trong ngoài hợp chứng tỏ truyền , <
> 1660 . phải coi vận khí theo niên đổi dời , <
> năm vận , sáu khí ở trời , <
> năm tạng , sáu phủ ở người ứng nhau , <
> cho hay năm vận chủ đau , <
> sáu khí lâm bệnh , trước sau có lề , <
> 1665 . bởi câu “ khí vận bất tề ” <
> khiến dân bệnh hoạn trách về thấy lo . <
> chưa thông vận khí khôn mò , <
> nhóm lời ca quyết đọc cho biết đáng . <
> <
> cơ bênh ngoại cảm ôn thử thương hàn hà giản lưu tiên sinh ôn thử soạn yếu <
> ( nguyên nhân các bệnh ngoại cảm - ôn thử thương hàn . tóm tắt bài soạn về ôn thử của ông lưu hà giản ) <
> dịch nghĩa : <
> các chứng phong , co giật , choáng váng thuộc về can mộc . <
> các chứng đau , ngứa nhọt , lở thuộc về tâm hỏa . <
> các chứng thấp , thũng , đầy vốn thuộc về tỳ thổ . <
> các chứng tức , uất , mòn mỏi thuộc về phế kim . <
> các chứng lạnh , co rút thuộc về thận thủy . <
> đó là danh mục chủ yếu các bệnh do ngũ vận gây ra . <
> <
> các chứng bất thình lình bị cứng thẳng chân tay , <
> gân cốt co lại hay mềm oặt thật nhanh , <
> vốn thuộc hai kinh túc chủ về gan và mật , <
> do khí quyết âm phong mộc gây ra . <
> <
> các chứng thở khò khè , ợ và nôn ra nước chua , <
> thình lình ỉa chảy như rót nước , có khi bị chuột rút , <
> tiểu tiện đục như có cặn , lẫn cả những tia máu , <
> nổi hạch , nổi nhọt , phát ban , lên sởi , <
> ung thư , thổ tả do bị chứng hoắc loạn , <
> trong người bực bội , phù thũng , mũi nghẹt và khô , <
> chảy máu cam , đái rát , mình phát nóng . <
> sợ lạnh , phát run , hay giật mình hoảng hốt , <
> khi cười , khi khóc , nói sàm , mất máu , <
> bụng chương lên , vỗ vào có tiếng bồm bộp . <
> đó là do khí thiếu âm quân hỏa gây ra , <
> lỗi của hai kinh thủ chủ về tim và ruột non . <
> <
> các chứng chi và người cứng đơ , hay tích muốn thành trệ , <
> hoắc loạn , đầy do các chứng cách , bĩ , <
> trong mình thấy nặng nhọc , thổ tả , chân sưng , <
> thịt phù mềm , như bùn , ấn vào lõm xuống không nổi lên , <
> đó là do khí thái âm thấp thổ của hai kinh túc , <
> chủ về lá lách và dạ dày gây ra . <
> <
> các chứng nóng , mê man , vật vã , gân giật giật , <
> hồi hộp , co giật , lăn lộn quá mức , <
> thình lình cấm khẩu , hôn mê , bứt rứt , điên cuồng , <
> la thét , hoảng sợ , hơi xông ngược lên . <
> đùi sưng đau ê , hắt hơi , mửa , phát lở , <
> cổ họng buốt , tai ù tưởng chừng điếc đặc . <
> lợm mửa , ăn uống không thể nuốt trôi , <
> mắt mờ , nhìn không rõ , kéo màng , thịt giật , <
> hoặc là phát run , nói ngọng , ngơ ngác như mất hồn , <
> đau thình lình , tả lỵ thình lình . <
> đó là do khí thiếu dương tướng hỏa của hai kinh thủ , <
> chủ về màng tim và tam tiêu gây ra , <
> <
> các chứng khô , cạn , sáp , bí <
> cứng ráo , da rộp lên , <
> đều do khí dương minh táo kim , <
> chủ về hai kinh thuộc phổi và ruột già gây ra , <
> <
> nước dãi và nước tiểu trong và lạnh . <
> bị khối u , sa đì , báng đều rắn , <
> đầy bụng , đau gấp , đại tiện chỉ có nước , <
> ăn uống không thấy đói , thổ tả đều có mùi tanh . <
> co duỗi khó khăn , thấy lạnh giá , <
> lạnh giá , bế tắc thuộc về kinh thái dương , <
> chủ về thận và bọng đái tức là khí hàn thủy gây nên . <
> âm dương , gốc ngọn chỉ trong vòng lục khí . <
> <
> phong , hỏa , thử thấp táo hàn , <
> 1670 . bốn mùa qua lại , chàng rằng hơn thua . <
> khí nào hơn lại vẽ bùa , <
> khiến hơi tà nghịch theo lùa làm đau . <
> người cùng trời đất ứng nhau , <
> khí mùa chẳng chính , chứng đau không thường , <
> 1675 . ngoại rằng cảm , nội rằng thương , <
> ngoài tiêu trong bản , âm dương khác phần . <
> từ ngoài sáu phủ vào lần , <
> đến trong năm tạng , tinh thần chẳng an . <
> thử xem một chứng thương hàn , <
> 1680 - tạng nào mạch nấy , chia bàn tử sinh . <
> tâm can , tỳ , phế , thận danh , <
> noi trong sinh khắc năm hành đoán ra , <
> giả như tâm hỏa chịu tà , <
> vì nơi thận thủy đắm sa gây loàn . <
> 1685 . lấy hai tạng ấy so bàn , <
> thổ tỳ , kim phế , mộc can cũng vầy . <
> <
> thương hàn ngũ tạng thụ bệnh ca <
> ( bài ca về bệnh thương hàn mà ngũ tạng bị bệnh ) <
> dịch nghĩa : <
> nhói tim , lưỡi cứng , cười thì mặt đỏ lên . <
> bực bội , bàn tay nóng , miệng ráo , <
> trên rốn động hơi , mạch nên hồng , khẩ , sác , <
> nếu đi trầm , vi , thì mạng không toàn . <
> ( thủy khắc hỏa ) <
> bệnh gan thì mặt xanh , mắt đau , nhắm , <
> gan co , vẻ giận dữ , bên trái rốn thấy tưng tức , <
> mạch nên huyền và trường <
> nếu phù , sắc , đoản đều không chữa được ! <
> ( kim khắc mộc ) <
> bệnh tỳ thì không ăn , da mặt vàng , <
> mình nặng , chân tay đau , thích nằm liệt giường , <
> hơi động giữa rốn , mạch nên hoãn và đại , <
> huyền , trường và khẩn ấy là tai ương . <
> ( mộc khắc thổ ) <
> bệnh phổi thì mặt nhợt , vẻ lo buồn , <
> thở dốc , đổ máu cam , nóng rét , ho , suyễn . <
> thấy tưng tức ở bên phải rốn , mạch nên trầm , tế , sắc , <
> đại mà lao là căn do của sự chết ! ( hỏa khắc kim ) <
> bệnh thận thì mặt đen , móng tay , móng chân xanh , <
> chân lạnh bụng đau , trong tai ù , <
> hơi động dưới rốn , mạch nên trầm , hoạt , <
> hoãn mà đại là tình tạng chết . <
> ( thổ khắc thủy ) <
> <
> ấy rằng của đệ nhất quan , <
> chứng nào chẳng bởi thương hàn gây ra . <
> đến chừng biện các khí tà , <
> 1690 . bệnh người mới cảm gọi là trúng thương , <
> sách nêu chữ “ trúng ” , chữ “ thương ” . <
> cho hay khí độc không thường người xuông . <
> lắm cơn mưa gió luông tuồng , <
> núi , đầm , khe , suối , độc duồng hơi bay , <
> 1695 . rằng ai gặp ấy chẳng may , <
> chứng nào thuốc nấy nhờ tay thấy điều . <
> trong là bản , ngoài là tiêu <
> ta từng nhận chứng học nhiều bài ca : <
> <
> biểu lý nhị chứng ca <
> ( bài ca về hai chứng biểu , lý ) <
> dịch nghĩa : <
> khi phát nóng , sợ lạnh , thân thể đau , <
> mạch phù là thuộc biểu , anh nên nhớ , <
> nếu không sợ lạnh , chỉ sợ nóng , <
> mạch trầm , mồ hôi nhiều , thì đúng là lý không còn ngờ gì nữa . <
> <
> biên phong thấp chứng ca <
> ( bài ca biện luận chứng phong thấp ) <
> dịch nghĩa : <
> xưa nay vẫn truyền có chứng phong , thấp hợp làm một bệnh . <
> hơi thở khò khè , lừ đừ chỉ muốn ngủ , <
> trong người thấy nặng nhọc , mạch phù , hay ra mồ hôi , <
> nếu cho uống thuốc phát hãn ắt sinh nói xàm . <
> <
> trúng thấp chứng ca <
> ( bài ca về triệu chứng bệnh trúng thấp ) <
> dịch nghĩa : <
> mạch mà trầm , hõa là trúng thấp , <
> chỉ vì mưa gió , hơi xông lên nhiễm vào , <
> đau khắp thân thể và khắp người nổ sắc vàng , <
> đại tiện thì nhanh , nhưng tiểu tiện lại khó . <
> <
> ôn độc chứng ca <
> ( bài ca về triệu chứng bệnh ôn độc ) <
> dịch nghĩa : <
> bệnh ôn độc toàn thân nổi vằn như gấm , <
> phát ban , lên sởi , nôn mửa thường xuyên , <
> hoặc có lúc lại trở ho , trong lòng buồn bực , <
> đó là mùa đông cảm lạnh mà mùa xuân mới phát ra . <
> <
> nhiệt bệnh chứng ca <
> ( bài ca về triệu chứng bệnh nhiệt ) <
> dịch nghĩa : <
> bị cảm mùa hè phần lớn là bệnh nhiệt , <
> vốn cùng là một chứng với thương hàn . <
> sợ lạnh , thân thể đau và nhức đầu , <
> phát nóng lại thêm mạch hồng mạnh . <
> <
> trúng thử chứng ca <
> ( bài ca về triệu chứng bệnh cảm năng ) <
> dịch nghĩa : <
> đổ mồ hôi trong mùa hè , gọi là cảm nắng , <
> mạch hư , vi , nhược , người rất bực bội , khát nước nhiều . <
> mạch cáu , lưng lạnh toát , thân thể không đau , <
> triệu chứng bên ngoài đại khái tựa bệnh nhiệt . <
> <
> kính bệnh chứng ca <
> ( bài ca về triệu chứng bệnh kính ) <
> dịch nghĩa : <
> nguyên bệnh kính là thuốc về bọng đái , <
> cấm khẩu giống chứng giản , mình ưỡn cong , <
> đó là trúng thương phong , hoặc cảm phải khí hàn thấp , <
> cho nên chia gồm hai chứng : nhu kính và cương kính .
Hồi 24