Reveninte Barcelonon, li denove rilatas kun la burĝa familia etoso. Baldaŭ li ekkonscias pri socia maljusteco kaj fariĝas socialisto. Sekvante artan alvokiĝon, li aktoras en tri filmoj produktitaj de la franca societo Gaumont. Denove en Madrido, li publikigas poemojn en beletraj revuoj kaj iĝas literatura kritikisto. Li konatiĝas kun García Lorca kaj Borges, kaj amikiĝas kun la fratoj Manuel kaj Antonio Machado, kaj Rafael Alberti.
#000005
En 1919 premieras lia unua teatraĵo, La daga, traduko de fama kataluna verko en la hispanan. Tiun jaron li aliĝas al Partido Socialista Obrero Español [Hispana Socialista Laborista Partio]. Iom poste li eldonas sian unuan poemaron, Nervio. Kaj li instruas Esperanton en la kulturcentro Casa del Pueblo [Domo de la Popolo]. Dume, lia fratino María geedziĝas kun lia amiko Luis Hermida, ankaŭ esperantisto. Poste Hermida iĝos membro de la hispana parlamento kaj ĝenerala direktoro de grava asekura kompanio.
#000006
La dudekaj jaroj estas periodo profesie sukcesa, kun multaj reprezentaĵoj de zarzueloj kaj historiaj dramoj en la ĉefaj teatroj de Madrido kaj Barcelono. Ankaŭ familie temas pri periodo feliĉa. En 1922 li edziĝas kun Manola, en 1931 naskiĝas Álvaro kaj en 1934 Mercedes. Ekde 1931 la valoroj de la nova hispana demokratio inspiras lian verkadon kaj Orriols estas konata kiel “La poeto de la Respubliko”. Post la premiero de Rosas de sangre [Sangaj rozoj], li estas kondukita surŝultre ĝis la centra Puerta del Sol [Pordo de la Suno], en spontanea manifestacio. En Bonaero tiu teatraĵo prezentiĝas tri fojojn tage. Similajn sukcesojn atingas liaj sekvaj verkoj, krom dum la tielnomata Nigra Jar-Duo (1934-35), kiam la reakciaj partioj eniras la hispanan registaron. Tiam neniu teatro malfermas al li siajn pordojn.
#000007
La 23-an de januaro 1939 De Orriols prenas kun sia familio la vojon de ekzilo. Tiun eksodon li rakontas en La Fajroj de Pertús, taglibro kortuŝe verkita en 1939 kaj eldonita multfoje poste.[4] Ĝi inkludas 69 belegajn dezajnojn. Krom ĝia literatura valoro, bongustaj dialogoj kaj humura tuŝo, temas pri detala atesto pri la tragedio de duonmiliono da venkitoj, kiuj forlasas sian landon en cirkonstancoj ne tro malsamaj al tiuj de la nunaj sirianoj kaj rohinĝoj: pluvo, malvarmo, malsato, mallumo, ĉiea morto, manko de tegmento, manko de dormo, angoro kaj malespero, kiuj devigas ilin konstante reinventi danĝeran ĉiutagan vivon per neebla ekvilibro inter solidareco kaj transvivado. Finfine saviĝas tiuj havantaj pli da rimedoj, sprit-kapablon kaj bonŝancon. La “kamarada aŭtoro” rakontas kiel la faŝismaj aviadiloj bombadas la senfinajn karavanojn de ekzilitoj survoje al Francio, same kiel la proksimajn urbojn kaj ties pulvejojn, rifuĝejojn, fervojojn kaj stacidomojn. Dum pluraj tagoj la landlimo tamen estas fermita, vera kaptilo por la rifuĝintoj. Kaj liaj aventuroj multobliĝas. Kiam De Orriols perdas siajn ne publikigitajn verkojn, li preskaŭ memmortigas sin. Danke al sia antaŭa kunlaborado kun la Subsekretariejo de Propagando li sukcesas akiri diplomatan pasporton, kiu evitas lian mobilizadon por defendi la Retiriĝon. Malgraŭ tio ke li ofte mencias la socialistan sindikaton Unión General de Trabajadores (Ĝenerala Unio de Laboristoj), nedogmeme li agnoskas la kuraĝon de la batalintoj el pluraj respublikaj tendencoj, eĉ la anarkiisto Buenaventura Durruti. Kiel aliaj katalunaj ekzilitoj, li lamentas forlasi “sian Patrujon” Hispanio, sento foje ne facile komprenebla el la nuna perspektivo.
#000009
En Francio tamen la suferoj daŭras. Iam oni devas decidi ĉu iri al Perpignano aŭ al iu Argelers. Ne havante monon, ili elektas Argelers, kie ŝajne estas manĝaĵoj kaj loĝado. Baldaŭ ili malkovras, ke tie estas nur strando kaj drat-bariloj. La franca registaro ne antaŭvidis la skalon de la homa dramo. Nekredeble la verkisto kaj Manola profitas la noktan ĥaoson por fuĝi aŭtomobile kaj fine ili retrovas siajn familianojn. Tamen, lia bopatrino mortas pro elĉerpiĝo kaj lia bofrato perdas la piedojn pro frostiĝo. La familio De Orriols ekkonas la popularajn kaj gastemajn francojn, kiuj riskas siajn vivojn por helpi ilin, malgraŭ la malpermeso de la aŭtoritatoj helpi rifuĝintojn. De Orriols laboras interalie kiel instruisto en anglaj kolonioj por perditaj infanoj de la hispana milito. Post la envado de la lando, la familio transvivas la nazian okupadon kaj iom post iom akiras decajn vivkondiĉojn.
#000010
En 1948 oni reprezentas ekzile lian teatraĵon Romance de Madrid, kiu kantas la heroan rezistadon de la hispana ĉefurbo. Tiam li fariĝas sekretario de la loka grupo de la hispana Socialista Partio. En tiu posteno li bonvenigas enmigrintojn kaj helpas ilin legalizi sian situacion. Plej ofte ili estis gerilanoj. El tiuj spertoj li verkas la romanon Campanarios. Estampas de la lucha guerrillera.[5] Per tiaj poeziecaj verkoj li celas konservi en ekzilo la teatran tradicion de la Respubliko, kiu en Hispanio estis interrompita, por povi redoni ĝin al la lando, kiam falos la frankisma reĝimo. Tial De Orriols daŭre verkas katalune kaj hispane originalajn poemojn kaj teatraĵojn, kaj tradukas hispanajn poetojn en la katalunan. Li revas optimisme pri reveno en Hispanion. Krome, li kunlaboras kun la ĵurnaloj El Socialista Español (Parizo) kaj L’Espagne Republicaine (Tuluzo), kaj korespondas kun intelektuloj kaj politikistoj, inkluzive de esperantistoj.
#000011
Ilustraĵo de de Orriols por sia La Fajroj de Pertús (familia arkivo). La tuta bildserio estas spektebla ĉe youtube.
#000019
Militrakonto est le carnet de bord d’une recherche sur l’imaginaire transnational de la seconde guerre mondiale à travers les sources en espéranto.
Afrikaans – العربية – Bahasa Indonesia – Català – Deutsch – Español – Esperanto – English – Français – עִבְרִית – Italiano – 日本語 – Magyarul – Po polsku – Português – Русский
#000032