La fama traktaĵo en La Esperantisto
#000012
Ŝajnas ke Zamenhof tamen iom kompatis la inventinton de Volapük, se li aldonis:
#000021
Sinjoro Schleyer pardonu al mi, se mi detruis lian ĉefan aŭreolon, se mi faris nulon el tio, kion liaj amikoj nomas lia plej ĉefa merito. Mi faris tion ĉi ne ĉar mi envius liajn laŭrojn aŭ volus malgrandigi lian indon; kontraŭe, mi alte estimas s-ron Schleyer kaj donas plenan konfeson al liaj grandegaj laboroj kaj al lia nobla deziro alporti utilon al la homaro. Mi pli ol iu alia scias, kian grandegan laboron kaj feran paciencon postulas la kreado de kiu ajn arta lingvo, kaj se en laboro de s-ro Schleyer mi vidas malfeliĉan provon, konstruitan sur erara fundamento kaj ne havantan estontecon, mi en ĉiu okazo la laboron kaj la bonan deziron de s-ro Schleyer tenas tre alte. Sed mi ne povas vidi meriton tie, kie absolute nenia ekzistas.
#000022
En la unua kongreso de la esperantistoj estas necese diri kelkajn vortojn pri la ĝisnunaj batalantoj de nia afero. Sed antaŭ ol mi parolos pri la batalantoj speciale esperantistaj, mi sentas la devon diri ĉi tie kelkajn vortojn pri unu homo, kiu havas tre grandajn meritojn en nia afero kaj al kiu bedaŭrinde la esperantistoj ofte rilatas maljuste nur tial, ĉar li, multe farinte por la ideo de lingvo internacia ĝenerale, ne apartenas tamen al la amikoj de tiu speciala lingva formo, por kiu ni batalas. Mi parolas pri la tre estiminda sinjoro Johann Martin Schleyer, la aŭtoro de Volapük. La lingva formo, por kiu laboris tiu respektinda maljunulo, montriĝis ne praktika; la vojo, kiun li elektis, montriĝis ne bona, kaj la afero, por kiu li batalis, baldaŭ falis, kaj per sia falo ĝi alportis grandan malutilon al nia ideo entute kaj precipe al tiu speciala formo de la ideo, por kiu ni batalas. Sed ni devas esti justaj, ni devas taksi ĉiun homon ne laŭ lia venko aŭ malvenko, sed laŭ liaj laboroj. Kaj la laboroj kaj meritoj de sinjoro Schleyer estis tre grandaj. [...] Li estis la unua, kiu per senlaca laborado vekis la intereson de la mondo por la ideo de lingvo neŭtrala, kaj ĝi ne estas lia kulpo, se lia falinta afero por longa tempo malvarmigis la mondon por ĉia arta lingvo. Li volis fari grandan bonon, kaj por la atingo de tiu bono li laboris tre multe kaj fervore, kaj ni devas lin taksi ne laŭ lia sukceso, sed laŭ lia volo kaj laboro. [...] la nomo de Schleyer okupos ĉiam la plej honoran lokon en la historio de nia ideo, kaj tiun ĉi nomon la mondo neniam forgesos.
#000027
Dank’ al la neforgesebla granda merito de la pastro Johann Martin Schleyer, nia ideo ricevis sian unuan disvolviĝon kaj la unuan potencan puŝon antaŭen.
#000030
Kiam Schleyer fariĝis okdekjara, Zamenhof trovis en la parolado por la 7a Universala Kongreso de Esperanto en Antverpeno (1911) same taŭgajn vortojn:
#000031
Mi uzas ankaŭ la okazon de nia festo, por revoki en vian memoron la nomon de unu viro, kiu havas grandegan meriton en nia afero. La prelato Johann Martin Schleyer, kies nomon ĉiu el vi konas tre bone, la aŭtoro de Volapük, antaŭ nelonge festis la okdekjaran datrevenon de sia naskiĝo, kaj estus nepardoninde, se ni ne uzus la okazon de nia nuna ĝenerala kunestado, por esprimi al li tiujn sentojn, kiujn ni ĉiuj havas por li. Li estas la vera patro de la tuta internacilingva movado [...] [kaj] li estis la unua, kiu praktike kreis la internacilingvan movadon.”
#000032
Sed Zamenhof rememorigis ankaŭ, ke “Volapük pereis ĉefe pro [...] absoluta manko de natura evoluipovo”.
#000033
Do, oni povas konkludi kaj devas emfazi la diferencon, ke Zamenhof ja malaprobis unuflanke la lingvon Volapük, ĉar lingvistike ĝi estis fiasko, due ĝi kontribuis al la malbona reputacio de la mondlingva ideo ĝenerale kaj ŝajne bremsis ĝian movadon; aliflanke glorita estis ĝia inventinto Schleyer kiel grava figuro en la historio de la planlingva ideo, aŭ movado. En ambaŭ kazoj, la opinio de Zamenhof estis kvankam drasta sendube tute sincera kaj honesta.
#000034
Ŝajnas, ke Schleyer mem, ne libera de aroganteco, ne emis reciproki la afablecon kaj bonvolajn sentojn de Zamenhof, direktitajn al li. Konsiderante Esperanton lingvo de fuŝuloj kaj finkalkulante kun sia rivalo Zamenhof, Schleyer notis (germanlingve) la 8-X-1900 en sia taglibro jenajn sufiĉe malicajn frazojn:
#000035
Mi devis relegi la artikolon por trovi ghin multe pli profunda kaj pensiga, ol shajnis che la unua vido en OdE. La 125 jaroj post la morto de pastro J.M.Schleyer transmetas la akcentojn. Jes, Schleyer estis pioniro de praktika apliko, kaj ghuste lia flugmodelo ekmovighis kaj shirighis de la tero. Li sciis nenion pri Belostoka lernoknabo Ludoviko, kiu antaw pluraj jaroj en unika situacio kaj en ghusta agho por natura lingvokreo jam koncipis la ideon de lingvo internacia kaj ankoraw ne sciis kiel nomi ghin. Dankal ghustatempa apero de Volapuk Zamenhof tuj konsciis, ke la vesto, ekstero de “lingvo internacia” devas resti internacia kaj komprenebla, kaj ke nur malgranda intima mekanismo estas organizebla logike – law la kriterioj de Kartezio kaj propra sperto de lertulo pri kashlingvoj. En la letero de 27-XI-1887 al Schleyer li skribis tion kaj ech proponis paradigmon de du lingvoj (fakte ghi propono validas por XXI jarcento English aw la china + Esperanto). Kaj chio kreita de Zamenhof estas nur optimuma faciligo de lingva strukturo: nur la 8 gramatikaj fonemoj por vortaj uniformoj kaj 125-vorteta katalogo por helpaj vortetoj, skeleto de frazo, forme tre distingebla de la leksika karno. Tiu rekonebla aparteco de vortetoj estas unika avantagho de Esperanto, ghis nun ne uzita. Ja nur 190 vortetoj (kune kun sisteme munteblaj) faras 50% de teksto, la resto estas leksikaj vortoj, chiu kun aldona noma aw verba (eventuale participa)uniformo el gramatikaj fonemoj.
Zamenhof pravis ankaw en petskribo (12-IX-1888)- Volapuk sendube ne havis praktikan utilon, ech ne propedewtikan. Li estis sagaca en la fama traktajho (1889) parolante pri la eraro de sinjoro Schleyer, kiu prezentis por faciligo de internacia komunikado ion impone pretan anstataw necesa kaj suficha funkcianta modelo por lingvokreo. Tiun chi sekreton de Esperanto tra 125 jaroj ne komprenis pli ol dek milionoj da malavare bakitaj eternaj komencantoj. En la amare skribita taglibro maljunulo Schleyer pravis profetante pri imitachadoj de Volapuk kaj mirante pri dawra vegetado de nura Esperanto, kiu ankaw (kaj multe pli)estas dawre imitata. Post forpaso de la prelato pasis 125 jaroj, sed nur Esperanto konservis evoluipovon de lingva genomo, ghis nun neglektita de psikologio, lingvistiko kaj komputiko. Jam temp’ esta por la dua pusho!
#000046