Ĉi tiu artikolo estas parto de serio ekzamenante esprimliberecon [eo] kaj aliron al informoj en civitaj spacoj tra ses lingvaj komunumoj en la MENA-regiono [eo].
#000002
La iraka urbo Ĥalabĝa [eo] situas en la kurdia montaro proksime de la irana landlimo kaj estas plej konata pro la tragika uzo de kemiaj armiloj [eo] kontraŭ la loĝantaro fare de la armeo de Saddam Hussein [eo].
#000003
Jarojn poste, la urbo akiris rekonon ene de la kurda cifereca spaco, danke al juna viziulo nomata Bokan Jaff , loĝanto de Ĥalabĝa. Jaff akiris anglan diplomon ĉe la Universitato de Sulajmanija [en] en 2014 kaj transprenis la rolon de tradukisto de informoj por sia komunumo. Ĉi tio gravegas ĉar ili renkontis malfacilaĵojn aliri esencajn retajn informojn en la kurda lingvo, inkluzive de tutmondaj novaĵoj, sekureco, sanservo kaj pli. Precipe kurdaj universitataj studentoj luktantaj por trovi retajn informojn en sia gepatra lingvo multe aprezis la helpon de Jaff.
#000004
Ĉar Jaff iĝis pli konscia kaj pri la manko de kurdaj retaj resursoj kaj pri la malfacileco pro limigita scipovo de la angla kaj araba lingvoj inter kurdaj parolantoj, li ekkomprenis la urĝan bezonon de plibonigita alireblo al informoj en la kurda lingvo.
#000005
Kun multe da persistemo, li komencis ok-jaran vojaĝon kiel volontulo ĉe Google. Lia celo estis integri la soranan [eo], ofte konatan kiel kurdî nawendî (کوردیی ناوەندی), elstara lingvo ene de la kurda lingvaro [eo], en la lingvojn apogitajn per la tradukprogramo Google Translate [eo].
#000006
Jaff sukcese tradukis pli ol 2 500 000 frazojn, proverbojn kaj unuopajn vortojn. Rezulte de tio, la sorana lingvo estis oficiale aldonita al Google Translate en majo 2022, el kio ekestis komunumo de soranaj tradukistoj. En intervjuo kun Global Voices, Jaff diris, “La manko de enhavo en la kurda malfaciligis al ni trovi la informojn kiujn ni bezonas kaj malhelpis la evoluon de la kurda lingvo en la cifereca mondo.”
#000007
La kompleksa pejzaĝo de kurdaj lingvoj enrete
#000008
La kurda lingvaro [eo] estas lingvo aŭ grupo de lingvoj parolataj de la kurdoj [eo], indiĝena etna komunumo de ĉirkaŭ 30 milionoj da homoj. Indiĝenaj el la regionoj de Mezoriento kaj Okcidenta Azio [eo], ili kundividas kulturon, lingvan heredaĵon kaj identecon, kvankam ili estas disigitaj trans kvar nacioj: Turkio, Irako, Sirio kaj Irano [eo].
#000009
Kurdaj lingvoj konsistas el malsimilaj sed interligitaj lingvaj variantoj [eo] ne reciproke interkompreneblaj. La ĉefaj du lingvoj estas la kurmanĉa [kurmanji, کورمانجی ] aŭ la norda kurda, parolata en Sirio, Turkio, Kaŭkazo [eo], kaj partoj de Irako, kaj la sorana [soranî, سۆرانی ] aŭ la centra kurda lingvo (kurdî Nawendî, کوردیی ناوەندی) kiu estas plej parolata en Irako kaj Irano. La sorana, kune kun la araba, havas oficialan statuson en Irako kaj ĝi [tie] estas ofte nomata la “kurda” lingvo en oficialaj dokumentoj. Ĉiu el ĉi tiuj lingvoj estas parolataj de milionoj da homoj.
#000010
Tiuj lingvoj utiligas malsamajn alfabetojn: la kurmanĉa [eo] uzas la latinan (romian) alfabeton, dum la sorana [eo] uzas la aramean (araban) alfabeton.
#000011
Kvankam la kurdaj lingvoj posedas riĉan historion, famkonataj pro vasta vortprovizo kaj esprimkapabloj, ili alfrontas mankon de retaj rimedoj. La malsamaj alfabetoj, kune kun la foresto de normigado kaj daŭrantaj potencrivalecoj inter kurdaj komunumoj, kontribuas al la defioj.
#000012
Krome, ĉi tiuj defioj estas kunmetitaj de restriktoj truditaj de subpremaj registaroj, cenzuro, kaj limigoj por libere esprimi sin en ĉiuj landoj kie kurdoj loĝas.
#000013
La malabundeco de retaj rimedoj devigis kurdparolantojn fidi aliajn lingvojn kiel la araba, la angla, la turka kaj la persa. En konversacio kun profesoro Dara Hameed, kurdlingva doktoro kiu instruas ĉe la Universitato de Garmian, Jaff klarigis al Global Voices kiel tiu manko de retaj informoj kaj teknikaj rimedoj negative influas kurdajn akademianojn en Irako.
#000014
Ni alfrontas ĉi tiujn defiojn ĉiutage, precipe kun niaj universitataj studentoj. Ekzemple, en la kurda fako, kaj mi kredas, ke ĉi tio estas ofta afero en diversaj altlernejoj, ekzistas grava manko de kurdaj rimedoj disponeblaj en Interreto. Miaj studentoj renkontas defiojn kiam ili provas aliri informojn en la kurda lingvo.
#000015
Ili estas devigataj uzi fontojn en aliaj lingvoj per elektronika tradukado, kio ne estas sen problemoj. Alternative, ili restas kun neniu alia elekto ol turni sin al multekostaj tradukistoj. Sekve de tio, ĉi tiuj studentoj estas nekapablaj plene utiligi la avantaĝon de teknologio.
#000016
La problemo kuŝas en la reta sfero, ne eksterrete. La kurda lingvo estas lingve diversa. Imagu havi sole por “خۆشەویستی” (amo) jam ses vortojn.
#000018
Nia devus fokusi traktadon de normigaj aferoj, dialektikaj dividoj kaj politikaj premoj, ĉar ĉi tiuj faktoroj malfaciligas la kurdan lingvon enrete prosperi.
#000019
Politika batalo de irakaj kurdoj por rekono kaj lingvaj rajtoj
#000020
Kompare kun najbaraj landoj, kurdoj en Irako spertas relative favoran situacion. Ekzemple, Irako estas la nura lando kie la kurda [soranî] estas agnoskita kiel oficiala lingvo, kaj ĝi ankaŭ estas la sola loko kie kurdoj ĝuas konsiderindan aŭtonomion.
#000022
Esploro de Lauren Walter ĉe la [usona] Universitato Depaul en 2018 rivelis ke dum la brita mandato, urbaj kurdaj naciistoj preferis la soranan [sorani], dum la kurmanĉa [kormanji] ludis pli fortan literaturan rolon, donante al la sorana pli grandan politikan influon. Malgraŭ tio, estis intereso dividi la parolantojn de ĉi tiuj lingvoj. “Ambaŭ dialektoj vivis en relativa harmonio ĝis Irako akiris sendependecon en 1931. Post la akiro de sendependeco, la iraka registaro provis kontraŭmeti parolantojn de la sorana kaj tiujn de la kurmanĉa por preventi ke la kurda estu agnoskota kiel oficiala lingvo.”
#000023
Decida mejloŝtono por la kurda lingvo en Irako estis la Iraka-Kurda Interkonsento pri Aŭtonomio de la 1970-aj jaroj [ankaŭ konata kiel la iraka-kurda interparoloj pri paco], subskribita la 11-an de marto 1970 fare de la iraka registaro kaj kurda gvidanto Mullah Mustafa Barzani [eo]. Post jardekoj da armitaj konfliktoj kaj streĉitecoj inter la iraka registaro kaj la kurdaj komunumoj en Irako, tiu interkonsento zorgis por la agnosko de la sorana kiel oficiala lingvo en lokoj kun kurda plimulto. Ĝi ankaŭ certigis al la kurdoj politikan reprezentantaron en registaraj entoj.
#000024
Tamen, la vojo al parollibereco [eo] por kurdoj en Irako estis kompleksa kaj submetata al fluktuado laŭlonge de la tempo. Post la interkonsento, subpremo estis intensa sub la registaro de Saddam Hussein, kun postaj periodoj de provita agnosko de la rajtoj de kurdaj komunumoj en Irako.
#000025
Defioj kun lingva normigo kaj aliro al informoj
#000026
Esploro indikas ke en landoj kun dominaj lingvoj, parolantoj de minoritataj lingvoj ofte alfrontas marĝenigon kaj limigitan aliron al informoj. En kurda Irako, internaj konfliktoj inter kurdaj lingvoj, precipe pri la sorana kaj la kurmanĉa, ne nur intensigas marĝenigon kaj dividon sed ankaŭ malhelpas la retan reprezentadon, evoluadon kaj disvastigadon de la lingvo.
#000027
Ĝis hodiaŭ, la kurdoj ne havas universale akceptitan skribnormon, kun politikaj partioj en la Kurdio-regiono implikitaj en disputoj pri normigado. Malgraŭ diversaj provoj, normigita versio restas iluzio.
#000028
Ĉi tiu manko de lingva unueco kaj normigado kreas obstaklojn por tiuj, kiuj serĉas retajn informojn kaj rimedojn en sia gepatra lingvo. Aldone, ĝi malhelpas efikan kundividon de informoj, limigante la kapablon de la kurdoj kontribui al la cifereca mondo.
#000029
Ĉi tiu kunteksto sugestas, ke se kurmanĉparolanta kurdo deziras komuniki kun kurdo parolante la soranan, ili povus uzi ĉu la araban, la turkan aŭ la persan por ebligi komunikadon inter ili.
#000030
Parolante kun Global Voices (Tutmondaj Voĉoj), Goran Rasoul, sukcesa verkisto, poeto kaj rakontisto, enprofundiĝis en la personajn sekvojn de internaj lingvonormigaj konfliktoj. Goran havas magistron en moderna literatura kulturo ĉe la Universitato de Hertfordshire [Britio] kaj havas pli ol 12 jarojn da sperto en la evoluigo kaj humanitara laboro [eo] kun kaj lokaj kaj internaciaj organizaĵoj.
#000031
Multaj homoj en mia rondo konstante luktas por rete aliri informojn aŭ por trovi taŭgan enhavon pri diversaj temoj kiel literaturo, politiko kaj lingvaj studoj. Mi ofte devas serĉi informojn en aliaj lingvoj se temas pri specifaj aferoj rilataj al Kurdio [eo], la kurdoj [eo] kaj la kurda lingvaro [eo].
#000032
Goran klarigis, ke en la pasinteco, la nombro da parolantoj determinis ĉu lingvo pluvivos, sed hodiaŭ ĝi dependas de la haveblo de cifereca enhavo. Tiu manko de reta enhavo estas uzata por indiki ke lingvo malprosperas kaj estas en danĝero. Li aldonis: “Ĉi tio validas por ĉiuj lingvoj, sed ĝi estas precipe decida por la kurda. Politikaj kaj ekonomiaj konfliktoj damaĝis la kurdan lingvon, substrekante la urĝecon prioritatigi ĝian konservadon kaj varbadon.”
#000033
Revenante al Bokan Jaff, li kaj lia teamo utiligas la potencon de artefarita intelekto [eo] por plibonigi la kvaliton de tradukoj. Ili ankaŭ serĉas instigi verkistojn kaj esploristojn rete kundividi sian laboron, celante altigi la volumon de retaj enhavoj en la kurda lingvo. Jaff diris: “Publikaĵoj estu rete alireblaj, ne nur en la formo de fizikaj libroj kaj revuoj. Tekstoj kaj libroj devas esti alŝutataj en diversaj ciferecaj dosierformatoj por certigi la kompiladon de ampleksa kaj diversa datumaro.”
#000034
Jaff opinias, ke kurdaj intelektuloj subtaksas retan eldonadon. Tamen, estas grave agnoski, ke retaj rimedoj estas ŝlosilaj por revigligi la lingvon. Tiuj kun la kapablo kontribui devus esti instigataj por oferti al la kurda komunumo aliron al tiuj valoregaj retaj rimedoj.
#000035
Ni devas trovi novan lingvon, novajn rakontojn, novan mondkoncepton kaj la ilojn por krei la vortojn por venki la “grandan humanitaran rakonton”. Ĉu teknologio povas helpi?
#000038
Multaj inter ni ĉi-pasintmonate aŭdis pri la funkcioj similaj al la “Matrix” de la nova AI-funkciigita ChatGPT [eo], kiu lasas civitanojn maltrankvilaj, ŝokitaj kaj en pluraj aliaj emociaj statoj, de timo ĝis entuziasmo.
#000039
La uzo de AI restas niĉo por la plej multaj civilsociaj organizaĵoj kaj aktivuloj. Tamen, pluraj iniciatoj kiuj uzas emerĝantajn teknologiojn kaj artefaritan intelekton por “malkoloniigi” lingvon aperas – precipe en la evoluiga sektoro.
#000040
La demando ĉu evoluiga lingvo estas kolonia estas kompleksa kaj pridisputata. La altrudo de eŭropaj lingvoj kaj kulturoj al koloniigitaj popoloj estis ŝlosila komponanto de la procezo de koloniismo. Koloniaj potencoj trudis siajn lingvojn, ofte kaŭzante la erozion de indiĝenaj lingvoj. Evoluiga lingvo povas esti rigardata kiel daŭrigo de ĉi tiu heredaĵo, ĉar ĝi ofte ekskludas indiĝenajn kaj minoritatajn lingvojn, plifortigante ŝablonojn de lingva kaj kultura dominado.
#000042
“Lingvo estas tre grava parto de la identeco kaj heredaĵo de komunumo. Kiam ni perdas lingvojn, ni perdas parton de nia kolektiva historio kaj kulturo. Teknologio povas helpi nin konservi kaj promocii ĉi tiujn lingvojn, sed ni devas fari tion en maniero respektema kaj inkluziva”, diras Anju Mary Paul, esplorgvidanto ĉe la platformo FirstVoices, kiu inkluzivas AI-funkciigitan lingvan arkivon, kiu permesas al uzantoj serĉi kaj aliri son- kaj videoregistraĵojn de indiĝenaj lingvoj.
#000043
“La fakto ke ni uzas la francan aŭ la anglan kiel evoluigajn lingvojn dum en iuj komunumoj kiel en Afriko ni havas plurajn tribajn lingvojn estas problemo. Kio okazas kiam homoj ne komprenas la lingvon, kiun ni uzas?”, demandas d-ro Moses Isooba, plenuma direktoro de Uganda National NGO Forum (UNNGOF).
#000044
Isooba estas parto de teamo disvolvanta lingvon kaj leksikan prototipon uzante AI por ebligi pli inkluzivan komunikadon kiu estas malpli (aŭ ne) implicite novkolonia, seksisma aŭ rasisma. La ideo estas esplori la aplikon de AI por kompensi kaj anstataŭigi la leksikon de pejorativa ĵargono, idiomoj kaj terminologio “trudita” al civilsociaj organizaĵoj enplektitaj en la kompleksa internacia helplaboro kaj la evoluiga sektoro.
#000045
La teamo planas leksikonon por ŝanĝi potencon laŭ du manieroj: unue per abolicio de problema lingvo, dum ĝi instigas al pli inkluziva komunikado uzante novan stilfunkcion por serĉi kaj anstataŭigi, kaj due ebligante al homoj uzi sian propran lokan lingvon, testante tiun laboron kun la luganda [eo], la lingvo kutime uzata en Ugando.
#000046
Esprimoj kiel “desk officer” aŭ “in the field” rememorigas la kolonian epokon. Internaciaj homhelpaj organizaĵoj ofte nomas siajn oficejojn en la Tutmonda Sudo “landaj oficejoj”, simile al koloniaj antaŭpostenoj “agante kiel la restanta ŝnuro liganta nin al la kolonia ŝipo”, D-ro Isooba diras. Li plue klarigas:
#000047
Decolonising language is critically important because language sets the terms of engagement between the north and south. In as much as possible language should be depoliticized and decolonized. Development and humanitarian assistance are political, but our language should remain nonpartisan. Political parties will come and go, but inequalities will remain if our language begins to mirror that of the people in power, especially if the intentions behind the rhetoric are disingenuous.
#000048
Malkoloniigi lingvon decide gravas ĉar lingvo fiksas la kondiĉojn de engaĝiĝo inter la nordo kaj la sudo. Laŭeble la lingvo estu malpolitikigita kaj malkoloniigita. Evoluigo kaj homhelpa asistado estas politikaj, sed nia lingvo restu senpartia. Politikaj partioj venos kaj foriros, sed neegalecoj restos, se nia lingvo komencos speguli tiun de la potenculoj, precipe se la intencoj malantaŭ la retoriko estas malsinceraj.
#000049
Ni ne povas paroli nur per akronimoj
#000051
“Evoluiga lingvo jam enhavas tiom da ĵargono, ke eĉ niaj propraj familioj ne plu komprenas pri kio ni okupiĝas”, klarigas Harsh Jaitli, membro de Voluntary Action Network India (VANI).
#000052
Lingvo estas inter niaj plej praaj iloj, por la plej bono aŭ por la plej malbono. En interreta universo plagita de misinformado kaj atakoj, diversaj aktivuloj kaj organizaĵoj de la civila socio nun koncentriĝas pri “novaj rakontoj” por plivastigi anstataŭ malgrandigi civitan spacon.
#000053
En la lastaj jaroj, multaj iniciatoj kaj organizaĵoj laboris pri la interligo de AI kaj lingvo. Masakhane ekzemple estas baza, komunum-subtenita iniciato laboranta por konstrui ilojn de Natural Language Processing (NLP) kaj modelojn por afrikaj lingvoj, kun la celo konservi kaj antaŭenigi ilin en la cifereca epoko. Interpretado [eo] kaj tradukado ankaŭ estas parto de la ludo, kaj organizaĵoj nun laboras pri larĝigo de la spektro, ekzemple kun ĉi tiu senpaga ĉiĉeva-angla traduka glosaro de evoluiga terminologio. AI por la Homoj fokusiĝas pri pledado por pli inkluziva kaj justa disvolviĝo kaj uzo de AI-teknologioj. Ĝi ankaŭ ofertas rimedojn kaj trejnadon al komunumoj por okupiĝi pri AI.
#000054
Tamen, laŭ NeuralSpace [platformo kiu helpas transponti la masivan lingvan breĉon en teknologio], 90 procentoj de NLP-solvoj estas ekskluzive haveblaj en eŭropaj lingvoj. AI havas la eblon rompi lingvajn barojn por la ceteraj ses miliardoj da homoj kontraŭbatalante ĉi tiun formon de “cifereca apartismo”. Kiel? Transpontante lingvajn barojn kun kompleksaj traduksistemoj aŭ lingvolernaj aplikaĵoj ekzemple. Aliaj manieroj inkluzivas la kreadon de ciferecaj arkivoj enplektantaj optikan signorekonadon [eo] aŭ parolrekonadon [eo] kaj zorgi ke enhavo haveblu en gepatraj lingvoj prefere ol en la ĉieaj “koloniaj” lingvoj.
#000055
Sed ĉio ĉi sonas tro bone por esti (nur) vera. Antaŭ ol AI povas malkoloniigi lingvon, AI mem devas esti malkoloniigita.
#000056
AI havas la eblon transformi la manieron en kiu ni komunikas, sed ĝi ankaŭ estas la perfekta dissendilo por pliseverigi ekzistantajn biasojn. “Ni devas trakti biasojn en lingvaj modeloj kaj certigi ke ili estu inkluzivaj kaj reprezentaj por ĉiuj uzantoj” diras Soujanya Poria, asista profesoro ĉe Teknologia Universitato Nanyang [eo].
#000057
La lingvo pri kiu AI estas trejnita eble jam estas “distordita” kaj nekapabla anstataŭigi biasitan homan pensadon kaj konduton.
#000058
“La malkoloniigo de lingvo decide gravas por povigi komunumojn kaj defii dominajn rakontojn. Teknologio havas la eblon esti potenca ilo en ĉi tiu procezo, sed ni devas zorgi ne reprodukti la samajn ŝablonojn de ekskludo kaj marĝenigo, kiujn ni provas venki”, diras D-ro Isooba.
#000059
Ni demandis al ChatGPT ĉu AI povus reprodukti kolonian, rasisman aŭ seksisman lingvon aŭ ne. Jen kion ĝi respondis:
#000060
As an artificial intelligence language model, I am not capable of holding or expressing personal beliefs, values, or biases. However, I acknowledge that the data used to train me may contain biases and I strive to provide information that is accurate, unbiased, and inclusive. It is important to note that it is people who program and use AI, and they can unintentionally embed their own biases in the development and use of AI systems. Therefore, it is crucial to be aware of these potential biases and strive to create and use AI systems in an ethical, inclusive, and responsible manner.
#000061
Kiel artefarita inteligenta lingvomodelo, mi ne kapablas teni aŭ esprimi personajn kredojn, valorojn aŭ biasojn. Tamen mi agnoskas, ke la datumoj uzataj por trejni min povas enhavi biasojn kaj mi strebas provizi informojn precizajn, senpartiajn kaj inkluzivajn. Gravas noti, ke estas homoj, kiuj programas kaj uzas AI, kaj ili povas neintence enigi siajn proprajn biasojn en la disvolviĝo kaj uzo de AI-sistemoj. Tial, estas grave konscii pri ĉi tiuj eblaj biasoj kaj klopodi krei kaj uzi AI-sistemojn en maniero etika, inkluziva kaj respondeca.
#000062
En la vortoj de Timnit Gebru de Black in AI, ni devas ne plu tiom pensi pri “puraj” kaj “malpuraj” datumoj kaj pensi pri datumoj kiuj reflektas la diversecon de la reala mondo.
#000063
“Unu el la plej bonaj manieroj fari tion estas konstrui diversajn skipojn de datumsciencistoj, kiuj kapablas rekoni kaj trakti siajn proprajn biasojn”, li diras.
#000064
Sabelo Mhlambi kaj aliaj akademiuloj lastatempe redaktis la Malkoloniigan AI Manifeston, por “moviĝi preter okcident-centritaj biasoj” kaj konstrui “dignajn soci-teknikajn estontecojn”. La civila socio ankaŭ estas ĉiam pli enplektita en AI-evoluo, aktive partoprenante publikajn diskutojn kaj debatojn ĉirkaŭ la etikaj, sociaj kaj politikaj efikoj de AI-teknologioj. Tamen, pluraj gvidantoj kaj aktivuloj de la civila socio, kiel ekzemple Mwarimū Mūtemi wa Kīama el Kenjo, arestita pro siaj pepoj (tweets), argumentas ke la celkonscia ekskludo de marĝenigitaj voĉoj de teknikaj decidprocezoj estas formo de struktura perforto.
#000065
“Ni devas rekoni, ke aliro al teknologio estas homa rajto, kaj labori por certigi ke ĉiuj havu sidlokon ĉe la tablo”, diras Kīama.
#000066
Dianne Olivian, aktivulino pri ciferecaj kaj genraj rajtoj, rakontas al ni kiel la marĝenigitaj homoj estas “ekskludataj” de decidaj medioj ĉar ĉi tiuj spacoj moviĝas ene de novkolonia kadro:
#000067
Those who usually participate in these conversations also have the privilege to participate; they have the economic and cultural capital to contribute and thrive. There are of course attempts to be representative and inclusive, but we should ask: Where are these conversations happening? What do I need to have to participate? In what language are they sharing meaning? Whose voices are the loudest in the room? What happens after these conversations, what is the accountability framework?
#000068
Tiuj kiuj kutime partoprenas en ĉi tiuj konversacioj ankaŭ havas la privilegion partopreni; ili havas la ekonomian kaj kulturan kapitalon por kontribui kaj prosperi. Estas kompreneble provoj esti reprezentaj kaj inkluzivaj, sed ni devus demandi: Kie okazas ĉi tiuj konversacioj? Kion mi bezonas por partopreni? En kiu lingvo ili kunhavigas signifon? Kies voĉoj estas la plej laŭtaj en la ĉambro? Kio okazas post ĉi tiuj konversacioj, kio estas la respondeca kadro?
#000069
Post ĉi tiuj “konsultaj” kunsidoj en politiko pri ciferecaj rajtoj kaj interreta regado [regado rilate al procezoj kaj decidoj kiuj celas difini agojn, doni potencon kaj kontroli agadon], ni ĉiuj reiros al la samaj ciferecaj potencostrukturoj, kiuj permesas kaj malpermesas la informojn, kiujn ni aliras kaj konservas, kaj kiaj identecoj rajtas ekzisti en ĉi tiuj platformoj, diras Olivan:
#000070
Truly inclusive digital communities and infrastructure require transformative lens from their inception – they reject a capitalist internet. They are driven by creativity, sharing, care, consent, and well-being; they challenge and circumvent infrastructures of surveillance. And we will build that by first, shifting our focus from working towards being accepted by the loudest, most articulate voices in a stingy meeting room, to holding space and looking for those who are not even able to go through the door.
#000071
Vere inkluzivaj ciferecaj komunumoj kaj infrastrukturo postulas transforman lenson de sia komenco – ili malakceptas kapitalisman interreton. Ili estas pelitaj de kreemo, kunhavigo, zorgo, konsento kaj bonfarto; ili defias kaj evitas infrastrukturojn de gvatado. Kaj ni konstruos tion unue ŝanĝante nian fokuson de strebado esti akceptita de la plej laŭtaj, plej klaraj voĉoj en avara kunvenejo, al konservado de spaco kaj serĉado de tiuj, kiuj eĉ ne povas eniri tra la pordo.
#000072
La interreto estas unu el la komunikaj infrastrukturoj forestantaj en kamparaj teritorioj kie loĝas denaskaj popoloj. Por multaj, ĉi tio estas la konsekvenco de ŝtata forlaso kaj subpremo pere de la koloniigo de [la tieaj] regantaj kulturoj. Tamen, ili konstante serĉis manierojn por alfronti la problemojn kiuj ĉiutage daŭras, kiel ekzemple, la manko de bazaj servoj (lumo, akvo, drenado, sano, edukado) kaj, kiel ni menciis, la komunikada infrastrukturo (interreto, vojoj). En ĉi tiuj komunumoj, ĵurnalismo estas loka kaj kutime praktikata de komunumaj radioj.
#000075
Colmena disvolvis malfermitan fontan retejon kie ĉiuj ĵurnalismaj agadoj povas disvolviĝi sen interreto aŭ kun malmulte da konektebleco, por konservi ligon al ĉi tiuj samaj komunumoj en krizaj tempoj. Ĝi situas ĉe la vojkruciĝo inter esti produktadoĉambro, komunumo kaj rimedo por komuniki. [Colmena] aperis kun financoj el DW Akademie. En Latinameriko, anoj estas la reto de komunumaj amaskomunikiloj REDES de Meksiko, la kolombiaj radiostacioj Ocaina, la ekvadora Remando, kaj la perua Kuniĝo de Ajmaraj virinoj de Abya Yala [eo], multaliaj brazilaj radiostacioj, la bolivia cifereca amaskomunikilo Muy Waso, inter aliaj.
#000076
Ni identiĝas kun la diverseco de abelujoj [ndlt. ‘colmena‘ hispane] kiuj ekzistas en la mondo. Ne estas nur unu maniero [por] fari abelujon, ĉar la teritorioj estas megadiversaj. Nun la abeloj, kaj ilia esenca poleniga laboro, estas tuŝitaj de unukultivoj [eo] kaj akcelita industriigo, kiu nur havas ekonomiajn celojn. La sama pripensado eniras por komunikado farita de, kun kaj por teritorioj kaj komunumoj. Estas platformoj kaj interesoj kiuj celas homogenigi paroladojn, lingvojn kaj bezonojn. Ke la amaskomunikiloj elektis la nomon “Colmena“, por mi, estas devontigo al diverseco; por kompreni ke en la mondo estas multaj aliaj mondoj kiujn necesas respekti kaj prizorgi.
#000081
ALA: Es importante entender que Colmena nace del encuentro y la comunicación entre diversos medios, organizaciones y personas. Colmena busca ser una plataforma, hecha con software libre y open source, para el fortalecimiento de la comunicación comunitaria, popular, alternativa, indígena y un etcétera amplio. Aquella comunicación que surge desde y con las personas que habitan los diversos territorios y buscan aportar a las necesidades y sueños locales.
#000083
La idea es que la plataforma cuente con las herramientas necesarias para la producción de contenido: “todo en uno”. También, que funcione como un espacio de encuentro, comunicación, traducción y organización entre personas y colectivos que trabajan y luchan por procesos de comunicación que abonen a los diversos territorios; actualmente la plataforma está traducida en seis idiomas.
#000084
ALA: Gravas kompreni ke Colmena naskiĝis el la kunveno kaj komunikado inter malsamaj amaskomunikiloj, organizoj kaj homoj. Colmena celas esti platformo, farita per libera programaro kaj malferma fonto, por plifortigo de komunuma, populara, alternativa, indiĝena kaj larĝa/vasta komunikado. Tiu komunikado kiu ekestas de kaj kun la homoj kiuj loĝas en la diversaj teritorioj kaj celas kontribui al lokaj bezonoj kaj revoj.
#000085
La ideo estas ke la platformo havas la necesajn ilojn por produktado de enhavo: “ĉio en unu”. Ankaŭ, ke ĝi funkcias kiel spaco por renkontiĝo, komunikado, tradukado kaj organizado inter homoj kaj grupoj kiuj laboras kaj batalas por komunikaj procezoj kiuj kontribuas al la diversaj teritorioj; la platformo estas nuntempe tradukita al ses lingvoj.
#000086
ALA: Comenzamos en pandemia así que el trabajo a la distancia hace indispensable conexiones estables de internet o de datos móviles; algo que se vuelve complicado por condiciones geográficas, sociales e históricas que viven comunidades rurales e indígenas en el mundo. Lo anterior, más que una problemática, se convierte en una oportunidad en tanto que las comunidades y/o organizaciones pueden decidir sobre la conectividad que necesitan. Mientras las empresas piensan sus aplicaciones desde el interés económico; la mirada de Colmena es más hacia la pluralidad de voces, saberes y conocimientos para los retos globales que vivimos.
#000088
ALA: Ni komencis en pandemio, do, fora laboro faras stabilajn interretajn aŭ datumkonektajn ligilojn nemalhaveblaj; io kio fariĝas komplika pro geografiaj, sociaj kaj historiaj kondiĉoj kiujn kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj alfrontas en la mondo. Ĉi tio fariĝas ŝanco prefere ol problemo, ĉar la komunumoj kaj/aŭ organizaĵoj povas mem decidi pri la konektebleco kiun ili bezonas. Dum kompanioj pensas iliajn aplikaĵojn el la ekonomia intereso, la rigardo de Colmena estas pli al la plureco de voĉoj, komprenoj kaj scioj por la tutmondaj defioj kiujn ni vivas. Dum kompanioj pensas pri siaj aplikoj el ekonomia vidpunkto, Colmena pli rigardas al la plureco de voĉoj, sciaro kaj scilerto (knowhow) por la tutmondaj defioj, kiujn ni alfrontas.
#000089
Global Voices: Kiaj estas la fundamentoj de la ĵurnalisma spaco, aŭ kio necesas por esti parto de ĝi?
#000090
ALA: Se requiere como individuo, medio, colectivo y/o comunidad tener interés en crear procesos de comunicación pertinentes y relevantes para sus territorios, no sólo creando contenido, sino también apoyando con la difusión del mismo. De igual modo, tener interés en que Colmena se utilice, cuide y, así, se fortalezca. Una de las grandes enseñanzas del trabajo junto con comunidades rurales e indígenas en América Latina es que cuidar a la comunidad significa participar, aportar y crear. Cuando uno cuida, hace que la comunidad se fortalezca ante riesgos presentes y futuros; cercanos y externos.
#000091
ALA: Kiel individuo, amaskomunikilo, kolektivo kaj/aŭ komunumo, vi devus havi intereson krei trafajn kaj laŭtemajn komunikajn procezojn por viaj teritorioj, ne nur kreante enhavon, sed ankaŭ subtenante ĝian disvastigon. Same, vi devus havi intereson pri tio ke Colmena estu uzata, prizorgata kaj tiel fortikigata. Unu el la plej gravaj lecionoj kiujn ni lernis de laborado kun kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj en Latin-Ameriko estas ke zorgi pri la komunumo signifas partopreni, kontribui kaj krei. Kiam vi zorgas, vi plifortigas la komunumon kontraŭ nunaj kaj estontaj riskoj, proksime kaj malproksime.
#000092
Global Voices: Kio estas la efiko de Colmena sur la moderna mondo, en kamparaj kaj indiĝenaj zonoj, same kiel en lokoj kie estas danĝere esti ĵurnalisto?
#000093
ALA: Son varios los beneficios, pero me limitaré a señalar dos que me parecen muy importantes. El primero es el asunto de la privacidad, muchos medios utilizan aplicaciones que no son seguras para su trabajo comunicativo; ahí se difunde información sensible. En Colmena se está trabajando para que la información y contenidos de los medios estén resguardados y seguros.
#000094
El segundo tiene que ver con la organización entre diferentes medios para compartir y crear contenido, con o sin conectividad. Pienso que eso puede tener un impacto positivo, en zonas con baja o nula conectividad, donde diferentes medios, colectivos o personas pueden encontrar en Colmena una plataforma para difundir y potenciar sus luchas y sueños. Colmena es la voz para los pueblos históricamente abandonados, que encontraron en la intemperie, una oportunidad para ser escuchados una vez más.
#000095
ALA: Estas pluraj avantaĝoj, sed mi limigos min al du, kiuj ŝajnas al mi, tre gravaj. La unua estas la afero pri privateco, multaj amaskomunikiloj uzas aplikaĵojn kiuj estas malsekuraj por ilia [ĵurnalista] komunika laboro; tie estas disvastigata sentema informo. En Colmena, oni laboras por certigi ke la informoj kaj enhavo de la amaskomunikilaro estas protektataj kaj sekuraj.
#000096
La dua rilatas al la organizado inter malsamaj komunikiloj por dividi kaj krei enhavon, kun aŭ sen konektebleco. Mi pensas ke tio povas efiki pozitive, en areoj kun malalta aŭ neniu konektebleco, kie diversaj komunikiloj, kolektivoj aŭ homoj povas trovi platformon por disvastigi kaj plibonigi siajn luktojn kaj sonĝojn. Colmena estas la voĉo por la historie forlasitaj popoloj kiuj trovis en la vetero, ŝancon por esti denove aŭdataj.
#000097
Konata kolektivo en Meksiko kiu ciferecigas librojn kaj poste kundividas ilin interrete, kiel politika pozicio, batalas kontraŭ nova kopirajta regulado. La retejo Pirateca [ndlt. Tiu nomo rilatas hispane al du vortoj: “Pirata” kaj “Biblioteca”, aŭ “Pirato” kaj “Biblioteko”, kio esperante signifus egale: “Pirateko”] estas ankoraŭ neatingebla pere de la ĉefaj operatoroj pri telekomunikado en la lando ekde julio 2022.
#000099
La kolektivo alfrontas agojn kiujn ĝi taksas persekuto flanke de la registaraj aŭtoritatoj pri aŭtorrajtoj, kiuj alvenis al la blokado de ĝia retejo kaj al limigoj por kundividi siajn enhavojn ligitajn al sia retejo en sociaj retoj. Ĝia Tvitera konto ankaŭ estis suspendita.
#000100
 estas retejo kiu ekde 2019 provizas liberan aliron al pli ol 279 titoloj hispane sub la slogano “La libroj ne estas ŝtelitaj, ili estas eksproprietigitaj!”. Homoj kiu administras estas anonimuloj. Ili diras per siaj propraj vortoj al Tutmondaj Voĉoj ke:
#000101
A veces, para no centrar la atención en las identidades, preferimos decir que Pirateca no es nada. Pero tal vez, buscando una definición provisional, hoy podríamos decir: Pirateca es una amistad.
#000102
Foje, por ne koncentri atenton al identecoj, ni preferas diri ke Pirateko estas nenio. Sed eble, serĉante provizoran difinon, hodiaŭ ni povus diri: Pirateko estas amikeco.
#000103
La instigoj malantaŭe naskiĝas kun la deziro kundividi librojn kiuj markis ilin (ilian vivon):
#000104
Es nuestra forma de materializar el amor por nuestrxs amigxs, es el deseo de compartir nuestras lecturas con ellxs; pero también es el amor por esa comunidad posible, esa comunidad por venir: esxs otrxs amigxs que aún no conocemos, aquellxs con quienes en secreto, nuestros afectos resuenan.
#000105
[Tio] estas nia maniero materiigi amon por niaj amikoj, estas la deziro kundividi niajn legaĵojn kun ili; sed ankaŭ estas la amo por tiu ebla komunumo, tiu venonta komunumo: tiuj aliaj amikoj kiujn ni ankoraŭ ne konas, tiuj kun kiuj niaj simpatioj sekrete akordiĝas.
#000106
Antaŭ kelkaj monatoj legantoj de Pirateko rimarkis ke la retejo ne alireblas pere de pluraj meksikaj operatoroj pri telekomunikado kaj denuncis tion en la [sociaj] retoj. Ili ankaŭ asertas ke Fejsbuko forigis antikvajn publikaĵojn de Pirateko kaj malpermesis la kreadon de novaj.
#000107
Pluraj librovendejoj en Meksiko subtenante Piratekon metis ŝparmonujojn por ricevi ekonomiajn kontribuojn por Pirateko. Inter ili, la eldonejo kaj librovendejo Impronta, kiu ricevis viziton de inspektistoj de la Meksika Instituto pri Industria Proprieto (es: IMPI), kiuj rekviziciis la ŝparmonon la saman monaton kiam komenciĝis la blokadoj.
#000108
La operatoroj pri telekomunikado implikitaj en la blokado estas la plej grandaj en Meksiko: Telmex, Megacable kaj iutempe Izzi, kiu poste ĉesis bloki ĝin. Historiaj retmezuradoj de Observatorio Abierto de Interferencias, spaco dediĉita al dokumentado pri interretaj blokadoj, kaj Ripe Atlas havas registraĵojn kiuj konfirmas la ekziston de la blokado.
#000109
La operatoroj pri telekomunikado Telmex kaj Megacable, kiuj estis konsultitaj de Tutmondaj Voĉoj, diris ke la blokaj mezuroj okazas ĉar ili ricevis ordon de IMPI.
#000110
Las medidas implementadas por TELMEX tienen como objetivo dar cumplimiento al requerimiento del IMPI y evitar la imposición de cualquiera de las sanciones previstas en el artículo 388 de la Ley.
#000112
La mezuroj efektivigitaj de TELMEX celas plenumi la postulon de IMPI kaj eviti la altrudon de iu ajn el la sankcioj antaŭviditaj en Artikolo 388 de la Leĝo.
#000113
Ni konsultis IMPI-n kaj ĝian vicdirektoron pri komunikado, Alberton Olguin, por ekscii la kaŭzojn kaj la kialon de tiu ĉi proceduro. Lia respondo estis ke ĝi estas malfermita afero kaj en proceso, do ne eblas doni informojn pri ĉi tiu kazo. La membroj de Pirateko siaflanke konsideras ke ĉi tiuj agoj havas klare ideologian kialon kiu:
#000114
[Busca] perpetuar el sistema profundamente clasista y privatizador que dicta que sólo las personas con capital económico pueden acceder a la cultura; para ellos, la cultura se compone de objetos cualquiera, capitalizables y que se pueden poseer, negando así un hecho que a nosotrxs nos parece una realidad ontológica absoluta: que toda creación es siempre colectiva y que el valor de los objetos culturales está en las vidas que transforma, en los corazones que sensibiliza, en las mentes que potencia, y no en los valores monetarios que algún sistema económico pueda poner sobre ellos.
#000115
[Serĉas] daŭrigi la profunde klasisman kaj privatigan sistemon kiu diktas ke nur homoj kun ekonomia kapitalo povas aliri kulturon; por ili, kulturo konsistas el ajnaj objektoj kapitaligeblaj kaj kiuj povas esti posedataj, tiel neante fakton kiu ŝajnas al ni absoluta ontologia realo: ke ĉiu kreado estas ĉiam kolektiva kaj ke la valoro de kulturaj objektoj estas en la vivoj kiujn ĝi transformas, en la koroj kiujn ĝi tuŝas, en la mensoj kiujn ĝi disvolvas, kaj ne en la monaj valoroj kiujn iu ekonomia sistemo povas meti sur ilin.
#000116
La meksika leĝaro havis serion da modifoj koncerne kopirajton. En 2020, inter ĉi tiuj ŝanĝoj estis enkondukita administra proceduro kiu permesas al operatoroj pri telekomunikado bloki aliron al retejoj provizore, sen havi juĝistan rezolucion pri la kazo.
#000117
Unu el la kritikoj de ĉi tiu nova kopirajta leĝaro estas ke la aŭtoritato ne havas publikajn registrojn pri ĉi tiu tipo de rimedoj petataj al interretaj provizantoj, do ili povas agi laŭ sia bontrovo kaj sen respondigebleco, aldonas Alcantar.
#000119
Fronte al la ekonomia argumento laŭ kiu kundividi librojn, kiel Pirateka faras, efikas sur la aŭtorojn de ĉi tiuj libroj kaj sur la eldonejojn, la kolektivo diras ke:
#000120
Los derechos de autor no protegen a nadie más que a los intereses económicos de los dueños de los grandes capitales, o sea, a quienes menos participan en la elaboración de las potencias afectivas de un texto.
#000121
Kopirajtoj ne protektas iun ajn krom la ekonomiajn interesojn de la posedantoj de granda kapitalo, tio estas tiuj kiuj malplej partoprenas en la ellaborado de la afekciaj povoj de teksto.
#000122
[Pirateko] konsideras ke la institucioj kaj korporacioj kiuj kutime mencias ĉi tiun argumenton devus subteni ĝin publikante la informojn pri kiel la profitoj generitaj de la eldona industrio estas distribuitaj kaj tiel konigi la supozeblajn efikojn al la aŭtoroj. La Nacia Ĉambro de la Meksika Eldona Industrio (es: CANIEM) raportas ke la privata libroindustrio generis ekonomian enspezon de 8 mil 469,9 milionoj da meksikaj pesoj (440 milionoj da usonaj dolaroj) en 2020, el kiuj 368 milionoj (19 milionoj da dolaroj) respondas al elektronikaj libroj. La ekonomia forto de la industrio ankoraŭ restas sur papero.
#000123
Ĝis nun la kolektivo ne estis sciigita aŭ informita de la aŭtoritato pri la leĝaj kialoj aŭ akuzoj kiuj kondukis al la blokado de ĝia retejo. Ili argumentas ke la blokadoj okazas meze de persekutado fare de IMPI kaj CANIEM, por scii la nomojn de la homoj kiuj prizorgas kaj por puni ilin. Dume, ili reasertas ke [ili] daŭrigas danke al la subteno kiun ili ricevas de tiuj kun kiuj ili kundividas la librojn:
#000124
Redaktora rimarko: De la 20-a ĝis la 26-a de aprilo 2022 Mirjam Vellinga gastigas la alternan Tvitero-konton @EuroDigitalLang, kiu esploras kiel teknologioj povas esti uzataj por revivigi eŭropajn minoritatajn aŭ regionajn lingvojn. Legu pli pri tiu ĉi kampanjo ĉi tie.
#000129
Ekde 1928 Afûk estas estiminda organizo kies misio estas promocii la frisajn lingvon kaj kulturon en ĉiuj tipoj de spacoj en la nederlanda provinco Frislando. La lingvo sukcesis konserviĝi en ĉiutaga vivo kaj, laŭ Afûk, preskaŭ ĉiuj el la 642 000 loĝantoj de la provinco komprenas la lingvon. Laŭ la retejo de Afûk, “tio signifas ke oni povas renkonti la frisan kaj uzi ĝin ie ajn en la provinco” ĉe la bakejoj, en la superbazaroj, en la librejoj, ĉe la kuracistaj oficejoj, en lernejoj, ĉe la kartoklubo, en la sportejoj, sur signoj de urboj kaj vilaĝoj, en la amaskomunikiloj, en la teatro kaj ĉe laboro”.
#000130
La kontribuo de Afûk inkluzivas la liveradon de lingvaj kursoj por plenkreskuloj, la eldonadon de elektronikaj libroj kaj magazinoj, la kreadon de aplikaĵoj kaj la iveradon de konsultaj servoj por kompanioj kaj organizoj pri kreado de politiko kuraĝiganta la lingvouzadon.
#000131
La organizaĵo estas bone konata al Mirjam Vellinga, kiu estis kreskigita de frisoparolantaj gepatroj. Nur kiam ŝi transloĝiĝis de Frislando por studi en la Universitato de Groningeno, ŝi aprezis kiom unika estas la lingvo kaj “la sociaj, psikologiaj kaj politikaj faktoroj, ligitaj al parolado de minoritata lingvo”. Ŝi baldaŭ transiris de studado de la angla al studado de la frisa kaj baldaŭ post bakalaŭriĝi komencis labori por Afûk, kie ŝi restis por dudek jaroj. Aktuale ŝi tenas sian pozicion de projekta gvidanto de la internaciaj projektoj.
#000132
Rising Voices intervjuis Miriam per retpoŝto.
#000134
Half of all Frisians are able to read Frisian easily. However, a small proportion of Frisians have a good written command of their language. This number has steadily increased in recent years. This is due to education and the increasing use of social media in Frisian. There are concerns about the language transfer from parents to their children. That is slowly decreasing and one of the most important factors to keep a language alive.
#000137
The online state is on an intermediate level so to speak. On the one hand, several applications have been developed. On the other hand, it are usually not the big tech companies that automatically develop their applications in Frisian.
#000138
The following applications are now available:
#000139
Google Translate through community development
Facebook in Frisian through community development
Gboard and Swiftkey as automatic text predictors
Frisian as a language in Microsoft Office with built-in spelling and grammatical corrector on Windows operating systems (however, this has to be downloaded separately, and is not automatically integrated in updates and when people buy Microsoft Office software).
Navigation in Frisian through Waze
Online Frisian-Dutch dictionaries and translation tools
#000140
Nuntempe iom pli ol duono de la loĝantaro en Frislando parolas la frisan kiel sian unuan lingvon kaj ĉirkaŭ 75% de la loĝantaro parolas la frisan en ĉiutaga vivo. Preskaŭ ĉiuj en la provinco kun proksimume 650 000 loĝantoj povas kompreni la lingvon: ĉirkaŭ 95%. Tio signifas ke oni renkontas la frisan ie ajn en ĉiutaga vivo.
#000141
Duono de ĉiuj frisoj povas legi en la frisa ĉiutage. Tamen eta parto de la frisoj havas bonajn skribokapablojn en sia lingvo. Tiu ĉi nombro konstante kreskis en lastaj jaroj. Tio okazis danke al edukado kaj kreskanta uzo de sociaj amaskomunikiloj en la frisa. Ekzistas zorgoj pri la lingva transdono de gepatroj al iliaj infanoj. Ĝi malrapide malkreskas kaj estas unu el la plej gravaj faktoroj de lingva vivsubtenado.
#000142
La reta statuso estas meznivela. Unuflanke kelkaj aplikaĵoj estis evoluigitaj. Aliflanke grandaj kompanioj kutime ne kreas aŭtomate siajn aplikaĵojn en la frisa.
#000143
Jenaj aplikaĵoj nun estas alireblaj:
#000144
• Google Translate danke al komunuma evoluigo
#000145
• Facebook en la frisa danke al komunuma evoluigo
#000146
• Gboard kaj Swiftkey kiel aŭtomataj lingvosugestiloj
#000147
• La frisa kiel lingvo en Microsoft Office kun integrita ortografia kaj gramatika korektiloj en Vindozo (tamen ĝi devas esti elŝutita aparte kaj ne estas aŭtomate integrita en aktualigoj kaj kiam homoj aĉetas programaron de Microsoft Office)
#000148
• Retaj frisa-nederlandaj vortaroj kaj tradukiloj
#000150
RV: Kio estas viaj motivoj por strebi al la reprezentado de via lingvo en ciferecaj spacoj?
#000151
MV: For the big tech companies investing in smaller languages is economically not very interesting. That means you always have to ask and lobby for it and that it takes a lot of time for your language to be included. Most of the speakers by that time are used to using the dominant language for that specific application and it is very hard to win them back. It always takes extra effort and money to get your language included. We are particularly interested in technology that is applied in the home as the home domain is still very strong when it concerns the use of Frisian. Through technology other languages are however introduced in the home, think of smart home appliances, social care robots, etc., which threatens the natural space that our language has in the home. Children are especially sensitive to this and will therefore attach less value to their own language.
#000155
Por grandaj teknologiaj kompanioj investado je malpli grandaj lingvoj estas ekonomie ne interesa. Tio signifas ke vi ĉiam devas peti kaj lobii por tio kaj tio konsumas multe da tempo por ke via lingvo estu inkludita. Plejparto de la parolantoj dume alkutimiĝis uzi la dominantan lingvon por tiu ĉi specifa aplikaĵo kaj estas vere malfacile regajni ilin. Tio ĉiam postulas enormajn klopodojn kaj monon por fari vian lingvon inkluzivita. Ni speciale interesiĝas pri teknologioj kiuj estas aplikataj hejme, ĉar la hejmo estas ankoraŭ vera fortikaĵo kiam temas pri la uzado de la frisa. Danke al teknologioj, aliaj lingvoj tamen eniris la hejmon, danke al saĝhejmaj aplikaĵoj, prizorgaj robotoj ktp, kio minacas la naturan spacon de nia lingvo hejme. Infanoj estas speciale sentemaj al tio ĉi kaj pro tio donos malpli da valoro al sia propra lingvo.
#000156
RV: Kiujn konkretajn paŝojn vi konsideras farendaj por kuraĝigi junajn homojn komenci la lernadon de sia lingvo aŭ daŭrigi ĝian uzadon?
#000157
MV: At the moment we are focusing both on language learning and language awareness and assertiveness in schools (primary, secondary and vocational education). It is important that younger people learn the language and are able to speak, read and write it, but it is also important that they feel comfortable using it, understand more about their language behavior and language use and the mechanisms behind that. Peer to peer conversations about their language use and specific assignments at school that focus on working with the language in a practical way (thinking about how Frisian can become more visible in the company where they do their internship for instance) work very well in our experience.
#000158
In order to make it easier for young people to use the language digitally, we have developed several translation tools and there are other tools available as well, like Gboard and Swiftkey. Not everyone knows that they are there, so we are also focusing on promoting those tools in an attractive way (short clips, distributed on several social media platforms).
#000159
For the next generations to use the language it is essential to educate young parents about the value of the minority language and how to raise children multilingual in different situations. In Fryslân there is a magazine and an online platform to inform young parents about this and they receive a special language gift (Taalkado) when they register the birth of their child with the local government.
#000160
Nuntempe ni koncentriĝas je lernado, konsciado kaj firmigado de la lingva ĉeesto en lernejoj (bazaj, mezaj kaj profesiaj). Estas grave ke junaj homoj lernu la lingvon kaj povu paroli, legi kaj skribi en ĝi, sed ankaŭ gravas ke ili sentu sin komforte uzante ĝin, komprenu pli bone sian lingvan konduton kaj lingvouzon kaj iliajn mekanismojn. Rektaj konversacioj pri ilia lingvo kaj specifaj taskoj en lernejoj fokusiĝantaj je laboro kun la lingvo en praktika maniero (pensado pri kiel la frisa povas iĝi pli videbla en la kompanio kie ili trapasas staĝon ekzemple) bone funkcias laŭ nia sperto.
#000161
Por fari pli facila por junuloj la uzadon de la lingvo en cifereca formo, ni evoluigis kelkajn tradukilojn kaj estas aliaj iloj alireblaj kiel Gboard kaj Swiftkey. Ne ĉiu scias ke ili ekzistas, do ni koncentriĝas ankaŭ je promociado de tiuj iloj en alloga maniero (per mallongaj filmetoj, distribuitaj en kelkaj sociretaj platfomoj).
#000162
Por ke la sekvaj generacioj uzu la lingvon gravas eduki junajn gepatrojn pri la valoro de la minoritata lingvo kaj pri kiel kreskigi plurlingvajn infanojn en diversaj situacioj. En Frislando estas magazino kaj reta platformo kiuj informas junajn gepatrojn pri tio ĉi kaj ili ricevas specialan lingvan donacon (Taalkado) kiam ili registras la naskon de sia infano ĉe la loka registaro.
#000163
Redaktora rimarko: De la 26-a de aprilo ĝis la 2-a de majo 2022 Satdeep Gill estos gvidanta la alternan Tviter-konton @AsiaLangsOnline, kiu esploras kiel teknologio povas esti uzata por revivigi aziajn lingvojn. Legu pli pri la kampanjo ĉi tie.
#000166
Satdeep Gill estas entuziasmulo pri liberaj scioj loĝanta en Patiala, en la nordokcidenta ŝtato Panĝabo en Barato. Ekde 2011 li helpas al la evoluigo kaj la kresko de la panĝaba Vikipedio; li ankaŭ gvidis la lanĉon de Global Voices en la panĝaba en 2017.
#000167
Gill aliĝis al la Vikimedia Fondaĵo en 2017 por subteni komunumajn konversaciojn pri la Strategio de Vikimedia Movado 2030. Ekde novembro 2018 li estas programa oficisto en la teamo GLAM & Culture (GLAM = Galleries, Libraries, Archives, Museums) ĉe la Vikimedia Fondaĵo kaj subtenas projektojn rilatajn al ciferecigo, dokumentado de lingvoj kaj lingva revivigo.
#000168
Unu el la lastaj projektoj subtenitaj de Gill estis metiejo pri kapablokonstruado, aranĝita kunlabore kun Unesko kaj Bophana Centro en Kamboĝo. Ĝi koncentriĝis je trejnado de indiĝenaj gejunuloj celanta helpi al ili dokumenti siajn lingvojn kaj kulturojn. Li ankaŭ subtenis la kreadon de la balia Vikifontaro, kiu ebligas al la balia komunumo transskribi sian literaturan heredaĵon, verkitan sur palmfoliaj manskribaĵoj, en Interreto.
#000169
Gill ankaŭ kontribuas al Wikimedia Commons fotante la birdojn de Panĝabo kaj najbaraj ŝtatoj.
#000170
Mi ĉiam loĝis en la urbo Patiala. Mi studis matematikon kaj sciencon en altlernejo, sed post bakalaŭriĝi mi ŝanĝis mian fokuson al la panĝabaj lingvo kaj literaturo.
#000176
Mi ŝatas lerni lingvojn. Krom mia denaska panĝaba (ambaŭ skriboj Gurmuĥi kaj Ŝahmuĥi), mi flue parolas la anglan, la hinduan kaj la urduan. Mi dum multaj jaroj lernis la hispanan kaj la francan kaj mi scias ke mi povus komforte vivi en la hispanlingvaj aŭ franclingvaj landoj. Nuntempe mi ĝuas lernadon per Interreto de la farsia ĉe la universitato Ŝahid Ĉamran de Avhaz, Irano.
#000177
RV: Rakontu pri via engaĝiĝo je la panĝaba Vikipedio kaj viaj sukcesoj.
#000178
SG: It is important to note that the Punjabi language is written in two scripts, Gurmukhi, written left to right and mainly used in India, and Shahmukhi, written right to left and used in Pakistan. While the spoken language is quite similar, there are vast differences in writing, which led to the creation of two different Wikipedias for the language. Punjabi Wikipedia (for Gurmukhi script) and Western Punjabi Wikipedia (for Shahmukhi script).
#000179
When I discovered Punjabi Wikipedia in in the early 2010s, it had a really small number of articles, most of them one-liners. My father joined me and we started building Punjabi Wikipedia together.
#000180
In 2011, I started my undergraduate degree at Punjabi University, Patiala, and started involving my peers in contributing to the Punjabi version of Wikipedia. Our efforts helped create a vibrant community of Punjabi Wikipedians meeting regularly and engaging in various national and international activities.
#000181
In 2015, I was the first Punjabi Wikipedian to be invited to Wikimania (the largest event dedicated to Wikipedia and its sister projects) in Mexico. There I received an honourable mention from Jimmy Wales for our efforts to make Punjabi Wikipedia one of the fastest-growing Indic Wikipedias.
#000182
Estas grave rimarkigi ke la panĝaba lingvo havas du skribojn, Grurmuĥi, skribatan de dekstre maldekstren kaj uzatan ĉefe en Barato, kaj Ŝakmuĥi, skribatan dekstren de maldekstre kaj uzatan en Pakistano. Dum la parola lingvo estas sufiĉe simila, estas grandaj diferencoj en skribo, kio kondukis al la kreado de du malsamaj Vikipedioj por la lingvo: Panĝaba Vikipedio (en Gurmuĥi-skribo) kaj Okcidentpanĝaba Vikipedio (por Ŝahmuĥi-skribo).
#000183
Kiam mi malkovris la panĝaban Vikipedion komence de la 2010-aj jaroj, ĝi enhavis vere malmultajn artikolojn, plejparte unuliniajn. Mia patro aliĝis al mi kaj ni komencis la konstruadon de la panĝaba Vikipedio kune.
#000184
En 2011 mi bakalaŭriĝis en la Panĝaba Universitato (Patiala) kaj komencis engaĝi miajn kolegojn en kontribuado al la panĝaba versio de Vikipedio. Niaj klopodoj kreis viglan komunumon de panĝabaj vikipedianoj, kiuj regule renkontiĝas kaj partoprenas diversajn naciajn kaj internaciajn aktivadojn.
#000185
En 2015 mi estis la unua panĝaba vikipediano invitita al Vikimanio (la plej granda evento dediĉita al Vikipedio kaj ĝiaj frataj projektoj) en Meksiko. Tie mi ricevis honoran mencion de Jimmy Wales pro niaj klopodoj fari la panĝaban Vikipedion unu el la plej rapide kreskantaj barataj vikipedioj.
#000186
RV: Kia estas la aktuala stato de la panĝaba lingvo en Interreto kaj ekster ĝi?
#000187
SG: Punjabi is the official language of the Punjab state in India and Punjabi music is pretty famous around the globe. Despite its official status and status in popular culture, most of the private schools in the state don’t encourage speaking in Punjabi — in fact, students are punished for speaking in their mother tongue. I was also educated in a school where speaking in English was enforced and, if we wanted to switch to another language, we were advised to use Hindi instead of Punjabi.
#000188
Punjabi doesn’t enjoy any patronage at all in Pakistan, where Punjabis form the largest ethnic group with around 40 percent of the population. The national language of Pakistan is Urdu, and Punjabi is not even taught at the school level.
#000189
On the other hand, increased migration from the region in the last century, especially in the last few decades, means Punjabis form sizeable communities in the UK, Canada, USA, and Australia, among others. Data from the 2011 census released by the Office of National Statistics in the UK reported Punjabi as the third most spoken language in the UK, and it is taught at the GCSE and A levels in the country.
#000190
On online platforms, Punjabi seems to have grown a lot in the last decade — Punjabi Wikipedia more than tenfold. Since December 2013, the Punjabi language in the Gurmukhi script is supported by Google translate, and its quality has been improving ever since. High-quality optical character recognition tools are also available in the language. In 2017, the BBC also started its service in Punjabi.
#000191
All this goes to say that, despite its own challenges and hurdles, Punjabi still enjoys a lot of privilege and access to many mainstream sources.
#000192
La panĝaba estas la oficiala lingvo en la ŝtato Panĝabo en Barato kaj la panĝaba muziko estas sufiĉe fama tra la mondo. Malgraŭ ĝia oficiala statuso kaj statuso en populara kulturo, la plejparto de la privataj lernejoj en la ŝtato ne kuraĝigas onin paroli en la panĝaba — fakte studentoj estas punataj pro parolado en sia gepatra lingvo. Mi ankaŭ estis edukita en lernejo en kiu paroli en la angla estis deviga afero kaj se ni deziris transiri al alia lingvo, oni sugestis al ni uzi la hinduan anstataŭ la panĝaba.
#000193
La panĝaba ne ĝuas iun ajn aŭspicion en Pakistano, kie la panĝaboj formas la plej grandan etnan grupon, kun proksimume 40% de la loĝantaro. La nacia lingvo de Pakistano estas la urdua kaj la panĝaba ne estas instruata eĉ je lerneja nivelo.
#000194
Aliflanke, kreskinta elmigrado el la regiono en la lasta jarcento, speciale en la lastaj kelkaj jardekoj, signifas ke panĝaboj formis grandajn komunumojn interalie en Britio, Kanado, Usono kaj Aŭstralio. Datumoj de la censo en 2011 eldonitaj de la Oficejo de Nacia Statistiko en Britio raportis ke la panĝaba estas la tria plej parolata lingvo en Britio kaj ĝi estas instruata je niveloj GCSE kaj A en la lando.
#000195
Ĉe interretaj platformoj la panĝaba montras grandan kreskon dum la lasta jardeko — la panĝaba Vikipedio kreskis pli ol dekoble. Ekde decembro 2013, la panĝaba lingvo en la Gurmuĥi-skribo estas subtenata de Guglo-tradukilo kaj ĝia kvalito ekde tiam pliboniĝis. Instrumento pri altkvalita optika rekono de literoj ankaŭ estas alirebla en la lingvo. En 2017, BBC ankaŭ lanĉis sian servon en la panĝaba.
#000196
Ĉio ĉi diras ke malgraŭ propraj defioj kaj obstakloj la panĝaba plu ĝuas grandajn privilegiojn kaj aliron al multaj popularaj resursoj.
#000197
RV: Priskribu iujn el la defioj kiujn via lingvo alfrontas nun.
#000198
SG: One of the major challenges for the Punjabi community is neither having a single script nor a policy to enable them to learn both the scripts.
#000199
I firmly believe that both the scripts of Punjabi should be mandatory, at least for students of Punjabi at the university level. With the advent of the internet, online communities of Punjabis from across the globe have been formed in the past decades where the Latin script has become the easiest writing system for many Punjabis, especially when having conversations across the borders. Punjabi University, Patiala developed a script conversion tool named Sangam (meaning “union”) some years ago, which helps to bridge some of these gaps.
#000200
Another major challenge is that spelling is not standard for the vast majority of Punjabi words.
#000201
Unu el la ĉefaj defioj por la panĝaba komunumo estas la manko de unueca skribo kaj politiko ebliganta lerni ambaŭ skribojn.
#000202
Mi firme kredas ke ambaŭ skriboj de la panĝaba devas esti instruataj devige, almenaŭ por studentoj de la panĝaba je universitata nivelo. Kun la apero de Interreto en la lastaj jardekoj tra la mondo formiĝis retaj komunumoj de panĝaboj, kie la latina skribo iĝis la plej simpla skribsistemo por multaj panĝaboj, speciale se temas pri konversacioj okazantaj trans la limoj. La Panĝaba Universitato (Patiala) evoluigis ilon de skriba interproksimiĝo nomitan Sangam (do “unio”) antaŭ kelkaj jaroj, kio helpas krei almenaŭ iujn pontojn.
#000203
Alia granda defio estas ke la ortografio ne estas normigita por la plejparto de la panĝabaj vortoj.
#000204
SG: I love the citizen media model of Global Voices and in 2017 I was motivated to help start GV in Punjabi. I was able to rally some of my friends and fellow Wikimedians to join the GV Punjabi team. We have mainly focused on translating stories from different parts of the world which are rarely heard of or talked about in the national media.
#000206
We have not been very consistent ever since the pandemic started as it drained all of our energy but I am hoping to revive the team and start working regularly on GV once again.
#000207
Mi ŝatas la modelon de civitana amaskomunikilo uzatan de Global Voices, kaj en 2017 mi estis motivita helpi la lanĉon de GV en la panĝaba. Mi sukcesis konvinki kelkajn miajn amikojn kaj kolegojn-vikipedianojn aliĝi al la panĝaba teamo de GV. Ni precipe fokusiĝis je tradukado de historioj el diversaj partoj de la mondo, kiuj estas malofte aŭdataj aŭ priparolataj en la naciaj amaskomunikiloj.
#000208
Ni ne estis tre konstantaj ekde kiam la pandemio komenciĝis, ĉar ĝi elĉerpis nian energion, sed mi esperas revivigi la teamon kaj komenci denove labori regule pri GV.
#000209
RV: Kiujn motivigajn vortojn vi havas por junaj kaj aĝaj panĝaboparolantoj por ke ili engaĝiĝu en projektoj kiel la panĝaba Vikipedio aŭ Punjabi Lingua? Kiel volontula partopreno riĉigas vian lingvon?
#000210
SG: I would like to remind everyone that the internet is what we make of it. Projects like Wikipedia or Global Voices are some of the participatory and citizen-driven projects which show us how powerful it can be for people passionate about knowledge to get together and build the digital society of our dreams.
#000211
Punjabi Wikipedia received an average of 750,000 page views per month in the last year. This goes on to tell us how important this platform is for Punjabi internet users. Currently, there are only about 20-25 editors on Punjabi Wikipedia and, the more this number increases, the better the quality and the quantity of the content it hosts will become.
#000212
There are also other sister projects of Wikipedia such as Wikisource, which plays a very crucial role, especially for some of the underrepresented languages in the world. Punjabi Wikisource is the only transcription platform (which helps to make digital, copiable formats from scanned books) for the Punjabi language. It is one of the rare places on the internet where I can download Punjabi books for my Kindle.
#000213
Mi dezirus memorigi al ĉiuj ke Interreto estas tio kion ni mem faras el ĝi. Projektoj kiel Vikipedio aŭ Global Voices estas iuj el la projektoj partoprenataj kaj gvidataj de civitanoj, kiuj montras al ni kiom pova povas esti la pasio de homoj pri scioj je unuigo kaj konstruado de la cifereca socio de niaj revoj.
#000214
La Panĝaba Vikipedio ricevas averaĝe po 750 000 paĝorigardojn monate en la lasta jaro. Tio diras al ni kiom grava estas tiu ĉi platformo por panĝabaj retumantoj. Aktuale estas nur ĉirkaŭ 20-25 redaktoroj de la panĝaba Vikipedio kaj ju pli tiu ĉi nombro kreskas, des pli bona iĝas la kvalito kaj la kvanto de la enhavo.
#000215
Estas ankaŭ aliaj frataj projektoj de Vikipedio kiel Vikifontaro, kiu ludas vere gravegan rolon, speciale por iuj el la malsufiĉe reprezentitaj lingvoj en la mondo. La Panĝaba Vikifontaro estas la sola transskriba platformo (kiu helpas fari ciferecajn, kopieblajn formatojn el skanitaj libroj) por la panĝaba lingvo.Tio estas unu el la maloftaj lokoj en Interreto, kie mi povas elŝuti panĝabajn librojn por mia Kindle.
#000216
Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa inĝeniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko.
#000219
Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam ĝi evidentiĝis populara inter familio kaj amikoj, li metis ĝin en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj iĝis populara hejma amuzaĵo. Ĝia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj — stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton — inundis la bendojn de niaj sociaj retoj.
#000220
Wordle okupis nian imagon ĝis tia ekstremo, ke ĝi estis nomita “gisto de Omicron”. Sed kial ni ŝatas ĝin tiom multe?
#000221
Kial ĉiuj freneziĝis pro Wordle?
#000225
Iuj ankaŭ aprezas la ludon ĉar ĝi estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke ĝi postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam ĝi montras al vi viajn personajn rezultojn).
#000227
Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon.
#000228
“Mi pensas ke homoj ŝatas ke estas tiu ĉi aĵo en Interreto kiu simple estas amuza”, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. “Ĝi ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj aŭ pupiloj. Ĝi simple estas amuza ludo”.
#000229
It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me — from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries.
#000231
Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da ĝojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi — de Wordle unuiganta forajn familianojn ĝis provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado.
#000233
Ĉe alia flanko mi mensogus se mi dirus ke ĉio ĉi ne estis ŝoka. Ĉar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas ĝi plu provizas grandajn spertojn al iu ajn.
#000234
Kvankam la ĵurnalo promesis ke la ludo “unue restos senpaga”, multaj timis ke la aĉeto baldaŭ lasos ilin sen ilia ĉiutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage.
#000235
Eĉ pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantaŭ ĝi povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis ĝin en ĉiu ajn imagebla variaĵo.
#000236
Wordles of the World (gastigata ĉe gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskiĝoj de la ludo en diversaj lingvoj. Ĝi enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon “trioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon”.
#000237
Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of ‘#wordle’ games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible.
#000238
Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de ‘#wordle’-ludoj el la tuta mondo, celanta esti laŭeble plej kompleta.
#000241
La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazaĥa, sed ankaŭ inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (ĝi nomiĝas Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina.
#000243
Luda revivigo de indiĝenaj lingvoj
#000245
La populareco de la ludo ankaŭ kreis novajn oportunojn por promocii indiĝenajn lingvojn: loĝanta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de “Mahina ‘Ōlelo Hawai‘i” (Monato de la havaja lingvo).
#000246
Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indiĝena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio.
#000247
Estas ankaŭ aliaj renaskiĝoj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas ŝlosilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antaŭa vorto en la vico, kaj Absurdle, “konkura” versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu “aktive klopodas eviti doni al vi la respondon”.
#000248
En la mondo kie niaj ĉiutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto — duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo.
#000250
Ekrankopio de la Tviter-konto de la Granda Traduka Movado. Maldekstre: komento de retanoj de la kontinenta Ĉinio pri la ukrainia krizo. Dekstre: videaĵo kun intervjuoj de ujguraj infanoj pri ilia edukado.
#000252
Reddit [eo], unu el la plej popularaj sociretejaj platformoj, lastatempe forigis ĉinan kanalon (subreddit) “Chonglang TV” post kiam uzantoj iniciatis movadon nomatan “la granda traduko” (大翻译运动).
#000253
La ĉinparolantaj retumantoj tiam forlasis Reddit kaj alportis la movadon al aliaj sociaj platformoj inkluzive de Twitter [tvitero], Facebook [fejsbuko], Instagram, kaj Telegram kun la kradvorto [eo], #TheGreatTranslationMovement ( #大翻译运动官方推号 – #La Granda Traduka Movado). La celo de la grupo estas malkaŝi la vidpunktojn de ekstremismaj ĉinaj patriotoj kaj kontraŭstari propagandon per tradukado de problema enhavo el lingvoj de Ĉinio.
#000254
La tradukmovado spontanee aperis fine de februaro kiam iuj ĉinaj Reddit-uzantoj en “Chonglang TV” komencis traduki kaj kritiki diskutojn en ĉinaj sociaj amaskomunikiloj pri la ukrainia krizo, inkluzive de la denunco kontraŭ la seksismaj ŝercoj sugestante ke ukrainaj virinoj rifuĝu en Ĉinion por geedziĝi kun ĉinaj viroj. Post reta kontraŭreago, la ĉina propagando intervenis por bremsi la ŝercojn.
#000255
Ekde tiam, kelkaj ĉinaj uzantoj de Reddit dediĉis sin al tradukado de la opinioj de ĉinaj sociaj amaskomunikiloj pri la ukraina krizo. Tamen, ĉar la fortostreĉo komencis kapti la atenton de la publiko, Reddit fermis la kanalon “Chonglang TV”, kiu havis pli ol 53 000 membrojn, komence de marto, reference al zorgoj pri la privateco: la identeco de kontinenta ĉina uzanto favore al Rusio estis elmontrita en la kanalo.
#000256
La oficiala Tviter-konto de la Granda Traduka Movado amasigis pli ol 15 000 sekvantojn en malpli ol tri semajnoj. Averaĝe, ĝi kreas 5–10 afiŝojn ĉiutage elstarigante ĉinajn retajn patriotojn aŭ la tiel nomitajn “Little Pink's” [Etaj Rozoj, alia nomo por ĉinaj retaj patriotoj] antagonismajn reagojn al aktualaĵoj, internaciaj novaĵoj kaj retaj okazaĵoj. Malsupre estas tipa ekzemplo de iliaj tradukaj afiŝoj:
#000257
La reta movado baldaŭ kaptis la atenton de la Global Times, unu el la ĉefaj ŝtatfinancitaj amaskomunikiloj de Ĉinio. Opinio de Wang Qiang, komentisto kun armea fono etikedas la retanan agon kiel parton de “Kolora Revolucio”, movado por ŝanĝi la unupartian politikan sistemon de Ĉinio:
#000262
与以往抹黑中国人的日常行为习惯不同,此次行动明确将所谓的中国人负面形象产生原因归咎于中国政府,[...] 通过抹黑中国人民来抹黑中国的政治体制,从而妄图达到在中国掀起“颜色革命”这一根本目标。
#000263
Malsama ol aliaj kalumniaj kampanjoj kontraŭ ĉinaj homoj, ĉi tiu kampanjo kulpigas la ĉinan registaron pri la negativa konduto de ĉinaj retanoj... ĝi kalumnias la ĉinan registaron per kalumniado de ĉinoj kaj ĝia fina celo estas atingi “Koloran Revolucion” en Ĉinio.
#000264
Krom kritikoj de oficialaj ĉinaj novaĵkanaloj, kelkaj transmaraj ĉinaj retumantoj ankaŭ esprimis zorgon, ke tradukado de malama parolo en ĉinaj sociaj retoj nutros kontraŭĉinan senton inter okcidentaj socioj. Ekzemple, Tviter-uzanto @jeeplakeside komentis:
#000265
追根究底所谓大翻译运动,只为了增加和传递仇恨,并无任何可进步意义。
内容携带私货,目标无差别仇视单一族群,产生后果受害种群不止华裔而是整个亚裔,可谓发起者初衷极其邪恶。
#000266
— 湖畔新语 三元 (@jeeplakeside) March 14, 2022
#000267
La celo de la tiel nomata Granda Traduka Movado estas plifortigi kaj distribui malamon. Ĝi ne estas progresema, ĝi havas propran tagordon kaj celas apartan etnon. La sekvo tamen ne estus limigita al ĉinoj sed al ĉiuj aziaj homoj. La ideo de la iniciatinto estas tre malbona.
#000268
Chang Ping, ekzilita veterana ĉina ĵurnalisto, tamen atentigis, ke la Granda Traduka Movado ne kontraŭas ĉinojn, sed propagandon kaj la cenzuran maŝinon, kiu produktas grandan nombron da patriotaj “zombioj” aŭ la tiel nomataj Etaj Rozoj:
#000269
怎樣跟殭屍作戰呢?也許苦口婆心講道理也能讓有些 殭屍幡然醒悟吧。但是,更重要的幫助它們解除巫師的魔咒。在各種傳說中,殭屍都害怕陽光。這就是為什麼俄羅斯、中國和北韓都要對網路實行嚴密封鎖的原因。
#000270
Kiel rebati la zombiojn? Oni eble povos konverti kelkajn el ili per persvado. Sed la plej bona maniero estas forigi iliajn sorĉojn. Zombioj timas sunlumon, tial Rusio, Ĉinio kaj Nord-Koreio trudis striktan interretan cenzuron.
#000271
我赞成网友自发的大翻译运动。这个翻译不仅是揭露中共极权意识形态毒害中国人,使不少中国人思想观念包括情感都有扭曲;而且更能提醒全世界各国政府和民众,高度警惕中共大外宣的渗透毒害,警惕中共大外宣的虚假信息、虚假叙事欺骗和误导公共舆论空间。这次俄罗斯侵乌战争,习当局早就开打信息战帮普京 
#000273
Mi subtenas la Grandan Tradukan Movadon iniciitan de retumantoj. La traduko ne nur elmontras kiel la diktaturo de la KPĈ venenas sian popolon per venena ideologio kaj tordis iliajn pensojn kaj sentojn, ĝi ankaŭ memorigas registarojn kaj homojn de aliaj landoj konscii pri la propagando de la KPĈ kaj disvastigo de misinformado – kiel ĝi uzas misinformadon por distordi la publikan opinion. Fronte al la rusia invado de Ukrainio, la potencobloko de Xi helpas Putin en lia informmilito [...]
#000274
Kelkaj uzantoj sugestis, ke la organizantoj de la Granda Traduka Movado devus revizii kaj provizi pli da kunteksto por la tradukoj por malhelpi disvastiĝon de malamo kontraŭ ĉinoj.
#000275
Aliaj opinias, ke la tradukaj klopodoj kreas dilemon por ĉinaj cenzuraj aŭtoritatoj. Nome, se ili cenzuras probleman enhavon de la Etaj Rozoj [“Little Pinks“], ili eble perdos kelkajn subtenantojn; se la aŭtoritatoj ignoras ilin, ili silente aprobas ilin.
#000276
Fronte al tia dilemo, Wang Qiang el Global Times sugestas, ke la ĉina propagando solidigu sian propran elitan tradukteamon por disvastigi pozitivajn rakontojn pri Ĉinio.
#000277
Ĉi tiu artikolo estis originale publikigita de Meta.mk. Redaktita versio estas publikigita ĉi tie kadre de interkonsento pri kundivido de enhavo inter Global Voices kaj Metamorphosis Foundation.
#000280
La 17-an de marto, la junaj montenegraj kantistoj Milica Radan kaj Komnen Vuković, kune kun la muzikgrupo D-mol, lanĉis videaĵon por sia kontraŭmilita kanto “Vratite nam snove” (“Redonu niajn revojn”), dediĉita al la infanoj de Ukrainio.
#000281
Ĉesigu la bombojn, redonu niajn revojn,
Niajn sunflorojn, kiuj timas pro la mallumo.
Ni estas la armeo de la suno, ni estas la armeo de ĝojo,
Lasu la planedon turniĝi pace por ni.
#000284
La videaĵo estis publikigita de la gazetara kompanio Vijesti, eldonisto de samnoma gazeto, TV-kanalo kaj retejo, kiuj troviĝas inter la plej influaj komunikiloj en Montenegro.
#000285
En intervjuo por , Kadić Bojanić diris ke la bildoj de la milito en Ukrainio — infanoj senigitaj de siaj amatoj, detruitaj domoj, vicoj de rifuĝintoj, la sufero, la malsekureco — vekis en ŝi la plej profundan malĝojon, sed ankaŭ inspiris la deziron fari ion, eĉ etan, kio kuraĝigus interkompreniĝon de ĉiuj homoj bonvolaj kaj spronus ilin agadi.
#000287
Sa druge strane – u samom korijenu nastanka medija u kojima radim je anti-ratni aktivizam – od Monitora, preko novine, televizije, portala Vijesti i Centra za istraživačko novinarstvo – osnivači su uvijek dizali glas protiv nepravde i agresije moćnih. Sve to je uticalo da pjesmu napišem, skoro pa u jednom dahu, dok sam sa koleginicama i kolegama pripremala akciju pomoći djeci Ukrajine...
#000289
Aliflanke, la komunikilaro por kiu mi laboras havas kontraŭmilitan aktivadon ĉe sia bazo, ekde la semajna Monitoro, ĝis la ĵurnalo, televidkanalo, la retejo Vijesti kaj la Centro por Esplorĵurnalismo. Iliaj fondintoj ĉiam plendis kontraŭ maljusteco kaj la agreso de la potenculoj. Ĉio ĉi influis min verki la kanton en preskaŭ unu spiro, dum mi estis preparanta humanitaran agadon por helpi la infanojn de Ukrainio kune kun miaj kolegoj...
#000291
La festivalo havas 28-jaran tradicion, kaj en tiu ĉi jaro ĝi okazis la 4-an kaj la 5-an de marto, konsistinte je du vesperoj, la unua por enlandaj artistoj kaj la dua por internaciaj artistoj, inkluzive de infanoj de najbaraj landoj.
#000293
Vijesti uzas la kanton por antaŭenigi humanitarajn agadojn por helpi Ukrainion. La unua estis bonfara vespero en Podgorico la 10-an de marto, kiu kolektis 10 000 eŭrojn en formo de donacoj.
#000294
Je peto de loĝantoj, simila ago estis organizita de lokaj organizoj de la civila socio en Bijelo Polje la 23-an de marto, kiel maniero helpi ukrainajn rifuĝintojn gastigatajn en la urbo ekde la rusia invado. Loka hotelo nun gastigas 36 membrojn de 14 familioj, kiuj dankis lokajn civitanojn kaj kompaniojn pro la iniciato.
#000295
Por pli da informoj pri tiu ĉi temo, vidu la specialan artikolserion Rusio invadas Ukrainion.
#000296
Korespondantoj kaj politikistoj konstante faras rasismajn komentojn kiam ili raportas pri la milito kaj la viktimoj en Ukrainio komparante ilin kun tiuj de Mezoriento. Ekrankopio de la videaĵo en kiu veterana korespondanto de CBS faras unu el tiuj komentoj.
#000298
Meze de la kreskanta perforto en Ukrainio kiu kaptas la atenton de la mondo, korespondantoj de prestiĝaj okcidentaj amaskomunikiloj kolerigis arabajn kaj mezorientajn publikojn pro siaj rasismaj rimarkoj. La komentoj inkluzivis esprimojn de empatio rilate al ukrainaj viktimoj kaj de konsterno rilate la bildojn, ĉar ĉi tiuj homoj aspektas pli “eŭropaj” kaj estis pli “civilizitaj” ol la viktimoj de militoj en Mezoriento.
#000299
La 27-an de februaro, la siria tviterulo [ndlt. aktiva uzanto de Tvitero] @WardFurati88 disvastigis “fadenon” [ndlt. tvitera ilo kie oni povas fari pepon sekvitan de alia, por raporti ion (gravan aŭ negravan)] kiu kompilis ĉiujn rasismajn kaj diskriminaciajn komentojn kiujn faris korespondantoj de internaciaj amaskomunikiloj el la tuta mondo dum raportado de la konflikto. La fadeno generis milojn da reagoj: pli ol 11 500 repepoj, pli ol 1 500 citaĵoj kaj 41 300 “mi ŝatas” (ŝatoj).
#000300
إذا كنت مسلماً.. أو شرق أوسطياً.. أو إفريقياً، وتتساءل لماذا يتم التعامل مع دمائنا كأنها مياه تسفح حول العالم؟! بل لعل للمياه منظمات حماية بيئة تحاول التقليل من هدرها.. تابع هذه التغريدات التي ربما تجيب عن سؤالك، من خلال رصد تغطيات وتصريحات حول الحرب في أوكرانيا
#000301
— ward furati (@wardfurati88) February 27, 2022
#000302
Ĉu vi estas islamano aŭ devenas de Mezoriento aŭ Afriko kaj [vi] demandas vin kial oni perceptas nian sangon kiel akvon kiu inundas la mondon? Cetere, naturmediaj organizaĵoj provas malhelpi ke oni malŝparu akvon. Sekvu ĉi tiujn pepojn, kiuj povas respondi al viaj demandoj nur analizante la priraportadon kaj komentojn pri la milito en Ukrainio.
#000303
Li komencis per la komento de veterana raportisto de CBS, Chris D’Agata, en kiu tiu esprimis sian simpation al la ukrainia popolo, kiu konsistas el homoj kiuj estas “pli eŭropaj” ol tiuj de Irako kaj Afganio. Ward citis la korespondanton kun minimumaj ŝanĝoj:
#000304
نبدأ بمراس CBS الذي تحدث عن الأوكرانيين في الملاجئ، ثم غلبته مشاعره فقال “هذا المكان ليس العراق.. ولا أفغانستان.. هذا بلد أوربي متحضر.. لن تتوقع أو تتمنى أن يحدث شيء كهذا فيه”.. وهذا يلخص الطريقة التي ينظر بها إليك
فمن الطبيعي أن تقضي يومك جرياً للاختباء من القصف.. لست أوربياً /ZJB63bkTa4
#000305
Ni komencu per la korespondanto de CBS, kiu parolis pri ukrainoj en la ŝirmejoj, superplena de emocioj, kaj [li] diris: “Ĉi tio ne estas Irako aŭ Afganio. Ĝi estas civilizita eŭropa lando. Oni ne atendus aŭ dezirus ke io tia okazu ĉi tie”.
Ĉi tio resumas kiel li perceptas nin. Estas kompreneble, ke vi pasigas ĉiujn tagojn fuĝante atakojn: Vi ne estas el Eŭropo.
#000306
Poste, li aludis al la komentoj por BBC fare de David Sakvarelidze, iama ukraina ĝenerala adjunkta prokuroro. Kvankam veras ke Ward konfuzis la oficialulon kun korespondanto de BBC, li [Ward] priskribis la esencon de tio kion li [la oficialulo] diris en ĉi tiu pepo:
#000307
الآن مع مراسل BBC الذي استعبر خلال حديثه على الهواء وبرر ذلك بقوله “أعتذر.. لكن ما يحدث يثير المشاعر، لأني أشاهد أشخاصاً أوربيين بعيون زرقاء وشعر أشقر.. أطفالاً يقتلون.. بصواريخ بوتين كل يوم”، وهذا لا يحتاج تعليقاً /VuIMaahcjd
#000308
Laŭ ciferoj de Unuiĝintaj Nacioj, ekde la komenco de la milito en Sirio en 2011, pli ol 6,6 milionoj da homoj estis devigitaj forlasi siajn hejmojn, kaj aliaj 6,7 milionoj daŭre estas delokitaj en la lando. Kiam miloj riskis sian vivon por transiri Mediteraneon kaj atingi Eŭropon serĉante novan komencon, eŭropaj landoj starigis leĝojn, politikojn kaj barojn por malhelpi ilian eniron, lasante centojn da familioj en tendaroj malriĉaj, eksponitaj al la veteraj kondiĉoj kaj senigitaj de bazaj vivbezonoj.
#000310
Ward daŭrigis angle kun la vortoj de prezentisto de Al Jazeera:
#000311
الآن مع مذيع الجزيرة الإنكليزية الذي علق على مشاهد تزاحم الأوكرانيين للركوب في قطار هرباً من الحرب بقوله “ما يثير القهر.. أنظر كيف يرتدون.. هؤلاء ليسوا أشخاصاً يحاولون الهرب من بلادهم في الشرق الأوسط أو إفريقية.. إنهم يبدون مثل أية عائلة أوروبية”.. هذا ما يهم حقاً.. أنهم أوروبيون /4yEwWMk5ia
#000312
Nun, la anglalingva prezentisto de Al Jazeera, kiu komentis la amasiĝon de homoj kiuj provis eniri trajnon kaj eskapi la militon en Ukrainio, diris: “Konvinke estas... rigardu la vestojn. Ne estas homoj kiuj provas fuĝi de Mezoriento kaj Afriko. Ili aspektas kiel ajna eŭropa familio”. Tio kio gravas estas ke ili estas eŭropanoj.
#000313
Rilate al la presitaj amaskomunikiloj, Ward citas — kun eta modifo — opinian artikolon de Daniel Hannan en la brita gazeto The Telegraph:
#000314
ولنقرأ ما تقوله التلغراف البريطانية: “إنهم يشبهوننا، و هذا ما يجعل المسألة صادمة. أوكرانيا بلد أوروبي، أهله يشاهدون نتفلكس ولديهم حسابات على إنستغرام، و يصوتون في الانتخابات، ولديهم صحافة حرة. الحرب لم تعد تحدث في المجتمعات الفقيرة المعزولة، الحرب قد تحدث لأي أحد” /wUWBDhulnI
#000315
Ni vidu kion diras The Telegraph de Unuiĝinta Reĝlando: “Ili aspektas kiel niaj homoj, kaj tio estas la plej ŝoka afero. Ukrainio estas eŭropa lando, ili spektas Netflix-on, havas Instagramon, voĉdonas en liberaj balotoj kaj havas sencenzurajn amaskomunikilojn. La milito ne plu estas afero de malriĉaj kaj malproksimaj landoj. Milito povus trafi iun ajn.”
#000316
Sekvante la rimarkojn de la politikaj figuroj, Ward substrekis iujn komentojn de la bulgara gvidanto:
#000317
هنا يقول رئيس وزراء بلغاريا صراحة “اللاجئون الأوكرانيون ليسوا من اللاجئين الذين اعتدنا عليهم، لذلك سنرحب بهم، هؤلاء أوروبيون أذكياء ومتعلمون، ولا يملكون ماضياً غامضاً، كأن يكونوا إرهابيين” /9RbOMt7xd6
#000318
Ĉi tie la bulgara ĉefministro sincere diras: “La rifuĝintoj de Ukrainio ne similas al tiuj kiujn ni kutimas vidi, kaj tial ili estos bone akceptitaj. Ili estas inteligentaj kaj edukitaj eŭropanoj, ili ne havas malhelajn pasintecojn, kiel la eblon esti teroristoj”.
#000319
La sekva pepo de Ward elvokas la argumenton proponitan de multaj homoj de araba origino, kiuj komparis la okcidentan laŭdon pri la ukrainia rezisto kontraŭ Rusio kun ĝia kondamno de la palestina rezisto kontraŭ la israela okupado. Pri tio li skribis:
#000320
وبما أن رئيس بلغاريا ذكر الإرهاب، فلنقرأ كيف تصف “نيويورك بوست” جندياً أوكرانياً قام بتفجير نفسه على جسر لمنع التقدم الروسي، وصفته “جندي أوكراني بطل” /DiDPJgigh7
#000321
Poste li atentigis pri la hipokriteco kaj la duobla moralo de la okcidentaj registaroj rilate al enmigrado, ĉar eŭropaj landoj intensigis landlimajn kontrolojn por limigi la eniron de homoj fuĝintaj el landoj en milito pro timo ke ili eble partoprenis en konfliktoj de siaj hejmlandoj.
#000323
ماذا عن “المهاجرين”.. أعني الأشخاص القادمين من خارج حدود البلاد للقتال مع أهلها ضد الغزاة.. هنا نقرأ تصريح وزيرة الخارجية البريطانية الذي دعمت فيه الدعوات لتوجه الراغبين بالقتال إلى أوكرانيا، بمن فيهم البريطانيون، كما نقرأ إعلان رئيس أوكرانيا تأسيس فيلق للمتطوعين الأجانب. /7kgCHT9h7K
#000324
Kaj kio pri “migrantoj”... mi celas tiujn kiuj trapasas la landlimojn por batali kun siaj homoj kontraŭ invadantoj... Ĉi tie ni legas la komentojn de la brita ĉefministro, kie li subtenas la alvokojn al tiuj kiuj volas batali en Ukrainio, inkluzive de la britoj, samkiel la deklaron de la ukraina prezidento starigi eksterlandan volontulan taĉmenton.
#000325
Ward ankaŭ kritikis kiel kontentaj kaj toleremaj estas la mondorganizaĵoj pri la demonstracioj de solidareco al Ukrainio kontraste al tiuj esprimitaj al Palestino, viktimo de israela invado. Li memorigis la egiptan futbalan superstelulon Mahmoud Abu Trika, kies pruvo de solidareco kun Gazao dum israelaj atakoj en 2008 rezultis en riproĉo de la plej alta aŭtoritato de futbalo.
#000326
ماذا عن لاعب يرفع قميص ناديه في مباراة بعد تسجيل هدف، وقد كتب تحته “لا للحرب في أوكرانيا”، هل ستقول له الفيفا ما قالته لأبو تريكة سابقاً عندما رفع قميصه بعد تسجيل هدف، لتظهر عبارة “تعاطفاً مع غزة” تحته /FB3awNjxPb
#000327
Kaj kion pensi pri la ludanto kiu suprenlevis sian ĉemizon post pafi golon, montrante la mesaĝon “Ne al milito en Ukrainio”? Ĉu FIFA diros al li la samon kiun ĝi (antaŭe) diris al Abu Trika kiam li suprenlevis sian ĉemizon, post golo, por montri la mesaĝon “Solidareco kun Gazo”?
#000328
Ward poste analizis la rapidecon de tutmondaj entoj por bojkoti Rusion kaj bloki ĝian partoprenon en ĉiu agado, por igi ĝin pario [ndlt. malsupera persono aŭ persono konsiderata malsupera, kiu estas ekskludita de sansistemoj kaj avantaĝoj kiujn aliaj ĝuas], kiam antaŭe Moskvo partoprenis kaj gastigis internaciajn eventojn malgraŭ havi ŝlosilan rolon en la siria milito, kie oni mortigis milojn, delokigis multajn pliajn, disigis familiojn kaj lasis la landon en ruinoj.
#000329
La sekvajn tagojn, Ward daŭre plilongigis la fadenon helpe de siaj anoj, li aldonis pli da ekzemploj pri kiel Okcidento, ĝiaj politikistoj kaj ĝiaj amaskomunikiloj klare rimarkigis la diferencon inter tiuj kiuj meritas la rajtojn je paco kaj vivo laŭ siaj koloro kaj raso.
#000330
Dum Tvitero pleniĝas de ĝisdatigoj pri rasismo kontraŭ afrikaj kaj mezorientaj homoj en Ukrainio kiam tiuj ankaŭ provas fuĝi el la lando, faktoj kiujn Unuiĝintaj Nacioj konfirmis, la arabaj kaj afrikaj komunumoj diskutas pri la traktado kiun iliaj nacioj ricevis de Okcidento en krizaj tempoj.
#000331
The difference between how refugees from the Middle East & Africa have been treated versus refugees from Ukraine isn’t whataboutism, the word you’re looking for is racism.
#000332
La diferenco inter kiel ili traktis la rifuĝintojn de Mezoriento kaj Afriko, kaj kiel ili traktas tiujn de Ukrainio, ne estas “Whataboutism“, la ĝusta vorto estas “rasismo”.
#000334
Rilate al la terminoj “civilizita” kaj “evoluinta”, uzataj en multaj rasismaj komentoj kiel indikoj pri kiuj meritas humanan traktadon, Tviter-uzanto skribis:
#000335
The developing countries is also inaccurate. The correct term is “countries that are recovering from the colonial exploitation”
#000336
“Evoluantaj landoj” ankaŭ estas malpreciza termino. La ĝusta vorto estus “landoj resaniĝantaj de la kolonia ekspluatado”.
#000338
Por pli da informoj pri tiu ĉi temo, vidu nian specialan dosierujon Rusio invadas Ukrainion.
#000339