Ĉi tiu artikolo estas parto de serio ekzamenante esprimliberecon [eo] kaj aliron al informoj en civitaj spacoj tra ses lingvaj komunumoj en la MENA-regiono [eo].
#000002
La iraka urbo Ĥalabĝa [eo] situas en la kurdia montaro proksime de la irana landlimo kaj estas plej konata pro la tragika uzo de kemiaj armiloj [eo] kontraŭ la loĝantaro fare de la armeo de Saddam Hussein [eo].
#000003
Jarojn poste, la urbo akiris rekonon ene de la kurda cifereca spaco, danke al juna viziulo nomata Bokan Jaff , loĝanto de Ĥalabĝa. Jaff akiris anglan diplomon ĉe la Universitato de Sulajmanija [en] en 2014 kaj transprenis la rolon de tradukisto de informoj por sia komunumo. Ĉi tio gravegas ĉar ili renkontis malfacilaĵojn aliri esencajn retajn informojn en la kurda lingvo, inkluzive de tutmondaj novaĵoj, sekureco, sanservo kaj pli. Precipe kurdaj universitataj studentoj luktantaj por trovi retajn informojn en sia gepatra lingvo multe aprezis la helpon de Jaff.
#000004
Ĉar Jaff iĝis pli konscia kaj pri la manko de kurdaj retaj resursoj kaj pri la malfacileco pro limigita scipovo de la angla kaj araba lingvoj inter kurdaj parolantoj, li ekkomprenis la urĝan bezonon de plibonigita alireblo al informoj en la kurda lingvo.
#000005
Kun multe da persistemo, li komencis ok-jaran vojaĝon kiel volontulo ĉe Google. Lia celo estis integri la soranan [eo], ofte konatan kiel kurdî nawendî (کوردیی ناوەندی), elstara lingvo ene de la kurda lingvaro [eo], en la lingvojn apogitajn per la tradukprogramo Google Translate [eo].
#000006
Jaff sukcese tradukis pli ol 2 500 000 frazojn, proverbojn kaj unuopajn vortojn. Rezulte de tio, la sorana lingvo estis oficiale aldonita al Google Translate en majo 2022, el kio ekestis komunumo de soranaj tradukistoj. En intervjuo kun Global Voices, Jaff diris, “La manko de enhavo en la kurda malfaciligis al ni trovi la informojn kiujn ni bezonas kaj malhelpis la evoluon de la kurda lingvo en la cifereca mondo.”
#000007
La kompleksa pejzaĝo de kurdaj lingvoj enrete
#000008
La kurda lingvaro [eo] estas lingvo aŭ grupo de lingvoj parolataj de la kurdoj [eo], indiĝena etna komunumo de ĉirkaŭ 30 milionoj da homoj. Indiĝenaj el la regionoj de Mezoriento kaj Okcidenta Azio [eo], ili kundividas kulturon, lingvan heredaĵon kaj identecon, kvankam ili estas disigitaj trans kvar nacioj: Turkio, Irako, Sirio kaj Irano [eo].
#000009
Kurdaj lingvoj konsistas el malsimilaj sed interligitaj lingvaj variantoj [eo] ne reciproke interkompreneblaj. La ĉefaj du lingvoj estas la kurmanĉa [kurmanji, کورمانجی ] aŭ la norda kurda, parolata en Sirio, Turkio, Kaŭkazo [eo], kaj partoj de Irako, kaj la sorana [soranî, سۆرانی ] aŭ la centra kurda lingvo (kurdî Nawendî, کوردیی ناوەندی) kiu estas plej parolata en Irako kaj Irano. La sorana, kune kun la araba, havas oficialan statuson en Irako kaj ĝi [tie] estas ofte nomata la “kurda” lingvo en oficialaj dokumentoj. Ĉiu el ĉi tiuj lingvoj estas parolataj de milionoj da homoj.
#000010
Tiuj lingvoj utiligas malsamajn alfabetojn: la kurmanĉa [eo] uzas la latinan (romian) alfabeton, dum la sorana [eo] uzas la aramean (araban) alfabeton.
#000011
Kvankam la kurdaj lingvoj posedas riĉan historion, famkonataj pro vasta vortprovizo kaj esprimkapabloj, ili alfrontas mankon de retaj rimedoj. La malsamaj alfabetoj, kune kun la foresto de normigado kaj daŭrantaj potencrivalecoj inter kurdaj komunumoj, kontribuas al la defioj.
#000012
Krome, ĉi tiuj defioj estas kunmetitaj de restriktoj truditaj de subpremaj registaroj, cenzuro, kaj limigoj por libere esprimi sin en ĉiuj landoj kie kurdoj loĝas.
#000013
La malabundeco de retaj rimedoj devigis kurdparolantojn fidi aliajn lingvojn kiel la araba, la angla, la turka kaj la persa. En konversacio kun profesoro Dara Hameed, kurdlingva doktoro kiu instruas ĉe la Universitato de Garmian, Jaff klarigis al Global Voices kiel tiu manko de retaj informoj kaj teknikaj rimedoj negative influas kurdajn akademianojn en Irako.
#000014
Ni alfrontas ĉi tiujn defiojn ĉiutage, precipe kun niaj universitataj studentoj. Ekzemple, en la kurda fako, kaj mi kredas, ke ĉi tio estas ofta afero en diversaj altlernejoj, ekzistas grava manko de kurdaj rimedoj disponeblaj en Interreto. Miaj studentoj renkontas defiojn kiam ili provas aliri informojn en la kurda lingvo.
#000015
Ili estas devigataj uzi fontojn en aliaj lingvoj per elektronika tradukado, kio ne estas sen problemoj. Alternative, ili restas kun neniu alia elekto ol turni sin al multekostaj tradukistoj. Sekve de tio, ĉi tiuj studentoj estas nekapablaj plene utiligi la avantaĝon de teknologio.
#000016
La problemo kuŝas en la reta sfero, ne eksterrete. La kurda lingvo estas lingve diversa. Imagu havi sole por “خۆشەویستی” (amo) jam ses vortojn.
#000018
Nia devus fokusi traktadon de normigaj aferoj, dialektikaj dividoj kaj politikaj premoj, ĉar ĉi tiuj faktoroj malfaciligas la kurdan lingvon enrete prosperi.
#000019
Politika batalo de irakaj kurdoj por rekono kaj lingvaj rajtoj
#000020
Dum jarcentoj, la kurdoj batalis por kaj sendependeco kaj rekono ene de la landoj en kiuj ili loĝas, konsistigante la plej grandan senŝtatan etnan komunumon en la mondo. Ĉi tiu lukto devenas de koloniaj traktatoj kiel la Traktato de Laŭzano la 24-an de julio 1923 kiu dividis la kurdojn inter kvar landoj.
#000021
Kompare kun najbaraj landoj, kurdoj en Irako spertas relative favoran situacion. Ekzemple, Irako estas la nura lando kie la kurda [soranî] estas agnoskita kiel oficiala lingvo, kaj ĝi ankaŭ estas la sola loko kie kurdoj ĝuas konsiderindan aŭtonomion.
#000022
Esploro de Lauren Walter ĉe la [usona] Universitato Depaul en 2018 rivelis ke dum la brita mandato, urbaj kurdaj naciistoj preferis la soranan [sorani], dum la kurmanĉa [kormanji] ludis pli fortan literaturan rolon, donante al la sorana pli grandan politikan influon. Malgraŭ tio, estis intereso dividi la parolantojn de ĉi tiuj lingvoj. “Ambaŭ dialektoj vivis en relativa harmonio ĝis Irako akiris sendependecon en 1931. Post la akiro de sendependeco, la iraka registaro provis kontraŭmeti parolantojn de la sorana kaj tiujn de la kurmanĉa por preventi ke la kurda estu agnoskota kiel oficiala lingvo.”
#000023
Decida mejloŝtono por la kurda lingvo en Irako estis la Iraka-Kurda Interkonsento pri Aŭtonomio de la 1970-aj jaroj [ankaŭ konata kiel la iraka-kurda interparoloj pri paco], subskribita la 11-an de marto 1970 fare de la iraka registaro kaj kurda gvidanto Mullah Mustafa Barzani [eo]. Post jardekoj da armitaj konfliktoj kaj streĉitecoj inter la iraka registaro kaj la kurdaj komunumoj en Irako, tiu interkonsento zorgis por la agnosko de la sorana kiel oficiala lingvo en lokoj kun kurda plimulto. Ĝi ankaŭ certigis al la kurdoj politikan reprezentantaron en registaraj entoj.
#000024
Tamen, la vojo al parollibereco [eo] por kurdoj en Irako estis kompleksa kaj submetata al fluktuado laŭlonge de la tempo. Post la interkonsento, subpremo estis intensa sub la registaro de Saddam Hussein, kun postaj periodoj de provita agnosko de la rajtoj de kurdaj komunumoj en Irako.
#000025
Defioj kun lingva normigo kaj aliro al informoj
#000026
Esploro indikas ke en landoj kun dominaj lingvoj, parolantoj de minoritataj lingvoj ofte alfrontas marĝenigon kaj limigitan aliron al informoj. En kurda Irako, internaj konfliktoj inter kurdaj lingvoj, precipe pri la sorana kaj la kurmanĉa, ne nur intensigas marĝenigon kaj dividon sed ankaŭ malhelpas la retan reprezentadon, evoluadon kaj disvastigadon de la lingvo.
#000027
Ĝis hodiaŭ, la kurdoj ne havas universale akceptitan skribnormon, kun politikaj partioj en la Kurdio-regiono implikitaj en disputoj pri normigado. Malgraŭ diversaj provoj, normigita versio restas iluzio.
#000028
Ĉi tiu manko de lingva unueco kaj normigado kreas obstaklojn por tiuj, kiuj serĉas retajn informojn kaj rimedojn en sia gepatra lingvo. Aldone, ĝi malhelpas efikan kundividon de informoj, limigante la kapablon de la kurdoj kontribui al la cifereca mondo.
#000029
Ĉi tiu kunteksto sugestas, ke se kurmanĉparolanta kurdo deziras komuniki kun kurdo parolante la soranan, ili povus uzi ĉu la araban, la turkan aŭ la persan por ebligi komunikadon inter ili.
#000030
Parolante kun Global Voices (Tutmondaj Voĉoj), Goran Rasoul, sukcesa verkisto, poeto kaj rakontisto, enprofundiĝis en la personajn sekvojn de internaj lingvonormigaj konfliktoj. Goran havas magistron en moderna literatura kulturo ĉe la Universitato de Hertfordshire [Britio] kaj havas pli ol 12 jarojn da sperto en la evoluigo kaj humanitara laboro [eo] kun kaj lokaj kaj internaciaj organizaĵoj.
#000031
Multaj homoj en mia rondo konstante luktas por rete aliri informojn aŭ por trovi taŭgan enhavon pri diversaj temoj kiel literaturo, politiko kaj lingvaj studoj. Mi ofte devas serĉi informojn en aliaj lingvoj se temas pri specifaj aferoj rilataj al Kurdio [eo], la kurdoj [eo] kaj la kurda lingvaro [eo].
#000032
Goran klarigis, ke en la pasinteco, la nombro da parolantoj determinis ĉu lingvo pluvivos, sed hodiaŭ ĝi dependas de la haveblo de cifereca enhavo. Tiu manko de reta enhavo estas uzata por indiki ke lingvo malprosperas kaj estas en danĝero. Li aldonis: “Ĉi tio validas por ĉiuj lingvoj, sed ĝi estas precipe decida por la kurda. Politikaj kaj ekonomiaj konfliktoj damaĝis la kurdan lingvon, substrekante la urĝecon prioritatigi ĝian konservadon kaj varbadon.”
#000033
Revenante al Bokan Jaff, li kaj lia teamo utiligas la potencon de artefarita intelekto [eo] por plibonigi la kvaliton de tradukoj. Ili ankaŭ serĉas instigi verkistojn kaj esploristojn rete kundividi sian laboron, celante altigi la volumon de retaj enhavoj en la kurda lingvo. Jaff diris: “Publikaĵoj estu rete alireblaj, ne nur en la formo de fizikaj libroj kaj revuoj. Tekstoj kaj libroj devas esti alŝutataj en diversaj ciferecaj dosierformatoj por certigi la kompiladon de ampleksa kaj diversa datumaro.”
#000034
Jaff opinias, ke kurdaj intelektuloj subtaksas retan eldonadon. Tamen, estas grave agnoski, ke retaj rimedoj estas ŝlosilaj por revigligi la lingvon. Tiuj kun la kapablo kontribui devus esti instigataj por oferti al la kurda komunumo aliron al tiuj valoregaj retaj rimedoj.
#000035
Kiuj estas la defioj kaj bezonoj de aktivuloj kaj iliaj komunumoj, parolantaj indiĝenajn, marĝenigitajn, minoritatajn aŭ malmultrimedajn lingvojn rilate al cifereca sekureco kaj sekurigo?
#000038
Ĉi tio estas ĝenerala demando, kiun nia teamo esploris rilate al lingvaj problemoj kiujn alfrontas membroj de la angika, dagbania, orienta tarua, kikuja, kiĉua, igba, zulua, kakĉikela, mapuĉa, miksa, odia, sota, torvalia, tvia, joruba [en], jukatana majaa, vajua, kaj zapoteka lingvokomunumoj.
#000039
Dum la pasintaj ok jaroj, Rising Voices (RV), la cifereca inkluziviga brako de Global Voices (GV), subtenas lingvajn ciferecajn aktivulojn el Latin-Ameriko, Afriko kaj Azio faciligante spacojn por kunula lernado [en – labori kune ene de grupo, inter grupoj, inter komunumoj, ndltr.], trejnado kaj mentorado kaj plifortigo de ilia laboro. Dum ĉi tiu tempo, RV ekkonis ĉi tiun reton de lingvaj aktivuloj dum ili navigas tra ĉiuj specoj de lingvaj, teknikaj, socikulturaj kaj politikaj defioj. La bezono de informoj pri pli sekuraj kaj sekurigaj komunikadaj kanaloj kaj kutimoj en iliaj lingvokomunumoj ankaŭ estis citita kiel prioritato.
#000040
Afriko: Dagbania, kikuja (gĩkũyũ), igba, zulua, sota, tvia, joruba
#000041
Azio: Angika, orienta tarua, odia, torvalia
#000042
Latin-Ameriko: Kiĉua, kakĉikela, mapuĉa (mapudungun), miksa (Mixe), jukatana majaa, vajua, zapoteka.
#000043
Tiu ĉi projekto, ebligita parte per subteno de la Open Technology Fund [en] ofertis la ŝancon al membroj de ĉi tiuj lingvaj komunumoj komenci esplori ĉi tiun interkruciĝon, sed ankaŭ la ŝancon identigi bezonojn, krei rekomendojn kaj fiksi prioritatojn en ĉi tiu spaco.
#000044
Komence de 2022, ni invitis ĉiujn 62 lingvajn aktivulojn el 62 diversaj lingvokomunumoj de la ampleksa RV-reto por kunhavigi siajn nunajn ciferecan scion pri cifereca sekureco kaj sekurigo, sintenojn kaj praktikojn, same kiel siajn proprajn komencajn perceptojn pri defioj kiujn iliaj komunumoj alfrontas. Post la kompletiĝo de tiu enketa analizo, ĉiuj 62 partoprenantoj esprimis intereson esti konsiderataj kiel unu el la 18 kazo-esploristoj kiel parto de la dua fazo de ĉi tiu projekto, elstarigante la daŭrantan bezonon de tia esplorado. Post kandidatiĝo, en kiu la partoprenantoj esprimis sian intereson pri plua partopreno, 18 el ili estis finfine invititaj aliĝi al la projektoskipo.
#000045
Kunlabori kun esploristoj kiuj venas de la lingvaj komunumoj mem kaj kiuj estis parto de ĉi tiu studo estis esenca elemento de ĉi tiu projekto. Ne nur ili havas gravan scion pri loka kunteksto kaj preferojn por aliroj al informkolektado, sed ili kapablas esti en pli bona pozicio por fiksi prioritatojn. Ili povas funkcii kiel fidindaj pontoj inter sia hejmkomunumo kaj la pli larĝaj ciferecaj sekurecaj kaj sekurigaj retoj.
#000046
La 18 kazo-esploristoj utiligis partoprenigan kazo-studan esplormetodaron kiu inkluzivigis retan trejnadon pri esplordezajno, kampolaboro [eo], analizado kaj raportverkado, kaj ili estis instigitaj elekti la esplorajn demandojn sur kiuj enfokusigi sian laboron kaj la manieron kolekti kaj kundividi la informojn. Post monatoj da esplorado, la esploristoj produktis esplorajn raportojn, kiuj skizis iliajn procezojn, iliajn rezultojn kaj ilian analizon.
#000047
El tiuj raportoj venas la sekvaj 18 rakontoj enhavantaj analizon, kiun ili decidis kunhavigi al pli larĝa publiko, inkluzive de atestoj de komunumanoj, pripensoj kaj lernindaĵoj, kiuj ankaŭ estas prezentataj kiel rekomendoj por agoj aŭ strategioj al ciferecaj rajtoj, kiuj prikonsideras la diversecon de lingvoj.
#000048
Ĉiu el ĉi tiuj rakontoj estas haveblaj en la hispana, la angla, kaj ĉiu el la 18 lingvoj, kiuj konservas la scion kaj kolektivan memoron de ĉi tiuj komunumoj. Ili estas la rezulto de fleksebla kunskriba procezo kun projektverkisto, kaj de ĉiuj kiuj prenis malsamajn vojojn kiuj nun estas reflektitaj en la diversaj formoj de la artikoloj. Rakontoj estas akompanataj de sonsekvencoj kie esploristoj kundividas siajn pripensojn de ĉi tiu esplorprocezo, akompanataj de ilustraĵo kreita de artisto de la sama lingvokomunumo.
#000049
Ĉi tiuj rakontoj nun estas 18 fenestroj por lerni de la demandoj, bezonoj kaj deziroj de ĉi tiuj komunumoj, kie la rilato inter ciferecaj rajtoj [eo] kaj lingvaj rajtoj [eo] estas fundamenta kaj postulas plian agadon se ni volas strebi al [cifereca] mondo pli sekura por ĉiuj.
#000050
La interreto estas unu el la komunikaj infrastrukturoj forestantaj en kamparaj teritorioj kie loĝas denaskaj popoloj. Por multaj, ĉi tio estas la konsekvenco de ŝtata forlaso kaj subpremo pere de la koloniigo de [la tieaj] regantaj kulturoj. Tamen, ili konstante serĉis manierojn por alfronti la problemojn kiuj ĉiutage daŭras, kiel ekzemple, la manko de bazaj servoj (lumo, akvo, drenado, sano, edukado) kaj, kiel ni menciis, la komunikada infrastrukturo (interreto, vojoj). En ĉi tiuj komunumoj, ĵurnalismo estas loka kaj kutime praktikata de komunumaj radioj.
#000054
Colmena disvolvis malfermitan fontan retejon kie ĉiuj ĵurnalismaj agadoj povas disvolviĝi sen interreto aŭ kun malmulte da konektebleco, por konservi ligon al ĉi tiuj samaj komunumoj en krizaj tempoj. Ĝi situas ĉe la vojkruciĝo inter esti produktadoĉambro, komunumo kaj rimedo por komuniki. [Colmena] aperis kun financoj el DW Akademie. En Latinameriko, anoj estas la reto de komunumaj amaskomunikiloj REDES de Meksiko, la kolombiaj radiostacioj Ocaina, la ekvadora Remando, kaj la perua Kuniĝo de Ajmaraj virinoj de Abya Yala [eo], multaliaj brazilaj radiostacioj, la bolivia cifereca amaskomunikilo Muy Waso, inter aliaj.
#000055
Ni identiĝas kun la diverseco de abelujoj [ndlt. ‘colmena‘ hispane] kiuj ekzistas en la mondo. Ne estas nur unu maniero [por] fari abelujon, ĉar la teritorioj estas megadiversaj. Nun la abeloj, kaj ilia esenca poleniga laboro, estas tuŝitaj de unukultivoj [eo] kaj akcelita industriigo, kiu nur havas ekonomiajn celojn. La sama pripensado eniras por komunikado farita de, kun kaj por teritorioj kaj komunumoj. Estas platformoj kaj interesoj kiuj celas homogenigi paroladojn, lingvojn kaj bezonojn. Ke la amaskomunikiloj elektis la nomon “Colmena“, por mi, estas devontigo al diverseco; por kompreni ke en la mondo estas multaj aliaj mondoj kiujn necesas respekti kaj prizorgi.
#000060
ALA: Es importante entender que Colmena nace del encuentro y la comunicación entre diversos medios, organizaciones y personas. Colmena busca ser una plataforma, hecha con software libre y open source, para el fortalecimiento de la comunicación comunitaria, popular, alternativa, indígena y un etcétera amplio. Aquella comunicación que surge desde y con las personas que habitan los diversos territorios y buscan aportar a las necesidades y sueños locales.
#000062
La idea es que la plataforma cuente con las herramientas necesarias para la producción de contenido: “todo en uno”. También, que funcione como un espacio de encuentro, comunicación, traducción y organización entre personas y colectivos que trabajan y luchan por procesos de comunicación que abonen a los diversos territorios; actualmente la plataforma está traducida en seis idiomas.
#000063
ALA: Gravas kompreni ke Colmena naskiĝis el la kunveno kaj komunikado inter malsamaj amaskomunikiloj, organizoj kaj homoj. Colmena celas esti platformo, farita per libera programaro kaj malferma fonto, por plifortigo de komunuma, populara, alternativa, indiĝena kaj larĝa/vasta komunikado. Tiu komunikado kiu ekestas de kaj kun la homoj kiuj loĝas en la diversaj teritorioj kaj celas kontribui al lokaj bezonoj kaj revoj.
#000064
La ideo estas ke la platformo havas la necesajn ilojn por produktado de enhavo: “ĉio en unu”. Ankaŭ, ke ĝi funkcias kiel spaco por renkontiĝo, komunikado, tradukado kaj organizado inter homoj kaj grupoj kiuj laboras kaj batalas por komunikaj procezoj kiuj kontribuas al la diversaj teritorioj; la platformo estas nuntempe tradukita al ses lingvoj.
#000065
TV: Kiajn problemojn alfrontis Colmena?
#000066
ALA: Comenzamos en pandemia así que el trabajo a la distancia hace indispensable conexiones estables de internet o de datos móviles; algo que se vuelve complicado por condiciones geográficas, sociales e históricas que viven comunidades rurales e indígenas en el mundo. Lo anterior, más que una problemática, se convierte en una oportunidad en tanto que las comunidades y/o organizaciones pueden decidir sobre la conectividad que necesitan. Mientras las empresas piensan sus aplicaciones desde el interés económico; la mirada de Colmena es más hacia la pluralidad de voces, saberes y conocimientos para los retos globales que vivimos.
#000067
ALA: Ni komencis en pandemio, do, fora laboro faras stabilajn interretajn aŭ datumkonektajn ligilojn nemalhaveblaj; io kio fariĝas komplika pro geografiaj, sociaj kaj historiaj kondiĉoj kiujn kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj alfrontas en la mondo. Ĉi tio fariĝas ŝanco prefere ol problemo, ĉar la komunumoj kaj/aŭ organizaĵoj povas mem decidi pri la konektebleco kiun ili bezonas. Dum kompanioj pensas iliajn aplikaĵojn el la ekonomia intereso, la rigardo de Colmena estas pli al la plureco de voĉoj, komprenoj kaj scioj por la tutmondaj defioj kiujn ni vivas. Dum kompanioj pensas pri siaj aplikoj el ekonomia vidpunkto, Colmena pli rigardas al la plureco de voĉoj, sciaro kaj scilerto (knowhow) por la tutmondaj defioj, kiujn ni alfrontas.
#000068
Global Voices: Kiaj estas la fundamentoj de la ĵurnalisma spaco, aŭ kio necesas por esti parto de ĝi?
#000069
ALA: Se requiere como individuo, medio, colectivo y/o comunidad tener interés en crear procesos de comunicación pertinentes y relevantes para sus territorios, no sólo creando contenido, sino también apoyando con la difusión del mismo. De igual modo, tener interés en que Colmena se utilice, cuide y, así, se fortalezca. Una de las grandes enseñanzas del trabajo junto con comunidades rurales e indígenas en América Latina es que cuidar a la comunidad significa participar, aportar y crear. Cuando uno cuida, hace que la comunidad se fortalezca ante riesgos presentes y futuros; cercanos y externos.
#000070
ALA: Kiel individuo, amaskomunikilo, kolektivo kaj/aŭ komunumo, vi devus havi intereson krei trafajn kaj laŭtemajn komunikajn procezojn por viaj teritorioj, ne nur kreante enhavon, sed ankaŭ subtenante ĝian disvastigon. Same, vi devus havi intereson pri tio ke Colmena estu uzata, prizorgata kaj tiel fortikigata. Unu el la plej gravaj lecionoj kiujn ni lernis de laborado kun kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj en Latin-Ameriko estas ke zorgi pri la komunumo signifas partopreni, kontribui kaj krei. Kiam vi zorgas, vi plifortigas la komunumon kontraŭ nunaj kaj estontaj riskoj, proksime kaj malproksime.
#000071
Global Voices: Kio estas la efiko de Colmena sur la moderna mondo, en kamparaj kaj indiĝenaj zonoj, same kiel en lokoj kie estas danĝere esti ĵurnalisto?
#000072
ALA: Son varios los beneficios, pero me limitaré a señalar dos que me parecen muy importantes. El primero es el asunto de la privacidad, muchos medios utilizan aplicaciones que no son seguras para su trabajo comunicativo; ahí se difunde información sensible. En Colmena se está trabajando para que la información y contenidos de los medios estén resguardados y seguros.
#000073
El segundo tiene que ver con la organización entre diferentes medios para compartir y crear contenido, con o sin conectividad. Pienso que eso puede tener un impacto positivo, en zonas con baja o nula conectividad, donde diferentes medios, colectivos o personas pueden encontrar en Colmena una plataforma para difundir y potenciar sus luchas y sueños. Colmena es la voz para los pueblos históricamente abandonados, que encontraron en la intemperie, una oportunidad para ser escuchados una vez más.
#000074
ALA: Estas pluraj avantaĝoj, sed mi limigos min al du, kiuj ŝajnas al mi, tre gravaj. La unua estas la afero pri privateco, multaj amaskomunikiloj uzas aplikaĵojn kiuj estas malsekuraj por ilia [ĵurnalista] komunika laboro; tie estas disvastigata sentema informo. En Colmena, oni laboras por certigi ke la informoj kaj enhavo de la amaskomunikilaro estas protektataj kaj sekuraj.
#000075
La dua rilatas al la organizado inter malsamaj komunikiloj por dividi kaj krei enhavon, kun aŭ sen konektebleco. Mi pensas ke tio povas efiki pozitive, en areoj kun malalta aŭ neniu konektebleco, kie diversaj komunikiloj, kolektivoj aŭ homoj povas trovi platformon por disvastigi kaj plibonigi siajn luktojn kaj sonĝojn. Colmena estas la voĉo por la historie forlasitaj popoloj kiuj trovis en la vetero, ŝancon por esti denove aŭdataj.
#000076
Younguang Mro: “Lia apero estas kiel radio de lumo sur la foraj mallumaj montetoj de Ĉitagongo“. Arto kaj testo de Tufan Chakma. Uzata laŭ permeso de la aŭtoro.
#000078
Ĉiujare Internacia Tago de la Gepatra Lingvo estas festata por levi konscion pri lingva kaj kultura diverseco kaj por subteni ĉiujn gepatrajn lingvojn de la mondo. Ĉi-jare la ĉefa evento de tiu tago en Bangladeŝo [eo] estis apero de la unua gramatika libro, verkita en la mrua lingvo [eo], endanĝerigata indiĝena lingvo.
#000079
La mrua (aŭ mroa) popolo [eo] vivas en la distrikto Bandarban de la Ĉitagonga Monteta Areo (ĈMA) en Bangladeŝo. Laŭ la censo de la jaro 1991, la kvanto de mruoj estis 22 178. Ilia lingvo apartenas al la ĉinotibeta lingvaro [eo].
#000080
En 1982, 17-jaraĝa adoleskanto nomita Kramadi Menle evoluigis la mruan alfabeton. Ĝi estas simpla de maldekstra al dekstra alfabeto sen kombinaj signoj [eo]. Sed plua evoluo de la lingvo estis malrapida. Ekzistas Unikoda bloko por la mrua lingvo, sed ne ankoraŭ eblis skribi ĝin rete.
#000081
Legu pli (angle): Pro la amo de lingvoj: La unua libro de rakontoj presita en la mrua lingvo
#000082
La nomo de la unua gramatiko en la mrua lingvo estas “Totong“, verkita de Younguang Mro, verkisto kaj esploristo de la mrua komunumo en la Ĉitagongaj Montetareoj [eo]. Li kreis kaj verkis la gramatikon sekvante la stilon de la bengala kaj angla gramatikoj. Kvankam estis kelkaj libroj publikigitaj en la mrua lingvo antaŭe, la lingvo neniam havis notitajn fiksajn gramatikajn strukturojn.
#000084
La libro estis lanĉita en neformala medio la 17-an de februaro 2022, ĉe la hejmo de la verkinto ĉe Ujani Para en la urbo Bandarban. Younguang Mro diris dum la ceremonio:
#000085
Per ĉi tiu libro homoj de la mrua komunumo povos ĝuste legi kaj skribi en sia lingvo. Ĉi tio estos speciale helpema por mru-studentoj ankaŭ por kompreni bengalan kaj anglan gramatikojn ĉar ili havas similajn strukturojn.
#000086
Post diplomiĝo ĉe la fako de orientaj lingvoj ĉe la Universitato de Chittagong, Younguang Mro laboras por la socikultura evoluo de la mrua komunumo. Kiel verkisto, Younguang ĝis nun publikigis entute 28 librojn pri la mrua kulturo kaj fabeloj; el tiuj, 18 estas en la mrua lingvo kaj 10 estas en la bengala lingvo.
#000087
Mru-instruisto Ngansing Mro ĉeestis la librolanĉon. Li partoprenis en la diskuto kaj diris :
#000088
Post la kreado de la mrua alfabeto, ĝi estis instruita al studentoj per manskribitaj manuskriptoj. Nun la alfabetoj kaj la gramatiko estas presitaj libroforme. Do la studentoj povos pli ekzakte legi kaj skribi la mruan lingvon.
#000089
Ekushe Book Fair, la plej granda librofoiro en Bangladeŝo okazas nun, kaj novaj libroj estas publikigataj ĉiutage. En Fejsbuko, juna aŭtoro Suhan Rizwan verkas danke al la publikigo de la unua gramatiko en la mrua lingvo:
#000090
Tiu libro estas valorega inter ĉiuj libroj de la librofoiro.
#000091
Juna artisto Tufan Chakma elstarigas diversajn temojn de la indiĝenaj komunumoj en Bangladeŝo tra la vidaj artoj [eo]. En Fejsbuko , li rimarkis, ke la aspekto de Younguang estas “kiel lumradio en la malproksimaj malhelaj Ĉitagongaj Montetareoj [eo]”.
#000092
La lingva spektro en Bangladeŝo
#000093
Bangladeŝo estas lando de banglaj (bengalaj) parolantoj, kie 98 procentoj de la homoj parolas la lingvon. Laŭ la datumoj donitaj de la antropologoj kaj tribaj gvidantoj de Bangladeŝo, estas ĉirkaŭ 5 milionoj da homoj el 47 indiĝenaj komunumoj. El tiuj, ĉirkaŭ 30 lingvoj de 4 lingvaj grupoj estas vaste parolataj kaj 12–16 lingvoj estas endanĝerigataj je malsamaj niveloj. Indiĝena esploristo Salek Khokon menciis en ĉefartikolo aperinta en la reta novaĵportalo , ke la lingvoj kurukh kaj nagari preskaŭ formortis. La mrua lingvo, dume, troviĝas en la listo de Unesko de nepre endanĝerigataj lingvoj en Bangladeŝo.
#000094
Por protekti endanĝerigatajn lingvojn, la nacia eduka politiko de 2010 agnoskas la rajton de indiĝenaj infanoj en elementaj lernejoj lerni en siaj denaskaj lingvoj. La politiko preskribas ke “indiĝenaj infanoj ricevu indiĝenaj instruistoj kaj lernolibroj en lokaj lingvoj por ke ili povu lerni en sia denaska lingvo.” Artikolo 20 deklaras, “elementaj lernejoj estos starigataj en malproksimaj lokoj loĝataj de triboj (montetoj aŭ ebenaĵoj).” Laŭ la politiko, la registaro unue enkondukis bazlernejajn librojn en kelkaj indiĝenaj lingvoj en 2017. Tamen, post kvin jaroj, la iniciato estas en krizo pro la manko de trejnitaj indiĝenaj instruistoj.
#000096
La progreso de homoj dependas de la akiro de scioj pere de lingvoj. Por supervivi alte gravas la lingvo, precipe la denaska lingvo. Kaj por lerni kaj praktiki lingvon ĝuste necesas strukturita gramatiko. En tiu kunteksto, “Totong” de Younguang Mro enkondukos novan historion de lingva evoluigo por la mrua popolo.
#000097
Ni parolis kun la cifereca lingva aktivisto Franca Umasoye Igwe, ununome Umasoye. De niĝeria deveno, Umasoye interesiĝas pri la intersekcoj de teknologio, socimedioj kaj la konservado de la lingvo Ekpeye [elp. ekpeje]. La ekpejoj [eo] estas subgrupo de la Igboj [eo] kiuj loĝas en la regionoj de Ahoada en River State [eo], Niĝerio. Umasoye kunigas siajn pasiojn en la organizaĵo kiujn ŝi fondis, la NRO [eo] Lingva Iniciato Parolu Ekpeje Flue (Speak Ekpeye Fluently Language Initiative). La retejo klarigas ke Umasoye realigas sian kredon laŭ kiu lingva daŭripovo devus esti engaĝa kaj amuza — la interfaco estas aŭdaca, bunta kaj alloga, inkluzivante rimedojn kiel senpagajn lingvajn librojn, kursojn kaj vortaron. En junio, Umasoye kaj ŝia teamo ankaŭ kreis premiitan projekton nomitan “project Afrilingo” ĉe la Kodummaratono Monda Pintkunveno pri la Informa Socio, kiu gastigis la eventon en partneriĝo kadre de la Internacia Jardeko de Indiĝenaj Lingvoj [de Unesko]. La projekto inkluzivas la kreadon de ludoaplikaĵo por lerni pri indiĝenaj lingvoj kaj kulturoj. Ekkonu pli pri la engaĝiĝo de Umasoye rilate al la disvastigo de la ekpeja lingvo per ciferecaj medioj en nia intervjuo kun ŝi.
#000100
RV: Kia estas la nuna stato de via lingvo rete kaj eksterrete?
#000104
Umasoye: The Ekpeye language is gradually gaining presence in the online space through the work of the Speak Ekpeye Fluently Language Initiative. We look forward to having more accessible resources online in years to come. Offline, the language is spoken mainly by elders as the Gen-Zers and millennials seem uninterested. This challenge we aim to tackle through the use of digital tools.
#000105
Umasoye: La ekpeja lingvo gajnas iom post iom spacon interrete per la laboro de la Lingva Iniciato Parolu Ekpeje Flue. Ni planas havi pli da alireblaj retaj rimedoj en la venontaj jaroj. Eksterrete, la lingvo estas parolata ĉefe de aĝuloj, ĉar junaj generacioj (generacioj “Z” kaj “Y”) ne ŝajnas interesiĝi pri ĝi. Ni intencas alfronti tiun defion per la uzado de ciferecaj iloj.
#000106
RV: Kiuj estas viaj motiviĝoj por vidi vian lingvon en ciferecaj spacoj?
#000107
Umasoye: My motivation for having Ekpeye in the digital space is to see that young Ekpeye youths embrace and learn their language in a relatable space. Hopefully this will reduce their language apathy.
#000108
Umasoye: Mia motiviĝo por havi la ekpejan lingvon en la cifereca spaco estas vidi ke junaj ekpejoj adoptas kaj lernas sian lingvon en spaco al kiu ili povas rilatiĝi. Espereble tio malkreskigos ilian lingvan apation.
#000109
RV: Priskribu kelkajn el la defioj kiuj malhelpas ke via lingvo estu uzata rete plenmaniere.
#000110
Umasoye: Some of the challenges that prevent Ekpeye being fully utilized online are:
#000111
No proper documentation of the Ekpeye language in recent times.
Lack of funding for developing special apps or web environments between learners and native speakers.
#000112
Umasoye: Kelkaj el la defioj kiuj malhelpas ke la ekpeja lingvo estu plenmaniere uzata rete inkluzivas:
#000113
Neniun taŭgan dokumentadon de la ekpeja lingvo en la freŝdataj tempoj.
Mankon de financado por la disvolvado de specialaj retaj apoj aŭ retaj medioj inter lernantoj kaj denaskaj parolantoj.
#000114
RV: Kiuj konkretaj paŝoj laŭ vi povus esti faritaj por kuraĝigi gejunulojn komenci lerni sian lingvon aŭ daŭrigi ĝian uzadon?
#000115
Umasoye: Young people can be encouraged to learn their language by using a fun and interesting approach that appeals to them while educating them on the importance of language sustainability. A fun approach that can be used is music, the creation of language gaming apps as well as family influence.
#000116
Umasoye: Junuloj povas esti kuraĝigitaj lerni sian lingvon uzante amuzan kaj interesan aliron kiu allogas ilin, samtempe edukante ilin pri la graveco de lingva daŭripovo [eo – pdf]. Uzebla amuza aliro povas esti muziko, la kreado de lingvaj ludaj apoj, same kiel familia influigo.
#000117
Per rezolucio de Unuiĝintaj Nacioj [eo] de 1994, la 9-an de aŭgusto, indiĝenaj popoloj estas memorfestitaj, difinitaj kiel apartaj kulturaj kaj etnaj grupoj, kies anoj devenas de la plej frue konataj loĝantoj de [geografia] loko kiu poste estis koloniigita de nun reganta grupo.
#000120
En la amerika kontinento, indiĝenaj popoloj suferis atakojn ekde kiam komenciĝis la eŭropa koloniigo en la 15-a jarcento. Ĝia loĝantaro estis amasmortigita pro fremdaj malsanoj, trudlaboro [eo], deviga migrado [eo] por eltiri rimedojn, same kiel pro aliaj formoj de perforto. Hodiaŭ, ilia vivstilo, lingvoj, kulturo kaj vivoj estas ankoraŭ endanĝerigitaj pro loĝiga koloniismo, perforto, klimata ŝanĝo [eo], ekonomia, rasa diskriminado kaj kultura asimilado [eo]. Krome, multaj indiĝenaj virinoj suferas seksan perforton. Kadre de nia tutmonda vivmedia krizo, indiĝenaj popoloj estas la ĉefaj gardistoj de flaŭro kaj faŭno. Ili konsistigas 5% de la monda loĝantaro, sed protektas 80% de la monda biologia diverseco, kerna ero por redukti la efikojn de la klimata ŝanĝo.
#000121
Muziko estas potenca veturilo por arta esprimo, identeco, emocioj kaj socia ŝanĝo. Ĉi tie ni prezentas kvin kantojn de indiĝenaj virinoj kaj neduumuloj [ndlt.: neduumaj homoj estas tiuj kiuj identigas sin nek kiel virojn nek kiel virinojn. Detalaj informoj en Esperanto sur tersiso.net] de la tero kiun ni hodiaŭ konas kiel Amerikon, nomo kiu devenas de la itala navigisto kaj komercisto Amerigo Vespucci [eo]. Por tiuj kiuj estis sur la kontinento dum dekoj da miloj da jaroj, ĉi tiu regiono estas konata kiel Abya Yala [Testudinsulo].
#000122
María Reyna estas indiĝena kantistino de mihea [eo] deveno el la regiono oaĥaka (Oaxaca), Meksiko. Kune kun Joaquín Garzón Rivera, direktoro de orkestro, komponisto kaj pianisto, ŝi lancis en 2019 Orgullosa soy Raíz [Mi estas fiera radiko]. Ŝi kunfandas operajn voĉojn kun ĝenroj kiel ĵazo kaj bolero, kaj kantas hispane kaj en pluraj indiĝenaj lingvoj.
#000124
En kunteksto plena je diskriminacio kaj rasismo rilate al indiĝenaj popoloj en Meksiko, Reyna kantas pri sia fiereco pri esti indiĝena virino en Orgullosa soy Raíz.
#000125
kiuj superfluas ĉi tiun landon
#000126
Lido Pimienta de Barankilo, Kolombio, nun loĝanta en Toronto, Kanado, sukcesis elstari en la Amerikoj. Ŝi estas identigita kiel afrokolombianino kaj guaĥirino [wayú] [ĉiuj eo], kaj ŝiaj kantoj parolas pri feminismo, amo kaj ĝojo. Ŝia albumo Miss Colombia estis nomumita por la latinamerika premio Grammy por la plej bona latina rokmuziko aŭ alternativa albumo en 2020. “En ŝia muziko ni aŭdas elementojn de kumbio [cumbia] kaj bullerengue, indiĝenajn ritmojn de Kolombio, kune kun elementoj de elektronika muziko, en kelkaj kazoj sinteza popmuziko [eo] kaj en aliaj kazoj hiperpopo aŭ avangarda popo“, skribas la kultura revuo Doble Rodada [es].
#000128
En Nada [Nenio], kiun ŝi kantas kune kun Li Saumet, la kantistino de Bomba Estéreo, Lido Pimienta kantas pri la sufero de virinoj. Pimienta skribis pri sia kanto: “[Virinoj] portas nian doloron kiel memoron, kiel malsanon, kiel baton, kiel vundon (...) Doloras esti unu el ni. Doloras kiam vi estas de akvo, de suno kaj de monto, doloras se vi ne estas konsiderata kiel apartenanta al la ĝenerala socio aŭ ĉeftendenco [ofte referita kiel mainstream en la angla], vi devas pluvivi, ne vivi”.
#000129
Elisapie Isaac estas inuita [eo] kantaŭtoro, dokumentfilma produktisto kaj aktivulo de Kebeko, Kanado. Ŝi volas kanti pri la forto kaj la resilienco [eo] de la nordaj inuitaj komunumoj. Ŝi diras:
#000133
C’est vrai qu’on a vécu des choses extrêmement difficiles, mais les gens pensent toujours que les autochtones sont des victimes, mais allez les voir en 2018. Vous verrez la fierté d’un peuple qui travaille tellement fort. Le territoire, la langue, les enjeux sont encore bien là, mais les tambours reviennent. Les jeunes des premières nations réapprennent à les utiliser de façon cérémoniale. Ça va être fort comme guérison. On a de plus en plus l’impression qu’on nous entend et je sentais qu’il fallait que je parle aux gens de chez moi dans une langue qu’ils connaissent. Il fallait que je fasse encore de la musique.
#000134
Estas vere, ke ni travivis ege malfacilajn aferojn, tamen homoj ankoraŭ opinias, ke la indiĝenaj popoloj estas viktimoj, sed iru vidi ilin en 2018. Vi vidas la fierecon de popolo, kiu tiom multe laboras. La tero, la lingvo, la problemoj ankoraŭ estas tie, sed la tamburoj revenis. Gejunuloj de la Unuaj Nacioj instruas uzi tiujn [tamburojn] ceremonie denove. Tio estos forta resanigo. Pli kaj pli ni havas la impreson, ke ni estas aŭdataj, kaj mi sentis, ke mi devis paroli kun homoj hejme en lingvo, kiun ili konas. Mi devis denove muziki.
#000135
Kaê, indiĝeno de guajajara [eo] deveno kiu kreskis en la favela [eo] komplekso de Maré en Rio-de-Ĵanejro, iĝis unu el la eksukcesantaj indiĝenaj kantistoj kaj aktivuloj de Brazilo. Ri identiĝas kiel neduuma [eo] kaj kantas pri la sperto de indiĝenoj, kiuj vivas en urbaj medioj, kaj miksas elementojn de repo, brazila funko (kiel en “Essa Rua é Minha”), kaj tradiciajn instrumentojn kaj elementojn de sia denaska lingvo Ze'egete.
#000138
En la kanto Minha Força (“Mia forto”), ri kune kun Canário Negro parolas pri la interna forto fronte al diverseco. La filmeto montras la solidarecon inter nigraj kaj indiĝenaj virinoj.
#000139
Fawn Wood, de kria [eo] kaj saliŝa [eo] deveno, estas komencanta kantistino kaj kantverkistino, ankaŭ tre aktiva ĉe TikTok kaj partoprenanta en powwows [ndlr: moderna poŭoo (powwow) estas specifa speco de evento kie homoj kunvenas por danci, kanti, societumi kaj honori indianan kulturon], kulturaj kaj sociaj kunvenoj de indiĝenaj popoloj de Nordameriko.
#000143
En majo 2022, ŝi gajnis la premion JUNO [eo] en la kategorio Indiĝena Tradicia Artisto aŭ Grupo de la Jaro, danke al ŝia albumo kakike, kaj ŝi planas publikigi novan albumon antaŭ la fino de la jaro. Pri la premio ŝi diris:
#000144
I think it’s a blessing and it was something that was a long time coming. At one time it was illegal to sing our music. But this is the music that has been on this land forever.
#000145
Mi pensas, ke estas beno kiu prenis longan tempon por alveni. Iam estis kontraŭleĝe ludi nian muzikon, sed tio ĉiam estis la muziko de ĉi tiu lando.
#000146
Remember Me (“Memoru min”) estas unu el ŝiaj plej popularaj kantoj kiuj trairis la indiĝenajn kontojn de TikTok por memori la virinojn kiuj suferis seksan perforton. La kanto estas amletero al tiuj kiuj mortis.
#000147
Estas multaj pliaj kantoj de indiĝenaj virinoj por malkrovi: la gvatemala [eo] kantistino de majaa [eo] deveno Sara Curruchich ĝisdatigadas ludliston en Spotify kun indiĝenaj kantistoj el la tuta mondo.
#000150
Redaktora rimarko: De la 20-a ĝis la 26-a de aprilo 2022 Mirjam Vellinga gastigas la alternan Tvitero-konton @EuroDigitalLang, kiu esploras kiel teknologioj povas esti uzataj por revivigi eŭropajn minoritatajn aŭ regionajn lingvojn. Legu pli pri tiu ĉi kampanjo ĉi tie.
#000153
Ekde 1928 Afûk estas estiminda organizo kies misio estas promocii la frisajn lingvon kaj kulturon en ĉiuj tipoj de spacoj en la nederlanda provinco Frislando. La lingvo sukcesis konserviĝi en ĉiutaga vivo kaj, laŭ Afûk, preskaŭ ĉiuj el la 642 000 loĝantoj de la provinco komprenas la lingvon. Laŭ la retejo de Afûk, “tio signifas ke oni povas renkonti la frisan kaj uzi ĝin ie ajn en la provinco” ĉe la bakejoj, en la superbazaroj, en la librejoj, ĉe la kuracistaj oficejoj, en lernejoj, ĉe la kartoklubo, en la sportejoj, sur signoj de urboj kaj vilaĝoj, en la amaskomunikiloj, en la teatro kaj ĉe laboro”.
#000154
La kontribuo de Afûk inkluzivas la liveradon de lingvaj kursoj por plenkreskuloj, la eldonadon de elektronikaj libroj kaj magazinoj, la kreadon de aplikaĵoj kaj la iveradon de konsultaj servoj por kompanioj kaj organizoj pri kreado de politiko kuraĝiganta la lingvouzadon.
#000155
La organizaĵo estas bone konata al Mirjam Vellinga, kiu estis kreskigita de frisoparolantaj gepatroj. Nur kiam ŝi transloĝiĝis de Frislando por studi en la Universitato de Groningeno, ŝi aprezis kiom unika estas la lingvo kaj “la sociaj, psikologiaj kaj politikaj faktoroj, ligitaj al parolado de minoritata lingvo”. Ŝi baldaŭ transiris de studado de la angla al studado de la frisa kaj baldaŭ post bakalaŭriĝi komencis labori por Afûk, kie ŝi restis por dudek jaroj. Aktuale ŝi tenas sian pozicion de projekta gvidanto de la internaciaj projektoj.
#000156
Rising Voices intervjuis Miriam per retpoŝto.
#000158
Half of all Frisians are able to read Frisian easily. However, a small proportion of Frisians have a good written command of their language. This number has steadily increased in recent years. This is due to education and the increasing use of social media in Frisian. There are concerns about the language transfer from parents to their children. That is slowly decreasing and one of the most important factors to keep a language alive.
#000161
The online state is on an intermediate level so to speak. On the one hand, several applications have been developed. On the other hand, it are usually not the big tech companies that automatically develop their applications in Frisian.
#000162
The following applications are now available:
#000163
Google Translate through community development
Facebook in Frisian through community development
Gboard and Swiftkey as automatic text predictors
Frisian as a language in Microsoft Office with built-in spelling and grammatical corrector on Windows operating systems (however, this has to be downloaded separately, and is not automatically integrated in updates and when people buy Microsoft Office software).
Navigation in Frisian through Waze
Online Frisian-Dutch dictionaries and translation tools
#000164
Nuntempe iom pli ol duono de la loĝantaro en Frislando parolas la frisan kiel sian unuan lingvon kaj ĉirkaŭ 75% de la loĝantaro parolas la frisan en ĉiutaga vivo. Preskaŭ ĉiuj en la provinco kun proksimume 650 000 loĝantoj povas kompreni la lingvon: ĉirkaŭ 95%. Tio signifas ke oni renkontas la frisan ie ajn en ĉiutaga vivo.
#000165
Duono de ĉiuj frisoj povas legi en la frisa ĉiutage. Tamen eta parto de la frisoj havas bonajn skribokapablojn en sia lingvo. Tiu ĉi nombro konstante kreskis en lastaj jaroj. Tio okazis danke al edukado kaj kreskanta uzo de sociaj amaskomunikiloj en la frisa. Ekzistas zorgoj pri la lingva transdono de gepatroj al iliaj infanoj. Ĝi malrapide malkreskas kaj estas unu el la plej gravaj faktoroj de lingva vivsubtenado.
#000166
La reta statuso estas meznivela. Unuflanke kelkaj aplikaĵoj estis evoluigitaj. Aliflanke grandaj kompanioj kutime ne kreas aŭtomate siajn aplikaĵojn en la frisa.
#000167
Jenaj aplikaĵoj nun estas alireblaj:
#000168
• Google Translate danke al komunuma evoluigo
#000169
• Facebook en la frisa danke al komunuma evoluigo
#000170
• Gboard kaj Swiftkey kiel aŭtomataj lingvosugestiloj
#000171
• La frisa kiel lingvo en Microsoft Office kun integrita ortografia kaj gramatika korektiloj en Vindozo (tamen ĝi devas esti elŝutita aparte kaj ne estas aŭtomate integrita en aktualigoj kaj kiam homoj aĉetas programaron de Microsoft Office)
#000172
• Retaj frisa-nederlandaj vortaroj kaj tradukiloj
#000174
RV: Kio estas viaj motivoj por strebi al la reprezentado de via lingvo en ciferecaj spacoj?
#000175
RV: Priskribu iujn el la defioj kiuj malhelpas al via lingvo esti plenforte uzata rete.
#000178
MV: For the big tech companies investing in smaller languages is economically not very interesting. That means you always have to ask and lobby for it and that it takes a lot of time for your language to be included. Most of the speakers by that time are used to using the dominant language for that specific application and it is very hard to win them back. It always takes extra effort and money to get your language included. We are particularly interested in technology that is applied in the home as the home domain is still very strong when it concerns the use of Frisian. Through technology other languages are however introduced in the home, think of smart home appliances, social care robots, etc., which threatens the natural space that our language has in the home. Children are especially sensitive to this and will therefore attach less value to their own language.
#000179
Por grandaj teknologiaj kompanioj investado je malpli grandaj lingvoj estas ekonomie ne interesa. Tio signifas ke vi ĉiam devas peti kaj lobii por tio kaj tio konsumas multe da tempo por ke via lingvo estu inkludita. Plejparto de la parolantoj dume alkutimiĝis uzi la dominantan lingvon por tiu ĉi specifa aplikaĵo kaj estas vere malfacile regajni ilin. Tio ĉiam postulas enormajn klopodojn kaj monon por fari vian lingvon inkluzivita. Ni speciale interesiĝas pri teknologioj kiuj estas aplikataj hejme, ĉar la hejmo estas ankoraŭ vera fortikaĵo kiam temas pri la uzado de la frisa. Danke al teknologioj, aliaj lingvoj tamen eniris la hejmon, danke al saĝhejmaj aplikaĵoj, prizorgaj robotoj ktp, kio minacas la naturan spacon de nia lingvo hejme. Infanoj estas speciale sentemaj al tio ĉi kaj pro tio donos malpli da valoro al sia propra lingvo.
#000180
RV: Kiujn konkretajn paŝojn vi konsideras farendaj por kuraĝigi junajn homojn komenci la lernadon de sia lingvo aŭ daŭrigi ĝian uzadon?
#000181
MV: At the moment we are focusing both on language learning and language awareness and assertiveness in schools (primary, secondary and vocational education). It is important that younger people learn the language and are able to speak, read and write it, but it is also important that they feel comfortable using it, understand more about their language behavior and language use and the mechanisms behind that. Peer to peer conversations about their language use and specific assignments at school that focus on working with the language in a practical way (thinking about how Frisian can become more visible in the company where they do their internship for instance) work very well in our experience.
#000182
In order to make it easier for young people to use the language digitally, we have developed several translation tools and there are other tools available as well, like Gboard and Swiftkey. Not everyone knows that they are there, so we are also focusing on promoting those tools in an attractive way (short clips, distributed on several social media platforms).
#000183
For the next generations to use the language it is essential to educate young parents about the value of the minority language and how to raise children multilingual in different situations. In Fryslân there is a magazine and an online platform to inform young parents about this and they receive a special language gift (Taalkado) when they register the birth of their child with the local government.
#000184
Nuntempe ni koncentriĝas je lernado, konsciado kaj firmigado de la lingva ĉeesto en lernejoj (bazaj, mezaj kaj profesiaj). Estas grave ke junaj homoj lernu la lingvon kaj povu paroli, legi kaj skribi en ĝi, sed ankaŭ gravas ke ili sentu sin komforte uzante ĝin, komprenu pli bone sian lingvan konduton kaj lingvouzon kaj iliajn mekanismojn. Rektaj konversacioj pri ilia lingvo kaj specifaj taskoj en lernejoj fokusiĝantaj je laboro kun la lingvo en praktika maniero (pensado pri kiel la frisa povas iĝi pli videbla en la kompanio kie ili trapasas staĝon ekzemple) bone funkcias laŭ nia sperto.
#000185
Por fari pli facila por junuloj la uzadon de la lingvo en cifereca formo, ni evoluigis kelkajn tradukilojn kaj estas aliaj iloj alireblaj kiel Gboard kaj Swiftkey. Ne ĉiu scias ke ili ekzistas, do ni koncentriĝas ankaŭ je promociado de tiuj iloj en alloga maniero (per mallongaj filmetoj, distribuitaj en kelkaj sociretaj platfomoj).
#000186
Por ke la sekvaj generacioj uzu la lingvon gravas eduki junajn gepatrojn pri la valoro de la minoritata lingvo kaj pri kiel kreskigi plurlingvajn infanojn en diversaj situacioj. En Frislando estas magazino kaj reta platformo kiuj informas junajn gepatrojn pri tio ĉi kaj ili ricevas specialan lingvan donacon (Taalkado) kiam ili registras la naskon de sia infano ĉe la loka registaro.
#000187
Redaktora rimarko: De la 26-a de aprilo ĝis la 2-a de majo 2022 Satdeep Gill estos gvidanta la alternan Tviter-konton @AsiaLangsOnline, kiu esploras kiel teknologio povas esti uzata por revivigi aziajn lingvojn. Legu pli pri la kampanjo ĉi tie.
#000190
Satdeep Gill estas entuziasmulo pri liberaj scioj loĝanta en Patiala, en la nordokcidenta ŝtato Panĝabo en Barato. Ekde 2011 li helpas al la evoluigo kaj la kresko de la panĝaba Vikipedio; li ankaŭ gvidis la lanĉon de Global Voices en la panĝaba en 2017.
#000191
Gill aliĝis al la Vikimedia Fondaĵo en 2017 por subteni komunumajn konversaciojn pri la Strategio de Vikimedia Movado 2030. Ekde novembro 2018 li estas programa oficisto en la teamo GLAM & Culture (GLAM = Galleries, Libraries, Archives, Museums) ĉe la Vikimedia Fondaĵo kaj subtenas projektojn rilatajn al ciferecigo, dokumentado de lingvoj kaj lingva revivigo.
#000192
Unu el la lastaj projektoj subtenitaj de Gill estis metiejo pri kapablokonstruado, aranĝita kunlabore kun Unesko kaj Bophana Centro en Kamboĝo. Ĝi koncentriĝis je trejnado de indiĝenaj gejunuloj celanta helpi al ili dokumenti siajn lingvojn kaj kulturojn. Li ankaŭ subtenis la kreadon de la balia Vikifontaro, kiu ebligas al la balia komunumo transskribi sian literaturan heredaĵon, verkitan sur palmfoliaj manskribaĵoj, en Interreto.
#000193
Gill ankaŭ kontribuas al Wikimedia Commons fotante la birdojn de Panĝabo kaj najbaraj ŝtatoj.
#000194
Mi ĉiam loĝis en la urbo Patiala. Mi studis matematikon kaj sciencon en altlernejo, sed post bakalaŭriĝi mi ŝanĝis mian fokuson al la panĝabaj lingvo kaj literaturo.
#000200
Mi ŝatas lerni lingvojn. Krom mia denaska panĝaba (ambaŭ skriboj Gurmuĥi kaj Ŝahmuĥi), mi flue parolas la anglan, la hinduan kaj la urduan. Mi dum multaj jaroj lernis la hispanan kaj la francan kaj mi scias ke mi povus komforte vivi en la hispanlingvaj aŭ franclingvaj landoj. Nuntempe mi ĝuas lernadon per Interreto de la farsia ĉe la universitato Ŝahid Ĉamran de Avhaz, Irano.
#000201
RV: Rakontu pri via engaĝiĝo je la panĝaba Vikipedio kaj viaj sukcesoj.
#000202
SG: It is important to note that the Punjabi language is written in two scripts, Gurmukhi, written left to right and mainly used in India, and Shahmukhi, written right to left and used in Pakistan. While the spoken language is quite similar, there are vast differences in writing, which led to the creation of two different Wikipedias for the language. Punjabi Wikipedia (for Gurmukhi script) and Western Punjabi Wikipedia (for Shahmukhi script).
#000203
When I discovered Punjabi Wikipedia in in the early 2010s, it had a really small number of articles, most of them one-liners. My father joined me and we started building Punjabi Wikipedia together.
#000204
In 2011, I started my undergraduate degree at Punjabi University, Patiala, and started involving my peers in contributing to the Punjabi version of Wikipedia. Our efforts helped create a vibrant community of Punjabi Wikipedians meeting regularly and engaging in various national and international activities.
#000205
In 2015, I was the first Punjabi Wikipedian to be invited to Wikimania (the largest event dedicated to Wikipedia and its sister projects) in Mexico. There I received an honourable mention from Jimmy Wales for our efforts to make Punjabi Wikipedia one of the fastest-growing Indic Wikipedias.
#000206
Estas grave rimarkigi ke la panĝaba lingvo havas du skribojn, Grurmuĥi, skribatan de dekstre maldekstren kaj uzatan ĉefe en Barato, kaj Ŝakmuĥi, skribatan dekstren de maldekstre kaj uzatan en Pakistano. Dum la parola lingvo estas sufiĉe simila, estas grandaj diferencoj en skribo, kio kondukis al la kreado de du malsamaj Vikipedioj por la lingvo: Panĝaba Vikipedio (en Gurmuĥi-skribo) kaj Okcidentpanĝaba Vikipedio (por Ŝahmuĥi-skribo).
#000207
Kiam mi malkovris la panĝaban Vikipedion komence de la 2010-aj jaroj, ĝi enhavis vere malmultajn artikolojn, plejparte unuliniajn. Mia patro aliĝis al mi kaj ni komencis la konstruadon de la panĝaba Vikipedio kune.
#000208
En 2011 mi bakalaŭriĝis en la Panĝaba Universitato (Patiala) kaj komencis engaĝi miajn kolegojn en kontribuado al la panĝaba versio de Vikipedio. Niaj klopodoj kreis viglan komunumon de panĝabaj vikipedianoj, kiuj regule renkontiĝas kaj partoprenas diversajn naciajn kaj internaciajn aktivadojn.
#000209
En 2015 mi estis la unua panĝaba vikipediano invitita al Vikimanio (la plej granda evento dediĉita al Vikipedio kaj ĝiaj frataj projektoj) en Meksiko. Tie mi ricevis honoran mencion de Jimmy Wales pro niaj klopodoj fari la panĝaban Vikipedion unu el la plej rapide kreskantaj barataj vikipedioj.
#000210
RV: Kia estas la aktuala stato de la panĝaba lingvo en Interreto kaj ekster ĝi?
#000211
SG: Punjabi is the official language of the Punjab state in India and Punjabi music is pretty famous around the globe. Despite its official status and status in popular culture, most of the private schools in the state don’t encourage speaking in Punjabi — in fact, students are punished for speaking in their mother tongue. I was also educated in a school where speaking in English was enforced and, if we wanted to switch to another language, we were advised to use Hindi instead of Punjabi.
#000212
Punjabi doesn’t enjoy any patronage at all in Pakistan, where Punjabis form the largest ethnic group with around 40 percent of the population. The national language of Pakistan is Urdu, and Punjabi is not even taught at the school level.
#000213
On the other hand, increased migration from the region in the last century, especially in the last few decades, means Punjabis form sizeable communities in the UK, Canada, USA, and Australia, among others. Data from the 2011 census released by the Office of National Statistics in the UK reported Punjabi as the third most spoken language in the UK, and it is taught at the GCSE and A levels in the country.
#000214
On online platforms, Punjabi seems to have grown a lot in the last decade — Punjabi Wikipedia more than tenfold. Since December 2013, the Punjabi language in the Gurmukhi script is supported by Google translate, and its quality has been improving ever since. High-quality optical character recognition tools are also available in the language. In 2017, the BBC also started its service in Punjabi.
#000215
All this goes to say that, despite its own challenges and hurdles, Punjabi still enjoys a lot of privilege and access to many mainstream sources.
#000216
La panĝaba estas la oficiala lingvo en la ŝtato Panĝabo en Barato kaj la panĝaba muziko estas sufiĉe fama tra la mondo. Malgraŭ ĝia oficiala statuso kaj statuso en populara kulturo, la plejparto de la privataj lernejoj en la ŝtato ne kuraĝigas onin paroli en la panĝaba — fakte studentoj estas punataj pro parolado en sia gepatra lingvo. Mi ankaŭ estis edukita en lernejo en kiu paroli en la angla estis deviga afero kaj se ni deziris transiri al alia lingvo, oni sugestis al ni uzi la hinduan anstataŭ la panĝaba.
#000217
La panĝaba ne ĝuas iun ajn aŭspicion en Pakistano, kie la panĝaboj formas la plej grandan etnan grupon, kun proksimume 40% de la loĝantaro. La nacia lingvo de Pakistano estas la urdua kaj la panĝaba ne estas instruata eĉ je lerneja nivelo.
#000218
Aliflanke, kreskinta elmigrado el la regiono en la lasta jarcento, speciale en la lastaj kelkaj jardekoj, signifas ke panĝaboj formis grandajn komunumojn interalie en Britio, Kanado, Usono kaj Aŭstralio. Datumoj de la censo en 2011 eldonitaj de la Oficejo de Nacia Statistiko en Britio raportis ke la panĝaba estas la tria plej parolata lingvo en Britio kaj ĝi estas instruata je niveloj GCSE kaj A en la lando.
#000219
Ĉe interretaj platformoj la panĝaba montras grandan kreskon dum la lasta jardeko — la panĝaba Vikipedio kreskis pli ol dekoble. Ekde decembro 2013, la panĝaba lingvo en la Gurmuĥi-skribo estas subtenata de Guglo-tradukilo kaj ĝia kvalito ekde tiam pliboniĝis. Instrumento pri altkvalita optika rekono de literoj ankaŭ estas alirebla en la lingvo. En 2017, BBC ankaŭ lanĉis sian servon en la panĝaba.
#000220
Ĉio ĉi diras ke malgraŭ propraj defioj kaj obstakloj la panĝaba plu ĝuas grandajn privilegiojn kaj aliron al multaj popularaj resursoj.
#000221
RV: Priskribu iujn el la defioj kiujn via lingvo alfrontas nun.
#000222
SG: One of the major challenges for the Punjabi community is neither having a single script nor a policy to enable them to learn both the scripts.
#000223
I firmly believe that both the scripts of Punjabi should be mandatory, at least for students of Punjabi at the university level. With the advent of the internet, online communities of Punjabis from across the globe have been formed in the past decades where the Latin script has become the easiest writing system for many Punjabis, especially when having conversations across the borders. Punjabi University, Patiala developed a script conversion tool named Sangam (meaning “union”) some years ago, which helps to bridge some of these gaps.
#000224
Another major challenge is that spelling is not standard for the vast majority of Punjabi words.
#000225
Unu el la ĉefaj defioj por la panĝaba komunumo estas la manko de unueca skribo kaj politiko ebliganta lerni ambaŭ skribojn.
#000226
Mi firme kredas ke ambaŭ skriboj de la panĝaba devas esti instruataj devige, almenaŭ por studentoj de la panĝaba je universitata nivelo. Kun la apero de Interreto en la lastaj jardekoj tra la mondo formiĝis retaj komunumoj de panĝaboj, kie la latina skribo iĝis la plej simpla skribsistemo por multaj panĝaboj, speciale se temas pri konversacioj okazantaj trans la limoj. La Panĝaba Universitato (Patiala) evoluigis ilon de skriba interproksimiĝo nomitan Sangam (do “unio”) antaŭ kelkaj jaroj, kio helpas krei almenaŭ iujn pontojn.
#000227
Alia granda defio estas ke la ortografio ne estas normigita por la plejparto de la panĝabaj vortoj.
#000228
SG: I love the citizen media model of Global Voices and in 2017 I was motivated to help start GV in Punjabi. I was able to rally some of my friends and fellow Wikimedians to join the GV Punjabi team. We have mainly focused on translating stories from different parts of the world which are rarely heard of or talked about in the national media.
#000230
We have not been very consistent ever since the pandemic started as it drained all of our energy but I am hoping to revive the team and start working regularly on GV once again.
#000231
Mi ŝatas la modelon de civitana amaskomunikilo uzatan de Global Voices, kaj en 2017 mi estis motivita helpi la lanĉon de GV en la panĝaba. Mi sukcesis konvinki kelkajn miajn amikojn kaj kolegojn-vikipedianojn aliĝi al la panĝaba teamo de GV. Ni precipe fokusiĝis je tradukado de historioj el diversaj partoj de la mondo, kiuj estas malofte aŭdataj aŭ priparolataj en la naciaj amaskomunikiloj.
#000232
Ni ne estis tre konstantaj ekde kiam la pandemio komenciĝis, ĉar ĝi elĉerpis nian energion, sed mi esperas revivigi la teamon kaj komenci denove labori regule pri GV.
#000233
RV: Kiujn motivigajn vortojn vi havas por junaj kaj aĝaj panĝaboparolantoj por ke ili engaĝiĝu en projektoj kiel la panĝaba Vikipedio aŭ Punjabi Lingua? Kiel volontula partopreno riĉigas vian lingvon?
#000234
SG: I would like to remind everyone that the internet is what we make of it. Projects like Wikipedia or Global Voices are some of the participatory and citizen-driven projects which show us how powerful it can be for people passionate about knowledge to get together and build the digital society of our dreams.
#000235
Punjabi Wikipedia received an average of 750,000 page views per month in the last year. This goes on to tell us how important this platform is for Punjabi internet users. Currently, there are only about 20-25 editors on Punjabi Wikipedia and, the more this number increases, the better the quality and the quantity of the content it hosts will become.
#000236
There are also other sister projects of Wikipedia such as Wikisource, which plays a very crucial role, especially for some of the underrepresented languages in the world. Punjabi Wikisource is the only transcription platform (which helps to make digital, copiable formats from scanned books) for the Punjabi language. It is one of the rare places on the internet where I can download Punjabi books for my Kindle.
#000237
Mi dezirus memorigi al ĉiuj ke Interreto estas tio kion ni mem faras el ĝi. Projektoj kiel Vikipedio aŭ Global Voices estas iuj el la projektoj partoprenataj kaj gvidataj de civitanoj, kiuj montras al ni kiom pova povas esti la pasio de homoj pri scioj je unuigo kaj konstruado de la cifereca socio de niaj revoj.
#000238
La Panĝaba Vikipedio ricevas averaĝe po 750 000 paĝorigardojn monate en la lasta jaro. Tio diras al ni kiom grava estas tiu ĉi platformo por panĝabaj retumantoj. Aktuale estas nur ĉirkaŭ 20-25 redaktoroj de la panĝaba Vikipedio kaj ju pli tiu ĉi nombro kreskas, des pli bona iĝas la kvalito kaj la kvanto de la enhavo.
#000239
Estas ankaŭ aliaj frataj projektoj de Vikipedio kiel Vikifontaro, kiu ludas vere gravegan rolon, speciale por iuj el la malsufiĉe reprezentitaj lingvoj en la mondo. La Panĝaba Vikifontaro estas la sola transskriba platformo (kiu helpas fari ciferecajn, kopieblajn formatojn el skanitaj libroj) por la panĝaba lingvo.Tio estas unu el la maloftaj lokoj en Interreto, kie mi povas elŝuti panĝabajn librojn por mia Kindle.
#000240
Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa inĝeniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko.
#000243
Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam ĝi evidentiĝis populara inter familio kaj amikoj, li metis ĝin en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj iĝis populara hejma amuzaĵo. Ĝia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj — stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton — inundis la bendojn de niaj sociaj retoj.
#000244
Wordle okupis nian imagon ĝis tia ekstremo, ke ĝi estis nomita “gisto de Omicron”. Sed kial ni ŝatas ĝin tiom multe?
#000245
Wordle is the sourdough starter of Omicron.
#000246
Wordle estas la gisto de Omicron.
#000248
Kial ĉiuj freneziĝis pro Wordle?
#000249
Iuj ankaŭ aprezas la ludon ĉar ĝi estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke ĝi postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam ĝi montras al vi viajn personajn rezultojn).
#000251
Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon.
#000252
“Mi pensas ke homoj ŝatas ke estas tiu ĉi aĵo en Interreto kiu simple estas amuza”, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. “Ĝi ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj aŭ pupiloj. Ĝi simple estas amuza ludo”.
#000253
La 1-an de februaro la zelotoj de la ludo vekiĝis kun la novaĵo ke The New York Times aĉetas Wordle kontraŭ “nenomita sepcifera sumo”. Wardle publikigis emocian afiŝon ĉe Tvitero, dirante ke li estis “ĝojega” pro la kontrakto kaj aldonante ke la ludo “iĝis io pli granda ol li iam imagis”.
#000254
It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me — from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries.
#000255
On the flip side, I'd be lying if I said this hasn't been overwhelming. After all, I am just one person, and it is important to me that, as Wordle grows, it continues to provide a great experience to everyone.
#000256
Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da ĝojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi — de Wordle unuiganta forajn familianojn ĝis provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado.
#000257
Ĉe alia flanko mi mensogus se mi dirus ke ĉio ĉi ne estis ŝoka. Ĉar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas ĝi plu provizas grandajn spertojn al iu ajn.
#000258
Kvankam la ĵurnalo promesis ke la ludo “unue restos senpaga”, multaj timis ke la aĉeto baldaŭ lasos ilin sen ilia ĉiutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage.
#000259
Eĉ pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantaŭ ĝi povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis ĝin en ĉiu ajn imagebla variaĵo.
#000260
Wordles of the World (gastigata ĉe gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskiĝoj de la ludo en diversaj lingvoj. Ĝi enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon “trioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon”.
#000261
Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of ‘#wordle’ games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible.
#000262
Have fun playing with your language(s), and remember: una lingua numquam satis est. 
#000263
Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de ‘#wordle’-ludoj el la tuta mondo, celanta esti laŭeble plej kompleta.
#000265
Amuziĝu ludante kun viaj lingvo(j) kaj memoru: una lingua numquam satis est. 
#000266
La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazaĥa, sed ankaŭ inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (ĝi nomiĝas Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina.
#000267
Luda revivigo de indiĝenaj lingvoj
#000269
La populareco de la ludo ankaŭ kreis novajn oportunojn por promocii indiĝenajn lingvojn: loĝanta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de “Mahina ‘Ōlelo Hawai‘i” (Monato de la havaja lingvo).
#000270
Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indiĝena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio.
#000271
Estas ankaŭ aliaj renaskiĝoj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas ŝlosilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antaŭa vorto en la vico, kaj Absurdle, “konkura” versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu “aktive klopodas eviti doni al vi la respondon”.
#000272
Estas ankaŭ Lewdle, kiu, kiel vi divenis, estas bazita sur vortaro el obscenaj kaj maldecaj vortoj, kaj Custom Wordle, kiu ebligas al vi fari vian propran ludon enigante vorton kiun aliaj devas diveni (ĝi estas pruvite populara en lernejaj klasĉambroj).
#000273
En la mondo kie niaj ĉiutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto — duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo.
#000274
Avinjo Cristina Calderón, forpasinta la 16-an de februaro 2022 je la aĝo de 93 jaroj, estis amata de la indiĝena jamana komunumo [es: Yàmana] de Bahía Mejillones, situanta en Puerto Williams ĉe insulo Navarino, ĉe la plej suda finaĵo de Ĉilio. Kiel lasta konata parolanto de la jagana lingvo (konata kiel yágankuta en la jagana komunumo kaj ankaŭ kiel jamana lingvo [es: Yamana] en scienca literaturo), ŝi reprezentis unu el la lastaj vivaj ligiloj al la mondo de la jamanaj prauloj. Ŝi estis tenere nomata Abuela Cristina (Avinjo Cristina).
#000277
Lingvo reprezentas pordon al kompreno de la profundeco de la homa sperto per la okuloj de posedantoj de tiu ĉi kulturo. Ĝia perdo signifas ke la ligo per kiu okazas la transdonado de lingvo de unu generacio al alia estas rompita. Se la scioj de tiu ĉi lingvo ne estas dokumentitaj, ili ne estos alireblaj por la komunumo por estonta uzado. Antaŭ ol forpasi, Calderón faris ĉion por esti certa ke sia lingvo estos savita per libroj kaj aliaj fontoj.
#000278
La parencoj de Calderón estis parto de la lasta generacio kiu partoprenis en tradicia jamana rito markanta plenkreskiĝon, konata kiel Čiaxaus, antikva spirita praktiko en kiu knaboj kaj knabinoj estas preparataj por la vivo kiel plenkreskaj membroj de sia komunumo per trapaso de fizikaj elprovoj kaj lernado de postvivaj taktikoj. Dum sia vivo Calderón atestis per propraj okuloj la terurajn ŝokojn kaŭzitajn de daŭra koloniado de jamanaj teritorioj fare de eŭropaj setlintoj, same kiel la kulturan asimiladon de sia popolo per misiista agado, transloko de tradiciaj teroj kaj diskriminacio kontraŭ la nomada vivmaniero.
#000279
La jamanoj [eo] estas indiĝenoj de Fajrolando, konata kiel Onaašáka en ilia lingvo, en la suda regiono de Sudameriko. La jamana popolo okupis tiun ĉi regionon dum pli ol 10 000 jaroj. Ilia lingvo spegulas proksimajn rilatojn kun la tero kaj la maro kaj kun ĉiuj specioj en ili.
#000280
Laŭ eseo de ŝia nepino Cristina Zárraga, publikigita en Langskape Magazin [en], Calderón kreskis parolante sole la jaganan ĝis la aĝo de 9 jaroj, kiam ŝi komencis iom lerni la hispanan, anglan kaj aliajn indiĝenajn lingvojn parolitajn apude. Ŝi vivis duonnomade, kreskinte proksime al la naturo, vojaĝante per boato al multaj lokoj en Fajrolando antaŭ ol la landlimo kun Ĉilio kaj Argentino dividis la regionon je du malsamaj naciaj ŝtatoj. Calderón orfiĝis junaĝe kaj estis prizorgata de siaj parencoj kaj baptopatrino. Tiutempe multaj jamanoj bedaŭrinde mortis pro pulmaj malsanoj kaj parencoj de la avino ne estis escepto.
#000282
La postvivaj strategioj de ŝia familio inkluzivis la strigladon de ŝafoj en somera tempo kaj la ĉasadon de lokaj animaloj kiel la guanako kaj la lutro, en aliaj sezonoj. Calderón ĝuis multe da libereco dum ĉasado kaj libera boatado en la tradicia jamana teritorio, sed ankaŭ alfrontis diversajn malfacilaĵojn. Por garantii ŝian sekurecon, ŝia familio admonis ŝin edziniĝi al viro 15 jarojn pli aĝa. Ŝi travivis malriĉecon, translokadon kaj multajn sociajn ŝanĝojn dum sia longa vivo. Ŝi iĝis lerta plektantino de korboj kaj estis aprezata pro sia majstreco. Fine de sia vivo, speciale post la forpaso de sia amata fratino Ursula Calderón, kun kiu ŝi multe babiladis en la jagana, ŝi estis vaste honorata kiel la lasta flua parolanto de la lingvo.
#000283
La influo de Calderón kiel la lasta parolanto estis sentata surloke en Fajrolando kaj mondskale. Ŝi estis rekonita kiel Viva Homa Trezoro [es] de la ĉilia registaro en 2009. Ŝi ofte aperis en amaskomunikiloj kaj koncentriĝis je kundividado de sia lingvo kun homoj ĉirkaŭ ŝi. Ŝi parolis pri la grave endanĝerigita statuso de la jamanoj kaj ludis aktivan rolon en produktado de multnombraj materialoj en la jagana lingvo. La multaj verkoj de literaturo kaj arto kiujn ŝi postlasis iĝis la ĉefa fonto de materialoj por klopodoj revivigi la jaganan lingvon nun kaj estonte.
#000284
La profundeco kaj beleco de la jagana lingvo povas esti aprezataj kaj komprenataj per legado de “Yágankuta: Malgranda vortaro de la jagana” — ilustrita libro produktita de Cristina Calderón kaj de ŝia nepino Cristina Zárraga kunlabore kun esploristoj kaj artistoj kiel Oliver Vogel, Yoram Meroz, Anna Kolle kaj aliaj.
#000285
Kovrilo de la libro “Hai kur mamášhu čhis” (Mi deziras rakonti al vi historion) de Cristina Zárraga kaj Ursula Calderón.
#000286
Estas ankaŭ jagana vortolisto el 715 vortoj [en], kompilita de lingvisto Ana María Guerra Eissmann kaj alirebla rete per la Interkontinenta Vortara Serio. La libro de jamanaj fabeloj, rakontitaj al Zárraga de Cristina Calderón kaj de ŝia fratino Ursula Calderón, havas la titolon “Hai kur mamášhu čhis” (“Mi deziras rakonti al vi historion”) kaj estas aĉetebla en Amazon, origine eldonita de Ediciones Pix [es], eldonejo bazita en Ĉilio kaj Germanio. Cristina Zárraga ankaŭ verkis biografion de sia avino en la hispana en libro titolita “Memorias de mi abuela yagan” (Rememoroj pri mia jamana avino).
#000287
La forpaso de Calderón reprezentas grandegan perdon. Kiel la lasta parolanto de Yágankuta kaj unu el la lastaj atestintoj de la tradicia jamana vivo, ŝi havis fluecon kaj sciojn kiuj ebligis esprimi ŝian kulturon en unika maniero, kion hodiaŭ povas fari neniu.
#000288
Tamen, ŝia nepino Cristina Zárraga antaŭnelonge diris en intervjuo al la ĉilia magazino Pousta [es] ke Calderón ne deziris esti rigardata kiel la lasta jamano. “Mi ne estas la sola, nek la lasta. Rigardu ĉirkaŭ mi, estas multe da jamanoj” diris ŝi reference al la ĉeesto de jamandevenuloj en sia komunumo. Ŝi estis la lasta parolanto, sed ne la lasta jamano.
#000289
Zárraga nun klopodas surloke protekti la medion kaj kundividi la jaganan lingvon, aranĝante Zoom-renkontiĝojn por lingvolernantoj. Ŝiaj aliaj parencoj loĝas en Bahía Mejillones en insulo Navarino en Ĉilio, kie ili vivtenas sian kulturon [es] en multaj formoj kaj aktivas pri la protektado de la rajtoj de indiĝenaj popoloj en Ĉilio.
#000290
Prezentado de libro “Cristina Calderón. Rememoroj pri mia jamana avinjo” (CC BY-NC-SA 2.0)
#000291
Danke al la heredaĵo de Calderón, estas multe da materialaj por novaj parolantoj kaj granda bazo por lernado. Haveblas ĉiuj vojoj por ke la heredaĵo de la avino restu viva.
#000292