En la okcidento, la influo de Ottoman Turkish - la diverseco de la turka lingvo kiu estis utiligita kiel la administra kaj librolingvo de la Otomana Regno - disvastiĝo kiel la Otomana Regno disetendiĝis.
En 1928, kiel unu el Atatürk's Reforms en la fruaj jaroj de la Respubliko de Turkio, la otomana turka alfabeto estis anstataŭigita kun latina alfabeto.
#000004
La karakterizaj karakterizaĵoj de turko estas vokala harmonio kaj ampleksa aglutino.
La baza vortordo de turko estas subjekt-objekt-verba.
Turko havas neniujn substantivklasojn aŭ genron.
Turko havas fortan T-V distingon kaj uzokutimon de formalaj parolmanieroj.
pronomoj kiuj distingas ŝanĝiĝantajn nivelojn de ĝentileco, socia distanco, aĝo, ĝentileco aŭ konateco direkte al la adresato.
La plurala duapersona pronomo kaj verbformoj estas uzitaj rilati al ununura persono pro respekto.
#000005
Proksimume 40% de ĉiuj parolantoj de turklingvaj lingvoj estas indiĝenaj turkaj parolantoj.
La karakterizaj ecoj de turko, kiel ekzemple vokala harmonio, aglutino, kaj manko de genro, estas universalaj ene de la turklingva familio.
La turklingva familio konsistas el proksimume 30 vivantaj lingvoj parolitaj en tuta Orienta Eŭropo, Mezazio, kaj Siberio.
#000006
Turko estas membro de la Oghuz-grupo de lingvoj, subgrupo de la turklingva lingva familio.
Ekzistas alta grado da reciproka kompreneblo inter turko kaj la aliaj Oghuz Turkic-lingvoj, inkluzive de azera, turkmeno, Kaŝgajoj, Gagauz, kaj Balkan Gagauz Turkish.
#000007
La tjurka lingvaro estis grupigitaj en la nun misfamigitan Altaa lingvogrupon.
#000008
La plej frue konataj malnovaj turklingvaj surskriboj estas la tri monumentaj Orkhon-surskriboj trovitaj en moderna Mongolio.
Starigite en honoro de la princo Kul Tigin kaj lia frato imperiestro Bilge Khagan, tiuj devenas de la dua turko Kaghanate.
Post la eltrovaĵo kaj elfosado de tiuj monumentoj kaj rilataj ŝtonslaboj de rusaj arkeologoj en la pli larĝa areo ĉirkaŭantaj la Orkhon Valon inter 1889 kaj 1893, iĝis establite ke la lingvo en la surskriboj estis la malnova turklingva lingvo skribita uzante la malnovan turklingvan alfabeton, kiu ankaŭ estis prisignita kiel "Turkic runoj" aŭ "runiform" pro supraĵa simileco la ĝermanaj runaj alfabetoj.
#000009
Kun la turklingva expansio dum Early Middle Ages (c. 6-a-11-a jarcentoj), homoj parolantaj turklingvajn lingvojn disvastiĝas en tuta Mezazio, kovrante vastan geografian regionon streĉantan de Siberio kaj ĝis Eŭropo kaj Mediteranea Maro.
La Seljuqs de la Oghuz Turks, aparte, alportis ilian lingvon, Oghuz - la rektan prapatron de la turka lingvo de hodiaŭ - en Anatolio'n dum la 11-a jarcento.
Ankaŭ dum la 11-a jarcento, frua lingvisto de la turklingvaj lingvoj, Mahmud al-Kashgari de la Kara-Khanid-Ĥanlando, publikigis la unuan ampleksan turklingvlingvan vortaron kaj mapon de la geografia distribuado de turklingvaj parolantoj en la Compendium of the Turkic Dialects (Kompendio de la turklingvaj dialektoj) (otomana turko:
#000010
Sekvante la adopton de Islamo ĉ. 950 de la Kara-Khanid-Ĥanlando kaj la Seljuq Turks, kiuj estas ambaŭ rigardita kiel la etnaj kaj kulturaj prapatroj de la otomanoj, la administra lingvo de tiuj ŝtatoj akiris grandan kolekton de pruntvortoj de la araba kaj la persa.
Turka literaturo dum la otomana periodo, precipe Divan-poezio, estis peze influita per la persa, inkluzive de la adopto de poeziaj metroj kaj granda kvanto de importitaj vortoj.
La literatura kaj oficiala lingvo dum lotomanregno periodo (ĉ. 1299-1922) estas nomita Ottoman Turkish, kio estis miksaĵo de turko, la persa, kaj la araba kiu malsamis konsiderinde kaj estis plejparte nekomprenebla al la ĉiutaga turko de la periodo.
La ĉiutaga turko, konata kiel Kaba Türkçe aŭ "malglata turko", parolita fare de la malpli-kleraj malsupraj kaj ankaŭ kamparaj membroj de socio, enhavis pli altan procenton de indiĝena vortprovizo kaj funkciis kiel bazo por la moderna turka lingvo.
#000011
Post la fondo de la moderna stato de Turkio kaj la manuskriptoreformo, la Turkish Language Association (TDK) estis establita en 1932 sub la patroneco de Mustafa Kemal Atatürk, kun la celo de farado de esplorado sur turko.
Unu el la taskoj de la lastatempe establita unuiĝo devis iniciati lingvoreformon por anstataŭigi pruntvortojn de araba kaj persa origino kun turkaj ekvivalentoj.
Malpermesante la uzokutimon de importitaj vortoj en la gazetaro, la unuiĝo sukcesis pri forigado de plurcent fremdaj vortoj de la lingvo.
Dum la plej multaj el la vortoj enkondukitaj en la lingvo de la TDK estis lastatempe derivitaj de turklingvaj radikoj, ĝi ankaŭ elektis revivigado de Old Turkish-vortoj kiuj ne estis uzitaj dum jarcentoj.
#000012
Pro tiu subita ŝanĝo en la lingvo, pli maljunaj kaj pli junaj homoj en Turkio komencis malsami en siaj vortprovizoj.
Dum la generacioj naskitaj antaŭ ol la 1940-aj jaroj tendencas uzi la pli malnovajn esprimojn de araba aŭ persa origino, la pli junaj generacioj preferas novajn esprimojn.
Ĝi estas konsiderita precipe ironia ke Atatürk mem, en lia detalema parolado al la nova parlamento en 1927, utiligis stilon de otomano kiu sonis tiel fremda al pli postaj aŭskultantoj ke ĝi devis esti "tradukita" tri fojojn en modernan turkon: unue en 1963, denove en 1986, kaj plej ĵuse en 1995.
#000013
La preter malmultaj jardekoj vidis la daŭran laboron de la TDK por krei novajn turkajn vortojn por esprimi novajn konceptojn kaj teknologiojn kiam ili eniras la lingvon, plejparte de la angla.
Multaj el tiuj novaj vortoj, precipe informteknologiaj periodoj, ricevis ĝeneraligitan akcepton.
Tamen, la TDK estas foje kritikita por kreado vortoj kiuj sonas planitaj kaj artefaritaj.
Kelkaj pli fruaj ŝanĝoj - kiel ekzemple bölem anstataŭigi fırkan, "partion" - ankaŭ ne renkontiĝis kun populara aprobo ( fırka estis anstataŭigita per la franca pruntvortparti).
Kelkaj vortoj reestigitaj de Old Turkic akceptis specialecajn signifojn;
ekzemple betik (originale kun la signifo "libro") nun kutimas signifi " manuskripto " en komputado.
#000014
Multaj el la vortoj derivitaj fare de TDK kunekzistas kun iliaj pli aĝaj ekvivalentoj.
[ citaĵo bezonis ] Tio kutime okazas kiam pruntvorto ŝanĝas it originan signifon.
Ekzemple, dert, derivita de la persa dard (درد "doloro"), signifas "problemo" aŭ "problemo" en turko;
dum la indiĝena turka vorto ağrı estas uzita por fizika doloro.
Foje la pruntvorto havas iomete malsaman signifon de la indiĝena turka vorto, kreante situacion similan al la kunekzistado de ĝermanaj kaj latinidaj vortoj en la angla.
[ citaĵo bezonis ] Kelkaj ekzemploj de modernaj turkaj vortoj kaj la aĝaj pruntvortoj estas:
#000015
Turko estas indiĝene parolita fare de la turka popolo en Turkio kaj proksime de la turka diasporo en proksimume 30 aliaj landoj.
Turka lingvo estas reciproke komprenebla kun azeraj kaj aliaj turklingvaj lingvoj.
Aparte, turklingvaj malplimultoj ekzistas en landoj kiuj antaŭe (en tutaĵo aŭ parto) apartenis al la Otomana Regno, kiel ekzemple Irako [21] , Bulgario, Kipro, Grekio (ĉefe en Okcidenta-Trakio), la Respubliko de Makedonio, Rumanio, kaj Serbio.
Pli ol du milionoj kiujn turkaj parolantoj vivas en Germanio;
kaj ekzistas signifaj turklingvaj komunumoj en Usono, Francio, Nederlando, Aŭstrio, Belgio, Svislando, kaj Britio.
Pro la kultura asimilado da turkaj enmigrintoj en gastigantaj landoj, ne ĉiuj etnaj turkaj enmigrintoj parolas la lingvon kun indiĝena esprimkapablo.
#000016
En 2005, 93% de la loĝantaro de Turkio estis indiĝenaj parolantoj de turko, [24] proksimume 67 milionoj tiutempe, kie kurdaj lingvoj konsistigas la plej grandan parton de la resto.
Tamen, la plej multaj lingvaj malplimultoj en Turkio estas dulingvaj, parolante turkon kun indiĝen-simila esprimkapablo.
#000017
[ citaĵo bezonis ] Oficiala statuso
#000018
Turko estas la oficiala lingvo de Turkio kaj estas unu el la oficialaj lingvoj de Kipro.
Sub la konstitucio, (2008) turko havas oficialan statuson en 38 el la municipoj de Kosovo, inkluzive de Mamusha [26] [27] .
kaj tri municipoj de la Respubliko de Makedonio, surbaze de la koncentriĝo de turklingva loka loĝantaro.
#000019
[ citaĵo bezonis ] En Turkio, la reguliga korpo por turko estas la Turka Lingvo-Unuiĝo ( Türk Dil Kurumu aŭ TDK), kiu estis fondita en 1932 sub la nomo Türk Dili Tetkik Cemiyeti ("socio por Esplorado sur la turka lingvo").
La turka Language Association estis influita per la ideologio de lingva purismo: efektive unu el siaj primaraj taskoj estis la anstataŭigo de pruntvortoj kaj eksterlandaj gramatikaj konstruoj kun ekvivalentoj de turka origino.
Tiuj ŝanĝoj, kune kun la adopto de la nova turka alfabeto en 1928, formis la modernan turkan lingvon parolitan hodiaŭ.
TDK iĝis sendependa korpo en 1951, kun la ĉesigo de la postulo ke ĝi devus esti prezidita inte de la Instruministro.
Tiu statuso daŭris ĝis aŭgusto 1983, kiam ĝi denove estis transformita en registaran korpon en la konstitucio de 1982, sekvante la militistapuĉan d'état de 1980.
#000020
Moderna norma turko estas bazita sur la dialekto de Istanbulo.
Dialekta vario daŭras, malgraŭ la niveligadinfluo de la normo utiligita en amaskomunikiloj kaj la turka eduka sistemo ekde la 1930-aj jaroj.
Akademie, esploristoj de Turkio ofte nomas turkajn dialektojn ağız aŭ şive, kondukante al ambigueco kun la lingva koncepto de akĉento, kiu ankaŭ estas kovrita per tiuj vortoj.
Projektoj esplorantaj turkajn dialektojn estas aranĝitaj fare de pluraj universitatoj, same kiel diligenta laborgrupo de la turka Language Association.
Laboro estas nuntempe en progreso por la kompilo kaj publikigo de ilia esplorado kiel ampleksa dialektoatlaso de la turka lingvo.
#000021
Rumelice estas parolita fare de enmigrintoj de Rumelia, kaj inkludas la apartajn dialektojn de Ludogorie, Dinler, kaj Adakale, kiuj estas influitaj per la teoretigita balkana sprakbund.
Kıbrıs Türkçesi estas la nomo por Cypriot Turkish kaj estas parolita per la Turkcipranoj.
Edirne estas la dialekto de Edirne.
Ege estas parolita en la egea regiono, kie ĝia uzokutimo etendiĝas al Antalya.
La nomada Yörüks de la Mediteranea Regiono de Turkio ankaŭ havas sian propran dialekton de turko.
Tiu grupo estas malsama al la Yuruk-nomadoj de Makedonio, Grekio, kaj eŭropano Turkio kiuj parolas Balkan Gagauz Turkish.
#000022
[ citaĵo bezonis ] Fonologio
#000025
La fonemo kiu estas kutime referita kiel iumuşak g ("mola g"), skriba ⟨ğ⟩ en turka ortografio, reprezentas vokalsekvencon aŭ sufiĉe malfortan bilabialan aproksimant inter rondetaj vokaloj, malfortan palatan aproksimant inter rondigitaj buŝantaŭaj vokaloj, kaj vokalsekvencon aliloke.
Ĝi neniam okazas komence de vorto aŭ silabo, sed ĉiam sekvas vokalon.
Kie vorto-finalo aŭ antaŭirado alia konsonanto, ĝi plilongigas la antaŭiradvokalon.
#000026
En indiĝenaj turklingvaj vortoj, la sonoj [c], [ɟ], kaj [l] estas en komplementa distribuo kun [k], [ɡ], kaj [ɫ];
la antaŭa aro okazas najbara al buŝantaŭaj vokaloj kaj ĉi-lasta najbara al buŝmalantaŭaj vokaloj.
La distribuado de tiuj fonemoj ofte estas neantaŭvidebla, aliflanke, en eksterlandaj prunteprenoj kaj nomvortoj.
En tiaj vortoj, [c], [ɟ], kaj [l] ofte okazas kun buŝmalantaŭaj vokaloj: [37]
#000027
La vokaloj de la turka lingvo estas, en sia alfabeta sinsekvo, ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ I ⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩.
La turka vokalsistemo povas esti konsiderita kiel esti tridimensia, kie vokaloj estas karakterizitaj per kiel kaj kie ili estas prononcitaj temigante tri gravajn ecojn:
fronto kaj reen, rondeta kaj rondigita kaj vokalalteco [41] .
Vokaloj estas konfidencaj [±back], [±round] kaj [±high].
#000031
La nuraj diftongoj en la lingvo estas trovitaj en pruntvortoj kaj povas esti kategoriigitaj kiel regresaj diftongoj kutime analizite kiel sekvenco de /j/ kaj vokalo.
#000032
(Foto prenite dum la 28-a Istanbul Maratono en 2006) turko estas aglutina lingvo kie serioj de sufiksoj estas aldonitaj al la tigo vorto;
vokala harmonio estas fonologia procezo kiu certigas glatan fluon, postulante la malplej kvanton de buŝa movado kiel eble.
Vokala harmonio povas esti rigardita kiel procezo de asimilado, per kio sekvi vokalojn akceptas la karakterizaĵojn de la antaŭiradvokalo.
Povas esti utile pensi pri turkaj vokaloj kiel du simetriaj aroj: la undotteita (, I, o, u) kiuj estas ĉiuj buŝmalantaŭaj vokaloj, prononcita ĉe la dorsa flanko de la buŝo;
kaj la e-punktita (e, mi, Ö, Ü) vokaloj kiuj estas prononcitaj ĉe la fronto de la buŝo.
La loko kaj maniero de artikulacio de la vokaloj determinos kiun padronon de vokala harmonio vorto adoptos.
La padrono de vokaloj estas montrita en la tabelo supre.
#000033
Gramatikaj afiksoj havas "kameleon-similan kvaliton", [46] kaj obeas unu el la sekvaj padronoj de vokala harmonio:
#000034
Preskaŭ, la duobla padrono (ankaŭ referita ĉar la e-speco vokala harmonio) signifas tion en la medio kie la vokalo en la vorto tigo estas formita en la antaŭparto de la buŝo, ke la sufikso prenos la e-formo, dum se ĝi estas formita en la malantaŭo ĝi prenos la formon.
La kvarobla padrono (ankaŭ nomita la i-speco) respondecas pri preterpasado same kiel por fronto/dorso.
La sekvaj ekzemploj, surbaze de la kopulo - dir 4 (" [ĝi] estas"), ilustras la principojn de i-speca vokala harmonio en praktiko:
Türkiye'dir ("ĝi estas Turkio"), [49] kapıdır ("ĝi estas la pordo"), sed gündür ("ĝi estas la tago"), paltodur ("ĝi estas la mantelo").
#000036
Ekzistas pluraj esceptoj al la vokalharmoniaj reguloj, kiuj povas esti kategoriigitaj jene:
#000037
La trafiksigno en la foto supre ilustras plurajn da tiuj ecoj:
#000039
indiĝena kunmetaĵo kiu ne obeas vokalan harmonion:
Orta+köy ("meza vilaĝo" - loknomo)
pruntvorto ankaŭ malobservante vokalan harmonion:
viiadük (< franca viaduc "viadukto")
la psedsufikso - mi 4 harmoniante kun la fina vokalo (kaj moligante la k per kongrua alterno):
viiadüğü [ citaĵo bezonita ]
#000040
Streso estas kutime sur la lasta silabo en la plej multaj radikvortoj.
Esceptoj inkludas iun sufikson kombinaĵoj kaj pruntvortojn, precipe de la itala kaj la greka, same kiel interjekcioj, certaj demandovortoj, adverboj (kvankam ne adjektivoj funkciantaj kiel adverboj), kaj multajn proprajn nomojn.
Dum la diritaj pruntvortoj estas kutime emfazitaj sur la antaŭlasta silabo ( [ɫoˈkanta] lokanta "restoracio" aŭ [isˈcele] iskele "kajo"), la streso de propraj nomoj estas malpli antaŭvidebla ( [isˈtanbuɫ] İstanbul, [ˈaŋkaɾa] Ankaro) vidas Sezer-streson.
#000041
Turko havas du grupojn de frazoj: vortaj kaj nominalaj frazoj.
Koncerne vortan frazon, la predikato estas finhava verbo, dum la predikato en nominala frazo havos aŭ neniun malkaŝan verbon aŭ verbon en la formo de la kopul ol aŭ y (variaĵoj de "estu").
Ekzemploj de ambaŭ ricevas malsupre:
#000042
La du grupoj de frazoj havas malsamajn manierojn formi negacio.
Nominala frazo povas esti neita kun la aldono de la vorto değil, ekzemple la frazo supre iĝus Necla oğretmen değil (Necla ne estas instruisto).
Tamen, la vorta frazo postulas la aldonon de negativa sufikso me al la verbo (la sufikso venas post la tigo sed antaŭ la tempo):
Necla okula gitmedi (Necla ne faris iri al lernejo).
#000043
Koncerne vortan frazon, demanda morfemmejl. estas aldonita al la fino de la frazo kaj staras sole, ekzemple Necla okula gitti mi?
(Ĉu Necla iris al lernejo?
Koncerne nominalan frazon, tiam la mejl. venas post la predikato sed antaŭ la persona fino, tiel ekzemple Necla, siz oğretmen misiniz?
(Necla, ĉu vi estas instruisto?
uzante la formalan formalan du-personan pluralon).
#000044
Vortordo en simplaj turkaj frazoj estas ĝenerale subjekt-objekt-verba, kiel en la korea kaj la latina, sed male al la angla, por vortaj frazoj kaj subjekto-predikato por nominalaj frazoj.
Tamen, ĉar turko posedas kaz-markadan sistemon, kaj la plej multaj gramatikaj rilatoj estas montritaj uzante morfologiajn signojn, ofte la SOV-strukturo malpliigis signifon, fakte kiun ĝi povas esti konsiderita Pragmatic Word Order-speco de lingvo, unu kiu ne dependas de vortordo por gramatikaj celoj.
Dum la baza vortordo en turko estas firme SOV, la vortordo povas varii en specialaj kondiĉoj.
#000045
Pripensu la sekvan simplan frazon kiu montras ke la fokuso en turko estas sur la elemento kiu tuj antaŭas la verbon [56] :
#000046
La postpredikatpozicio signifas kio estas referita kiel foninformo en Turkish-informoj kiu estas supozita esti konata al kaj la parolanto kaj la aŭskultanto, aŭ informoj kiu estas inkludita en la kunteksto.
Pripensu la sekvajn ekzemplojn: [53]
#000047
Ekzistas iu debato inter lingvistoj ĉu turko estas subjekt-elstara (kiel angla) aŭ tem-elstara (kiel japana kaj korea) lingvo, kun lastatempa stipendiimplicado ke ĝi estas efektive kaj submetata kaj tem-elstara.
Tio havas rektajn implicojn por vortordo kiam estas eble ke la subjekto estus inkludita en la verbo-frazo en turko.
Povas ekzisti S/O-inversio en frazoj kie la temo gravegas ol la subjekto.
#000048
Turko estas aglutina lingvo kaj ofte uzoj fiksas, kaj specife sufiksojn, aŭ finojn.
Unu vorto povas havi multajn afiksojn kaj tiuj ankaŭ povas esti uzitaj por krei novajn vortojn, kiel ekzemple kreado de verbo de substantivo, aŭ substantivo de vorta radiko (vidu la sekcion sur vortfarado).
La plej multaj afiksoj indikas la gramatikan funkcion de la vorto.
La nuraj indiĝenaj prefiksoj estas aliteraciaj intensigaj silaboj uzitaj kun adjektivoj aŭ adverboj: ekzemple sımsıcak ("boligante varman"< sıcak) kaj masmavi ("klarblua"< mavi).
#000049
La ampleksa uzo de afiksoj povas kaŭzi longajn vortojn, ekz. çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasınan, signifante "ke Ĵus- kiel you aro menciita esti unu de those tio ni ne povis sukcesi transformi al ĉeĥoslovako".
Dum tiu kazo estas elpensitaj, longaj vortoj ofte okazas en normala turko, kiel en tiu titolo de gazeta nekrologokolono:
"Tiujn de nia numero kun kiu ni ne povas interŝanĝi la salutojn de la sezono").
Alia ekzemplo povas esti vidita en la fina vorto de tiu titolo de la reta turka Spelling Guide ( İmlâ Kılavuzu):
Dilde birlik, ulusal birliğin vazgeçilemezlerindendir ("Unueco en lingvo estas inter la indispensable'oj [liveri-enirpermesilo-Impot-Plur-PossS3-Abl-kopulo] de nacia Unueclingva unueco estas sinuso kiel non de nacia unueco").
#000050
Ekzistas neniu difinita artikolo en turko, sed certeco de la objekto estas implica kiam la akuzativa fino estas utiligita (vidu malsupre).
Turkaj substantivoj malkreskas prenante kazfinojn.
Ekzistas ses substantivkazoj en turko, kun ĉiuj finoj sekvantaj vokalan harmonion (montritan en la tabelo utiligante la stenografan supermanuskriptonotacion.
Multnombro signo - ler 2 tuj sekvas la substantivon antaŭ iu kazo aŭ aliaj afiksoj (ekz. köilerin "de la vilaĝoj").
#000051
La akuzativsigno estas uzita nur por definitivaj objektoj;
komparu (bir) ağaç gördük "kiun ni vidis al arbo" kun ağacı gördük "ni vidis la arbon".
Multnombrosigno - ler 2 estas ĝenerale ne uzita kiam klaso aŭ kategorio estas signifitaj:
ağaç gördük povas same bone signifi "ke ni vidis arbojn [kiel ke ni piediris tra la arbaro]" - kontraste al ağaçları gördük "ni vidis la arbojn [koncernaj]".
#000052
[ citaĵo bezonis ] La deklinacio de ağaç ilustras du gravajn ecojn de turka fonologio: konsonantasimilado en sufiksoj ( ağaçtan, ağaçta ) kaj esprimado de finaj konsonantoj antaŭ vokaloj ( ağacın, ağaca, ağacı ).
#000053
[ citaĵo bezonis ] Plie, substantivoj povas preni sufiksojn kiuj asignas personon: ekzemple - imiz 4, "nia".
Kun la aldono de la kopulo (ekzemple - im 4, "I a.m.") kompletaj frazoj povas esti formitaj.
La demanda partiklomejl. 4 tuj sekvas la vorton estante pridubita:
#000054
La turkaj personaj pronomoj en la nominativo estas monto (1s), sen (2s), o (3s), komerco (1pl), siz (2pl, aŭ formala/ĝentila 2s), kaj onlar (3pl).
Ili estas malkreskitaj regule kun kelkaj esceptoj:
kaj la oblikvaj formoj de o uzas la radikon sur.
Ĉiuj aliaj pronomoj (refleksiva kendi) estas malkreskitaj regule.
#000055
Du substantivoj, aŭ al grupoj de substantivoj, povas esti aligitaj en ĉiu el ambaŭ de du manieroj:
#000057
definitiva (posedema) kunmetaĵo ( belirtiliskotĉaplamao).
Türkiye'nin sesi "la voĉo da Turkio (radiostacio)": la voĉo apartenante al Turkio.
Ĉi tie la rilato estas montrita per genitivo finiĝanta - en 4 aldonis al la unua substantivo;
la dua substantivo havas la tripersonan sufikson de posedo - (s) mi 4.
indefinite (qualifying) compound (belirtisiz tamlama). E.g. Türkiye Cumhuriyeti "Turkey-Republic[64] = the Republic of Turkey": not the republic belonging to Turkey, but the Republic that is Turkey. Here the first noun has no ending; but the second noun has the ending -(s)i4 - the same as in definite compounds.[citation needed]
#000058
La sekva tablo ilustras tiujn principojn.
En kelkaj kazoj la eroj el la kunmetaĵoj estas sin kunmetaĵoj;
por klareco tiuj duavicaj kunmetaĵoj estas markitaj kun [kvadratkrampoj].
La sufiksoj implikitaj en la ligado estas emfazitaj.
Notu ke se la dua substantivgrupo jam havis psedsufikson (ĉar ĝi estas kunmetaĵo flank itself), neniu plu sufikso estas aldonita.
#000059
Ĉar la lasta ekzemplo montras, la kompetentiga esprimo povas esti substantiva frazo prefere ol substantivo aŭ substantivgrupo.
#000060
Ekzistas tria maniero interligi la substantivoj kie ambaŭ substantivoj prenas neniujn sufiksojn ( takısız skotĉaplamao).
Tamen, en tiu kazo la unua substantivo funkcias kiel adjektivo, [70] ekz. Demir kapı (ferpordego), Elma ianak ("pomvango", t.e. ruĝa vango), kömür göz ("karbokulo", t.e. kolorokulo):
#000061
[ citaĵo bezonis ] Verboj
#000063
Ili povas fariĝi negativaj, eblaj ("povas"), aŭ impotential ("povas ne").
Krome, turkaj verboj montras tempon ( nunan, pasinteco, estonteco, kaj aoristo), etoson ( kondiĉan, nerefuteblan, inferencan, necesitative, kaj optativo), kaj aspekton.
Negacio estas esprimita per la infikso - me2- tuj sekvante la tigon.
#000064
Almost all Turkish verbs are conjugated in the same way, most notable exception being the irregular and defective verb i-, the Turkish copula (corresponding to English to be), which can be used in compound forms (the shortened form is called an enclitic): Gelememişti = Gelememiş idi = Gelememiş + i- + -di.[citation needed]
#000065
Ekzistas 9 kuracherbo kaj 20 kunmetitaj tempoj en turko.
9 simplaj tempoj estas simpla pasinteco ( di'li geçmiş), inferenca pasinteco ( miş'li geçmiş), nuna kontinua, simpla nuna (aoristo), estonteco, deziras, postulo, necesitative ("nepraĵo") kaj ordon.
Ekzistas tri grupoj de kunmetaĵformoj.
Rakonto ( migrijeso) estas la travivita pasinteco de ĉi-supraj formoj (krom komando), onidiro ( rivaiet) estas la netravivita pasinteco da ĉi-supraj formoj (krom inferenca pasinteco kaj komando), kondiĉa deziro ( koşul) estas la kondiĉa formo de la unuaj kvin bazaj tempoj.
En la ekzemplo sub la dua-persona singularo de la verbo git ("iri") estas montrita.
#000066
Ekzistas ankaŭ tielnomitaj kombinitaj verboj, kiuj estas kreitaj aldonante certajn verbojn (kiel bil aŭ ver) al la tigo de la verbo.
Ĝi estas la ekvivalento de anglaj helpverboj "kapablaj al", "povas" aŭ "povas".
Ver estas la rapideco, kal estas la eterneco kaj iaz estas la aliro- ("preskaŭ") humoroj.
Tiel dum gitin estas "vi iris", gidebildin estas "vi povis iri" kaj gidiverdin estas "vi iris rapide".
La tempoj de la kombinitaj verboj estas la sama kiel la aliaj verboj.
#000067
Turkaj verboj havas atribuajn formojn, inkluzive de nuna (kun la finanta - en2), estonta ( - ecek2), nerekta/inferenca pasinteco ( - miş 4), kaj aoriston ( - er2 aŭ - Ir 4).
Tiuj formoj povas funkcii kiel aŭ adjektivoj aŭ substantivoj:
oinamaian çokuklar "infanoj kiuj ne ŝajnigas esti", oinamaianlar "tiuj kiuj ne ludas";
okuriazar "leganto-verkisto = klera", okuriazarlar "literates".
#000068
[ citaĵo bezonis ] La plej grava funkcio de atribuaj verboj devas formi modifantajn frazojn ekvivalentajn al la relativaj propozicioj trovitaj en la plej multaj eŭropaj lingvoj.
La atribuaj formoj uzitaj en tiuj konstruoj estas la estonteco ( - ecek2) kaj pli aĝa formo ( - dik 4), kiu kovras kaj nunan kaj preter signifoj.
La uzo da tiuj "personaj aŭ relativaj participoj" estas ilustrita en la sekva tabelo, en kiu la ekzemploj estas prezentitaj laŭ la kazo kiu estus vidita en la ekvivalento anglan relativan propozicion.
#000069
Plej malfrua 2010 eldono de Büyük Türkçe Sözlük ( Great Turkish Dictionary), la oficiala vortaro de la turka lingvo publikigita fare de turka Language Association, enhavas 616,767 vortojn, esprimojn, esprimojn kaj substantivojn.
#000070
La eldono (2005) de Güncel Türkçe Sözlük, la oficiala vortaro de la turka lingvo publikigita fare de turka Language Association, enhavas 104,481 vortojn, de kiuj proksimume 86% estas turkaj kaj 14% estas de fremda origino.
Inter la plej signifaj eksterlandaj kontribuantoj al turka vortprovizo estas arabaj, la franca, la persa, la itala, la angla, kaj la greka.
#000071
Turkan grandskale uzas aglutinon por formi novajn vortojn de substantivoj kaj vortajn tigojn.
La plimulto de turkaj vortoj originas de la apliko de derivaĵosufiksoj ĝis relative malgranda aro de kernvortprovizo.
#000072
Turko obeas certajn principojn kiam ĝi venas al sufiksigo.
La plej multaj sufiksoj en turko havos pli ol unu formon, dependi de la vokaloj kaj konsonantoj en la radikaj- vokalharmoniaj reguloj uzos;
konsonant-komencaj sufiksoj sekvos la esprimitan/senvoĉan kvaliton de la konsonanto en la fina unuo de la radiko;
kaj koncerne vokal-komencajn sufiksojn kroma konsonanto povas esti enigita se la radiko finiĝas en vokalo, aŭ la sufikso povas perdi sian komencan vokalon.
Ekzistas ankaŭ deviga ordo de afiksado de sufiksoj- kutime de dikfingro, derivaĵosufiksoj antaŭas inflektional sufiksojn kiuj estas sekvitaj per clitic'oj, kiel povas esti viditaj en la ekzemplodoni de vortoj derivitaj de substantiva radiko malsupre:
#000073
Alia ekzemplo, komencante de vorta radiko:
#000074
Novaj vortoj ankaŭ estas ofte formitaj kunmetante du ekzistantajn vortojn en nova, kiel en la germana.
Kunmetaĵoj povas esti de du tipoj- nudaj kaj (s) mi.
La nudaj kunmetaĵoj, kaj substantivoj kaj adjektivoj estas efike du vortoj apudmetitaj sen la aldono de sufiksoj al ekzemple la vorto por amatinkizarkadaş ( kiz+arkadaş) aŭ nigrapipra karabiber ( kara+biber).
Kelkaj ekzemploj de kunmetaĵvortoj ricevas malsupre:
#000075
Tamen, la plimulto de kunmetaĵvortoj en turko estas (s) mi kunmetaĵoj, kio signifas ke la dua vorto estos markita per la tria-persona psedsufikso.
Kelkaj tiaj ekzemploj ricevas en la tabelo malsupre (noto vokalharmonio):
#000076
Turko estas skribita uzante latinan alfabeton lanĉitan en 1928 fare de Atatürk por anstataŭigi la otomanan turkan alfabeton, version de pers-araba alfabeton.
La otomana alfabeto markis nur tri malsamajn vokalojn - longan ā, ū kaj ī - kaj inkludis plurajn redundajn konsonantojn, kiel ekzemple variaĵoj de z (kiuj estis distingitaj en araba sed ne en turko).
La preterlaso da mallongaj vokaloj en la araba manuskripto estis postulita igi ĝin precipe malracia por turko, kiu havas ok vokalojn.
#000077
[ citaĵo bezonis ] La reformo de la manuskripto estis grava paŝo en la kulturaj reformoj de la periodo.
La tasko de preparado de la nova alfabeto kaj selektado de la necesaj modifoj por sonoj specifaj por turko estis konfidita al Language Commission kunmetita de eminentaj lingvistoj, akademiuloj, kaj verkistoj.
La enkonduko de la nova turka alfabeto estis apogita fare de publikedukaj centroj malfermitaj ĉie en la lando, kunlaboro kun eldonfirmaoj, kaj instigo fare de Atatürk mem, kiu turneis la landon instruante la novajn leterojn al publiko.
Kiel rezulto, ekzistis rimarkinda pliiĝo en legopovo de siaj originaj Trimondo-niveloj.
#000078
La latina alfabeto estis petita al la turka lingvo pri instruaj celoj eĉ antaŭ la 20-ajarcenta reformo.
Kazoj inkludas 1635 latin-albanan vortaron de Frang Bardhi, kiu ankaŭ integrigis plurajn diraĵojn en la turka lingvo, kiel apendico al sia laboro (ekz. Almaj agatsdan Irakoduschamaj [84] - "pomo ne iĝas malproksima de sia arbo").
#000079
[ citaĵo bezonis ] La turka alfabeto konsistas el 29 leteroj (q, x, w preterlasis kaj ç, ş, ğ, I, Ö, Ü aldonis);
#000081
, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, I, mi, j, k, l, m, n, o, Ö, p, r, s, ş, t, u, Ü, v, y, kaj z (Noto tiu kapitalo de mi estas İ kaj minusklo I estas I.
#000082
La specife turkaj leteroj kaj literumoj priskribitaj supre estas ilustritaj en tiu tabelo:
#000083
Dostlar Beni Hatırlasın de Aşık Veysel Şatıroğlu (1894-1973), amkantisto kaj altagrade rigardis poeton en la turka homa literatur tradicio.
#000084
En la turka provinco de Giresun, la lokuloj en la vilaĝo de Kuşköy komunikis uzi fajfitan version de turko dum pli ol 400 jaroj.
La regiono konsistas el serio de profundaj valoj kaj la nekutima reĝimo de komunikado enkalkulas konversacion super distancoj de ĝis 5 kilometroj.
Turkaj aŭtoritatoj taksas ke ekzistas daŭre proksimume 10,000 homoj uzante la fajflingvon.
Tamen, en 2011 Unesko trovis susuranta turko por esti forvelkanta lingvo kaj inkludis ĝin en ĝia netuŝebla kulturhereda listo.
Ekde tiam la loka edukestraro lanĉis ĝin kiel kurso en lernejoj en la regiono, esperante revivigi ĝian uzon.
#000085
Studo estis farita fare de germana sciencisto de origino Onur Güntürkün en Ruhr University, observante 31 "parolantojn" de kuş Dilo de Kuşköy (aŭ la lango de birdo kiam la lingvo estas vokita loke), kaj li trovis ke la fajflingvo spegulis la vortfaradan kaj sintaksan strukturon de turka lingvo.
#000086
Listo de anglaj vortoj de turklingva origino
#000087
Antaŭhistorio de Anatolio & Trakio
#000094
Malvenko kaj dissolvo Dua Konstitucia Epoko
#000095
La turka lingvo (Türkçe aŭ Türk dili) estas la lingvo parolata de turkoj, popolo kiu ĉefe loĝas en Anatolio, duoninsulo inter la Nigra Maro kaj la Mediteraneo (turke: ̈Blanka Maro ̈). Ĝi estas la oficiala ŝtata lingvo de Turkio kie oni parolas ekde la Mezepoko, kiam la turkoj devenaj de Centra Azio instaliĝis en Anatolio, kiu tiam estis parto de la Bizanca Imperio.
#000096
La plejmulto de turkoj estas turkianoj, sed ekzistas historiaj turkaj komunumoj ankaŭ en Bulgario (kie la lingvo ĝuas ian ŝtatan agnoskon) kaj Kipro (kie ĝi estas oficiala same kiel la greka, krom ke ĝi estas la oficial lingvo de la memproklamita Turka Respubliko Norda Kipro), kaj modernaj komunumoj da turkaj migrintoj en multaj landoj de okcidenta Eŭropo, precipe Germanio, kie ili instaliĝis dum la dua duono de la 20a jarcento. En kelkaj balkaniaj zonoj oni parolas varianton konata kiel otomana turka (Osmanlı Türkçesi), kiu montras diferencojn rilate al la turka de Turkio. Inverse kelkaj turkianoj parolas aliajn lingvojn, kiel ekzemple la araba, kaj zazaĝi kaj kurmanĝi (la kurda).
#000097
La turka (türkçe) estas ano de la lingva familio de la turkeca lingvaro kun ĉirkaŭ 200 milionoj da parolantoj en Azio kaj Eŭropo. La geografia etendo de tiu familio ampleksas ekde la okcidento de Ĉinio ĝis Balkanio. Tiu familio formas parton siavice de la branĉo altaja de la iama grupo de ural-altajaj lingvoj. Ĝiaj plej proksimaj parencoj inter tiuj estas la turkmena, tatara kaj azerbajĝana lingvoj.
#000098
La turka estas aglutina lingvo, kiel la eŭska aŭ la japana, kaj tiele baziĝas sur sistemo de afiksoj aldoneblaj al la radiko de la vortoj kiuj permesas esprimi grandan kvanton de signifoj kun malmultaj vortoj. La turka uzas preskaŭ nur sufiksojn. Ties morfologio apenaŭ havas esceptojn kaj ĝi estas tre regulema. Ne ekzistas la gramatika genro. La sintaksa ordo estas Subjekto Objekto Verbo; temas pri lingvo de fina kerno, uzas postpoziciojn (tiuj tendencoj estaskunhavataj ankaŭ de la eŭska aŭ de la japana, kvankam ne estas filogenetika rilato kun tiuj lingvoj).
#000099
Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler.
#000102
Ĉiuj homaj estaĵoj naskiĝis liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj kaj, havantaj racion kaj konsciencon, devas agi unuj kun aliaj laŭ spirito de frateco.
#000103
La turka lingvo apartenas al la subgrupo de la oguzaj lingvoj, kiu inkludas la gagauzan kaj la azerbajĝanan. La oguzaj lingvoj formas la subgrupon plej sudokcidentan de la tjurka lingvaro, nome familio de lingvoj kiu enhavas pli ol tridek lingvojn vivantajn parolantajn tra Orienta Eŭropo, Centra Azio kaj Siberio. Kelkaj lingvistoj lokigas la tjurkajn lingvojn ene de la granda familio de la altajaj lingvoj. Ĉirkaŭ 40 % de la totalo de parolantoj de tjurkaj lingvoj estas gepatraj parolantoj de la turka lingvo. La karakteroj de la turka, kiel la vokala harmonio, aglutineco kaj manko de gramatika genro estas universalaj ene de kaj la tjurkaj kaj la altajaj lingvoj. Ekzistas alta grado de reciproka interkomprenado inter la turkaj kaj aliaj oguzaj lingvoj, inklude la turkmenan, la azerbajĝanan, la kaŝgajan, la gagauzan kaj la gagauzturkan de Balkanio.
#000104
Oni uzas latinan abocon kun literoj diakritaj (kiel la plimulto de la latinskribaj lingvoj, ankaŭ Esperanto) ekde la regado de Mustafa Kemal Atatürk, la unua estro de la moderna turka ŝtato. Oni uzis diversajn skribsistemojn por la turka lingvo. Dum la Otomana Imperio, estis uzata modifita araba alfabeto, ekde la 13a jarcento ĝis la 1920-aj jaroj. Mustafa Kemal ankaŭ fondis la turkan lingvan instituton, kiu celis "turkigi" la lingvon, malpliigante la uzadon de arabaj radikoj, kaj kreante nov-vortojn. Tiu klopodo enkadriĝis ene de variaj iniciatoj por okcidentigi la landon kaj kontribui al ties modernigo.
#000105
La turka alfabeto havas 29 literojn:
#000106
A, a (Ofte skribata â en la pruntitaj vortoj.) [ɑ̟]
Ğ, ğ [ɰ], [j] post e, i, ö, ü (Silabofine, ĝi plidaŭrigas la antaŭan vokalon.)
#000107
q, w, kaj x ne uziĝas en la turka alfabeto; j uziĝas nur en fremdaj vortoj.
#000108
Same kiel ĉe la suoma, la japana, aŭ esperanto, ankaŭ la gramatiko de la turka estas alglua. Oni formas vortojn per kunmeto de radikoj.
#000109
Multas postafiksoj, kaj ili plejparte estas paraj, do ̈-lar ̈ (e-o: ̈-j ̈) povas esti -lar aŭ -ler, depende de la antaŭa vokalo. Tio estas, vokaloj en la turka estas ̈agordaj ̈ - estas kvar buŝaj (aŭ malvastaj) vokaloj, kaj kvar gorĝaj (aŭ vastaj) vokaloj, kaj malofte miksiĝas buŝajn (e, i, ö, ü) kaj gorĝajn vokalojn (a, ı, o, u). ekz.: arkadaşlar, Özellikler.
#000110
La vokalharmonio ekzistas en du variaĵoj; nome tiel nomata malgranda vokalharmonio kun ŝanĝiĝo inter "a" kaj "e", ekz. "-da" kaj "-de" por la lokativo kaj tiel nomata granda vokalharmonio kun ŝanĝiĝo inter "i", "ı", "u" kaj "ü", ekz. en la finaĵo de la akuzativo: "-(y)ı", "-(y)i", "-(y)u" kaj "-(y)ü".
#000111
Krome estas konsonanta agordo inter unuflanke voĉaj (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z), kaj aliflanke senvoĉaj (ç, f, h, k, p, s, ş, t) konsonantoj. Tiel diratas türkçe (=en turka lingvo) sed fransızca (=en franca lingvo), ĉar la senvoĉa ç pr. ĉ) agordiĝas kun la senvoĉa k, kaj la buŝa e kun ü; malsame la voĉa c (pr. ĝ) agordiĝas kun la voĉa z kaj la gorĝaj vokaloj a kun ı.
#000112
La turka lingvo havas ses kazojn, nome nominativon, genitivon, dativon, akuzativon, lokativon kaj ablativon, kies finaĵoj sekvas post eventuale metata finaĵo de la pluralo (-lar aŭ -ler). La finaĵo sekvas la jenan skemon:
#000114
Ĉe personaj nomoj oni disigas la nomon disde la kazfinaĵo per apostrofo, jene Adem'in "de Adamo".
#000115
Ekzemplo de parolata turka lingvo:
#000116
Nasılsın, canım? Seni çok özledik, nereye gittin?
#000117
Kiel vi, kara mia? Vin tre sopiris ni, kien iris vi?
#000118