vận lành mậu tý ( 1768 ) đầu xuân , <
> xin dâng một truyện binh dân đương thì . <
> trộm xem thánh chúa hữu vi , <
> quảng khai ngôn lộ tình thùy binh dân . <
> xin làm quốc ngữ phơi trần , <
> dãi bề chân thực dám phần sai ngoa <
> bình thì quốc chi trảo nha , <
> đêm ngày bảo vệ quốc gia vững bền . <
> can qua súng ống cung tên , <
> thân nghiêm hiệu lệnh tập rèn cho mình . <
> gọi là phụ tử chi binh <
> dĩ đối bất đình ngoại quốc nan đương . <
> thời xưa chu vũ mở thương <
> đánh trụ tác vạn , quân thường ba muôn . <
> hoàn công , ngô khởi , vũ tôn <
> mở được các nước danh còn sử xanh . <
> xem thì chẳng mấy vạn quân <
> bởi chưng thất kế lại tinh điển mười . <
> nghĩ trong hữu việt dĩ lai <
> binh số thăng mười mã số tam thiên . <
> danh tướng kể ngoài trăm viên <
> giữ trong bản quốc chưa yên chưa giầu . <
> còn nghe thử thiết cẩu thâu <
> sơn giảo thủy phỉ quấy hầu biên phương . <
> nghĩ rằng binh thế chưa cường <
> cho nên ngụy đảng khiêu lương tung hoành . <
> ví xây muôn dặm trường thành <
> sao bằng sỗ tốt đồng lòng nhất tâm . <
> binh dùng nhật phí thiên câm ( kim ) <
> no ăn thế khỏe thửa lâm vô tiền . <
> chữ rằng dĩ thực vi tiên <
> thiếu ăn chưa dễ khỏe bền được ru ? <
> tiết này binh thiếu số hư <
> công sai nhiều việc sĩ sư lao cần . <
> nắng mưa rét mướt nhọc nhằn <
> một năm chưa dễ mấy lần nghỉ ngơi . <
> lại thêm trời đất nắng nôi <
> khẩu phần thì ít còn vui nỗi gì . <
> việc quan kể bất cập kỳ <
> lương nghiêm lương đém tiền thì những vay . <
> cuối về nợ kể từng ngày <
> lấy chi ăn rày giữ được việc quan <
> trong nhau nào dám thở than <
> đi về thì những kêu vang người nhà . <
> kẻ thì kêu mẹ kêu cha <
> kẻ thì nhắn vợ gửi ra ăn rày . <
> phần thì gánh việc quan thầy <
> gánh nước bổ củi cùng tày nô nhân . <
> việc quan cậy đã có quân <
> nhất nhất sự vụ để phần phó cho . <
> nào hay quân đói quân no <
> sai ra thì phạt thủ bò thủ trâu . <
> khá ra thì lính quân triều <
> quân ngoài thì cũng như nhau khác gì <
> ngạn ngôn lính bắc thứ nhì <
> dại khi lâm trận còn thì sức đâu . <
> chữ lạc dùng đã bảo nhau <
> chi ai chí nấy kết đầu lắng tai . <
> lại nói đến chương thứ hai <
> dân vi quốc bản chẳng sai tơ hào . <
> cổ kim dân có khác nào , <
> dục an dục tức ố lao thói thường <
> dân chu vốn là dân thương <
> tần , hán , tùy , đường , triệu tống , minh thanh <
> tuy rằng dịch tính cải danh <
> song dân vốn giữ chữ lành là dân . <
> nhược thiện thì chịu làm thần <
> nhược bằng bất thiện phản thân vi thù . <
> năng tải chu năng phúc chu <
> thủy hành nghĩ vỗ dân ngu chi tình . <
> tiết này hải nội tạm bình <
> thánh vương cầu trị lệ tinh đêm ngày . <
> dưới dân lạc nghiệp cấy cày <
> một niềm mộ trị chẳng khuây khắc thì . <
> quân khả vi thần khả vi <
> miếu đường chẳng đấng cao , quỳ hay lên . <
> muốn cho nghiêu nhật thuấn thiên <
> tôn vinh đều hưởng phúc miên vô cùng . <
> nhân sao tuế hạn niên hung <
> trị chưng chưa đến thì ung thái hòa . <
> nghĩ rằng tệ tập do đa <
> dân tình uất kết ắt là khôn thông . <
> trước xin kể việc dân nông <
> một năm hai vụ tô dung thường liền . <
> lại gia tô lại nộp tiền <
> phần quan cai tạm khách trên trong làng . <
> phần thì châu thổ tàm tang <
> đình môn bắt lính , phần đường lộ đê . <
> phần thì tiền dịch đi về <
> quan ngang khách tạm bút kê khôn tường . <
> sau lại kể nỗi dân thương <
> bán buôn đồng chước mọi đường mọi khôn . <
> ba khúc sông lại tuần đồn <
> đốt chình ra mỡ dân buôn chau mày . <
> nha môn biện lại những vây <
> ai cắm sào rày kiện với tuần ty ? <
> thuế nặng cũng phải nộp đi . <
> buôn bán có chợ búa có phiên <
> các nghề công cũng lòng phiền <
> thế nào cũng phải lấy tiền mà giơ . <
> việc quan kể khắc kể giờ <
> lộ cho ép tác mới nhờ được lâu <
> vắng thì lại phải thôi câu <
> tổn công thiệt của vò đầu những van . <
> vĩ chỉ là kẻ sĩ hàn <
> ba năm đèn sách tân toan đêm ngày . <
> khoa cầu hiền mở rộng thay <
> dẫu sao cũng phải tiền này mới xong . <
> ví dù đi khảo sao thông <
> cũng hết hai ngạc mới cùng được tên . <
> thứ thông nộp ba quan tiền <
> tư cảm cầu hiền ích quốc phải chăng . <
> cao đại đều phải nói năng <
> còn trong tiểu kỷ chưa bằng lòng dân . <
> huyện lệnh vi dân chi thân <
> bổng nhậm công thần tử đệ cao lương . <
> chữ dưỡng dân học chưa tường <
> ròng có một đường cờ bạc muông săn . <
> xúc điêu toa kiệm kiếm ăn <
> trị dân những lấy thế thần mà giơ . <
> trong thiện chính đã thờ ơ . <
> làm dân cao kiệt bấy giờ mới thôi . <
> vả thêm hoại lại khuấy khoi , <
> ăn có một ngồi giữ tiệc bút đao . <
> dân tình nào có hay sao <
> gặp được nhà kiện như lào thấy diêm <
> hại dân đố quốc chẳng hiềm <
> xâm ngơ há biết công liêm thế nào ? <
> bổng lộc dân chi dân cao <
> trong mười sự nào quy một ở dân . <
> cho nên dân phải cơ bần <
> cốc diện ưng thần trà sắc thuyền tâm <
> nhìn nhiều lâu chịu cát lầm <
> trong dạ âm thầm chưa được nghỉ ngơi . <
> đua nhau làm nát dân trời <
> bòn nơi khố rách đãi nơi quần hồng . <
> tống xưa thập thất cửu không <
> thì nay cũng đồng chẳng kém mấy phân . <
> tính rằng chẳng những một dân <
> lại nan đến thần bắt nhặt bắt khoan . <
> người thì ở trên dương gian <
> biết thần mấy bước mà bàn mà suy ? <
> ví dù có tiếm hành nghi <
> phó mặc thần kỳ chiếu thứ bắt nhau . <
> vạn dân lòng muốn sang giầu <
> muốn thọ quốc mạnh muốn cầu khang ninh . <
> muốn thần tối tú tối linh <
> trước hộ triều đình sau hộ vạn dân . <
> chữ rằng thần đắc y nhân <
> kính thần thần tại quy ân cho người . <
> rày hiềm u mặc thẳm khơi <
> chính kỳ thân nhiễu thần trời ngẩn ngơ . <
> ngu dân sắm sửa đồ thờ <
> rày đem phân hóa cột tờ long ngai <
> hủy từ mủ áo cây đai <
> dùi đồng , phủ việt , ống hài , roi son . <
> phá từ tàn tán kiệu đòn <
> bất thuận nhi mục dân còn ngán la . <
> ngu dân còn sự thân tà <
> tính làm thế ấy ắt là chẳng yên <
> dam xin đội đức bề trên <
> mới lên bảo vị thay quyền trị dân . <
> thiên hạ khắp hết xa gần <
> đều được ngóng cổ gội nhuần ân quang , <
> nên tài nghiêu , thuấn , vũ , thang , <
> muốn chư di với bát man lai thần <
> ngửa xin cách cố đỉnh tân <
> dưỡng dân vả lại vì dân vi tiền <
> duyệt dân sau lại thuận thiên <
> " thiên nhân nhất lý " thánh hiền thốt di <
> trị di nghiêu thuấn tương kỳ <
> đường ngu bất cập ắt thì thương chu . <
> tôi nay tài thiển trí ngu <
> cảm trần nghĩ khốn đặt vu long đình <
> kíp xin hưu dưỡng lấy binh <
> binh cường sĩ lệ ắt bình man di <
> tính tra các đội các cơ <
> lương dân nào thiếu tức thì ban dân . <
> quả thắng chúng vụ long ân <
> quân nào khó nhọc gia phân cho tường <
> chữ rằng thực túc binh cường <
> tước nơi ngụ lộc tăng lương quân ngoài . <
> cử truyền cho các quan cai , <
> chăn quán thì chớ để hoài trong quân . <
> việc quan thì cũng có ngần <
> chẳng phải gia thần muốn vậy muốn sao . <
> củi cây công lính tiếc nào <
> thôi vườn lại bắt xuống ao tức thì <
> tệ tập cũng phải trừ đi , <
> dĩ thư binh lực kẻo thì chẳng hay . <
> chư quân khó nhọc đã đầy <
> dẹp nam đánh bắc kể rày mấy đông . <
> tính từ đồ tế , luân bồng <
> cống từ , cống cảnh xứ động họ nành . <
> ngân già , sư quan , cống anh <
> cơm , ngũ phó , quận thành , quận tương , <
> ninh động , quận hoa , quận đường , <
> kẻ chẳng xiết giặc cho tường làm chi . <
> chúng đều kinh sự binh uy <
> thế như lặp léo nhất thì phá hoang . <
> vĩ chi nghịch chất , nghịch hoàng <
> tiễu trừ há chẳng có đường cho cam . <
> xua binh vào chốn sơn lâm <
> hưng sư đương tiết chính hàn mùa đông . <
> đi không thì lại về không <
> chịu những chướng khí nên công lênh gì <
> dĩ man di công man di , <
> nào trong chước ấy liệu thì vận ra . <
> dám xin hưu dưỡng binh ta <
> cùng sơn sách thú nữa mà bì lao <
> đế vương dùng các chước nào <
> vạn toàn chi thuật rất cao rất mầu <
> cường binh chước có khó đâu <
> dưỡng được dân giầu binh mới no ăn . <
> đời xưa nhà hán hiếu văn <
> lên ngôi dân cũng khó khăn có gì <
> một niềm tiết kiệm vô vi <
> vụ khuyến dân thì đại xá dân tô <
> ngay sau nhà đủ người no <
> quốc cấp dân phú kể cho vua hiền . <
> ngửa xin trị giám ở tiền <
> biết cơ trị loạn biết quyền hưng suy . <
> gia tô gióng ắt triệt đi <
> quy dân vụ bản về thì canh nông <
> chính tô phú lệ đã xong <
> ngoài tiền xin chước cho lòng dân vui . <
> hoành chinh các việc nên thôi <
> để dân phục hồi lập nghiệp làm ăn . <
> dám xin cũn hoãn việc tuần <
> thông hành buôn bán cứu lần dân cơ . <
> tiết này dân rối như tơ <
> đại đức bây giờ xin gỡ cho dân . <
> cây khô đã được đức xuân <
> ắt la đượm nhuần thôi lại rườm ra . <
> thổ mộc công cũng nên tha <
> thí sĩ ắt là phục cổ cho nghiêm <
> huyện quan muốn trạch công liêm <
> triều đình cứ phẩm cử lên từng người . <
> việc tiến hiền chẳng phải chơi <
> được mới trọng thưởng chẳng dời phép công . <
> bất tiếu thì phạt chẳng không <
> có như phép ấy mới dùng tuần lương <
> ví dụ lại muốn cho tường , <
> cấp dân chế lộc cho thường đủ ăn . <
> các đường quân tệ cấm ngăn , <
> ấy ai là chẳng hay chăn dân lành <
> dân yên vốn tại quan thanh <
> ngửa thông đại đức xin dành lộc đâu . <
> hoạt lại chí vốn tham cầu , <
> cổ kim đã bác biết đâu mà phòng . <
> dám xin tỉnh bớt cho xong <
> một nha môn để một người tả thư . <
> với cho giữ lấy án từ <
> nhất chi túc hĩ cấp nhiều làm chi . <
> lại xin trong việc thần kỳ <
> nhân thần tạp tử chính thì kham nên <
> bề trên ngôi báu mới lên <
> hạn can xích địa nguyên nguyên thán đồ <
> ngửa xin kíp cứu dân tô <
> việc ấy thửa hoãn kẻo đồ tổn dân <
> việc binh dân đã cụ trần <
> tồn dự xin lại thượng văn sinh tài <
> quốc vô tài sĩ bất lai <
> trong quân sấm đã chẳng sai đâu là . <
> bắc nhân lý tài nước ta <
> nhân sao chẳng biết để mà phòng nguy . <
> nước nam có thiếu vật chi <
> thiếu một thuốc bắc ấy thì phải mua <
> còn trong phương vật chẳng thừa <
> tùy kỳ tạo sản tình thô đủ dùng <
> nó sang bòn lấy từng đồng <
> tàu về bản quốc tiền dòng vạn thiên <
> chẳng tin lấy một quan tiền <
> còn mấy đồng cũ cho yên kẻo ngờ . <
> thánh vương tức vị lúc sơ <
> việc ấy xin trừ , kẻo hết tiền đi . <
> trong thì thanh tĩnh vô vi <
> cổ xưa nghiêu thuấn cựu quy thế nào <
> xem người kiệm đức làm sao <
> niêm trên ốc bích ra vào ngự soi . <
> thành thang trách đã sao khôi <
> bào thư , nữ yết xin đòi tính tra . <
> đủ dùng xin chớ quá xa <
> dùng độ tước việt hóa ra hao tài . <
> hán văn mong lập một đai <
> tiếc ngàn vàng lại thôi bài mộc công <
> phu nhân yêu nhất trong cung <
> y bất đệ địa tướng dùng vô văn <
> tiền nong cho voi ngựa ăn <
> trộm nghe cũng tồn ngợi phần tiện nghi <
> một việc là một bớt đi <
> ấy trong phủ khố mới thì thực sung <
> lại xin thu các mỏ đồng <
> chở về bắt thợ ra công đúc tiền <
> lại ra những chốn hoang điền <
> cùng sinh cốc thổ các bền phên ly <
> dời dân khiến về khản đi <
> làm cho kỹ lưỡng ấy thì canh vân <
> du thủ du thực chi dân <
> khiến về nam mẫu các cần canh nông <
> đại thương trần túc phủ hồng <
> kinh tiền lũy vạn tư công đều giầu . <
> thế thì hưởng lộc dài lâu <
> kể dư thiên tuế sách hầu thương , chu . <
> tôi nay tài thiển thô phu <
> trông lo nhất sự trần vu bệ rồng . <
> phục vọng thánh đức cao thông <
> thùy tình ngự lãm phó công ban hành . <
> chữ rằng chước canh tắt canh <
> sửa trong quốc chính ắt đành thuận thiên <
> hạn can chuyển tác phong niên <
> để trong thiên hạ được yên thái bình .
Binh dân luận