text: Hizkuntza indigenak Ama Lurra zaintzen
text: #000000
text: Aimara hizkuntzaren indargune eta ahulguneak
text: #000001
text: *Jatorrizko hizkuntza: aimara. Euskaraz beheko aldean
text: #000002
text: Nayra colonia, ukjamaraki republica uka pachanakaxa Chuqi Yapu, Ururu, P’utuxsi markankirinakasa ukjamaraki Qucha Pampana pata pampa markankirinakasa taqiniwa aymara aruta arsusipxana siwa, mä qawqhanikiwa castilla aruta arsupxarakina siwa. Ukjmarusa mistinakana wawanakapasa aymara aru nayraqata yatiqapxiritayna[1], ukjamarakaiwa Chuqi Yapu markanxa aymarkamaki parlapxiritayna. warminakaxa yamasa aymaratkipiniwa aruskipapxiritayna, ukatpi mistinakana wawanakapaxa nayraqata aymar arsuña yatipxiritaynaxa.
text: #000004
text: Jichapachaxa 1.191.352 ukjaniwa aymara parlirinakaxa, ukjamarusa 60 maranita wali chuymani awichanakaxa aymaratkipiniwa parlasipxi, jupanakaxa jach’a markata jayapachana jakasipxaraki, ukjamarusa juyra yapuchasa jakasirinakawa, jupanakaxa Gregoria Quispe, Inés Ninakanchi, Pacesa Pacheco, Paula Huarcacho, Feliza Quenallata ukanakawa. Jupanakaxa 60, 65, 70, 82 ukat 84 maraninakawa, taqisa Huyu huyu provinvia Camacho uksana jakirinakawa, Huyu Huyuxa jikxatasiwa 4 uruyt’a Chuqi Yapu markata sarañana. Yaqhipanakaxa janiwa yatiñutaru sarkataynati, yaqhipasti sarkasaxa janiw kutt’xataynati, kuntixa español aru jan yatisaxa janiw kunsa yatiñuta yatiqapkataynati, ukanxa español arutakiwa yatichapxatayna.
text: #000005
text: Jach’a markanaka thiyawjanakanxa chachanakas warminakasa aymara aru parlasipkiwa, yamas qhatunakana, Chuqi Yapu marka qhatunakanxa: Tejar[2], Rodríguez[3], Ceja pata[4], altu pata qhatunakana kawkjantixa patata jutirinakaxa utt’atäki ukjanakanxa aymaratkamakiw parlasisipki jupanakkamaxa yaqhipa pullirani[5] alasirinakampixa aymarata parlt’apxiwa. Ukjamarusa kunapachatixa mä jan pulliranimpi[6] parlt’apki ukjaxa español aruta aruskipt’apxi, ukjama pä aruta taqinisa arsusirinakawa.
text: #000006
text: Yaqha aymara aru ch’amanchirixa ley 269 de derechos y políticas lingüísticas, sapa chiqa uraqitaxa aka 2 uru saraqkipan aka lakan phaxsita 2012 marana apsuta, ukanxa kimsa mara churatarakiwa kawkiri indígena arsu yatiqañapataki khitinakatixa funcionarios públicos sataki ukanakataki, uka kimsa maraxa phuqhasxiwa 2015 marana. Waljaniwa ukan irnaqirinakaxa mä aru yatiqaya, sasa jalnaqasipki mä certificado jikxa sasasa, hoja de vida ukaru iqantasiñataki.
text: #000007
text: Kawkjantixa walpacha yatxataña utjki ukanxa: sañäni, Jach’a yatiqaña utanakanxa, janiw aymara parlapkiti. Janipinisa ukjanakan aymara parlañakaspa ukjama. UNIBOL Aymara Tupak Katari ukanxa ukjamarakiwa, ukan jach’a yatiñutan irnaqirinakaxa janiw aliqa ukjamakxa aymara arsupkiti. Ukjamarusa yaqhipa yatichirinakana amuyupatakixa aymara aruxa janiw kunati wakisirikisa jupan yatichañapataki. Ukanxa munkiri jani mukiri mayitarakipi aymarata aruskipañaxa.
text: #000008
text: [4] Ukanxa kunaymana manq’añanakawa yuwanisataki jikisiraki.
text: #000013
text: [6] Ukanakaxa mistisa isiki uchasxapxi, juk’ampisa pantalunaki sapurunjama uchasxapxi.
text: #000015
text: Aimara hizkuntza sortu, indar handiarekin hedatu eta honako lurrak hartu zituen: Collaon ipar-mendebalde– hego-ekialde lerroa eta goi-lautada, baita horrekin muga egiten duen Titicaca ere. Urqusuyuk barne hartzen duen eremu guztia estaltzen du. Hizkuntza hau yungetan sartu zen ere (Thérese Bouysse Cassgne, 1987:116). Zonalde altiplaniko osoa lurralde aimara izateagatik nabarmentzen da, lurralde minero batzuk kenduta, non quechua gailentzen den.
text: #000016
text: Aro kolonial eta errepublikanoan La Paz, Oruro, Potosí eta Cochabambako altiplanoko populazioaren gehiengoak aimara hizkuntza zuen, eta oso gutxik hitz egiten zuten gaztelania. Are gehiago, bizilagun mestizoen seme-alaben lehen hizkuntza aimara zen, lurralde batzuk, La Paz hiria kasu, aimarak inguratuta zeuden, eta haurrak emakume Aimarren zaintzapean zeuden eta horregatik hartu zuten aimara lehen hizkuntza gisa.1
text: #000017
text: Gaur egun 1.191.352 hiztun aimara daude eta badira 60 urtetik gorako emakumezko edadetu elebakarrak. Pertsona hauek nekazaritzatik bizi dira, herrietatik urrunen dauden zonaldeetan, Gregoria Quispe, Inés Ninacanchi, Pacesa Pacheco, Paula Huarcacho, feliza Quenallata 60, 65, 70, 82 eta 84 urtekoak, La Paz hiritik 4 ordutara dagoen Camacho probintziako Huyu-huyu komunitatean bizi dira. Beraiek ez ziren eskolara joan, batzuk apenas egin zuten oinarrizko lehen eta bigarren maila, eta eskola uzten zuten, hain zuzen ere hizkuntzarekin zuten arazoagatik, beraiek aimara hitz egiten zuten eta irakaskuntza gaztelaniaz egiten zen.
text: #000018
text: Hirietan, batez ere aimara mintzatzen den inguruneetan, aurki daitezke emakumezkoak zein gizonezkoak aimara hizkuntzan hitz egiten. Adibidez: La Paz hirian, Tejar-eko merkatuan2, Rodriguez merkatuan3, altoko la Ceja merkatuan4, El altoko ferietan, non asentaturik dauden nekazal zonaldeetako emigranteak, beraien artean, gehienetan, aimara hizkuntzan hitz egiten dute bai beraien artean eta baita polleradun 5 hainbat eroslerekin. Hala ere, solaskidea traje tradizionala ez daramean6 gaztelania nahiago dute. Hau da, elebidun aktiboak dira.
text: #000019
text: Aimara hizkuntzaren indarguneei dagokion beste puntu bat, honakoa dugu: lurraldetasunaren printzipioari loturik, 2012ko abuztuaren 2ko, Eskubide eta Politika linguistikoen 269. legean, funtzionario publikoek hizkuntza indigena bat ikasteko 3 urteko epea ezartzen da, 2015ean bukatu zen epea. Funtzionario publiko askok aimara ikasteko modua bilatzen dute hizkuntza horren ziurtagiria bilatuz, euren curriculum vitae-rako.
text: #000020
text: Eremu akademikoetan, Unibertsitate estatal edo pribatuak kasu, ez da Aimara hitz egiten. Badirudi debekatutako eremua dela aimararentzat. Errealitate berdina sumatzen da UNIBOL Aymara Tupak Katarin, non administrariek, irakasleek zein ikasleek ez duten aimara hitz egiten modu espontaneoan. Are gehiago, irakasle batzuk unibertsitatean beren lana egiteko aimara, bere exijentzia dela eta, oztopo bat dela pentsatzen dute.
text: #000021
text: Goi-mailako ikasketak egin zituzten gune urbanoetara joandako emigranteek, hirugarren generazioan galdu zuten euren ama-hizkuntza (aitona-amona aimara elebakarra, seme-alaba aimara-espainol elebidun eta, iloba espainol elebakarra).
text: #000022
text: 1997an 86 urteko Fily Cortezen aldetik, La Paz hirian lortutako ahozko iturria.
  Non yungen frutak heltzen diren
  Non nekazal produktuak heltzen diren; tuberkuluak eta barazkiak komunitateetatik zuzenean
  Non etxeko saskirako premiazko produktuak aurkitu daitezkeen.
  Zabaltasun handiko soinekoa daramaten emakumeak, erdigune urbanoetan duela generazio bat edo bi arte.
  Soinekoa daramaten eta egunerokotasunerako prakak daramaten emakumeak.
text: #000023