , trâu , khỉ , thỏ , rắn , muông đua giành . <
> chính hóa theo gốc , số sinh , <
> đối hóa theo ngọn , số thành , thực , hư . <
> cho hay chữ “ thực ” , chữ “ hư ” , <
> 560 . rằng “ tiêu ” , rằng “ bản ” đều từ ấy ra . <
> sau rồi dở sách y tra , <
> tiềm tâm mới thấy lời ta tỏ bày . <
> tiều rằng : trời đất máy xây , <
> năm vận , sáu khí , nghe nay tỏ tường . <
> 565 . còn e khách , chủ hai đường , <
> theo niên chộn rộn , khó toan rẽ ròi . <
> dẫn rằng : vận lấy vận coi , <
> khí theo khí xét , có mòi sách biên . <
> giả như giáp tý chi niên , <
> 570 . khách vận , khách khí , chia quyền một năm . <
> giáp làm thổ vận mối cầm , <
> tý làm quân hỏa , khí thầm xây đi . <
> khách gia trên chủ , chẳng vì , <
> chủ lòn dưới khách , hóa khi ngưng tà . <
> 575 . thời trời bởi ấy chẳng hòa , <
> trái theo hơn thiệt , mới ra bất tề . <
> mùa xuân hơi ấm chẳng về , <
> lại thêm hơi gió thê thê , ớn mình . <
> mùa hè hơi nóng chẳng lành , <
> 580 . khí âm núp ở , nóng giành ngôi dương . <
> mùa thu chẳng trọn khí lương , <
> dầm dề mưa khổ , đi đường kêu than . <
> mùa đông chẳng vẹn khí hàn , <
> xen hơi nóng rực , giá tan keo hình . <
> 585 . phong hơn thời đất rêm mình , <
> hỏa hơn thời đất quánh hình sượng câm , <
> thử hơn thời đất nóng hầm , <
> thấp hơn thời đất ướt dầm bùn ô , <
> táo hơn thời đất ráo khô , <
> 590 . hàn hơn thời đất nứt mô , lở về . <
> nhớ câu : “ khí hậu bất tề ” , <
> nhiều hơi độc ác , đổ về dân đau . <
> cho hay chủ khách sinh nhau , <
> gọi rằng “ tương đắc ” , trước sau hòa lành . <
> 595 . chỉn e khách khí khắc giành , <
> rằng “ không tương đắc ” , mới sinh bệnh tà . <
> ngũ hành con soán ngôi cha , <
> gọi rằng “ bất đáng ” mới ra lẽ ngầy . <
> tiều rằng : khí vận biến vầy , <
> 600 . mấy năm thuận , nghịch , xin thầy chia riêng . <
> dẫn rằng : y họcrõ biên , <
> năm nào vận khắc tư thiên , nghịch tầm , <
> tư thiên sinh vận , thuận tầm , <
> vận đồng với khí , rằng năm thiên phù . <
> 605 . sáu mươi năm giáp một chu , <
> mười hai năm gọi thiên phù rõ phân . <
> loại như mậu tý , mậu dần , <
> mậu thân , mậu ngọ , bính thần , tuất chi . <
> cùng năm kỷ sửu , kỷ vi , <
> 610 . mão dậu hai ất ; hợi , tỳ hai đinh , <
> cho hay vận khí đồng tình , <
> mười hai năm ấy thật danh thiên phù . <
> vận lên ngôi khí ở sau , <
> gọi rằng tuế hội , đếm đầu tám chi . <
> 615 . loại như kỷ sửu , kỷ vì , <
> giáp thìn , giáp tuất , thổ vi thổ làm . <
> đinh mão mộc , ất dậu câm ( kim ) , <
> bính tý , mậu ngọ , nước ngâm lửa dầu . <
> thiên phù , tuế hội hợp nhau , <
> 620 . gọi rằng thái ất thiên phù , bốn chi . <
> loại như kỷ sửu , kỷ vi , <
> ất dậu , mậu ngọ , hơi đi một bờ . <
> lấy năm coi tháng , ngày , giờ , <
> tháng , ngày , giờ cũng có cờ tư thiên . <
> 625 . giả như mậu ngọ ngày kiên ( kiến ) , <
> vận đồng với khí , là duyên thiên phù . <
> cho hay tuế hội , thiên phù , <
> gặp ngày năm ấy , bệnh đau khó lành . <
> ta nay ước nói việc kinh , <
> 630 . máy trời lắm chỗ gập ghềnh sâu xa . <
> mười hai năm gọi bất hòa , <
> bởi vận khắc khí , mới ra bất bình . <
> mười hai năm gọi thiên hình , <
> bởi khí khắc vận , đua giành tai nguy . <
> 635 . vận mà sinh khí , lỗi nghi , <
> gọi rằng tiểu nghịch thị phi nhộn nhàng . <
> khí mà sinh vận thời an , <
> gọi rằng thuận hóa , muôn ngàn cõi vui . <
> nhiệm mầu chẳng những vậy thôi , <
> 640 . can chi còn có hai ngôi đức phù . <
> lại đồng tuế hội , thiên phù . <
> vận đi suy tỵ phải âu xét bàn . <
> nội kinhcâu chữ rõ ràng : <
> “ cang hại , thừa chế ” , khuyên chàng gắng coi . <
> 645 . hữu dư , bất túc rẽ ròi , <
> xuất , nhập , thăng , giáng , hẳn hòi chẳng ngoa . <
> mỗi năm trước vẽ đồ ra , <
> xét so vận khí chính , tà thời hay . <
> như vầy mới phải gọi thầy , <
> 650 . giúp công hóa dục , nuôi bầy dân đen . <
> e người học đạo chẳng chuyên , <
> vào tai ra miệng , luống phiền lòng ta . <
> tiều rằng : kinh nghĩa kín , xa , <
> một câu “ cang hại ... ” nghe qua chưa tường . <
> 655 . dẫn rằng : đây gặp giữa đường , <
> nói phô kinh sách , mang trương khó lòng . <
> muốn cho biết lẽ tinh thông , <
> lần vào cửa đạo , hỏi ông đan kỳ . <
> học cho thấy chỗ u vi , <
> 660 . phép mầu ý nhiệm , rộng suy giúp đời . <
> ngư rằng : xin dạy cạn lời , <
> trong rừng bản thảo nhiều nơi chưa tường . <
> kìa mười hai bộ đan phương , <
> mấy mùi , mấy tính , mở đường từ ai ? <
> 665 . dẫn rằng : bản thảo nhiều loài , <
> kể ra cho hết chuyện này vả lâu . <
> một bộ kim thạch ở đầu , <
> trăm ba mươi tám giống sưu đá vàng . <
> một bộ thảo thượng giàu sang , <
> 670 . chín mươi lăm giống , rõ ràng hột hoa . <
> một bộ thảo trung nối ra , <
> chín mươi bảy giống gốc , chà , lá cây . <
> một bộ thảo hạ rộng xây , <
> trăm hai muwoi có ba loài củ căn . <
> 675 . một bộ mộc thụ giăng giăng , <
> một trăm sáu chục bảy , rằng giống cây . <
> một bộ nhân ấy thuốc vầy , <
> có hai chục vị đủ xây cho dùng . <
> một bộ thú vật thuốc sung , <
> 680 . chín mươi mốt giống mật , lòng , da , xương . <
> một bộ cầm điểu thuốc thường , <
> ba mươi bốn giống , đều đường cánh lông . <
> một bộ trùng ngư thuốc chung , <
> chín mươi chín giống , non sông khắp vời . <
> 685 . một bộ mễ cốc nuôi đời , <
> ba mươi tám giống , nơi nơi vun trồng . <
> một bộ quả phẩm thanh phong , <
> có bốn mươi giống trái nồng hơi hương . <
> một bộ sơ thái khắp phương , <
> 690 . sáu mươi hai giống , lá vườn thơm thơ . <
> cộng mười hai bộ toán cho , <
> một nghìn bốn vị , đều lò hóa công <
> từ xưa có họ thần nông , <
> thay trời trị vật , tấm lòng yêu dân . <
> 695 . trải đi nếm vị khổ tân , <
> một ngày hơn bảy mươi lần trúng thương . <
> thử rồi muôn vật âm dương , <
> dọn làm bản thảo để phương cứu đời . <
> thuốc tuy nhiều vị , khác hơi , <
> 700 . chẳng qua sáu tính , ở nơi năm mùi . <
> năm mùi dưới đất nên hình , <
> trên trời cho tính , rộng vinh theo mùa , <
> đắng , cay , ngọt , lạt , mặn , chua , <
> năm mùi hơi giúp , khá tua chia bàn . <
> 705 . cay thời hay nhóm hay tan , <
> chua hay thâu góp , mặn ăn nhuyễn bền . <
> đắng thời hay dội nóng lên , <
> ngọt hay lơi chậm , lạt nên lọc lường . <
> vị cay , ngọt , lạt thuộc dương , <
> 710 . vị chua , đắng mặn tỏ tường thuộc âm . <
> có vị dương ở trong âm , <
> âm trong dương , ấy máy cầm nhiệm thay , <
> khác nhau hơi mỏng , hơi dày , <
> hơi trong , hơi đục , chỗ thay chẳng đồng . <
> 715 . trọn gìn sáu tính linh thông , <
> gọi rằng “ thăng , giáng ” ấy cùng “ ôn , lương ” , <
> bổ hư , tả thực mọi giường , <
> cho hay tính thuốc nhiều đường sâu xa . <
> xưa chia năm vị ấy ra , <
> 720 . làm binh sáu cửa , ngăn tà sáu dâm . <
> phong mòn cày gió ầm ầm . <
> có mùi cay mát giữ cầm nửa phong . <
> lửa hừng cửa nhiệt nóng hung . <
> có mùi mặn lạnh , chỗ phòng nhiệt môn . <
> 725 . đất trong cửa thấp ướt dồn , <
> có mùi cay nóng giữ dồn thấp quan . <
> vàng nằm cửa táo khô khan , <
> có mùi đắng ấm giữ đàng táo hương . <
> nước là cửa lạnh băng sương , <
> 730 . có mùi cay nóng giữ đường hàn môn . <
> lại thêm sang độc một môn , <
> nhóm mùi thuốc ghẻ , đóng dồn ngoại khoa . <
> phải coi năm vị ấy ra , <
> gọi là úy ố , gọi là phản nhau . <
> 735 . có mười tám vị phản nhau , <
> lại mười chín vị úy nhau chẳng hiền . <
> sách y xưa có lời biên , <
> phản cùng úy ố nhà truyền lời ca . <
> <
> thập bát phản ca <
> ( bài ca về mười tám vị thuốc trái nhau ) <
> dịch nghĩa : <
> bản thảonói rõ mười tám vị thuốc trái nhau : <
> bán hạ , qua lâu , bối mẫu , bạch liễm , bạch cập đều trái với ô đầu . <
> hải tảo , đại kích , cam toại , nguyên hoa đều trái với cam thảo . <
> các loại sâm ( nhân sâm , huyền sâm , đan sâm , khổ sâm ... ) , tế tân , bạch thược đều trái với lê lô . <
> <
> thập cửu úy ca <
> ( bài ca về mười chín vị thuốc sợ nhau ) <
> dịch nghĩa : <
> lư hoàng vốn là tinh túy của lửa , <
> một khi gặp phác tiêu liền tranh nhau . <
> thủy ngân chớ để gặp tỳ sương . <
> lang độc rất sợ mật đà tăng . <
> <
> ba đậu là vị tính dữ nhất , <
> riêng không thuận tình cùng khiên ngưu , <
> đinh hương chớ để gặp uất kim . <
> nha tiêu khó hợp cùng kinh tam lăng . <
> xuyên ô , thảo ô không thuận với tê giác . <
> nhân sâm rất sợ ngũ linh chi . <
> quan quế điều hòa khí lạnh rất hay , <
> nhưng nếu gặp thạch chi sẽ mất công hiệu . <
> <
> phàm chế thuốc phải xem tính thuận nghịch của các vị . <
> nếu nghịch thì bào chế đừng để lẫn với nhau .
Hồi 07