Pola popolartistino Karolina Cicha [eo], kantistino, komponistino, multinstrumentistino kaj unu-virina orkestro provas uzi la muzikon por venki historian antaŭjuĝon vidalvide de minoritataj grupoj en Eŭropo. En ĉi tiu intervjuo kun Global Voices, ŝi klarigas kial ŝi prezentas la muzikon de minoritatoj en Pollando, ĉu sole, ĉu kune kun siaj kolegaj artistoj.
#000001
Por multaj minoritataj grupoj, esti aliigita [ndltr. esti reprezentata de aliaj homoj] estas konata sperto. Sed muziko povas oferti vojon al interkultura [eo] dialogo kaj kundivido de transkultura [eo] perspektivo. Ĉar muziko ofte estas ŝlosila kultura kaj nacia identigiloj – konsekvence trans generacioj – muziko povas konservi kulturojn kaj malhelpi ilian nenaturan asimiladon [eo] meze de antaŭjuĝo aŭ diskriminacio de la plimulto.
#000002
Ĉio, kion mi devas diri pri ĝi, estas ie inter la melodioj. Muziko parolas pli ol vortoj. Ĝi estas la lingvo de emocioj. Ĝi estas beleco. Vi devas iri al koncerto aŭ aŭskulti albumon [por kompreni ĝin].
#000003
Ĉi tiuj humanigaj klopodoj kongruas kun la pensado de la germana “filozofo de ekzistanteca pesimismo” Arthur Schopenhauer [eo], kiu proponis en sia “La mondo kiel volo kaj reprezento” ke muziko estas universala lingvo kiu povas malkaŝi niajn internajn paroladojn kaj dezirojn kaj povas esti lingvo de kompreno kaj akcepto, helpante nin eviti fali en antaŭjuĝon kaj protekti nin kontraŭ eterna sufero.
#000004
Tra ŝia muziko, Cicha elstarigas la plurdimensiecon de la pola kaj orienteŭropa kulturoj. En 2017, kune kun Bart Pałyga, ŝi surbendigis la albumon Tatar Album (Płyta Tatarska) , kun kantoj de la krimeaj kaj volgaj tataroj [eo], kiuj ĉerpas el tradicioj kaj sonoj el la jaro 1397, de kiam datiĝas la unuaj mencioj pri la tataroj en la Granda Duklando de Litovio.
#000005
La tataroj, specife la Lipka-tataroj [eo], estas parto de la pola pejzaĝo ekde la 14-a jarcento. Kiel multaj el sia speco, Lipka-tataroj estis parto de la pli granda tjurka islama familio, kiuj skribas en la araba alfabeto kaj parolas la tataran lingvon [eo], tamen, dum la asimilprocezoj en Pollando (tra la tielnomita pola-centrismo), multe de tiu kulturo kaj historio perdiĝis – kvankam aktivuloj kaj artistoj [eo] komencis revivigi la tataran heredaĵon en la lastaj jaroj.
#000006
Karolina Cicha, kiu naskiĝis en la Podlaĥia provinco de Pollando, diskutis kial ŝi estas allogita al la tatara muziko:
#000007
Multaj tataroj loĝas en mia hejmregiono. Ili transloĝiĝis al Pollando antaŭ pli ol 600 jaroj, kreskis en la pola kulturo kaj samtempe ne forgesis pri sia identeco kaj islamo [eo].
#000008
Tamen, eĉ antaŭ ĉi tiu albumo plena de tatara muziko, Karolina surbendigis alian albumon Wieloma językami (Naŭ lingvoj), kiu prezentis kantojn de aliaj polaj malplimultoj, kiel belorusoj, litovoj, rusoj, ukrainoj, judoj, romaoj, kaj du kantoj de la tatara nacia minoritato.
#000009
Tamen, ŝi ne haltis malkovri la sonojn de malplimultoj. En aŭgusto 2022, ŝi venis al la malnova sinagogo en Plzeň [Plezeno, Ĉeĥio], kune kun Patricja Betley kaj Karolina Matuszkiewicz, en tradiciaj naciaj vestaĵoj, por prezenti la kantojn de la karaimoj [eo], la sola tjurka malplimulto kiu konfesas judismon [eo].
#000010
...Kiam temas pri la karaismanoj [eo], tiu ĉi minoritato ĉeestas ankaŭ en Pollando kaj estas laŭorganize tre dinamika. Estis la polaj karaismanoj mem, kiuj petis min aranĝi kaj disvolvi sian muzikon.
#000012
Karolina ne simple prezentas la muzikon de minoritatoj – ŝi ankaŭ kantas en iliaj lingvoj:
#000013
Min tre interesiĝas minoritatoj, tial mia deziro lerni la fonetikon de lingvoj. Dum lernado de la lingvo, vi devas ankaŭ lerni pri la kulturo kaj mondbildo [eo] de difinita minoritato.
#000014
Prezentinte la muzikistojn dum la karaima muzikkoncerto en la sinagogo de Plezeno (Plzeň), la tria sekretario de la litova ambasadejo en Ĉeĥio, Kristina Baubinaitė, rimarkigis, ke Unesko konsideras la lingvon de la karaimoj kiel grave endanĝerigita, laŭdante la rolon de Karolina en la procezo de ĝia konservado. En 2021 Karolina publikigis albumon plenan de karaima muziko nomita Karaimska mapa muzyczna.
#000015
Ĉi tiu pola muzikistino ankaŭ faras intensan esploradon pri la artefaktoj, sonoj kaj historiokantoj en la aliaj lingvoj; ekzemple, por la tatara albumo, ŝi vizitis la Krimeon, Tatarstanon kaj Kazaĥion [ĉiuj en eo].
#000016
Mi vojaĝas eksterlanden kun la muziko de minoritatoj loĝantaj en Pollando ekde 2014... La rakonto pri la kunteksto de la kanto estas gravega elemento de ĉiu koncerto. Mi preparas ilin dise. Gravas la ĉeesto de kelkaj kantoj ĝuste pro tiu ĉi kunteksto, kiu diras multon pri la luktoj kaj suferoj de difinita minoritato. Multaj homoj trovas kompaton kun ĉi tio kaj permesas al ili vidi sian landon kaj siajn vivojn kun pli granda perspektivo.
#000017
Tra tiuj prezentoj, ŝi rakontas la rakontojn de la komunumo: prezentante la minoritatan grupon, elstarigante la ĉefelementojn de la muziko, kundividante la celojn de la komunumo kaj ĝiajn reprezentantojn, kaj instruante la publikon pri la komponistoj aŭ kreintoj de la kanto. Ŝia tatara albumo inkludis pecojn de krime-tataraj kantoj, kiel ekzemple Ey Güzel Qırım. Tiu ĉi peco esploras tragedian paĝon de la krime-tatara historio — la amasa deportado de krime-tataroj [eo] en 1944 — same kiel rakontojn de karaimoj kiuj komencis moviĝi de Krimeo al Litovio kaj Pollando en la 14-a jarcento, daŭrante en la 19-a kaj 20-a jarcentoj.
#000018
Ni kutime renkontiĝas bonan akcepton de nia muziko. Homoj ofte miras, ke en slava lando estas minoritatoj devenantaj el la tjurka lingvogrupo. La ĉeesto de belorusoj, ukrainoj aŭ litovoj en la regiono estas apenaŭ surpriza, sed malmultaj homoj scias pri tataroj aŭ karaimoj, eĉ en Pollando mem.
#000019
Se demandite kion ŝi plej ŝatas pri tiu speco de muziko, Cicha respondas ene de la muzika universalismo de Schopenhauer:
#000020
Mi ne havas muzikan edukadon. Mi estas memlernantino. Mi lernis ĉion laŭorele kiel vilaĝaj muzikistoj... En muziko, mi interesiĝas pri universalaj emocioj kaj kiel ili manifestiĝas per loka kanto. Mi ne limigas min al mondmuziko. Ekzemple, mi ĵus surbendigis la albumon ‘SAD’, kiun mi kunkreis kun Sw@da, kiu estas la kreinto de elektronika muziko.
#000021
Laŭ Schopenhauer, eĉ artistoj ne estas protektitaj kontraŭ la sufero de la vivo. Tamen, la rekompenco por la artisto estas la pura, vera kaj profunda scio pri la interna naturo de la mondo.
#000022
Por aŭskulti la muzikon de Karolina Cicha kaj festi la diversecon de muzikistoj, kulturoj kaj lingvoj en Pollando, rigardu la Spotify-liston de Global Voices ĉi tie.
#000023
Teo estas la plej populara trinkaĵo en Bangladeŝo [eo]. Kun sia desegnaĵo pri la malfacila situacio de teolaboristoj kaj iliaj malaltaj salajroj, la juna artisto Tufan Chakma demandas ĉu homoj trinkas la sangon de la laboristoj. Bildo el Fejsbuko. Uzata kun rajtigo.
#000025
La Asocio de Posedantoj de Teoĝardenoj postulis ke teoplantejoj donu loĝadon, emeritiĝajn avantaĝojn kaj kuracajn financojn, kune kun semajnaj manĝaj subvencioj, kaj faciligu bazan edukadon al infanoj de laboristoj, altigante iliajn tagajn salajrojn super 400 takoj (4,20 dolaroj) antaŭ la kresko. Diversaj agentejoj pri laboro kaj civila socio de la lando esprimis sian subtenon al la postuloj de teolaboristoj.
#000026
Kvankam la Sindikato de Teolaboristoj protestis por peti tagan salajron de 300 takoj (3,60 dolaroj), ĝi ŝajnas kontentiĝi pri la kresko de 170 takoj (1,80 dolaroj). En sociaj retejoj, videoj en kiuj ili feliĉas pro la kresko aperis. Tamen, multaj starigis la demandon: kiel pluvivos teolaboristoj kun pli malaltaj salajroj se la inflacio puŝis vivkostojn preter iliajn eblecojn?
#000027
La teolaboristino Seema Mahali respondis tiun demandon por la bengallingva sekcio de BBC:
#000028
Ili povas diri ke ni loĝas en domo donita de teoplantejo, sed la kosto de riparo de la domo estas tute la nia. Ni ankoraŭ devas aĉeti vestojn, ni devas doni edukadon al niaj infanoj; ni devas aĉeti rizon, fabacojn kaj legomojn. Ĉu 120 takoj sufiĉas (1,20 dolaroj)?
#000029
Kvankam taso da teo kostas pli ol 120 takojn (1,26 dolarojn) en elitaj teovendejoj ĉefurbe, teolaboristoj gajnas tiel malmulte ke ili ne povas aĉeti kokidon aŭ legomojn en la bazaro. Iuj eĉ turnas sin al plado farita kun teaj folioj, ofta elemento en siaj ĉiutagaj manĝoj. Tiurilate, la verkisto Kasafaddauza Noman skribis:
#000030
Kio povus esti pli romantika ol paroli pri teo en ĉi tiu regiono? Niaj amoj, paroladoj, rakontoj, kantoj kaj revolucioj kutime faras referencojn al teo. Per reklamado, ni povas scii ke eĉ post trinkado de taso da teo, soifo daŭras; vi povas senprokraste refreŝiĝi per taso da teo. Eĉ kun nur trinkado de teo, ni povas ŝanĝi ajnan situacion, ni povas protesti kontraŭ iu ajn maljusteco kaj havi revoluciajn ideojn. Sed teolaboristoj en ĉi tiuj anoncoj estas realaj fonaj akcesoraĵoj. La bela sceno de teokolekto ŝajnas pli bela per bonega kinematografio. Hodiaŭ, vi devas pagi almenaŭ 120 takojn (1,26 dolarojn) en elita teovendejo kaj eĉ manĝaĵaj kritikistoj kovras ĝin. Sed neniu filmeto montras la scenojn de la lukto por la vivo de laboristoj kun minimuma salajro de 120 takoj (1,26 dolaroj) tage, tio ne estas diskutita en la ĉefaj amaskomunikiloj. Ĉar ili konservas sian vivon en ĉi tiu paradizo manĝante teajn foliojn!
#000031
Nuntempe, estas multaj grandegaj projektoj en la lando por daŭrigi ĝian ekonomian disvolviĝon. Pri tio, Tasmia Afrin Mou skribis en Fejsbuko:
#000032
Kial ni devas vidi ĉi tiun afiŝon [Ndlr (hispane): La afiŝo diras “Ni volas panon kaj rizon en niaj manĝoj, ni volas tagan salajron de 300 takoj”] dum ĉi tiu disvolva fazo de la lando? Teolaboristoj gajnos 5.100 takojn (54 dolarojn) monate, konsiderante ĉi tiun pliigitan indicon de 170 takoj (1,80 dolaroj) tage. Ne viandon kaj legomojn, sed kiel familio povas aĉeti eĉ rizon kaj panon kontraŭ tiu ĉi mono (dum unu monato)!
#000033
Teokultivado en Bangladeŝo komenciĝis dum la brita kolonia reĝimo. En 1840, ili establis la unuan teoĝardenon en la havena urbo Ĉitagongo [eo]. Tamen, komerca teokultivado ekis en la Silheta Regiono en 1857. Nuntempe, ekzistas pli ol 167 teoĝardenoj en la lando. Grava parto de tiu industrio situas en Silheto, Habiganj kaj Moulvibazar. Estas ĉirkaŭ 140.000 laboristoj en ĉiuj ĝardenoj, kaj plej multaj dediĉis sin al ĉi tiu profesio de generacioj.
#000035
Dum la 1860-aj kaj 1870-aj jaroj, la komerca sukceso de teoplantejoj en la regionoj Assam kaj Silheto altiris investojn de multaj eksterlandaj kompanioj. Rezulte, teoĝardenoj en ĉi tiuj regionoj komencis kreski. Kun tio venis la postulo de pli da laboristoj. En esplora artikolo de 2014 titolita “Historio de bangladeŝaj teoĝardenoj kaj teolaboristoj”, Riad Mahmud kaj Alida Binte Saqi malkaŝas ke la migrado de teolaboristoj estis simila al sklavotrafiko. La unuaj laboristoj en teoplantejoj ne estis devenaj de Silheto. Ili venis el diversaj lokoj de Barato [eo], pli ekzakte la plejmulto venis el la areoj trafitaj de malsato. Ili estis portitaj al teoplantejoj kun falsaj pretekstoj kaj la lokanoj nomis ilin “coolies” [Ndlr: pejorativa nomo de nekompetentaj laboristoj en Azio, malbone pagataj]. La lokaj loĝantoj, la posedantoj de la teoplantejoj kaj la oficialuloj traktis ilin kiel sklavojn.
#000036
Eĉ en la 21a jarcento, la kondiĉo de teolaboristoj ne multe ŝanĝiĝis. Iliaj enspezoj kaj vivniveloj, kaj la malegaleco kiun ili alfrontas, aperis denove en iliaj lastatempaj protestoj.
#000037
Jam pasis preskaŭ kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indiĝenaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj loĝantaj en Rusio?
#000040
En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia ŝtata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indiĝenajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de ĝia instruado en lernejoj de 20 ĝis 2 horoj semajne. Interese, ĉi tiu decido kontraŭis la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leĝaron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano.
#000041
Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgraŭ la fakto ke la rusa leĝaro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indiĝenaj lingvoj. Ĝenerale, la nova politiko ŝajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indiĝenaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke ĝi kaŭzis malkreskon de la multkulturismo de la lando.
#000042
Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankaŭ estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astraĥanaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio laŭ la ŝtata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. Ĉar ili estas ankaŭ disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn.
#000043
Tatarstano estas parto de la Rusa Federacio, kaj kune kun la aliaj 21 naciaj respublikoj, estas egala subjekto de la federacia ŝtato. La naciaj respublikoj, kontraste al aliaj federaciaj subjektoj — krajoj (teritorioj), oblastoj (regionoj) — havas specialan juran statuson, kun la rajto havi propran konstitucion, leĝdonajn instancojn, kaj eĉ sian propran prezidenton (en Tatarstano). Gravas mencii ke ilia speciala statuso ankaŭ donas al ili la rajton determini siajn naciajn lingvojn je la oficiala nivelo en la respubliko kune kun la ŝtata lingvo, la rusa.
#000044
Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj ĝia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun ĝi, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem ŝajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Laŭ li, “devigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.” Putin ankaŭ nomis la rusan lingvon “la natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando”.
#000045
Malgraŭ ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, aranĝis protestajn mitingojn, kaj eĉ prezentis plendon ĉe la Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldaŭ post kiam ĝi estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo daŭre estas malcerta.
#000046
Laste sed ne balaste, la fermo de la Tuttatara Publika Centro (Vsetatarskiy Obshestvenniy Centr) [ru] konsternis multajn homojn. Tio okazis post kiam la prokurorejo postulis, ke la plej malnova nacia organizaĵo de la tataroj estu agnoskata kiel ekstremista.
#000047
Reviglante la konfliktitan tataran kulturon
#000048
Paradokse, la tumulto ĉirkaŭ la lingvopolitiko kaŭzis revigliĝon de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter ĝi. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj ĉie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj eĉ modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn.
#000049
Ekzemple, elementoj de tradicia brodaĵo fariĝis parto de modernaj elegantaj vestaĵoj, kaj pluraj markoj nun aldonas tradiciajn ŝablonojn al puloveroj aŭ libertempaj vestaĵoj. La ĉapeleto tubetejka [eo] fariĝis eleganta akcesoraĵo en la vestaro de la moderna virino. Tataraj bazaroj kaj merkatoj ankaŭ renaskiĝas en iniciatoj kiel ekzemple Pechen Bazary (Bazaro Peçän ), la fojnomerkato en Kazano [eo], la ĉefurbo de Tatarstano.
#000050
Sportĉemizo kun tatara ŝablono, dezajnita de Tatarcha Casual. Foto de la tatara festivalo el la arkivo de Elmira Lyapina, uzata kun permeso.
#000051
Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaĵojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestiĝo. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina ĉiuj estis la parto de la franĉiza [eo] spektaklo “The Voice” [La Voĉo] en la rusa televido.
#000052
Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankaŭ altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de ĉi tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj.
#000053
Ĝi estas sufiĉe mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko aŭ muziko en tatara lingvo, kaj pli grave—pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankaŭ de la aŭtoritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montriĝis pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antaŭe — ĝi ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankaŭ tiu estas subtenata.
#000054
Ekrankopio de la mallonga filmo “Imagine” (2017), direktoro Ilshat Rakhimbay.
#000055
Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de “Tatar-eco“. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:
#000056
Ĝi estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formiĝas speciala rilato al la mondo, la tero, la ĉielo, la homoj kaj la Ĉiopova.
#000057
En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia “Grundlinien der Philosophie des Rechts” [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: “Estu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.” Li emfazis, ke lingvo estas ŝlosila elemento de mem-identeco aŭ mem-decido. Se nacio estus senigita de la ŝlosila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaĵon kiun ĝi reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed ĉu la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larĝan publikan akcepton?
#000058
Per rezolucio de Unuiĝintaj Nacioj [eo] de 1994, la 9-an de aŭgusto, indiĝenaj popoloj estas memorfestitaj, difinitaj kiel apartaj kulturaj kaj etnaj grupoj, kies anoj devenas de la plej frue konataj loĝantoj de [geografia] loko kiu poste estis koloniigita de nun reganta grupo.
#000060
En la amerika kontinento, indiĝenaj popoloj suferis atakojn ekde kiam komenciĝis la eŭropa koloniigo en la 15-a jarcento. Ĝia loĝantaro estis amasmortigita pro fremdaj malsanoj, trudlaboro [eo], deviga migrado [eo] por eltiri rimedojn, same kiel pro aliaj formoj de perforto. Hodiaŭ, ilia vivstilo, lingvoj, kulturo kaj vivoj estas ankoraŭ endanĝerigitaj pro loĝiga koloniismo, perforto, klimata ŝanĝo [eo], ekonomia, rasa diskriminado kaj kultura asimilado [eo]. Krome, multaj indiĝenaj virinoj suferas seksan perforton. Kadre de nia tutmonda vivmedia krizo, indiĝenaj popoloj estas la ĉefaj gardistoj de flaŭro kaj faŭno. Ili konsistigas 5% de la monda loĝantaro, sed protektas 80% de la monda biologia diverseco, kerna ero por redukti la efikojn de la klimata ŝanĝo.
#000061
Muziko estas potenca veturilo por arta esprimo, identeco, emocioj kaj socia ŝanĝo. Ĉi tie ni prezentas kvin kantojn de indiĝenaj virinoj kaj neduumuloj [ndlt.: neduumaj homoj estas tiuj kiuj identigas sin nek kiel virojn nek kiel virinojn. Detalaj informoj en Esperanto sur tersiso.net] de la tero kiun ni hodiaŭ konas kiel Amerikon, nomo kiu devenas de la itala navigisto kaj komercisto Amerigo Vespucci [eo]. Por tiuj kiuj estis sur la kontinento dum dekoj da miloj da jaroj, ĉi tiu regiono estas konata kiel Abya Yala [Testudinsulo].
#000062
María Reyna estas indiĝena kantistino de mihea [eo] deveno el la regiono oaĥaka (Oaxaca), Meksiko. Kune kun Joaquín Garzón Rivera, direktoro de orkestro, komponisto kaj pianisto, ŝi lancis en 2019 Orgullosa soy Raíz [Mi estas fiera radiko]. Ŝi kunfandas operajn voĉojn kun ĝenroj kiel ĵazo kaj bolero, kaj kantas hispane kaj en pluraj indiĝenaj lingvoj.
#000064
En kunteksto plena je diskriminacio kaj rasismo rilate al indiĝenaj popoloj en Meksiko, Reyna kantas pri sia fiereco pri esti indiĝena virino en Orgullosa soy Raíz.
#000065
kiuj superfluas ĉi tiun landon
#000066
Lido Pimienta de Barankilo, Kolombio, nun loĝanta en Toronto, Kanado, sukcesis elstari en la Amerikoj. Ŝi estas identigita kiel afrokolombianino kaj guaĥirino [wayú] [ĉiuj eo], kaj ŝiaj kantoj parolas pri feminismo, amo kaj ĝojo. Ŝia albumo Miss Colombia estis nomumita por la latinamerika premio Grammy por la plej bona latina rokmuziko aŭ alternativa albumo en 2020. “En ŝia muziko ni aŭdas elementojn de kumbio [cumbia] kaj bullerengue, indiĝenajn ritmojn de Kolombio, kune kun elementoj de elektronika muziko, en kelkaj kazoj sinteza popmuziko [eo] kaj en aliaj kazoj hiperpopo aŭ avangarda popo“, skribas la kultura revuo Doble Rodada [es].
#000068
En Nada [Nenio], kiun ŝi kantas kune kun Li Saumet, la kantistino de Bomba Estéreo, Lido Pimienta kantas pri la sufero de virinoj. Pimienta skribis pri sia kanto: “[Virinoj] portas nian doloron kiel memoron, kiel malsanon, kiel baton, kiel vundon (...) Doloras esti unu el ni. Doloras kiam vi estas de akvo, de suno kaj de monto, doloras se vi ne estas konsiderata kiel apartenanta al la ĝenerala socio aŭ ĉeftendenco [ofte referita kiel mainstream en la angla], vi devas pluvivi, ne vivi”.
#000069
Todo lo que yo sentí, todo lo que yo viví
Por todo lo que presentí, ya no me queda nada
Por todo lo que yo miré y todo lo que ya soñé
Por todo lo que te esperé, ya no me queda nada
#000070
Elisapie Isaac estas inuita [eo] kantaŭtoro, dokumentfilma produktisto kaj aktivulo de Kebeko, Kanado. Ŝi volas kanti pri la forto kaj la resilienco [eo] de la nordaj inuitaj komunumoj. Ŝi diras:
#000073
C’est vrai qu’on a vécu des choses extrêmement difficiles, mais les gens pensent toujours que les autochtones sont des victimes, mais allez les voir en 2018. Vous verrez la fierté d’un peuple qui travaille tellement fort. Le territoire, la langue, les enjeux sont encore bien là, mais les tambours reviennent. Les jeunes des premières nations réapprennent à les utiliser de façon cérémoniale. Ça va être fort comme guérison. On a de plus en plus l’impression qu’on nous entend et je sentais qu’il fallait que je parle aux gens de chez moi dans une langue qu’ils connaissent. Il fallait que je fasse encore de la musique.
#000074
Estas vere, ke ni travivis ege malfacilajn aferojn, tamen homoj ankoraŭ opinias, ke la indiĝenaj popoloj estas viktimoj, sed iru vidi ilin en 2018. Vi vidas la fierecon de popolo, kiu tiom multe laboras. La tero, la lingvo, la problemoj ankoraŭ estas tie, sed la tamburoj revenis. Gejunuloj de la Unuaj Nacioj instruas uzi tiujn [tamburojn] ceremonie denove. Tio estos forta resanigo. Pli kaj pli ni havas la impreson, ke ni estas aŭdataj, kaj mi sentis, ke mi devis paroli kun homoj hejme en lingvo, kiun ili konas. Mi devis denove muziki.
#000075
Kaê, indiĝeno de guajajara [eo] deveno kiu kreskis en la favela [eo] komplekso de Maré en Rio-de-Ĵanejro, iĝis unu el la eksukcesantaj indiĝenaj kantistoj kaj aktivuloj de Brazilo. Ri identiĝas kiel neduuma [eo] kaj kantas pri la sperto de indiĝenoj, kiuj vivas en urbaj medioj, kaj miksas elementojn de repo, brazila funko (kiel en “Essa Rua é Minha”), kaj tradiciajn instrumentojn kaj elementojn de sia denaska lingvo Ze'egete.
#000078
En la kanto Minha Força (“Mia forto”), ri kune kun Canário Negro parolas pri la interna forto fronte al diverseco. La filmeto montras la solidarecon inter nigraj kaj indiĝenaj virinoj.
#000079
Fawn Wood, de kria [eo] kaj saliŝa [eo] deveno, estas komencanta kantistino kaj kantverkistino, ankaŭ tre aktiva ĉe TikTok kaj partoprenanta en powwows [ndlr: moderna poŭoo (powwow) estas specifa speco de evento kie homoj kunvenas por danci, kanti, societumi kaj honori indianan kulturon], kulturaj kaj sociaj kunvenoj de indiĝenaj popoloj de Nordameriko.
#000083
En majo 2022, ŝi gajnis la premion JUNO [eo] en la kategorio Indiĝena Tradicia Artisto aŭ Grupo de la Jaro, danke al ŝia albumo kakike, kaj ŝi planas publikigi novan albumon antaŭ la fino de la jaro. Pri la premio ŝi diris:
#000084
I think it’s a blessing and it was something that was a long time coming. At one time it was illegal to sing our music. But this is the music that has been on this land forever.
#000085
Mi pensas, ke estas beno kiu prenis longan tempon por alveni. Iam estis kontraŭleĝe ludi nian muzikon, sed tio ĉiam estis la muziko de ĉi tiu lando.
#000086
Remember Me (“Memoru min”) estas unu el ŝiaj plej popularaj kantoj kiuj trairis la indiĝenajn kontojn de TikTok por memori la virinojn kiuj suferis seksan perforton. La kanto estas amletero al tiuj kiuj mortis.
#000087
Estas multaj pliaj kantoj de indiĝenaj virinoj por malkrovi: la gvatemala [eo] kantistino de majaa [eo] deveno Sara Curruchich ĝisdatigadas ludliston en Spotify kun indiĝenaj kantistoj el la tuta mondo.
#000090
Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa inĝeniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko.
#000093
Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam ĝi evidentiĝis populara inter familio kaj amikoj, li metis ĝin en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj iĝis populara hejma amuzaĵo. Ĝia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj — stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton — inundis la bendojn de niaj sociaj retoj.
#000094
Wordle okupis nian imagon ĝis tia ekstremo, ke ĝi estis nomita “gisto de Omicron”. Sed kial ni ŝatas ĝin tiom multe?
#000095
Wordle is the sourdough starter of Omicron.
#000096
Wordle estas la gisto de Omicron.
#000098
Kial ĉiuj freneziĝis pro Wordle?
#000099
La sukceso de la ludo estis atribuita al ĝia simpleco: ĝi petas vin diveni kvinliteran vorton kaj donas al vi ses provojn, montrante al vi ĉu iu el la elektitaj de vi literoj estas en la sekreta vorto kaj ĉu ili estas lokitaj en ĝusta pozicio.
#000100
Iuj ankaŭ aprezas la ludon ĉar ĝi estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke ĝi postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam ĝi montras al vi viajn personajn rezultojn).
#000101
Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon.
#000102
“Mi pensas ke homoj ŝatas ke estas tiu ĉi aĵo en Interreto kiu simple estas amuza”, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. “Ĝi ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj aŭ pupiloj. Ĝi simple estas amuza ludo”.
#000103
La 1-an de februaro la zelotoj de la ludo vekiĝis kun la novaĵo ke The New York Times aĉetas Wordle kontraŭ “nenomita sepcifera sumo”. Wardle publikigis emocian afiŝon ĉe Tvitero, dirante ke li estis “ĝojega” pro la kontrakto kaj aldonante ke la ludo “iĝis io pli granda ol li iam imagis”.
#000104
It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me — from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries.
#000105
On the flip side, I'd be lying if I said this hasn't been overwhelming. After all, I am just one person, and it is important to me that, as Wordle grows, it continues to provide a great experience to everyone.
#000106
Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da ĝojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi — de Wordle unuiganta forajn familianojn ĝis provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado.
#000107
Ĉe alia flanko mi mensogus se mi dirus ke ĉio ĉi ne estis ŝoka. Ĉar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas ĝi plu provizas grandajn spertojn al iu ajn.
#000108
Kvankam la ĵurnalo promesis ke la ludo “unue restos senpaga”, multaj timis ke la aĉeto baldaŭ lasos ilin sen ilia ĉiutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage.
#000109
Eĉ pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantaŭ ĝi povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis ĝin en ĉiu ajn imagebla variaĵo.
#000110
Wordles of the World (gastigata ĉe gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskiĝoj de la ludo en diversaj lingvoj. Ĝi enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon “trioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon”.
#000111
Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of ‘#wordle’ games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible.
#000112
Have fun playing with your language(s), and remember: una lingua numquam satis est. 
#000113
Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de ‘#wordle’-ludoj el la tuta mondo, celanta esti laŭeble plej kompleta.
#000115
Amuziĝu ludante kun viaj lingvo(j) kaj memoru: una lingua numquam satis est. 
#000116
La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazaĥa, sed ankaŭ inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (ĝi nomiĝas Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina.
#000117
Luda revivigo de indiĝenaj lingvoj
#000119
La populareco de la ludo ankaŭ kreis novajn oportunojn por promocii indiĝenajn lingvojn: loĝanta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de “Mahina ‘Ōlelo Hawai‘i” (Monato de la havaja lingvo).
#000120
Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indiĝena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio.
#000121
Estas ankaŭ aliaj renaskiĝoj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas ŝlosilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antaŭa vorto en la vico, kaj Absurdle, “konkura” versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu “aktive klopodas eviti doni al vi la respondon”.
#000122
Estas ankaŭ Lewdle, kiu, kiel vi divenis, estas bazita sur vortaro el obscenaj kaj maldecaj vortoj, kaj Custom Wordle, kiu ebligas al vi fari vian propran ludon enigante vorton kiun aliaj devas diveni (ĝi estas pruvite populara en lernejaj klasĉambroj).
#000123
En la mondo kie niaj ĉiutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto — duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo.
#000124
Avinjo Cristina Calderón, forpasinta la 16-an de februaro 2022 je la aĝo de 93 jaroj, estis amata de la indiĝena jamana komunumo [es: Yàmana] de Bahía Mejillones, situanta en Puerto Williams ĉe insulo Navarino, ĉe la plej suda finaĵo de Ĉilio. Kiel lasta konata parolanto de la jagana lingvo (konata kiel yágankuta en la jagana komunumo kaj ankaŭ kiel jamana lingvo [es: Yamana] en scienca literaturo), ŝi reprezentis unu el la lastaj vivaj ligiloj al la mondo de la jamanaj prauloj. Ŝi estis tenere nomata Abuela Cristina (Avinjo Cristina).
#000127
Lingvo reprezentas pordon al kompreno de la profundeco de la homa sperto per la okuloj de posedantoj de tiu ĉi kulturo. Ĝia perdo signifas ke la ligo per kiu okazas la transdonado de lingvo de unu generacio al alia estas rompita. Se la scioj de tiu ĉi lingvo ne estas dokumentitaj, ili ne estos alireblaj por la komunumo por estonta uzado. Antaŭ ol forpasi, Calderón faris ĉion por esti certa ke sia lingvo estos savita per libroj kaj aliaj fontoj.
#000128
La parencoj de Calderón estis parto de la lasta generacio kiu partoprenis en tradicia jamana rito markanta plenkreskiĝon, konata kiel Čiaxaus, antikva spirita praktiko en kiu knaboj kaj knabinoj estas preparataj por la vivo kiel plenkreskaj membroj de sia komunumo per trapaso de fizikaj elprovoj kaj lernado de postvivaj taktikoj. Dum sia vivo Calderón atestis per propraj okuloj la terurajn ŝokojn kaŭzitajn de daŭra koloniado de jamanaj teritorioj fare de eŭropaj setlintoj, same kiel la kulturan asimiladon de sia popolo per misiista agado, transloko de tradiciaj teroj kaj diskriminacio kontraŭ la nomada vivmaniero.
#000129
La jamanoj [eo] estas indiĝenoj de Fajrolando, konata kiel Onaašáka en ilia lingvo, en la suda regiono de Sudameriko. La jamana popolo okupis tiun ĉi regionon dum pli ol 10 000 jaroj. Ilia lingvo spegulas proksimajn rilatojn kun la tero kaj la maro kaj kun ĉiuj specioj en ili.
#000130
Cristina Calderón. Foto en publika havaĵo.
#000131
Laŭ eseo de ŝia nepino Cristina Zárraga, publikigita en Langskape Magazin [en], Calderón kreskis parolante sole la jaganan ĝis la aĝo de 9 jaroj, kiam ŝi komencis iom lerni la hispanan, anglan kaj aliajn indiĝenajn lingvojn parolitajn apude. Ŝi vivis duonnomade, kreskinte proksime al la naturo, vojaĝante per boato al multaj lokoj en Fajrolando antaŭ ol la landlimo kun Ĉilio kaj Argentino dividis la regionon je du malsamaj naciaj ŝtatoj. Calderón orfiĝis junaĝe kaj estis prizorgata de siaj parencoj kaj baptopatrino. Tiutempe multaj jamanoj bedaŭrinde mortis pro pulmaj malsanoj kaj parencoj de la avino ne estis escepto.
#000132
La postvivaj strategioj de ŝia familio inkluzivis la strigladon de ŝafoj en somera tempo kaj la ĉasadon de lokaj animaloj kiel la guanako kaj la lutro, en aliaj sezonoj. Calderón ĝuis multe da libereco dum ĉasado kaj libera boatado en la tradicia jamana teritorio, sed ankaŭ alfrontis diversajn malfacilaĵojn. Por garantii ŝian sekurecon, ŝia familio admonis ŝin edziniĝi al viro 15 jarojn pli aĝa. Ŝi travivis malriĉecon, translokadon kaj multajn sociajn ŝanĝojn dum sia longa vivo. Ŝi iĝis lerta plektantino de korboj kaj estis aprezata pro sia majstreco. Fine de sia vivo, speciale post la forpaso de sia amata fratino Ursula Calderón, kun kiu ŝi multe babiladis en la jagana, ŝi estis vaste honorata kiel la lasta flua parolanto de la lingvo.
#000133
La influo de Calderón kiel la lasta parolanto estis sentata surloke en Fajrolando kaj mondskale. Ŝi estis rekonita kiel Viva Homa Trezoro [es] de la ĉilia registaro en 2009. Ŝi ofte aperis en amaskomunikiloj kaj koncentriĝis je kundividado de sia lingvo kun homoj ĉirkaŭ ŝi. Ŝi parolis pri la grave endanĝerigita statuso de la jamanoj kaj ludis aktivan rolon en produktado de multnombraj materialoj en la jagana lingvo. La multaj verkoj de literaturo kaj arto kiujn ŝi postlasis iĝis la ĉefa fonto de materialoj por klopodoj revivigi la jaganan lingvon nun kaj estonte.
#000134
La profundeco kaj beleco de la jagana lingvo povas esti aprezataj kaj komprenataj per legado de “Yágankuta: Malgranda vortaro de la jagana” — ilustrita libro produktita de Cristina Calderón kaj de ŝia nepino Cristina Zárraga kunlabore kun esploristoj kaj artistoj kiel Oliver Vogel, Yoram Meroz, Anna Kolle kaj aliaj.
#000135
Kovrilo de la libro “Hai kur mamášhu čhis” (Mi deziras rakonti al vi historion) de Cristina Zárraga kaj Ursula Calderón.
#000136
Estas ankaŭ jagana vortolisto el 715 vortoj [en], kompilita de lingvisto Ana María Guerra Eissmann kaj alirebla rete per la Interkontinenta Vortara Serio. La libro de jamanaj fabeloj, rakontitaj al Zárraga de Cristina Calderón kaj de ŝia fratino Ursula Calderón, havas la titolon “Hai kur mamášhu čhis” (“Mi deziras rakonti al vi historion”) kaj estas aĉetebla en Amazon, origine eldonita de Ediciones Pix [es], eldonejo bazita en Ĉilio kaj Germanio. Cristina Zárraga ankaŭ verkis biografion de sia avino en la hispana en libro titolita “Memorias de mi abuela yagan” (Rememoroj pri mia jamana avino).
#000137
La forpaso de Calderón reprezentas grandegan perdon. Kiel la lasta parolanto de Yágankuta kaj unu el la lastaj atestintoj de la tradicia jamana vivo, ŝi havis fluecon kaj sciojn kiuj ebligis esprimi ŝian kulturon en unika maniero, kion hodiaŭ povas fari neniu.
#000138
Tamen, ŝia nepino Cristina Zárraga antaŭnelonge diris en intervjuo al la ĉilia magazino Pousta [es] ke Calderón ne deziris esti rigardata kiel la lasta jamano. “Mi ne estas la sola, nek la lasta. Rigardu ĉirkaŭ mi, estas multe da jamanoj” diris ŝi reference al la ĉeesto de jamandevenuloj en sia komunumo. Ŝi estis la lasta parolanto, sed ne la lasta jamano.
#000139
Zárraga nun klopodas surloke protekti la medion kaj kundividi la jaganan lingvon, aranĝante Zoom-renkontiĝojn por lingvolernantoj. Ŝiaj aliaj parencoj loĝas en Bahía Mejillones en insulo Navarino en Ĉilio, kie ili vivtenas sian kulturon [es] en multaj formoj kaj aktivas pri la protektado de la rajtoj de indiĝenaj popoloj en Ĉilio.
#000140
Prezentado de libro “Cristina Calderón. Rememoroj pri mia jamana avinjo” (CC BY-NC-SA 2.0)
#000141
Danke al la heredaĵo de Calderón, estas multe da materialaj por novaj parolantoj kaj granda bazo por lernado. Haveblas ĉiuj vojoj por ke la heredaĵo de la avino restu viva.
#000142
Tiu artikolo estis unue publikigita en la bolivia reta revuo Muy Waso kaj estas republikigata en Global Voices kadre de partneriĝo.
#000145
Serio de novigaj ciferecaj projektoj uzas teknologion por helpi lokajn komunumojn esti pli rezistaj fronte al la efikoj de la klimata krizo en unu el la plej biodiversaj lokoj de Latinameriko. La regiono Gran Chaco [eo: Granĉako, estas stepa regiono en Suda Ameriko, kies partojn posedas Argentino, Bolivio kaj Paragvajo] estas la dua plej granda kaj grava arbaro de Sudameriko. Ĝia areo dividiĝas ene de kvar landoj kaj havas pli ol 100 milionojn da hektaroj. Pli ol ok milionoj da personoj vivas en tiu teritorio.
#000146
Pro la kondiĉoj de sia teritorio kaj la homa interveno, Gran Chaco estas unu el la plej vundeblaj regionoj fronte al la efikoj de la klimata krizo en Latinameriko. La erozio de la grundo, la dezertiĝado kaj la ŝanĝiĝo de la akva reĝimo estas kelkaj problemoj kiuj jam efikas sur la teritorion.
#000147
Por la venontaj 30 jaroj antaŭvideblas eĉ pli grandaj efikoj. Ĉefe koncerne sekecojn kaj inundojn, aŭ la kreskon de ekstremaj klimataj fenomenoj.
#000148
Laŭ la Fondaĵo Vida Silvestre Argentina, se la malarbarigo kaj la ŝanĝo de la uzo de grundoj en la regiono Gran Chaco daŭros kiel ĝis nun, la efikoj estos katastrofaj. Ĝis 2028 la regiono povus perdi la ekvivalenton de areo 200 fojojn pli granda ol tiu de Bonaero.
#000149
Ankaŭ, Verónica Quiroga, doktoriĝinta pri Biologiaj Sciencoj, klarigis al Mongabay ke “la cikloj de inundoj kaj sekecoj ekstremaj estas naturaj en la regiono”, sed ke nun ilia ofteco mezuriĝas en jaroj. Antaŭe tiuj ŝanĝoj kalkuliĝis je jardekoj.
#000150
Laŭ plej freŝdataj informoj, en la regiono Gran Chaco vivas pli ol ok milionoj da personoj. Preskaŭ 300 miloj el ili troviĝas en Bolivio. Ene de tiu loĝantaro ekzistas almenaŭ kvin indiĝenaj popoloj.
#000151
La plej granda parto de la loĝantoj “dediĉas sin al agrikulturo, bestobredado, abelbredado kaj metiartoj”. Tamen, multaj el tiuj aktivaĵoj estas minacataj de la agroindustria antaŭeniro kaj ĝia grandskala produktado.
#000152
Tiuj lokaj problemoj, akrigitaj de la loka klimatŝanĝo, minacas la supervivadon de la loĝantoj de la regiono Gran Chaco.
#000153
“Tiu nova klimata variado jam efikas sur la loĝantarojn kaj sur iliajn produktadajn sistemojn, kun perdo de agroproduktiveco, reduktiĝo de la kvalito kaj de la disponeblo de akvo, riveraj elbordiĝoj, incendioj”, avertas Mauricio Moresco, kunordiganto de Gran Chaco Proadapt.
#000154
Laŭ Mauricio, urĝas “akceli la kreadon de novaj kapabloj, iloj, konoj kaj modeloj de produktado kaj vendado, kiuj ebligu al la komunumoj de Gran Chaco kaj al ĝiaj ekosistemoj malgrandigi sian vundeblecon”.
#000155
La rivero Pilcomayo trairas la regionon Gran Chaco en tri landoj. Ĝi fluas pli ol mil kilometrojn ekde siaj fontoj en Bolivio ĝis la argentina teritorio. Pilcomayo estas unu el la riveroj kun plej granda kvanto da sedimentoj en la mondo kaj, dum la riveraltiĝoj, ĝis triono de ĝia tuta volumeno konsistas el sedimentoj.
#000157
Dum la pluvaj sezonoj, tiu trajto kaj ĝia neantaŭvidebla trajektorio enkotigas multajn domojn kaj loĝantarojn de la regiono.
#000158
Marko Carraso, de la Fondaĵo Avina, organizo kiu apogas tiun strebon, diras ke “temas pri granda kunlabora procezo, en kiu kreiĝas agoj kiuj rilatas al adaptado, konfliktsolvado, krizo-administrado kaj konstanta kreado de klimatdatumoj”.
#000162
Tiamaniere, ili povas krei retojn de frua averto en kazoj de urĝeco, programojn de naturmedia komunikado, informado pri klimato kaj vendado de produktoj.
#000164
“En la nuna mondo (...) informo estas esenca kiam oni devas fari decidojn ĝustajn fronte al tiuj efikoj. La komunumoj devas urĝe agi por malaltigi la klimatŝanĝiĝon, adaptiĝi al ĝiaj efikoj kaj monitori ĝiajn efikojn”, diras Marcela Zamora, landa administranto de Virinoj Konektitaj NANUM en Bolivio kaj respondeculino pri konservado de la Fondaĵo Nativa.
#000165
Ĉi tiu artikolo estis origine publikigita de Elías Oxom en Prensa Comunitaria, poste redaktita kaj reeldonita de Global Voices kadre de amaskomunikila partnereco.
#000168
Adela Choc Cuz, membro de la Q'eqchi’ Majaa Praula Konsilio de la municipo El Estor [en.wikipedia] en orienta Gvatemalo, kaj ŝia filino Sandra Tec Choc, estis liberigitaj matene la 17-an de majo, post kiam grupo da homoj ostaĝigis ilin, akuzante ilin pri sorĉado kaj ke ili kaŭzis malbonan sanon al virino el la komunumo.
#000169
Laŭ Choc Cuz, ili estis detenitaj en la domo dum pli ol 18 horoj, sen rajto pri nutraĵo aŭ akvo, krome ili estis batitaj de membroj de la familio. Ili forprenis ŝiajn vestaĵojn, meblojn kaj kuirilaron; ŝi havis muelejon por fari nixtamal (tortilja pasto el maiza faruno), fridujon, kudromaŝinon kaj tri biciklojn.
#000170
Choc Cuz estas konsiderita spirita gvidanto en sia komunumo kaj ŝi ankaŭ estas parto de la kontraŭ-mineja rezisto en El Estor. Ŝi estis akuzita je sorĉado fare de Mario Caal Pec, frato de Selvin Pec, kiu estas la posedanto de la evangelia radiostacio La Voz de Chichipate (La Voĉo de Chichipate). Gvatemala prezidanto Alejandro Giammattei konservas proksiman rilaton [es] kun la konservativaj evangeliaj eklezioj de la lando, precipe pri temoj kiuj polarizas Gvatemalon, kiel ekzemple leĝoj pri reprodukta sano de virinoj.
#000171
Multaj indiĝenaj homoj praktikas katolikismon [en] aŭ evangeliismon [en], foje kunfandante kristanismon kaj majaajn kredojn je sinkretismo. Laŭ raportoj kaj censoj, la indiĝenoj – kiuj inkluzivas 24 etnojn – konsistigas inter 45 kaj 60 elcentoj de la loĝantaro en Gvatemalo. La Internacia Laborgrupo por Indiĝenaj Aferoj (IWGIA) deklaras, ke “la malegaleco inter indiĝena kaj ne-indiĝena loĝantaro laŭ dungado, enspezo, sano kaj edukado estas konata. Statistikoj montras persistajn praktikojn de rasismo kaj diskriminacio kontraŭ indiĝenaj popoloj.”
#000173
Choc Cuz deklaris: “Ili akuzis min esti sorĉistino, sed mi estas spirita gvidantino. Mi postulas justecon de la aŭtoritatoj. Sinjoro Simón Tun Sacul atakis min, minacis senkapigi min, indikante ke li estas Kaibil [elita unuo de la armeo], kaj ĵetis min teren. Mi faris neniun krimon. Mi havas sep infanojn. Ili ĉiuj estas bonaj homoj. La atakantoj superverŝis mian tutan korpon per benzino. Mi kulpigas [la komunuman konsilion] COCODE, kiu aprobis ĉion ĉi.”
#000174
Humberto Cuc, membro de la Q'eqchi’ Majaa Praula Konsilio, kondamnis tiujn eventojn kaj diris, ke Choc Cuz estas spirita gvidantino kaj parto de la Praula Konsilio: “Ni faris majaajn ceremoniojn kun ŝi. Tio kio okazis al ŝi estas dolora. Multfoje homoj eraras. Ili opinias, ke okupiĝante pri niaj kulturaj praktikoj ni faras sorĉadon, sed ni respektas evangeliajn religiojn. Se ili vidas nin uzi kandelojn dum plantado, ili akuzas nin pri sorĉado.”
#000175
Li ankaŭ menciis, ke dum longa tempo la praulaj konsilioj estis la gardantoj de montetoj kaj de riveroj, kvankam ili ne plu estas rigardataj tiel de la socio. “Ili malamas ŝin pro esti parto de la kontraŭ-mineja rezisto, la malamo al ŝi komenciĝis kiam ŝi komencis malkaŝi kaj denunci ĉion pri la minejaj industriaj agadoj en oktobro,” diris Humberto Cuc.
#000176
La municipo de El Estor spertas streĉiĝojn [es] pro la rezisto de la loĝantoj kontraŭ gvatemala nikelindustria mineja kompanio, Guatemalan Nickel Company (CGN), filio de la svisa Grupo Solway Investment [de.wikipedia). Laŭ loĝantoj, kiuj plejparte estas majaoj Q'eqchi’, la minejo Fenix ​​poluas la lagon Izabal kaj reduktas la fiŝpopulacion. Fine de 2021, post jaroj da lukto, kiu kulminis per protestoj, la loĝantoj vivis sub sieĝa stato de la registaro de Gvatemalo kaj estis gvatataj de armitaj soldatoj.
#000177
La spirita gvidantino estis liberigita je la tria matene kiam homoj forlasis la lokon, krom la 15 membroj de COCODE, kiuj tenis ŝin en la domo.
#000178
Post kiam Choc Cuz kaj ŝia filino estis liberigitaj kun la subteno de reprezentantoj de la Procuraduría de los Derechos Humanos [Oficejo de la Ombudsmano pri Homaj Rajtoj de Gvatemalo] kaj la Nacia Civila Polico, Choc Cuz diris al Prensa Comunitaria: “Mi estis ĉikanita de la COCODE [Komunuma Konsilio por Evoluigo] gvidata de José Ich. Ili venis por bruligi mian domon per benzino kaj aresti min. Mi restis sur la strato. Ili bruligis ĉion, kion mi havis. Ili bruligis la akton de mia tero kaj kvin mil [gvatelamajn] kecalojn [eo].”
#000179
Kiam ŝi estis liberigita, ŝi havis kontuzaĵojn sur la frunto. Tiuj kiuj atakis ŝin malpermesis al ŝi reveni en la komunumon kaj diris ke ili okazigos asembleon la 18-an de majo por proponi ke ŝi estu forpelita de la loĝloko. La spirita gvidantino prezentis plendon ĉe la Publika Ministerio.
#000180
La advokato Juan Castro, de la Advokata Firmao por Indiĝenaj Popoloj, komentis, ke en plej multaj kazoj la ŝtato lasas gravajn malobservojn kiel ĉi tiuj senpunaj. Li ankaŭ menciis, ke la krimo de sorĉado ne ekzistas.
#000181
German Choc, de la Kolektivo de Spiritaj Gvidantoj “Oxlaju Q'anil”, klarigis, ke la rolo de spirita gvidanto en la socio estas helpi homojn, antaŭenigi majaajn kulturajn praktikojn, helpi solvi problemojn, kaj ili ankaŭ estas contadores del tiempo [tempogardistoj].
#000182
German Choc deklaris: “Mi postulas, ke la ŝtato agu por fini tiajn kazojn. Mi postulas ankaŭ, ke la gvidantoj de la eklezioj kaj sektoj ĉesu krimigi spiritajn gvidantojn kaj ke ili antaŭenigu pacan kunekzistadon, ke ili lasu indiĝenojn plenumi siajn kulturajn kaj spiritajn praktikojn kiel estas skribite en la Politika Konstitucio de la Respubliko de Gvatemalo en ĝia artikolo 66-a, kie la ŝtato rekonas, respektas kaj antaŭenigas la indiĝenajn vivmanierojn, kutimojn, tradiciojn, formojn de socia organizado, manieron vesti sin, same kiel la lingvojn kaj dialektojn de diversaj popoloj de Gvatemalo”.
#000183
Kiel parto de nia daŭra serio, kie ni atentigas pri la laboro de aktivistoj kiuj antaŭenigas afrikajn lingvojn en Interreto, ni prezentas Daniel Abugre Anyorigya (@danyorigya), el Ganao [eo].
#000186
Daniel estas parolanto de la gurena lingvo [eo], ankaŭ konata kiel frafra. Laŭ Ethnologue, pli ol 700 000 homoj parolas tiun lingvon en Ganao kaj Burkino. Li subtenas projektojn de Vikimedio en sia lingvo. Rising Voices intervjuis Daniel per retpoŝto, por ekscii liajn ideojn pri la loko de la gurena lingvo en Interreto.
#000187
Gurene Wikimedia Community is an indigenous affiliate of the Wikimedia Foundation. It aims at digitizing the Gurene language, which is the native language spoken by a cross-section of persons living in Togo, Ghana, and Burkina Faso.
#000190
La gurena Vikimedio-komunumo estas indiĝena sekcio de Fondaĵo Vikimedio. Ĝi celas bitigi la gurenan lingvon, kiu estas la denaska lingvo de grupoj da homoj en Togolando, Ganao kaj Burkino.
#000192
RV: Kia estas la nuna situacio de via lingvo interrete kaj eksterrete?
#000193
DAA: La gurena lingvo estas instruata en la Universitato de Edukado, kampuso Ajumaku. En Interreto, oni disvolvas gurenajn versiojn de Vikipedio kaj de la programo Khaya (por instruado de afrikaj lingvoj).
#000195
RV: Kiuj estas viaj motivoj por disvastigi vian lingvon en Interreto?
#000196
DAA: The language is a carrier of our culture. Therefore, to tackle its extinction and ensure its growth we set out to digitize the language.
#000197
DAA: La lingvo estas portanto de nia kulturo. Tiel, por eviti ĝian malaperon kaj garantii ĝian antaŭenigon, ni bitigas la gurenan lingvon.
#000198
RV: Rakontu pri malfacilaĵoj kiuj malhelpas ke via lingvo estu plene utiligata en Interreto.
#000199
DAA: As of the publication of the article, the language is not examinable at the basic school; this, therefore, affects the culture.
#000200
DAA: Eĉ se oni publikigas artikolojn, la lingvo ne estas instruata en lernejoj; kaj tio efikas sur la kulturon.
#000201
RV: Kiujn konkretajn aferojn oni povas fari por instigi junulojn lerni kaj uzi sian lingvon?
#000202
DAA: The language is going through a phase where there is an expansion of the language glossary to ensure efficient communication and writing.
#000203
DAA: La gurena lingvo travivas vastigadon de la vortprovizo, por garantii efikan komunikadon kaj skribadon.
#000204
Ekrankopio de CMR KIDS TV, kanalo ĉe YouTube kiu instruas al kamerunaj infanoj ilian kulturon kaj historion, kaj ankaŭ lingvojn kiel la eŭondan kaj la ĝulan.
#000206
Disney+ kaj Cartoon Network, du grandaj usonaj platformoj de animacioj, anoncis en junio 2020, ke ili prezentos kvar desegnofilmojn de afrikaj aŭtoroj. Tio okazis post similaj anoncoj de gigantaj elsendfluaj serviloj kiel Netflix kaj Youtube Originals, kaj montras postulon de afrikaj spektantaroj pri reprezentado kaj lokaj rakontoj, ene de grandigo de tutmonda merkato por animacioj.
#000207
La unua nova desegnofilmo estas “Kizazi Moto” (kio signifas Fajran Generacion en la svahila), animacia antologio de dek afriko-futuristaj filmoj kiuj esploras la estontecon de Afriko. Ĝi enhavos rakontojn de aŭtoroj el ses afrikaj landoj. La dua, “Kiya and the Kimoja Heroes”, estas infana serio pri 7-jara afrika knabino kiu amas baleton kaj luktosportojn. Kiam ŝi kaj ŝiaj du amikoj surhavas magiajn kristalojn, ili fariĝas superherooj pretaj por defendi la komunumon. “Kiff”, amuza animacio el Sud-Afriko, temas pri optimista sciuro kaj trankvila kunikleto. Finfine, “Garbage Boy and Trash Can”, la plej nova afrika superheroo-serio de Cartoon Network, temas pri knabo kun fantaziaj superpovoj kiu batalas por justeco kun sia fidinda amiko.
#000208
#KizaziMotoGenerationFire, an all-new Original Series, is bringing dazzling sci-fi animation to #DisneyPlus in 2022. /QrngmfUbLg
#000209
Kvankam tiu reprezentado estas granda venko, la volo de multaj afrikaj animaciistoj estas pli vasta ol nur havi rolulojn similajn al ili. Animacio ankaŭ fariĝis rimedo por konservi endanĝerigitajn afrikajn lingvojn. Pere de distrado, ĉi tiuj kreantoj esperas uzi animacion kiel transportilon por afrikaj mitologioj, filozofioj, riĉaj tradicioj, kulturaj esprimoj kaj lingvoj.
#000211
Pli ol 300 afrikaj lingvoj estas en danĝero
#000212
La afrika kontineto enhavas ĉirkaŭ trionon de la 7000 lingvoj de la mondo. Pro la granda dominado de internaciaj lingvoj kiel la angla kaj la franca, lokaj lingvoj estas pli kaj pli en danĝero.
#000213
En 2018, Unesko raportis pri pli ol 300 afrikaj lingvoj en danĝero kaj 52 malaperintaj. La raporto ankaŭ montris ke, se junuloj ne lernos tiujn lingvojn, multaj pliaj malaperos. Inter la 230 lingvoj kiuj malaperis ekde 1950, 37 estis de Afriko.
#000214
Laŭ artikolo de Quartz pri la lingvo yakunte — mortanta lingvo en Kenjo parolata nur de sep homoj, ĉiuj pli ol 70-jaraĝaj — afrikaj lingvoj estas pli malfortaj ĉar registaroj decidas pri oficialaj lingvoj kaj malhelpas lokajn lingvojn, celante konstrui unuecan nacian identecon.
#000215
Malgraŭ la granda lingva diverseco, la angla kaj la franca, ambaŭ internaciaj lingvoj, estas la superregaj lingvoj en plejmulto da afrikaj landoj. La somala, la berbera, la volofa, la oroma, la igba, la svahila, la haŭsa, la mandinga, la fulana kaj la joruba estas afrikaj lingvoj kiuj, kvankam parolataj de dekmilionoj da homoj, estas rigardataj kiel lokaj lingvoj kaj nur kelkaj estas nacie oficialaj.
#000216
Ĉu afrikaj animaciistoj povas ŝanĝi tion?
#000217
Kvankam la angla estas la dominanta lingvo en la tutmonda animacia merkato, danke al la ĉieesto de Disney, la svahila ricevis statuson de alternativa lingvo por afrikaj spektantaroj.
#000218
La filmo de Disney el 1994 “Leona Reĝo” (“The Lion King”) estas eble la plej populara okcidenta filmo kie aperas la svahila, laŭ artikolo de ThisisAfrica. Poste, Disney faris la serion “Leona Gvardio” (“Lion Guard”, premierinta en 2015), kaj la svahila fariĝis akceptebla afrika lingvo por animacioj.
#000219
Ekde tiam, afrikaj animaciistoj sukcesis utiligi la svahilan en filmoj kaj serioj. Kelkaj ekzemploj estas: “Super Sema” — unua afrika superheroa infana animacio, kun partopreno de la kenja aktorino Lupita Nyong’o; “Akili & Me”, farita de Ubongo Kids; kaj “My Better World”.
#000220
#SuperSema launched in March 2021 and is really inspiring, educational, fun content for all children.
Episodes are available on #YouTube featuring @lupitanyongo as Mama Dunia .#youtubeoriginals #superhero #africandiasporakids #africandiaspora #blackstories #africananimation /DaAoU3f0sL
#000221
Super Sema aperis en marto 2021 kaj estas vere inspira, eduka kaj amuza enhavo por ĉiuj infanoj. La filmetoj disponeblas en YouTube kaj Lupita Nyong’o rolas kiel Mama Dunia.
#000223
Despite the scarcity of formal training opportunities, locally-made productions are already starting to take off. It was important to have real diversity in our characters so that the series could work in different parts of our continent. We reviewed each stage of development with teams in Ghana, Nigeria and Kenya – these same reviewers guided our script-writing process.
#000225
Malgraŭ manko de formala trejnado, lokaj verkoj jam komencis aperi. Gravis, ke estis diverseco je niaj roluloj, por ke la serio sukcesu en malsamaj partoj de la kontinento. Ni reviziis la fazojn de disvolviĝo kune kun niaj teamoj en Ganao, Niĝerio kaj Kenjo — tiuj teamoj ankaŭ helpis la verkadon.
#000226
Kelkaj elstaraj animacioj kiuj instruas afrikajn lingvojn
#000227
Animacio estas efika maniero instrui al junaj afrikanoj kapablojn kaj lingvojn kiujn oni ne instruas en lernejo. Kelkaj animacioj provas fari tion.
#000228
El okcidenta Afriko estas “Bino and Fino” — eduka infana desegnofilmo kreita de la niĝeria animaciisito Adamu Waziri, kiu aperis en 2010. La ĉefroluloj, Bino kaj Fino, estas gefratoj kiuj lernas pri afrika historio kaj kulturo kun Zeena, sorĉa papilio. La desegnofilmo estas prezentita en 15 landoj, en la angla, la tvia, la joruba, la germana, la nederlanda, la portugala, la haŭsa, la igba, la franca kaj la svahila, kaj ankaŭ disponeblas en YouTube. The Anilingo Series, de “IyinCreative”, estas alia animacio el Niĝerio kiu antaŭenigas kaj konservas la afrikan kulturan heredaĵon.
#000229
Meet Bino and Fino, a brother and sister who go on adventures with their magical butterfly Zeena and learn all about Africa and the World! Watch at and on batteryPOP’s FREE Cartoon Roku Channel. #binoandfino /tWBmCbEBiR
#000230
Konatiĝu kun Bino kaj Fino, frato kaj fratino kiuj travivas aventurojn kun la sorĉa papilio Zeena, kaj lernas ĉion pri Afriko kaj la mondo! Spektu ĉe kaj en la senpaga kanalo pri desegnofilmoj Roku.
#000232
“Ẹbí Fọ́lọ́runṣọ́” estas alia animacia serio kiu instruas la joruban lingvon parolatan en Niĝerio, kreita de Kayode Oloko, kiu devenas de Niĝerio kaj loĝas en Finnlando. La animacio atentigas pri la kulturo, tradicio, lingvo kaj identeco de jorubaj infanoj de Niĝerio. Li parolis pri la iniciato kaj inspiro en intervjuo kun Pan-Africa.net.
#000233
In Nigeria today, many parents prefer their offspring to speak the English language over their own native language. It’s a sad reality that future generations could lose their identity and purpose, a heavy price to pay for living in a host country.
#000234
Nuntempe en Niĝerio, multaj gepatroj preferas, ke la infanoj lernu la anglan anstataŭ la propran gepatran lingvon. Estas malĝojiga realo, ke estontaj generacioj povas perdi la identecon kaj celon, kio estas peza kosto por vivi en gastiganta lando.
#000235
El centra Afriko estas CMR KIDS TV, televida kanalo en Youtube kiu instruas kamerunajn infanojn pri iliaj kulturo kaj historio, kaj ankaŭ pri lingvoj kiel la eŭonda kaj la ĝula.
#000236
En orienta Afriko, Tsehai Loves learning estas alia notinda animacio. La etiopia eduka platformo por infanoj disponeblas en sep lokaj lingvoj kaj prezentas gravajn informojn pri legoscio, sano, socia kaj emocia lernado.
#000237
En suda Afriko, Youtube prezentas, ekzemple, spektaklojn kiel la kantojn de Zulu Kids kaj Xhosa kids. Malsame ol aliaj afrikaj landoj kie nur unu ligvo estas oficiala, Sud-Afriko havas 11 oficialajn lingvojn, el kiuj 10 estas indiĝenaj.
#000238
Dum Afriko klopodas trovi lokon en tutmonda animacio, ĝi ankaŭ pretas fariĝi la sekva animacia centro, per daŭraj klopodoj krei originalajn voĉon kaj bildon. Tamen ankoraŭ mankas subteno kaj gvido de afrikaj registaroj, laŭ la Asocio por Antaŭenigo de Edukado en Afriko:
#000239
Necesas registaraj gvidoj kaj subtenoj por bildstrioj kaj desegnofilmoj, ĉar tiuj estas strategiaj komunikiloj por paroli kun junaj generacioj en la nuna jarmilo.
#000241