Elvi Sidheri, foto de la aŭtoro, uzata kun permeso.
#000001
Li estis kvar tagojn inter la plastaj seĝoj en la Baraĥa flughaveno en Madrido [ĉiuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojaĝis por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa España (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [ĉiuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Góngora kaj García Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasĉambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn aŭ estis plananta ekloĝi en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaĵoj.
#000002
Li ne povis atendi plu kaj decidis malantaŭeniri. Lia pacienco atingis sian limon. “Se Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankaŭ ne volas eniri Hispanion”, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin ĝis hodiaŭ: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo.
#000003
Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reĝimo de Enver Hoĝa (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiaŭ de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, eĉ kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne loĝas nur en Albanio. Ili konsistigas la ĉefan etnon en Kosovo (ĉirkaŭ 93%), la ĉefan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan ĉeeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eŭropo [ĉiuj eo].
#000004
Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko ĉar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dediĉis du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dÿ bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A España con Amor (Sama titolo en originala verkaĵo albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021.
#000005
Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpoŝto kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita.
#000006
Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?
#000007
Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la España de mis sueños de juventud, la que había conocido leyendo a Lope de Vega, Góngora y García Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no sentí ningún resentimiento hacia España. Volví a los pocos años, en 2004, y después muchas otras veces, cada vez que podía. De hecho, después de dos décadas tomé esa experiencia como inspiración y la plasmé como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A España con amor, por más que el libro no sea autobiográfico.
#000008
Ĝi estis tre ŝoka, ĉar mi rimarkis ke la Hispanio de miaj sonĝoj en mia juneco, kiun mi konis legante Lope de Vega, Góngora, Gracía Lorca, estis io alia. Sed, kvankam mi konstatis ke realeco malsamas, mi ne sentis ian rankoron kontraŭ Hispanio. Mi revenis ene de kelkaj jaroj, en 2004, kaj poste multalifojojn, ĉiufoje kiam mi povis. Fakte, post du jardekoj mi prenis tiun sperton kiel inspiron kaj reflektis ĝin kiel aŭtoro en parto de mia libro eldonita en 2021, Al Hispanio kun Amo, malgraŭ tio ke la libro ne estas aŭtobiografia.
#000009
Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto
#000010
Kiel vi rekonektis kun la hispana mondo poste?
#000011
Fui a América casi inmediatamente después de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las raíces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a República Dominicana y al principio me sentí casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi país la cultura y la lengua italianas están muy presentes. Y después empecé a apreciar la forma relajada en que vivían los lugareños, el clima, la naturaleza, el mar azul y la música. Después en Cuba me sentí muy atraído por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubrí que, aunque España y América Latina tienen orígenes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoamérica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de España y de Europa.
#000012
Mi ris al Ameriko preskaŭ tuj post ĉi tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre taŭga ĉar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, ĝia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskaŭ hejme ĉar ĝi estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre ĉeestas. kaj poste mi komencis estimi la malstreĉitan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [ĉiuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaĵoj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eŭropo.
#000013
Kion vi povus rakonti al ni pri ĉi tiuj kulturaj diferencoj inter Hispanio kaj Latinameriko el via perspektivo kaj viaj spertoj?
#000014
España es casi un típico país de Europa Occidental: desarrollado, moderno, de mentalidad abierta, aunque mantiene sus raíces mediterráneas. América Latina ha heredado la mayor parte del legado cultural español, como su lengua y muchas tradiciones, pero también ese maravilloso Nuevo Mundo ha creado su propia conciencia, a partir de la mezcla de muchas culturas y etnias que emigraron a lo largo de los siglos y se fusionaron con el componente nativo y con personas de otros orígenes como África y Asia.
#000015
Hispanio estas preskaŭ tipa okcidenteŭropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam ĝi konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaĵo, kiel ĝian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankaŭ tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaĵo de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandiĝis kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio.
#000016
En tiu miksaĵo de kulturoj en Latinameriko, kiel vi vidas, el Albanio, tiun denaskan komponenton kiun vi mencias kaj ĝian interagadon kun aliaj kulturoj? Ĉu vi vidas similecojn inter tiu realaĵo kaj via balkana kunteksto?
#000017
Las poblaciones indígenas conforman la parte más importante de la imagen que tenemos de América Latina, y en particular la que yo tengo como hispanófilo porque son el corazón mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y raíces que aportaron civilizaciones históricas y también en el aporte de culturas nativas: sin ellas América Latina no sería la misma.
#000018
La península balcánica también ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la región siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos.
#000019
La indiĝenaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, ĉar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaĵo de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankaŭ pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama.
#000020
La Balkana Duoninsulo ankaŭ estis loĝata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forĝita de la miksaĵo de ĉi tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj.
#000021
Ĉu vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?
#000022
Seguramente podemos encontrar muchas, sí. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problemáticas comunes como falta de estabilidad, problemas económicos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democráticos híbridos. Afortunadamente también compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegría, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el día a día que nos permite apreciar los pequeños placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la América Latina de Europa en muchos aspectos hermosos.
#000023
Ni certe povas trovi multajn, jes. Kvankam mi ne ŝatas paroli pri negativaj aspektoj, ni menciu ke en ĉi tiuj du regionoj estas oftaj problemoj kiel manko de stabileco, ekonomiaj dilemoj, registaraj krizoj, pasintaj diktaturoj kaj hibridaj demokratiaj sistemoj. Feliĉe ni ankaŭ kundividas sintenon en la ĉiutaga vivo de travivado kun ĝojo, ni estas koleruloj, ni malestimas malfacilaĵojn kiujn ni alfrontas kaj estas certa ĝuo de la malrapideco en la tago al tago kiu permesas al ni estimi la malgrandajn plezurojn kiuj estas prezentitaj al ni. Mi ŝatas pensi ke, iel, Balkanoj estas la Latinameriko de Eŭropo en multaj belaj aspektoj.
#000024
Ĉu ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas ĉar ne ekzistas ekvivalentoj?
#000025
Creo que sí. Pienso en la muy típica palabra española “siesta” que puede traducirse fácilmente con la palabra albanesa “kotem”: una especie de siesta relajante, que también implica una tradición del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos.
#000026
Mi kredas ke jes ja. Mi pensas pri la tre tipa hispanvorto “siesta” [eo: siesto] kiu oni povas facile traduki per la albana vorto “kotem”: speco de malstreĉa dormeto, kiu ankaŭ implicas tradicion de malrapida ĝuo de la vivo kiun ambaŭ kulturoj kundividas.
#000027
Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu ĝi estus?
#000028
La que siempre me ha fascinado es “hermosa”, ya que es una de las primeras palabras que aprendí al leer el libro “La judía de Toledo” de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judío alemán sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judía a quien llamaban la “Fermosa”. Para mí, España y el mundo y culturas hispánicas son simplemente hermosas.
#000029
Tiu kiu ĉiam fascinis min, estas “hermosa” [eo: bela], ĉar ĝi estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron “La judía de Toledo” [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokaŭsto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reĝo Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis “Fermosa”. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj.
#000030
Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj aŭtoroj kiujn vi ŝatas aŭ pli ĝuas traduki?
#000031
Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de España o de América Latina, y debo señalar que mi primera traducción del español fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo –uno de los poetas más difíciles de traducir–, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre.
#000032
Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio aŭ Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas aŭtorojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej ŝatata verkistino, Elvira Sastre.
#000033
Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?
#000034
Poca y no está traducida. El clásico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: título original en albanés) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Española inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al español y yo siempre recomiendo su traducción por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. También me gustaría destacar mi libro A España con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y españoles desde la década de 1930 hasta nuestros días a través de tres historias de amor en tres épocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en España la novela policial La espía de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero español y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)
#000035
Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaĵo estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda aŭtoro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi ĉiam rekomendas ĝian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankaŭ ŝatus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj ĝis nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espía de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)
#000036
Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone ĉi tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadaré ĉiam aperas, sed kiuj aliaj estas?
#000037
La literatura albanesa está viviendo una especie de renacimiento, después de la caída del régimen totalitario en Albania, pero también en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que están creando una nueva ola sin vínculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo régimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli.
#000038
Kadaré es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los más de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras están inevitablemente vinculadas a aquel periodo histórico. Él supo jugar majestuosamente con la censura, señalando problemas que nadie más podría. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vírgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitución, las organizaciones criminales mafiosas y nada más, como si Albania y los albaneses fuéramos sólo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura.
#000039
La albana literaturo vivas specon de renaskiĝo, post la falo de la totalisma reĝimo en Albanio, sed ankaŭ en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reĝimo kaj ĝiaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini aŭ Kristaq Turtulli.
#000040
Kadaré estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfeliĉa fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri ĉiam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vírgenes Juradas (Ĵuritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazaŭ Albanio kaj albanoj estas nur tio. Ĝi estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio aŭ al ĝia literaturo.
#000041
Efektive, kiam oni parolas pri “Albanio” kaj “Kosovo”, oni kutime proliferigas negativajn, aŭ almenaŭ antaŭmodernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontraŭstari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?
#000042
Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quizás, porque les resulta más fácil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atención en el carácter cosmopolita ancestral típico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad característica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judíos en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa ­–código de honor tradicional albanés­– nuestra actitud alegre y nuestra obstinación y carácter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regímenes opresores.
#000043
Samkiel eksterlandanoj, albanaj aŭtoroj kutime fokusiĝas pri tio, eble, ĉar ili trovas ĝin pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontraŭe, mi ĉiam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito aŭ en la ricevo de rifuĝintoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaĵoj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reĝimoj.
#000044
Kiun estontecon de kunlaboro ni povas atendi inter la albana mondo kaj la hispana mondo konsiderante ke ili estas ekstercentraj areoj de tutmonda kultura produktado?
#000045
Estoy seguro de que seguirán construyéndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a través de la literatura, y daré lo mejor de mí para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor.
#000046
Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos daŭre konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en ĉi tiu kunteksto, kiel aŭtoro kaj kiel tradukisto.
#000047
En 2012 la dekstrula popolisma reĝimo en Nord-Makedonio starigis novan monumenton al Tito en la centro de Skopjo, indikante ke li havis pli da admirantoj ol da malamantoj inter la elektantoj. Foto de Filip Stojanovski, CC BY 3.0
#000049
Hodiaŭ la nombro de homoj, kiuj nostalgias pri Jugoslavio, nutrante la kulton de personeco de Josip Broz Tito, estas relative malalta. Tamen, konsiderante oponon al lastaj deklaroj de bulgaraj politikistoj, priskribintaj lin kiel totalisman diktatoron, oni povas konkludi ke multaj homoj en Nord-Makedonio konsideras la longdaŭran jugoslavan gvidanton ĝenerale pozitiva historia persono.
#000050
Dum nord-makedonaj oficialuloj (escepte de la urbestro de Skopjo) elektis altaniman pozicion kaj ne reagis rekte al la provokaj deklaroj, ili estis aktive diskutataj en sociaj retoj kaj kafejoj (permesite laŭ malstriktaj protokoloj pri KOVIM-19).
#000051
Argumentoj kontraŭ la ideo, ke Tito estis malica diktatoro, radikas en perceptoj de la fundamentaj diferencoj inter li kaj Stalin, kvankam la diferencoj inter la politikaj sistemoj gvidataj de ili rezultis en malsamaj tipoj de kultoj de personeco. Tamen publika debato pri tiuj problemoj, same kiel akademia esplorado de aktualaj opinioj pri la heredaĵo de Federacio Jugoslavio, katastrofe mankas.
#000052
Mia sperto montras ke la generacioj de infanoj, naskiĝintaj en Jugoslavio en la 1970-aj jaroj, reagis al la disfalo de la valorsistemo, kiu metis Titon sur piedestalon, kun granda dozo de cinikismo. Malgraŭ oficiala propagando (kiu poiomete malkreskis post lia morto en majo de 1980), jugoslavaj adoleskuloj de tiu epoko pli interesiĝis pri rokkantoj, defiintaj la establitan imagon de Tito.
#000053
Tio estis la infanoj, kiuj jam en beba aĝo aŭdis patriotajn kantojn kiel „Vi povas kalkuli pri ni” (“Računajte na nas”) de Rani Mraz verkita en 1978, kaj „Kamarado Tito, ni ĵuras al vi” (“Druže Tito mi ti se kunemo”) de popmuzika stelulo Zdravko Čolić aperinta en 1980.
#000054
En „Vi povas kalkuli pri ni” la kantoverkisto Đorđe Balašević diris ke li „faris tiun ĉi kanton kiel promeson al Tito”, promesante ke lia ĉiam pli okcidentema generacio („en la nomo de ni ĉiuj, naskiĝintaj en la 1950-aj”) ne perfidos la idealojn de la antifaŝista revolucio, kiu kreis Jugoslavion dum la Dua Mondmilito, „ĉar la sango de partizanoj fluas en niaj vejnoj”:
#000055
Iuj dubas ke ni estas misgviditaj
Ekde tempo kiam ni aŭskultas [vinilajn] registraĵojn kaj ludas rok[muzikon]
Sed ie ene de ni la flamo de la bataloj plu lumas
Kaj mi diras al vi tion, kion mi scias certe
#000057
La teksto de la kanto de Zdravko Čolić estis fakte versio de morna patriota himno, kiu devenas de la batalo ĉe Kozara en 1942, kies ĉefa motivo iĝis slogano de oficiala ŝtata/reganta partio: „Kamarado Tito, ni ĵuras al vi ke ni ne forlasos vian vojon”. La kanto de Čolić estis eldonita kiel unuopaĵo kaj la B-flanka „Sur vojo de Tito” (“Titovim putem”) ankaŭ estis populara.
#000058
Post kelkaj jaroj homoj, naskiĝintaj dum la vivo de Tito, povis identigi sin kun almenaŭ du trionoj de la kanto „Trifoje mi vidis Titon” (“Triput sam video Tita”). Ĝia aŭtoro denove estis Balašević, kio pli ol io ajn spegulas la jugoslavan tempospiriton. Balašević kundividis siajn infanaĝajn spertojn de partopreno en amasa manifestacio, kiam la prezidanto vizitis lian urbon, sekvis kazo kiam Tito venis al lia koncerto kaj fine la elverŝiĝo de malĝojo tra la lando dum la funebro de Tito. La kanto finiĝas per vortoj, ke Tito vivas en ĉiuj bonaj aĵoj, kiuj estis konstruitaj tra Jugoslavio, en ĝia libereco kaj paco.
#000061
Rokmuzikistoj de la 1980-aj pridubas la imagon de Tito
#000062
Siamaniere rokbando el Sarajevo Zabranjeno pušenje („Fumado malpermesita”) referencis tiun ĉi kanton en parodio en 1999, kun bildigo de infano, vestita kiel unu el junpioniroj de Tito, ludanta por la prezidanto en la filmeto por ilia kanto „Jugo 45”.
#000063
La grupo Zabranjeno pušenje estis centre de skandalo, kiam ĝia kantisto ŝercis dum koncerto en Rijeka (Kroatio) en 1984, ke „la marŝalo siblis”, aludante misfunkciantan elektronikan sonfortigilon. Ĉar „la marŝalo” estis milita titolo de Tito, tio altiris la atenton de la sekreta polico. La amaskomunikiloj kondamnis la bandon pro ofendo de la ŝtato, kaj ĝia turneo kaj TV-prezentaĵoj estis ĉesigitaj. Malgraŭ disvastiĝintaj onidiroj, membroj de la bando ne estis arestitaj.
#000064
Danke al kreskanta liberaliĝo, Zabranjeno pušenje baldaŭ daŭrigis sian turneon, kun pliaj aludoj al Tito kaj sociaj problemoj en siaj kantoj. Alia tia furorkanto iĝis en 1985 „La dimanĉo kiam Hase forpasis” (“Nedjelja kad je otišo Hase”), formale dediĉita al la lasta ludo de bosnia futbalisto Asim Ferhatović Hase en 1966.
#000065
La priskribo de la konduto de la sportaj zelotoj estis vaste interpretata kiel funebrado de Tito. La kanto finiĝas je alta noto, kun la homamaso salutanta sian favoratan ludanton kaj patriote skandanta la nomon de la Unio: „Ĉiam antaŭen, estas nur unu Hase! Ju-go-slavio, Ju-go-slavio!”
#000066
Tamen ilia kanto „Tago de la respubliko” (“Dan Republike”) , aperinta en 1987, estis plena je morna etoso. Ĝi priskribas senreviĝintan, drinkantan patron, veteranon de la Dua Mondmilito, kiu blasfemas la oportunismon de junaj samlandanoj kaj la malvalidiĝon de la socialismaj idealoj. La kanto referencas al la komenciĝanta ekonomia depresio dum „la maljuna viro” deziras malfermi la fenestron kaj krii la 29-an de novembro, sed lia edzino diras ke ilia hejtilo ne funkcias (do estas tro malvarme).
#000067
Nome Balašević adiaŭis Titon kiel ŝtatan simbolon per sia kanto „Requiem” el la albumo „Panta Rei”, kiu anticipis la perfortan disfalon de Jugoslavio, komenciĝintan per surstrataj protestoj de „malsataj laboristoj” kaj la trompo de la naivaj civitanoj fare de la reganta klaso.
#000068
Tio ĉi estas aranĝita kiel konversacio inter la poeto kaj „la Komandanto”, alia sinonimo por Tito. Ĝi komenciĝas je agnosko, ke li delonge ne aŭdis la iam popularan kanton „Vi povas kalkuli pri ni”, kiu estas preskaŭ forgesita. Fine de la kanto Tito estas homigita, alparolata per simpla „[hej] viro”.
#000071
La 1980-aj jaroj finiĝis je kompleta komparado de la reganta Komunista Partio kun organizita krima organizaĵo fare de Belgrada hardroka bando Riblja Čorba („Fiŝsupo“). Ili inversigis la ŝtatan propagandan sloganon „Tito estas nia, ni estas de Tito” al la disdegna „Tito estas via” (“Tito je vaš”). La serba vorto „vaš“ estas ankaŭ mallonga formo de „vaška” (pediko).
#000074
i ja vam nisam za to kriv
#000075
La titolo de ilia albumo „Koza nostra“, aperinta en 1990, estas transliterigo de la nomo de la sicilia mafio Cosa Nostra kaj la kanto „Mafiano” referencas al homoj, kiuj uzas siajn partiajn membrokartojn por persona gajno koste de ordinaraj homoj. Eĉ pli, la kanto „Al Kapone” komparis Titon kun la fifama usona gangstero, deklarinte lin la „reĝo de krimeco kaj grandaj parazitoj” kaj unu el la plej malicaj diktatoroj.
#000077
Ne ĉiuj jugoslavaj infanoj de la 1970-aj jaroj aprobis la kompletan pop-rokan transformadon de Tito de heroo ĝis maliculo. Kompare al la teruraĵoj de la 1990-aj jaroj, multaj komencis konsideri lian regadon sufiĉe favora.
#000079
En la sekvaj jardekoj la civitanoj de ŝtatoj sukcedintaj al Jugoslavio, bezonantaj aŭtoritatajn personecojn forme de naciista patro-fondinto, trovis konvenajn anstataŭaĵojn de Tito inter la multe malpli konataj partiestroj. Multaj tiaj politikistoj estis membroj de eksaj komunistaj dinastioj, transformiĝintaj je dekstremaj popolistoj, kiuj „investis” la monon de impostpagantoj en konstruadon de novaj kultoj de personeco.
#000080
Tiu ĉi intervjuo estis originale publikigita en Meta.mk. Redaktita versio estas republikigata kadre de interkonsento pri kundivido de enhavo inter Tutmondaj Voĉoj kaj Metamorphosis Foundation.
#000083
Parto de lia intensa esplorado pri etnonaciismo kaj la rolo de nacia historio en la regiono iĝis alirebla por la publiko en Nord-Makedonio danke al la traduko de liaj libroj “La pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio” (The past in question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation; 2003) kaj “Lojaleco je morto, fido kaj teroro en revolucia Makedonio” (Loyal unto Death, Trust and Terror in Revolutionary Macedonia; 2013).
#000085
En intervjuo al la retejo CriThink.mk, Brown klarigas la gravecon de kritika pensado dum esplorado de historio.
#000086
CriThink: Kiom grava estas la aplikado de kritika pensado al historio kaj antropologio?
#000087
This is especially important in the study of nationalism — a mode of political organization and identity formation that contributed to the break-up of multiconfessional empires in the 19th century, and which often seeks legitimacy by claiming ancient roots. What makes it more complicated is that most nation-states place a high premium on communicating to their citizens a strong sense of shared history that distinguishes them from others. Often, it is easier for people to see the inconsistencies and distortions in their neighbors’ versions of the past, than to question or closely scrutinize the history that they think holds their own society together.
#000089
Critical thinking demands, as an early step, recognition of one’s own blinkers, prejudices and areas of ignorance. It also benefits from dialogue in which participants check their egos and agendas at the door, and measure success not by the points they score, but by the new ways of seeing they have helped generate for themselves or others.
#000090
Tio estas speciale grava dum la studado de naciismo — speco de politika organizado kaj identeca formiĝo kontribuinta al la disfalo de plurkonfesiaj imperioj en la 19-a jarcento kaj ofte serĉanta legitimecon je pretendoj pri antikvaj radikoj. Komplikigas la aferon tio, ke plejparto de naciaj ŝtatoj grave atentas komunikadon al siaj civitanoj de la forta sento de kundividita historio kiu distingas ilin de la aliaj. Ofte por homoj estas pli facile vidi malkongruaĵojn kaj distordaĵojn en versioj de la pasinteco, prezentataj de iliaj najbaroj, ol starigi demandojn kaj skrupule esplori la historion, kiu laŭ ilia opinio tenas kune ilian propran socion.
#000092
Kritika pensado postulas unuavice rekonon de propraj okulŝirmiloj, superstiĉoj kaj ignorataj areoj. Ĝi profitas ankaŭ de dialogo, kies partoprenantoj kontrolas siajn egoojn kaj agendojn ĉe la pordo, kaj mezuras sukceson ne per kolektitaj poentoj, sed per novaj manieroj de perceptado, kiujn ili helpis generi por si mem kaj por la aliaj.
#000093
CriThink: Politikaj elitoj en plejparto de Balkanaj ŝtatoj ŝajne insistas je promociado de la koncepto de “nacia historio”, bazita sur elektado de “pozitivaj” kaj ekskludado de “negativaj” “faktoj” por krei aŭ subteni oficialajn rakontojn, uzatajn en lernolibroj kadre de publika edukado. En la lastaj 200 jaroj tiu dogma aliro ofte estis uzata por pravigi subpremadon de “la aliaj”. Ĉu ekzistas alia maniero por verki historion?
#000094
KB: History is an incredibly rich domain of study. In 2015, oral historian Svetlana Alexievich was awarded the Nobel Prize for Literature for her work chronicling citizens’ voices from the end of the Soviet Union. Organizations like EuroClio — to which many history teachers from the Balkans and Eastern Europe belong — promote the study of global history, and encourage members and students to explore social, cultural and economic history. Courageous and open-minded historians are often leading critics of the exceptionalism on which national history is founded — including in the United States, through efforts like the 1619 project.
#000095
I think that these kind of approaches have enormous potential to transform people’s understandings of the past, and prompt reflection on how the present will look from the future. I am particularly excited by the promise of microhistory, as pioneered by Carlo Ginzburg, which draws out the broader human significance from the close study of an event or community.
#000096
KB: Historio estas nekredeble riĉa studkampo. En 2015 buŝhistoriisto Svjatlana Aljeksijeviĉ [eo] ricevis la Nobel-Premion pri Literaturo pro sia laboro rilata al registrado de voĉoj de civitanoj dum la fino de Sovetunio. Organizaĵoj kiel EuroClio — en kiu membras multaj instruistoj de historio en Balkanoj kaj Orienta Eŭropo — promocias la studadon de tutmonda historio kaj kuraĝigas membrojn kaj studentojn por esplori socian, kulturan kaj ekonomian historion. Kuraĝaj kaj malfermitaj al la novaj ideoj, historiistoj ofte estas la ĉefaj kritikantoj de esceptismo, surbaze de kiu estas fondita nacia historio — inkluzive en Usono, per klopodoj kiel la projekto 1619.
#000097
Mi opinias ke tiu ĉi tipo de aliro havas enorman potencialon por transformi komprenadon de la pasinteco fare de homoj, kaj sugesti kiel la nuntempo estos rigardata el la estonteco. Mi estas speciale fascinita per la promesplena mikrohistorio [eo] kies pioniro estis Carlo Ginzburg, kiu prezentis pli larĝan homan signifon de la proksima studado de evento aŭ komunumo.
#000098
Anglalingvaj eldonoj de libroj de Keith Brown “La pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio” (The past in question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation; 2003) kaj “Lojaleco je morto, fido kaj teroro en revolucia Makedonio” (Loyal unto Death, Trust and Terror in Revolutionary Macedonia; 2013).
#000099
CriThink: En via libro “La pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio” vi mencias defion de nefidindeco kaj biaso de alireblaj historiaj fontoj, inkluzive la korespondadon de britaj konsuloj, konserviĝintan forme de mikrofilmoj en la Muzeo de Makedonia Lukto en Grekio; aŭ la pensiajn petojn, senditajn al la nova makedonia ŝtato de la maljunuloj, kiuj postvivis la revoluciojn inter 1948 kaj 1956, konserviĝintajn en la Ŝtata Arĥivo de Nord-Makedonio. Kiel vi mem sukcesas respondi al tiu ĉi defio kaj eltiri utilajn informojn el tiuj ĉi registraĵoj?
#000100
KB: I first read many of these sources while I was a graduate student in anthropology. Conscious that the Ilinden Uprising of 1903 had been interpreted differently by scholars for whom the correct context was Greek, Bulgarian, Serbian, Albanian, Yugoslav, Ottoman, Balkan or Macedonian history, I wanted to get as close to the period as I could, by engaging closely with sources that, in one way or another, stood outside these frames of reference.
#000101
I was struck, for example, by the fact that according to the records of the National Archive in Skopje, only a handful of scholars had sought access to the Ilinden dossier of biographies. My understanding was that these sources were discounted because, self-evidently, they were self-interested. The British, French, German and American diplomatic and consular records from Ottoman Macedonia, by contrast, are often treated as wholly dispassionate, objective and clinical accounts, as if their authors were scientifically trained medical professionals, diagnosing the ills of an empire on its death-bed. In writing “Loyal Unto Death,” I took an alternative, subversive approach toward these two sets of sources. Whether or not individual pension-seekers amplified their own roles, or edited out those elements that might weaken their case for state recognition, their accounts drew from their own or their age-mates’ experiences and understandings. No-one lied about the organizational structure of the revolutionary organization, the methods of recruitment, or the logistics of acquiring weapons or distributing information and supplies: what would be the self-interest in doing so? Thus they provide us, individually but even more so in aggregate, with a sense of the shared day-to-day experience of participation in a resistance and rebellion.
#000102
British consular accounts, often read as if magisterial, reflect their individual authors’ biographies, perspectives and access to sources: Alfred Biliotti was a naturalized British citizen born in Rhodes who had worked his way up from the position of dragoman and had close ties with Ottoman and Greek authorities, whereas James McGregor knew Bulgarian and expressed the view that the Organization commanded strong support. Their accounts diverge or clash. This is not to say that all sources or accounts are equally valid or suspect. It is rather to argue that we need to get past our own cultural preconceptions, whether they tell us “peasants lie” or “diplomats are cynical careerists,” and remain alert to the ways they can surprise us.
#000103
KB: Unuafoje mi legis multajn el tiuj ĉi fontoj kiam mi estis studento de antropologia fako. Konsciante pri tio, ke la Ilindena Ribelo de 1903 estis malsame interpretata de esploristoj, por kiuj la korekta kunteksto estis la greka, bulgara, serba, albana, jugoslava, otomana, balkana aŭ makedona historioj, mi ekdeziris esplori la periodon laŭeble plej profunde, enĝaĝinte je fontoj kiuj tiel aŭ aliel ebligus forlasi tiujn ĉi kadrojn de referenco.
#000104
Mi estis ŝokita ekzemple de la fakto ke laŭ la registraĵoj de la Nacia Arĥivo en Skopjo nur malmultaj esploristoj serĉis aliron al la biografiaj dosierujoj rilataj al Ilinden. Mi pensas ke tiuj ĉi fontoj estis subtaksitaj evidente ĉar ili estis ne senpartiaj. La britaj, francaj, germanaj kaj usonaj diplomatiaj kaj konsulaj registraĵoj el la otomana Makedonio kontraste estas ofte traktataj kiel tute senpartiaj, objektivaj kaj senemociaj fontoj, kvazaŭ iliaj aŭtoroj estis science edukitaj medicinaj profesiuloj, diagnozantaj la malsanojn de la imperio kuŝanta sur mortolito. Dum verkado de “Lojaleco je morto...” mi uzis alian, subfosan aliron al tiuj du fontaroj. Sendepende de tio, ĉu individuaj pensio-petantoj gravigis propran rolon aŭ redaktis ĝiajn elementojn, kiuj povus malfortigi ilian ŝancon por ŝtata aprobo de la peto, iliaj rakontoj baziĝis sur iliaj propraj spertoj kaj komprenoj, aŭ sur tiuj de iliaj samaĝuloj. Neniu mensogis pri la organiza strukturo de la revolucia organizaĵo, la rekrutigaj metodoj, aŭ loĝistiko de akirado de armiloj aŭ distribuado de informoj kaj provizoj: kio povus esti partia en fari tion? Do ili donas al ni individue kaj eĉ pli se sumi tiujn ĉi informojn, senton de tiu kundividita ĉiutaga sperto de partopreno en rezistado kaj ribelo.
#000105
Britaj konsulaj registraĵoj, ofte perceptataj kiel la plej gravaj, spegulas la individuajn biografiojn de siaj aŭtoroj, iliajn perspektivojn kaj aliron al fontoj: Alfred Biliotti estis naturaligita brita civitano naskiĝinta en Rodoso, trapasinta vojon ekde la posteno de dragomano kaj havinta proksimajn rilatojn kun la otomanaj kaj grekaj aŭtoritatoj, dum James McGregor konis la bulgaran kaj esprimis la vidpunkton, ke la organizaĵo havis fortan subtenon. Iliaj rakontoj malsamas aŭ konfrontiĝas. Tio ne signifas ke ĉiuj fontoj aŭ rakontoj estas egale validaj aŭ suspektindaj. Tio pli substrekas ke ni devas forlasi niajn anticipajn konceptojn, ĉu ili diras al ni ke “kamparanoj mensogas” aŭ ke “diplomatoj estas cinikaj karieristoj”, kaj esti pretaj al tio ke ili povas mirigi nin.
#000106
Makedonlingvaj eldonoj de libroj de Keith Brown “La pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio” (The past in question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation; 2003) kaj “Lojaleco je morto, fido kaj teroro en revolucia Makedonio” (Loyal unto Death, Trust and Terror in Revolutionary Macedonia; 2013).
#000107
CriThink: Pro manko de tempomaŝino estas malfacile determini la “nacian konscion” de historiaj figuroj, ĉerpitan el la neekzistantaj, cenzuritaj, falsitaj aŭ konfliktantaj unu kontraŭ alia registraĵoj, iliaj interpretoj, same kiel ŝanĝitaj signifoj de certa lingvaĵo uzita tiutempe. Kiuj spertoj pri kritika pensado devas esti flegataj tra la regiono por helpi solvi tiajn problemojn?
#000108
For me, critical thinking demands, paradoxically, that we try to unlearn what actually happened since the period we are trying to understand; or at least, allow it to strike us as surprising or at least non-inevitable. This then concentrates our attention on the factors that drive outcomes. It also liberates us from the illusion that figures in the past—like Ilinden-era figures Goce Delchev, Nikola Karev, Damjan Gruev or Boris Sarafov—imagined their own identity in terms of the nationalisms of their future.
#000110
KB: En “La pasinteco demandata...” mi preferis uzi la lingvaĵon de la britaj konsulaj fontoj ol modernigi aŭ modifi ĝin, kaj provis traduki fontojn el la greka aŭ bulgara al la tiutempa angla prefere ol al tiu de la komenco de la 21-a jarcento. Do mi uzis terminojn kiel “Bulgar”, “Arnaut”, “Mijak” kaj “Exarchist” klopodante memorigi al legantoj pri tiu vere diferenca mondo de la fino de la deknaŭa jarcento; kiam “Grekio” referencis al teritorio je proksimume duono de la grandeco de la nuna Grekio; kiam nur eta parto de homoj kiuj nomis sin mem “bulgaroj” konservis lojalecon al la administrata de la Otomana imperio “Bulgario” kun ties ĉefurbo en Sofio; kiam la sultano klopodis striktigi la uzadon de la albana lingvo kaj de la termino “Makedonio”; kaj kiam la perspektivo de konvena alianco inter la ambiciaj naciaj ŝtatoj Bulgario, Serbio kaj Grekio por disdividi kaj naciigi la otomanajn teritoriojn certe aspektis absurda por plejparto de la homoj.
#000111
Por mi kritika pensado postulas paradokse, ke ni provas mallerni tion kio efektive okazis ekde la periodo kiun ni penas kompreni; aŭ almenaŭ ebligi al ĝi ŝoki nin surprize aŭ almenaŭ neeviteble. Tio do koncentras nian atenton sur la faktoroj kaŭzantaj sekvojn. Tio ankaŭ liberigas nin de la iluzioj ke figuroj en la pasinteco — kiel tiuj de la Ilinden-epoko kiel Goce Delĉev, Nikola Karev, Dame Grujev aŭ Boris Sarafov — imagis ilian propran identecon en terminoj de la naciismoj de ilia estonteco.
#000112
KB: Social scientists, including historians (and I’d include myself in this assessment) don’t always keep up to date with developments in other disciplines and fields. This manifests itself in approaches rooted in the conventions of 19th century Newtonian sciences, with a focus on breaking down complex reality into experimental-size pieces, where we can test hypotheses in an “either/or” mode to determine cause and effect, the rules of energy transfer and transformation, and so on. Contemporary theoretical and experimental science, though, have moved far beyond this paradigm; into the world of quarks, bosons and quantum mechanics, where non-specialists can barely follow. Ask the average person where they stand on the wave-particle duality, and you’re probably in for a short conversation. It requires thinking in “both/and” terms that demands effort, and also a realignment of deeply held common-sense. But this lack of public understanding doesn’t prevent physicists from pursuing their work and generating new insight into the workings of the universe.
#000115
Balkan history has been shaped by the territorial ambitions and disputes of the last century, and so has become a zero-sum game; it also has quasi-religious aspects, insofar as current debates reveal an implicit concern with purity and pollution underlying accusations around loyalty and betrayal. Grievances and disputes escalate; and (to pursue the game metaphor) there is no mechanism, in this case, by which both sides would agree to invest a referee with the authority to call the game fairly; the stakes are seen as too high.
#000116
An alternative view would be that the dispute over Goce Delchev’s “true” identity, for example, is a classic case of the prisoner’s dilemma game; in which both sides fear that by surrendering their claim to ownership they will lose and the other side will win (Bragging rights? Prestige? The mantle of “true” nationhood?), but the consequence of their refusal to acknowledge ambiguity is that both sides are seen as intransigent or blinkered in the wider community of nations.
#000117
KB: Sociaj sciencistoj, inkluzive historiistojn (kaj mi inkludas min mem en tiu ĉi grupo) ne ĉiam sekvas aktualigojn en aliaj disciplinoj kaj sferoj. Tio manifestiĝas en aliroj radikiĝantaj en la tradicioj de la Newton-scienco de la 19-a jarcento, kun fokuso je fragmentado de kompleksa realo je eksperimente esploreblaj pecoj, kie ni povas testi hipotezojn en reĝimo “aŭ/aŭ” por determini kaŭzon kaj efikojn, la regulojn de transiro kaj transformiĝo de energio ktp. Nuntempa teoria kaj eksperimenta scienco tamen iris for post tiu ĉi paradigmo; al la mondo de kvarkoj, bosonoj kaj kvantuma mekaniko, kien ne-fakuloj apenaŭ povas sekvi. Demandu la averaĝan personon, kie oni troviĝas en la ondo-partikla dualeco kaj verŝajne tio estos mallonga konversacio. Tio postulas pensadon en terminoj “ambaŭ/kaj” kio postulas penojn, kaj ankaŭ rekonsideron de la profunde enradikiĝinta ĝenerala opinio. Sed tiu manko de publika kompreno ne malhelpas al fizikistoj daŭrigi ilian laboron kaj generi novan rigardon sur la funkciado de la universo.
#000118
Balkana historio estas formita de la teritoriaj ambicioj kaj disputoj de la lasta jarcento kaj ĝi iĝis ludo kun nula sumo; ĝi havas ankaŭ kvazaŭreligian aspekton, ĉar kurantaj debatoj rivelas implicitan zorgon pri pureco kaj poluado sub akuzoj rilate lojalecon kaj perfidon. Plendoj kaj disputoj eskaliĝas; kaj (por daŭrigi la ludo-metaforon) ĉi tie mankas mekanismo per kiu ambaŭ flankoj povus interkonsenti pri juĝisto kun aŭtoritato sufiĉa por nomi la ludon honesta; la ludmono estas tro granda.
#000119
Alternativa vidpunkto povas esti ke la disputo pri “vera” identeco de Goce Delĉev ekzemple estas klasika kazo de la prizonula dilemo [eo]; en kiu ambaŭ flankoj timas ke malgajninte sian pretendon pri posedo ili perdos kaj la alia flanko venkos (Fanfaronaj rajtoj? Prestiĝo? La mantelo de “vera” ŝtateco?), sed la konsekvencoj de ilia rifuzo agnoski ambiguecon estas ke ambaŭ flankoj estas konsiderataj nepacigeblaj kaj okulŝirmitaj, de la pli vasta komunumo de nacioj.
#000120
CriThink: Ĉu iu Internacia Scienca Tribunalo devas esti kreita por preventi eskaliĝojn, same kiel tribunaloj uzataj por solvi konfliktojn ligitajn al genocido kaj militkrimoj (Ruando, la eksa Jugoslavio)?
#000121
KB: I don’t see value in an external tribunal offering some authoritative closure: for me, that’s not how history (or science) work. All findings are contingent and provisional: they are contributions to an ongoing exchange, the ultimate goal of which is not to set some conclusion in stone, but provide material that can open new horizons and perspectives.
#000122
KB: Mi ne vidas sencon en ekstera tribunalo, proponanta iun alternativan solvon: por mi tio estas ekzemplo kiel historio (aŭ scienco) funkcias. Ĉiuj trovaĵoj estas kondiĉaj kaj provizoraj: tio estas kontribuoj al daŭra interŝanĝo, la fina celo de kiu ne estas ĉizi iun konkludon sur ŝtono, sed provizi per materialo kiu povas malfermi novajn horizontojn kaj perspektivojn.
#000123
CriThink: En Balkanoj, malgraŭ la nekontestebla rolo de profesiaj ĵurnalistoj kiel promociantoj de demokratio, la amaskomunikiloj ofte servas kiel fortigiloj de la plej radikalaj kaj polusigaj naciismaj vidpunktoj pri historio. Ĉu ekzistas ebleco enigi kritikan pensadon pri historio en la ĉefan amaskomunikilan sferon?
#000124
KB: My own fantasy solution is something like what a group of Macedonian youth leaders did in the second half of the 1980s with the Youth Film Forum (Mladinski filmski forum), and set up learning opportunities through engagement with film, literature and other prompts. What would happen, for example, if Bulgarian and Macedonian historians and journalists watched “Rashomon” together? Or undertook a joint project (perhaps with Albanian colleagues) on the economic, psychological and social effects of gurbet/pečalba? Or conducted a close joint study of the United States 1619 project? I believe they would emerge with a shared vocabulary to address issues of contingency, ambiguity, trauma and structural violence that are shared across the Balkan region — and beyond.
#000125
KB: Mia propra fantazia solvo estas io simila al tio, kion grupo da gvidantoj de makedona junularo faris en la dua duono de la 1980-aj jaroj en la Junulara Filma Forumo (Mladinski filmski forum), kaj krei eblecon lerni per engaĝiĝo en filmo, literaturo kaj aliaj sugestoj. Kio povas okazi ekzemple se bulgaraj kaj makedonaj historiistoj kaj ĵurnalistoj kune spektos Rashōmon [eo]? Aŭ se ili efektivigos komunan projekton (eble kun albanaj kolegoj) pri ekonomiaj, psikologiaj kaj sociaj efektoj de gurbet/pečalba? Aŭ se ili plenumos profundan komunan studadon de la usona projekto 1619? Mi certas ke ili ekhavus komunan vortaron por alfronti problemojn de hazardo, ambigueco, traŭmo kaj struktura perforto, kiuj estas komunaj tra la Balkana regiono kaj ekster ĝi.
#000126
Giovanni Romanini stiranta motorciklon. Foto: kadro el la dokumenta filmo “Magnus – Il segno del viandante” “Magnus, la signo de la vojo” de TSW-filmoj, reĝisorita de Giovanni Eccher. Uzita kun permeso.
#000128
Se vi estis la fano de bildstria aŭtoro, Giovanni Romanini, vi sciis, ke li forpasis en la aĝo de 75 jaroj en sia hejmurbo Bologna en Italio pro cerba aneŭrismo. Tiu ĉi cerba malsano mortigis lin.
#000130
Lia vivo estis plena de koloroj kaj kune kun sia bildliteraturista partnero Magnus, ilia laboro profundiĝis en la korojn de la ŝatantoj.
#000131
Vi povas rigardi lin faranta foton kaj kompreneble kelkajn bildojn de liaj verkoj.
#000132
En la 1980-aj jaroj, Romanini ilustris “Donald Duck” [it] por Topolino, itala revuo kiu publikigis Disney-komiksojn. Paralele tiutempe Romanini kunlaboris kun Lucio Filippucci por la komikso pri Cicciolina [eo], hungar-naskita pornostelulino, kiu fariĝis membro de la itala parlamento en 1987.
#000133
Dum sep jaroj antaŭ sia morto pro kancero en 1996, Magnus kunlaboris kun Claudio Nizzi por speciala projekto montrinta Tex Willer, la ĉefa figuro de la influa itala okcidenta bildstrio “Tex.”
#000134
La sekva video montras la lertecon de Romanini en desegnado kaj inkigado de Kit Carson, ikoneca karaktero en la rakontoj “Tex”.
#000135
La grafika romano de Nizzi kaj Magnus “Tex: La Valo de Teruro”, 2013, kroata eldono de Strip-Agent, tenita antaŭ spegulo kaj montranta la kovrilojn en la fono, kaj panelo kun ĉevaloj tiritaj de Romanini en la malfono. Foto de Filip Stojanovski, CC-BY.
#000136
[Ĉiuj ligiloj en tiu ĉi artikolo estas en Esperanto, escepte de tiuj markitaj per [mk], kiuj estas en la makedona lingvo aŭ per [en] kiuj estas en la angla]
#000139
Tiu ĉi artikolo aperis origine ĉe Meta.mk News Agency [en], projekto de Metamorphosis Foundation [en]. Ĉi-sube estas publikigita modifita versio, danke al interkonsento pri kundivido de enhavoj.
#000140
La 16-an de decembro, sekve de amaso da kritikoj ricevitaj en la Interreto [mk], la Ministerio pri Edukado kaj Scienco (MES) de la Nord-Makedona Respubliko anoncis, ke ĝi ŝanĝos tekston de lernolibro pri sociologio por la superaj mezlernejoj.
#000141
Jen kion diras la lernolibro, uzata en la makedonaj lernejoj ekde 2002:
#000142
Причините за различното учество на жените во криминалитетот се објаснуваат со општествената положба на жената. Ако жената е затворена во домот и нема никакви јавни улоги, таа нема можност да прави кривични дела. Жената на тој начин е заштитена од многу комуникации, одговорности, ангажмани, натпревари, конфликти и е упатена да се грижи за семејството, а со тоа помалку е изложена на влијанието на објективните криминогени фактори. Во услови на поголема општествена активност можно е да дојде до поголема криминална активност особено кај некои видови кривични дела.
#000143
La kialoj de la malsama grado de virina partopreno en la krimaj aktivecoj kuŝas en ilia socia statuso. Se la virino restas fermita hejme kaj ne partoprenas publikajn aktivadojn, ŝi ne havos ajnan okazon fari krimojn. Tiel, la virino estas protektita de multaj komunikadoj, respondecoj, kuntekstoj, konfliktoj kaj estas orientita al okupiĝado pri familio. Tio helpos al ŝi esti malpli elmetita al la krimaj faktoroj. En kondiĉoj de plia aktiveco [de virinoj] en la socio, eblas ke la krima aktiveco kreskas, ĉefe rilate al kelkaj krimoj.
#000144
Parto el la polemika manlibro pri sociologio. Bildo vaste kundividita en sociaj retejoj.
#000145
Жените во помал обем ги извршуваат и следниве кривични дела: прељуба, недозволен абортус, уцени, кражби, кривоклетство.
#000146
En malpli granda mezuro, virinoj estas aŭtoroj de la sekvaj krimoj: adulto, kontraŭleĝa aborto, ĉantaĝo, ŝtelado kaj falsa atestado.
#000147
La Ministerio pri Edukado kaj Scienco (MES) deklaris, ke la libro, verkita de la universitataj profesoroj Nelko Stojanoski, Milena Gjuroska kaj Zoran Matevski, estos reviziita kaj reprintita por la lerneja jaro 2020.
#000149
La funkciuloj de MES aldonis, ke ekde 2017 daŭras la reviziado kaj la ĝisdatigado de la manlibro helpe de instruistoj kaj studentoj, kaj ke tiu lernolibro ankoraŭ ne ricevis recenzojn. En oficiala deklaro oni diris:
#000150
Во таа насока, уште во 2017 година Министерството, односно Педагошката служба спроведе анкета помеѓу наставниците во основните и средните училишта со цел да достават сугестии, да укажат на забелешки од сите можни аспекти во врска со содржината на учебниците кои се одобрени и се применуваат во наставата, заради пристапување кон нивна корекција и ажурирање. За учебниците за кои добивме забелешки беше спроведен процес на корекција и повторно печатење во 2018 година, но меѓу нив не беше и учебникот кој денес е предмет на повеќе медиумски текстови, односно за истиот не беа доставени забелешки.
#000151
Rilate al tiu propono, la Ministerio, nome la Pedagogia Servo, sondis inter la instruistoj de malsuperaj kaj superaj mezlernejoj en 2017, petante sugestojn kaj opiniojn pri ĉiuj eblaj aspektoj de la enhavo de la lernolibroj aprobitaj kaj uzitaj por la instruado, kun la celo korekti aŭ aktualigi ilin. La procezo de korektado kaj reprintado de la lernolibroj komenciĝis en 2018. Tamen la lernolibro kiu nun kreis disputojn en la amaskomunikiloj ne estis inkluzivita en tiu procezo de reviziado, ĉar ne estis ajna komento pri ĝi dum la antaŭaj konsultadoj.
#000152
La noto aldonas, ke MES demandis la Agentejon por la Evoluigo de Instruado (BDE) [mk], ŝtatan organismon taskitan pri evoluigo de la edukado, pristudi la enhavon de ĉiuj lernolibroj. La evoluado de BDE utilos kiel bazo por tuja reformo de la studplano.
#000153
Irena Cvetkovik, direktorino de la homrajta organizo Coalition Margins diris al Meta.mk ke, en la makedona lerneja sistemo, la diskriminaciaj stereotipoj kaj sintenoj kaŝiĝas malantaŭ la lingvaĵo de la “scienca vero”.
#000155
Фактот дека жените по статистика извршуваат помал број на кривични дела споредено со мажите не може да се објаснува, а уште помалку да се одобрува, со одржување на родовата нееднаквост и притискање жените да останат во приватната сфера на домот и семејството, оставајќи ја јавната сфера на мажите. Точно е дека жените се помалку подложни на криминално онесување, но тоа треба да биде претставено како пример, како добар пример и токму заради тоа да се инсистира жените што повеќе да ја окупираат јавната сфера носејќи поинакви вредности како чесност, посветеност.
#000156
La statistika datumo pri la malpli granda nombro de krimoj faritaj de virinoj kompare al viroj ne devas esti klarigata, aŭ — plej malbone — konfirmata, per promocio de la genra malegaleco, aŭ puŝante la virinojn resti en la privata sfero de hejmo kaj familio, lasante la publikan sferon nur al viroj. Veras, ke virinoj estas malpli emaj al krima konduto, sed tio devus reprezenti pozitivan ekzemplon por insisti pri plia inkluzivigo de virinoj en la publika sfero, ĉar ili portus kun si valorojn kiel honestecon kaj sindediĉon.
#000157
Cvetkovik, esplor-doktorino pri genraj studoj, apelaciis al la aŭtoritatoj kaj al la membroj de la akademia komunumo petante kompletan revizion de ĉiuj libroj kaj lernejaj materialoj kiel unuan paŝon por ampleksa reformo de la makedona lerneja sistemo. La doktorino ankaŭ substrekis, ke ekde 2011 Coalition Margins senĉese postulas tiun ĉi reformon.
#000158
En 2012, la Universitato de Sanktaj Cirilo kaj Metodio rifuzis ŝian kandidatiĝon kiel asistantino en la Fakultato de Filozofio. Antaŭe, la profesoroj pri pedagogio de la sama universitato denuncis ŝin pro kalumnio, sekve de ŝia ĉefartikolo en kiu ŝi akuzis unu el iliaj lernolibroj pri gejofobia akcelado. La kortumo esprimiĝis favore al Cvetkovik. Multaj suspektis, ke tiuj profesoroj faris premon sur la universitaton por ke ŝi ne estu dungita [en].
#000159
Dijana Stojanovik Gjorgjevik, esplor-doktorino pri politikaj sciencoj specialiĝanta pri genro kaj program-manaĝerino de Kvinna till Kvinna Foundation, fondumo por virinaj rajtoj, deklaris al Meta.mk ke la kvanto da diskriminaciaj, stereotipaj kaj maltaŭgaj informoj en la lernolibroj por la malsuperaj kaj superaj mezlernejoj estas “timiga”.
#000160
Kelkaj ekzemploj inkluzivas la senkritikan reprodukton de popolaj rakontoj (kiel “La pigra edzino”), kantoj kaj proverboj kiuj promocias patriarkecajn valorojn, sen doni kuntekston taŭgan al la nuntempa socio. La doktorino konkludis:
#000162
Само детално прегледување на сите содржини со родови очила и низ родова призма може да ги елиминира оние информации кои што допринесуваат за одржување на родовата нееднаквост.
#000163
Nur detala revizio de ĉiuj lernolibroj el genra perspektivo povas forigi la enhavon kiu kontribuas al genra malegaleco.
#000164
La malalta kvalito kaj la ideologiaj antaŭjuĝoj [en] de la makedonaj lernejaj materialoj estis inter la ĉefaj faktoroj de protesto kontraŭ la dekstrula administracio reganta en Makedonio ekde 2006 ĝis 2017.
#000165
La plibonigo de la kvalito de la lernolibroj kaj la revizioj de la genro-rilata lingvaĵo estis du grandaj promesoj de la elekto-kampanjo de la maldekstrula registaro elektita en 2016.
#000166
Ĝis nun, tiuj promesoj ne estis tute plenumitaj, kaj la perceptata malrapideco de la aŭtoritatoj kontribuis al la lastatempa indigno en la sociaj retoj rilate al la sociologia lernolibro.
#000167
La kolektivo Plena Studentaro, popola movado, kiu luktas por la rajtoj de universitataj studentoj en Makedonio, publikigis novajn fotojn pri la neakcepteblaj kondiĉoj, en kiuj loĝas studentoj en la ĉefurbo de Makedonio, Skopjo. La movado sekvas senhalte la situacion en la ŝtataj dormejoj por studentoj, kaj postulis plurfoje, ke la ŝtato plibonigu bazan higienon kaj sekurecajn kondiĉojn en la studentaj loĝejoj. Plena Studentaro lastatempe informis la publikon, ke la vivkondiĉoj kaj sekureco en almenaŭ unu el la plej grandaj studentaj dormejoj en Skopjo malboniĝis, kaj memorigis, ke la registaro promesis antaŭ pli ol unu jaro komplete rekonstrui la dormejojn, post kiam la internaciaj komunikiloj hontigis ĝin.
#000169
En la akompana teksto, Plena Studentaro nerekte mencias la novan institucion de speciala prokuroro, kiu devas pritrakti kazojn de korupteco, kiujn la ordinara prokuroro en Makedonio aktive ignoras.
#000170
Домовите се распаѓаат исто како и системот во државата, но ние сè уште немаме добиено нов специјален студентски дом за да се спасат студентите живи од бедата во која живеат и која се руши околу нив.
#000171
Ова е блокот В во студентскиот дом “Гоце Делчев”, во кој пред некој ден како што може да се види на сликите се срушил дел од кровот во еден од ходниците.
#000172
Овојпат немало повредени. Дали и наредниот пат нашите колеги ќе бидат еднакво среќни или пак до тогаш ќе добијат нов (специјален) студентски дом?
#000173
Studentaj dormejoj kadukiĝas, same kiel la tuta ŝtata sistemo, kaj ni ne ricevis novan specialan studentan dormejon por savi la studentojn el la mizero, en kiu ili vivas kaj kiu multiĝas ĉirkaŭ ili.
#000174
Tio estas la Bloko V de la studenta dormejo “Goce Delchev”. La plafono falis en unu el la koridoroj antaŭ kelkaj tagoj.
#000175
Ĉi-foje neniu estis vundita. Ĉu niaj kolegoj havos tioman bonŝancon venontfoje aŭ ĉu ili ricevos novan, (specialan) studentan dormejon?
#000176
La vojaĝoduopo de Jürgen Horn el Germanio kaj Mike Powell el Usono migras tra la mondo, elektante landojn kaj tie restante po tri monatoj, aŭ ĉirkaŭ 91 tagoj. Dum sia restado la du mondvojaĝantoj provas sperti vivon en sia nova loko pli profunde ol ordinara turisto kaj blogas pri siaj spertoj, dirante ke ili planas verki bitlibrojn pri tio.
#000178
Horn kaj Powell vizitis lokojn en malsamaj kontinentoj, de Japanio al Jukatano, de Idaho al Islando kaj intertempe Istanbulo, Srilanko kaj multaj aliaj landoj. Nun ili esploras kaj skribas pri Makedonio, ili kundividas aŭdvidajn notojn pri urboj kaj vilaĝoj de la landeto de la sudorienta Eŭropo, pri lokoj ligitaj al la kulturo, historio kaj naturo. Oni povas sekvi la vojaĝon de la duopo ĉe sociaj retejoj kaj ĉe ilia blogo.
#000179