text: Abbaa Urjii tiin: Hawaasa Oromoo kanneen bulchiinsa gabrummaa Minilik jalatti buluu diddaaf lolanii injifataman keeysaa tokko kan Baha Oromiyaa ti. Seenaa tanaaf lola Bordoddee/Dula Kanniisaa kan Ituu fii kan Calanqoo ragaa dha. Hawaasni kuni jeeynummaan odoo hin taane miya ammayyaa tan yaroo sanii tiin gatamee, moohamee harqoota gabrummaa jala galfamullee, gaafasirraa kaasee, keessaa bahuuf ijibbaatuu-rraa ...
text: #000000
text: Bulchiinsa gabrummaa diddaaf wal’aansoon godhaamaa turte tan ifatti mul’atte, bara 1962, amata 75 capha Calanqoo booda, afaanii fii aadaa ifii awwaalama keeysaa baasuuf sossooha godhamuu jalqabee ni. Gaafana, dubraa fii dardarri magaalaa Dirree Dhawaa, tin’isa abbootii fii haawwanii tiin, fedhii diinaa, tan afaanii fii aadaa Oromoo, tan mallattoo Oromummaa, tan isaa tiin bakka buusuu kolaasutti seenan. Bulchiinsi Hayle Sillaasee wanni godhamaa jiru, hundee bulchiinsa isaa tiif gaagama tahuu hubachuuf yaroo irraa hin fuune. Akkasiin, waggaa sadii booda, dhuma bara 1965-ii hawwisoota diiganii miseensota hidhuun sossoohinsa qaxara caphsan.
text: #000001
text: Mootummaan Hayle Sillaasee hawwisoo duraa diiguun, dargaggoota Oromoo, fedhii fii murannoo sanii olii-tiif anaannachiise. Sossooha karaa aadaa fii afaan du’arraa kaasuuf jalqaban kan hidhannoo tiin faana buusuu murteeffachiisee, kanneen hidhaa jalaa miliqan, tooftaa lolaa baruu fii hidhachuuf karaa adda-addaa tiin biyya-rraa yaase.
text: #000002
text: Dargaggoonni kaayoo olii tiif biyyaa bahanii Soomaaliyatti walitti dhufan, haala hin yaadiniin simataman. Biiyti baroota jibir dura, bara 1960 keeysa, Ingilizii fii Xaaliyaan jalaa bilisoomte, lafa Oromiyaa hamma Awaashii gadii, Soomaalee Galbeed-i (Dhihaa-ti) jettee tan falmattu taatee arkamte. Kanaa fiis, dargaggoota gargaarsa qabsoo bilisummaa tiif itti dhufan gargaaruu daran, yaada isaanii keessatti ajjeesuu fii tan isii fudhachiisuu-rratti qabsaawuu filatte.
text: #000003
text: Dargaggoonni garuu dhiibbaa mootummaa Soomaalee tiif oggoluu didan. Hawwii Soomaalee irraa gurra cufatanii, mala biraa dhawachutti seenan. Isaanii akkasitti jiru, Elemoo Qilxuu, sooreeysi, bulchiinsa mootummaa Adan waliin hidhata jaallummaa qabu, hidhaa Finfinnetti isa mudatte keeysaa bahee, itti dhufe. Qunnamtiin Elemoo mootummaa Adan waliin qabu hamilee dargaggoota akkaan cimsee, marii waliin gaggeeysaniin, Arfaasa 12, bara 1969, jaarmaya Adda Bilisummaa Oromoo kan Jaarraa Abbaa Gadaa, Elemoo Qilxuu fii Mahammad Umariin hoogganamu dhaabbachiise. Jaarmayichaa waliin, alaabaa, mallattoo, faaruu alaabaa tii fii biyyaa baafachiise.
text: #000004
text: San booda, odoo hin turin, jaarmayichi dargaggoota qabsoo hidhannoo tiif muratan, mootummaa Soomaalee jalaa dhooysaa, leenjii waraanaa tiif, tokkoo-lamaan, karaa biyya Yaman, magaalaa Adan deemsise. Akka leenjii fii hidhannoo arkatanii niis,
text: #000005
text: irree miseensa soddomii jahaa tiin, Onkololeessa 17, bara 1970, Sabtii galgala, maqaa Adda Bilisummaa Oromoo-tti, lafa Soomaalee keessaan hulluuqanii biyya seenanii, qabsoo hidhannoo bilisummaa Oromiyaa jalqabuuf;
text: #000029
text: “Oromiyaa Oromiyaa yaa biyya abbaa kiyyaa
text: #000030
text: Ellaa tanaaf diinni sirratti wal fixa
text: #000033
text: Hamma dur wal fixa sirratti dinninii
text: #000034
text: Arra ana je’ee ka’e kee ilminii
text: #000035
text: jechaa, biyya isaanii faarsaa, yaroo garii tiis, alaabaa tolfatan lulaa;
text: #000038
text: Moggaan lameen diimtuu magariisaa idduu
text: #000039
text: Alaabaa dhabuun gabrummaa namummaa niis irruu
text: #000041
text: Nu alaabaa ni qabna tan akka aduu hangaatuu
text: #000042
text: Baroode leenci Ormaa dhiiga suufe walleenii
text: #000045
text: Yaa kiyyoo amaarsaa yakka garuu qotame kee gonninii
text: #000048
text: Duuba, Bahara Hindii, kan bitaa fii mirgi – gadii fii oliin isaa, kan irra daddeebi’u afanfaajjeessu, guyyaa aduu – halkan urjii, hordofaa deemanillee, Qeeyroon Ganamaa, naannoo silaa itti bu’uuf karoorfatan bira dabranii, Onkololeessa 19, 1970, iddoo Bulloo-har ja’amtu, tan Zeeylaa fii Barbaraa jiddu jirtutti lafaan walitti bahan.
text: #000051
text: Waraanni Ziyaad balaa itti dhufte dafanii ifirraa ittisuuf, halkanuma san dhufanii, qabsaawota marsan. Dukkanti ifa aduutiin yaroo injifatamtu, odoo Qeeyroon daadarkaa irraa hin kabsatin, lafaa fii qilleensaan lola itti banan. Qabsaawonni-niis, gama isaanii tiin, bakkuma jiranii dhukaasa ittisaa jalqaban. Sanuma keessa, eenyu akka tahanii fii maaliif akka deeman lallabbiin beessisan. Waraannii Ziyaad, haala hubannaan lola dhaaban. Shororkaan, Ramadaan Husseen Khaliil, Rabbi rahmata haa godhuu fii, qabsaawaa bilisummaa biyya isaa tiif manaa bahe, achitti wareeyde.
text: #000053
text: Lolli dhaabbatee, yaroo akeeka deemaniif bal’innaan jaratti himan, hoogganoonni waraanaa, haala isaanii kana-rratti murtii fudhachuu akka hin dandeenyee Qeeyroo beeysisan. Soomaalee keessa hayyama malee hidhannoon sossoohuus akka hin dandeenye dabalanii hubachiisan. Qabsaawonni gufuu fuul dura dhaabbattu cabsaa-baysaa karaa biyya isaanii hulluquuf karoorfatan ija keessa wal daawwatan. Haalli isaan mudate yaada jijjiiruu dirqe. Miya waraanaa kan karaa dheeraa dafka xuruurfachaa fidan, hiikkachuun dirqama itti taate. Hidhannoo hiikkatanii iddoo jarri fedhu yaroo dhaqan daran sheenawan. Ziyaad Barree, hayyama malee hidhannoon biyya isaa keessa seenuun yakkee, mana hidhaa Man-dheeraa keessa qabu geeyfatee, qabsaawota hawwii bilisummaaf qabaniin adda baase.
text: #000054
text: Elemoo, fii qabsaawonni Qeeyroo Ganamaa tiif murna lamadaa tahuuf murteeffatan, akka Bahara Diimaa ceehaniin, karri karami odoo hin janne, miya isaanii tii waliin Gaara Gubbaa Qorichaa-rra qubatanii, Daloo ifii olitti laalaa, gadiin Galamso daawwachaa, Shaggariin, suduudaan, “kiiloo meetira dhibba lama qofa sirraa jirraa, nuu obsi,” ja’anii hawaasa dammaysuu, jaaruu fii Nafxanyoota naannoo san qubatan baareysutti bobbahan.
text: #000058
text: Elemo faan, odoo biyya hin seenin duratti, qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa, jalqabumaan, Oromoota nannoo adda-addaa akka haammattuu fii hooggana isii keessattiis martinuu akka if arkan, godhuun barbaachisaa tahuu hubatan. Saniif, hamma qabsaawonni keessatti heddommaatanii Dirreen Qabsoo sabattee jabaattuu, hoogganummaa isiirraa if qusatanii malaan dhufan. Malli niis, hamma haalli olii guutamutti, bara lamaaf, sab-boononni Finfinnee keessa jiran Wiirtuu Gola Qindoominaa (Central Coordinting Body) akka tahan godhuu dha. Yaanni kuniis, sab-boonota teeysumarra turaniin fudhatamee, itti gaafatamummaan koree san dhaabuu itti kennamte.
text: #000060
text: Karoorri Qabsaawotaa hawaasa Oromoo tiin fudhatamuuf yaroo dheertuu hin barbaanne. Akkuma dhagayamaniin dardarri naannoo gama isaanii yaa’utti seenan. Nafxanyoonni baadiyyoota Gubbaa Qorichaa keessa jiran darsa guurratanii magaalatti godaanuu jalqaban. Ummanni baadiyyaa roorroo nafxanyootaa fii mootummaa irraa hara baafatan. Magaalaan shororkaawutti seente. Akki kuni, gir-girii biyya keessa jirtu-rratti tan biraa dabale.
text: #000061
text: Yaroo tana mootummaan humna waraanaa (Dargii) tan biyya harka keessa naqachaa jirtu, ummata Galamsoo fii naannoo isii tiin, afaanii baafatanii, “shiftoota isin keessa daddeeman fiduu ykn dhabamuu keessaa tokko filadhaa!” ja’anii doorsisan. Doorsisa isaanii kana hujiirra oolchuf, murna Faxnoo Daraash (Dafe Dhaqqabaa) ja’amuun beekkame, kan nama Shaalaqaa Kaasaahun Alamaayyoo ja’amuun hoogganamu, Galamsoo fii Gubbaa Qorichaa jidduu, Gooroo Khinteerii ja’amtu gubbaa qubachiisan.
text: #000062
text: San booda, Birraa 05, bara 1974, guyyaa Kamisaa, duula waraanichi Xirrotti itti baneen, qabsaawota malees, hoogganaan waraana Adda Bilisummaa Oromoo, Elemoo Qilxuu, wareegame. Wareegamni Elemoo tan isaa malees lubbuu sossoohinsa qacalee fudhate. Qabsaawonni isaa waliin biyya seenanii fii warri Wiirtuu Gola Qindoominaa tiis qabsoo hidhannootti hafuura deebisuu hin dandeenye.
text: #000063
text: Haalaa akkanatti jiru, Jaarraa Abbaa Gadaa, hidhaa bara shanii fii torbaanii booda, Onkololeessa 27, bara 1975, mana hidhaa tii gadhiifame. Akka hidhaa baheen fedhiin Jaarraa qabsoo ganama manaa baheefitti deebi’uu taate. Garuu, barri shanan mana hidhaa, maalummaa qabsaawotaa jijjiiruu-llee baatu, hamilee isaanii irratti gaaga’ama fide. Araraafamni qaamaa fii sammuu nyaattee, onnee yaada ganamaa san if dura ittiin fufan keessaa xuxxe. Kanaaf Jaarraan jaallan Qeeyroo Ganamaa keessaa kan isaa waliin yaada ganamaa itti fufu arkachuu hin dandeenye. Isaa haala san keeysa jiru, Muddee 15, bara 1975, Aadam Tukkaalee (Mul’is Abbaa Gadaa) tiin wal-arke.
text: #000064
text: Jaarraan Mul’is, nama akkuma isaatti qabsoo bilisummaa tiif manaa bahe, kan murannoo cimtuu akka isaa qabu arkachuu irraa haalaan gammade. Guyyuma wal’arkan yaadaa fii karooraan walii galanii, jaallummaa walii tii fii tan wal’aansoo sabaa tiif irbuu walii seenanii, qabsoo hidhannoo bilisummaa ummata Oromiyaa jalqabuuf, waliin karaa biyyaa sossoohuu murteeyfatan.
text: #000065
text: Akkasiin, akka haala imalaa sirreeffataniin, mootummaa Soomaalee jalaa if dhooysaa, qawwee takka malee, harka duwwaa, Hargeeysa-rraa amna miilaa tiin karaa biyyaa sossoohanii, guyyaa sadii booda, Bitooteessa 14, bara 1976, Ganda Haajii kan Gobeellee jiru gayan.
text: #000066
text: Jaarraa fii Mul’is akka biyya seenaniin, sab-boonota Oromoo warra Elemo faan Gola Wiirtuu Qindoominaa muudan qunnamuuf Shaggar bahan. Gaafana, sab-boonontaa karaa nagayaa tiin qabsaawuuf dhaaba jaarratanii sukukkulaa jiran arkan. Akki sab-boononni itti jiran qabsaawota lameen yaada biyya seenaniif jijjiirsisuu hin dandeenye. Jaarraan Mul’is ulee qunnamtii godhatee ifii isaa tiif qawwee Elemo faan biyya naqan keessaa takka arkatee, saniin dhukaasa qabsoo hidhannoo Raammis keessaa bowwaasutti seene.
text: #000067
text: Jaarraan qabsoo hidhannoo jalqabuun sab-boonota lammii Oromiyaa keeysa daftee lootee, warra dhaabbii isii qaban onnachiisutti seente.
text: #000068
text: Yaroon Jaarraan qabsoo hidhannoo itti jalqabe, yaroo hawaasni biyyaa dhaabota siyaasaa hedduun dhunfatame ture. Haalli kuni, hawaasa lammii isaa akkaan bittineesse keessaa tokoo kan Oromoo ti. Gaafana, dhaabonni Me’iisoon, Malireedii fii Waz-liig irraa hiis kan miseensummaaf Oromoo dhabe hin jiru. Ici’aat silaa warri dhaabee hu isaani.
text: #000069
text: Dhaabonni hundi ilmaan Oromoo ifitti miseensomsuu malees, wal’aansoon qabsoo bilisummaa akka hin barbaachifnee fii sirriis hin tahin karaa adda-addaa tiin warra irratti hojjatu tahan. Sanirraan, dhaabonni gurguddaan lameen, Ihaappaan barruu Bilisummaa ja’amtuun, Me’iisoon tan Tarkaanfii moggaasee fiin, Oromoota kaayoo fedhii isaanii hordofuu irraa dabsuuf olola walitti dhaabbate hafarsaa turan.
text: #000070
text: Haaluma kana keeysa ammaas, kanneen dhaabota siyaasaa adda-addaa keeysa jiranii fii hin-jirre keeysaa hiis, warri sab-boonummaan itti dhagayamtu, akka walitti dhihaatanii fii walii-galaniin maadhee jaarratanii, Markisizim qu’achaa haala siyaasaa biyyattii xiinxalu. Sab-boonota kana keeysa warra qabsoo bilisummaa Oromiyaa tin’isanii fii kanneen tokkummaan biyyaa itti fardii tu arkama. Dhaabbiin lama tahanillee, warra qabsoo bilisummaa deeggaran keeysaa kan kaayoo san if dura oofuuf Dirree Qabsoo seenu dhabamuun, warra dhaabbii taan qabaniin garaa-garummaa hanqise.
text: #000071
text: Dhaabni ABUO jaaramee ji’a sadii booda, Birraa 11, bara 1976, arraata dhaaba isaa, Oromiyaa, tan hegere “Murna Oromiyaa” ja’amuun ittiin beekkamuuf jiraatu barreessee bittinneesse. Dhaabni ABO-tiis akkasumatti, waluma faana, sagalee isaa, Bakkalcha, kan “Murna Bakkalachaa” –tti ittiin yamamuuf jiraatu barreessuu jalqabe.
text: #000077
text: Warri ABO bu’ureessan Jaarraa fii Mul’is koree hoogganootaa keessa naqachuun Dirree Qabsoo waliin hariiroo suduudaa akka qabaatan godhe. Akkasumaa waliin, warri ABUO-tiis gama miseensota isaanii tiin, Dirree Qabsoo waliin hariiroo qalloo uummatan. Akkasiin, murni lachuu, haaluma qunnamtii isaanii tiin, waan dandayaniin Dirree Qabsoo tin’isutti seenan.
text: #000078
text: Seenaan olii haala qabsoo fii amna uumama Adda Bilisummaa Oromoo gabaabinatti. Bal’inni isii kitaabota kiyya Raammisoo fii Huurso keessatti arkamu. Kaayoon seenicha barreeysuu, barsiisuu biratti, kabajaa bara 50ffaa hundeeffama Adda Bilisummaa Oromoo jachuun karoorri deemaa jiru, kan bara 1973 akka dhaloota ABO-tti beeysisu, dogoggora tahuu lammii hubachiisuu fi. Akka seenaa oliitti ABO-n dhalootaaf bara 1969 ykn bara 1976 himachuu dandaya. Inni sanii alaa, shira dhugaa jirtu hagooguu ti.
text: #000079
text: Warri seenaa olii beekan, kanneen garaa fii ganda keeysatti gumgumaa jiran heddu. Jarri kuni, soda maal-naaja’nii irraa guddatanii, dhugaa jirtu ibsuun warra seenaa dabsaa jiru balaaleeffachuu qabu.
text: #000080
text: Mata-Duree kaawametti odoo hin seenneen dura, qabsoo Oromoo keessatti waan hubatamuu qaban. Isaaniis kana fakkaatu:
text: #000083
text: Amma gara mata-duree kaawamee seenuu ta’a. Innis akka armaan jalatti ilaallama. Jaarraa 19ffaa, Jaarraa Oromoon kolonii Amhaaraa jalatti kufeen boodda dargaggoo fi Shamarran Oromoo akka Oromootti yeroo duraatiif tokkummaan gurmaawanii koloneeffataa dura dhaabatan bara 1960mootaa fi 1970moota keessa. Qeerroon Oromiyaa sana booda, qabsoo hokkora maleessa (peaceful struggle) osoo hin taane, qabsoo hidhannootiin diddaa gabrummaa jalqaban.
text: #000085
text: Suuraa 1. Qabsaawoota bara jahaatamootaa fi torbaatamootaa
text: #000086
text: Qabsaawootni kun qabsoo bilisummaa saba Oromootiif wareegama heddutu itti kafalame. Hayyuu Duree fi I/A Hayyu Duree dabalatee hoogganni akkuma jirutti Ebla 15, 1980 wareegaman. Haata’u malee, ABOn hoogganna haarawa, Hayyuu Duree Jaal Galaasaa Dilboon durfamu filachuun qabsoo isaa itti fuufsise. Qabsoon kun, bu’aa dhaabbataa heddu buuse. Jagnootni kun, galmeese heddu galmeesanii jiran.
text: #000087
text: Sabni Oromoo koloneeffataa Amhaaraa jalatti erga kufee har’a jaarraa tokkoo fi walakkaa ol lakkaawatee jira. Akkumaa beekamu, seenaa saboota koloneeffatamanii keessatti kan akka saba Oromoo walakkaan ummataa dhume hin ture. Kanuma ta’ee, sabni Oromoo qabsoo walabummaa godhuu dhaabee hin beeku. Garuu, haga har’aa walabummaa isaa gonfachuu itti hin milkoofne. Kan milkeessuu dhoogge, jabeenna koloneeffataa odoo hin taane rakkinna Oromoo keessati.
text: #000091
text: Rakkinni qabsoo Oromoo sakaale milkaawuu dhorge keessaa tokkoo diina wajjiin gamtoomuu dha. Bara 1999 hooggana haarawatu filatame. Baruma kana hoogganni haarawani kun, Oromiyaa gadhiisee baqatummaa gara Eertiriyaa godaane. Kanaan booda, hooggannii fi miseensootni dhaabichaa ayyaanlaallattootaa fi booddeessittootaan liqimfaman. Hoogganni biyyaa bahe kun, bara 2004 Kora godhatee, Sagantaa siyaasaa ABO keessaa qabxii “Hundeen akeeka qabsoo kanaa mirga hiree murteeffannaa ummata Oromoo argamsiisuuf sirna Impaayera Itoophiyaa diiguudhaan, Oromiyaa kolonii, hacuuccaa fi saaminsa jalaa bilisa baasuun mootummaa walaba Oromiyaa dhaabee iggitii itti godhuu dha. Kunis kan mirkanaawu mirga qabutti dhimma bahee ummatni Oromoo mootummaa walaba isaa labsachuu yookaan ummatoota biraa wajjin tokkummaa politiikaa haaraa ijaarrachuuf murtii kennatuun ta’a” (Sagantaan siyaasaa bara 1976 fooyya’e, Keewwata V, Kutaa A Sagantaa Siyaasaa bara 1998) jedhuu fi Akkasumaas, Keewwata II, laakkobs 2. Kan “Humnootniin aangoo harkaa buute deebifachuun sirana impaayerummaa biyyichaa turfachuu dharraa’anii fi mirga hiree murteeffanna ummatootaa dura dhaabatan diina qabsoo Oromoo ti” jedhu keessaa haqe. Kaan booda bara 2006, maqaa ABOn, Koloneeffataa qubattoota finxaaleyyii Amaaraa dhaaba Qinijjitii (Coalition for Unity and Democracy/CUD) jedhamu wajjiin Gamtaa Bilisummaa fi Dimokiraasii (Alliance for Freedom and democracy-AFD) jedhu gamtaa uumate.
text: #000092
text: Seenaa Addunyaa keessatti, yeroo duraatiif qeerroo fi qarreen mootummaa abbaa irree dura dhaabatuudhaan aangoo akka gadhiisu kan dirqisiifame, Impaarera Itoophiyaa keessatti. Kan dirqisiise, qeerroo fi qarree Oromooti. Qeeroo fi qareen Oromoo Seenaa hojjatan. As irratti, kuma jahaa hamma kuma torbatu itti wareegame. TPLF, gara laafinna tokko malee ijoollee tana, abdii hegeree Oromoo, lafarraa dhabamsiisuuf itti fuulleeffatee ture. Akka hiree ta’ee, ofii isaatii aangoorraa qaari’e.
text: #000096
text: Injifannoo Qeeroo fi Qarreen Oromo Galmeessan
text: #000097
text: Mootummaan TPLF aangoorraa fonqolchan. Hidhamtoota bilisa basan. Jaarmayoonni siyaasaa biyyaa baqatan gara biyyaatti akka deebi’an taasisuu keessatti qabsoon qeerroo shoora guddaa taphate. Ammallee, mootummaan miiyyaa ukkaamsuu akka dhabu ka taasise qabsoma qeerroo fi qarree kana.
text: #000098
text: Balaan duraa, dargaggoo fi dargaggeettiin Oromoo, Wayyaanee (TPLF) aangoorraa fonqolchan, aangoo ofii isaaniitii qabatuu dhabuu dha. Kun, murna waggaa digdamii-torba guutuu, maqaa Oromootiin kakataa, garuu Wayyaaneef eergamaa, gocha suukkanneessa hamaa fi hammaataa Oromorratti raawwataa ture, OPDOn akka aangoo qabatu hiree kenneefi. Dargaggoo fi dargaggeetiin, hooggana aangoo qabatuu danda’u hin ijaaranne. Kanarraa kan ka’e dargaggoonni, taphattoota siyaasaa dachaa-qaxxaamurraa (players of politics of double-crossing) diyaaspooraa keessa jiran akka hooggana ofiitti fudhatan. OPDOn, ergamtuun TPLF, dadhabbinna dargaggootaa kanatti fayyadamte; afaan mi’eeffattee dargaggoota kanatti dhiyaatte, itti dubbatte; dhaadannoo dargaggootaa, abbaa byyummaa, bilisummaa jechuun dhaadatte. Kun, dargaggoon akka OPDO amanan godhe. Asirratti, OPDOn dargaggoota caalaa qaroo taate. Kanumaan walqabatee, dargaggoon, murna fakkaattoota fi siyaasaan garagaggaltoota, murna qabsoon Oromoo walabummaa Oromiyaa dhugoomsa jedhu maman; murna walabummaa Oromiyaatti hin amanne, murna OPDO wajjiin halkanii-guyyaa shira xaxaniin gowwoomfaman. Murni kun, hooggana lamatu jira jedhe. Inniis, hooggansa qeerroo fi hooggansa Abiyyi Ahmad jedhanii sobaan gowwoomsan. Jechi kun, qeerroo gammachiise. Abiyyi Ahmad sodaa keessa seene; qeerroo diiguuf, hiree ta’eef. Qeerroota akka hoogganatti of ilaalan, mana hidhaatti guure. Gariif hojjii kennef.Gariif kondominiyeemii kenne. Kan damaqii qaban, qabsoo hidhannooti fuulleeffatani bosona seenan.
text: #000100
text: Garaagarummaa dhaloota qabsoo bara 1960 fi 1970 jalqabanii fi dhaloota qeerroo 2014-2019 keessa qabsaawaan hubatuuf, qabsaawoota bara 1960mootaa fi bara 2014-2019 maaltu qabsoof akka kakkaase hubatuun barbaachisaa ta’a. Dhalootni qabsoo bara 1960-1970 keessa jalqaban, hubannoo seenaa irraa ka’aniiti. Jechuun, hubannoo uumama Impaayera Itoophiyaa irraa jalqaban. Itoophiyaan impaayera, waraanaan ijaaramte; mana hidhaa sabootaa fi sab-lammootaa ta’uu irraa jalqaban. Oromiyaan dhuma jaarraa 19ffaa irraa eegalee kolonii qubattoota Abisiiniyaa ti. Dhumarratti, hunda caalaa, Itoophiyaan impaayera ta’u, ragaa jiranii fi heeraa isaatuu ifaa fi ifa godhee jira. Kana ilaachise, Heerri bara 1931, Heera Impaayera Itoophiyaa (Constitution of the Ethiopian Empire) jedha; kan bara 1955, Heera Mootummaa Impaayera Itiyoophiyaa Wayyaawe (Revised Constitution of the Empire of Ethiopia) jedha. Kanumaan walqabatee, Habashootni waayee Itoophiyaa yoo dhaadatan lafa abootiin keenna dhiiga isaanii jigsuunii fi lafee isaanii caccabuun koloneefatan jedhu (Abbaatoochaachiin daamachoon aafisoo, axintaachoon kaskisoo yaaqanuuti agaraachiin naati jedhu).” Kun, Itoophiyaan, Impaayera quphatootaa akka ta’e ifa godha. Lammaffan kanumaan walqabatee, lafti akkuma jiruti koloneefataan dhuufatamee ture. Asirratti gaafiin qabsaawootni bara 1960 fi 1970 kaasan gaafii lafaa ture. Lafti kan qonnaan bulaati (land to the tiller) jedhan. Kanumaan walqabatee, barumsi kan kennamu ijoollee koloneefftaaf ture. Kuniis, barumsi hundaafuu kan jedhu gaafii kaase. Akkasumas, koloneeffataan sabootaa fi sab-lamoota koloneefataman aadaa, aafaan, fi amantaa Ortodoksii akka fudhataniif dhiibaa irratti godhaa ture; maqaa namaa, maqaa karaa, maqaa mana barumsa fi maggaallan keessa qophatanii kkf jijjiirutti fuulleefatan. Kun hunduu, diddaa irratti uumame; Impaayera raase. Kanaaf, gaafii qabsoo bara 1960 fi 1970 keessa ka’e, mirga hiree ofii ofiin murteeffatuu sabootaa fi sab-lamootaa irratti xiyyeeffate.
text: #000102
text: Gaafiin bara 2014-2018 dhaloota qeerroo qabsoof kaasee gaafii baroota 1960 fi 1970 dhalootni bara sanii qabsoof kakaasaniin adda. Akkuma asii olitti jedhame, qabsoon 1960 fi 1970 eegalame gaafii kolonii irratti hundaawa. Oromiyaa biyya koloneeffatamte; Itoophiyaan, Impaayera qubatootaati kan jedhuun qabsoon eegalame. Oromiyaan walaboomuu qabdi kan jedhuun qabsoo bilisummaa jalqabame. Garuu, qabsoon bara 2014-2018 gaafii kolonii hin kaafne. Kan qeerroo kaase aarii, yakka Woyyaaneen (TPLF) Oromoo irratti raawwate dhaabuuf jalqabame. TPFLF sanyii duguuggaa Oromoorratti raawwate; imaammata sabni wayyabaa, saba bicuu godhuun hin danda’ama jedhee qopheefate hordofe (Hizibaawii Adara, Muddee, 1996). Bara bulchaa TPLF, manni hidhaa Afaan Oromoo dubbata bara jedhamu ture. Seenaa Impaayera Itoophiyaa kan Wayyaaneen dura keessatti, Oromoon akka bara bulchaa Wayyaanee haala suukanneessaa fi jibbisiisaan hidhamee, dararamee, fi guraaramee hin beeku. Saamichi lafaa fi qabeenna Oromoo bifa haarawaan itti duulame. Gocha Kanniintu, Qeerroo fi Qarree Oromoo kan diddaa keessa seensise; hammeenna Wayyaaneen Oromoo irratti raawwate malee, gaafii kolonii kaasaniitii miti. Kanaaf, gaafa TPLF aangoo gadlakkisee, kittillayyoo isaa, OPDOtti dabarse, Qeerroo fi Qarreen Oromoo manatti deebi’an; deeggarsa, OPDOf godhan. Odoo gaafii kolonii kaasanii jiraatanii, OPDO amananii duubatti hin deebi’an turan. OPDOn akkauma aangoo dhuunfateen qeerroo fi qarree diiguutti fuula deebifate; dhaaboota siyaasaa kan diyaaspooraa galanis laamshesiti fuulleeffate. Kanaan booda, hoogganootni OPDO fi deeggartootni isaa kan diyaaspooraa galan ifaa fi ifatti gad bahanii “Gaafa jirruus Ethiophiyaawaa, gaafa duunees Itoophiyaawaa (sinni noorim Itoophiyaawii nan, sinni mootiim Itoophiyaawii nan); Itoophiyaan araada (Itoophiyaan suus naati; fi an walabummatti hin amanu” jechoonni akkanaa labsame Oromoo keessatti. OPDOn fi gargaartootni isaa, jechoota akkanaatiin dargaggoota dogoggorsanii qoqqooduurratti bobba’anii jiru. Kana callaa miti, har’a Oromoon haala seenaa isaa keessatti argee fi dhagayee hin beekne keessa seenee jira. Inniis, OPDOn nuy mootummaa Oromooti ofiin jedhaa, gocha suukanneessaa, hamaa fi hammaataa kan bara Wayyaaneetuu caalu, Oromoo irratti raawwataa jiruu fi bara Menelikiif diina sanyii duguuggaa Oromoo irratti raawwateef Siidaa Yaadannoo ijaarame keessa jira sabni Oromoo.
text: #000103
text: Qabsoo Oromoo kana keessatti, wareegamni hiriyyaa hin qabne kaffalamaa ture. Ammallee kaffalamaa jira. Garuu, yoomiyyuu caalaa har’a duulli hamaa fi hammaataan, Oromoo fi Oromiyaa irratti aggaamatamee fi jabeeffammee adeemsifamaa jira. Haala kana injifannoon keessaa bahuuf, dargaggeessaa fi dargaggeettiin Oromoo, Mummeeyyii fi Hayyoonni Oromoo mala furmaataa fidu, gaafii ofiifiis, waloofiis dhiyeessu qabu. Dhugaan jiru, kana keessaa bahuuf, gaafiin belbelchiftuun har’a yeroon furamaata argamsiisuun barbaachisu, gaafii tokkummaati, dhaaba waloo, gaafii qabsoo hoogganna waloo fi kaayyoo fi galii ifaa waloo qabaatuuti. Gabaabamatti gaafiin qabsoo Oromoo, gaafii tokkummaan kaayyoo fi galii tokkoof dhaabatuu fi qabsaawuuti. Kunniin, qabsoo of dura furgaasuuf sadarkaa itti’aanu, sochii ummataa, qabsoo hidhannoo, gurmaawwinna iccitii, qabsoo jeequmsa malee, fi hojii gamtaa idil-addunyaa hawachuu nama dandeesisa. Kana guutuuf, duraan dursa akka Oromoo fi Oromiyaatti, Oromummaa jiddu galeessa godhachuun tokkummaan ijaaramuun murteessaa ta’a. Akkumma makmaaksi jedhu, yoo shaffisaan deemuu barbaadde kophaa deemi; yoo fagoo deemuu barbaadde tuutaan deemi kan jedhu qalbeeffachuu nama feesisa. Kophaa deemuu irra tuutan deemuun filatamaa dha. Kophaa gandaa fi naannoo ijaaramuu irra akka Oromootti jiaaramuun bakka aggaamatameen nama gaha. Kopha kophaa gandummaan, mandarummaan fi naannummaan fiiguun eessaanuu nama hin gahu. Xumurri isaas kufaatii ta’a. Kufaatii kopha kophaa fiiguu, bara 1999 irraa jalqabee haga har’atti itti fuufee jira, hin dhaabbanne. Kophaa naannummaan fiiguun kun, balaa achi Oromoof bu’aa buuse hin qabu. Filannoon amma jiru, akka Oromoo fi Oromiyaatti, Oromummaan ijaaramuun murteesaa ta’a; qabsoo tanaas, milkaawwinna gonfachiisa. Hireen Oromoon qabuus tanuma. Tokkummaan humna.
text: #000104
text: Ani waayee Gammachuu Qamalittii dhaloota isaa irraa jalqabuun hamma tokko kutaalee dabran lamaan keessatti isiniif ibseetan jira. Haatahu malee, waayeen dhaloota fi guddina nama beekamaa kanaa guutuu-dhaa guutuutti hin ibsamneeyyu. Egaa amma hirdhuu sana guutuun yoon isiniif ibsee, waan hirdhina isa duraa sanaaf na komattan natti hin fakkaatu. Akkuman ani amma guutee isiniif dhiyeessuuf yaale kana, mee Waaqni nagaa fi nageenya, fayyaa fi badhaadhina guutee isiniif haa kennu! Dabrees kana akkan ani guutee isiniif dhiyeessu kan na taasise laallee koodee kiyyaa, kan obboo Dagafuu Zarfuu waan taheef, mee Waaqni, ee Ayyaanni Gammachuu Qamalittii Waarii Bulloo wanneen gaggarii mara guutuun isa nuuf haa badhaasu!*
text: #000108
text: Uummanni Oromoo bara Minilik sana “bara hamaa” jechuun waama. Bara hamaa kana keessa Oromoon dubbii fi dhimma garagaraatiif shaggaritti marmaaraa ture. Otoo Minilik faa Oromiyaa qabachuun miila isaanii jala hin galfatin Shaggaritti wanni inni marmaaruuf hin turre. Ofumaaf kan qotate galfachuu malee, nafxanyaa abbaa lafaa jedhamuuf “callaa hammaaruun“, midhaan ofii haamee, dhayee, “calleessee namaa hiruun” tokkollee hin turre. Biyya Gammachuu Qamalittii naannoo Afran Walisoo, naannoo Torban Kuttaayee, naannoo Jahan Bachoo fi naannoo Sadeen Sooddoo faatti lafni kan nafxanyaa yookaan kan abbaa lafaa wayii otoo hin taane, kan uummataa ti. Biyyi biyya Gadaa, seerris seera Gadaa waan tureef, lafni kan lammii tokkoo ti malee, kan dhuunfaa hin turre. Egaa, abbaa lafaa sana, eeyyee nafxayyaa “lafa Oromoo” fi “haqa Oromoo” harkatti galfate sanaan falmuuf, “Shaggaritti marmaaruun” dabrees “callaa namaa hammaaruun” hiree Oromoo bara sanii ta’e.
text: #000112
text: Mee amma immoo dubbii waayee yeroo rooba dhabiifni biyya hubee tokkoo haa kaafnu! Kanaa olitti inni nama Qusee Dinagdee (Habtagoorgis Dinagdee) eessumatti isaa-oolu tahuu ibsinee turre. Quseen immoo oggaa biyyi Afran Walisoo waraana Minilikiin qabame, nama boojiyame akka tahes ibsineeti turre. Habtagoorgis erga boojiyamee gidiraa fi taateewwan hedduu rakkisaa keessa dabruun waggaalee hedduu booda masara warra Miniliik seenuun hojjattoota mooticha-moototaa tajaajilan keessaa isa tokko taye. Beekumsii fi dandeettiin inni dhalootaan Waaqa irraa badhaafame, inni gidiraa boojuu fi hacuuccaa abbootii taayitaa nafxanyootaa keessa kutee akka inni kana dhaqqabu isa muude. Oolee-bulee Minilik dubartii Amaaraa tan naannoo Manjii (“Manz“) isa fuusise. Booda irratti ishiin nafxanyoota keessaa abbootii lafaa isaan bantii keessaa takka taate. Lafti ishiin biyya Afran Walisoo keessaa qabdu wantaa meeqa akka taye himuunuu nama dhiba jedhamaayyu. Akkanuma biyya Oromoo isa xaafiin maanyaa keessaa jijjigu, naannoo Oromoo Bachootii lafa gabbaataa sana wantee meeqaa-meeqa qabdiyyu. Otoo dubbiin haala kanaan jiruu bara tokko hongeen biyya seene. Yoo akka beela isa Biyya Habashaa jeequu baree sanaa tahuullee baate, baras hanqinni midhaanii naannoo kana ni ture.
text: #000114
text: Otoo oolee hin bulin dubbiin kun naannoo Walisoo irraa ka’uun gulufee, Finfinnee lixuun gurra “giiftii” sanii keessa bu’e. Amma “giiftiin“, aaddee Altaayyeen aariin gubachaa abbaa manaa ishiitti waan Gammachuun godhe kana himte. Waan oggaa sana Gammachuun Shaggar jiruuf, Quseen hatattamaan isa waamsisuun itti-dheekkamaa: “akkamitti midhaa giiftii fuutee namaaf hirta?“, jechuun daran itti-dallane. Gammachuun garuu, “yaa eessumee koo akkamitti otoo midhaan gootaraa keessa ciisuu Oromoon kee amma waan facaafatu dhabee boodammoo waan nyaatu dhabuun beelaan dhuma?”, jechuun yaadaan Qusee gara ofiitti deebifachuuf yaale. Haatahu malee, Habtagoorgis yaada haadha manaa isaatiin waan boojiyameef, loltoonni isaa qabanii akka hidhanii fi guyyaalee murtaaye booda akka addabayiitti (mijjiriitti) basanii garafan itti-mure. Yaanni garafamuu jedhu kun Oromoota hedduu rifachiise. Kanaaf ennasuma Oromoonni Gammachuu Qamalittiitiin waliif galan nama fardaan gara naannoo Walisoo, Danditti ergani. Namni ergame sun ariitidhaan fardaan gulufee Dandi Dambal dhaqqabuun dubbii lafee kana warra Gammachuu fi lammii isaatti hime. Hatattamaan namni ganda gandaa yaa’uun namoota fardeen gaggaarii qaban keessaa 200 filuun hariitidhaan gara Shaggaritti erge. Warri ergaman sun gaafasuma halkan walakkaa Shaggar gayani. Ganama barii oggaa lafiti ifu warri Walisoo kun kibbii (qeyee) Fitaraarii Habtagoorgis marsuun: “uu, uu yaa gooftaa uu uu!” jedhu sagalee isaanii sonaan olqabanii! Ammas otoo walirraa hin kutin iyyaa isaanii itti-fufuun: “Uu, uu yaa gooftaa adaraa mee nu dhagayi!“, jedhu. Amma tajaajiltoonni Habtagoorgis gadi-bawuun: “jarana maal taatanii iyyitu? Maaltu maalta’eetoo nus, gooftaas gurra duuchitu?“, jechuun gaafatani. Jarri Waliso irraa halkan guutuu deemaa bulanii akka amma as dhaqqaban, amma gooftan gadi bayee akka isaan dhagawu maqaa Waaqatiin gaafatani!
text: #000116
text: Otoo kanaan jiruu (Gammachuun mana hidhaa jiruu) waraanni mootummaa Habashaa kan Raas Tafarii Mokonninii (Hayila Sillaasee) fi Oromoota Walloo isaan Mooticha Mikaa’el, abbaa Iyyaasu-tiin gaggeeffaman jidduutti ka’e. Waan warri Habashaa dhaammoo (“nizzaazee“) Minilik isaanii sun dhaammate, jichuun akka ilmi intala isaa, Iyyaasuun isa dhaaluun siree mootummaa Habashaa koru, gananiif waraanni seenaa keessatti “Duula Sagalee” jedhamu ka’e. Amma akka kutaan kun isinitti hin dheeranneef mee asuma irratti dhaabeen, waayee “Duula Sagalee” kanaa kutaa afraffaa keessatti waa jedhaatii hammasitti nagaan naaf bubbulaa!
text: #000118
text: Kana booda gamnoota naannoo biyya sanaatti argaman keessaa, dabaree dabareen ka’anii dhaabachuun lallabu. Haasaan beektota kanaa: “lallaba gaafa du’aa” yookaan “lallaba warra du’aa” jedhamee beekama. Amma isa waayee “lallaba warra du’aa”, waayee dhaadannoo gaafa du’aa, waayee geerrarsaa faa fi waayee walaloota uummataa kanan dursee abbaa kiyyaa fi wasiillan kiyya, eessumman kiyyaa fi firoottan biroo jala deemuun: barumsan Unibarsitii Finfinnee fi Unibarsitii Barliin irraa gonkumaa hin arganne, isan akka aannanii unachaa, akka daadhii habbuuqqachaa guddaddhe keessaa yoon waa xiqqooshii isiniif buuse, isinis waa yaadattu jedheetani. Naannoon ijoollummaa kiyya itti-dabarse sana yoon amma isineef kaasee mataduree kiyya gadhiisuuf otoo hin tayin, barri bara “obboo” Koroonaa-tii wanni tahuu fi wanni galu hin beekamuu, barsiifnii fi guddifni uummata koo, uumee koo sanaa akka na waliin biyya biraa, ardii biraa hin deemneefi-kaa!
text: #000125
text: Mee as-irratti waayee Sadan Liiban xiqqooshii yoon isiniif ibse, waayee Gammachuu Qamalittii irraa gara Sadan Libanitti cewuun isin nuffisiisuuf miti. Gammachuu Qamalittii Waarii Bulloo kun akkum diroo isaa, akka Liiban Maccaa jagnaa fi gamna muraacii waan taheef, dubbiin wal-cimsiti malee, matumaa wal hin faallessitu. Ani kanaan dura barreeffata kiyya tokkoo lama keessatti waayee Sadan Liiban kaasuun isiniif ibseen jira.**** Waraana Sadan Liiban ollachiisaa sanatu bara 1596 keessa waraana mootummaa Habashaa kan Mootii Mootolii isaanitiin gaggeeffame, dirree waraanaatti mowuun ilma mootii isaanii kan Susiniyoos jedhamu booji’ee, booda akkuma aadaa Oromoo beekamaa sanatti moggaafate. Waggaalee sadeet guutuu Oromoon hammatamee jiraate. Booda biyya isaa isa duriitti deebiyuuf, hayyama gaafate. Akka Oromoon Sadan Liiban waraana fardaan kurfeeffame kennuufis damboobinaan gaafate. Oromoon walmariyatee silaa nama garaan ka’e, miilli hin taa’uu, akkuma inni gaafatetti hayyameefii, loltuu abbootii fardaa 400 wajjin isa eebba fi jaalalaan gaggeesse. Inni loltuu Oromoo saniin obboleessa isaa isa bakka isaa dhaale san moyee, akkuma aadaa isaanitti obbolaa isaa cufa mana hidhaatti naqee mootome. Barri inni boojiyame 1596 yoo tahu, kan inni biyya ofiitti deebiye bara 1604 keessa. Maal godhu-ree akkuma aadaa isaanii taahee waggaalee muraasa booda harka laateef nyaatee, kakuu caffee achi darbatee Oromootti duuluu jalqabe. Waan tooftaa fi tarsimoo waraana Oromoo waggaa saddeet guutuu barateef, isatti dhimma bawuun waraanni Habashaa kun kan duraanii caala Oromoo miidhaa deeme.
text: #000127
text: Bara 1874 G.C. keessa waraanni warra masrii kan Ganaraal Rauf mahmmad paashaatiin hogganamu ossoo hin eegamin magaalaa jaldeessaa toohate. Jiraan gosa Nooleetiifi warri akka Ali karrootiifi sheikh Usman yeroo hatatamaan tarree NooleettiWal gahii kora caffee gadaa Afran Qalloo waaman.kora sanirratti akka walii galaatti urfoo Jiloo Bikkoo Abbaa duulaa godhuun muudan.
text: #000130
text: Waraanni urfoo jiloo qophii godhuuf yeroon inni qabu gabaabaa tahus gara magaalaa jaldeessatti miila qallaa erguudhaan sochii waraana Rauf pashaa toohachaa ture. Fulbana 24, bara 1875 G.C. keessa, naannoo magaalaa kombolchaa bakka Iftoohaa jedhamutti waraanni Afran Qalloo, kan urfoo jilootiin hogganamu waraana masroota irratti lola bane. Haa tahu malee waraanni Rauf pasha kan qawwee Ammayyaa hidhatee jiru haala jiru toohachuun of dura imaluudhaan Naannawa magaalaa kombolchaa, bakka Eeguu jedhamtu gahe.
text: #000131
text: lolli kun oromoota Afran Qallootiif lola murteessaa ture. lola kana irratti hamma tokko Waraanni faradoo hirmaatus sochiin warra lafootii wajjiin godhaa turan qindaawaa hin ture. Lolli kun lola guyyaa cinaa gaggeeffame hoggaa tahu garee lachuu irraa namoota dhibbaan lakkaawamuu dhume. Ammaas waraanni warra masrootaa lamada of jaaruun If dura deemuu itti fufe.
text: #000132
text: lolli kun onkololeesa 2 bara 1875 G.C. keessa, kan gaggeeffama hoggaa tahu Akka walii galaatti loltoonni afran Qalloo warra Faradoo dabalatee, warri lola kana irratti hirmaate 37,000 hoggaa tahu lolli kun seenaa oromoota afran Qalloo keessatti bakka guddaa qaba. Gootoowwan ilmaan Afran Qalloo,waraana masrii kan madaafaa fi qawwee Ammayyaa hidhatee lolaa ture injifachuun seenaa Haaraya galmeessan. Lolli kun lola guyyaa dheeraa deemaa ture hoggaa tahu waraanni warra masrii akkuma yeroo dabreetti of booda deebi’uun Human isaa cimsachuun magaalaa harar dhuunfachuun gaara Hakim maadheefate. Haa tahu malee waraanni Afran Qalloo Magaalaa Harar kallattii hundaan hidhuudhaan waraana Rauf pashaa bobbaa gala dhoorke.
text: #000134
text: Lola dooyaa goflee ( dirree Goflee)
text: #000135
text: Rauf pashaan erga magaalaa harar toohatee as kallattii adda addaatiin loltoota Murtii guutoo irratti waraana babbaasuu itti fufuudhaan karaa karra fallaanaatiin ona Noolee keessa Humna guddaa erge, haa tahu malee waraanni masrii Dirree Goflee ykn daayaa Goflee keessa, yeroo bakka bishaan Bunaa jedhamtu gahan loltoota murtii guutootiin wal Afaan dhufan. Lola kana irratti waraanni Rauf pashaa Ni caphe. Gara biraatiin naannawa ona Jaarsoo keessatti urfoo jiloo Bikkoo dabalatee, Garaada gosa jarsoo Adam Asahabiyyee , garaada gosa Girii jibriil fi Ali Abubakar ( Hararii) , warra wal gahii gubbaa jiru
text: #000136
text: Waraanni masrii marsuudhaan hunda isaanii qaqabe. Akka barruun takka takka jettutti jara kana waraanni masrii gara biyya masriitti erguudhaan mana hidhaa magaalaa kaayiroo Keessa jirutti hidhe. Rauf pasha waraana isaa cinaa kallattii Karra Ereriin jaarsotti bobbaase. Haa tahu malee waraanni kun jaarsoo keessatti bakka goobbaa jedhamtutti caphe. Waraanni masrii humni guddaan , Kallattii karra Hammarreessaatiin harar irraa bobbahuun, maayaa Qalloo qaxxaamuruun, kurfaa callee keessaan irkata baaduutti ol bahuus waraanni murtii guutoo bakka cirreettii jedhamutti afaan bahuun Guutuu guutuutti Daaraa godhe. Lola cirreettii Kana irratti Akka jedhamutti hogganoonni waraana murtii guutoo warri akka kormooso, ibroo shaxaatiifi Bal’aa Buubaa Lola kana irratti akka waraagamantu himama.
text: #000137
text: Pillipp paulitschke- 1885 – the ethnographie
text: #000140
text: Muktar mahmmad- history and dictionary of Somali.
text: #000141
text: Abbaa urjii – Raammissoo .( 2012
text: #000144
text: Heerri guddaan addunyaa arabaa keessatti argamu “Alf Leyla Welayla” jedhamuun beekama. Kallattiidhaan hiikni isaa “And Shi and Lelit” (halkan 1001) jechuudha. Kitaabni kun seenaawwan namoonni hedduun osoo hin nuffin irra deddeebi’anii dubbisan keessaa isa tokko jedhamee yaadama. Kitaabota afaanota hedduutti hiikaman keessaa isa tokko. Seenaawwan adventure fi aadaa kitaabicha keessa jiran hedduu isaanii. Chu barreefama namoota biroo. Ta’uu bira gahaniiru. Biyya keenya keessatti barreessitoonni lama kitaabicha afaan Amaariffaatti hiikaniiru. Hiikni jalqabaa suuraa irratti argamu kun bara 1955tti nama Itoophiyaa Lammaa Balaayneh jedhamutu maxxanfame. Hojiin hiikkaa lammaffaan bara 1979 Feri Monastery dhaan maxxanfame.
text: #000146
text: Namni jalqaba “Alf Leyla Welayla” kitaabaan fixe hin beekamu. Hayyoonni garaagarummaa barreeffama seenichaa qoratan kitaabichi barreessaa tokkoon hin barreeffamu jedhu. Irra caalaatti kitaabichi biyya tokko keessatti kan hin xumuramne sababa seenaawwan istaayilii Afaan Arabiffaa garaagaraatiin barreeffamanii turaniif ta’uun isaa ni yaadatama. Akka tilmaama hedduutti, kitaabichi baayoogiraafii Iraaq keessatti kan dhaabbatedha. Tema baghdad keessa jira. Dhumarrattis Gibxii keessatti bocame.
text: #000148
text: Ganaraal taddassaa Birruu bara 1941 G.C. Oromo Graphya Keessa, loltoota British, warra Ganaraal wingatiin hogganamuu wajjiin tahuun loltoota finfinnee walaba baasan keessaa nama tokko ture. Ganaraal taddassaa Birruu, Bara 1941 G.C. keessa, Akka loltuutti, bakkeen ramaddii isaa tan jalqabaa Harargee dhihaa magaalaa Ciroo keessa ture. Bara kana keessa naannoo carcaritti yeroo sochiin Mahmmad Jiloo ykn ...
text: #000156
text: Ganaraal taddassaa Birruu bara 1941 G.C.
text: #000157
text: Keessa, loltoota British, warra Ganaraal wingatiin hogganamuu wajjiin tahuun loltoota finfinnee walaba baasan keessaa nama tokko ture.
text: #000158
text: Bara 1941 G.C. keessa, magaalaa ciroo malee iddoo hedduun carcar keessatti sochii kanaan raafamaa turte. Ganaraal taddassaa Birruuiif sochiin tun mudannoo qofa ossoo hin tahiin yeroo duraatiif shira siyaasaa ityoophiyaa akka gaaritti akka hubbatu isa godhe.
text: #000160
text: Seenaa fi maalummaa riphee-lolaa ilaalchisee ammaan dura gulantaalee guddinna loltuu walabummaa babbay’suun kiyya ni yaadatama. Riphee-lolaan mootummaa cunqursaa buqqisee aangoo mootummaa qabachuuf sadarkaale tarsimoo 3 keessa akka qaxxaamuru akeekee ture.
text: #000163
text: Gulantaan jalqabaa gulantaa malqaqqummaatii fi godaantummaati (embryonic and nomadic stage) jedhe ture.
text: #000164
text: Guddinni sadarkaa lammataa gulantaa lola socho’aati ykn lola godaansaati (mobile warfare) akka taye ibsuun kiyya hin dagatamu. Riphee-lolaan guddinna gulantaa kana gubbaa jiru duubbee dhaabbataa fi jogola socho’aa (mobile base) akka qabaatu babbay’suu kiyya ni yaadadha.
text: #000167
text: Gulantaan sadeessoo gulantaa lola dhaabbataati (positional warfare)ti. Oduun ardha biyya irraa dhuftu akka addeessitutti loltoonni walabummaa Oromiyaatii fi Gambeellaa magaalota gurguddoo lama qabatanii jiru.
text: #000168
text: Gaafiin guddoon “riphee-loltonni walabummaa kun magaalota kanneen keessa ni turan moo haleelanii bawu ta jettuu miti. Deebii gaafii tana isaaniif dhiifna!
text: #000169
text: Garuu dhugaan diida jirtu ta armaa gadiiti
text: #000170
text: Dhugaan lammeessoo riphee-loltonni guddinna gulanta xumuraa irra gawuu fi madaalli humnaa conqola’uuf dhiyaachuu (strategic stalemate).
text: #000172
text: Sheek bakrii saphaloo warraaqsi sochii siyaasaa fi hawaasummaa oromoo keessatti qabaachaa ture baayyee cimaa fi kan seenaa isaa boonsuu dha. Kana keessaa akka fakkeenyaatti kan ibsaman:
text: #000175
text: Bara 1974 gaafa mootummaan haylasilaasee humna waraana dargiitiin angoo irraa fonqolu sheek Bakriin jaarsa waggaa 79 ture. Yeroo kana carraa hidhaa ugguraa jalaa bahuu argate. Haala mijjaawaa arkate kanatti fayyadamuun hojii dadammaqiinsaa fi warraaqsa qabsoo itti fufe. Ji’oota muraasaaf haalli mijjaawan uumameefi qaawni xiqqo banamnaan sheek bakriin carraan ummaata isaatiin wal arkuu sirritti mijjaaweef. Yeroo kana sheek bakriin qaawa kanatti fayyadamee xalayaa fuula 21 dargii dhaaf barreessee. Qabiyyeen xalayichaas mirga wal qixxummaa akkasumaas aadaa, afaanii fi amantaa isaanii sabaa oromoos dangaa malee akka fayyadamuu fi guddifachuus dandahan kan ibsuu fi gaafatu ture. Kanarraa ka’uun mirgi maxxansaa saba oromootiif laatamee bara 1975 gaazexaan bariisaa akka maxxaanfamuu hayyamamee, ummaataaf dhihaachuu jalqabe. Walaloon sheek bakriitiis, qabiyyee gaazexaa kanaarratti barreeffamaa waan turteef sagaleen sheek bakrii ijaa fi gurra oromoota hunda bira sirritti gahuu jalqabde.
text: #000178
text: Kanumaan osoo jiranii bara 1977-78 lolli ogaaden yoo ka’u namoonni dhageettii fi fudhatama hawaasa biratti qaban mootummaa itoophiyaan shakkamuu jalqaban. Sheek bakrii saphalootiis namoota kana keessaa isaan tokko fi hangafa waan turaniif umrii jaarsummaatiin biyyaa isaaniirra bafamanii soomaliyaati baqatan. Moora baqattoota hiran, tan biyya soomaaliyaa keessatti argamtutti haadha mana isaa waliin gale. Mooran baqataa jireenya isaatiif hin mijjooyne ture. Dhibeen, ergaramaa fi dullumtiis jaarsarratti wal gahanii miila itti fuudhan. Jabo eega daadarkeessa turan booda ebla 5, bara 1980’ti umrii isaanii waggaa 85 ti du’aan addunyaa kanarraa galan. Hayyuun aalimni, beekaan keenyaas biyyee biyya isaa tan bilisummaa hawwaafi ture dhabee, biyye biyya ambaa irratti saniifuu mora baqattootaa keessatti awwaalame.
text: #000179
text: Namuu ni eeggataa waan waaqni saa hiruu
text: #000184
text: Abbaadha fii ilmaan adda adda baaftii
text: #000187
text: Kan gaarii dalaguu hamtuu dura dhaabdii
text: #000188
text: Gammachuu jiruudhaa naasu`uu keessa jiraa
text: #000190
text: Addunyaan tun baraa mana kheenyaa mitii
text: #000192
text: Mee warra dur dabree qalbii godhii laalii
text: #000194
text: Hundi du`aan dabree gara aakhira`aatii
text: #000196
text: Duuti beekaa biyyaa ummata naasiftii
text: #000203
text: Akkamiin hin boonyee utubaa saanitii,
text: #000206
text: Eeyyee duuti saanii du`a biyyaa hundaa
text: #000208
text: Namni ka isaanii kan namuu jaalatuu
text: #000209
text: Kan xiqqaafii guddaan karaa saa abdatuu
text: #000210
text: Kan isaan qaceelchuu karaa guddinaatii
text: #000214
text: Kan isaa barsiisuu karaa warraaqatii
text: #000215
text: Kan gad qabee himuu seenaa ummataatii,
text: #000220
text: Tan isiidhan namuu qabso`otti kaasanii,
text: #000222
text: Waan ajaa`ibaatii mee dubbisii bari
text: #000223
text: Hoggaa san agartaa qabsoo abii bakrii,
text: #000224
text: Bara kudha torbaan durattii tolchanii
text: #000225
text: Kan achirraa qabsoo ittuma fufanii
text: #000226
text: Waan isaan tolchanii isi`iin nadha bayaa:-
text: #000227
text: Mala saa karaa yoo beyte sii tilmaamii
text: #000230
text: Inumaa dafee fedhuu haa dhufuu as yaamii
text: #000236
text: Si namuu kha`ee khanumaan boruu taye maa rafaa
text: #000237
text: Kan dhageessaan kunii dubbii sheekh bakriitii
text: #000239
text: Bara khudha shaniin duratti je`anii
text: #000240
text: Harfin afaan kheenyaa tun isaan khaayanii
text: #000241
text: Waan ummata fiitin guddisuu yaadanii
text: #000242
text: Namuu yaada khanaa isaan duran yaannee
text: #000243
text: Isaa karaa banee dhiira dalayduufii
text: #000244
text: Isaa toltuu fidee biyya isaatifii
text: #000245
text: Dubbiin walii galu`uu isaan jalqabamtee
text: #000246
text: Waan himneen dandeenyee baraa lakkoysanii
text: #000248
text: Dhiira ammaan tanaa isaani gudisee
text: #000250
text: Kan qaceelchanirraa bar tokko anumaa
text: #000251
text: Akka irraan baanef gara biraatittii
text: #000254
text: Haatayuu dirmachuun rabbi biraa dhuftee
text: #000255
text: Cunqursaa ummata harkaa futtaa fatee
text: #000256
text: Bakka san qubatee ummataan wajjinii
text: #000257
text: Ummata isaanii kan biyyaa baafamee
text: #000258
text: Kan manaafii horiin isaa zarrafamee
text: #000259
text: Kan isaan ammatuu kan namuu abdatuu
text: #000261
text: Kan halkanii guyyaa isaan tottooyatuu
text: #000262
text: Ummataaf yaaddawaa tan ifiin yaadatuu
text: #000264
text: Gaafni isan du`an kumaaf dhib sagalii
text: #000265
text: Dhaloonni isaanii kumaaf dhib saddeetii
text: #000267
text: Ulamaan ummataa achi wal gayanii
text: #000268
text: Gaafa inni du`ee dachiin gara-galtee
text: #000270
text: Kan bakka saa bu`uu waan agartuu atii
text: #000273
text: Ummata saa dhiisii orma addunya`arraa
text: #000275
text: Kan nama qaceelchuu karaa guddinaatii
text: #000277
text: Tan ummata yaamtuu karaa jiruudhattii
text: #000279
text: Shi`ibii biyya teenya lubbuun saanii bakrii
text: #000280
text: Biyya teetif du`ee odd-kkaan jaalatu
text: #000285
text: Namni biyyaaf du`ee inni baraan duunee
text: #000286
text: Qalbii saba saatii abaduu waan baanee
text: #000287
text: Yaa rabbi teessisii janata kee kheesssaa
text: #000288
text: Sheek mohaammed rashaad haala kanaan walaloo gabaabduu kana keessatti seenaa fi hojii sheek bakrii ibsuun, dhaamsaas dhalootaaf dabarsee ture.
text: #000290
text: Haala kanaan wal qabatee ummanni oromoo yeroo ammaa siidaa yaadannoo sheek bakrii saphaloo haraargee bahaa magaalaa kaarra millee keessatti ijaarameefi jira.
text: #000292
text: “Innaawaa gamnummaa dubbiin jalan galtuu,
  Yoo arjummaa taatees dhaabbee biraan galtuu,
  Gootummaan duranii roorroon ittiin galtuu,
  Bakariin tuttuqaan killee dhagaan loltuu”
  Bakara Waaree, seenaa qabsoo Oromoo keessatti waan hedduun yaadatama. Keessayyuu, Oromootni Oromiyaa Bahaa keessa jiraatan ilmaan ykn ijoolleen Qalloo afran /afran Qallo/ jachuuniis(Daga, Oborraa, Baabbile, Ala) fi ijoolLeen Anniyaa sadachaa fi kodheellee lola weerartoota nafxanyaa ofirraa ittiisuuf godhamu irratti hogganaan waraana saba Oromoo(murti guutoo) eenyu akka tahuu eega marii godhatan booda abbaan duula kan isaan hogganu akka Bakar Waaree tahu filatan.
text: #000298
text: Mariin kun kan taasifame eega ergaan miila qallaa Abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo Kormoosoo irraa mooraa fugugitti isaan geesse booda ture. Fillannoo kana irrattiis sooreeyyiin beekkamoon gosoota bakka bu’an kan argaman yammuu tahu isaaniis Anniiyya irraa Hargaaya, Afran Qalloo irra, Wedaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo, Katabee Wadaay Dugaa fi Mareenyi yommuu tahu kana keessahiis Hargaayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdulaahii(amiira adaree) waliin tahanii haala walii gala waraana kanaa akka hogganan gaafatan.Tahuus Amiirtichi tole hin jenne. Sababniis yeroo sanatti Amiirtichi Abbaa isaa Kan deeggarsa oromoo qabu mootummaa Gibxii waliin angoo irraa fonqolchee gara angooti dhufuun isaa yeroo xiqqoo waan taheef haala waliigala waraana sanii hogganuu hin dandeenye.
text: #000299
text: Adeemsa qophii leenjii waraanaatiin wal qabatee gareen waraanaa ykn loltootni weerartoota nafxanyootaa kanan loluuf qophaa’aniis bakka sadiitti qodamu. Isaaniis:-
  => Gareen tokkoffaan Garee murtii guutoo jedhamu yammuu tahu gareen kun akkuma maqaa isaarraa hubannutti garee isaa ol’aanaafi hanga murtiin isaanii guutamuufittii humna diinaa dura dhaabbachuun kan falmatu jechuu dha. Garee kanaafiis leenjiin kennamu baayyee cima jedhamee himama fkn waraanaa(eeboo) fi gaachena qabatanii farda yaabbatanii arihuudhaan osoo fardii fiigaa jiruu farda garaajala naannahuudhaan hiddii lafaa akka kaasan gochaa leenjiin kennamaafi jedhama.
  Hogganaan waraana murtii guutoo Bakar Waareetiis leenjii garee kanaa waliin akka fudhate himama. Iddoon leenjiin itti kennamaafii turees Aanaa gurawaa raada yaayyaa bakka gambeella jedhaamutti fi fiinxee gara mul’ataa bakka dabbaal mootii gaaraa jedhamtutti nama maqaan isaa lallabaa lihoo jedhamuun akka leenjiifaman himama.
text: #000300
text: => Saddaffaan, Garee qeeyroo jedhamtu yommuu tahuu gareen kuniis nagaya eegduu (poolisii naannoo) jedhamuun beekamti. Fkn yeroo gareen murtii guutoo fi raaree diina saanii waliin dirree waraanaa irrattii falmii gochaa jiran akka diinii kun kallattii biraatiin itti hin dhufne warreen eegan jedhama. Leenjiin garee kanaa kennamuus sochii qaamaa dabalate akka bifa kaaraatee ammayyaa fakkeessanii muka jajjabaa kanneen akka ejersaa dumucaan cabsuudhaan leenjii fudhata jedhama. Akassumaas meeshaan waraanaa kan gareen kun loluun xiyyaa, mencaafi kan akka qottoo, wacaafaa dhagaa furgugsuufii k.k.f lolan jedhama. Leenjisaan garee tanaatiis akkuma garee raareettii riyyaa jedhamuun beekkama.
text: #000302
text: Yaadannoo gooticha kanaatiifiis siidaan yaadannoo farda isaa waliin siidaa yaadannoo wareegamtoota Calanqoo kan dhiheenya kana eebbifame keessatti ijaarameefii jira. Gama kaaniin tulluun fuul dura iddoo siidaan itti ijaarame gamatti argamtu durumarraa tulluu Bakar Waaree jadhamuun beekkamti. Waraanni Murti Guutoo kan isaan hogganamuutu achirra qubatee ture jadhama.
text: #000304