thái tử đởm lên cầm nghiệp đế ( 1820 ) <
> năm canh thìn ( 1820 ) kế tiếp lên ngai <
> đại nam quốc hiệu đổi ngay <
> triều tên minh mạng từ nay bắt đầu <
> <
> vua thiết triều trước sau xét việc <
> vốn là người đoán quyết thông minh <
> châu phê ghi chú rất tinh <
> tính tình ham học sử kinh luận đàm <
> <
> vua là người quan tâm thi cử <
> cho dựng nền quốc tử giám ngay <
> chiếu ban tuyển chọn tài hay <
> thi đình , thi hội định ngày mở ra <
> <
> nay truyền ra ba năm một khóa <
> ở gia định cho mở trường công <
> đặt quan đốc học để cùng <
> khuyến dân học tập ở vùng trấn biên <
> <
> vua lại lập trường riêng ngoại ngữ <
> đặt chương trình dạy chữ la tinh <
> pháp văn học tập cho rành <
> chữ chàm , chữ thái học hành siêng năng <
> <
> thầy ngoại quốc dạy môn đàm thoại <
> cho các quan xuất ngoại học thêm <
> mở trường thổ ngữ cao nguyên <
> tuyên quang , vĩnh điện dạy riêng chữ này <
> <
> cho xương , thường sang tây tiếp cận <
> đi bằng thuyền qua tận lưu ba <
> đóng tàu theo kiểu người ta <
> trên sông chạy thử kiểm tra vận hành <
> <
> năm canh tý khánh thành ba chiếc <
> thiết kế theo lý thuyết bốc hơi <
> vận hành do nước đun sôi <
> thanh truyền khởi động làm quay chân tàu <
> <
> làm ra máy dựa vào sức nước <
> quay trục xe , dòng nước chảy qua <
> gỗ rừng xẻ được cưa ra <
> chuyển về đem bán lợi ba bốn lần <
> <
> bớt sức dân góp phần khi trước <
> đỡ tốc công gánh nước về dùng <
> chế ra xe kéo vòi rồng <
> để nhanh dập lửa dự phòng cháy to <
> <
> vua truyền cho chaigneau kiểm soát <
> việc khai thác mỏ bạc thái nguyên <
> rồi sai kiểm định thêm xem <
> tính ra không lãi nên đem đấu thầu <
> <
> tôn thất lang xin tâu khai khẩn <
> ở phú yên trăm mẫu ruộng hoang <
> hải an , giao thủy có quan <
> chiêu dân khẩn đất khai quang một vùng <
> <
> sai bộ công quan nha chuẩn bị <
> ra hoàng sa làm lễ dựng bia <
> trồng cây bãi đỗ còn ghi <
> khoanh vùng mắc cạn thuyền bè tránh xa <
> <
> bãi hoàng sa nhiều cây rậm rạp <
> dưới nước xanh là cát óng vàng <
> cổ miếu nằm phía tây nam <
> giữa cồn có giếng nước nằm bên trong <
> <
> năm bính thân ( 1836 ) lệch giòng mắc cạn <
> thuyền nước anh bị máng đá ngầm <
> vua sai ông nguyễn tri phương <
> đem thuyền cứu hộ tìm đường đưa ra <
> <
> việc ngoại giao xem ra có vẻ <
> ít nhiệt tình theo lẽ tất nhiên <
> khước từ lễ vật người đem <
> khư khư giữ lấy ý riêng của mình <
> <
> với nước anh mấy lần từ chối <
> nước hoa kỳ gởi tới quốc thư <
> vua quan tỏ ý nghi ngờ <
> tìm lời thoái thác chối từ người ta <
> <
> vua louis phái qua lãnh sự <
> cháu chaigneau đi sứ việt nam <
> quốc thư lễ vật mang sang <
> nhưng vua từ chối giao bang nước này <
> <
> bougainville với hai thuyền chiến <
> đi vào nơi cửa biển sông đà <
> quốc thư , phẩm vật mang qua <
> tính bề thông hiếu bị vua khước từ <
> <
> với trung hoa bấy giờ giao hiếu <
> vua thân hành lãnh chiếu thọ phong <
> lễ đài đặt tại thăng long <
> sứ tàu mang ấn với cùng chiếu thơ <
> <
> muốn khôi phục cơ đồ triều trước <
> phan bá vành bắt chước dấy binh <
> thành nam đột kích thình lình <
> giết quan thủ ngự lấy thành như chơi <
> <
> nguyễn công trứ được sai dẹp loạn <
> đánh bá vành đến tận phía tây <
> bắt vành với bảy trăm người <
> sai quân báo tiệp chạy ngay về triều <
> <
> lê duy lương kéo theo bè đảng <
> chiếm ba châu cai quản một vùng <
> lại thêm bị giặc họ nùng <
> văn vân tên gọi xưng hùng một phương <
> <
> tại tuyên quang theo đường mật báo <
> biết vân đang nương náu trong rừng <
> lệnh cho đốt lửa khắp vùng <
> họ nùng chết cháy ở trong trận này <
> <
> lê văn khôi , con nuôi tả tướng <
> giận gian thần dấy loạn phiên an <
> chiếm luôn sáu tỉnh miền nam <
> ước giao phiên quốc ngấm ngầm âm mưu <
> <
> truyền đưa vào , đạo quân gia định <
> bày kế hoạch để đánh giặc khôi <
> quan quân chưa kịp đến nơi <
> thì khôi đã chết trước đây mấy ngày <
> <
> lính bao vây quanh dinh nguyên soái <
> khi triều đình chiếm lại phiên an <
> chém đầu dễ đến hai ngàn <
> các quân phản loạn đang còn ở trong <
> <
> lính cho cùm gia tô đạo trưởng <
> là cố du đang vướng trong thành <
> mặc dù ông cố thanh minh <
> nhưng rồi vẫn bị hành hình như không <
> <
> lệnh bá dao được dùng xử tử <
> lột da đầu , rồi bổ làm tư <
> thịt xương cắt xẻo từ từ <
> tay chân chặt cụt còn dư thân mình <
> <
> cuộc hành hình vô cùng man rợ <
> chém treo ngành chỉ có nước ta <
> lăng trì xử giảo nghe qua <
> thật là rùng rợn hình tra bấy giờ <
> <
> với cựu thần dây mơ tới ngụy <
> như tả quân văn duyệt thì cho <
> san bằng phá hủy mả mồ <
> khắc bia buộc tội , tịch thu gia tài <
> <
> giặc ở trong , giặc ngoài biên trấn <
> quân thái lan muốn tấn công ta <
> nhân khi xảy việc can qua <
> ngụy khôi cầu cứu ấy là cơ may <
> <
> đường tiến quân qua đây nhiều lối <
> dàn thủy binh thẳng tới hà tiên <
> nam vang quân bộ theo liền <
> lại qua cam lộ thọc xiên cạnh sườn <
> <
> ngả ai lao theo đường nghệ tĩnh <
> cướp phủ nha trong huyện trấn ninh <
> giặc nhanh tay chiếm mấy thành <
> quân ta lui giữ đầu ghềnh sông giang <
> <
> sai các tướng binh dàn thế đánh <
> trương minh giảng , phúc đỉnh , nguyễn xuân <
> toàn quyên ra lệnh điều quân <
> chất tri nghe thấy vội vàng rút lui <
> <
> ở ai lao vua người nam chưởng <
> muốn thông đồng với tướng xiêm la <
> liệu tình chiêu nội phải qua <
> xin quân cứu viện nhờ ta giúp giùm <
> <
> người chân lạp phục tùng triều cống <
> để dân họ được sống bình an <
> thỉnh cầu quận chúa ngọc vân <
> xin ta bảo hộ chận đường quân xiêm <
> <
> trương minh giảng cầm quyền bảo hộ <
> lê đại cương sứ bộ trong quân <
> đất người chiếm đoạt dần dần <
> lấy luôn chân lạp thay bằng trấn tây <
> <
> thủy chân lạp giờ đây đâu nữa <
> đày ngọc vân sang ở phiên an <
> ngậm ngùi dất nước nam vang <
> quan quân ly tán điêu tàn quê hương <
> <
> nặc ông đôn tìm đường kháng chiến <
> chống dân nam xâm chiếm nước nhà <
> cùng dân bản địa vạch ra <
> dùng du kích chiến nhử ta sa lầy <
> <
> cuộc viễn chinh gây đầy tổn thất <
> làm người dân bị mất niềm tin <
> chiến tranh giặc giã liên miên <
> nhân dân cùng khổ lại thêm chết người <
> <
> lệnh vua sai kiểm tra dân số <
> mỗi mười năm một hộ tăng thêm <
> trăm ngàn dân được ghi tên <
> tách từng nhân khẩu chép biên rõ ràng <
> <
> để dễ dàng điều hành việc nước <
> vua đặt ngay nội các trong cung <
> lập cơ mật viện để cùng <
> giúp vua bàn bạc ý chung mọi người <
> <
> chia nước ra ba mươi mốt tỉnh ( 31 ) <
> cũng là tên đơn vị điều hành <
> tổng đốc , tuần phủ phân minh <
> đặt thêm bố chính lập dinh quan phòng <
> <
> một công trình vô cùng tuyệt tác <
> là cửu đỉnh vừa được đúc xong <
> nới thêm thành cũ ngoài cùng <
> dựng lầu ngũ phụng , thiết trùng ngọ môn <
> <
> về văn nôm dưới triều nhà nguyễn <
> có nguyễn du viết truyện thúy kiều <
> " muôn nghìn người thấy cũng yêu <
> xôn xao anh yến dập dìu trúc mai " <
> <
> nguyễn huy tự có tài thi phú <
> truyện " hoa tiên " là thú ngâm nga <
> riêng phan huy chú làm ra <
> " lịch triều loại chí " thật là công phu <
> <
> vua viết bài " thiên cơ dự triệu " <
> thuyết bàn về vương đạo chăn dân <
> để đời bảy tập thơ văn <
> bài thơ " đế hệ " dễ dàng noi theo <
> <
> vua minh mạng có nhiều con cháu <
> riêng nữ nhi hơn sáu mươi nàng <
> lại thêm bốn tám ( 48 ) hoàng nam <
> cung phi mỹ nữ cả ngàn chung quanh <
> <
> " nhất dạ lục giao sinh ngũ tử " <
> thú mây mưa ắt dữ trăm đường <
> nghe đâu toa thuốc cường dương <
> còn lưu truyền mãi hoang đường đến nay
Minh Mạng hoàng đế (1820-1841)