Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2003 en la dosierformo PDF.
#000001
Pri orientiĝo kaj okcidentiĝo (2003/09, p. 8)
#000003
Tekokomputilo vundas scienciston (2003/10, p. 15)
#000004
Internacia fonetika alfabeto (2003/05, p. 16)
Monda lingvo aŭ mondaj lingvoj (2003/11, p. 19)
#000007
La park'o La Louvière [la luvjèr], situ'ant'a en la centr'a region'o de Belgi'o, est'as pitoresk'e tra'sulk'it'a de kanal'o'j kaj akv'a'j voj'o'j. Ĝi posed'as mult'a'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n, kre'it'a'j'n de la hom'a geni'o. La Louvière est'as impres'a hered'aĵ'o de la industri'a arkeologi'o kaj arkitektur'o.
#000013
Aŭd'int'e la nom'o'n de la park'o, oni unu'e pens'as pri la centr'a kanal'o, kiu tra'pas'as ĝi'n kaj pri la ebl'o'j promen'ad'i laŭ ties bord'o ambaŭ'flank'e. Ĝi'a'j hidraŭlik'a'j ŝip'lift'o'j est'as en la list'o de tut'mond'a'j hered'aĵ'o'j de Unesk'o.
#000014
Inter Vill'e-sur-Haine [vil sir en] kaj La Louvière funkci'as kvar hidraŭlik'a'j ŝip'lift'o'j jam unu jar'cent'o'n. Ili ebl'ig'as venk'i la akv'a'n nivel'diferenc'o'n de 17 m. En 1888 reĝ'o Leopold'o la Du'a inaŭgur'is la unu'a'n. La konstru'ad'o de la kanal'o kaj la ŝip'lift'o'j daŭr'is 32 jar'o'j'n (de 1885 al 1917).
#000015
La ŝip'o'j de Kompani'o de la Centr'a Kanal'o, ver'a'j navig'il'o'j por retro'ig'i laŭ la temp'o, ebl'ig'as al la vizit'ant'o'j mal'kovr'i tiu'n hidraŭlik'a'n hered'aĵ'o'n, unu'nur'a'n en Eŭrop'o. La kompani'o fakt'e propon'as mult'nombr'a'j'n serv'o'j'n. Ekzempl'e spert'i la hidraŭlik'a'n ŝip'lift'o'n de la 19a jar'cent'o en la centr'a kanal'o; vetur'i per trajn'et'o kaj ek'kon'i la mal'nov'a'j'n teknik'o'j'n de haŭl'ad'o; en'ir'i ŝip'o'n, tir'at'a'n de ĉeval'o; ekskurs'i per barĝ'o, ktp.
#000016
En la park'o funkci'as „River'a sistem'o el navig'ebl'a'j voj'o'j”, kiu por akcept'i 1350-tun'a'j'n ŝip'o'j'n, nepr'ig'is la konstru'ad'o'n de kabl'a ŝip'lift'o en Strèpy. Nun ĝi est'as konstru'at'a kaj, kiam la konstru'labor'o'j est'os fin'it'a'j, est'iĝ'os la plej grand'a ŝip'lift'o en la mond'o, venk'ant'a akv'o'nivel'a'n diferenc'o'n de 74 m.
#000017
La inform'ej'o posed'as aŭd'vid'a'j'n aparat'o'j'n, plan'o'j'n, skiz'o'n kaj fosili'o'j'n.
#000019
Bel'vid'ej'o kun stir'at'a tabl'o propon'as vid'aĵ'o'n de la konstru'at'a ŝip'lift'o kaj de la ĉirkaŭ'a region'o. Kelk'a'j'n kilo'metr'o'j'n for est'as la lok'o Ronquières [ronkjér] kun surfac'o de 1432 m2. Ĝi funkci'as per du trog'o'j, kiu'j pov'us akcept'i ŝip'o'j'n pez'a'j'n 1370 tun'o'j'n. La nivel'diferenc'o est'as 68 m kaj est'as super'at'a en 40 minut'o'j!
#000020
De la tur'o en la park'o oni pov'as vid'i la Atomiumon en Bruselo, la monument'a'n leon'o'n en Waterloo [ŭáterlo] kaj la ŝip'lift'o'n de Strèpy-Thieu [strepi tje].
#000021
La Starbucks-kaf'ej'o'j origin'as el Uson'o. La unu'a tia japan'a kaf'ej'o mal'ferm'iĝ'is en Ginza, la komerc'a kvartal'o de Tokio, en la jar'o 1996. Nun est'as ĉ. 260 kaj ankaŭ ĉen'o'j de simil'a'j kaf'ej'o'j pli'ampleks'iĝ'as.
#000022
Armeni'o fest'is 1700 jar'o'j'n da krist'an'ism'o
#000024
En la komenc'o de la kvar'a jar'cent'o okaz'is event'o, kiu antaŭ'difin'is la histori'a'n evolu'o'n de l' armen'a popol'o. Krist'an'ism'o en'ir'is Armeni'o'n komenc'e de la unu'a jar'cent'o kaj est'is akcept'it'a kiel ŝtat'a religi'o en 301. Tio ĉi okaz'is dank'e al du grav'a'j ag'ant'o'j, Grigor Lusavoriĉ (kler'ig'ant'o) kaj reĝ'o Trdat. Est'as larĝ'e kon'at'a fakt'o, ke la unu'a'j krist'an'o'j ĉie est'is persekut'at'a'j. Grigor Lusavoriĉ mult'a'j'n jar'o'j'n est'is mal'liber'ig'it'a en profund'eg'a fos'kav'eg'o (Ĥor Virab), kiu ĝis nun est'as konserv'it'a kaj est'as dezir'ind'a vid'ind'aĵ'o por turist'o'j.
#000025
En 303 est'is fond'it'a la patr'in'a katedral'o Sankt'a Eĉmiadzin, kiu ĝis nun funkci'as kiel spirit'a centr'o de ĉiu'j armen'o'j kaj kiel rezid'ej'o de la eklezi'a gvid'ant'o. Krist'an'ism'o far'iĝ'is la kred'o de ĉiu'j soci'a'j tavol'o'j, fundament'o de la mond'koncept'o de l' armen'o'j. Ĝi difin'is la moral'a'j'n kriteri'o'j'n, stimul'is la evolu'o'n de la armen'a naci'a kultur'o.
#000026
La krist'an'a kred'o, al kiu la armen'o'j rest'is fidel'a'j dum la jar'cent'o'j, far'iĝ'is baz'a faktor'o por konserv'ad'o de la original'ec'o de armen'a kultur'o kaj lingv'o. La armen'a apostol'a eklezi'o est'as ĝis nun la pont'o inter la patr'o'land'o kaj armen'a'j diaspor'o'j en la tut'a mond'o.
#000027
La histori'a viv'o de la armen'o'j pas'is en vast'a armen'a mont'o'land'o. Preskaŭ en ĝi'a centr'o trov'iĝ'as mont'o Ararat, kiu'n Di'o destin'is por sav'i la bibli'a'n patriark'o'n No'a. La form'iĝ'o de la armen'a popol'o komenc'iĝ'is ĉirkaŭ 3000 jar'o'j'n antaŭ Krist'o. Grav'a'n rol'o'n en tio hav'is gent'o'j, kiu'j aparten'is al la hind-eŭrop'a lingv'a famili'o. Trov'iĝ'ant'e sur la lim'o de Azi'o kaj Eŭrop'o, la armen'o'j komunik'iĝ'is kun ties kultur'o'j. Fakt'e ver'a'n armen'a'n kultur'o'n est'ig'is element'o'j de ambaŭ civiliz'o'j. Grav'e influ'is la armen'a'n kultur'o'n helen'ism'o. De tiu pagan'a epok'o konserv'iĝ'is mult'a'j arkitektur'a'j konstru'aĵ'o'j. Fam'a ekzempl'o est'as la templ'o de Garn'i (1a jc.).
#000028
Grav'eg'a event'o de la kultur'a viv'o est'is la kre'ad'o, en 405, de armen'a alfabet'o far'e de Mesrop Maŝtoc kun sub'ten'o de katolikoso1 Sahak Partev. Ĉi tio'n kaŭz'is la neces'o traduk'i la bibli'o'n kaj eklezi'a'j'n di'serv'o'j'n. Jen la unu'a fraz'o, skrib'it'a per armen'a alfabet'o kaj traduk'it'a el la bibli'o: „Ek'kon'i saĝ'ec'o'n kaj edif'o'j'n, sci'i dir'aĵ'o'j'n de saĝ'ul'o'j”. Ni'a popol'o kun pietat'o konserv'as por est'ont'a'j generaci'o'j la tomb'o'n de Mesrop Maŝtoc en preĝ'ej'et'o ne mal'proksim'e de Erevan'o, en vilaĝ'o, kiu nun est'as pilgrim'lok'o.
#000029
La kre'ad'o de armen'a'j liter'o'j stimul'is la evolu'o'n de armen'a literatur'o, kiu form'iĝ'is per histori'a'j, filozofi'a'j, teologi'a'j, natur'scienc'a'j kaj bel'art'a'j mens'labor'o'j. Antaŭ la invent'o de la armen'a alfabet'o la popol'o dum jar'mil'o'j uz'is kojn'o'form'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n. Mult'o el tio konserv'iĝ'is ĝis ni'a temp'o. La mez'epok'a histori'ist'o de la 5a jar'cent'o, Movses Ĥorenaci verk'is kon'at'a'n Armen'a'n histori'o'n.
#000030
Ampleks'a'n scienc'a'n hered'aĵ'o'n post'las'is matematik'ist'o, geograf'o, kosm'olog'o Anania Ŝirakaci (7a jc.). Li'a monument'o star'as en Erevan'o, antaŭ la muze'o Matenadaran, kies plej'a riĉ'aĵ'o est'as mil'o'j da antikv'a'j mez'epok'a'j manuskript'o'j. Erevan'o, la ĉef'urb'o de Armeni'o, est'as unu el la plej mal'nov'a'j urb'o'j de la mond'o, sam'aĝ'a kiel Romo kaj Samarkando. Ĝi hav'as „atest'il'o'n de nask'iĝ'o”, kiu est'is trov'it'a dum arkeologi'a'j fos'labor'o'j en la 1950aj jar'o'j. Erevan'o est'as 2783-jar'aĝ'a. En la centr'o de la ĉef'urb'o konserv'iĝ'is kelk'a'j preĝ'ej'o'j: Sankt'a Katogike (13a jc.), Zoravar (17a-18a jc.), Sankt'a Sargis (15a jc.) kaj ali'a'j. Admir'ind'a vid'ind'aĵ'o est'as la muze'o kaj fortik'aĵ'o Erebuni, Urartua urb'o de la 8a jc. a.K.2 Tamen Erevan'o kaj la tut'a Armeni'o est'as riĉ'a je bel'eg'a'j preĝ'ej'o'j kun kruc'o'ŝton'o'j. Kruc'o'ŝton'o est'as tre original'a esprim'o de la armen'a art'o. Tio ĉi est'as ia'spec'a ŝton'a aĵur'o kun kruc'o kiel grav'a part'o, kaj ĉirkaŭ ĝi admir'ind'a'j ornam'aĵ'o'j. Mal'supr'e de la kruc'o est'as inkrust'it'a la simbol'o de etern'ec'o.
#000031
La bel'ec'o'n de la alt'mont'a lag'o Sev'a'n (1897 m super la mar'nivel'o), unu el la plej alt'a'j en la mond'o, ne ebl'as pri'skrib'i per vort'o'j – tio'n neces'as vid'i.
#000032
Nun'temp'a Erevan'o est'as antikv'a kaj modern'a sam'temp'e. Promen'ant'e sur la strat'o'j oni pov'as vid'i mal'nov'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n apud la modern'a'j, kaj bel'eg'a'j'n kaf'ej'o'j'n kaj restoraci'o'j'n, akv'a'n park'o'n, ktp.
#000033
Sub protekt'ad'o de Unesk'o, la armen'a popol'o kaj la tut'a krist'an'a mond'o fest'is en 2001 la 1700-jar'iĝ'o'n de krist'an'ism'o ĉe ni. Far'e de ŝtat'a organiz'a komitat'o est'is plur'a'j special'a'j aranĝ'o'j. La plej grav'a'j est'is inaŭgur'o de preĝ'ej'o Grigor Lusavoriĉ en septembr'o, pilgrim'ad'o al la sankt'a'j lok'o'j kaj vizit'o'j al histori'a'j vid'ind'aĵ'o'j.
#000034
1. Titol'o de la ĉef'pastr'o de la armen'a kaj de iu'j ali'a'j orient-krist'an'a'j eklezi'o'j. (Not'o de la redaktor'o)
#000035
2. Urartuo jam est'is politik'e grav'a region'o dum la inter-trakt'ad'o'j kaj -batal'o'j inter Asirio kaj la hitit'o'j en la 18a jc. a.K. (Not'o de la redaktor'o)
#000036
De la dev'ig'a soldat'serv'o de'flank'iĝ'is dum naŭ monat'o'j de la jar'o 2001 313 litovaj soldat'o'j. La ĉef'a kial'o est'is drink'ad'o (121 kaz'o'j). Sekv'is aŭt'a'j aŭ bus'a'j pane'o'j (42 kaz'o'j), famili'a'j kaj person'a'j cirkonstanc'o'j (31 kaz'o'j), dezir'o kun'fest'i kun ge'amik'o'j (21 kaz'o'j), ne'dezir'o serv'i (20 kaz'o'j), kaj dezir'o ripoz'i (18 kaz'o'j). Narkot'aĵ'o'j ne lud'as grand'a'n rol'o'n por la litovaj soldat'o'j: laŭ test'o'j nur iom pli ol 9 % uz'as narkot'aĵ'o'j'n, ĉef'e met'amfetamin'o'n, opi'at'o'j'n kaj kanab'prepar'aĵ'o'j'n.
#000037
Soldat'o est'as konsider'at'a de'flank'iĝ'int'o, se ĝis kvin tag'o'j li ne est'as ven'int'a al si'a taĉment'o. Post kvin tag'o'j li dev'as aper'i antaŭ tribunal'o. Pro propr'a'vol'a de'flank'iĝ'o atend'as disciplin'a pun'o, nom'e arest'o dum dek tag'o'j. Ĉiu'jar'e en Litovio ĉirkaŭ 4000 jun'ul'o'j est'as vok'at'a'j al milit'serv'o. En'tut'e en la litova arme'o serv'as ĉirkaŭ 10 000 soldat'o'j, el kiu'j la du'on'o est'as rekrut'o'j.
#000038
Do est'as ĝoj'ig'a nov'aĵ'o, ke pas'int'jar'e la paragraf'o'j est'is for'ig'it'a'j. De nun oni ne mal'permes'as membr'iĝ'i al polic'ist'o'j en la nord-irlanda polic'o kaj de brit'a arme'o, en kiu neniam mank'is irland'an'o'j, precip'e kiam est'is sen'labor'ec'o en la hejm'land'o.
#000041
Fotex est'as uson'a-hungar'a societ'o, okup'iĝ'ant'a pri fot'ad'o kaj elektron'ik'a komerc'ad'o. Ĝi posed'as man'pilk'a'n klub'o'n. Ĉi tiu team'o est'as de'long'a ĉampion'o en Hungari'o, sed ĉu ĝi est'as hungar'a? Por pli bon'a'j rezult'o'j oni aĉet'is trejn'ist'o'n kaj sport'ist'o'j'n el Jugoslavio (ankaŭ eĉ el Kubo), kiu'j lud'as apud hungar'o'j. Tamen mult'a'j hungar'o'j loĝ'as ekster'land'e. Se ven'us jugoslav'a man'pilk'a team'o, ties lud'ant'o'j konsist'us precip'e el hungar'o'j. Ja en Jugoslavio ekzist'as hungar'a naci'a minoritat'o, do, hungar'o'j sport'as ankaŭ tie.
#000044
La sport'o pli kaj pli perd'as si'a'n origin'a'n cel'o'n kaj lig'iĝ'as al ekonomi'o.
#000045
Antaŭ ses jar'o'j mi ĉe'est'is preleg'o'n de profesor'o Balabán pri la diferenc'o inter la pens- kaj esprim-manier'o'j en la grek'a kaj hebre'a lingv'o'j. La preleg'o est'is tre interes'a. Tamen por ni, kiu'j ne reg'as la hebre'a'n, rest'is plur'a'j ne'klar'aĵ'o'j, kiu'j instig'is al plu'a serĉ'ad'o.
#000047
Iom da pri'lum'o ven'is per tra'stud'o de la verk'o de Balabán: La hebre'a pens'manier'o (1993). Spit'e tio'n, tiu problem'o sekv'is mi'n dum jar'o'j. Ven'is al mi la demand'o, kial, dum tut'a'j jar'cent'o'j, neni'u prov'is trans'pont'ig'i tiu'n abism'o'n? (Post'e mi konstat'is, ke plur'a'j tio'n ja prov'ad'is.) Aper'is ankaŭ la ide'o, ke la kre'int'o de Esperant'o est'is laŭ-nask'e hebre'o, stud'is en „latin'a'j” lern'ej'o'j, tiel ke en li'a kap'o kun'puŝ'iĝ'is ambaŭ tiu'j flu'o'j de pens'ad'o kaj esprim'ad'o, kaj tio dev'as spegul'iĝ'i en li'a ĉef'a verk'o – en Esperant'o.
#000048
Fin'e de la jar'o 1999 mi kon'at'iĝ'is kun profesor'o instru'ant'a filozofi'o'n de lingv'ist'ik'o en la universitat'o en Lausanne [lozán], Svis'land'o, kaj, est'ant'e kun li kvar tag'o'j'n, mi hav'is okaz'o'n inform'i li'n ankaŭ pri mi'a problem'o. Sen dir'i i'o'n konkret'a'n, li promes'is, ke li send'os i'o'n. En februar'o 2000 li send'is al mi la franc'lingv'a'n traduk'o'n de la libr'o de la ital'a filozof'o Umberto Ec'o: La serĉ'ad'o de la perfekt'a lingv'o en la eŭrop'a kultur'o. Mi est'is surpriz'it'a. La libr'o fak'e pri'trakt'is tio'n, kio'n mi nur laik'e supoz'is, nom'e, ke inter la stil'o'j de pens'ad'o, esprim'ad'o kaj skrib'ad'o en la hebre'a lingv'o ekzist'as rekt'a rilat'o.
#000049
La libr'o est'as tre interes'a. Fin'e de si'a'j pri'pens'o'j Umberto Ec'o ven'as al la konklud'o, ke plej ver'ŝajn'e oni ne trov'os perfekt'a'n lingv'o'n, sed al la perfekt'a lingv'o plej'e, tiu'senc'e, proksim'iĝ'as ĝust'e Esperant'o, ĉar ĝi en'hav'as la grav'a'j'n element'o'j'n de ambaŭ menci'it'a'j flu'o'j, el la hebre'a precip'e la kre'iv'a'n kun'ag'ad'o'n de la uz'ant'o en kre'ad'o de esprim'o'j, kaj la ebl'o'n esprim'i per unu vort'o eĉ tut'a'n ide'o'n, kaj sam'temp'e preciz'e esprim'i la noci'o'j'n laŭ la grek'a princip'o. Ĉi tiu fakt'o est'is pri'skrib'at'a, jam antaŭ 70 jar'o'j, ne per kompar'ad'o de la grek'a kaj la hebre'a sed en kompar'o kun cert'a'j naci'a'j lingv'o'j (german'a, franc'a, angl'a) de ali'a franc'lingv'a svis'a universitat'a profesor'o, Edmond Privat, en li'a verk'et'o Esprim'o de sent'o'j en Esperant'o.
#000050
En'ir'ant'e la voj'o'n de proksim'iĝ'ad'o de krist'an'o'j kaj hebre'o'j, kio est'as ni'a ĉef'a task'o, oni komenc'is serĉ'i la font'o'j'n kaj la evolu-manier'o'j'n de la mal'harmoni'o inter la hebre'o'j kaj krist'an'o'j, kaj kia'manier'e tio pov'is ating'i la terur'a'n kulmin'o'n – la t.n. holokaŭst'o'n. Eĉ se oni ne prezent'as tio'n kiel la ĉef'a'n kaŭz'o'n, tamen ĉiu'j agnosk'as, ke unu font'o est'as ankaŭ la princip'a diferenc'o en pens'ad'o de hebre'o'j kaj krist'an'o'j. Ebl'e valor'us la pen'o'n fak'e pri'juĝ'i kiom'grad'e la ŝat'o kaj admir'o pri la grek'a kaj romia retor'ik'o flank'e de Goebbels influ'is li'a'n si'n'ten'o'n al la jud'o'j. Tio est'as du mond'o'j, esprim'iĝ'is profesor'o Balabán en si'a'j preleg'o kaj verk'o.
#000051
Ebl'e ĉiu'j sent'as, ke kun la nov'a jar'mil'o ni en'ir'is ali'a'n pens'manier'o'n. Vid'ant'e la pas'int'a'n jar'mil'o'n plen'a de mal'akord'o'j, dis'iĝ'o'j, milit'o'j kaj mal'amik'ec'o, ni vid'as nun ĉie streb'ad'o'n pri sintez'o, proksim'iĝ'ad'o kaj unu'ig'ad'o. Kiel la fend'ad'o religi'a, naci'a kaj eĉ atom'a est'as mal'bon'a'j, tiel la sintez'o ĉiu'direkt'e est'as prosper'a. Ne nur ajn'a-form'a miks'aĵ'o, sed prudent'a komun'a streb'ad'o pri bon'o. La mult'e pri'diskut'at'a, laŭd'at'a, sed ankaŭ mal'ben'at'a tut'mond'ig'o est'as ankaŭ cert'a-form'e ia sintez'o. Sed la unu'sol'a akcept'ebl'a form'o de tiu tut'mond'ig'o est'as laŭ'ebl'e ekvilibr'a evolu'o de la tut'a glob'o, en spirit'o de solidar'ec'o. Unu'ec'o en plur'ec'o kaj divers'ec'o.
#000052
Mi vol'as, ke tiu ĉi atent'ig'o est'u plej'ebl'e konciz'a, tial nur kelk'a'j menci'o'j: La histori'ist'o'j, penetr'ant'e profund'e'n en la histori'o'n, ven'is ĝis Sumero. De tie oni supoz'as la migr'ad'o'n de ni'a kultur'o – tra Asirio kaj Babiloni'o, Greki'o kaj Romia Imperi'o – ĝis la nun'a Eŭrop'o. Tiu ĉi kultur'o uz'is, precip'e en la epok'o de la antikv'a'j grek'o'j kaj romi'an'o'j, lingv'o'j'n, kiu'j esprim'ad'is la pens'o'j'n dis'membr'ig'it'a'j en vort'o'j'n kun preciz'e lim'ig'it'a signif'o. Tial ni'a termin'ologi'o baz'iĝ'as sur la grek'a-latin'a fundament'o. Sed el la region'o de Sumero el'ir'is ankaŭ Abrahamo kun si'a trib'o. Dum li'a vag'ad'o ek'est'is la hebre'a'j lingv'o kaj skrib'o, kun plur'a'j special'aĵ'o'j, cert'e sub influ'o de la religi'e percept'at'a ĉiu'tag'a viv'o kaj de la konsci'o pri la dev'o'j de la elekt'it'a popol'o.
#000053
En la hebre'a est'is verk'it'a la bibli'o, la promes'o'j kaj instru'o'j de la Etern'ul'o. Profesor'o Balabán dir'as: „La hebre'a'n pens'manier'o'n ne ebl'as difin'i, t.e. met'i al ĝi ekzakt'a'j'n lim'o'j'n, ĉar ne ebl'as ĝis'vid'i la fin'o'n aŭ la fin'a'n form'o'n.” Kiam aper'is la bezon'o traduk'i la bibli'o'n el la hebre'a en la grek'a'n, tiam est'iĝ'is la Septuagint'o. Laŭ Balabán „tio ne est'as ia sklav'ec'a traduk'o, sed interpret'ad'o en ali'a'n mond'o'n de pens'ad'o, en la mond'o'n grek'a'n.” Eĉ dum mi ne reg'as la hebre'a'n, mi sent'as, ke la esenc'a influ'o de la hebre'a al Esperant'o kuŝ'as ĝust'e en la sfer'o de trans'don'ad'o de pens'o'j, ne nur de vort'o'j. Kaj se ni re'memor'os la pri'trakt'o'n de profesor'o Ec'o, ke komenc'e, kiam ne ekzist'is iu hom'a lingv'o, di'o parol'is per'e de natur'a'j kaj atmosfer'a'j fenomen'o'j, kio est'as jam proksim'e de la trans'penetr'ad'o de pens'o'j, kiu'n oni antaŭ'vid'as (Teilhard de Chardin k.a.) ĉe la pli super'a'j est'aĵ'o'j (anĝel'o'j); kaj la perd'o de tiu kapabl'o (el'pel'iĝ'o el la paradiz'o) kaj la komunik'ad'o dis'membr'ig'it'a en vort'o'j'n, jen – ĉu tio ne pov'as est'i la komenc'o de la unik'a fenomen'o de la hom'a parol'kapabl'o?
#000054
Por est'i konciz'a, mi esprim'is tio'n ver'ŝajn'e ne tut'e konven'e, sed mi vol'is nur alud'i kelk'a'j'n ĉef'a'j'n punkt'o'j'n. Est'as interes'e, ke Emil Hanhiniemi, laŭ'de'ven'e finn'o, post la du'a mond'milit'o en'migr'int'o en Aŭstrali'o, nun 80-jar'a, antaŭ 30 jar'o'j el'don'ad'is la kajer'o'j'n Lingv'ologi'a'j stud'o'j, en kiu'j li dir'is, ke li est'as cert'a, ke dev'as ekzist'i mult'e pli perfekt'a manier'o de komunik'ad'o, sed ke Esperant'o est'as la plej konven'a inter-ŝtup'o sur tiu voj'o.
#000055
Tio ĉi est'as iom ne-ord'ig'it'a amas'o da pens'o'j, sed mi pens'as, ke ĝi pov'as serv'i kiel instig'o por plu'a stud'ad'o. Neces'as kon'i relativ'e bon'e ĉiu'j'n element'o'j'n de la problem'o. Tial est'us konven'e unu'ig'i kon'o'j'n kaj fort'o'j'n de plur'a'j fak'ul'o'j. Est'us ind'e, se tiel ni pov'us kontribu'i al klar'ig'o de la problem'o'j en la mil'jar'a kun'viv'ad'o de hebre'o'j kaj krist'an'o'j, kaj help'i al ili reciprok'e proksim'iĝ'i.
#000056
Mi sam'opini'as kun mi'a'j infan'o'j, kiu'j est'as 14- kaj 16-jar'a'j de'nask'a'j esperant'ist'o'j, ke tiu ĉi libr'et'o est'as „ĉarm'a kaj geni'a” kaj respektiv'e „ĝeneral'e bon'a”.
#000057
Ĝi taŭg'as por lern'ig'i al 3- ĝis 6-jar'a'j infan'o'j la esperant'a'n alfabet'o'n kaj la nombr'o'j'n ĝis cent. Se oni mal'ferm'as la libr'o'n, vid'ebl'as mal'dekstr'e du tekst'o'j, rilat'ant'a'j al du liter'o'j: „A est'as la unu'a liter'o de la alfabet'o; Alk'o atak'as angl'a'n aŭt'o'n” (ĉu politik'e?) kaj simil'e por „B”; dekstr'e du bild'o'j, rilat'ant'a'j al tiu'j fraz'o'j. Post „Z” aper'as kant'o'tekst'o'j kun not'o'j. La bild'o'j est'as kolor'a'j.
#000058
Preter'vid'ant'e la fuŝ'et'o'n sur paĝ'o 24, mi eg'e rekomend'as la libr'o'n al ĉiu'j ge'patr'o'j de ni'a'j de'nask'ul'o'j!
#000059
Por mend'i la recenz'it'a'n libr'o'n, vizit'u ni'a'n
#000061
Ĉi tiu libr'o en'hav'as du'dek rakont'o'j'n/novel'o'j'n, el kiu'j plur'a'j est'as el'star'a'j, inter'ali'e la komik'a novel'o Kiel ni mort'ig'ad'is lepor'o'n por la antaŭ'krist'nask'a vesper'manĝ'o kaj la tuj'sekv'a novel'o Kiel mi en'ir'is parnas'o'n. Kelk'a'j el ili est'as ankaŭ traf'e soci'kritik'cel'a'j, ekzempl'e, Kistehjo (tromp'iĝ'o per nigr'a'merkat'a aĉet'o), Kiel kondut'as al ni kelk'a'j ofic'ist'o'j (burokrat'ism'o sovaĝ'iĝ'int'a), kaj La telefon'o (burokrat'a mal'kompetent'o, kiam tem'as pri telefon'ripar'o'j). En'sum'e, rilat'e al si'a literatur'a kvalit'o, rakont'ar'o sukces'a, leĝer'a, sed kelk'foj'e pens'ig'a, distr'a, neniam ted'a, salut'ind'a.
#000062
Ankaŭ la desegn'aĵ'o'j, ilustr'ant'a'j la rakont'o'j'n, amuz'as kaj pli'bel'ig'as la libr'o'n.
#000063
Oft'a mis'uz'ad'o de „la”. Mi sci'as, ke oft'e slav'o'j ne sci'as ĝust'e uz'ad'i la artikol'o'n. Sed pli bon'e est'us, se ili sekv'us la konsil'o'n de Zamenhof, prefer'e ĝi'n ne uz'i, ol ĝi'n mis'uz'i.
#000065
„Al” est'as oft'e mis'uz'at'a, kaj kelk'foj'e tio cerb'um'ig'as. Ekzempl'e, „Mi el'puŝ'is la pistol'et'o'n al Venĉjo el la man'o kaj kapt'is ĝi'n en la aer'o”, „li uz'is la okaz'o'n kaj el'trink'is al la patr'o du'on'o'n de botel'o kun sorp'a likvor'o”, „mi de'nov'e mal'ferm'is la skatol'eg'o'n, re'memor'ant'e al mi la pas'int'ec'o'n”.
#000066
Ankaŭ kelk'a'j ali'a'j lingv'o'ĝen'aĵ'o'j el'star'as: „Tio ne est'os sen'pag'e”, „societ'o” ĉiam anstataŭ „soci'o”, „inter la pord'o star'is sekretari'in'o”, „babil'aĉ'is la najbar'in'o inter la pord'o”, „tiel daŭr'ig'is la inter'konsil'iĝ'o” (efektiv'e, plur'foj'a ne'cert'ec'o pri la ne'transitiv'ec'o de la verb'o „daŭr'i”), „fiks'e rigard'as arane'o'n de sen'mort'ec'o” (signif'o?), „mi re'memor'iĝ'is pri kavalir'ec'o”, ĉiam uz'iĝ'as „plu'a” anstataŭ „pli'a”.
#000067
Imag'u la bild'o'n: oni juĝ'as poet'o'n pro tio, ke li ne labor'as kiel dung'it'o; juĝ'ist'o sever'e demand'as li'n: „Kiu komisi'is al vi est'i poet'o?”; kaj fin'e la juĝ'ist'ar'o verdikt'as kvin'jar'a'n ekzil'o'n kun pun'labor'o. „Ne, – dir'os la leg'ant'o. – Tio est'as aŭ prem'sonĝ'o aŭ mal'san'a fantazi'o aŭ mal'sprit'a el'pens'aĵ'o”. Ho ve, kar'a leg'ant'o! Tio okaz'is en ni'a'j temp'o'j, nur antaŭ kvar'dek'o da jar'o'j, en la land'o, „kie tiel liber'e spir'as la hom'o” (cit'aĵ'o el la kant'o, kiu est'is kvazaŭ la du'a himn'o de tiu ŝtat'o). Tio okaz'is al est'ont'a Nobel-premi'it'o pri poezi'o.
#000070
Iosif Brodskij (1940-1996) nask'iĝ'is en Leningrado kaj komenc'is verk'i 16-jar'aĝ'a. La politik'o preskaŭ ne ĉe'est'is en li'a poezi'o. Sed li sent'is si'n liber'a hom'o, kaj tio manifest'iĝ'is en li'a'j verk'o'j. Tiu'n sent'o'n de liber'o la total'ism'a ŝtat'o ne pov'is al li pardon'i. La jun'a'n poet'o'n defend'is de arbitr'a juĝ'a persekut'o tia'j fam'ul'o'j, kiel la poet'in'o Anna Aĥmatova kaj profesor'o de literatur'scienc'o Jefim Etkind (post jar'dek'o organiz'ont'a debat'vesper'o'n pri Esperant'o en la leningrada pedagogi'a institut'o kaj pli mal'fru'e ek'persekut'at'a kaj el'land'ig'it'a pro amik'ec'o kun la disident'a verk'ist'o Aleksandro Solĵenicin). Tio ne help'is. Tamen pro protest'o'j el ekster'land'o, post jar'o de ekzil'o Iosif Brodskij re'ven'as hejm'e'n en Leningrado.
#000071
En 1972 li el'migr'as kaj ek'loĝ'as en Uson'o. Li verk'as poezi'o'n kaj proz'o'n (en la rus'a kaj en la angl'a), instru'as literatur'o'n en universitat'o'j kaj mult'e vojaĝ'as en la mond'o. Ĉiu'jar'e li'a'j mal'jun'a'j ge'patr'o'j, jen unu jen ali'a, pet'as permes'o'n vizit'i si'a'n sol'a'n fil'o'n aŭ almenaŭ renkont'iĝ'i kun li en tri'a land'o, ekzempl'e, en la najbar'a kaj frat'a Pollando. Kaj ĉiu'foj'e la instanc'o'j de tiu „plej hom-am'a ŝtat'o” rifuz'as al ili. Ili mort'is sen re'vid'i si'a'n sol'a'n fil'o'n.
#000072
En si'a Nobel-premi'a parol'ad'o, Iosif Brodskij pasi'e sub'strek'is, ke la lingv'o viv'as kaj evolu'as precip'e dank'e al la poezi'o. Lig'e kun tio, est'as interes'e not'i li'a'n rilat'o'n al du spec'o'j de trans'form'o'j de li'a'j poezi'aĵ'o'j. Kelk'a'j li'a'j jun'aĝ'a'j vers'aĵ'o'j est'is muzik'ig'it'a'j kaj prezent'at'a'j en bard'a'j koncert'o'j. Li rilat'is al tio toler'em'e. Foj'e li est'is invit'it'a al tia koncert'o de kon'at'a bard'o, sed li ne ven'is; demand'it'a pri la kaŭz'o, li esprim'is supoz'o'n, ke li pov'us bat'i la kap'o'n de la bard'o per gitar'o pro koler'o. Kaj jen pri ali'a spec'o de trans'form'o. En juli'o 1992 en Stokholmo Iosif Brodskij volont'e babil'is kun rus'a'j esperant'ist'o'j dum du hor'o'j kaj aprob'is aper'ig'o'n de si'a'j verk'o'j en esperant'a traduk'o, kio'n post'e efektiv'ig'is Mikael'o Bronŝtejn, precip'e per tiu ĉi prezent'at'a libr'o De neni'e kun am'o. Do la poet'o ne dub'is, ke Esperant'o ebl'ig'as produkt'i ne mal'pli bon'a'j'n traduk'o'j'n de poezi'o ol naci'a'j lingv'o'j.
#000074
Iosif Brodskij opini'is, ke „la poezi'o est'as art'o metafizik'a laŭ'difin'e, ĉar mem la material'o de tiu – la lingv'o – est'as metafizik'a”. Nu, pro tio mi ne aŭdac'as koment'i li'a'j'n poem'o'j'n: mi est'as hom'o mal'proksim'a de metafizik'o, kiu eĉ ne'bon'e sci'as, kio est'as tio. Ŝat'ant'o'j de poezi'o leg'u kaj ĝu'u, ĉar la esperant'ist'o'j est'as bon'ŝanc'a'j hav'i tiu'n libr'o'n en fid'ind'a'j kaj flu'a'j traduk'o'j.
#000075
La libr'o en'ten'as 37 poezi'aĵ'o'j'n kaj unu proz'aĵ'o'n. De tiu proz'aĵ'o „En ĉambr'o kaj du'on'o” mi konsil'as komenc'i leg'ad'o'n. En ĝi tem'as pri la ge'patr'o'j de la poet'o kaj, kompren'ebl'e, ankaŭ pri li'a'j infan'ec'o kaj jun'ec'o. Por mi, sam'aĝ'ul'o kaj sam'land'an'o de Iosif Brodskij, ĉio en ĝi est'as klar'a kaj kutim'a. Sed por ali'land'an'o'j kaj mal'pli'aĝ'ul'o'j, la pri'skrib'it'a viv'o pov'as ŝajn'i ne'kred'ebl'a fantasmagori'o.
#000076
Post'e tra'leg'u la iom long'a'n poem'o'n „Dediĉ'it'a al Jalt'o”, kiu est'as detektiv'a histori'o, konsist'ant'a el protokol'o'j de polic'a enket'ad'o. Kaj post'e trans'ir'u al pli abstrakt'a'j verk'o'j.
#000077
Kaj por ekzempl'i pri la poezi'o de Iosif Brodskij, jen mal'grand'a kaj (ne'kutim'e) simpl'a vers'aĵ'o, kiu'n verk'is 22-jar'ul'o.
#000078
Ni re'e viv'as-loĝ'as apud golf'o, kaj super ni nub'ar'o preter'flos'as, kaj blek'as la modern'a Vezuvi'o, kaj polv'o mal'lev'iĝ'as sur strat'et'o'j'n, kaj vitr'o'j de l' strat'et'o'j grinc'e tint'as. Kaj iam ankaŭ ni'n la cindr'o kovr'os.
#000079
Mi tre dezir'us je ĉi-povr'a hor' al urb'o'rand' per tram'o ven'i, vi'a'n en'ir'i hejm'o'n, kaj se post jar'cent'o'j taĉment' el'fos'i ven'os vi'a'n urb'o'n, dezir'as mi, ke oni trov'u mi'n rest'int'a'n ĉiam en brak'um'o'j vi'a'j, kovr'it'a'n per la nov'a brul'a cindr'.
#000080
Trov'u en la libr'o kelk'a'j'n fot'o'j'n, inter ili tiu'j'n, kie la Nobel-premi'it'o Iosif Brodskij leg'as si'a'j'n poem'o'j'n por esperant'ist'o'j.
#000081
La person'o'j, kiu'j kandidat'iĝ'as al la Akademi'o de Esperant'o, dev'as deklar'i si'a'n fidel'ec'o'n al la Fundament'o de Esperant'o. Ĉiu esperant'ist'o sci'as pri la ekzist'o de tiu „Bibli'o” de Esperant'o. Sed kiu en ni'a temp'o leg'as ĝi'n? Nu, mi leg'is la Fundament'o'n pli ol unu'foj'e, precip'e por serĉ'i en ĝi (kaj en ali'a'j zamenhof'aĵ'o'j - la Du'a libr'o, sekv'ant'a'j lern'o'libr'o'j, Proverb'ar'o ...) traf'a'j'n fraz'o'j'n por ekzerc'o'j en mi'a'j lern'o'libr'o'j. Mi dir'u, ke leg'ad'o de zamenhofaj verk'o'j montr'iĝ'is afer'o mult'e pli fascin'a, ol tio pov'as ŝajn'i.
#000083
Sed jen trov'iĝ'is person'o, kiu decid'is, ke la Fundament'o de Esperant'o ankaŭ hodiaŭ pov'as serv'i kiel spec'o de inform'o'libr'o kaj eĉ lern'o'libr'o de Esperant'o. Li est'as pariz'an'o Marc Bavant [mark baván], kiu okup'iĝ'as sufiĉ'e mult'e pri leksikografi'o kaj instru'ad'o de Esperant'o.
#000084
El kvar part'o'j de la Fundament'o de Esperant'o li pren'is nur la „Fundament'a'n Gramatik'o'n” kaj „Ekzerc'ar'o'n” (tiu'n last'a'n kun vort'list'o'j kun traduk'o'j en la franc'a'n kaj rus'a'n lingv'o'j'n). Al la „kanonik'a” tekst'o li al'don'is korekt'it'a'j'n traduk'o'j'n, kiu'j'n iam far'is la Akademi'o de Esperant'o, kaj si'a'j'n grand'nombr'a'j'n subtil'a'j'n koment'o'j'n kaj not'o'j'n, kiu'j est'as facil'e disting'ebl'a'j de la „kanonik'a” tekst'o per tip'o'grafi'a'j rimed'o'j. Tiu'j koment'o'j kaj not'o'j prezent'as interes'o'n eĉ por la plej spert'a'j lingv'an'o'j. Komput'il'a pri'labor'o de la Fundament'o permes'is al li trov'i en ĝi teknik'a'j'n ne'koher'aĵ'o'j'n, apenaŭ rimark'ebl'a'j'n por la okul'o'j.
#000085
Kio'n ni hav'as rezult'e? Modern'a'n, fid'ind'a'n kaj tre interes'a'n leg'aĵ'o'n por person'o'j lingv'em'a'j, kiu'j ŝat'us kon'at'iĝ'i kun la real'a Esperant'o per ĝi'a sintez'it'a pri'skrib'o, sed ne per doz'it'a'j klar'ig'o'j, lern'o'tekst'o'j pri ĉiu'tag'a'j tem'o'j kaj ekzerc'o'j. Tia'j hom'o'j est'as pli mult'a'j, ol oni pov'as supoz'i. Rest'as envi'i al franc'lingv'an'o'j: nur ili pov'as ĝu'i tiu'n libr'o'n, ĉar ĝi est'as verk'it'a en la franc'a lingv'o.
#000086
La libr'o est'as tiel net'e tip'o'grafi'e aranĝ'it'a kaj pres'it'a, ke est'as agrabl'e ten'i ĝi'n en la man'o'j.
#000087
Mal'nov'a bibli'a epizod'o en modern'a'j vest'o'j
#000089
La Bibli'o, pro histori'a'j kaŭz'o'j, en la eŭrop'a kultur'o est'as konstant'a font'o de tem'o'j por la art'o, inkluziv'e beletr'o'n. Cert'e, divers'a'j epizod'o'j el tiu konglomerat'o de divers'temp'a'j libr'o'j est'as ne egal'e al'log'a'j por verk'ist'o'j, kaj kelk'a'j, pro streĉ'a aventur'ec'o, est'as uz'at'a'j tre oft'e. Al tiu'j, cert'e, aparten'as la histori'o pri Jozefo, kiu el am'at'a fil'o de si'a patr'o en sovaĝ'a paŝt'ist'a trib'o pro malic'o de si'a'j frat'o'j far'iĝ'is sklav'o, post'e prizon'ul'o, kaj post'e – ĉef'ministr'o kaj despot'o de la plej civiliz'it'a land'o de si'a temp'o; li, tamen, hav'is tia'n grand'anim'ec'o'n, ke pardon'is si'a'j'n mal'bon'a'j'n frat'o'j'n kaj ven'ig'is si'a'n trib'o'n al Egipti'o, kie ĝi post'e loĝ'is dum kvar'cent jar'o'j. Tiu ne'el'ĉerp'ebl'a, real'ism'e verk'it'a font'o por roman'o'j far'iĝ'is ankaŭ inspir'il'o por la ĉeĥ'a reĝisor'o kaj esperant'a dram'verk'ist'o Valdemar Vinař [vinarŝ] (1918-1981), verk'int'a la novel'o'n La skandal'o pri Jozefo.
#000090
En la centr'o de la novel'o est'as la „skandal'a” epizod'o el la viv'o de Jozefo, kiam li, est'ant'e sklav'o de Potifar, far'iĝ'is objekt'o de seks'atenc'o far'e de ties edz'in'o, rifuz'is kun ŝi kun'kuŝ'i kaj est'is venĝ'e mem akuz'it'a de la mal'ĉast'ul'in'o pri seks'atenc'o. La ceter'a'j part'o'j de li'a viv'o est'as menci'at'a'j nur skiz'e aŭ tut'e ne. La tut'a novel'o konsist'as el kvin apart'a'j monolog'o'j, kie la part'o'pren'ant'o'j kaj flank'a'j observ'ant'o'j de la event'o prezent'as si'a'j'n divers'a'j'n opini'o'j'n pri la okaz'int'aĵ'o – negr'a sklav'in'o el la dom'o de Potifar, la Potifar-edz'in'o, Jozefo, Potifar kaj gvardi'an'o. Tiu'j vid'punkt'o'j dev'as suplement'i unu la ali'a'n kaj prezent'i si'a'spec'a'n „stereo'skopi'a'n” bild'o'n de la afer'o kaj soci'a medi'o ĉirkaŭ ĝi. La rimed'o mal'nov'a, sed, se lert'e aplik'at'a, traf'a. Kaj la aŭtor'o hav'is ĉiu'j'n premis'o'j'n por sukces'e prezent'i la nov'a'n rigard'o'n al la 3500-jar'a tem'o: riĉ'a lingv'aĵ'o, bon'a posed'o de stil'a vari'ec'o, ebl'ig'ant'a per vort'karakteriz'o prezent'i hom'karakter'o'j'n kaj soci'a'j'n inter'rilat'o'j'n. Mult'e kontribu'as al la sukces'o bel'a dram'ec'a prezent'o de la afer'o'j, de'ven'ant'a el la teatr'a spert'o de la aŭtor'o. Ver'e viv'ec'a'j est'as motiv'o'j de la ag'o'j de la protagonist'o'j, eĉ inkluziv'e ateism'em'a'j'n medit'o'j'n de Jozefo (en la Bibli'o io simil'a ja trov'ebl'as). Ĝeneral'e, prezent'o de antikv'a'j hom'o'j en iom modern'ig'it'a aspekt'o est'as bon'a afer'o kaj help'as pli bon'e imag'i la font'o'j'n de la modern'a civiliz'o. Sed – est'as kelk'a'j sed-oj.
#000091
La verk'o ja est'as histori'a, kaj neni'o tiel fuŝ'as tiu'ĝenr'a'j'n beletr'aĵ'o'j'n kiel anakronism'o'j. Por evit'i ili'n, la aŭtor'o nepr'e dev'as laŭ'ebl'e plen'e kon'at'iĝ'i kun la epok'o. Vinař tio'n far'is ne'sufiĉ'e – do, en la verk'o trov'iĝ'as rid'ind'a'j anakronism'o'j. Ekzempl'e, egipta nobel'o neniu'okaz'e pov'us mort'ig'i kat'o'n, tiom pli pretekst'e, ke de ĝi pov'as font'i mal'san'o'j – la kat'o'j en Egipti'o ja est'is sankt'a'j ador'at'a'j best'o'j, kaj koncept'o, ke iu best'o pov'as est'i mal'san'port'ant'o simpl'e tiu'temp'e ne ekzist'is. Kompar'o de vir'in'a mam'o kun kugl'o est'as bel'a, sed ĉu kugl'o'j pov'is ekzist'i en la 17a jar'cent'o antaŭ ni'a era'o? Strang'e son'as en la buŝ'o de Jozefo la termin'o libid'o. Plus la aŭtor'o ne interes'iĝ'is pri histori'a'j kaŭz'o'j de la bril'a karier'o de Jozefo, ver'e strang'a en Egipti'o por fremd'a barbar'o: ĝi klar'ig'ebl'as per tio, ke tiu'temp'e la land'o'n okup'is kaj reg'is hiksos'o'j, gent'o mem „barbar'a” kaj parenc'a al hebre'o'j. Tial histori'e ne'korekt'e son'as la monolog'o de la gvardi'an'o. Ĉiu'j tiu'j mal'atent'aĵ'o'j de la aŭtor'o grav'e mal'alt'ig'as la rezult'a'n nivel'o'n de la novel'o, kiu ali'okaz'e pov'us est'i mult'e pli rimark'ind'a.
#000092
La libr'o est'as luks'e el'don'it'a: la kovr'il'o dur'as kaj bel'as, la paper'o blank'as kaj est'as uz'at'a sen'ŝpar'e (kelk'a'j paĝ'o'j eĉ sen'tekst'as); ĝi est'as ilustr'it'a de special'e far'it'a'j por la tekst'o desegn'aĵ'o'j de Vadim Vacha. Poli'grafi'e bon'a'j libr'o'j ne oft'as en Esperant'o, tial neces'as gratul'i la el'don'ej'o'n Kava-Pech.
#000093
Tiu ĉi „facil'a rakont'o” de Johansson sukces'as, kiel kutim'e ĉe li, vest'i al'log'a'n intrig'o'n en facil'a'j'n vort'o'j'n. Mi'a'n recenz'o'n pri la lingv'a flank'o mi pov'as prezent'i per sam'e facil'a'j vort'o'j: la libr'o est'as bon'a kaj uz'ind'a por lern'ant'o'j kaj lern'ig'ant'o'j. Kiel rakont'o, tamen, la tekst'o postul'as pli atent'a'n leg'o'n.
#000096
La intrig'o komenc'iĝ'as per ne'cert'o; la ĉef'rol'ant'in'o i'o'n far'as en la mez'o por redukt'i la propr'a'n ne'decid'em'o'n; fin'e ni kaj ŝi de'nov'e sid'as en mal'cert'a stat'o, pens'ig'a kaj kresk'ig'a. Lingv'e spert'a leg'ant'o pov'as util'ig'i la libr'o'n por akr'ig'i la kompren'a'j'n kaj ŝat'a'j'n kling'o'j'n de si'a estetik'o. La intrig'o inter'plekt'as Svedi'o'n kaj Germanion, kaj (laŭ mi, tut'e bon'ven'e kaj normal'e) ne el'spez'as ŝvit'o'n por ating'i neŭtral'a'n prezent'o'n, kiu vid'ebl'e invit'us ali'region'a'n leg'ant'o'n en kompren'o'n de la kultur'a kaj mor'a fon'o komun'a inter tiu'j du land'o'j.
#000097
Ne nur la lingv'o est'u facil'a, sed ankaŭ la rilat'o'j, kiu'j'n oni relief'ig'as kaj fort'ig'as. „Klient'o'j, ne pov'ant'a'j en'ir'i tiu'n ĉi rakont'a'n mond'o'n, sen'dub'e postul'os ali'spec'a'j'n libr'o'j'n, kaj ebl'e verk'os ili'n mem”, dir'os al si la nun'a'j ĉef'komun'um'an'o'j, kiu'j sent'as si'n hejm'e en la ekzist'ant'a esperant'a Eŭrop'o.
#000098
Mi ĝeneral'e konsent'as kun tiu kutim'a opini'o, kaj mi sen'rezerv'e pri'jes'as la rajt'o'n de la tip'a'j esperant'ist'o'j verk'i unu por la ali'a'j. Tamen est'us, laŭ mi, fenomen'e interes'a ag'o, kaj atut'a, kompar'e kun la naci'lingv'a'j mal'aventur'o'j, se iu libr'ej'o esperant'a anonc'us konkurs'o'n pri verk'ad'o de (eventual'e „facil'a”) fikci'o kun jen'a'j kriteri'o'j. Konkurs'e verk'u nur blank'a'j esperant'ist'o'j el la eŭrop'id'a'j land'o'j. Juĝ'u nur leg'ant'o'j de islam'a kaj afrik'a kultur'a'j fon'o'j (not'u mi'a'n las'o'n de neŭtral'a spac'o, ni'a'j ne'islam'a'j azi'an'o'j, kiu'j en tia konkurs'o rol'u nek verk'e nek juĝ'e; ebl'e el tiu kategori'o aper'u la konkurs'ant'o'j!). Oni verk'u por emfaz'e ne'eŭrop'a leg'ont'ar'o. Ebl'e eĉ ni'a'j eŭrop'an'o'j si'n vid'os laŭ nov'a manier'o, prov'ant'e si'n rigard'i tra ali'ul'a'j okul'o'j kaj el'met'ant'e si'a'j'n verk'o'j'n al tia juĝ'leg'o. Long'e ni pet'is unu de la ali'a lingv'a'n re'rigard'ad'o'n. Est'us interes'e invit'i ankaŭ la kultur'a'n re'sent'ad'o'n.
#000099
Tondr'ul'o – mont'eg'o de la And'o'j
#000100
„Tondr'ul'o” (hispan'e: Tronador) ricev'is tiu'n nom'o'n rezult'e de la glaci'a'j lavang'o'j, kiu'j de'iĝ'as kun impon'a bru'eg'o de ĝi'a'j mont'krut'aĵ'o'j. Dum antaŭ'a'j jar'cent'o'j indiĝen'a'j najbar'o'j de la mont'eg'o asert'is, ke demon'o en'e de la and'a masiv'o avert'is tiel pri la al'ven'o de fremd'ul'o'j. Ĉar ĉe la pied'o de Tondr'ul'o situ'as Pas'o de Vuriloches [pas'o de vuriloĉes], tra'pas'ej'o, kiu konduk'as tra la mont'ar'a ĉen'o. Tie, en roj'o, ŝpruc'as varm'font'o'j, kie nun kamp'ar'an'o'j kaj mal'oft'a'j pied'ir'ant'a'j turist'o'j ĝu'ant'e ban'as si'n. Indi'an'o'j kaj blank'a'j fremd'ul'o'j, plej'part'e miks'ras'ul'o'j, loĝ'as nun'temp'e pac'e sur la argentina kaj ĉilia dekliv'o'j de la esting'iĝ'int'a vulkan'o.
#000101
Not'ind'e est'as, ke membr'o'j de And'a Klub'o Bariloche [bariloĉe] konstru'is antaŭ pli ol ses jar'dek'o'j rifuĝ'ej'o'n, erar'e kelk'a'j'n metr'o'j'n trans la inter'naci'a lim'o, sur ĉilia teritori'o. Ne sen iom da fier'o klub'an'o'j rakont'as ĝis hodiaŭ, ke tiu'manier'e oni est'ig'is inter'naci'a'n konflikt'o'n. Sed oni'dir'e la problem'o saĝ'e est'is solv'it'a. Oni donac'is la rifuĝ'ej'o'n al Ĉilia And'a Klub'o kaj tiu last'a lu'don'is ĝi'n kontraŭ et'a simbol'a prez'o al la konstru'int'o'j. Ĝis hodiaŭ, supr'e'n'ir'ant'e la mont'eg'o'n de la argentina Pamp'a Lind'a (Bel'et'a Herb'ej'o) al la unu'a kaban'et'o, konstru'it'a en 1938, oni en'ir'as kaj el'ir'as ĉili'an teritori'o'n. La du'a'n rifuĝ'ej'o'n, post'e konstru'it'a'n, oni star'ig'is tamen sur argentina teritori'o.
#000102
Kvankam Tondr'ul'o ne hav'as la plej alt'a'n pint'o'n en la argentina Patagoni'o, tamen tre ver'ŝajn'as, ke ĝi est'as la plej bon'e kon'at'a al turist'o'j, almenaŭ ties pied'o, kaj la pint'o (3554 m) – nur al alp'ism'a'j spert'ul'o'j. Dum la somer'a sezon'o (januar'o kaj februar'o) cent'o'j, eĉ mil'o'j da turist'o'j al'ven'as bus'e, aŭt'e al Pamp'a Lind'a kaj de tie al la Nigr'a Glaĉer'o, kies glaci'o est'as kovr'it'a de nigr'a'j cindr'aĵ'o'j.
#000103
Proksim'e al tiu lok'o oni vid'as alt'a'n akv'o'fal'o'n, kiu font'as el glaĉer'o, est'ig'ant'a la river'o'n Mans'o (Mal'sovaĝ'ul'o). Spit'e al tiu nom'o ĝi est'as unu el la plej sovaĝ'a'j kaj kapric'em'a'j river'o'j en la sud'o de Latin-Amerik'o. Direkt'ant'e si'n komenc'e orient'e'n, ĝi ŝajn'ig'as streb'i al Atlantik'a Ocean'o. Sed en lag'o Mascardi [maskardi] ĝi si'n turn'as sud'e'n, kaj post'e, ŝanĝ'ant'e si'a'n flu'o'n, okcident'e'n, kaj en'flu'as la river'o'n Puelo kaj kun ties akv'o'j post'e Pacifik'a'n Ocean'o'n.
#000104
Tamen Mans'o est'as nur unu el la roj'o'j kaj river'o'j, kiu'j font'as el tiu neĝ'kovr'it'a mont'ar'a masiv'o de tri pint'o'j. La ĉef'a pint'o, kiu'n la indiĝen'o'j nom'is An'o'n, sign'as la land'lim'o'n inter Argentino kaj Ĉilio. Unu el la du mal'pli alt'a'j pint'o'j situ'as en Argentino, kaj la ali'a en Ĉilio. Ambaŭ est'as iom'et'e pli al'ir'ebl'a'j ol la ĉef'a pint'o. Sep glaĉer'o'j kiras'as la ne-aktiv'a'n vulkan'o'n, kies vulkan'ec'o vid'ebl'iĝ'as en cindr'aĵ'o'j, ŝton'o'j kaj tre mal'oft'e oni pov'as eĉ percept'i sulfur'a'j'n odor'o'j'n.
#000105
En januar'o 1934 Claussen [klausen], Meiling [majling] kaj Neumayer [nojmaja] (ambaŭ last'a'j est'is fond'int'o'j de And'a Klub'o Bariloche) intenc'is sur'grimp'i la ankoraŭ ne-konker'it'a'n mont'eg'o'n. Van'e Claussen atend'is la du kun'ul'o'j'n en bivak'o. Profit'ant'e la bel'a'n veter'o'n, kiu ne oft'as en tiu region'o, li komenc'is sol'a la supr'e'n'ir'o'n. Je ek'nokt'iĝ'o li sukces'is sur'paŝ'i la supr'o'n, kie li pas'ig'is mal'komfort'a'n nokt'o'n. La sam'a'n somer'o'n du ital'o'j, Matteoda kaj Durando, klopod'is supr'e'n'ir'i la mont'eg'o'n de la ĉilia flank'o. Sed ili mal'aper'is kaj oni post'e ne trov'is la kadavr'o'j'n. Post ili, ali'a'j alp'ist'o'j mort'is tie pro la sovaĝ'a'j patagoni'a'j vent'eg'o'j, glaĉer'a'j fend'o'j kaj subit'a'j veter'ŝanĝ'iĝ'o'j.
#000106
Tri'dek'jar'a vir'o loĝ'as sol'a, en mal'nov'a dom'o. Li'n serv'as „old'a” serv'ist'in'o, preskaŭ la unu'nur'a ĉiu'tag'e renkont'at'a person'o en li'a viv'o. La dom'o ne nur est'as mal'nov'a, ĝi est'as mal'modern'a. En ĝi mank'as modern'aĵ'o'j: neni'a radi'o'aparat'o, neni'a televid'il'o, eĉ ne telefon'o trov'iĝ'as tie. La vir'o ne est'as riĉ'a, sed li viv'as per la „pok'a mon'o” post'las'it'a al li de li'a'j ge'patr'o'j. Li'a'n nom'o'n ni neniam ek'kon'as. Li est'as nur „la vir'o”, aŭ kelk'foj'e „la bapt'o'patr'o”.
#000108
Ĉi tiu vir'o est'as la fianĉ'o de vir'in'o nom'it'a Izabel'a – unu el la nur du person'o'j en la roman'o, kiu'j hav'as nom'o'n. Ŝi est'is iam al'log'a al la vir'o, sed ne plu. Nun li ne kompren'as, kial li iam trov'is ŝi'n bel'a, plezur'ig'a. Kontraŭ'e, li nun abomen'as ŝi'n, trov'as ŝi'n naŭz'a; ŝi'a seks'ec'o, ŝi'a amor'em'o for'pel'as li'n.
#000109
Daŭr'e loĝ'as kun li li'a dek'unu'jar'a bapt'o'fil'in'o, Terez'a – la ali'a person'o kun nom'o en ĉi tiu roman'o.
#000110
La vir'o est'as, almenaŭ laŭ'ŝajn'e, tre kler'a. Li mem opini'as si'n geni'a, la sol'a saĝ'ul'o en la mond'o, la sol'a ver'a sci'ant'o. Li cert'as, ke konvenci'a eduk'ad'o pere'ig'as la anim'o'n, kaj sen anim'o, kia est'as hom'o?
#000111
Tial la dek'unu'jar'a bapt'o'fil'in'o obsed'e al'log'eg'as li'n. Ŝi est'as ankoraŭ tre jun'a, ankoraŭ ne seks'matur'a, mal'amor'a, sen'afekt'a. Kvankam ŝi est'as student'o en lern'ej'o, ŝi'a anim'o ankoraŭ est'as pur'a, ankoraŭ ne pere'is. Ankoraŭ ebl'as re'eduk'i ŝi'n, turn'i ŝi'a'n anim'o'n al la bon'o, la ver'o, la bel'o. Ĉar ŝi est'as ankoraŭ ne seks'matur'a, ankoraŭ seks'e pur'e naiv'a, plen'e natur'a, ŝi est'as anim'e pur'a. Kompren'ebl'e, ne daŭr'os tiu stat'o etern'e. Post kelk'a'j jar'o'j komenc'os kresk'i ŝi'a'j mam'o'j, ŝi'a vulv'o pli'grand'iĝ'os, ŝi'a'j hormon'o'j ek'aktiv'os, ŝi komenc'os sent'i seks'ard'o'n, ŝi mond'um'iĝ'os, far'iĝ'os ident'a kun la sen'nombr'a kvant'o da ali'a'j in'o'j en la mond'o. Do nepr'e neces'as kapt'i la nun'a'n moment'o'n, ne las'i ĝi'n for'glit'i. Nun plu ebl'as ŝi'n kaj ŝi'a'n anim'o'n modl'i. Sed ĝis kiam?
#000112
Terez'a, la bapt'o'fil'in'o, est'as tre feliĉ'a en li'a dom'o. Ŝi kaj li'a fianĉ'in'o ne amik'as. Nu, tiom pli mal'bon'e por la fianĉ'in'o. La fianĉ'in'o ne plu interes'as li'n, ŝi est'as for'dispon'ebl'a. Kun iom da mal'facil'o li sukces'as permanent'e for'pel'i ŝi'n. Ankaŭ la old'a serv'ist'in'o kaj la infan'o ne ver'e inter'amik'as. „La old'a” (li'a pens'nom'o por la serv'ist'in'o) suspekt'em'as pri li'a rilat'ad'o kun la infan'o, opini'as ĝi'n kontraŭ'natur'a, jes, eĉ mal'natur'a. Jam de mult'a'j jar'o'j ŝi serv'as li'n, est'as preskaŭ li'a sol'a kontakt'o kun la ekster'a mond'o, est'os mal'facil'e pensi'ig'i ŝi'n – sed ne mal'ebl'e. Kaj sen'dub'e ebl'os trejn'i la infan'o'n por anstataŭ'i ŝi'n. La infan'o lern'os kuir'i por li, lav'i por li, flik'i por li, montr'i si'a'n nud'a'n korp'o'n al li, las'i li'n ... las'i li'n far'i kio'n? Li ne est'as tut'e cert'a pri tio.
#000113
La fianĉ'in'o nud'a nun ne plu interes'as li'n. Ŝi'a seks'vek'a figur'o naŭz'as li'n. Kiel li iam toler'is met'i si'a'n il'o'n en ŝi'n? Nekredebas. Li'n interes'as nur la nud'a bapt'o'fil'in'o, nur ŝi.
#000114
Ĉiu'nokt'e, post ŝi'a'j en'lit'iĝ'o kaj en'dorm'iĝ'o (aŭ ĉu?) li etend'as si'n apud ŝi (post'e, sur ŝi'n), kaj rigard'as ŝi'a'n korp'o'n – intern'e de la piĵam'o, mal'buton'int'e la piĵam'o'ĉemiz'o'n, de'puŝ'int'e la piĵam'o'pantalon'o'n – kaj iom post iom, dum for'pas'as la tag'nokt'o'j, li ankaŭ kares'as ŝi'a'n korp'o'n. Li'n mult'e plezur'ig'as rigard'i kaj kares'i ŝi'a'n ne'matur'a'n korp'o'n, al kiu mank'as ĉiu seks'um'indik'o. Ankaŭ tuŝ'ad'i ŝi'a'j'n plej intim'a'j'n part'o'j'n plezur'ig'as li'n. Dum ŝi dorm'as, kompren'ebl'e. Sed fin'e evident'iĝ'as, ke ŝi ne dorm'as, nur ŝajn'ig'as dorm'i, mult'e plezur'iĝ'as pro li'a intim'ag'ad'o. Kvankam nur mal'rapid'e, ŝi kutim'iĝ'as sen'hont'e sen'vest'ig'i si'n antaŭ li.
#000115
La ceter'a mond'o neni'o'n sci'as pri ĉio ĉi, sed ĝi suspekt'em'as. Filistr'a'j suspekt'em'ul'o'j, kiu'j ne agnosk'as la pur'ec'o'n de ŝi'a korp'o, de li'a'j intenc'o'j, de li'a ag'ad'o, de ili'a kun'plezur'ad'o. Al li tiu'j ul'o'j ne grav'as. Ankaŭ al Terez'a ili ne grav'u.
#000116
La infan'o sen'protest'e, sen'rezerv'e, akcept'as li'a'n dezir'o'n monopol'i ŝi'n anim'e kaj korp'e. Ŝi volont'e ĉes'ig'as ĉi'a'n lud'ad'o'n kun ali'a'j infan'o'j, ĉi'a'n for'ir'o'n el la hejm'o (escept'e de la lecion'o'j en la lern'ej'o, kiu'j'n li ankoraŭ ne kuraĝ'as mal'permes'i por ŝi). Ŝi far'iĝ'as amik'o nur de li mem, kon'at'o nur de li mem, viv'as sol'e por li, kaj li por ŝi. Ne nur metafor'e, sed pli kaj pli real'e.
#000117
Je li'a nask'o'tag'o ŝi don'as al li portret'o'n de ŝi kun li. Sakr'e! Kiu'n vir'o'n ŝi kontakt'is por pentr'ig'i tio'n? Sed trankvil'iĝ'u, li trov'as la art'ist'o'n, kaj kiel li mem, ankaŭ la art'ist'o nur vol'as honor'i la unik'a'n „inocent'o'n” de Terez'a. Jes, li eĉ honor'as la motiv'o'j'n kaj cel'o'j'n de la „bapt'o'patr'o”.
#000118
Danĝer'o montr'iĝ'as. Kuz'o de Terez'a al'ven'as, minac'as for'pren'i ŝi'n, suspekt'as li'a'n unik'a'n virt'o'n, li'a'n sublim'a'n „sen'pek'a'n” korp'am'o'n al la bapt'o'fil'in'o. Ankaŭ Terez'a tim'as la ebl'o'n, ke ŝi est'os pren'it'a for de si'a sol'a am'at'o. Ŝi eĉ pret'as mort'i, anstataŭ'e.
#000119
Li kun Terez'a ir'as al la mar'bord'o. Ili kun'e naĝ'os, inter kaj en la alt'a'j ond'o'j. Antaŭ ol naĝ'i, li la unu'a'n foj'o'n ŝov'as si'a'n il'o'n inter ŝi'a'j'n femur'o'j'n, en ŝi'n. Ŝi ne protest'as, evident'e ĝu'as. La dek'unu'jar'ul'in'o mal'naŭz'at'e spert'as li'n.
#000120
Dum ŝi naĝ'as, la akv'o'j kapt'as Terez'a'n, ŝi dron'as. La vir'o sen'esper'e klopod'as sav'i ŝi'n, mem preskaŭ dron'as.
#000121
Sed la vir'o kondamn'as si'n, ke li las'is ŝi'n mort'i, tuj post tiu moment'o, kiam ili anim'e kiel korp'e unu'iĝ'is. Li dron'ig'as si'n. Nur la pentr'ist'o rest'as konsci'a pri la „pur'a inocent'o” de la vir'o kaj la infan'o dek'unu'jar'a.
#000123
Laŭ la libr'o, la aŭtor'o mem difin'as si'a'n verk'o'n „original'a am-rakont'o inter 30-jar'a vir'o kaj 11-jar'a knab'in'et'o ... konform'ist'o'j kaj idiot'o'j opini'os ĝi'n anormal'a fi'am'o – eĉ se mi ten'is mi'n sufiĉ'e konform'ist'a en'e de la hetero'seks'a kamp'o!”.
#000124
La stil'o de la roman'et'o (ĉu? aŭ ebl'e novel'eg'o) est'as tre bon'a, la traduk'o klar'a kaj bon'e polur'it'a, la pres'pret'ig'o simpl'a sed bon'aspekt'a.
#000125
Ĉu la libr'o est'as, do, detal'a kaj zorg'e verk'it'a rakont'o pri „anormal'a fi'am'o”? Supoz'ebl'e mi'a tre ekzakt'a resum'o ĉi-supr'a kred'ig'as tio'n.
#000126
Aŭ, ĉu, kiel dir'as la mal'antaŭ'a kovr'o'paĝ'o, ni trov'as, ke antaŭ ni est'as „nostalgi'e kor'tuŝ'a roman'et'o”? Kiel profesi'a psikolog'o, mi ne mir'as ankaŭ pri tia re'ag'o.
#000127
Aŭ ĉu eĉ tem'as pri fantazi'o, verk'it'a sur'baz'e de la kelt'a mit'ologi'o (ankaŭ tia'n interpret'o'n propon'as la pri'skrib'o pres'it'a sur la mal'antaŭ'a kovr'o'paĝ'o)?
#000128
Ĉiu'okaz'e, si'a'spec'e tem'as pri literatur'a gem'o. Ĝi'a literatur'a kvalit'o mal'ebl'ig'as, mi'a'opini'e, la epitet'o'n „pornografi'a”; kiu serĉ'as pornografi'aĵ'o'n, tiu serĉ'u en ali'a verk'o. Ke la verk'o ven'is el la plum'o de kontraŭ'kultur'em'a ekstrem'ist'o eŭsk'a, nu, tio nur indik'as, ke literatur'a'j trezor'o'j trov'ebl'as ankaŭ en lok'o'j ne'kred'ebl'a'j.
#000130
Help'il'o por kontraŭ'star'i al imperi'ism'o
#000132
Esperant'ist'o'j ĝeneral'e bon'e sci'as, kio'n signif'as tut'mond'iĝ'o de iu'j naci'a'j lingv'o'j, apart'e de la angl'a, sur kiu'j faktor'o'j tio baz'iĝ'as, kaj kiu'j'n politik'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n avantaĝ'o'j'n ĝi don'as al la angl'a'lingv'a'j land'o'j. Sci'as, jes ja, sed ne ĉiam hav'as sistem'ig'it'a'j'n kaj fakt'e pruv'it'a'j'n argument'o'j'n por klar'ig'i la problem'o'n al la ekster'mov'ad'a publik'o. Tial la signif'o de la recenz'at'a broŝur'o, el'don'it'a de UEA, est'as ver'e grand'a: ĝi proviz'as ĉiu'n propagand'ant'o'n de Esperant'o per bon'e prezent'it'a kaj saĝ'e konciz'a komplet'o da traf'a'j argument'o'j.
#000133
Est'as bon'e kon'at'a afer'o, ke la plej elokvent'a'j propagand'ist'o'j de iu ide'o est'as renegat'o'j de la ide'o kontraŭ'a: eks'pastr'o'j far'iĝ'as plej ard'a'j ateist'o'j, eks'marks'ist'o'j – plej ne'ŝancel'ebl'a'j kontraŭ'komun'ist'o'j, ktp. Ver'ŝajn'e al la alt'a kvalit'o de la broŝur'o kontribu'is la fakt'o, ke ĝi'a aŭtor'o, Robert Phillipson, est'as „renegat'o” de la angl'a'lingv'a imperi'ism'o – iam'a ofic'ist'o de Brit'a Konsili'o, organiz'aĵ'o, special'e kre'it'a por dis'vast'ig'o de la angl'a tra la mond'o. Do, li sci'as la afer'o'n „de'intern'e” kaj tial klar'e vid'as ties sekret'a'j'n risort'o'j'n kaj evident'a'j'n rezult'o'j'n. Kaj kiel profesi'a (kaj honest'a) soci'lingv'ist'o li, kon'at'iĝ'int'e kun la real'a funkci'ad'o de Esperant'o, tuj ek'kompren'is la princip'a'n diferenc'o'n inter la ebl'o'j, kiu'j'n don'as inter'naci'a komunik'ad'o en la al'trud'at'a naci'a lingv'o kaj la neŭtral'a inter'naci'a.
#000134
La net'a tekst'o de la broŝur'o (sen not'o'j kaj list'o de cit'it'a literatur'o) okup'as nur 14 paĝ'o'j'n, sed sur ili la aŭtor'o sukces'is trakt'i kaj la noci'o'n „inter'naci'a'j lingv'o'j”, kaj la demand'o'n „kies interes'o'j'n ili serv'as”, kaj problem'o'j'n de ekologi'o de lingv'o'j, lingv'a'j rajt'o'j (inkluziv'e ties efektiv'iĝ'o'n en inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j), sekv'o'j de hegemoni'o de la angl'a. Tiu konciz'ec'o kun'e kun leĝer'a stil'o help'as rapid'e leg'i ĝi'n al tiu, kiu por tio ne hav'as tro da temp'o (politik'ist'o, ĵurnal'ist'o, ktp); sam'temp'e scienc'ec'o (abund'a'j referenc'o'j) dev'ig'as rilat'i al ĝi serioz'e. Tial la broŝur'o, se traduk'ot'a al naci'a'j lingv'o'j, pov'as far'iĝ'i tre taŭg'a propagand'il'o, uz'ind'a dum por'esperant'a'j kampanj'o'j, Ag'o-tag'o'j kaj simil'e. Do, ĉiu land'a asoci'o kaj lok'a societ'o streb'u traduk'i ĝi'n al si'a'j naci'a'j lingv'o'j kaj dis'vast'ig'i en la cel'grup'o'j. La afer'o valor'as!
#000135
En Japani'o sekv'as agrabl'a'n kaj verd'a'n sezon'o'n subit'a juni'a pluv'o. Kutim'e ĝi komenc'iĝ'as la 11an aŭ la 12an de juni'o kaj daŭr'as ĉ. 30 tag'o'j'n. Dum la du unu'a'j semajn'o'j subtil'e pluv'ad'as; dum la du last'a'j tre fort'e, kun tondr'o'j.
#000137
En juni'o est'as permes'at'a fiŝ'kapt'ad'o de ayu (plekogloso). La manier'o kapt'i ĉi tiu'n fiŝ'o'n est'as nom'at'a tom'o-zuri (fiŝ'i per amik'o). Ayu hav'as si'a'n teritori'o'n kaj, kiam ali'a fiŝ'o trud'en'ir'as ĝi'n, ayu atak'as. Fiŝ'kapt'ist'o'j do uz'as log'fiŝ'o'j'n por al'tir'i al si ayu-on.
#000139
Ĉe infan'vart'ej'o'j oni far'as et'a'j'n pup'o'j'n el paper'o kaj pend'ig'as ili'n ĉe fenestr'o'j. La infan'o'j kant'as: „Pluv'u plu, pluv'u plu, tiam pa'nj'o kun japan'stil'a ombrel'o ven'os akcept'i mi'n en infan'vart'ej'o.” Nun'temp'e neni'u uz'as japan'stil'a'n ombrel'o'n far'it'a'n el bambu'o kaj paper'o, tamen, aŭd'ant'e la kant'o'n, japan'o'j nepr'e imag'as patr'in'o'n en kimon'o kaj kun get'a (tradici'a'j lign'a'j sandal'o'j).
#000140
Dum la pluv'a sezon'o tip'a'j flor'o'j est'as hortensi'o, komelin'o, hotujnio kaj kampanul'o; la insekt'o est'as lampir'o. Kampanul'o est'as japan'e nom'at'a hotaru-bukuro (sak'o por lampir'o'j), ĉar antaŭ'e oni met'is lampir'o'j'n en tiu'n ĉi blank'a'n flor'o'n kaj ĝu'is delikat'a'n lum'o'n. Pro agr'o'kultur'a'j ĥemi'aĵ'o'j lampir'o'j mal'aper'is, sed nun mult'a'j vilaĝ'o'j ili'n kultiv'as por al'log'i turist'o'j'n.
#000141
Hortensi'o'j est'as tre ŝat'at'a'j. Plej fam'a lok'o por vid'i ties flor'o'j'n est'as templ'o Meigetu-in en Kamakura (mal'nov'a ĉef'urb'o de Japani'o). Tie vid'ebl'as 2500 japan'de'ven'a'j hime-azisai-oj (princ'in-hortensi'o'j). Por turist'o'j est'as aranĝ'at'a'j special'a'j trajn'o'j al Kamakura.
#000142
En Angli'o juni'o est'as la tradici'a ge'edz'iĝ'a monat'o – mal'e en Japani'o pro la pluv'o. Sed nun hotel'o'j en juni'o mal'alt'ig'as si'a'j'n prez'o'j'n kaj varb'as per la romantik'a noci'o „juni'a nov'edz'in'o”. Tiel ili cel'as vek'i sopir'o'n pri Eŭrop'o en la kor'o'j de jun'a'j edz'in'iĝ'ont'o'j. Esper'ebl'e tamen la namida-am'e (plor'pluv'o) (signif'ant'a subtil'a'n pluv'o'n) ne plor'ig'as la juni'a'j'n nupt'o'fest'ant'o'j'n.
#000143
La komun'ism'a reĝim'o hav'is unu ne'diskut'ebl'a'n trajt'o'n: mal'estim'o'n de ali'spec'a'j ide'o'j. Ĉiu fremd'a al komun'ism'o est'is persekut'at'a kaj sever'e pun'it'a. Sed malgraŭ la kruel'a real'ec'o de viv'o en komun'ism'a land'o Vytautas Andziulis, nun 71-jar'aĝ'a, el la litova urb'o Kaunas, risk'is si'a'n viv'o'n kaj tiu'j'n de si'a edz'in'o kaj kvar infan'o'j pro sekret'a pres'ej'o instal'it'a sub ĝarden'a dom'o kelk'a'j'n kilo'metr'o'j'n for de la urb'o. Tie li pres'is libr'o'j'n – por la sovetia popol'o „fremd'a'j'n” – kun religi'a kaj patriot'ism'a en'hav'o'j.
#000145
Vytautas ne sci'as, kio provok'is li'a'j'n patriot'ism'a'j'n sent'o'j'n kaj mal'am'o'n al la tiu'temp'a okupaci'a reĝim'o. Neni'u el li'a'j famili'an'o'j sufer'is; neni'u est'is en'prizon'ig'it'a aŭ ekzil'it'a. „Mi'a'j ge'patr'o'j, precip'e mi'a patr'o, est'is patriot'o'j kaj ĉiam eduk'is ni'n kun patriot'ism'a sent'o”, dir'is Vytautas. La ide'o pri pres'ej'o ven'is, dum li lern'is ĉe tip'o'grafi'a lern'ej'o: la komun'ist'o'j tim'is „mal'ĝust'a'j'n” vort'o'j'n, kiu'j pov'is far'iĝ'i efik'a manier'o por kontraŭ'star'i la real'ec'o'n.
#000146
Hazard'o help'is real'ig'i la plan'o'n. En abel'ist'o-rond'et'o Vytautas kon'at'iĝ'is kun Juozas Bacevičius, kiu jam mal'sukces'e prov'is konstru'i pres'il'o'n. La du vir'o'j decid'is kun'labor'i, kaj Vytautas, foj'e help'at'a de si'a nov'a amik'o, el'fos'is long'a'j'n tunel'o'j'n sub si'a dom'o. La en'ir'ej'o situ'is en forc'ej'o kaj est'is zorg'e kaŝ'at'a.
#000147
Fru'maten'e kaj mal'fru'e vesper'e el sub la grund'o aŭd'ebl'is la son'o de la pres'maŝin'o. La edz'in'o de Vytautas, Birute, far'iĝ'is kvazaŭ orel'o'j kaj okul'o'j. Sub la fenestr'o'bret'o est'is kaŝ'it'a sekret'a buton'o de sonor'il'o. Unu sonor'o signif'is „ven'u”, du „urĝ'e ven'u”, tri „danĝer'o”. Nur unu'foj'e Birute tri foj'o'j'n sonor'is: ŝi vid'is milit'ist'o'j'n, kiu'j halt'is efektiv'e nur por urin'i ĉe arbust'o.
#000148
Si'a'n sekret'a'n ag'ad'o'n la patr'o neniam menci'is al si'a'j id'o'j. Tamen unu nokt'o'n li'a 9-jar'a fil'o post'sekv'is si'a'n patr'o'n kaj vid'is la strang'a'n, bru'a'n pres'maŝin'o'n. La patr'o klar'ig'is, ke jen laboratori'o, kie li kultiv'as divers'a'j'n flor'o'j'n kaj far'as eksperiment'o'j'n, pri kiu'j neni'u rajt'as publik'e parol'i. La fil'o neni'o'n dir'is en la lern'ej'o.
#000149
Dum 10 jar'o'j Vytautas Andziulis pres'is 23 religi'a'j'n kaj patriot'ism'a'j'n libr'et'o'j'n. Li'a koleg'o Juozas dis'vast'ig'is ili'n per'e de preĝ'ej'o'j. Pri la sekret'a ag'ad'o sci'is la eklezi'o sed ne avert'is kontraŭ la danĝer'o. Fin'fin'e la ŝtat'a sen'de'pend'iĝ'o sen'vual'ig'is la sekret'o'n, kaj Vytautas komenc'is laŭ'leĝ'e labor'i.
#000150
Nun en li'a dom'o, ĉirkaŭ'at'a de arb'o'j kaj rododendr'o'j, funkci'as muze'o pri kontraŭ'leĝ'a el'don'ad'o kaj mal'nov'a'j pres'maŝin'o'j. Iam Vytautas intenc'is sur'verŝ'i si'a'n tunel'o'n kaj pres'ej'o'n sed last'moment'e re'tir'iĝ'is. Nun ĉiu rajt'as sub'e'n'ir'i kaj admir'i la kuraĝ'o'n de pres'ist'o, kiu per vort'o'j batal'is kontraŭ la komun'ism'a reĝim'o.
#000151
La oset'a lingv'o, odor'o de step'o en la plej alt'a mont'ar'o de Eŭrop'o
#000152
Ek'de for'a antikv'ec'o Kaŭkazio est'is grand'a kaldron'o, en kiu fand'iĝ'is popol'o'j de divers'a'j lingv'o'j, viv'manier'o'j kaj histori'o. Laŭ unu pri'taks'o ĉirkaŭ la 9a jar'cent'o ĉi tie'n ven'is la alanoj – nomad'a trib'o de pra'fil'o'j de la fam'a'j skit'o'j kaj sarmat'o'j. La alanoj ankoraŭ ne sukces'is fond'i firm'a'n ŝtat'o'n, kiam okaz'is la invad'o de la mongol'o'j. Mult'a'j dev'is for'ir'i al la mont'ar'o, kie inter alt'a'j rok'o'j ili ĝis'viv'is la 17an jar'cent'o'n, miks'iĝ'int'e kun la indiĝen'a loĝ'ant'ar'o. En la jar'o 1774 Oseti'o liber'vol'e al'iĝ'is al la Rusia Imperi'o. Pro si'a fidel'ec'o kaj antikv'a krist'an'ec'o (akir'it'a ankoraŭ en la 10a jar'cent'o), la oset'o'j ricev'is nov'a'j'n kultur'ebl'a'j'n kamp'o'j'n en ĉe'mont'ar'a eben'aĵ'o.
#000153
Nun'temp'e pli ol 90 % de la loĝ'ant'ar'o en nord'a Oseti'o viv'as ĝust'e en tiu eben'aĵ'o, kie la loĝ'dens'ec'o est'as la plej alt'a de Rusio.
#000154
Oset'o'j loĝ'as en mult'a'j land'o'j kaj region'o'j de la mond'o. Sufiĉ'e grand'a'j grup'o'j trov'iĝ'as en Turki'o, Kartveli'o, Kabard-Balkario kaj Karaĉaj-Ĉerkesi'o (la du last'a'j est'as kaŭkaziaj sub'ŝtat'o'j de la Rus'a Federaci'o), en grand'a'j urb'o'j de Rusio, Ukrainio kaj Uson'o. En Sovetio ili hav'is du aŭtonomi'a'j'n region'o'j'n: Nord- Oseti'o en'e de Rusio kaj Sud-Oseti'o kadr'e de Kartveli'o. La nun'a status'o de Sud-Oseti'o dum plur'a'j jar'o'j rest'as ne'cert'a. Fakt'e nun ĝi est'as sen'de'pend'a ŝtat'o kun propr'a leĝ'a kod'o, milic'o, gazet'ar'o kaj prezid'ant'o). Nord-Oseti'o rest'is en Rusio kiel plen'rajt'a sub'ŝtat'o.
#000155
Mult'a'j iran'ist'o'j uz'is la oset'a'n lingv'o'n por deĉifr'i nom'o'j'n de eminent'a'j skit'o'j, kiu'j rest'is en antikv'a'j pri'skrib'o'j de la region'o. Ekzist'as firm'a'j etim'ologi'a'j kaj histori'a'j pruv'o'j de iam'a'j kontakt'o'j de oset'lingv'an'o'j kun slav'a'j, finn'o-ugr'a'j kaj tjurk'a'j gent'o'j. Mult'o ven'is al la lingv'o jam de la kaŭkazia ĉirkaŭ'aĵ'o.
#000158
Malgraŭ fort'a influ'o de iber'o-kaŭkaziaj kaj tjurk'a'j lingv'o'j la hind-eŭrop'a kern'o de la lingv'o oset'a sent'ebl'as eĉ por ne'lingv'ist'o'j. Nom signif'as „nom'o”, dwær „pord'o” (kompar'u kun la rus'a dver), dy (dialekt'a form'o du) signif'as „ci” (kompar'u, ekzempl'e, kun la sved'a du, rus'a ty1), dywa est'as „du” (rus'a dva), ny mad „ni'a patr'in'o” (franc'a notre mère, rus'a naŝa mat), ktp.
#000159
La nun uz'at'a'j krist'an'a'j rit'a'j vort'o'j est'as plej'part'e kartvel'de'ven'a'j, ĉar ĝis la 18a jar'cent'o la kartvel'o'j est'is la plej influ'a krist'an'a popol'o en la region'o. La nom'o mem de oset'o'j kaj Oseti'o ven'as el la kartvel'a os'i kaj Oset'i. Tamen krist'an'a'j tradici'o'j en Oseti'o hav'as pli antikv'a'j'n font'o'j'n: en 10a kaj 11a jar'cent'o'j la krist'an'a religi'o ven'is al Alanio el la bizanca imperi'o. Dum en'mont'ar'a period'o la religi'o de oset'o'j trans'form'iĝ'is al io tut'e original'a: oset'o'j tradici'e preĝ'as dum preĝ'a'j festen'o'j ĉe tabl'o. Tio, kio'n eŭrop'an'o nom'us tost'o'j, ĉe oset'o'j est'as strikt'a vic'o el nepr'a'j preĝ'o'j, la plej unu'a el kiu'j est'as preĝ'o al la majest'a Di'o, kre'int'o de ĉio viv'a.
#000160
La sol'a antikv'a skrib'aĵ'o en la oset'a lingv'o, kiu rest'is ĝis ni'a'j tag'o'j, est'as la Zelenĉuka epitafio en grek'a'j liter'o'j (ja krist'an'ism'o ven'is al la oset'o'j el la bizanca imperi'o).
#000161
La unu'a vast'e uz'at'a skrib'sistem'o aper'is ĉe la oset'o'j en la jar'o 1844. Kre'is ĝi'n la rus'a akademi'an'o Ŝogren, unu el la unu'a'j esplor'ant'o'j de la lingv'o. La ŝogrena alfabet'o baz'iĝ'is sur la ciril'a, sed en'hav'is plur'a'j'n special'a'j'n simbol'o'j'n (por specif'a'j oset'a'j son'o'j). Fakt'e la alfabet'o est'is fonem'a, sam'kiel la esperant'a. En tiu alfabet'o aper'is plur'a'j libr'o'j, lern'il'o'j, period'aĵ'o'j. En la 1920aj jar'o'j oni en'konduk'is latin'liter'a'n alfabet'o'n por la oset'a (tio okaz'is kadr'e de ĝeneral'a politik'o de social'ist'a reg'ist'ar'o; ĝust'e tiam oni plan'is latin'ig'i la rus'a'n alfabet'o'n, sub'ten'is Esperant'o'n kaj ankoraŭ kred'is je sukces'o de baldaŭ'a tut'mond'a revoluci'o).
#000162
Jam post 1935 oni komenc'is hast'e re'ciril'ig'i la latin'liter'a'j'n alfabet'o'j'n en la sovetia respublik'ar'o. Ŝanĝ'iĝ'is la gvid'ant'o, ŝanĝ'iĝ'is la politik'o. En Nord-Oseti'o aper'is nov'a ciril'a alfabet'o (uz'at'a ĝis nun) kun sol'a al'don'a liter'o æ kaj mult'a'j digram'o'j (por la velar'a ploziv'o [q], por [ĝ], ktp). En la sam'a jar'o 1938 oni en'konduk'is skrib'sistem'o'n baz'it'a'n sur kartvel'a alfabet'o en Sud-Oseti'o. Ebl'as dir'i, ke ĝust'e tiam la oset'o'j iĝ'is „dis'divid'it'a” popol'o (kiel nun eŭsk'o'j, kore'o'j, ujgur'o'j, kurd'o'j kaj ali'a'j). Post la mort'o de Stalin ankaŭ en la sud'o ek'reg'is komun'a ciril'a alfabet'o. Sed la re'unu'iĝ'o de la popol'o mem rest'as eg'e komplik'a problem'o, kiu eĉ ŝajn'as ne'solv'ebl'a en la nun'a'j cirkonstanc'o'j.
#000163
Dank'e al tio, ke la liter'o æ est'as en alfabet'o'j de kelk'a'j nord-eŭrop'a'j popol'o'j, ebl'is jam de'long'e preskaŭ sen'problem'e uz'i la oset'a'n en Inter'ret'o. Dum rapid'a tajp'ad'o oni anstataŭ'ig'as la liter'o'n per „ae” aŭ per ciril'a liter'o kiel e invers'a, sed en HTML-dokument'o'j uz'as la kod'o'n „&aelig;”. Ne ĉiu'j popol'o'j de eks-Sovetio pov'as ĝu'i tia'n situaci'o'n. Ĉuvaŝ'o'j, ekzempl'e, uz'as unik'a'j'n special'a'j'n liter'o'j'n, kiu'j'n en'hav'as nur Unikod'o (ekzempl'e y kun du strek'et'o'j supr'e). La sam'a problem'o aper'as ĉe kazaĥ'o'j, burjat'o'j kaj ali'a'j, dum mult'a'j lingv'o'j en nord'a Kaŭkazio hav'as nur norm'a'j'n ciril'a'j'n sign'o'j'n en si'a'j alfabet'o'j (pro tio ili hav'as mult'a'j'n digram'o'j'n, kaj eĉ tri'gram'o'j'n).
#000164
La literatur'a oset'a lingv'o form'iĝ'is sur'baz'e de irona dialekt'o (kun kelk'a'j leksik'a'j prunt'o'j el la digora). La fond'int'o de la oset'a literatur'a tradici'o est'as la talent'a poet'o K'ost'a Xetagkaty (rus'lingv'e Konstantin Ĥetagurov). Inter la verk'o'j de Xetagkaty est'as mult'a'j popol'a'j fabl'o'j kaj legend'o'j, kiu'j'n li re'rakont'is rim'e. Mult'a'j li'a'j poem'o'j parol'as pri mal'riĉ'a kaj danĝer'a viv'o en mont'ar'o, pri nobl'ec'o de simpl'a'j mont'ar'an'o'j, pri am'o cert'e.
#000165
En la mond'o nun furor'as epos'o pri Silmariloj, kiu'n verk'is John Tolkien. Tolkien mem dir'is ke li'n si'a'temp'e eg'e fascin'is la finn'a Kalevala kaj ali'a'j legend'ar'o'j, kiu'j'n li stud'is kiel filolog'o en Oksford'o. Li mult'e bedaŭr'is, ke ĉe angl'o'j ne konserv'iĝ'is (aŭ ne aper'is) propr'a epos'o. Do li verk'is epos'o'n por la angl'a.
#000166
: iom da esperant'a'j traduk'o'j el la narta epos'o-lingv'o.
#000168
lingv'o.oseti'a.ru: projekt'o „oset'a lingv'o ret'e”: lern'o'material'o'j, vort'ar'et'o, mal'long'a'j anekdot'tip'a'j rakont'o'j „de popol'o”, plej'part'e rus'e kaj oset'e.
#000169
Not'o de la redaktor'o: 1. La rus'a „y” est'as proksim'um'e „i” sen lip'rond'ig'o.
#000171
Karlo Juhász en si'a artikol'o „Apenaŭ venk'o” (MONATO, 2002/6) jam raport'is pri la streĉ'a etos'o kaj et-diferenc'a balot'rezult'o en la april'a'j parlament'a'j elekt'o'j en Hungari'o. Mi ŝat'us al'don'e menci'i la rol'o'n de nov'a teknologi'a/soci'a fenomen'o: la SMS-tekst'o'mesaĝ'o'j, kiu'j, laŭ plur'a'j analiz'o'j, grav'e influ'is elekt'ont'o'j'n inter la du voĉ'don'a'j rond'o'j.
#000172
Vid'ant'e la ampleks'o'n de tiu fenomen'o, la Institut'o de Mal'ferm'a Soci'o (financ'at'a de esperant'ist'id'o Georg'e Sor'os) decid'is – por ĉi-ilustr'e dokument'i ni'a'n epok'o'n – arkiv'ig'i amas'o'j'n da tiu'j mesaĝ'o'j foj'e amuz'a'j, foj'e fi'a'j, plej oft'e i'a'j, tia'j kaj ali'a'j. Jen et'a buked'o el la mesaĝ'o'j, kiu'j el'ten'as traduk'o'n Esperant'e'n (kelk'a'j'n klar'ig'o'j'n vid'u inter'tekst'e, ali'a'j'n sub'e):
#000173
–La social'ist'o'j vol'as vi'a'n bon'o'n. Ne don'u ĝi'n!
#000174
–Viktor Orbán vol'as vi'a'n bon'o'n. Ne don'u ĝi'n!
#000175
–Est'i hungar'o ebl'as en iu ajn parti'o.
#000176
–La est'ont'ec'o est'as jam nul'a. (Pastiĉ'o de la FIDESZ-slogan'o „La est'ont'ec'o est'as jam nun'a”).
#000177
–La est'ont'ec'o jam demenc'iĝ'is. (Pastiĉ'o de la FIDESZ-slogan'o „La est'ont'ec'o jam komenc'iĝ'is”).
#000178
–Komenc'ant'a jur'ist'o dung'ot'a. Kondiĉ'o: spert'o kiel ĉef'ministr'o. (La 39-jar'a Orbán ek'rol'is en la tut'land'a politik'o mal'long'e post la akir'o de si'a jur'a diplom'o).
#000179
–Kar'a'j kamarad'o'j! La dis'vend'ad'o de ni'a naci'o paŭz'is dum la last'a'j kvar jar'o'j. Fin'fin'e ni pov'os daŭr'ig'i! Send'u ofert'o'j'n al la Dom'o de Nostalgi'o kaj Amik'ec'o, avenu'o Andrássy 60. (Tiu'lok'e funkci'is en la 50aj jar'o'j la tortur'ej'o'j kaj ali'a'j ej'o'j de la komun'ist'a „ŝtat'defend'a” instanc'o; ek'de februar'o 2002 ĝi est'as muze'o kun la nom'o „Dom'o de Teror'o”. La social'ist'o'j dir'is ke, kaz'e de si'a venk'o, ili ŝanĝ'os la nom'o'n al „Dom'o de Memor'o kaj Re'pac'iĝ'o”).
#000180
–Mi est'as Péter Medgyessy, ĉi-moment'e la 21a plej riĉ'a hom'o de Hungari'o. Sub'ten'u mi'n voĉ'don'e, kaj mi ating'os la unu'a'n lok'o'n.
#000181
–Kial MSZP kaj SZDSZ ne pov'os kun'e form'i reg'ist'ar'o'n? Ĉar ne ebl'os al ili inter'konsent'i pri la stel'o, ĉu kvin'pint'a, ĉu ses'pint'a. (Antisemit'o'j rigard'as la liberal'a'n SZDSZ kiel jud'a'n parti'o'n).
#000182
–Profesi'a futbal'ist'o avan'a, kun kvar'jar'a spert'o ĉef'ministr'a kaj solid'a'j baz'o'j en la dakot'a lingv'o, serĉ'as nov'a'n posten'o'n. (Orbán est'as daŭr'e aktiv'a futbal'ist'o en la departement-nivel'a team'o de si'a hejm'vilaĝ'o. Foj'e li cit'is, si'a'dir'e, proverb'o'n ven'ant'a'n de la dakot'a'j indi'an'o'j).
#000183
–Kiel iam aŭstr'a pentr'ist'o, tiel parol'as la ĉef'ministr'o.
#000184
–Kial la prizon'ul'o'j en Nagybánya voĉ'don'is por MSZP? Ĉar ili ne vol'as sid'i en komun'a ĉel'o kun FIDESZ-an'o'j.
#000185
–Dum'voj'a'j inform'o'j: la ŝose'o inter la parlament'ej'o kaj Felcsút est'as ferm'it'a pro trans'lok'iĝ'o. Grand'a'j ŝtop'iĝ'o'j atend'at'a'j. (Felcsút est'as la hejm'vilaĝ'o de Orbán).
#000187
Medgyessy, Péter: social'ist'a ĉef'ministr'o de post la elekt'o'j;
#000191
Orbán, Viktor: ĉef'ministr'o (FIDESZ) ĝis la elekt'o'j;
#000194
La pli'mult'o de la brit'o'j, feri'ant'a'j en Portugali'o, ŝat'as la sud'o'n de la land'o por profit'i la avantaĝ'o'j'n de la mediterane'a klimat'o. Mi tamen decid'is vizit'i la nord'o'n aŭ la tiel nom'at'a'n „kaŝ'it'a'n” Portugali'o'n, kiu eskap'is la amas'turism'o'n kaj konserv'is si'a'n sen'difekt'a'n ĉarm'o'n.
#000196
Tiu'cel'e mi flug'is al Port'o kaj de tie mi vetur'is per aŭtobus'o al Póvoa de Varzim, kie mi vizit'is plur'a'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n. En tiu urb'o tip'a'j est'as granit'a'j dom'o'j kun ruĝ'a'j tegment'o'j. En la region'o oni produkt'as mult'e da vin'o. La agr'o'j est'as fekund'ig'at'a'j per fuk'o'j. Vid'ebl'as arb'o'j kun abund'e pend'ant'a'j oranĝ'o'j.
#000197
Póvoa est'as la nask'iĝ'lok'o de la roman'verk'ist'o Eça de Queirós, kiu pas'ig'is la jar'o'j'n 1874-1888 kiel konsul'o en du urb'o'j de Angli'o. Oni honor'is li'n per monument'o, kiu trov'iĝ'as ekster la urb'o'dom'o.
#000198
La du'a'n tag'o'n mi vojaĝ'is en Guimarães, iam'a ĉef'urb'o kaj nask'iĝ'urb'o de Portugali'o. Tie ĉi est'as grandioz'a'j mez'epok'a'j konstru'aĵ'o'j, kiu'j ampleks'as la preĝ'ej'o'n São Francisco de Assis kaj la palac'o'n de la duk'o'j de Bragança. La palac'o en'hav'as bel'a'j'n pentr'aĵ'o'j'n, tapet'o'j'n de Aubusson, persajn tapiŝ'o'j'n kaj porcelan'o'n.
#000199
Post'tag'mez'e mi vojaĝ'is al Braga, ĉef'a religi'a centr'o kaj unu el la plej grand'a'j urb'o'j de Portugali'o. La katedral'o trov'iĝ'as en la urb'o'centr'o. Oni grimp'as laŭ komplik'a'j barok'a'j ŝtup'ar'o'j al la grand'a sankt'ej'o Bom Jesús do Mont'e, bel'eg'a nov'klasik'a preĝ'ej'o.
#000200
Vesper'e grup'o da folklor'a'j danc'ant'o'j distr'is gast'o'j'n de mi'a hotel'o. La folklor'a muzik'o est'as fundament'a en la histori'o de Portugali'o, kies radik'o'j trov'iĝ'as en la trobador'a kant'ad'o mez'epok'a. La plej fam'a stil'o est'as fad'o, ĉe kiu gitar'o'j akompan'as la kant'ad'o'n. Oni rakont'is ankaŭ la legend'o'n pri la kok'o el Barcelos. Tiu mal'nov'a legend'o rakont'as pri kondamn'it'a, sed sen'kulp'a vir'o, kiu dir'is, ke, kiel pruv'o de si'a sen'kulp'ec'o, la rost'it'a kok'o, kuŝ'ant'a sur la tabl'o de juĝ'ist'o lev'iĝ'os kaj ek'kokerik'os. Post'e oni'dir'e tio ver'e efektiv'iĝ'is. Tiu legend'o est'as rakont'at'a dum generaci'o'j. En la urb'o ĉie vid'ebl'as bild'o'j de la kok'o de Barcelos, kiu est'as simbol'o de fid'o, just'ec'o kaj bon'ŝanc'o.
#000201
La tri'a'n tag'o'n mi re'ven'is al la kosmopolit'a Port'o. La urb'o kuŝ'as ĉe la potenc'a river'o Douro. Port'o hav'as plur'a'j'n grandioz'a'j'n pont'o'j'n – kaj beton'a'j, kaj fer'a'j. Gustav Eiffell projekt'is unu el ili. Port'o est'is la Eŭrop'a Ĉef'urb'o de Kultur'o en la jar'o 2001. Port'o est'as la du'a grand'a urb'o de la land'o, de kiu de'ven'as la nom'o'j de Portugali'o kaj de la fam'a vin'o. Ĝi est'as industri'a urb'o, kiu hav'as grand'eg'a'j'n dok'o'j'n kaj ĝi'a'j sardin'a'j fabrik'o'j lud'as grav'a'n rol'o'n. En la urb'o'centr'o star'as monument'o, kiu omaĝ'as la du'on'insul'a'j'n milit'o'j'n. Ĝi prezent'as leon'o'n (Portugali'o), kiu venk'as la agl'o'n (Napoleono). Tiu fakt'o memor'ig'is mi'n, ke ankaŭ Briti'o part'o'pren'is en tiu'j milit'o'j kaj ke ĝi kun Portugali'o est'is alianc'an'o'j dum 600 jar'o'j. Mult'a'j el la firma'o'j pri produkt'ad'o de vin'o Port'o est'as brit'a'j kaj mi vizit'is unu el ili por gust'um'i ĝi'n.
#000202
La klimat'o de Portugali'o est'as varm'a kaj sek'a. La sun'o bril'as dum grand'a part'o de la jar'o kaj ideal'as por vin'ber'o'j. Tamen proksim'um'e ĉiu kvar'a jar'o est'as favor'a jar'o. En la mal'grand'a'j bien'o'j jun'ul'o'j ĉiam ankoraŭ tret'as la vin'ber-rikolt'o'n.
#000203
En Port'o trov'iĝ'as vid'ind'a tram-muze'o. La urb'o est'is la unu'a sur la iberia du'on'insul'o, en kiu oni konstru'is tram'a'n rel'voj'o'n. Tie ĉi 20 000 kahel'o'j ornam'as la fasad'o'n de la staci'dom'o. Tiu art'o de kahel'ornam'ad'o – la plej bon'eg'a en Portugali'o – merit'as apart'a'n menci'o'n. Ĝi est'as nom'at'a azulejos. Oni pov'as vid'i ties specimen'o'j'n en la tut'a land'o. Blu'a'j, blank'a'j kaj mult'kolor'a'j kahel'o'j kovr'as la intern'o'n de preĝ'ej'o'j, fasad'o'j'n de dom'o'j kaj publik'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n. Ital'o'j invent'is la majolik'a'n teknik'o'n en la 16a jar'cent'o, kiu ebl'ig'as art'ist'o'j'n pentr'i rekt'e sur mal'sek'a argil'o, kiu trov'iĝ'as sur tavol'o de blank'a emajl'o. Oni pov'as vid'i bril'eg'a'j'n panel'o'j'n de la 18a jar'cent'o. En la 19a jar'cent'o aper'is nov'a'j uz'o'j de azulejos, art nouveau kaj art déco, kiu'j progres'ig'is la tiu'spec'a'n art'o'n.
#000204
La ven'ont'a'n tag'o'n mi vetur'is per aŭtobus'o tra la mont'ar'a kamp'ar'o de Viseu, kie oni intens'e uz'as vent'o'n por produkt'i elektr'o'n. Tie ĉi, sur pli'a alt'ec'o, la vin'ber'o'j kresk'as por ricev'i la reflekt'it'a'n varm'o'n de ŝton'a grund'o. Oni dir'is al mi, ke est'as ĉiam pli mal'facil'e dung'i hom'o'j'n, kiu'j volont'e labor'us sur la teras'o'j ĉe temperatur'o de 40 grad'o'j celsi'a'j.
#000205
Lam'eg'o est'as al'log'a episkop'a urb'eg'o, kiu est'as fam'a pro ŝaŭm'vin'o kaj bukan'o. Tie oni komenc'is konstru'i katedral'o'n en la 12a jar'cent'o. Special'aĵ'o'j de la mont'ar'a region'o de Serra da Estela est'as miel'o kaj mol'a fromaĝ'o, produkt'it'a el ŝaf'a lakt'o. La plej alt'a punkt'o en la region'o trov'iĝ'as 2000 m super la mar'nivel'o. Iu'j el la lok'a'j hom'o'j loĝ'as en casais, unu'ĉambr'a'j pajl'o'bud'o'j. Tio est'as ĉef'e en vilaĝ'et'o'j, kie ili bred'as ŝaf'o'j'n kaj kultiv'as sekal'o'n kaj legom'o'j'n.
#000206
Neĝ'o mal'oft'as en Portugali'o. Kaj kiam neĝ'as en la mont'o'j, lok'a'j famili'o'j vetur'as tie'n por distr'iĝ'i. Tie mi vid'is konkurs'o'j'n por sled'o'ĉar'o'j, ski'ant'o'j kaj infan'o'j, ĝu'ant'a'j tobogan'o'n. Guarda, original'e romanik'a, est'as la plej alt'a urb'o en Portugali'o, en kiu domin'as granit'o kaj mal'fru'gotik'a katedral'o.
#000207
La sekv'a'n tag'o'n mi vojaĝ'is sud-okcident'e'n al Coimbra, la plej mal'nov'a kaj plej fam'a universitat'urb'o de Portugali'o. Sur'voj'e est'as grand'a'j citrus'a'j kamp'o'j kaj ankaŭ flor'ant'a'j migdal'arbust'o'j.
#000208
Ĉiĉeron'o konduk'is mi'n al la lok'a universitat'o. La tie'a bibliotek'o, fond'it'a en 1725, est'as apart'e impon'a. Ĝi reprezent'as unu el la mult'a'j avantaĝ'o'j de Portugali'o pro la grand'eg'a kvant'o de koloni'a or'o el Brazilo. La bibliotek'o en'hav'as 30 000 rar'aĵ'o'j'n el en'tut'e 300 000 posed'at'a'j libr'o'j. La mur'o'j de kapel'o est'as kovr'it'a'j per bel'eg'a'j kahel'o'j kaj ali'lok'e trov'iĝ'as ekster'ordinar'a'j specimen'o'j de azulejos. 50 cent'on'o'j de la loĝ'ant'ar'o de Coimbra profesi'e est'as lig'it'a kun la universitat'o. Mi'a ĉiĉeron'o bedaŭr'is pri la fakt'o, ke la industri'o en tiu urb'o mal'kresk'is.
#000209
Post'e mi vojaĝ'is 200 km ĝis Santarém. Almeida Garrett, fam'a portugal'a poet'o kaj dramaturg'o de la 19a jar'cent'o, skrib'is pri tiu urb'o: „Libr'o, far'it'a el ŝton'o, en kiu la plej interes'a kaj plej poezi'a part'o de ni'a'j kronik'o'j est'as skrib'it'a.” Santarém trov'iĝ'as super river'o Tejo, prefer'at'a reĝ'a rezid'ej'o en la 12a jar'cent'o'j. Ĉi tie kun'ven'is la parlament'o en la 13a, 14a kaj 15a jar'cent'o'j. Mi vizit'is ankaŭ la tomb'o'n de Cabral, mal'kovr'int'o de Brazilo, en la Preĝ'ej'o de Grac'o. La preĝ'ej'o Nossa Sen'hor'a da Conceição impon'e star'as sur la plac'o Sá da Bandeira, barok'a konstru'aĵ'o el la 17a jar'cent'o kun hel'kolor'a'j kahel'o'j azulejos
#000210
Mi al'ven'is la rav'ind'a'n Óbidos, kiu konserv'as si'a'n maŭr'a'n aspekt'o'n. La muze'o en'hav'as interes'a'n kolekt'o'n de map'o'j, arm'il'o'j kaj uniform'o'j, uz'it'a'j dum la du'on'insul'a milit'o. En 1808 en la urb'a periferi'o okaz'is la unu'a venk'o de Napoleono. Alt'a'j mur'o'j mez'epok'a'j en'tut'e ĉirkaŭ'as Óbidos. Mi vag'is sur la pavim'ŝton'et'o'j de voj'et'o'j kaj rigard'is la bril'a'j'n dom'o'j'n blank'a'j'n. La preĝ'ej'o Santa Maria dat'iĝ'as de la renesanc'o kaj ties mur'o'j est'as kovr'it'a'j per blu'a'j azulejos el la 17a jar'cent'o.
#000211
La sekv'a'n tag'o'n mi vizit'is Alcobaça, Batalha kaj Nazaré. La plej grav'a vid'ind'aĵ'o de la unu'a est'as monaĥ'ej'o, fond'it'a en 1147, kiu hav'as bel'eg'a'n preĝ'ej'o'n kaj klostr'o'j'n. Sed la grandioz'e ornam'it'a ekster'aĵ'o ne konven'as al la sparta viv'o de cisterci'an'o'j, kiu'j loĝ'is ĉi tie kaj establ'is la unu'a'n lern'ej'o'n en Portugali'o.
#000212
En Batalha trov'iĝ'as unu el la plej vari'e konstru'it'a'j preĝ'ej'o'j en la land'o. En la kanonik'ar-dom'o de la gotik'a monaĥ'ej'o est'as la tomb'o de la ne'kon'at'a soldat'o de Portugali'o, kiu'n oni ĉiam gard'as. Ĉi tie vid'ebl'as bel'eg'a vitral'o, apart'e en la kapel'o de fond'int'o de la lern'ej'o por produkt'ant'o'j de vitral'o'j. La mar'bord'a urb'o Nazaré est'as tiel nom'at'a pro statu'o de la virg'ul'in'o Maria, kiu'n monaĥ'o re'port'is al Nazareto en la 4a jar'cent'o. Mi promen'is tra la fascin'a kvartal'o de la fiŝ'kapt'ist'o'j, la pitoresk'a plaĝ'a region'o kaj inter la ĉarm'a'j konstru'aĵ'o'j kaj vid'ind'aĵ'o'j de Sítio.
#000213
Antaŭ mi'a re'flug'o el la lisbon'a flug'haven'o mi hav'is temp'o'n por tra'rigard'i la ĉef'urb'o'n Lisbon'o. La pont'o Vasco da Gam'a super la potenc'a river'o Tejo, kiu long'as 26 km, est'as unu el la plej long'a'j en la mond'o. Inter la mult'a'j monument'o'j ĉi tie vid'ind'as kopi'o de la Jesuo-monument'o, kiu trov'iĝ'as en Rio de Ĵanejro. Tre'eg'e impon'as monument'o omaĝ'e al Henrik'o la Navig'ist'o, Vasco da Gam'a kaj mult'a'j ali'a'j portugal'a'j mal'kovr'int'o'j, kiu star'as front'e al Atlantik'o. Ĝi est'as donac'o de Sud-Afrik'o por dank'i tiu'j'n, kiu'j unu'e navig'is al Kab'o de Bon'a Esper'o.
#000214
En Lisbon'o dum ĉiu'j sezon'o'j blov'as vent'o el la ocean'o. La ĉef'urb'o kun 2 milion'o'j da loĝ'ant'o'j, kvin'on'o de la land'a loĝ'ant'ar'o, est'as la plej grand'a urb'o de Portugali'o. Ĉi tie est'as vast'a mar'muze'o, en kiu est'as ekspon'at'a'j vel'ŝip'o'j. La plej bel'a objekt'o est'as reĝ'a barĝ'o, kiu'n vetur'ig'is 78 rem'ist'o'j kaj kiu'n komand'is reĝ'in'o Maria la 1a.
#000215
Mi'a rest'ad'o en bel'eg'a Portugali'o fin'iĝ'is. Mi konstat'is, ke la viv'rapid'o est'as mal'streĉ'a kaj sen'hast'a en la pli mal'grand'a'j urb'o'j de nord'o. Tamen la vari'ec'o de pejzaĝ'o kaj riĉ'aĵ'o je monument'o'j kaj konstru'aĵ'o'j sukces'e komplet'ig'as la tra'viv'aĵ'o'n.
#000216
La estr'ar'o'n de la kompani'o Kraft Foods Lietuva en la urb'o Kaunas, kies dolĉ'a'j produkt'o'j est'as kon'at'a'j en Litovio, indign'is la pentr'aĵ'o „Verd'a ĉokolad'o kun dis'er'ig'it'a kanab'o” publik'ig'it'a en Inter'ret'o. La kompani'o opini'as, ke la pentr'aĵ'o memor'ig'as pri ĝi'a'j produkt'o'j „Kron'o”. Ĉi tiu reĝ'a atribut'o est'as la ĉef'a akcent'o sur pak'um'o'j de ĉokolad'o kaj suker'aĵ'o'j. La reklam'a'n fraz'o'n „La kron'o prezent'as” oni najl'is ver'ŝajn'e en la kap'o'n de ĉiu'j loĝ'ant'o'j de Litovio.
#000218
La pentr'aĵ'o aper'is somer'e 2001 en la inter art'ist'o'j popular'a inter'ret'a paĝ'o art.scen'e.lt. En la paĝ'o mult'as ilustr'aĵ'o'j, kies aŭtor'o'j, sufiĉ'e kon'at'a'j pentr'ist'o'j, pri'rid'as var'a'j'n sign'o'j'n de kon'at'a'j firma'o'j. En la mond'o oft'e var'a'j sign'o'j traf'as en art'aĵ'o'j'n. La litovoj antaŭ kelk'a'j jar'o'j vid'is ekspozici'o'n de la art'ist'o Andy [end'i] Warhol, kiu en si'a'j labor'o'j parodi'as Coca Col'a kaj ali'a'j'n fam'a'j'n firma'o'j'n. La art'ist'o publik'e konfes'is, ke li'a'j verk'o'j cel'as parodi'i la civiliz'o'n. Tamen pro tio neni'a kompani'o proces'is kontraŭ li.
#000219
En la menci'it'a art'a Ttt-ej'o oni pov'as lok'i pentr'aĵ'o'j'n liber'e. La aŭtor'o de la parodi'o est'as anonim'a. La administr'ant'o'j de la Ttt-ej'o dir'is nur, ke li est'as student'o de art'a lern'ej'o, kaj la pentr'aĵ'o'n li kre'is kiel task'labor'o'n pri la tem'o „Pak'um'o”. La aŭtor'o uz'as la sam'a'j'n tip'ar'o'j'n kaj stil'o'n. La sur'skrib'o „Kron'o” (litove Karūna) en la parodi'aĵ'o est'is ŝanĝ'it'a al „Ĉap'o” (Kepurė). Sur'flank'a'j divers'lingv'a'j sur'skrib'o'j inform'as pri ĉokolad'o kun kanab'o – popular'a drog'a veget'aĵ'o.
#000220
La kaŭna entrepren'o akuz'as la art'ist'o'j'n, ke ili delikt'is kontraŭ fask'o da leĝ'o'j: pri aŭtor'a'j rajt'o'j, pri konkur'ad'o, tiu pri var'a'j simbol'o'j. Reprezent'ant'o'j ek'minac'is je proces'o, se la parodi'a pentr'aĵ'o dum 4 tag'o'j ne est'os for'ig'it'a. La var'a simbol'o est'as intelekt'a propr'aĵ'o de la kompani'o. Al ĝi'a kre'ad'o kaj uz'ad'o est'as invest'it'a grand'a mon'sum'o kaj la kompani'o postul'os material'a'n kompens'o'n.
#000221
Turism'i kun la kart'o EURO<26 en la poŝ'o
#000223
La modern'a viv'o jam ne pens'ebl'as sen iu'j kart'o'j en la poŝ'o. Iu'j atest'as pri membr'ec'o, ali'a'j'n oni uz'as por sen'mon'a pag'ad'o aŭ kontraŭ ili akir'as divers'a'j'n var'o'j'n je favor'a'j prez'o'j en la vend'ej'o'j.
#000224
EURO<26 est'as hav'ind'a kart'o, kiu'n pov'as ricev'i ge'jun'ul'o'j en la aĝ'o 14-26 jar'o'j sen'de'pend'e de si'a status'o. Do, sen apart'a konfirm'il'o ĝi'n pov'as akir'i lern'ant'o'j, student'o'j, jun'a'j labor'ist'o'j, sen'labor'ul'o'j.
#000225
La menci'it'a'n kart'o'n iniciat'is skot'a'j entuziasm'ul'o'j en la jar'o 1987. Dank'e al la unu'a'j pozitiv'a'j rezult'o'j, en la jar'o 1991 la Eŭrop'a Konsili'o propon'is al si'a'j membr'o'j, ke ili sub'ten'u la dis'vast'ig'o'n de tiu kart'o en ties land'o'j. Hodiaŭ EURO<26 uz'ebl'as en tri'dek'o da eŭrop'a'j land'o'j. Pli ol 3,5 milion'o'j da jun'ul'o'j en pli ol 220 000 lok'o'j en Eŭrop'o akir'as divers'a'j'n avantaĝ'o'j'n per tiu kart'o.
#000226
La kart'o EURO<26 ebl'ig'as al ge'jun'ul'o'j avantaĝ'o'j'n jam en la lok'o, kie ili mem loĝ'as. Tio diferenc'ig'as ĝi'n de ali'a'j kart'o'j por ge'jun'ul'o'j. La ret'o en'ten'as divers'a'j'n rabat'o'j'n en la sfer'o de: eduk'ad'o (komput'ad'a'j kurs'o'j, aŭt'o'lern'ej'o'j, lingv'a'j kurs'o'j kaj ali'a'j), kultur'o (muze'o'j, teatr'o, festival'o'j, koncert'o'j, ktp), turism'o (hotel'o'j, jun'ul'ar'gast'ej'o'j, kamp'ad'ej'o'j, privat'a loĝ'ad'o, organiz'ad'o de vojaĝ'o'j), transport'o (divers'a'j aviad'il- kaj aŭtobus-kompani'o'j, plur'a'j naci'a'j fer'voj'ret'o'j, ŝip'lini'o'j), komerc'o (nutr'ad'o, mod'o, libr'o'vend'ej'o'j, komput'ik'aĵ'o'j), sport'o kaj mem'streĉ'ad'o (sport'vend'ej'o'j, sport'a'j centr'o'j, en'ir'bilet'o'j por divers'a'j sport'a'j matĉ'o'j), gast'ej'o'j (rapid'a'j restoraci'o'j, kaf'ej'o'j) kaj ali'a'j serv'o'j (friz'ist'o'j, flor'vend'ej'o'j, or'aĵ'um'ej'o'j, ŝu'ej'o'j kaj ali'a'j).
#000227
En tiu land'o EURO<26 uz'ebl'as ek'de la 1a de februar'o 1999. Pri la dis'vast'ig'o de la kart'o kaj pri la vic'o de ties avantaĝ'o'j zorg'as Kroat'a Jun'ul'ar'gast'ej'a Asoci'o (HFHS) (vid'u ). Ge'jun'ul'o'j pov'as ricev'i la kart'o'n en ĉiu'j region'a'j centr'o'j de HFHS kaj en dek'o da ali'a'j lok'o'j. Ĝi hav'as sub'ten'o'n de la Ŝtat'a Institut'o pri Protekt'o de Famili'o'j, Patr'in'ec'o kaj Jun'ul'ar'o. En Kroati'o oni pov'as uz'i EURO<26 en pli ol 1300 lok'o'j en kvin'dek'o da urb'o'j. Menci'ind'as, ke en la list'o est'as ĉiu'j kroat'a'j naci'a'j natur'park'o'j, mult'a'j muze'o'j, kiu'j dispon'ig'as rabat'o'n de 50-100 %, naci'a'j teatr'o'j, divers'a'j kultur'a'j manifest'aĵ'o'j (Opatija, Šibenik, Dubrovnik, Zagreb). Rabat'o'n de 25 % oni pov'as ricev'i ĉe la ŝip'lini'o'j de Jadrolinija, ĉe kelk'a'j aŭtobus'a'j kompani'o'j kaj ĉe la naci'a fer'voj'a ret'o.
#000228
Se vi dezir'as ek'sci'i pli mult'e pri la avantaĝ'o'j kaj dis'vast'iĝ'o de la kart'o en vi'a propr'a land'o kaj dis'e tra Eŭrop'o vizit'u la Ttt-paĝ'o'n .
#000229
Por la posed'ant'o'j de EURO<26 en plur'a'j land'o'j aper'as period'a'j inform'il'o'j, gazet'o'j, flug'foli'o'j kaj oni organiz'as inform'kampanj'o'j'n, koncert'o'j'n kaj ali'a'j'n.
#000230
La kroat'a'j organiz'ant'o'j aranĝ'as ĉiu'jar'e foto-konkurs'o'n kun valor'a'j premi'o'j (i.a. somer'um'ad'o ĉe la kroat'a mar'bord'o en jun'ul'ar'gast'ej'o'j) kaj somer'a'n kamp'ad'ej'o'n mez'e de aŭgust'o en Zadar.
#000231
Pro ĉio ĉi ne hezit'u, inform'iĝ'u pri la avantaĝ'o'j en vi'a loĝ'lok'o kaj land'o, kaj nepr'e pri la rabat'o'j en la land'o'j, kiu'j'n vi plan'as vizit'i. Vi rapid'e rimark'os, ke posed'ant'e EURO<26 vi pov'os ŝpar'i mult'o'n. Komenc'u jam hodiaŭ!
#000232
Jam plur'foj'e hom'o'j amas'iĝ'is antaŭ LT-ej'o por esprim'i mal'kontent'o'n kontraŭ la sen'ĉes'a alt'ig'o de la telefon'tarif'o'j. LT, hav'ant'e la ekskluziv'a'n rajt'o'n ĝis la jar'o 2003 est'i la unu'sol'a liver'ant'o de fiks'it'a telefon'a kun'lig'o, ekstrem'e uz'is tiu'n rajt'o'n. La litova ĉef'ministr'o Algirdas Brazauskas konstern'iĝ'is, kiam en la komenc'o de la 21a jar'cent'o litov'an'o'j komenc'is amas'e rifuz'i telefon'serv'o'n, ĉar ili ne plu kapabl'is ĝi'n pag'i.
#000234
Sever'a'j alt'iĝ'o'j de la tarif'o'j puŝ'is la entrepren'o'n en mal'favor'a'n situaci'o'n. En la unu'a du'on'o de la jar'o 2002 la en'spez'o'j mal'kresk'is je 8,2 %. Pri la mal'kontent'ig'a situaci'o sinjor'o Paarma akuz'is la konkur'ant'o'j'n – la entrepren'o'j'n de la poŝ'telefon'a'j kun'lig'o'j. Tiu'j entrepren'o'j jam super'as LT laŭ kvant'o de klient'o'j. En la fin'o de juni'o poŝ'telefon'o'n uz'is 35 % de la litovoj; dum la fiks'it'a'n kun'lig'o'n 30,6 %. Dum unu jar'o LT perd'is 10,1 % de si'a klient'ar'o, t.e. ĉirkaŭ 120 000 abon'ant'o'j'n. Spert'ul'o'j supoz'as, ke la klient'ar'o daŭr'e mal'kresk'os, ĉar est'as lanĉ'it'a'j nov'a'j plan'o'j por pli'alt'ig'o de la tarif'o'j.
#000235
Mal'prosper'as ankaŭ la serv'o de fiks'it'a telefon'kun'lig'o de la najbar'a'j land'o'j. La en'spez'o'j de la latv'a tele'komunik'a entrepren'o dum la unu'a jar'du'on'o de 2002 mal'alt'iĝ'is je 0,7 %, kaj tiu de la eston'a je 9 %.
#000237
Kred'u mi'n, tio ver'e okaz'is. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j aper'is en la revu'o Esperant'o notic'o pri refer'aĵ'o, kiu'n mi, matematik'ist'o, prezent'is en Bratislav'o, ĉe scienc'a simpozi'o. La inform'o surpriz'is mi'n. Kiel mi tuj sci'ig'is la tiam'a'n redaktor'o'n, mi neniam est'is en Bratislav'o, krom dum mal'long'a rest'ad'o en la flug'haven'o sur'voj'e al Poprad; kaj, pli'e, iu ajn, kiu bon'e kon'as mi'n (ekzempl'e, mi'a'j fil'o'j), pov'as atest'i, ke mi'a sci'o pri matematik'o est'as preskaŭ nul'a.
#000238
Sed, ho ve, mi de'flank'iĝ'is de mi'a ver'a tem'o, kiu koncern'as la mister'a'n koncept'o'n pi. Kvankam mi apenaŭ kompren'as ĝi'n, svag'a'j memor'o'j pri tiu „esprim'o de la kvocient'o de la cirkonferenc'o de cirkl'o per ĝi'a diametr'o” (Piv), ankoraŭ ekzist'ant'a'j en la polv'o'plen'a sub'tegment'o de mi'a cerb'o, eĉ hodiaŭ est'ig'as en mi iu'n strang'a'n fascin'o'n.
#000240
Mal'oft'e en la lice'o oni klar'ig'is al ni, kia'n util'o'n hav'as matematik'o kaj kial oni lern'as ĝi'n. Pri pi, la instru'ist'o'j nur menci'is, ke ĝi est'as uz'at'a kiel il'o por mezur'i la are'o'n de cirkl'o. Sam'temp'e, ili al'don'is, ke la cifer'o'j post la kom'o en pi daŭr'as sen'fin'e. Tiam ŝajn'is al mi, ke mezur'il'o, kiu indik'as virtual'e sen'fin'a'n nombr'o'n, ne pov'as est'i tre praktik'e aplik'at'a. Se mi iam vol'us aĉet'i, dir'u, tapiŝ'o'n por kovr'i plank'o'n de ĉambr'o en lum'tur'o (en kiu mi tre ŝat'us loĝ'i), aŭ en antikv'a vent'muel'ej'o, simil'a al tiu en kiu Alphonse Daudet [alfóns dodé] verk'is si'a'n ĉarm'a'n Lettres de mon moulin (Leter'o'j el mi'a muel'ej'o), kiel, diabl'e, mi pov'us preciz'ig'i la kvant'o'n de bezon'at'a tapiŝ'a material'o?
#000241
Mi ĵus fin'leg'is rakont'o'n, en kiu la protagonist'in'o – tiam jun'a sed mens'e fru'matur'a knab'in'o – dezir'as konfirm'i, ĉu ĝust'as tio, kio'n ŝi lern'is en la matematik'a klas'o pri pi. Hejm'e post la lern'ej'a tag'o, ŝi pren'as la rond'a'n kovr'il'o'n de majonez'a pokal'o, volv'as pec'o'n de ŝnur'o ĉirkaŭ ĝi'a cirkonferenc'o, etend'as la ŝnur'o'n sur tabl'o, kaj mezur'as ĝi'a'n long'o'n per lini'il'o. Post'e, ŝi mezur'as la diametr'o'n de la kovr'il'o, divid'as la pli grand'a'n cifer'o'n per la pli mal'grand'a, kaj kalkul'as, ke la rezult'o est'as proksim'um'e 3,21.
#000242
Lern'o'libr'o'j pri matematik'o kaj vort'ar'o'j inform'as ni'n, ke pi ne egal'as 3,21 sed ĉirkaŭ 3,14159. La difin'o en Piv sekv'ig'as tiu'n nombr'o'n per tri'punkt'o ..., por indik'i, ke tio ne est'as la fin'o de la afer'o. Ĝi klar'ig'as, ke pi est'as ne'racional'a nombr'o. Tiu strang'a koncept'o trans'lok'as ni'n de la real'o en la univers'o'n de Alic'o en Mir'land'o (kies aŭtor'o, parentez'e, est'is matematik'ist'o, do supoz'ebl'e, mal'kiel mi, kompren'is ne'racional'a'j'n nombr'o'j'n).
#000243
Ie mi leg'is, ke pi est'is kon'at'a de la grek'o'j kaj romi'an'o'j, inter kiu'j est'is kelk'a'j tre kompetent'a'j matematik'ist'o'j, sed ili ne sci'is, ke la cifer'o'j en pi sekv'as si'n sen'inter'romp'e kaj sen ripet'i si'n. Nur antaŭ iom pli ol du jar'cent'o'j kaj du'on'o, oni mal'kovr'is tiu'n bizar'a'n fakt'o'n. La sam'a font'o inform'is mi'n, ke pi divid'it'e per kvar egal'as unu min'us unu tri'on'o'n plus unu kvin'on'o'n min'us unu sep'on'o'n, ktp sen'fin'e ... La seri'o konstant'e altern'as inter nombr'o pli grand'a ol pi/4 kaj nombr'o mal'pli grand'a ol pi/4, sed fin'fin'e oni konstat'as, ke ĝi iom post iom proksim'iĝ'as al la ĝust'a rezult'o. Tamen, oni neniam pov'as ating'i ekzakt'a'n valor'o'n. Pi est'as transcend'a nombr'o. Tio re'foj'e surpriz'is mi'n. Ĝis tiam mi supoz'is, ke transcend'ec'o iel rilat'is al religi'a'j, mistik'a'j aŭ okult'a'j ide'o'j, ne al matematik'o. Cert'e pi ne est'as la sol'a transcend'a nombr'o. La kvant'o de transcend'a'j nombr'o'j est'as infinit'a.
#000244
Cert'e tiu'j strang'a'j fakt'o'j est'as nur'a banal'aĵ'o por la matematik'ist'o'j, sed por mi ili est'as magi'a'j. Kiam mi komenc'is mi'a'n universitat'a'n stud'ad'o'n, mi naiv'e decid'is stud'i ne matematik'o'n sed teologi'o'n. Tiu stud'ad'o tut'e ne help'is mi'n kompren'i la univers'o'n, sed almenaŭ ĝi ebl'ig'as mi'n far'i unu modest'a'n kontribu'aĵ'o'n al ni'a diskut'o pri ĉi tiu tem'o. Jen ĝi: Ankaŭ la hebre'o'j, kiu'j ne est'is scienc'em'a popol'o, kon'is la koncept'o'n pi. Eĉ Bibli'o menci'as ĝi'n. En la Unu'a Libr'o de la Reĝ'o'j, ĉapitr'o 7, vers'o 23, ni leg'as, ke Salomono far'is por la kort'o de si'a templ'o „mar'o'n fand'it'a'n, hav'ant'a'n dek uln'o'j'n de rand'o ĝis rand'o, tut'e rond'a'n ... kaj ŝnur'o de tri'dek uln'o'j prezent'is ĝi'a'n mezur'o'n ĉirkaue”. (Mi ne bezon'as dir'i al vi, kar'a'j leg'ant'o'j, ke 30 divid'it'e per 10 egal'as 3.) Evident'e, sam'kiel la grek'o'j kaj romi'an'o'j, la hebre'o'j supoz'is, ke pi egal'as 3. Tio, kvankam ne ekzakt'a, ne est'is mal'bon'a proksim'um'a kalkul'o.
#000245
Iu scienc'ul'o (ĉu Albert'o Einstein?) dir'is, ke Di'o est'as matematik'ist'o – pi'a asert'o ...
#000246
La redakt'a'j konvenci'o'j de MONATO postul'as, ke post menci'o de ne'asimil'it'a'j nom'o'j la kontribu'ant'o inter'kramp'e kaj minuskl'e al'don'u proksim'um'a'n prononc'o'n uz'ant'e nur la esperant'a'n alfabet'o'n. Pri tio, mi plur'foj'e plend'is, ĉar mi'a'opini'e la relativ'e lim'ig'it'a zamenhofa alfabet'o, kvankam ĝi bon'e taŭg'as por skrib'i Esperant'o'n kaj lingv'o'j'n kun simil'a fonetik'a gam'o (ital'a, latin-amerik'a hispan'a, ktp), ne est'as sufiĉ'e ampleks'a por reprezent'i la son'o'j'n de la pli'mult'o da lingv'o'j. Kvankam mi sci'as preskaŭ neni'o'n pri la polineziaj idiom'o'j, mi supoz'as ke eĉ por imit'i la fonetik'a'n sistem'o'n de, ekzempl'e, la havaja, kiu bezon'as nur 13 liter'o'j'n – cert'e unu el la plej mal'grand'a'j el ĉiu'j alfabet'o'j – ĝi ne tut'e taŭg'as, pro mank'o de akcent'o por indik'i long'a'j'n vokal'o'j'n.
#000247
La esperant'a alfabet'o inklud'as la pli'mult'o'n de la son'o'j uz'at'a'j de eŭrop'a'j lingv'o'j (german'a, hispan'a, ktp), sed mank'as al ĝi la trema-vokal'o'j de la german'a, la theta (lisp'a s) de la grek'a, kastilia hispan'a, angl'a kaj islanda, kaj est'as grav'e mank'o'hav'a kiam tem'as pri la rus'a, pol'a, franc'a kaj portugal'a. Ĝi ne kapabl'as reprezent'i la mol'a'j'n kaj mal'mol'a'j'n konsonant'o'j'n de la slav'a'j kaj okcident-kelt'a'j idiom'o'j (ekzempl'e la irlanda), aŭ la nazal'a'j'n vokal'o'j'n de divers'a'j lingv'o'j. Kiam tem'as pri mult'a'j azi'a'j kaj afrik'a'j idiom'o'j la esperant'a alfabet'o est'as preskaŭ sen'util'a. Kiel, per ĝi, oni pov'us indik'i la klak-son'o'j'n de la zulu'a, boŝman'a kaj hotentot'a?
#000248
Ver'ŝajn'e, mal'mult'e da leg'ant'o'j de MONATO ambici'as lern'i aŭ uz'i la plej ekzot'a'j'n lingv'o'j'n, sed sur la paĝ'o'j de ni'a magazin'o jam est'is el'don'it'a grand'a nombr'o da artikol'o'j pri plej divers'a'j lingv'o'j kaj dialekt'o'j. Pli'e, aper'as en ĝi nom'o'j de lok'o'j kaj person'o'j el mult'eg'a'j land'o'j kaj popol'o'j en la mond'o.
#000249
Pri tia'j kial'o'j, mi vol'as pled'i por pli vast'a instru'ad'o en ni'a'j eduk'a'j institut'o'j de la util'eg'a Inter'naci'a Fonetik'a Alfabet'o (IFA, angl'e: Ip'a). Kiel ĉiu'j hom'a'j invent'aĵ'o'j, ĝi est'as ne'perfekt'a, sed ĝi est'as la plej bon'a il'o, kiu'n ni posed'as por indik'i la prononc'o'n sur'paper'e kaj sur'ekran'e – do tiel instru'i kaj memor'ig'i – la prononc'o'n de ĉiu'j lingv'o'j. Kompren'ebl'e, neni'o pov'as anstataŭ'i person'a'n kontakt'o'n kun de'nask'a'j parol'ant'o'j de la koncern'a lingv'o, sed ne ĉiu'j lern'ant'o'j hav'as okaz'o'n aŭ mon'a'j'n rimed'o'j'n por vojaĝ'i ekster'land'e'n aŭ ali'e aŭd'i la dezir'at'a'n lingv'o'n.
#000251
Ĉar la stud'program'o en ni'a'j lern'ej'o'j est'as plen'ŝtop'it'a, apenaŭ ekzist'as ebl'ec'o don'i plen'a'n instru'ad'o'n pri fonetik'o. Pli'e, ordinar'a'j student'o'j nek pov'as, nek bezon'as sci'i la fonetik'a'j'n sign'o'j'n de ĉiu'j lingv'o'j. Kutim'e oni lern'as nur du aŭ tri lingv'o'j'n en la lern'ej'o'j kaj universitat'o'j.
#000252
Vojaĝ'impres'o'j, somer'o 2002: Kosovo antaŭ'e'n'ir'as
#000253
En Kosovo okaz'is jam mult'a'j pozitiv'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j. Por mi, ir'ant'a tie'n ĉiu'jar'e, la pli'bon'iĝ'o'j tuj okul'frap'as.
#000254
Pas'is tri jar'o'j post la fin'o de la sang'a milit'o en Kosovo, kie pere'is almenaŭ 10 000 alban'o'j, precip'e sen'kulp'a'j civil'ul'o'j. Ankoraŭ la vund'o'j de la milit'o ne bon'e san'iĝ'is. La memor'o kaj dolor'o pro la perd'o de la kar'a'j ge'fil'o'j, ge'frat'o'j, ge'nep'o'j, ge'patr'o'j, ge'av'o'j, ge'kuz'o'j aŭ ge'amik'o'j ne esting'iĝ'is kaj ne pov'as esting'iĝ'i. Menci'end'as ke ankoraŭ cent'o'j da alban'o'j rest'as sen'just'e en'prizon'ig'it'a'j en Serbi'o. Iu'j'n la okup'int'o'j foj'foj'e el'prizon'ig'as kontraŭ grand'a mon'sum'o don'it'a de ili'a'j proksim'ul'o'j. La inter'naci'a'j aŭtoritat'ul'o'j ne far'as mult'o'n por ili'a rapid'a kaj sen'kondiĉ'a liber'ig'o.
#000255
Tamen Kosovo nun ne plu est'as sub la serb'a jug'o, sed sub administr'ad'o de UNMIK, la administraci'o establ'it'a de la Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN). UNMIK hav'as kiel task'o'j'n kaj pli favor'a'n status'o'n por Kosovo (aŭtonomi'o'n), kaj la re'star'ig'o'n, laŭ la rezoluci'o 1244 de la 10a de juni'o 1999 de la Konsili'o de Sekur'ec'o de UN, de la suveren'ec'o de Jugoslavio, kiu tamen hodiaŭ konsist'as nur el Serbi'o kaj Montenegro.
#000256
Al la mar'plaĝ'o'j de Albanio
#000257
Pas'ant'e la land'lim'o'n inter Albanio kaj Kosovo oni surpriz'iĝ'as pro kor'trem'ig'a bild'o: dek'o'j da privat'a'j aŭt'o'j registr'it'a'j en Kosovo vetur'ig'as ties alban'a'j'n famili'o'j'n, ĉef'e jun'a'j'n, ge'edz'o'j'n kaj mult'a'j'n ge'fil'o'j'n, al la mar'plaĝ'o'j de Durrës, Sarandë kaj ali'a'j. Malgraŭ la inform'o'j de la gazet'ar'o pri incident'o'j kontraŭ kosovaj civit'an'o'j, ni'a'j ge'frat'o'j el Kosovo prefer'as jam la mar'plaĝ'o'j'n kaj ripoz'ej'o'j'n de Albanio al tiu'j de Montenegro kaj Bulgario aŭ, kiel iam, de Greki'o kaj Turki'o.
#000258
Mi nur pov'as entuziasm'iĝ'i pri tia bild'o. Krom la fakt'o ke grand'a pac'a el'ir'o al Albanio, ne pro sufer'o'j sed pro plezur'o, pli'fort'ig'as ni'a'n naci'a'n unu'ec'o'n, est'as ankaŭ kelk'cent'o'j da milion'o'j da valut'o en'ir'ant'a'j Albanion, pli'mild'ig'ant'a'j ni'a'n grand'a'n komerc'a'n deficit'o'n.
#000259
Bon'a'n labor'o'n far'as nun ankaŭ ni'a ministr'ej'o pri publik'a'j kaj turism'a'j afer'o'j. Ĝi star'ig'is centr'o'n de promoci'o de alban'a turism'o en hotel'o Grand en Priština. Plur'a'j vojaĝ'agent'ej'o'j en Kosovo entrepren'as la loĝ'ig'o'n de la ripoz'ul'o'j el Kosovo en la plaĝ'o'j de Albanio. Mult'a'j famili'o'j kiu'j'n mi vizit'is sci'ig'is al mi ke ili jam est'is en aŭ plan'as ir'i al Albanio por feri'ad'i. Cert'e, Albanio ofert'as por turist'o'j tre bon'a'j'n natur'a'j'n kondiĉ'o'j'n, kaj nun iom post iom ankaŭ infra'struktur'a'j'n. Mi mem feri'ad'is ĉi-somer'e en Velipojë kaj for'ir'is de tie tre kontent'a pro la pur'a, virg'a plaĝ'o, bon'a proviz'ad'o kaj publik'a ord'o. Tia'j est'as laŭ mi ankaŭ ali'a'j mar'plaĝ'o'j de Albanio, ĝis nun mal'pli frekvent'at'a'j, kiel Shëngjin, Divjakë kaj Himarë.
#000260
Kiam mi ir'is unu'a'foj'e al Kosovo, en oktobr'o 1999, krom la detru'aĵ'o'j'n okul'frap'a'j'n en dom'o'j, voj'o'j, poŝt'ofic'ej'o'j kaj tele'komunik'ej'o'j, mi rimark'is ankaŭ mult'a'j'n mank'o'j'n en divers'a'j serv'o'j. Ĉi-foj'e, ne nur la voj'o'j est'as en bon'a stat'o, sed ankaŭ la en'urb'a trafik'o, ekzempl'e en Priština, not'ind'e pli'bon'iĝ'is. Tie est'as, krom licenc'it'a'j bus'et'o'j, regul'a'j bus'lini'o'j cert'ig'ant'a'j la mov'iĝ'o'n al ĉiu'j punkt'o'j de la urb'o kaj ties ĉirkaŭ'o.
#000261
Nun oni pov'as telefon'i ankaŭ en la telefon'bud'o'j sur'trotuar'e per telefon'kart'o'j de Kosovo. Est'as nov'a'j modern'a'j vend'ej'o'j bon'e ekip'it'a'j. Oni re'nov'ig'is publik'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n kaj lern'ej'o'j bel'aspekt'as. Laŭ'long'e de la inter'urb'a'j voj'o'j oni vid'as mult'a'j'n restoraci'o'j'n kaj motel'o'j'n kun naĝ'ej'o'j, kie oni pov'as pas'ig'i agrabl'a'j'n hor'o'j'n dum la somer'a'j tag'o'j.
#000262
Est'as mal'ferm'it'a'j en mult'a'j urb'o'j nov'a'j bank'o'j neces'a'j por la mal'grand'a'j kaj mez'a'j entrepren'o'j. Mi tie vid'is mult'a'j'n jun'a'j'n civit'an'o'j'n en'ir'i kaj el'ir'i, kio montr'as ke ili kred'as je est'ont'o por Kosovo. Mult'a'j produkt'ad'a'j entrepren'o'j komenc'is aŭ re'komenc'is si'a'n ag'ad'o'n, apart'e sur'kamp'e de konstru'ad'o, trink'aĵ'o'j (la bier'o de Pejë est'as ekster'ordinar'e bon'kvalit'a), konserv'aĵ'o'j, nutr'aĵ'o'j, ktp.
#000263
La mal'trankvil'aĵ'o'j de Adem Demači
#000264
Mi hav'is la plezur'o'n de'nov'e renkont'iĝ'i kaj long'e babil'i kun Adem Demači, saĝ'a kaj sen'de'pend'a politik'ist'o, simbol'o de la kosov'an'a rezist'ad'o kontraŭ la serb'a reĝim'o dum preskaŭ tri'dek jar'o'j. Li loĝ'as kaj labor'as plej'oft'e en Prizren, kie li sent'as si'n pli trankvil'a kaj pli liber'a ol en la ĉef'urb'o Priština por si'n okup'i pri stud'ad'o, verk'ad'o kaj politik'a'j analiz'o'j.
#000265
Dum la konversaci'o kun li mi ek'sci'is ke alban'o'j de Kosovo aktual'e star'as antaŭ grav'a'j politik'a'j alternativ'o'j. Laŭ UN-rezoluci'o 1244 Jugoslavio plu'ten'as si'a'n suveren'ec'o'n sur Kosovo. En ĝi establ'iĝ'as inter'naci'a civil'a administraci'o, UNMIK, ia form'o de ŝtat'potenc'o original'a, eksperiment'a, kie influ'as kaj inter'ven'as natur'e la interes'o'j de grand'a nombr'o da divers'a'j ŝtat'o'j eŭrop'a'j kaj ekster'eŭrop'a'j. La nov'a reg'ist'ar'o elekt'it'a de la parlament'o ne hav'as aŭtoritat'o'n sur kamp'o'j kiel defend'o, intern'a'j afer'o'j, financ'o'j, juĝ'ej'o'j kaj ali'a'j, kiu'j aparten'as al UNMIK mem. La aktual'a inter'naci'a administr'ant'o, Michael Steiner, deklar'as: „Mi'a bibli'o est'as rezoluci'o 1244”, dum li'a antaŭ'ul'o, la dan'o Hans Hakerup, aprob'is la konstituci'a'n kadr'o'n kiu al'trud'as la nun'temp'a'j'n kondiĉ'o'j'n. UNMIK decid'is ankaŭ pri leĝ'o'j kiel la jen'a: „ĉiu civit'an'o el Kosovo rajt'as voĉ'don'i ankaŭ por la politik'a'j parti'o'j en Serbi'o”. (Kiu en Kosovo voĉ'don'as por tiu'j parti'o'j, krom serb'o'j?) Serb'o'j est'as prem'ant'a'j nun inter'ali'e por licenc'ig'o de la serb'a universitat'o en la nord'o de Mitr'o'vic'a.
#000266
En la parlament'o de Kosovo la serb'o'j akir'is dek lok'o'j'n pro la balot'o'j, kiu'j okaz'is ankaŭ en Serbi'o, plus dek ali'a'j'n donac'it'a'j'n de UNMIK. Daŭr'as la kampanj'o por amas'a re'ven'ig'o de serb'o'j en Kosovon. Pov'as ven'i ankaŭ serb'o'j, kiu'j neniam antaŭ'e loĝ'is en Kosovo.
#000267
Ali'flank'e la alban'a'j politik'ist'o'j kaj public'ist'o'j en Kosovo plur'est'as mal'vigl'a'j, ne unu'iĝ'int'a'j, sen larĝ'a kaj profund'a vizi'o pri la est'ont'ec'o de si'a land'o. Part'o de politik'ist'o'j al'kur'is kaj al'kur'as al riĉ'aĵ'o'j kaj posten'o'j, korupt'iĝ'as kaj skism'as.
#000268
Tia'j fenomen'o'j mal'trankvil'ig'as Adem Demači. Li'a'j mal'trankvil'aĵ'o'j spegul'iĝ'as en li'a last'a poem'o, fakt'e politik'a pamflet'o, kiu'n li leg'is por mi. Ĝi titol'iĝ'as Hola, mi'a vers'o. Referenc'ant'e al la el'star'a kosova poet'o, kiu'n la popol'o kon'as per la krom'nom'o Sat Nokšiki, Adem al'parol'as al si'a'j sam'patr'uj'an'o'j per la buŝ'o de poet'o, al'vok'as ke ili star'u unu'iĝ'int'a'j, ke ili pli'alt'ig'u si'a'j'n sci'o'n kaj konsci'o'n, ke ili kontraŭ'star'u ego'ism'o'n, avid'o'n, envi'o'n, korupt'o'n, ĵaluz'o'n, mal'kompetent'o'n, mit'em'o'n, mal'am'o'n kaj indiferent'o'n, por sav'i la long'temp'e sufer'int'a'n Kosovon kiam ajn ĝi bezon'us ili'a'n help'o'n.
#000269
La inter'naci'a'j administr'ant'o'j, opini'as Adem, pov'as facil'e trans'don'i si'a'j'n mult'a'j'n kaj vital'a'j'n por alban'o'j rajt'o'j'n rekt'e al la aŭtoritat'ul'o'j en Beogrado, las'ant'e la alban'o'j'n si'n okup'i per kler'ig'ad'o, agrikultur'o, konstru'ad'o, ktp, kiel tio'n jam ebl'ig'is la tit'o'ist'a konstituci'o de la iam'a Jugoslavio en la jar'o 1974. Kio'n do tiam akir'is alban'o'j kiu'j verŝ'is si'a'n sang'o'n tiom long'e?
#000270
Sen'dub'e ankaŭ la land'o patr'in'a dev'as far'i pli mult'e por Kosovo. Ĝi'a'j intelekt'ul'o'j, politik'ist'o'j kaj histori'ist'o'j dev'as help'i kiel ajn. Sed oni ne pov'as atend'i i'o'n de fremd'a'j histori'ist'o'j se iu'j el ni'a'j histori'ist'o'j star'ig'as kaj protekt'as serb'a'j'n tez'o'j'n. Parol'ant'e kun Fehmi Baftiu, mal'nov'a jur'ist'o, eks'konsil'ist'o de Adem Demači, mi ek'sci'is ke en ĵus aper'int'a lern'o'libr'o pri inter'naci'a jur'o, verk'it'a de profesor'o Arb'e'n Put'o, oni leg'as inter'ali'e, ke „Kosovo est'is ĉiam sub la serb'a jurisdikci'o”, dum, laŭ insist'a argument'ad'o de Fehmi, la ver'o est'as tut'e kontraŭ'a: neniam Kosovo est'is sub serb'a jurisdikci'o.
#000271
En Kosovo ekzist'as ĉiu'j kondiĉ'o'j por antaŭ'e'n'ir'i. Ĝi posed'as fekund'a'j'n agr'o'j'n, sub'ter'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n, el kiu'j nur de ŝton'karb'o oni hav'as ne'kalkul'ebl'a'j'n rezerv'o'j'n, bon'eg'a'n geografi'a'n pozici'o'n, jun'a'j'n labor'em'a'j'n hom'o'j'n. Fak'ul'o'j ne intenc'as for'las'i la land'o'n, kontraŭ'e mult'a'j el ili re'ven'is.
#000272
Nun, kiam Kosovo hav'as si'a'n reg'ist'ar'o'n, est'as pli taŭg'a'j kondiĉ'o'j por antaŭ'e'n'ir'i. Natur'e, tio pov'as est'iĝ'i, kiel dir'as Adem Demači, se ni est'as unu'iĝ'int'a'j, konsci'a'j, mal'proksim'vid'ant'a'j. Laŭ tiu vid'punkt'o kia ajn per'fort'a manifestaci'o kiel tiu'j en Dečane, Besjana kaj kontraŭ UNMIK pov'as nur pli'nigr'ig'i ni'a'n bild'o'n en la okul'o'j de la ceter'a mond'o. Ne plu est'as la temp'o de klan'a'j, flag'port'ist'a'j mov'ad'o'j sed de civiliz'it'a'j mov'ad'o'j kiu'j honor'ig'as si'a'n naci'o'n.
#000273
Eŭrop'a help'o al Kosovo part'e ne'efik'a
#000274
Evident'iĝ'is ke ECHO kaj ĝi'a'j partner'o'j ne kapabl'is adapt'i si'a'n program'o'n al la subit'a, tut'e ne'atend'it'a re'ven'o al si'a'j loĝ'lok'o'j de preskaŭ ĉiu'j fuĝ'int'o'j en juni'o 1999, post la inter'konsent'o pri re'tir'iĝ'o de serb'a'j milit'ist'o'j. La help'o est'is destin'it'a komenc'e precip'e al Albanio, la plej mal'riĉ'a land'o de Eŭrop'o, kiu akcept'is la plej grand'a'n part'o'n de la rifuĝ'int'o'j. Eĉ en normal'a'j cirkonstanc'o'j est'as mal'facil'e organiz'i transport'o'j'n en region'o kun mal'bon'a infra'struktur'o. En ĥaos'a situaci'o est'as preskaŭ ne'ebl'e organiz'i send'aĵ'o'j'n kaj cert'ig'i ke ili ĝust'a'temp'e al'ven'as al la ĝust'a lok'o. Kiam, krom'e, subit'e la cel'lok'o'j ŝanĝ'iĝ'as, ne evit'ebl'as, ke liver'o'j ie rest'as ne'uz'at'a'j aŭ perd'iĝ'as.
#000276
Oni konklud'is ke la mank'o'j est'is precip'e administr'a'j. La ECHO-kun'labor'ant'o'j je al'ven'o bezon'is plej'part'o'n de si'a'j hom'fort'o'j por establ'i si'n sur'lok'e kaj ek'kon'i la situaci'o'n. Ne ebl'is tuj re'ag'i al ŝanĝ'iĝ'ant'a'j situaci'o'j, ĉar la decid'pov'o est'is ĉe ECHO-funkci'ul'o'j en Bruselo. Menci'end'as ankaŭ ke ECHO nur administr'is la transport'o'j'n kaj liver'o'j'n de la help'material'o'j, kaj do tut'e de'pend'is de sub'kontrakt'ant'o'j.
#000277
Sekv'e de la raport'o oni adapt'is la administr'a'j'n struktur'o'j'n de ECHO kaj pli'bon'ig'is la procedur'o'j'n por kun'labor'o kun ali'a'j grand'a'j help'ant'o'j, kiel UN kaj Ruĝ'a Kruc'o.
#000278
Malgraŭ la streb'o'j al pli'bon'ig'o, ŝajn'e rest'as problem'o'j. En aŭgust'o 2002 en la eŭrop'a kaj uson'a gazet'ar'o'j aper'is artikol'o'j (baz'it'a'j sur raport'o de organiz'aĵ'o, kiu okup'iĝ'as pri rajt'o'j de handikap'it'o'j, ), pri terur'a situaci'o en frenez'ul'ej'o'j en Kosovo. UNMIK (la UN-administraci'o de Kosovo) ne ne'is la plend'o'j'n, sed asert'is, ke la situaci'o dum la pas'int'a'j jar'o'j konsider'ind'e pli'bon'iĝ'is. Ek'de 1999 est'as konstru'it'a'j almenaŭ tri modern'a'j ej'o'j. Ceter'e, la kontrol'o je frenez'ul'ej'o'j ne est'as task'o de UNMIK, sed de la lok'a provinc'a reg'ist'ar'o.
#000279
Ĉu vi iam vizit'is la Centr'a'n Ofic'ej'o'n (CO) de UEA? Se ne, ĉi broŝur'o taŭg'as por vi. Se jes ja, ĝi taŭg'as por vi tut'e sam'e. Ĉar pri'skrib'o de CO, de ĝi'a'j ĉambr'o'j, ofic'ist'o'j, aparat'o'j, labor'o'j, ej'o'j, plan'o'j est'as sen'dub'e la kern'a part'o de la 46-paĝ'a broŝur'o, sed la verk'et'o ne est'as nur tio. Ĝi est'as spegul'o de tio, kiel togoland'an'o, ĉi-kaz'e la UEA-estr'ar'an'o Gbeglo Koffi, vid'as, flar'as, kompar'as ej'o'j'n, labor'kutim'o'j'n, person'a'j'n rilat'o'j'n. Tem'as ĉef'e pri li'a al'ir'o al tiu et'a part'o de la okcident'a civiliz'o, plej'part'e eŭrop'a, kiu okul'um'as el la labor'o de CO. Ni hav'as la okaz'o'n renkont'i la fum'ant'o'j'n en la ĝarden'o, kolizi'i kun ali'a'j ofic'ist'o'j ven'ant'a'j invers'direkt'e laŭ la sam'a mal'larĝ'a ŝtup'ar'o, frand'i la trink'aĵ'o'j'n kaj la kuk'o'j'n dum la kaf'o'paŭz'o'j, ĝu'i la ne'okup'it'ec'o'n de la neces'ej'o'j. Tut'a et'a mond'o renkont'iĝ'as en CO, kun ej'o'j plen'ŝtop'it'a'j de libr'o'j, invad'ant'a'j ankaŭ la dorm'o'ĉambr'o'j'n de la volont'ul'o'j; et'a mond'o, kie ĉiu hav'as apart'a'j'n kapabl'o'j'n, sed ĉiu'j hav'as komun'a'n cel'o'n: la progres'ig'o'n de la Asoci'o kaj de Esperant'o en'tut'e.
#000281
La aŭtor'o start'as per kelk'paĝ'a konsider'o pri nask'iĝ'dat'o'j kaj nask'iĝ'dokument'o'j, kiu'j tiom brid'as la oficial'a'j'n event'o'j'n de la viv'o, kiel en'skrib'iĝ'o al lern'ej'o aŭ ating'o de pasport'o, dum plur'lok'e en Afrik'o la ul'o'j tut'e ne sci'as preciz'e la tag'o'n de si'a nask'iĝ'o. Kaj tio est'as en'konduk'o al li'a vojaĝ'o kaj unu'a renkont'iĝ'o kun Roterdam'o kaj la afabl'a akcept'o far'e de la CO-ofic'ist'ar'o, kiu li'n hejm'ig'as (kun plur'a'j mal'facil'aĵ'o'j) en la konstru'aĵ'o. La tri'etaĝ'a dom'o ŝajn'as kvazaŭ labirint'o; por ating'i la divers'a'j'n ej'o'j'n oni pov'as elekt'i unu aŭ ali'a'n ŝtup'ar'o'n, unu aŭ ali'a'n voj'o'n. Kaj precip'e oni dev'as sport'i supr'e'n-sub'e'n: la TEJO-volont'ul'o'j plej bon'e trov'iĝ'as en tia situaci'o. Firm'iĝ'as en ni'a mens'o la nom'o'j de la tra'pasat'a'j ĉambr'o'j, laŭ la grand'merit'a'j donac'int'o'j: Epstein, Saft, Lech Walter kaj ali'a'j. La decid'o don'i nom'o'n al la ĉambr'o'j est'is si'a'temp'e de Lapenna; kaj ĝi est'is bril'a ide'o, kiu hav'ig'is mon'o'n al la asoci'o kaj pli'firm'ig'is la ide'o'n, ke CO est'as ja propr'aĵ'o, eĉ fizik'a, de la esperant'ist'o'j. Kaj firm'iĝ'as en ni'a mens'o ankaŭ la nom'o'j de la ofic'ist'o'j: Sim'o, Marvin, Roy, Pasquale, Osmo.
#000282
Gbeglo konduk'as ni'n tra la divers'a'j ej'o'j kaj koridor'o'j, sed li mem ne est'as tre spert'a: kelk'foj'e li konduk'as ni'n al cert'a ĉambr'o, kie ni renkont'iĝ'u kun iu specif'a ofic'ist'o kaj li'a labor'o, sed mez'e de la itiner'o li vizit'as i'o'n ali'a'n, kaj parol'as pri io ali'a. Tem'as ver'e pri vizit'o al la konstru'aĵ'o kvazaŭ far'us ĝi'n ne'sistem'a vizit'ant'o, al'tir'at'a jen kaj jen de unu fend'e mal'ferm'it'a pord'o, de ŝim'odor'o ven'ant'a el ali'a apertur'o, de rapid'a okul'um'o al sur'plank'a libr'o'stak'o. Interes'a est'as ankaŭ la kompar'o inter la kutim'a antaŭ-zagreba situaci'o kaj la tut'e nov'a, post la demisi'o'j de plur'a'j ofic'ist'o'j: kelk'a'j ne plu ofic'as, tamen ankoraŭ help'as, ali'a'j ven'as nur por salut'i la eks'a'j'n koleg'o'j'n. Et'a'j aventur'o'j est'as ĉiu'tag'aĵ'o'j en medi'o kie plur'a'j person'o'j altern'as ĉe la divers'a'j labor'o'j, rest'as dum ne'long'a period'o kaj ne tuj sukces'as lern'i la uz'o'n de, ekzempl'e, alarm'o'sistem'o, kiu start'as sen'bezon'e kaj kiu'n neni'u plu kapabl'as silent'ig'i. Ankaŭ en la kon'o de la instal'aĵ'o'j est'as hierarki'o: la ĝeneral'a direktor'o sci'as kiel manipul'i, la ĵus al'ven'int'a volont'ul'o stumbl'as en kelk'a'j mis'o'j.
#000283
Amuz'a leg'aĵ'o; kaj la amuz'o'n pli'ig'as la stil'o de Gbeglo Koffi: fraz'o'j kutim'e tre mal'long'a'j, kelk'foj'e tut'e esenc'a'j, sen'ornam'a'j, rekt'e al la cel'o'j; ali'foj'e pri'skrib'a'j pri lok'o'j, mebl'o'j sed oft'e sensac'o'j, ne'palp'ebl'a'j impres'o'j, retro'pens'o'j. Afrik'an'o Gbeglo rakont'as kontempl'e pri si'a'j impres'o'j, do la Centr'a'n Ofic'ej'o'n ni vid'as tra li'a lens'o. Tut'e ali'spec'a'n bild'o'n, rapid'a'n, esenc'a'n, preskaŭ urĝ'ant'a'n, prezent'as en la last'a'j kvar paĝ'o'j Trevor Steele, nov'a funkci'ant'a ĝeneral'a direktor'o: evident'iĝ'as, ke la labor'o est'as ja rutin'a, sed ke la rutin'ec'o konsist'as en tio, ke la labor'o daŭr'e ŝanĝ'iĝ'as kaj ĉiu'moment'e est'as inter'romp'it'a.
#000284
For'sark'o de la kelk'a'j erar'o'j est'us merit'plen'a ag'o, cel'e al sen'makul'a du'a el'don'o.
#000285
Eĉ se vi ne est'as aviad'ist'o ...
#000287
La 20an de decembr'o 1995 uson'a aviad'il'o kolizi'is kun mont'o en Kolombio. Unu ĉen'er'o de la ĉen'o de cirkonstanc'o'j, kiu'j kaŭz'is la kraŝ'o'n, est'is la ne'kapabl'o de la sur'ter'a flug'reg'ist'o konversaci'i angl'e. Mort'is sam'klas'an'o de la fil'in'o de la uson'a inĝenier'o Kent Jones, kiu skrib'is la en'konduk'o'n de tiu ĉi libr'o, Aviad'a Termin'ar'o.
#000288
La verk'o konsist'as el 1) 1000 esperant'a'j termin'o'j klar'ig'it'a'j en Piv-a stil'o, 2) 23 ilustr'a'j plat'o'j, 3) aeronaŭt'ik'a vort'ar'o angl'a-esperant'a kun 4000 esprim'o'j en 13 laŭ'tem'a'j ĉapitr'o'j, 4) baz'a aviad'a frazeologi'o kaj 5) list'o de mal'long'ig'o'j.
#000289
1) Tiu part'o en'hav'as mult'e da vort'o'j el Plen'a Vort'ar'o kaj Mete'ologi'a Termin'ar'o kaj ali'a'j, sed ankaŭ tut'e por mi nov'a'j'n kiel „blink'i” = intermit'e lum'i. Aper'as ankaŭ la angl'a vort'o.
#000290
2) La bild'o'j tie ĉi est'as tre klar'a'j, oni tuj kompren'as la signif'o'j'n de la termin'o'j. Kvar plat'o'j klar'ig'as mete'ologi'a'j'n esprim'o'j'n.
#000291
3) La vort'ar'o angl'a-esperant'a konsist'as el 13 ĉapitr'o'j. Tio est'as mal'avantaĝ'o, ĉar en la plej mal'favor'a kaz'o oni serĉ'as iu'n vort'o'n en ĉiu el la 13 ĉapitr'o'j! Kiu tuj diven'as, ke ekzempl'e la vort'o spac'e = spac'o trov'iĝ'as en la ĉapitr'o „The plan'e – La avi'o”?
#000292
5) Kvin'paĝ'a list'o je la fin'o de la libr'o en'hav'as pli ol 200 sigl'o'j'n kaj mal'long'ig'o'j'n kaj la esperant'a'j'n traduk'o'j'n, ekzempl'e G = verd'a, de angl'a green.
#000294
Ĝis nun en Esperant'o hav'ebl'is mal'mult'o pri budh'ism'o, kaj ebl'e neni'o verk'it'a de budh'ist'o, sen'tendenc'a, kaj ne propagand'ant'a specif'a'n skol'o'n. Yamaguti entrepren'is for'ig'i tiu'n mank'o'n, kaj la rezult'o est'as tre hav'ind'a, por person'o'j, kiu'j dezir'as inform'o'j'n objektiv'a'j'n pri la kred'ar'o de tiu religi'o.
#000297
Ĉerp'ant'e el ar'o da histori'a'j religi'a'j dokument'o'j (sutr'o'j), li prov'as prezent'i al ni la esenc'a'j'n instru'o'j'n de budh'ism'o, kaj ankaŭ kon'ig'i al ni la ĉef'a'j'n el'labor'aĵ'o'j'n, kiu'j'n ili spert'is en la man'o'j de la ĉef'a'j skol'o'j. Yamaguti ne est'as naiv'a kred'ant'o. Li, prezent'int'e al ni doktrin'o'n aŭ legend'o'n, plej'oft'e indik'as al ni la spirit'a'n (metafor'a'n) signif'o'n de „fakt'o'j”, kiu'j'n est'as tre mal'facil'e akcept'i kiel histori'aĵ'o'j'n. Tiel, li pli-mal'pli sen'mit'ig'as la budh'an'a'n tradici'o'n pri la fond'int'o, Ŝakja-munio, kaj plur'a'j'n kred'aĵ'o'j'n, kiu'j ŝajn'as kontraŭ'i la pra'instru'o'j'n de Ŝakja-munio.
#000298
Yamaguti atent'ig'as, ke komenc'e, ĉar la nov'a'j adept'o'j de Ŝakja-munio est'is hindu'o'j, ili oft'e ne plen'e kompren'is tio'n, kio'n li (mal'akcept'int'e la instru'o'j'n de hindu'ism'o) streb'is esprim'i al ili. Tial ĉe la vulgar'a nivel'o, en'budh'ism'iĝ'is la hindu'a kred'o pri re'en'karn'iĝ'o, en'konduk'o de ia spec'o de atman'o (individu'ec'o daŭr'a de person'o, tio, kio'n ni nom'as „sen'mort'a anim'o, aŭ individu'a spirit'o”), em'o ident'ig'i person'a'n atman'o'n kun ia transcend'a budh'o, tro'facil'a trans'form'o de la koncept'o de nirvan'o en koncept'o'n pri ia post'mort'a ĉiel'o, preĝ'ad'o al la Budh'o, kc.
#000299
Yamaguti emfaz'as, ke la fundament'a doktrin'o de Ŝakja-munio est'is la mal'permanent'ec'o de ĉio, la mal'stabil'ec'o de ĉio, la flu'ant'a, ŝanĝ'iĝ'ant'a karakter'o de ĉio. Pro tio, ne pov'as ia „atman'o”, ĉu person'a, ĉu transcend'a, hav'i spert'o'j'n, ĉar la koncept'o mem de la atman'o kontraŭ'as la fundament'a'n ver'o'n, ke neni'o est'as sen'ŝanĝ'a, al'fid'end'a.
#000300
La cel'o de la budh'a'j instru'o'j ne est'is liber'ig'i ni'n el mal'bon'a mond'o, sed liber'ig'i ni'n el ni'a'j iluzi'o'j. Kio okaz'as post'mort'e? Ŝakja-munio, saĝ'e, ne diskut'is tio'n, nek instru'is pri ĝi, ĉar tia diskut'o for'log'us ni'a'n atent'o'n, kaj forges'ig'us al ni ni'a'n ver'a'n bezon'o'n, t.e. liber'iĝ'i el ni'a'j katen'o'j lig'ant'a'j ni'n al material'ism'o, teori'um'ad'o, sen'baz'a kred'o al ia esoter'a ver'o.
#000301
Plur'lok'e Yamaguti menci'as paralel'a'j'n koncept'o'j'n en la instru'ad'o de Jesuo, en la Bibli'o. Li traf'e indik'as plur'a'j'n traf'a'j'n koncept'o'j'n komun'a'j'n al Jesuo kaj al Ŝakja-munio; sam'temp'e li atent'ig'as, ke dum krist'an'o'j ador'as Jes'u-Krist'o'n, la fundament'a instru'o de Ŝakja-munio est'is ador'i neniu'n, ankaŭ ne li'n mem.
#000302
Est'us facil'e riproĉ'i ĉi tiu'n libr'o'n, pro tio, ke ĝi ne diskut'as i'o'n aŭ ali'o'n, aŭ tro rapid'e preter'ir'as divers'a'j'n dub'aĵ'o'j'n. Kiom oni pov'as far'i en 112 paĝ'o'j?
#000303
Nepr'e adept'o'j de la mult'a'j budh'an'a'j skol'o'j insist'os, ke Yamaguti „mis'prezent'as” iu'j'n esenc'a'j'n budh'a'j'n instru'o'j'n aŭ ver'o'j'n aŭ spert'o'j'n. Tio signif'as nur, ke ili pretend'as sci'i la sol'a'n ver'o'n, kaj ke ĉiu ali'a instru'o est'as nepr'e fals'a. Sed, kvankam sen'dub'e Yamaguti hav'as propr'a'j'n prefer'o'j'n pri la centr'ec'o de iu'j instru'o'j, aŭ pri la valid'o de ali'a'j instru'o'j, li sukces'as plej'part'e, kler'e, klar'e, kaj sen'parti'e pri'skrib'i tem'o'n, kiu'n mis'kon'as aŭ mal'kon'as la plej mult'a'j okcident'an'o'j.
#000304
Ministr'o'j pri turism'a'j afer'o'j de kvin land'o'j en okcident'a Afrik'o lanĉ'is en Cotonou [kotonú] (Benino) komun'a'n turism'a'n viz'o'n. Tiu unik'a viz'o ebl'ig'as al ekster'land'an'o'j rest'ad'i en la komun'a spac'o, konsist'ant'a al Benino, Burkino, Ebur-Bord'o, Niĝero kaj Togolo. Ties teritori'o ampleks'as pli ol 2 milion'o'j'n da km2, de la bord'o de Atlantik'a Ocean'o ĝis la dezert'o Saharo, inkluziv'e de la tropik'a arb'ar'o, bel'eg'a'j river'eg'o'j, mont'et'o'j, ktp. En la menci'it'a'j land'o'j loĝ'as kvin popol'o'j kaj tri'cent etn'o'j kun vari'a'j mor'o'j kaj kutim'o'j.
#000306
Cel'o de la komun'a viz'o est'as stimul'i la inter'naci'a'n turism'o'n en tiu region'o per la facil'ig'o de la al'ir'o de turist'o'j al la menci'it'a'j land'o'j, kiu'j form'as inter'konsent'a'n komun'um'o'n (soci'a kaj ekonomi'a inter'ŝtat'a organiz'aĵ'o).
#000307
La komun'a viz'o valid'as 60 tag'o'j'n kaj est'as dispon'ig'at'a al ekster'land'a'j turist'o'j, dezir'ant'a'j vizit'i almenaŭ du land'o'j'n en la komun'a spac'o. Ĝi est'as ricev'at'a en konsul'ej'o'j aŭ ambasad'o'j de ĉiu el la menci'it'a'j land'o'j je 72 hor'o'j kaj kost'as 38,11 eŭr'o'j'n.
#000308
La departement'o Aude etend'iĝ'as inter Mediterane'o kaj Pirene'o'j en sud-okcident'a Franci'o. Oft'e oni nom'as ĝi'n ankaŭ „la mal'grand'a Franci'o”, ĉar ĝi propon'as grand'eg'a'n vari'o'n de pejzaĝ'o'j.
#000309
Ali'a krom'nom'o de tiu departement'o est'as Katara Land'o. Tio memor'ig'as pri la person'o'j, kiu'j viv'is tie dum la mez'epok'o kaj kiu'j est'is for'pel'it'a'j kaj masakr'it'a'j, nur pro tio ke ili hav'is ali'a'n religi'o'n. Nun ili est'as simbol'o de toler'em'o kaj mal'ferm'it'ec'o.
#000310
En ĝi'a spektakl'a natur'medi'o oni mal'kovr'os ne nur kastel'o'j'n, sed ankaŭ la mez'epok'a'n urb'o'n Carcassona [karkasuno] (franc'e Carcassonne), abat'ej'o'j'n kaj klostr'o'j'n romanik'a'j'n, antaŭ'histori'a'j'n grot'o'j'n aŭ roz'a'j'n flameng'o'j'n, kiu'j viv'as en la lagun'o'j de la mar'bord'o. Ebl'as ankaŭ promen'ad'i sub la ombr'o'j de cent'jar'a'j arb'o'j laŭ'long'e de Canal del Mièjorn [kanál del mjeĉúr] (Sud'a kanal'o) aŭ okup'iĝ'i pri sport'o en la mont'ar'o kaj ĉe la mar'bord'o.
#000312
La konstru'ad'o de tiu verk'o en la 17a jar'cent'o, kiu long'as pli ol 240 km, daŭr'is 14 jar'o'j'n. Canal del Mièjorn posed'as pli ol 350 kluz'o'j'n, pont'o'j'n, akvedukt'o'j'n, inter kiu'j kelk'a'j ne est'is ŝanĝ'it'a'j ek'de si'a ek'est'o. Tial oni al'don'is tiu'n ver'a'n ensembl'o'n en la Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o en 1996.
#000314
La kanal'o nun est'as la plej bon'a rimed'o por mal'kovr'i Aude, ĝi'a'n vari'o'n kaj riĉ'ec'o'n laŭ'long'e de tri'cent'jar'a'j arb'o'j. La navig'ad'o est'as mir'ind'e facil'a – de la flav'a'j eben'aĵ'o'j de la Lauragués-region'o ĝis la mediterane'a mar'bord'o. Tiel oni fuĝ'os la streĉ'o'n kaj la trafik'ŝtop'iĝ'o'j'n! Vetur'ant'e per'ŝip'e oni vid'os vilaĝ'o'j'n, monument'o'j'n, vin'kel'o'j'n kaj restoraci'o'j'n.
#000315
En Aude ĉiu'sezon'e ebl'as praktik'i prefer'at'a'j'n aktiv'aĵ'o'j'n. Fiŝ'kapt'ad'o en la mar'o, vel'ad'o aŭ nenio'farad'o sur la strand'o'j, golf'o en Carcassona, boat'ad'o en rapid'e flu'ant'a'j akv'o'j, vizit'o al ban'ej'o'j, ekskurs'o'j pied'e, rajd'e, mont'bicikl'e en la departement'o ... Ĉio ebl'as!
#000316
La voj'o'j, special'e est'ig'it'a'j por la ekskurs'ant'o'j, kiel la fam'a „katara pad'o” aŭ la transéquestre (long'a rajd'o'voj'o) konduk'as al la pint'lok'o'j de la tumult'a histori'o de Aude. Oni pov'as sekv'i si'a'j'n dezir'o'j'n, super'i si'a'j'n atend'o'j'n, bon'fart'i, mal'kovr'ant'e ver'e grandioz'a'j'n pejzaĝ'o'j'n!
#000317
En la mez'epok'o la land'et'o'j de Aude hav'is ne mal'pli ol du'dek'o'n da monaĥ'ej'o'j kaj prior'ej'o'j. Hodiaŭ vizit'ind'as dek'o da cisterciaj kaj benediktaj abat'ej'o'j, kiu'j'n la histori'o post'las'is. Sub la monaĥ'ej'a'j volb'o'j rimark'ebl'as la epok'o'j, de Fontfroide al St. Papoul, de Lagrasse al St. Hilaire aŭ Caunes-Minervois ... La vizit'o al abat'ej'o'j est'as ne'forges'ebl'a vojaĝ'o en la spac'o kaj temp'o.
#000319
La mar'bord'o de Aude ĝu'as 50 km da fajn'sabl'a'j plaĝ'o'j kun famili'a'j kaj tradici'a'j ban'ej'o'j, natur'ism'a'j vilaĝ'o'j, en kiu'j ĉi'a'j aktiv'aĵ'o'j est'as propon'at'a'j al turist'o'j. Ĉio kuŝ'as je mal'long'a distanc'o for de majest'a'j land'intern'a'j pejzaĝ'o'j, de lagun'o'j, de natur'rezerv'ej'o kaj rifuĝ'ej'o por mult'a'j animal'a'j speci'o'j.
#000320
Kvazaŭ mozaik'o de urb'o'j kaj vilaĝ'o'j, Aude simil'as al riĉ'a puzl'o, kie ĉiu pec'o kun'port'as apart'a'n lum'o'n. Unu'a'rang'as Carcassona kaj Narbona [narbuno] (franc'e Narbonne), sed est'as ankaŭ mult'eg'e da aŭtentik'a'j vilaĝ'et'o'j, kiu'j ĉiu'j si'a'manier'e atest'as pri la vari'o de Aude: rond'form'a'j, florum'it'a'j, klas'ig'it'a'j histori'a'j vilaĝ'o'j, ktp.
#000322
En Carcassona est'as plej grand'a mez'epok'a fortres'o de Eŭrop'o, kiu est'is proklam'it'a kiel er'o de la Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o. Ĝi hav'as rempar'o'j'n 3 km long'a'j'n, 52 tur'o'j'n, graf'kastel'o'n, intern'a'n fortik'aĵ'o'n, bazilik'o'n, arkitektur'a'n juvel'o'n en gotik'a kaj romanik'a stil'o'j.
#000323
Narbona est'as iam'a ĉef'urb'o de romia provinc'o, pord'o al la Mediterane'o, kiu propon'as al la vizit'ant'o'j el'star'a'n arkitektur'o'n de la ĉef'episkop'a palac'o.
#000324
De lok'a'j vin'o'j por inic'it'o'j ĝis la plej alt'kvalit'a'j vin'o'j, la tut'a vin'paletr'o prezent'iĝ'as en la vit'ej'o'j sub la atlantik'a'j kaj mediterane'a'j influ'o'j.
#000327
Fam'a pro si'a'j kastel'o'j kaj pejzaĝ'o'j, la departement'o Aude ĉiam pli el'star'as kiel grav'a gastronomi'a region'o. Pro ĝi'a geografi'a situ'o la lok'a kuir'art'o est'as miks'aĵ'o de tradici'o'j de sud-okcident'a Franci'o kaj de Mediterane'o. Plej kon'at'a'j est'as la manĝ'aĵ'o'j fum'aĵ'it'a fiŝ'aĵ'o, ostr'o'j, oliv'o'j en Minervois kaj ĉe la mar'bord'o, gras'hepat'aĵ'o, anas'o'j aŭ anser'o'j konserv'it'a'j en gras'o en Lauragués, pekl'aĵ'o'j en la Nigr'a Mont'ar'o, fromaĝ'o'j el Pirene'o'j kaj Corbièras kaj la fam'a'j fazeol'o'j kun gras'konserv'it'a'j anas'o'j, anser'o'j aŭ kolbas'o'j el Castèlnòu-d'Arri (Castelnaudary) kaj Carcassona.
#000328
Ne plu kri'os la kok'o
#000329
Mir'ig'as mi'n, kiom oft'e en mi'a viv'o mi renkont'as hom'o'j'n, kiu'j mal'estim'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n. Plej oft'e tem'as pri tiu'j, kiu'j loĝ'is aŭ labor'is en Uson'o aŭ Angli'o, kaj decid'is, ke la angl'a (precip'e la uson'angl'a) pli util'as. Kelk'a'j eĉ tut'e ĉes'is uz'i la de'nask'a'n lingv'o'n kaj laŭ'ŝajn'e ne kapabl'as kompren'i tiu'j'n, kiu'j ŝat'as kaj prefer'as esprim'i si'n per ĝi.
#000330
Kvankam mi ek'de long'e uz'as divers'a'j'n lingv'o'j'n, inkluziv'e de Esperant'o, la lingv'o, kiu el'vok'as la plej profund'a'j'n sent'o'j'n, est'as mi'a pra'patr'a idiom'o, nom'e la antikv'eg'a kaj mal'mult'e dis'vast'ig'it'a gael'a. Eĉ en for'a'j land'o'j, kiam mi aŭd'as, leg'as aŭ parol'as ĝi'n, mi sent'as, kvazaŭ mi trov'iĝ'us re'foj'e inter la insul'o'j, mont'o'j, arb'ar'o'j kaj lag'o'j de mi'a'j pra'patr'o'j. Mi tut'e respekt'as kaj ŝat'as ali'a'j'n lingv'o'j'n ĉar, kiel iam dir'is al mi ital'a ŝip'estr'o, tutte le lingue son'o belle (ĉiu'j lingv'o'j est'as bel'a'j). Tamen, por mi la gael'a est'as pli ol nur'a idiom'o. Ĝi est'as part'o de mi'a anim'o. Sen'dub'e mult'a'j hom'o'j, parol'ant'e mal'sam'a'j'n lingv'o'j'n, simil'e sent'as: ebl'e pro tio ili pret'as batal'i por defend'i si'a'j'n lingv'a'j'n rajt'o'j'n.
#000331
Mi loĝ'as nun'temp'e en Irlando, kie la gael'a est'as laŭ'konstituci'e la unu'a oficial'a lingv'o, kvankam la angl'a est'as la plej uz'at'a. Kiam mi loĝ'is en nord'a Skot'land'o, mi parol'is kaj uz'is en mi'a labor'o la skot'gael'a'n, mi'a'n hered'a'n lingv'o'n kaj ni'a'n ĉiu'tag'a'n hejm'a'n komunik'il'o'n. Nur ĝi'n (kaj kelk'foj'e Esperant'o'n) mi parol'as kun mi'a edz'in'o kaj fil'o'j. De preskaŭ 50 jar'o'j mi verk'as en la gael'a, publik'ig'ant'e ese'o'j'n, novel'o'j'n, poem'o'j'n, traduk'o'j'n kaj ali'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n: mi eĉ sukces'is gajn'i per ĝi iom'et'e da mon'o. En pli influ'hav'a'j lingv'o'j mi mal'oft'e verk'is kaj neniam sent'is la neces'o'n hav'i pli vast'a'n leg'ant'ar'o'n.
#000333
Dum tiu ĉi long'a period'o, mi oft'e kontribu'is al la plej grav'a gael'lingv'a literatur'a revu'o, nom'e Gairm (kok'o'kri'o, al'vok'o), el'don'it'a en Glasgovo, Skot'land'o. Aper'is en 1952 la unu'a numer'o de tiu ĉi revu'o, sur kies kovr'il'o est'is pres'it'a kiel simbol'o kri'ant'a kok'o. Ĝi est'is fond'it'a de Ruaraidh MacThòmais [ruari maĥc homiŝ] (angl'ig'it'e Derick Thomson), profesor'o ĉe la glasgova universitat'o kaj el'star'a poet'o, kaj Fionnlagh Dómhnallach [fjaunlagh doŭnalaĥ], kon'at'a bard'o. Post la unu'a'j jar'o'j eks'iĝ'is el la redakci'o Fionnlagh, kaj rest'is Ruaraidh kiel unu'nur'a redaktor'o.
#000334
Ek'de tiam, kaj de temp'o al temp'o, kontribu'is al Gairm ĉiu grav'a aŭtor'o kaj poet'o verk'ant'a en la skot'gael'a (kaj mal'pli oft'e en la irland'gael'a). Plur'foj'e aper'is sur ĝi'a'j paĝ'o'j verk'o'j original'a'j aŭ traduk'it'a'j de verk'ist'o'j, kies de'nask'a lingv'o ne est'as la gael'a. MacThòmais instig'is mult'a'j'n jun'a'j'n kaj nov'a'j'n skrib'ant'o'j'n verk'i en la gael'a pri tem'o'j, kiu'j ĝis tiam est'is komun'e pres'it'a'j nur en naci'lingv'o'j kun grand'a parol'ant'ar'o.
#000335
En Skot'land'o kaj Irlando ne abund'as literatur'a'j revu'o'j. En Irlando est'as el'don'at'a la gael'lingv'a revu'o Comhar (kun'labor'o), kaj dum long'a temp'o la plej legat'a literatur'a period'aĵ'o pres'it'a en Skot'land'o est'is la angl'a'lingv'a Blackwood's Magazin'e, kies mal'nov'mod'a kovr'il'o, mal'al'log'a tip'ar'o kaj konservativ'a en'hav'o don'is la impres'o'n, ke ĝi'a leg'ant'ar'o konsist'is el emerit'a'j arme'oficir'o'j kaj eks'funkci'ul'o'j de la Brit'a Imperi'o. Ceter'e, kvankam el'don'it'a en Edinburg'o, ĝi'a etos'o ne est'is skot'a. Sen'dub'e, Gairm est'is la plej alt'kvalit'a el tiu'j revu'o'j, kvankam redakt'it'a en lingv'o de minoritat'o.
#000336
Tem'o'j trakt'it'a'j en Gairm inkluziv'as novel'o'j'n, scienc'o'n (biologi'o'n, fizik'o'n, astronomi'o'n) kaj scienc'fikci'o'n, teknik'o'n (komput'ad'o'n), histori'o'n, etnografi'o'n, legend'o'j'n, antrop'ologi'o'n, tradici'o'n, religi'o'n, filozofi'o'n, politik'o'n, vojaĝ'ad'o'n, muzik'o'n, poezi'o'n, lingv'o'j'n (inkluziv'e de artikol'o'j pri Esperant'o kaj traduk'o'j de esperant'a poezi'o), geografi'o'n – fin'fin'e artikol'o'j'n, kia'j'n oni kutim'as trov'i en MONATO kaj en prestiĝ'a'j naci'lingv'a'j el'don'aĵ'o'j.
#000337
La el'don'ej'o Gairm pli'e el'don'is seri'o'n da libr'o'j (distr'aĵ'a'j kaj eduk'a'j) kaj por plen'kresk'ul'o'j kaj por infan'o'j. Ĝi publik'ig'is vort'ar'o'j'n kaj lern'o'libr'o'j'n. Sam'temp'e ali'a'j komerc'a'j kaj universitat'a'j el'don'ej'o'j publik'ig'is libr'o'j'n (proz'a'j'n kaj poezi'a'j'n) verk'it'a'j'n de profesor'o MacThòmais kaj de ali'a'j kontribu'ant'o'j al Gairm. Sen tro'ig'o oni pov'as asert'i, ke MacThòmais, kun'e kun Gairm, est'is la plej grand'a influ'o por pli ĝeneral'a uz'o de la skot'gael'a kaj trans'form'is ĝi'n en modern'a'n lingv'o'n kapabl'a'n esprim'i i'o'n ajn – eĉ la plej teknik'a'j'n kaj scienc'a'j'n tem'o'j'n.
#000338
Antaŭ kelk'a'j monat'o'j mi trov'is en Dublino libr'o'n el'don'it'a'n en Briti'o en 1902. Tem'is pri histori'o de la skot'gael'a literatur'o. La aŭtor'o asert'is, ke la komenc'o de la 20a jar'cent'o sign'is la last'a'n ĉapitr'o'n de la gael'a literatur'a histori'o kaj ke est'ont'e ne plu aper'os libr'o'j en tiu lingv'o. Sed tiu ĉi „profet'aĵ'o” est'is tre erar'a. Fakt'e, la 20a jar'cent'o iĝ'is la „or'a epok'o” de el'don'ad'o en la gael'a. Publik'iĝ'is en tiu ĉi period'o (1902-2000) pli da libr'o'j ol ek'de la aper'o en la 16a jar'cent'o de la unu'a pres'it'a skot'gael'a libr'o. En la jar'o'j post la du'a mond'milit'o, neni'u unu'op'ul'o pli aktiv'e rol'is en la vigl'ig'o de la gael'a literatur'a produkt'ad'o ol MacThòmais.
#000339
La glor'o de la gael'a lingv'o ĉiam est'is, kaj rest'as, ĝi'a poezi'o. En 1999, la edinburg'a el'don'ej'o Polygon aper'ig'is 825-paĝ'a'n antologi'o'n de elekt'it'a'j gael'a'j poem'o'j verk'it'a'j en la tut'a 20a jar'cent'o. La en'hav'o (351 poem'o'j de 100 poet'o'j) trakt'as ĉi'a'j'n tem'o'j'n kaj alud'as preskaŭ ĉiu'n grav'a'n event'o'n okaz'int'a'n dum la jar'cent'o. Krom la plej el'star'a'j gael'a'j poet'o'j, kiel Somhairle MacGill-Eain (kiu mal'long'e antaŭ si'a mort'o est'is propon'it'a kiel kandidat'o por la Nobel-premi'o pri literatur'o) kaj MacThòmais mem, est'as inkluziv'it'a en la antologi'o la verk'ar'o de poet'o'j el nord'a kaj sud'a Skot'land'o, Kenjo, Sud-Amerik'o, Irlando kaj Nord-Irlando, Angli'o kaj ali'a'j. La vort'trezor'o uz'at'a en la poezi'o est'as vast'eg'a. Pro ĝi'a grand'ec'o, inter'naci'ec'o kaj cent'jar'a ampleks'o, ĝi tre simil'as al la jubile'a Esperant'a Antologi'o redakt'it'a de William Auld, kiu aper'is en 1984.
#000340
Bedaŭr'ind'e neni'o daŭr'as en ni'a mond'o kaj Gairm ne pov'as est'i escept'o. Kun la du'a ĉi-jar'a numer'o de Gairm ven'is slip'o kun anonc'o, ke la ven'ont'a numer'o est'os la last'a. Neni'u leg'ant'o rajt'as riproĉ'i iu'n, kiu okup'is redaktor'a'n seĝ'o'n dum pli ol du'on'jar'cent'o, kaj la tut'a gael'parol'ant'a komun'um'o ŝuld'as mult'o'n al MacThòmais, la ĉef'a kre'ant'o, inspir'ant'o kaj patron'o de la modern'a skot'gael'a.
#000341
Kompren'ebl'e est'is ali'a'j verk'ist'o'j, poet'o'j kaj eduk'ist'o'j, kiu'j help'is kultur'i, modern'ig'i kaj konserv'i la skrib'it'a'n gael'a'n lingv'o'n. Ekzempl'e, komenc'e de la 20a jar'cent'o est'iĝ'is kresk'ant'a nombr'o da nov'a'j gael'a'j el'don'ej'o'j. La unu'a „modern'a” skot'gael'a roman'o, Dùn Áluinn (Kastel'o Aluinn), est'is el'don'it'a en Glasgovo en 1912. Baldaŭ sekv'is ali'a'j fikci'a'j kaj ne'fikci'a'j el'don'o'j, ĝis fond'iĝ'o de la plej grav'a produkt'ant'o de gael'a'j libr'o'j nom'e el'don'ej'o Gairm, kiu aĉet'is la tut'a'n rest'ant'a'n stok'o'n de Alasdair MacLabhruinn kaj Fil'o'j, la tiam'a plej fekund'a gael'a pres'ej'o/el'don'ej'o en Glasgovo.
#000342
Hodiaŭ divers'a'j angl'a'lingv'a'j el'don'ej'o'j en Skot'land'o kaj Angli'o publik'ig'as libr'o'j'n en la skot'gael'a. Kelk'foj'e, la sam'a infan'libr'o aper'as sam'temp'e en divers'a'j kelt'a'j versi'o'j: irlandaj-skot'gael'a'j, kimr'a'j-gael'a'j, ktp, vend'at'a'j en la land'o'j, kie la lingv'o'j est'as parol'at'a'j. Fin'fin'e la ekzempl'o de MacThòmais montr'as, kiom unu person'o pov'as influ'i si'a'j'n lingv'o'n, kultur'o'n kaj naci'o'n.
#000343
Al'proksim'iĝ'as la 22a de mart'o 2003. Tiam, antaŭ 70 jar'o'j, nazi'o'j en Germanio mal'ferm'is la unu'a'n koncentr'ej'o'n en Dachau [daĥaŭ], model'o'n por mult'a'j ali'a'j koncentr'ej'o'j. Jen skiz'a histori'o pri koncentr'ej'o'j, ne nur en nazi'a Germanio sed ankaŭ pli fru'e kaj post'e.
#000344
Koncentr'ej'o'j ekzist'as por ten'i kaj izol'i politik'a'j'n aŭ ali'a'j'n supoz'at'a'j'n mal'amik'o'j'n de la ŝtat'o. Oni pov'us komenc'i ĉe egiptaj regn'o'j, kiu'j sub'prem'is kaj sklav'ig'is venk'it'a'j'n popol'o'j'n. Sed koncentr'ej'o'j'n en la nun'a senc'o unu'e instal'is hispan'a'j koloni'ist'o'j en 1895 sur la insul'o Kubo: tie ili mal'liber'ig'is 40 000 kamp'ar'an'o'j'n. Post'e, dum la brit'a milit'o en Sud-Afrik'o inter 1899 kaj 1902, oni star'ig'is koncentr'ej'o'j'n por milit'kapt'it'o'j.
#000345
Post 1918 Sovetio instal'is koncentr'ej'o'j'n por intern'ig'i kontraŭ'ul'o'j'n de la tiam'a reĝim'o, inter'ali'e eklezi'ul'o'j'n kaj kulak'o'j'n (mez- kaj grand-kamp'ar'an'o'j'n). Feliks Dĵerĵinskij evolu'ig'is la koncentr'ej'o'j'n kiel instrument'o'j'n de la „ruĝ'a'j” kontraŭ la „blank'a'j”, la „mal'amik'o'j de la revoluci'o”. Tie, plen'rajt'ig'it'a'j de la ŝtat'o, respond'ec'ul'o'j diktator'e verdikt'is kaj ekzekut'is. Ankaŭ Lenin kaj Stalin uz'is koncentr'ej'o'j'n situ'ant'a'j'n en for'a'j, mal'facil'e al'ir'ebl'a'j region'o'j de mal'varm'eg'a Siberio. Eĉ post la mort'o de Stalin en 1953 plu'ekzist'is kelk'a'j koncentr'ej'o'j.
#000346
Plej kon'at'a'j est'as la koncentr'ej'o'j en Nazi-Germanio inter 1933 kaj 1945. Akir'int'e ŝtat'a'n potenc'o'n, Hitler komenc'is ĉas'i kaj mal'liber'ig'i kontraŭ'ul'o'j'n, ĉef'e komun'ist'o'j'n, social'ist'o'j'n, social'demokrat'o'j'n, pacifist'o'j'n, ktp. La unu'a koncentr'ej'o mal'ferm'iĝ'is la 22an de mart'o 1933 proksim'e al la urb'et'o Dachau nord'e de Munkeno. Sekv'is Sachsenhausen [záksenhaŭzen] 1936, Buchenwald [búĥenvalt] 1938, Mauthausen [máŭthaŭzen] 1939, la por'vir'in'a Ravensbrück [ráfenzbrik] 1940 kaj Ber'gen-Belsen [ber'gen-belzen] 1943.
#000347
Sekv'is get'o'j en ĉiu'j grand'a'j urb'o'j por „kolekt'i” eŭrop'a'j'n jud'o'j'n, komenc'e tuj post la invad'o de Pollando kaj ali'a'j orient-eŭrop'a'j land'o'j, post'e ankaŭ en Germanio mem. Kon'at'a'j est'as la get'o'j de Varsovio, Łódż [ŭuĝ], Krakovo, Lublin kaj la koncentr'ej'o, nom'at'a get'o, en Theresienstadt [terézienŝtat], la ĉeĥ'a Terezin.
#000348
Post aŭtun'o 1941 kaj la konferenc'o ĉe Wannsee (lag'o apud Berlino), kie en januar'o 1942 la nazi'a'j gvid'ant'o'j decid'is pri la „fin'a solv'o” de la „jud'a problem'o”, oni konstru'is krom'a'j'n eksterm'ej'o'j'n por la jud'o'j: Chelmno [ĥelmno], Belžec [belĵec], Sobibor, Tre'blink'a, Auschwitz [aŭŝvic] kaj Majdanek. Tiu'j last'a'j est'is kvazaŭ murd'o-fabrik'o'j: tie oni cel'is mort'ig'i aŭ rekt'e per cianid'a acid'o en t.n. gas-ĉambr'o'j aŭ ne'rekt'e per fizik'a ŝvit'labor'o en apud'a'j uzin'o'j, kie la hom'o'j est'is ekspluat'at'a'j kiel modern'a'j sklav'o'j sub apenaŭ imag'ebl'a'j kondiĉ'o'j.
#000349
Ne fin'iĝ'is la histori'o post la du'a mond'o'milit'o. Kon'at'a est'as la puĉ'o de general'o kaj diktator'o Pinochet [pinoŝé] en Ĉilio en septembr'o 1973. Oni sci'as, ke hom'o'j est'is arest'it'a'j kaj mort'ig'it'a'j en stadion'o en Santiag'o; krom'e oni raport'is eĉ pri koncentr'ej'a'j ŝip'o'j, en kies hold'o'j'n oni ĵet'is mal'liber'ig'it'o'j'n kaj post'e rat'o'j'n, kiu'j manĝ'is la hom'o'j'n viv'ant'a'j.
#000350
Trov'iĝ'is apud la urb'o'centr'o de la litova ĉef'urb'o Vilnius hom'a'j ost'o'j. Labor'ist'o'j fos'ant'a'j komunik'il'a'n tranĉe'o'n mal'kovr'is la ost'o'j'n kaj vok'is arkeolog'o'j'n. Esplor'int'e la tranĉe'o'n, ili anonc'is, ke tem'as pri ost'o'j de soldat'o'j el la arme'o de la franc'a imperi'estr'o Napoleono.
#000351
En la tranĉe'o kuŝ'is la rest'aĵ'o'j de preskaŭ 2000 soldat'o'j. La ost'o'j est'is port'it'a'j al la medicin'a fak'o de la universitat'o de Vilnius, kie scienc'ist'o'j mult'o'n lern'is ne nur pri la sort'o de la arme'o sed ankaŭ pri hom'o'j kaj mal'san'o'j komenc'e de la 19a jar'cent'o.
#000352
En 1812 soldat'o'j re'ven'ant'a'j el Rusio mort'o'n traf'is en Vilnius pro mal'sat'o, frost'o aŭ tiam reg'ant'a tif'o. Laŭ'dir'e la rus'a car'o ordon'is, ke oni brul'ig'u la kadavr'o'j'n, tamen pro odor'aĉ'o oni fin'fin'e ili'n en'ter'ig'is. La soldat'o'j aĝ'is ĝeneral'e inter 20 kaj 30 jar'o'j, tamen est'is ankaŭ 15- kaj eĉ kelk'a'j 50-jar'ul'o'j. Ne trov'iĝ'is person'a'j posed'aĵ'o'j: oni konklud'as, ke loĝ'ant'o'j de Vilnius pri'ŝtel'is la kadavr'o'j'n de la fremd'ul'o'j.
#000353
Post esplor'o la ost'o'j est'os re'en'tomb'ig'it'a'j en Litovio: la franc'a reg'ist'ar'o anonc'is, ke ĝi ne intenc'as ir'ig'i la rest'aĵ'o'j'n en Franci'o'n. Efektiv'e ĝis 80 % de la arme'an'o'j de Napoleono est'is ne'franc'o'j, kaj la trov'aĵ'o'j en Vilnius reprezent'as inter'naci'a'n, ne apart'e franc'a'n, hered'aĵ'o'n. Tamen la franc'a reg'ist'ar'o star'ig'os en Litovio monument'o'n por omaĝ'i ne nur al pere'int'a'j franc'o'j sed ankaŭ al tiu'j de ali'a'j naci'o'j de Eŭrop'o. Hodiaŭ tio hav'us simbol'a'n senc'o'n, ĉar popol'o'j iam inter'batal'ant'a'j nun kre'as unu'ec'a'n Eŭrop'o'n.
#000354
Kaj uson'a'j kaj brit'a'j televid'a'j kompani'o'j far'is film'o'j'n pri la mal'kovr'o'j. Hazard'e, dum film'ad'o oni trov'is en amas'tomb'ej'o tri franc'a'j'n or'a'j'n mon'er'o'j'n el la 18a jar'cent'o. Daŭr'as la esplor'o'j.
#000355
(redaktor'o de la rubrik'o „Lingv'o”, Tokio, Japani'o)
#000356
Mi est'as 72-jar'a pensi'ul'o, loĝ'ant'a en Tokio. Mi esperant'ist'iĝ'is en 1945 – en la jar'o de la kapitulac'o de Japani'o, kiu liber'ig'is tiu'n land'o'n de faŝism'o. Mi far'iĝ'is redaktor'o de la rubrik'o „Lingv'o”, laŭ mi'a memor'o, en 1995, hered'int'e la posten'o'n de Girvan McKay el Irlando. Krom'e mi est'as sekretari'o-kas'ist'o de TEĴA (Tut'mond'a Esperant'ist'a Ĵurnal'ist'a Asoci'o). De post 1992 mi est'as an'o de la Akademi'o de Esperant'o.
#000357
„Por prezent'i plaĉ'a'n flor'buked'o'n, oni kun'ig'as plej divers'a'j'n flor'o'j'n kun plej vari'a'j kolor'o'j en harmoni'a'n tut'o'n.” Per tiu'j vort'o'j la ĉef'organiz'ant'o Brun'o Peeters [peters] prezent'is la baz'a'n ide'o'n de la fest'o'j Europeade kiu'j okaz'is de la 24a ĝis la 28a de juli'o 2002 en Antverpeno la 39an foj'o'n. 6000 person'o'j el 40 divers'a'j region'o'j de Eŭrop'o prezent'is al la spekt'ant'o'j tradici'a'j'n popol'art'aĵ'o'j'n de si'a'j land'o'j. Ili prezent'is precip'e danc'o'j'n kaj kant'o'j'n en bunt'a vari'o de popol'kostum'o'j sur strat'o'j kaj plac'o'j, en koncert'ej'o kaj en pied'pilk-stadion'o de la gast'ig'ant'a urb'o. Per tiu manifestaci'o oni cert'e al'tir'is kvar'on'milion'o'n da hom'o'j. Sam'temp'e est'is dis'kon'ig'at'a la baz'a ide'o de la mov'ad'o por unu'ig'it'a Eŭrop'o: „Unu'ec'o en divers'ec'o”.
#000358
Kiam post la du'a mond'milit'o en Eŭrop'o politik'ist'o'j iom post iom ating'is la fond'o'n de Eŭrop'a Uni'o (EU), la prioritat'a atent'o est'is direkt'it'a al la ekonomi'a'j avantaĝ'o'j de la inter'naci'a kun'labor'o kaj unu'iĝ'o. Apud la ag'ad'o'j de politik'ist'o'j est'iĝ'is eŭrop'a mov'ad'o, kiu emfaz'is la hom'a'n faktor'o'n. Oni nun konsci'as, ke la kultur'a divers'ec'o de Eŭrop'o est'as riĉ'aĵ'o nepr'e konserv'end'a. Kaj popol'art'o est'as esprim'il'o de la ordinar'a civit'an'o.
#000359
Tiel oni ven'is al la ide'o organiz'i eŭrop'a'j'n fest'o'j'n de popol'art'o Europeade. La unu'a okaz'is en Antverpeno en 1964. En tiu urb'o tiam ek'funkci'is ties labor'grup'o kaj ofic'ej'o. Nun la labor'grup'o konsist'as el reprezent'ant'o'j de iu'j membr'o-ŝtat'o'j kaj kandidat'o-ŝtat'o'j de EU. Inter'temp'e Antverpeno jam gast'ig'is ok tiu'spec'a'j'n fest'o'j'n. Nun Europeade princip'e okaz'as ĉiu'jar'e en ali'a urb'o. Ali'a'j ĝi'a'j gast'ig'ant'a'j urb'o'j ĝis nun est'is en Aŭstrio, Belgi'o, Dani'o, Franci'o, Germanio, Hispanio, Italio, Portugali'o, Svis'land'o.
#000360
En la ferm'a manifestaci'o la publik'o pov'is spekt'i dum tri hor'o'j ne'forges'ebl'a'n spektakl'o'n de la 219 grup'o'j, kun surpriz'a vari'o de muzik'ensembl'o'j sur kvin podi'o'j. Fest'preleg'o okaz'is en la nederlanda, franc'a, angl'a, german'a, ital'a kaj hispan'a lingv'o'j. La anonc'o'j est'is far'it'a'j en la lingv'o de la koncern'a land'o. Eĉ pup'o'j de gigant'o'j el Antverpeno kun'spekt'is. Kolekt'o da naci'a'j kaj region'a'j flag'o'j montr'is la divers'ec'o'n en la unu'iĝ'ant'a Eŭrop'o. Eg'e impres'is la jun'ec'o kaj entuziasm'o de la part'o'pren'ant'o'j, precip'e el orient'a kaj sud-orient'a Eŭrop'o. Ties verv'o signal'is, ke la pli'vast'ig'o de EU al tiu part'o de ni'a kontinent'o al'port'os nov'a'n dinamik'ec'o'n al la popol'art'o.
#000362
La organiz'ant'o'j opini'as, ke okaz'ig'o de tiu'spec'a'j fest'o'j influ'as ne nur la publik'o'n. Ili pens'as, ke precip'e inter la part'o'pren'ant'o'j kresk'as reciprok'a admir'o kaj respekt'o sur'baz'e de egal'ec'o. Tiel, opini'as Brun'o Peeters, ili iĝ'os ambasador'o'j de ver'a amik'ec'o en ni'a kontinent'o. Je mi'a surpriz'o Peeters ankaŭ rakont'is, ke iu'j part'o'pren'ant'o'j mem pag'as si'a'j'n vojaĝ- kaj rest'ad-kost'o'j'n – nur por montr'i si'a'j'n talent'o'j'n kaj renkont'i nov'a'j'n amik'o'j'n aŭ re'trov'i mal'nov'a'j'n. Ĉu ankaŭ vi'n tio pens'ig'as pri Universal'a Kongres'o de Esperant'o? Oni ja nur ne uz'as komun'a'n lingv'o'n.
#000363
Aper'is bel'eg'a bild'libr'o kun la plej traf'a'j fot'o'j pri la okaz'int'a'j fest'o'j. En ĝi oni trov'as interes'a'j'n inform'o'j'n, sed pli ol du'on'o de ties 160 paĝ'o'j est'as kolor'fot'o'j. Ĝi est'as hav'ebl'a kontraŭ 25 eŭr'o'j en la sekretari'ej'o de Internationaal Europeadecomité, Bar'o'n Dhanislaan 20 b 4, B-2000 Antwerpen, Belgi'o (, ret'poŝt'o: europeade@Antwerpen.be).
#000364
La ven'ont'a Europeade okaz'os en Nuoro (Sardinio) de la 23a ĝis la 27a de juli'o 2003.
#000365
Du tri'on'o'j de la pol'a eksport'o konsist'as el var'o'j kaj serv'o'j por Eŭrop'a Uni'o (EU). El cifer'o'j de GUS, la ĉef'a pol'a statistik'a ofic'ej'o, vid'ebl'as ke Pollando ne hav'as ali'a'n not'ind'a'n vend'o'merkat'o'n.
#000366
De mult'a'j jar'o'j la komerc'a sald'o de Pollando kun EU est'as deficit'a. Dum la unu'a du'on'o de la jar'o 2002 Pollando import'is je tri miliard'o'j da eŭr'o'j pli ol ĝi eksport'is. Tamen la pol'a eksport'o kresk'as pli rapid'e ol la import'o. Eĉ pli grav'as ke la import'o'j el EU est'as, krom konsum'var'o'j, du'on'produkt'o'j kaj teĥnologi'o'j eg'e neces'a'j por la dis'volv'o de la pol'a ekonomi'o. La period'o de inund'o de la pol'a merkat'o per var'o'j de mal'alt'a kvalit'o est'as jam pas'int'a.
#000367
Dum la last'a jar'dek'o EU-land'o'j trans'lok'is part'o'n de si'a produkt'ad'o al Pollando kaj tio pli'bon'ig'is la pag'bilanc'o'n. Pli'a pli'bon'ig'o de'pend'as de la invest'ad'o'j flank'e de EU en Pollando. En tiu kamp'o la situaci'o dum la last'a'j monat'o'j de 2002 tre mal'pli'bon'iĝ'is, ĉef'e pro politik'a'j decid'o'j de la reg'ist'ar'o de la ĉef'ministr'o Leszek Miller, kiu'j ŝajn'as brems'i la privat'ig'ad'o'n en la pol'a ekonomi'o.
#000368
Ekspansi'o de EU al la pol'a merkat'o ne ĉiam lig'iĝ'as kun konkur'ad'o kontraŭ la pol'a entrepren'ist'ar'o. Iu'j var'o'j, ekzempl'e vin'o'j kaj frukt'o'j, ne est'as produkt'at'a'j en Pollando kaj oni est'as dev'ig'at'a ili'n import'i. Kontraŭ'e, tim'ig'a est'as la fal'o de vend'o'j de aŭtomobil'o'j produkt'at'a'j en Pollando, ĉar la fal'o de vend'o'j de aŭtomobil'o'j import'it'a'j est'as mal'pli alt'a.
#000369
Ĝis la fin'o de 2002 la deficit'o en la komerc'o kun EU dev'os mal'grand'iĝ'i, ĉef'e dank'e al la kresk'o de eŭr'o kompar'e kun pol'a zlot'o. Ankaŭ pli'vigl'iĝ'o de la EU-ekonomi'o apog'os la pol'a'n eksport'o'n. Ali'flank'e, en la agr'o'kultur'a merkat'o la situaci'o mal'pli'bon'iĝ'os, ĉar Rusio, la tradici'a import'ant'o de gren'o, nun est'as mem'sufiĉ'a.
#000370
La nun'a'j cirkonstanc'o'j est'as sen'precedenc'a'j, ĉar en Pollando en la jar'o 2002 la inflaci'o est'as mal'pli alt'a ol en EU, kaj est'as ŝanc'o ke la prez'o'j de pol'a'j produkt'o'j kresk'os mal'pli rapid'e ol de tiu'j el okcident-eŭrop'a'j land'o'j. Kun sam'temp'a fal'o de zlot'o kontraŭ eŭr'o, tio signif'e pli'bon'ig'us la pol'a'n konkurenc'kapabl'o'n.
#000371
La 42-jar'a litovo Pijus Stulginskis el la mal'grand'a urb'et'o Vaiguva en la region'o de Kelme mir'ig'is famili'an'o'j'n, najbar'o'j'n kaj ĉiu'j'n loĝ'ant'o'j'n, konstru'ant'e apud si'a propr'a dom'o ver'a'n preĝ'ej'o'n. Malgraŭ tio ke li ne konsider'as si'a'n konstru'aĵ'o'n preĝ'ej'o sed nur kapel'o, tamen ĝi aspekt'as kiel ver'ver'a preĝ'ej'o, tia, kia'n posed'as preskaŭ ĉiu urb'et'o de Litovio.
#000373
La ide'o de propr'a sankt'ej'o nask'iĝ'is antaŭ ses jar'o'j. Pijus rakont'as, ke ek'de si'a infan'aĝ'o li est'as fervor'a kred'ant'o – ĉiu'dimanĉ'e li part'o'pren'ad'is sankt'a'n mes'o'n kaj long'a'n temp'o'n serv'ad'is por la pastr'o dum la mes'o. „Mi ĉiam admir'is la bel'ec'o'n de kapel'o'j kaj hazard'e eĉ mem ek'pens'is konstru'i unu apud mi'a dom'o”, memor'as la vir'o. Long'e li ne fin'decid'is, ĉar li ne pov'is kompren'i, ĉu la rev'o'j pri la propr'a kapel'o est'as serioz'a'j kaj real'ig'ebl'a'j. Nur post kiam li kelk'foj'e dum sonĝ'o aŭd'is la voĉ'o'n de Sankt'a Maria, demand'ant'a, kial li ne real'ig'as tio'n, pri kio li kvazaŭ promes'is, Pijus konklud'is, ke ĉio est'as pli serioz'a ol li antaŭ'e supoz'is. Li tuj ek'ag'is – li for'ig'is apud'dom'a'n ĝarden'o'n, frukt'arb'o'j'n kaj, eĉ neni'o'n menci'int'e al si'a edz'in'o, komenc'is fos'i.
#000374
Post unu jar'o ĉi tie jam est'is pret'a la kapel'o. Pijus instal'ig'is en ĝi mal'grand'a'n altar'o'n kun statu'o de Sankt'a Maria. Foj'foj'e venad'is pastr'o, kun'ven'is najbar'o'j kaj ĉiu'j preĝ'is. Dek person'o'j pov'is liber'e en'ir'i la kapel'o'n. Dum ĝi'a inaŭgur'o kun'ven'is eĉ cent interes'it'o'j.
#000375
Kiam la ide'o est'is real'ig'it'a, Pijus decid'is, ke tio ne est'as sufiĉ'a. Li detru'is unu mur'o'n de la kapel'o kaj komenc'is al'konstru'labor'o'j'n. La nov'a konstru'aĵ'o jam est'is mult'e pli grand'a kaj impon'a. Laŭ ĝeneral'a aspekt'o ĝi simil'as preĝ'ej'o'n. Ĝi'a are'o est'as 100 kvadrat'a'j metr'o'j. Preskaŭ ĉiu'j'n labor'o'j'n Pijus far'as mem, kelk'foj'e help'as najbar'o'j. Dum preskaŭ tri jar'o'j li jam far'is ĉiu'j'n plej grav'a'j'n labor'o'j'n, rest'is nur pli'bel'ig'a'j kaj ornam'a'j task'o'j. Ek'sci'int'e pri la plan'o'j de la vir'o el for'a litova urb'et'o, plur'a'j person'o'j ek'dezir'is sub'ten'i la projekt'o'n: propon'is sen'kost'e konstru'i pord'eg'o'n, skulpt'i sonor'il'o'n, donac'is mon'o'n.
#000376
Demand'int'e, kiel re'ag'is la edz'in'o kaj ali'a'j famili'an'o'j al tio, kio okaz'is apud'dom'e, Pijus ne klar'e respond'as: „Ili sci'as, ke mi est'as mi”. En la urb'et'o la vir'o est'is tuj titol'it'a kiel strang'ul'o. Neni'u el la famili'an'o'j, nek la najbar'o'j laŭd'is li'n pro la ide'o. Por ili ne est'as kompren'ebl'e, kial vir'o ek'konstru'is ne profit'o'don'a'n restoraci'o'n aŭ disk'o'tek'o'n, sed preĝ'ej'o'n, kiu al'port'os neniu'n mon'o'n kaj eĉ el'ĉerp'os la tut'a'n famili'a'n buĝet'o'n. Pijus konfes'is, ke li eĉ tim'as kalkul'i, kiom da mon'o li jam invest'is al la konstru'labor'o'j. Li ne vol'as tio'n sci'i por ne mal'facil'ig'i la viv'o'n.
#000377
La strang'ul'o el Litovio plan'as, ke li'a preĝ'ej'o est'os fin'konstru'it'a post ĉirkaŭ tri jar'o'j. Li ne plan'as, ke en la propr'a preĝ'ej'o est'os ankaŭ propr'a pastr'o. „Ebl'e ĉi tie pov'os okaz'i por'okaz'a'j mes'o'j aŭ religi'a'j fest'o'j”, rev'as la vir'o. Li eĉ ne tro'e dram'ig'us, se la reg'ist'ar'o postul'us mal'konstru'i la kontraŭ'leĝ'a'n kre'aĵ'o'n. „Ankaŭ Krist'o sufer'is. Sufer'i por mi signif'us bon'fart'i antaŭ Di'o. Kred'o neniam est'is sen'sufer'a. Kred'ant'o'j ĉiam sufer'ad'is de ĉiu'j reg'ist'ar'o'j”, asert'as la preĝ'ej'konstru'ant'o, ankoraŭ konfes'int'e, ke la konstru'o de la preĝ'ej'o nun por li est'as ver'a plezur'o kaj viv'senc'o.
#000378
Se kat'o'j zorg'us pri viv'o de rat'o'j, potenc'ul'o'j zorg'us pri hom'a'j rajt'o'j. Leĝ'o'j simil'as al arane'a'j ret'o'j, en kiu'j kapt'iĝ'as nur insekt'et'o'j. Sinjor'in'a pet'o egal'as al dekret'o. Se najtingal'o si'a'n lang'o'n brid'us, si'n en la kaĝ'o de ĉas'ist' ne vid'us. Pli ol kruel'a'j reĝ'o'j, vund'as mal'just'a'j leĝ'o'j. Kiu hav'as bel'a'j'n okul'o'j'n, frenez'e am'as spegul'o'j'n. Am'o est'as sup'o: ju pli varm'a, des pli ĉarm'a. Arb'o fal'int'a ne hav'as radik'o'j'n, hom'o fal'int'a ne hav'as amik'o'j'n. Se edz'o ne aŭd'us kaj edz'in'o ne vid'us, dum la tut'a kun'viv'o ili feliĉ'e rid'us. Feliĉ'o, sam'kiel vir'in'o bel'a, mal'oft'e dum'long'e rest'as fidel'a. Por evit'i kverel'o'j'n, edz'o ferm'u orel'o'j'n. Ne mal'ĝoj'u pro kresk'o de aĝ'o, se kun tio ankaŭ kresk'as saĝ'o. Se ne est'us pro profit'o, neni'e okaz'us milit'o. Kiam profit'o permes'as, oni human'ec'o'n forges'as. Fajr'o tuj esting'iĝ'as sen aer'o, hom'o velk'as sen just' kaj liber'o. Inter'batal'o de kat'o'j est'as bon'a por la rat'o'j. Ferm'it'a'j est'u buŝ'o'j de saĝ'ul'o'j, sed mal'ferm'it'a'j ili'a'j okul'o'j. Kiu serĉ'ad'as fi'ul'o'n, en'rigard'u spegul'o'n. Se fiŝ'o ek'aper'us el sek'a river'o, el politik'ist'a buŝ'o aper'us ver'o.
#000379
En la litova urb'o Kaunas iu'n vendred'a'n post'tag'mez'o'n sur'strat'e aper'is hom'grand'a lepor'o, kiu sur'hav'is ŝild'o'n „Mi ŝuld'as”. Tiu ne'atend'it'a gast'o intenc'is vizit'i kelk'a'j'n entrepren'o'j'n de la urb'o, kies total'a ŝuld'o ating'as ĉirkaŭ 145 000 eŭr'o'j'n.
#000380
Lepor'o est'as tut'e nov'a manier'o por en'kas'ig'i ŝuld'o'j'n. Tio'n iniciat'is dek'jar'a kompani'o Gelvora, cert'a pri efik'o de tiu metod'o. Lepor'o simbol'as tim'o'n kaj mal'kapabl'o'n kaj inform'as la soci'o'n pri mal'taŭg'a kondut'o de la ŝuld'ant'o kaj li'a mal'dezir'o plen'um'i akcept'it'a'j'n dev'o'j'n.
#000381
Komenc'e la lepor'o dev'os vizit'ad'i ŝuld'ant'a'j'n entrepren'o'j'n, ne nur en la du'a litova urb'o Kaunas, sed ankaŭ tra la tut'a land'o. Post'e ĝi aper'os ankaŭ ĉe ŝuld'ant'a'j loĝ'ant'o'j.
#000382
Oni'dir'e nun en Litovio divers'a'j entrepren'o'j unu al ali'a ŝuld'as ĉirkaŭ ses miliard'o'j'n da eŭr'o'j. Por la nov'a serv'o Gelvora de si'a klient'ar'o pet'as inter 4 kaj 20 % de la en'kas'ig'it'a sum'o. Pri la serv'o vigl'e ek'interes'iĝ'is kompani'o'j, kiu'j liver'as divers'a'j'n komun'um'a'j'n serv'o'j'n por loĝ'ant'o'j kaj kiu'j plend'as pri kresk'ant'a'j ŝuld'o'j.
#000383
Efektiv'e, laŭ Gudzinskas, la ĉas'ad'o de la frugileg'o (ankaŭ nom'at'a kamp'o'korv'o) ne nur aktual'ig'as la tradici'o'n sed ankaŭ help'as lim'ig'i la nombr'o'n de bird'o'j, kiu'j mal'pur'ig'as kaj bru'ig'as urb'o'j'n. Antaŭ 12 jar'o'j li kontakt'is du mal'jun'a'j'n ĉas'ist'o'j'n, kiu'j memor'is kiel mort'ig'i la frugileg'o'j'n kaj ili'n manĝ'o'cel'e prepar'i.
#000385
Ĉio kutim'e okaz'as fin'e de maj'o aŭ komenc'e de juni'o, kiam la id'o'j jam kapabl'as el'ir'i el la nest'o'j kaj ek'sid'i sur la nest'o'rand'o'j'n. Neces'as cel'i tiel, ke per unu paf'o oni traf'u kelk'a'j'n bird'o'j'n. Foj'e, kiam vent'eg'as, super'flu'as paf'i: sufiĉ'as pren'i sitel'o'j'n kaj kolekt'i bird'et'o'j'n el'arb'e fal'int'a'j'n.
#000386
La unu'a'n foj'o'n Andrius sukces'is kapt'i 34 bird'id'o'j'n. La rekord'o est'as 187. Inter'temp'e la frugileg'o-bal'o'j pli kaj pli popular'iĝ'as, tiel ke apenaŭ rest'as sufiĉ'e da viand'o por manĝ'i, nur por gust'um'i. La viand'o simil'as tiu'n de kok'id'o; pas'int'e oni manĝ'is ĝi'n kontraŭ ikter'o. Spic'o'j help'as sub'prem'i la iom ne'kutim'a'n odor'o'n de la viand'o, kaj kutim'e oni kun'trink'as bier'o'n.
#000387
Hej, vi, Us'o'n', aŭskult'u! Est'u l' gvid'ant'o, ne la kancer'o!: Tio est'as la traduk'o de hispan'a kaj angl'a'lingv'a tekst'o'j sur la afiŝ'o, kiu'n mi port'is mez'e de sur'strat'a miting'o kontraŭ la uson'a krim'ad'o en Afgani'o. De ĝi mi send'is kopi'o'n kaj sam'e protest'o'n al la uson'a ambasador'o en Madrido kaj al Georg'e Bush [ĝoĝ buŝ]. Kopi'o'n de ĝi mi send'is ankaŭ al Al Gore [gor], sed al li por instig'o al pli moral'a kaj just'a ag'ad'o. Est'as tut'e sen'senc'a la argument'o de leg'ant'o (MONATO, 2002/9, p. 5), ke tiu ĉi revu'o est'us kontraŭ-uson'a. Mi sam'opini'as kun Stefan Maul, ke tro oft'e est'as mal'facil'e kompren'i Uson'o'n, kaj, des mal'pli (sen'kondiĉ'e) am'i ĝi'n.
#000388
Okaz'e de tut'eŭrop'a'j konferenc'o'j de ministr'o'j pri transport'o (Kreto, 1994 kaj Helsink'o, 1997), al jam ekzist'ant'a transport-ret'o por okcident'a Eŭrop'o al'don'iĝ'is projekt'o por simil'a ret'o en orient'a Eŭrop'o. Tiu last'a konsist'as el dek „koridor'o'j” (laŭ la eŭrop'a transport'ĵargon'o), numer'it'a'j per roma'j cifer'o'j I ĝis X. Por Albanio grav'as koridor'o VIII (voj'o, fer'voj'o kaj mar'haven'o; 1300 km; Durrës-Varna) kaj, iom, koridor'o X (voj'o kaj fer'voj'o; 2360 km; Salzburg-Tesaloniko).
#000389
La ital'a ministr'o pri ekster'land'a komerc'o, Adolf'o Urs'o, deklar'is, ke por Italio Albanio est'as la en'ir'ej'o en Balkani'o'n. Tial, la konstru'ad'o de la Ok'a Koridor'o est'as grav'eg'a por ambaŭ land'o'j. Per ĝi Albanio iĝ'os transit'a punkt'o inter la okcident'a kaj orient'a merkat'o'j. Ankaŭ la dis'volv'iĝ'o de sud'a Italio mal'rekt'e est'as lig'it'a al ĝi.
#000390
Italio est'as pret'ig'ant'a elektro-energi'a'n lig'o'n kun Albanio. Akv'o'dukt'o de la akv'o'font'o'j de Bistrice kaj Sarandë en sud'a Albanio proviz'os per trink'akv'o la ital'a'n region'o'n de Puglia.
#000391
Invest'o'j en Albanio tre interes'as ital'o'j'n. Si'a'flank'e, Albanio star'ig'is agent'ej'o'n por stimul'i el'ekster'land'a'j'n invest'o'j'n. Krom la transport'lig'o'j est'as bezon'at'a'j kredit'lini'o'j, garanti'a'j sistem'o'j kaj fisk'a'j facil'ig'o'j. Italio jam est'as unu el la ĉef'a'j komerc'a'j partner'o'j de Albanio. Ĝi'a'j eksport'o'j al Italio ating'as 70 % de la tut'o, ĝi'a'j import'o'j el Italio 30 %. En Albanio ag'ad'as ĉirkaŭ 500 ital'a'j produkt'a'j kaj komerc'a'j entrepren'o'j.
#000392
Dum'e la grek'a reg'ist'ar'o, en'e de la Eŭrop'a Komision'o kaj kun'labor'ant'e kun Serbi'o, far'as si'a'n plej'ebl'o'n por kontraŭ'star'ig'i al la Ok'a Koridor'o (okcident'a-orient'a) la Dek'a'n Koridor'o'n (nord'an-sud'a'n) tra'pas'ant'a'n Serbi'o'n kaj ating'ant'a'n Tesalonikon.
#000394
Ĉu la hom'ar'o lern'is pens'i per la lingv'o?
#000395
La anatomi'e modern'a'j hom'o'j ekzist'as de antaŭ 120 000-150 000 jar'o'j. Ili ek'est'is en Afrik'o, sam'e kiel ĉiu'j antaŭ'a'j hom'o'speci'o'j. De tie ili dis'vast'iĝ'is sur Eŭrop'o'n, Azi'o'n kaj Aŭstrali'o'n. En la „Proksim'a Orient'o”, precip'e en Israelo kaj Libano, la plej fru'a'j trov'ej'o'j aĝ'as preskaŭ 100 000 jar'o'j'n, en sud'a Eŭrop'o kaj centr'a Azi'o ĉ. 40 000 jar'o'j'n. Nord'a'j Eŭrop'o, Azi'o kaj Amerik'o tiam est'is kovr'it'a'j de glaci'o. En tiu'j region'o'j tiam jam de pli ol 100 000 jar'o'j viv'is neandertal'ul'o'j. Ili est'as klar'e disting'ebl'a'j anatomi'e de si'a'j pli modern'a'j parenc'o'j, sed dum la unu'a temp'o ne est'is grand'a diferenc'o en kultur'o kaj teĥnologi'o.
#000396
Sed antaŭ 40 000 jar'o'j, mez'e de la pas'int'a glaci'a epok'o, okaz'is kultur'a salt'o en'e de nur kelk'mil jar'o'j. Aper'is mult'e pli rafin'it'a'j teknik'o'j, il'o'j, sci'o'j pri trakt'ad'o de mult'a'j material'o'j. La port'ant'o'j de tiu kultur'o, nom'at'a'j Cro-Magnon-hom'o'j [kromanjon] laŭ kon'at'a trov'ej'o en centr'a Franci'o, est'as fam'a'j ankaŭ pro si'a'j impres'a'j pentr'aĵ'o'j en kavern'o'j. Ili far'is gravur'aĵ'o'j'n, skulpt'aĵ'o'j'n, muzik'instrument'o'j'n, ornam'is si'a'j'n uz'objekt'o'j'n kaj si'n mem kaj – laŭ atest'o de si'a'j funebr'a'j kutim'o'j – evident'e hav'is religi'o'n. Mal'long'e, ĝis iu grad'o ili hav'is kapabl'o'n pens'i abstrakt'e. Tio est'as ver'e grand'a kontrast'o ne nur al sam'temp'a'j neandertal'ul'o'j, sed ankaŭ al la antaŭ'a'j kromanjon'ul'o'j. La plej mult'a'j kaj impres'a'j trov'ej'o'j est'as kavern'o'j en la sud'a du'on'o de Franci'o kaj nord'a Hispanio. Fam'a'j est'as tiu'j en Lascaux [laskó] en provinc'o Dordogne [dordonj] kaj Altamira en provinc'o Santander. La plej aĝ'a'j pentr'aĵ'o'j ek'est'is antaŭ preskaŭ 40 000 jar'o'j, kvankam oni trov'is en nord'a Israelo tip'a'j'n kromanjon'a'j'n instrument'o'j'n far'it'a'j'n jam 5000 jar'o'j'n antaŭ'e. En'e de ĉ. 10 000 jar'o'j tiu kultur'a revoluci'o dis'vast'iĝ'is sur la tut'a ter'o. Tio eĉ inklud'as Amerik'o'n, en kiu'n en'migr'is hom'o'j antaŭ 30 000-35 000 jar'o'j tra Bering'a Mar'kol'o. Tiu mar'kol'o tiam est'is sek'a, ĉar la mar'nivel'o est'is cent metr'o'j'n pli mal'alt'a ol nun pro la mult'a akv'o lig'it'a en form'o de glaci'o. Ali'flank'e la mar'bord'o'j est'is sen'glaci'a'j pro la tiam'a period'o iom pli varm'a ol antaŭ'e kaj post'e. Aŭstrali'o tiam est'is de'nov'e izol'it'a. Pli'a'j'n 10 000 jar'o'j'n post'e est'is mal'aper'int'a'j la neandertal'ul'o'j, kvankam ili ekzist'is kun'e kun modern'a'j hom'o'j en la sam'a region'o (Proksim'a Orient'o) dum 60 000 jar'o'j kaj ebl'e eĉ kun'e viv'is.
#000397
Est'as fascin'a demand'o, kiel tia revoluci'o okaz'is. I'a'n Tattersall, uson'a antrop'olog'o, propon'as nov'a'n teori'o'n por klar'ig'o1. Unu'e li atent'ig'as, ke la kromanjon'ul'o'j anatomi'e ne est'as disting'ebl'a'j de si'a'j antaŭ'ul'a'j modern'a'j hom'o'j. Li propon'as, ke ili eĉ ne est'as nov'a ras'o aŭ trib'o, kiu dis'vast'iĝ'is kaj for'mort'ig'is si'a'j'n mal'pli kapabl'a'j'n parenc'o'j'n. Tio est'us est'int'a mond'vast'a buĉ'ad'o, kiu'n oni est'us arkeologi'e el'trov'int'a. Laŭ li, anstataŭ'e dis'vast'iĝ'is la kultur'o, la teknik'o'j kaj sci'o'j. Tiu'j pov'as dis'vast'iĝ'i facil'e kaj rapid'e, se la sci'o'j ating'as hom'o'j'n jam dis'vast'iĝ'int'a'j'n, kiu'j est'as kapabl'a'j lern'i. Sed en tiu procez'o evident'e dev'as est'i iu detal'o, en kiu la neandertal'ul'o'j ne pov'as sekv'i, tiel ke ili hav'is grav'a'n mal'avantaĝ'o'n en konkur'ad'o pri nutr'aĵ'o. Kial ili ne pov'is lern'i tia'j'n kapabl'o'j'n, kvankam ili hav'is cerb'o'n sam'e grand'a'n kaj dum dek'o'j da jar'mil'o'j inter'ŝanĝ'is teknik'a'j'n ating'aĵ'o'j'n kun la sam'temp'a'j modern'a'j hom'o'j?
#000398
Laŭ Tattersall la decid'a diferenc'o est'as, ke la parol'ad'a aparat'o de la modern'a hom'o est'as pli evolu'int'a ol tiu de neandertal'ul'o (vid'u la bild'o'n). Special'e la pli grand'a faring'a spac'o ebl'ig'as el'ig'i son'o'j'n kun ver'e fajn'a'j diferenc'o'j. Kontraŭ'e, neandertal'ul'o'j ver'ŝajn'e hav'is nur mal'grand'a'n gam'o'n da son'o'j. Est'as evident'a la avantaĝ'o don'at'a de la lingv'o por komunik'ad'o kaj lern'ad'o de komplik'a'j sci'o'j kaj eĉ abstrakt'a'j ide'o'j. (Pri tio atent'ig'is ankaŭ ali'a'j, ekzempl'e Iv'o Lapenna2, sed sen sub'ten'o el arkeologi'o aŭ kultur'histori'o.) Help'e de inter'parol'ad'o eĉ ebl'as, kun'labor'ant'e, evolu'ig'i ide'o'j'n kaj invent'aĵ'o'j'n. Cert'e post si'a ek'est'o, la lingv'o rapid'e dis'vast'iĝ'is inter ekzist'ant'a loĝ'ant'ar'o jam kapabl'a diferenc'ig'e prononc'i kaj aŭskult'i kaj abstrakt'e pens'i. (Kontraŭ'e al Tattersall, mi ne parol'as pri „invent'o” de la lingv'o. Tem'as pri evolu'ad'a procez'o, kiu cert'e bezon'is mult'a'j'n generaci'o'j'n. Ankaŭ ver'ŝajn'e ne est'is nur unu pra'lingv'o. Oni ebl'e pov'as kompar'i la invent'ad'o'n de la skrib'o en histori'a temp'o: Post la unu'a aper'o est'is el'pens'at'a'j mult'a'j skrib'manier'o'j, kelk'a'j laŭ unu'a model'o, ali'a'j sen'de'pend'e, kaj daŭr'is 3000 jar'o'j'n ĝis evolu'ig'o de bon'e funkci'ant'a liter'skrib'o.)
#000399
Koncern'e la cerb'o'n, ne sufiĉ'as ĝi'a grand'ec'o por facil'e lern'i lingv'o'n kaj abstrakt'e pens'i. Laŭ biolog'o'j, la nun'a'j hom'o'j hav'as antaŭ'form'it'a'n (hered'it'a'n) inter'ŝalt-ret'o'n de neŭron'o'j, kiu tre facil'ig'as lern'ad'o'n de lingv'o'j. Tattersall supoz'as, ke tia neŭron'ret'o jam evolu'is sufiĉ'e long'e – ebl'e 10 000-20 000 jar'o'j'n – antaŭ ol ĝi est'is uz'at'a por parol'i, kaj tiel kompren'ig'as, kial la kultur'a salt'o pov'is dis'vast'iĝ'i tiom rapid'e. Sed kial tiu kapabl'o dorm'is tiom long'e? Tattersall emfaz'as, ke tio est'as tut'e normal'a. Laŭ la evolu'ad'a teori'o neni'u nov'a ec'o evolu'as por iu cel'o, sed nur hazard'e ek'est'as kaj pov'as post'rest'i, se ĝi ne ĝen'as. Nur post'e el'turn'iĝ'as kelk'temp'e iu taŭg'o. Oft'e iu ec'o ankaŭ est'as util'a por iu unu'a aplik'o, kaj nur mult'e pli post'e est'as el'trov'at'a nov'a aplik'o. Fam'a ekzempl'o, cit'it'a de Tattersall, est'as la plum'vest'o de best'o'j, kiu unu'e nur est'is vari'aĵ'o de varm'izol'aĵ'o kaj nur post long'a temp'o ek'serv'is por flug'ad'o. Tiel, laŭ Tattersall, la voĉ'aparat'o kaj la kapabl'o por abstrakt'a pens'ad'o jam long'e est'is uz'at'a por individu'a'j cel'o'j, kaj nur post iu temp'o est'is kombinat'a'j por evolu'ig'i lingv'o'n.
#000400
Fascin'a aspekt'o de tiu teori'o est'as, ke ĝi don'as por la unu'a foj'o temp'o'n, kiam aper'is alt'evolu'int'a lingv'o, nom'e la epok'o'n de la kromanjon'a kultur'a revoluci'o antaŭ ĉ. 40 000 jar'o'j. En tiu rilat'o est'as interes'e, ke Joseph Greenberg [ĝozef grinberg], kon'at'a uson'a lingv'ist'o, el'trov'is parenc'ec'o'j'n inter la plej'mult'o de la lingv'o'j mal'nov'amerik'a'j kaj eŭrop-azi'a'j lingv'o'famili'o'j (vid'u en MONATO 1/1994, paĝ'o 21). Ĉar la indi'an'a'j popol'o'j unu'e en'migr'is antaŭ 30 000-35 000 jar'o'j, tiu parenc'ec'o ating'as re'e'n ĝis la plej fru'a epok'o de la lingv'o'j.
#000401
Vend'iĝ'as ĉiu'jar'e el Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o ĉirkaŭ tri mil vir'in'o'j, el kiu'j, laŭ inform'o'j de la litova ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j, preskaŭ la du'on'o de'ven'as de Litovio.
#000403
La komerc'ad'o per vir'in'o'j ĉiu'jar'e kresk'as. En naŭ monat'o'j en la jar'o 2002 okaz'is en Litovio 19 juĝ'afer'o'j kontraŭ 62 hom'o'j akuz'it'a'j pro fi'komerc'ad'o rilat'e vir'in'o'j'n: en 1998 okaz'is eĉ ne unu tia proces'o. Malgraŭ tio est'as kondamn'it'a'j ĝis nun nur ses hom'o'j.
#000404
Krom'e la kvant'o de mal'aper'int'a'j person'o'j sen'ĉes'e kresk'as. En 1989 mal'aper'is ĉirkaŭ 600 hom'o'j; en 2000 eĉ preskaŭ 1500. Sen'skrupul'o'j promes'as al la vir'in'o'j riĉ'o'n kaj luks'aĵ'o'j'n: en real'o, tamen, ili far'iĝ'as seks- kaj labor-sklav'in'o'j.
#000406
Laŭ statistik'o'j en Litovio la litovoj konsist'ig'as pli kaj pli grand'a'n part'o'n de la loĝ'ant'ar'o; krom'e, la naci'a struktur'o est'as la plej homogen'a inter la tri balt'a'j land'o'j Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o.
#000407
En Litovio en'tut'e 83,5 % de la loĝ'ant'ar'o est'as litovoj; en Estoni'o, tamen, eston'o'j est'as 67,9 % kaj en Latvi'o nur 57,7 % est'as latv'o'j. La plej grand'a minoritat'o en Estoni'o est'as la rus'o'j (25,5 %); simil'e en Latvi'o (29,5 %). En Litovio loĝ'as nur iom pli ol 6 % da rus'o'j.
#000408
Jam de tri jar'dek'o'j stabil'is en Litovio la loĝ'ant'ar'o. Nun, tamen, post sen'de'pend'iĝ'o dis'de Sovetio, kresk'as la litova el'cent'aĵ'o. Kaj en 2001 la pol'o'j far'iĝ'is la unu'a minoritat'o en Litovio (6,3 %).
#000409
En Litovio loĝ'as 3,5 milion'o'j da hom'o'j. Pro natur'a'j kial'o'j kaj pro el'migr'ad'o la loĝ'ant'ar'o iom'et'e mal'kresk'as. Tie trov'iĝ'as hom'o'j el 115 naci'o'j, tamen nur 29 naci'o'j hav'as pli ol 100 reprezent'ant'o'j'n. La plej inter'naci'a urb'o de Litovio est'as la ĉef'urb'o Vilnius: tie loĝ'as 57,8 % da litovoj, 18,7 % da pol'o'j kaj 14 % da rus'o'j.
#000410
En la latv'a ĉef'urb'o Rig'a loĝ'as 41 % da latv'o'j kaj 43,9 % da rus'o'j; en la eston'a ĉef'urb'o Tallinn 53,7 % da eston'o'j kaj 36,5 % da rus'o'j.
#000411
Mi ek'lern'is Esperant'o'n en 1978 pro pur'e lingv'ist'ik'a interes'o. La cirkonstanc'o'j ig'is mi'n ek'instru'i sam'jar'e, kaj mi por ĉiam „kapt'iĝ'is”: mi mult'e instru'is kaj aktiv'is en Esperant'uj'o. Mi est'is tre bon'ŝanc'a pri la Esperant'a mikro'medi'o: mi est'is la unu'a prezid'ant'o de la mir'ind'a Tomska Esperant'o-Klub'o en Rusio, kaj – post mi'a trans'loĝ'iĝ'o al Uson'o kaj ĝis antaŭ ne'long'e – prezid'ant'o de ali'a rimark'ind'a klub'o: Sfer'o en San-Francisko. Ĉi-jar'e la membr'o'j de ELNA, la uson'a land'a Esperant'o-asoci'o, elekt'is mi'n prezid'ant'o – honor'a kaj grand-respond'ec'a posten'o!
#000412
Kvankam mi doktor'iĝ'is pri matematik'o, kaj mi'a pan-don'a labor'o rilat'as plej'part'e al komput'ad'o kaj inform'a'j teknologi'o'j, mi, bon'ŝanc'e, profesi'e okup'iĝ'as pri lingv'e kaj filozofi'e ekscit'a'j afer'o'j: la problem'o'j de art'e'far'it'a intelekt'o, per'komput'il'a lingv'o'instru'ad'o, divers'a'j (matematik'a'j kaj simil'a'j) model'o'j de lingv'o kaj sci'o'j. Tio pli'profund'ig'is mi'a'n kompren'o'n de la fenomen'o lingv'o ĝeneral'e, kaj ankaŭ de Esperant'o, kiu est'as sen'dub'e la plej taŭg'a reprezent'ant'o kaj la plej pur'a model'o de „natur'a'j” lingv'o'j.
#000413
Jes, mi opini'as, ke la modern'a Esperant'o est'as natur'a lingv'o. Ankaŭ en mi'a person'a viv'o, inter ali'a'j lingv'o'j, kiu'j'n mi uz'as ĉiu'tag'e, Esperant'o est'as cert'e plej natur'a: mi est'as patr'o de du de'nask'ul'o'j, kiu'j nun mem instru'as Esperant'o'n en la Universitat'o de Kalifornio en Berkeley, kie ili stud'as. En mi'a viv'o Esperant'o est'as lingv'o de am'o!
#000414
Ne plu mal'sam'e pri sam'seks'em'o
#000415
En septembr'o la hungar'a Konstituci'a Kort'um'o deklar'is kontraŭ'konstituci'a'j la paragraf'o'j'n 199 kaj 200 de la kriminal'a kod'o, laŭ kiu'j la „aĝ'o de konsent'o” est'is 14 jar'o'j en mal'sam'seks'a'j rilat'o'j, sed 18 jar'o'j en rilat'o'j sam'seks'a'j.
#000416
Abol'o'n de ĉi tiu'j diskriminaci'a'j dispozici'o'j iniciat'is gej'a'j organiz'aĵ'o'j jam en 1993 per propon'o sub'met'it'a al la Konstituci'a Kort'um'o. Kelk'a'j organiz'aĵ'o'j, kiel la labor'grup'o Habeas Corpus, opini'as, ke la mal'fru'ad'o de la kort'um'o en si mem kontraŭ'as la konstituci'o'n, se konsider'i, ke artikol'o 70/A, mal'permes'ant'a diskriminaci'o'n, jur'e valid'as jam ek'de 1989.
#000417
Dum la jar'o'j de ĉi tiu prokrast'ad'o almenaŭ 16 vir'o'j en Hungari'o est'is kondamn'it'a'j al prizon'pun'o pro „per'fort'a kontraŭ'natur'a pervers'ad'o” (tiel!), kvankam tem'is pri seks'a'j ag'o'j kun reciprok'a konsent'o, kaj plur'a'j sufer'is du jar'o'j'n da antaŭ'arest'o pro mal'respekt'o al artikol'o 199. Laŭ Habeas Corpus, ili dev'us rajt'i al reparaci'o.
#000418
La sekretari'o de la Katolik'a Konferenc'o de Hungar'a'j Episkop'o'j nom'is bedaŭr'ind'a la kort'um'a'n decid'o'n, kiu'n Inter'naci'a Asoci'o de Lesb'an'in'o'j kaj Gej'o'j (ILGA) salut'is en komunik'o. ILGA tamen atent'ig'is, ke en Hungari'o, malgraŭ ĉi tiu pozitiv'a paŝ'o, plu valid'as mal'permes'o al lesb'an'in'o'j, gej'o'j kaj ambaŭ'seks'em'ul'o'j sub la aĝ'o de 18 jar'o'j al'iĝ'i al grup'o'j defend'ant'a'j ili'a'j'n interes'o'j'n.
#000419
En okcident'o land'nom'o est'as deriv'at'a el gent'nom'o; en orient'o invers'e. En la ĉin'a, kore'a, vjetnam'a kaj japan'a, oni nom'as loĝ'ant'o'n de Japani'o „japani-person'o”, kaj la land'o'n „Japani'o”, kie „Japani'o” est'as unu'sol'a radik'o, ne'analiz'ebl'a en la vort'element'o'j'n „japan'o” kaj „-io” aŭ „-uj'o”. Ke ekzist'as du sistem'o'j, est'as fakt'o de la natur'o, kaj ĝi est'as valor'liber'a1, t.e. ĝi inkluziv'as neni'a'n valor'juĝ'o'n, sam'e kiel ekzist'as en Esperant'o la oni-ne-sci'as-kial „fi'fam'a”2 par'o „bros'o-komb'il'o”.
#000420
Preskaŭ ĉiu kontraŭ'is la propon'o'n, apart'e kore'o'j: tiu'j ĉi kampanj'is persist'e kontraŭ „Kore'o-kore'an'o”, kaj por „Korei'o-kore'o”. Unu'anim'a konsent'o en la mond'o favor'is al la kore'o'j, kaj iu'j akademi'an'o'j mal'kaŝ'e dir'is, ke la propon'o est'os nul'ig'it'a, tuj kiam Albault eks'iĝ'os kiel prezid'ant'o. Ĉiu'okaz'e neni'u aŭskult'is li'a'n rekomend'o'n. Stefan Maul, redaktor'o de MONATO, prov'is adopt'i la Albault-an rekomend'o'n por la magazin'o, ne pro konsent'o sed pro disciplin'o, sed tuj dev'is re'pren'i la propon'o'n pro universal'a mal'aprob'o.
#000422
Nun la iam'a rabi'o for'pas'is, kaj oni pov'as kun mal'varm'et'a kap'o medit'i pri la afer'o. Mi aparten'is al la mal'grand'eg'a minoritat'o, kiu alt'e taks'is la Albault-an teori'o'n. Por konsci'i kiel mal'mult'a'j est'is tiu'j, kiu'j sub'ten'is li'n, oni re'memor'u la nombr'o'n en li'a tend'ar'o: laŭ mi'a memor'o apog'is li'n en la revu'o de UEA sol'e Emilija Lapenna. La baz'o de ankaŭ ŝi'a argument'o est'is disciplin'o. Kaj ali'a'j? Mal'e – ekzempl'e ŝtorm'is en la japan'a esperant'a gazet'ar'o kontraŭ'akademi'a'j voĉ'o'j. Ĉies atak'o'j est'as sam'e banal'a'j: „land'nom'o el gent'nom'o” est'as zamenhofa, silent'ant'e pri tio, ke la zamenhofa regul'o hav'as du'a'n part'o'n, kiu trakt'as nov'a'j'n3 land'o'j'n. La sol'a escept'o en la mar'o de emoci'o est'is scienc'ist'a artikol'o de profesor'o Gotoo Hitosi el Japani'o, nun akademi'an'o, aper'int'a en la UEA-revu'o, kies konklud'o tamen est'is mal'favor'a al Albault.4
#000423
Mi ĉiam dir'is kaj skrib'is „kore'o-Korei'o”, sed tio est'is pro la sol'a kial'o, ke oni respekt'u la sent'o'n de hom'o'j, kiu'j est'as parti'o'j de la polemik'o5. Teori'e mi apud'is al la flank'o de Albault. Kiam s-ro Haupenthal mend'is ĉe mi recenz'o'n pri la libr'o de Albault, Vojaĝ'o tra la land'o'j, histori'a-lingv'a stud'o pri la land-nom'o'j kun Mult-lingv'a glos'ar'o pri land-nom'o'j, Iltis-el'don'ej'o, 1991, por la period'aĵ'o de Iltis, mi esprim'is mi'a'n admir'o'n pri la detal'a esplor'o de Albault, sed ĝi ne est'is publik'ig'it'a pro mi'a rezerv'o, ke mi dev'as respekt'i la psikologi'o'n de la kore'o'j. Tia'manier'e, mi est'is ekskomunik'it'a tiel de la por- kiel de la kontraŭ-Albault-a skol'o. Mult'e pli post'e, kun permes'o de s-ro Haupenthal, mi send'is mi'a'n manuskript'o'n al Ĵak Le Puil, kiu akcept'is ĝi'n por La Kancer'klinik'o, en kies numer'o april'o/maj'o/juni'o 1996 ĝi aper'is.
#000424
La uz'o „kore'o-Korei'o” est'as aktual'e firm'e establ'it'a, kaj nun ekzist'as neni'u ebl'ec'o, ke „Kore'o-kore'an'o” est'os re'viv'ig'it'a: ĝust'e tial mi trakt'as la tem'o'n ĉi tie. Mi favor'as „Kore'o-kore'an'o” ĉar 1) „Korei'o” hav'as du'obl'a'n hiat'o'n „e-i-o”, mal'facil'e aŭd'ebl'a'n kaj prononc'ebl'a'n; 2) „Kore'o-kore'an'o” est'as inter'naci'a, laŭ la 15a regul'o.
#000425
Tiel dir'ant'e, mi jam aŭd'as la rikan'o'n de japan'a'j soci'lingv'ist'o'j: „Aŭskult'u al tiu Eŭrop'o-am'ant'o!” Ne, mi ne est'as tia, invers'e, la sistem'o „loĝ'ant'o el land'nom'o” est'as definitiv'e orient-azi'a, kiel komenc'e de tiu ĉi ese'et'o mi dir'is; ĝi hav'as neni'o'n komun'a'n kun arj'o'fili'o6. Ĝust'e tiu'j kontraŭ'imperi'ist'o'j lingv'a'j est'as eŭrop'ec'a'j, pens'ant'e, ke „loĝ'ant'o el land'nom'o” est'as bizar'a, ke „land'nom'o el gent'nom'o” est'as norm'a laŭ la leĝ'o de natur'o. Ili krom'e pens'as, ke ne aplik'i la kutim'a'n manier'o'n per'e de la sufiks'o „-uj'o/-io” al azi'a land'o est'as trakt'i ĝi'n kiel i'o'n ekzot'a'n, nom'e barbar'a'n, sub'norm'a'n.
#000426
Jen re'ag'o el sent'o de mal'super'ec'o; mi sci'as bon'e, sen ili'a fingr'o'montr'o, pri la ras'ism'o ĉe eŭrop'an'o'j. La si'n'ten'o de kultur'a person'o est'as ag'i kvazaŭ ĝi ne ekzist'us. Pli'e, trov'iĝ'as ekzempl'o'j de „loĝ'ant'o el land'nom'o” en Eŭrop'o, kiel por Nederlando, Luksemburgo, Irlando. Mi ne kompren'as kial la ukrain'an'o'j obstin'as pri Ukrainio el ukraino, kio est'as fremd'a al ili'a lingv'o: Ukraino est'as substantiv'o signif'ant'a la land'lim'o'n. Mi dir'as kaj skrib'as al ukrain'an'o'j laŭ ili'a plaĉ'o, respekt'ant'e ili'a'n sent'em'o'n, sed kiam mi skrib'as pri ili kiel la tri'a'j person'o'j, mi ag'as kiel mi kred'as tio'n bon'a: ili est'as diferenc'a'j de la kore'o'j, kontraŭ kiu'j la japan'o'j far'is grand'eg'a'j'n krim'o'j'n.
#000427
Mi'a'j antagonist'o'j grimac'os: „Kial ci ne nom'as ci'a'n land'o'n ‚Japan'o’, fidel'e al ci'a konvink'o?” Jes ja, mi mult'e pli am'as tio'n ol „Japani'o”; ankaŭ ĝi est'as inter'naci'a, laŭ la 15a regul'o: „Japan, Japon –> Japanese, Japonais, Japaner”. Tio tamen ne pov'as est'i real'ig'ebl'a, je mi'a grand'a bedaŭr'o, „japan'o-Japani'o” jam tro fortik'e en'radik'iĝ'is. Se pens'i tiel, la kore'o'j fiask'is kapt'i la rar'a'n, en la histori'o unu'foj'a'n ŝanc'o'n, kiam ili'a land'nom'o ankoraŭ est'is en stat'o de flu'ec'o.
#000428
2. Tiel skrib'is iu esperant'olog'o.
#000431
3. Mi sci'as, ke tiu epitet'o est'as eŭrop'o-centr'aĉ'a, sed mi objektiv'e cit'as el Zamenhof. Ankaŭ est'as ne'just'e riproĉ'i li'n pro la ne'sci'o pri tio, ke en Azi'o la regul'o est'as „gent'nom'o el land'nom'o”. Tio simpl'e spegul'as la mal'larĝ'a'n sfer'o'n de sci'o de dek'naŭ'a'jar'cent'a'j eŭrop'an'o'j.
#000432
4. Sim'o Milojević, la tiam'a redaktor'o ĉe UEA, dir'is al mi, ke, petit'e de s-ro Haupenthal aper'ig'i recenz'o'n pri la libr'o de Albault, li serĉ'is tra la list'o de aĉet'int'o'j de la libr'o'serv'o de UEA, trov'is la kon'at'a'n nom'o'n de s-ro Gotoo, kaj mend'is la artikol'o'n.
#000433
5. Izumi Yukio est'is la sol'a person'o, pri kiu mi sci'as, ke li emfaz'is fort'e tiu'n ĉi kial'o'n por sub'ten'i la kore'o'j'n. Mi sub'ten'as ankaŭ la argument'o'n de Probal Daŝgupto por „Barato” kontraŭ „Hindio” pro tiu ĉi motiv'o, tut'e agnosk'ant'e la prav'ec'o'n „abstrakt'a'n” (ĉiu'j ver'o'j est'as konkret'a'j, dir'is Hegelo, aŭ Lenin'o, se al vi plaĉ'as) de André Cherpillod favor'a al „Hindio”: tiu ĉi est'as inter'naci'a, tradici'a, en'radik'iĝ'int'a en la kutim'o „eŭrop'a”, sed ĝi'a politik'a ne'ĝust'ec'o al la ne'parol'ant'o'j de la hind'a en Barato far'as ĝi'n mal'rekomend'ind'a. Ĉi tie decid'o est'as mult'e pli facil'a ol ĉe la afer'o „Kore'o/Korei'o”.
#000434
End'as dir'i, ke mi tut'e ne kompren'as iu'j'n voĉ'o'j'n, kiu'j „saĝ'e” blag'as kaj kvak'as en MONATO pri teror'ism'o. Bel'e son'as la opini'o, ke intelekt'ul'o „sid'iĝ'as kaj diskut'as ekvilibr'e ĝis la ating'o de la solv'o” (MONATO, 11/2001, p. 4). Bedaŭr'ind'e mi kon'as neniu'n „intelekt'ul'o'n”, kiu tia'manier'e ating'is sukces'o'n. Kial neni'u el tia'j sofist'o'j „diskut'is ekvilibr'e” kun Hitler, ke li ĉes'u milit'i?
#000436
Neni'u vizit'is Stalin-on por sukces'a „diskut'ad'o” pri cent'mil'o'j da sklav'o'j en siberiaj koncentr'ej'o'j. Uson'o ne dev'is ĵet'i atom'bomb'o'j'n sur Japani'o'n, se iu pac'defend'ant'o sukces'plen'e antaŭ'e „diskut'us” kun japan'a'j milit'ist'o'j. Tut'e marĝen'e: japan'o'j mem nun dir'as, ke se la milit'o daŭr'us „ĝis la last'a vir'o”, ĝi al'port'us pli grand'a'n tragedi'o'n por la land'o, ol la atom'bomb'o. Teror'ism'a atak'o de kapital'ism'a petrol-mult'miliard'ul'o bi'n Lad'e'n en Uson'o ne est'is li'a unu'a ag'o.
#000437
Kial vek'iĝ'is neni'u el nun'a'j saĝ'a'j rezon'em'ul'o'j, kiu'j pov'is konvink'i teror'ist'o'j'n, ke ili jam ne murd'u mil'o'j'n da plu'a'j sen'kulp'a'j uson'an'o'j. Ĉi cerb'um'ul'o'j evident'e sub'ten'as ĉiu'j'n teror'ist'o'j'n. Tio'n ebl'as vid'i ankaŭ en ili'a favor'o al milit'krim'ul'o Milošević. Ili protest'is, kiam inter'naci'a'j soldat-trup'o'j evit'ig'is plu'a'j'n amas'murd'o'j'n en teritori'o'j de eks'a Jugoslavio kaj ebl'ig'is re'ven'o'n de preskaŭ milion'o da rifuĝ'int'o'j, kiu'j el la tut'a Eŭrop'o re'ven'is al amas'tomb'o'j de si'a'j famili'an'o'j.
#000438
Krom teror'ist'o'j kun paf'il'o'j kaj ili'a'j favor'ant'o'j en MONATO ni hav'as ankaŭ mil'o'j'n da ali'a'j teror'ist'o'j, kiu'j est'as arm'it'a'j ĉie sur'lok'e per baston'o'j kaj pavim'er'o'j ... Kie ajn en la mond'o okaz'as iu politik'a aŭ ekonomi'a forum'o, insekt'ar'o al'flug'as tie'n, ne „diskut'i ekvilibr'e”, sed mal'pur'ig'i strat'o'j'n kaj park'o'j'n, for'brul'ig'i aŭtomobil'o'j'n, dis'romp'i cent'o'j'n da montr'o-fenestr'o'j kaj dis'rab'i var'o'j'n, vund'i dek'o'j'n da polic'ist'o'j, kiu'j ŝirm'as la hav'aĵ'o'n de simpl'a'j civit'an'o'j.
#000439
Post'e la honor'ind'a'j manifest'int'o'j ek'sid'as en aviad'il'o'j'n kaj komfort'e flug'as manifestaci'i al ali'a land'o. Neni'u kapabl'as klar'ig'i, eĉ kompren'i, kiu pag'as ili'a'n luks'a'n kaj sen'pen'a'n viv'o'n. Ĉu ili est'as kapital'ist'o'j el pas'int'a'j jar'cent'o'j, kiu'j pov'as viv'i riĉ'e sen labor'o kiel parazit'o'j, aŭ sub'ten'as ili'n iu narkot'aĵ-mafi'o? En nun'a ĥaos'a mond'o ekzist'as mult'a'j komplik'aĵ'o'j, kiu'j minac'as la viv'o'n kaj trankvil'o'n de la simpl'a hom'o. Fanatik'ul'o'j, kiu'j renvers'as kaj mis'uz'as religi'o'n, ruz'ul'o'j aŭ idiot'o'j, kiu'j cel'as al mem'vid'ebl'ig'o, al'port'os al la hom'ar'o ankoraŭ mult'a'n mal'feliĉ'o'n.
#000440
Tial oni prav'as, ke sen'kompromis'a batal'o kontraŭ teror'ism'o est'os long'temp'a, sed la venk'o'n ne kapabl'as akcel'i eĉ procent'o da stult'ul'o'j, kiu'j aplaŭd'as al ĉiu murd'ist'o kaj sam'temp'e instru'as ni'n pri unu'sol'a solv'o per „ekvilibr'a diskut'o” kun teror'ist'o'j, kvankam ili tiu'n manier'o'n ne praktik'as. Se iu'j konfes'as bel'son'a'j'n ide'o'j'n de la ali'a'j, do bon'e: ir'u inter'kares'i kun per'fort'ul'o'j kaj se ili post vi'a'j kis'o'j ĉes'os murd'i, mi'a'j opini'o'j est'is total'e mal'traf'a'j. Sed pruv'u tio'n, ne nur medit'u!
#000441
La intern'a milit'o kiu okaz'as en Kongo (Demokrat'a Respublik'o) al'port'as mult'a'j'n mal'feliĉ'o'j'n. La arme'o'j de Ruando, Ugando kaj Burundo send'is si'a'j'n milit'ist'o'j'n por milit'i apud la kongaj ribel'a'j arme'o'j kontraŭ la konga arme'o. Tiu'j land'o'j asert'as ke ili vol'as sekur'ig'i si'a'j'n land'lim'o'j'n. La konga arme'o est'as help'at'a de la arme'o'j de Zimbabvo, Namibi'o kaj Angolo.
#000442
Jar'o'n post jar'o Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) konstat'as, ke la natur'a'j riĉ'aĵ'o'j de Kongo est'as dis'rabat'a'j de la milit'ant'o'j. Laŭ raport'o, far'it'a post enket'o de UN-komision'o, mult'a'j ruandaj kaj ugandaj politik'ist'o'j kaj milit'ist'o'j est'as engaĝ'it'a'j en tiu dis'rab'ad'o.1 En la raport'o est'as ankaŭ menci'it'a'j la milit'ist'o'j el Kongo kaj Zimbabvo kaj la kongaj ribel'ul'o'j.
#000443
La konga, ruanda kaj uganda reg'ist'ar'o'j protest'is kontraŭ tiu raport'o. Kelk'a'j kong'an'o'j si'n demand'as ĉu ankaŭ la kongaj politik'ist'o'j dev'us est'i konsider'at'a'j kiel la ruandaj kaj ugandaj. Ĉu la okcident'a'j land'o'j kiu'j ekspluat'is la riĉ'aĵ'o'j'n kun la kun'kulp'ec'o de la politik'ist'o'j dum la reg'ad'o de la prezid'ant'o Mobutu ne pov'us est'i konsider'at'a'j sam'a'j? Kial dum tiu temp'o UN ne kre'is komision'o'n?
#000444
La raport'o montr'as, ke la ver'a'j organiz'ant'o'j de la ekspluat'ad'o est'as person'o'j kaj kompani'o'j kiu'j hav'as si'a'n baz'o'n en la nord'a hemisfer'o (Amerik'o, Eŭrop'o kaj Azi'o). Ĝi rekomend'as lim'ig'i ili'a'n ag'ad'o'n per vojaĝ'mal'permes'o'j kaj financ'a'j restrikt'o'j.
#000445
Ruando iĝ'is grand'a eksport'ist'o de koltano2, or'o kaj diamant'o'j, Ugando de or'o, diamant'o kaj lign'o. Est'as klar'a'j indik'o'j, ke tiu'j riĉ'aĵ'o'j real'e origin'as el Kongo. Rest'as mult'a'j demand'o'j, al kiu'j la kong'an'o'j sugest'as respond'o'j'n. Kiu fin'fin'e aĉet'as la min'aĵ'o'j'n kaj kiu vend'as arm'il'o'j'n al la ribel'ul'o'j? La okcident'a'j land'o'j. Kiu reg'as Unu'iĝ'int'a'j'n Naci'o'j'n? La okcident'a'j land'o'j. Kie est'as la mon'o de tiu'j kiu'j komerc'as la min'aĵ'o'j'n? En okcident'a'j bank'o'j. Se UN decid'us frost'ig'i tiu'n mon'o'n, kiu profit'us? Okcident'an'o'j.
#000446
1 La raport'o de la Konsili'o de Sekur'ec'o de UN (numer'o S/2002/1146 de la 16a de oktobr'o 2002, 215 kB) leg'ebl'as en .
#000447
Tem'is last'a'temp'e en televid-program'o en la irlanda (gael'a) lingv'o pri „Ultais”. Tiu nom'o est'is por mi – ver'ŝajn'e por preskaŭ ĉiu parol'ant'o de la gael'a – nov'a kaj ne'kon'at'a vort'o. Tamen mi kompren'is ĝi'a'n signif'o'n. Ult- de'ven'as de la nom'o Ulster, dum la afiks'o -a'is aŭ -is signif'as „lingv'o'n”. Do la laŭ'liter'a signif'o de Ultais est'as „ulstera lingv'o” – ali'vort'e la lingv'o de Nord-Irlando. La nov'e invent'it'a nom'o de la lingv'o en la angl'a est'as Ullans.
#000449
Ĝis antaŭ ne'long'e, kaj eĉ hodiaŭ, oni pov'us kred'ebl'e asert'i, ke tia lingv'o ne ekzist'as. Efektiv'e, oni pov'as asert'i, kvankam ne tut'e ĝust'e, ke ĝi est'as nenies de'nask'a lingv'o. La etn'a histori'a idiom'o de indiĝen'a'j ulster'an'o'j est'is la nord'a dialekt'o de la kelt'a irland'gael'a, de kiu de'ven'as la gael'a parol'at'a en nord'a kaj okcident'a Skot'land'o. La gael'a est'is tie'n en'konduk'it'a de la irlandaj migr'ant'o'j, kiu'j fond'is la antikv'a'n regn'o'n Dal Riad'a en la region'o de Skot'land'o, kiu nom'iĝ'as Earra-Ghàidheal (angl'e Argyll).
#000450
En pas'int'a'j jar'cent'o'j, brit'a'j reĝ'o'j prov'is fort'ig'i si'a'n reg'ad'o'n de Ulstero, instig'ant'e sud-skot'a'j'n presbiterian'o'j'n hejm'iĝ'i en la provinc'o, el kiu la indiĝen'a'j gael'lingv'a'j katolik'o'j est'is per'fort'e el'pel'it'a'j. Tiu'j koloni'an'o'j parol'is ne la gael'a'n sed la ĝerman'a'n (ne kelt'a'n) idiom'o'n de sud'okcident'a Skot'land'o, kiu de'ven'as plej'part'e de la dialekt'o'j de la angl'o'j, ne de la saksoj, kiu'j est'is la ĉef'a original'a baz'o de la hodiaŭ'a norm'ig'it'a angl'a. La menci'it'a skot'a idiom'o est'as vari'e nom'at'a (Braid) Scots, Lallans kaj, sur la orient'a mar'bord'o, Doric. Ne plu akcept'ebl'a est'as la nom'o „skot'angl'a”. Hodiaŭ ĝi apenaŭ est'as parol'at'a en pur'a form'o, sed est'as miks'it'a kun la pli-mal'pli norm'ig'it'a angl'a, sed skot'e prononc'at'a.
#000451
Ŝajn'as, ke neni'u en Ulstero parol'as ne'miks'it'a'n form'o'n de la skot'de'ven'a dialekt'o. Divers'a'j skot'a'j vort'o'j est'as ankoraŭ uz'at'a'j, sed ŝajn'as, ke nur et'a nombr'o da mal'jun'a'j protest'ant'a'j ulster'an'o'j en la nord'orient'a kamp'ar'o ankoraŭ fragment'e parol'as rest'aĵ'o'n de la mal'nov'a ulster'skot'a dialekt'o. Tamen ulster'an'o'j de skot'a de'ven'o insist'as, ke ĝi ankoraŭ est'as viv'ant'a lingv'o en la provinc'o.
#000452
Menci'o'n pri Ultais/Ullans mi trov'is en la ret'paĝ'o'j en la katalun'a kaj angl'a lingv'o'j de inform'centr'o Sistemes Informàtics i d' Organització (Ttt-adres'o: .) Tie oni raport'as, ke „ulster'skot'o'j postul'as, ke oni respekt'u ili'a'n lingv'o'n.”.
#000453
Pli'a inform'o pri tiu mister'a ulstera lingv'o trov'iĝ'as en angl'a'lingv'a publik'ig'aĵ'o de Cathal McCall [kahal mkol], nom'e Political Transformation and the Reinvention of the Ulster-Scots Identity and Culture en Identities: Glob'al Studies in Culture and Power, Vol. 9, n-ro 2 („Politik'a trans'form'ad'o kaj la re'invent'o de la ulster'skot'a ident'ec'o kaj kultur'o” en Ident'ec'o'j: Ĝeneral'a'j stud'o'j pri kultur'o kaj potenc'o).
#000454
McCall skrib'as, ke, en la naŭ'dek'a'j jar'o'j, ulsteraj uni'ist'o'j (t.e. tiu'j, kiu'j vol'as konserv'i la uni'o'n de Nord-Irlando kun Briti'o) „mobiliz'is” la ulster'skot'a'j'n lingv'o'n kaj kultur'o'n kiel simbol'o'j'n de si'a kultur'a ident'ec'o. Li al'don'as, ke la ulster'skot'a'j lingv'o kaj kultur'o ating'is si'a'n pint'o'n en la 18a jar'cent'o en la nord'okcident'a'j graf'land'o'j de Nord-Irlando, kiam ĝi disting'is la tie'a'j'n loĝ'ant'o'j'n dis'de la praktik'ant'o'j de la angl'a lingv'o kaj de la angl'a viv'manier'o. Tamen, sam'kiel mult'a'j ali'a'j region'a'j dialekt'o'j eŭrop'a'j, modern'ig'o aŭgur'is la mort'o'n de la ulster'skot'a.
#000455
Tio, kio instig'is la aktual'a'n „re'invent'o'n” de la lingv'o, est'is la politik'a trans'form'ad'o en la naŭ'dek'a'j jar'o'j de la politik'a sistem'o en Nord-Irlando. Laŭ McCall, ĉi tiu re'invent'o manifest'as si'n divers'aspekt'e. Ĝi est'as sam'temp'e mit'o pri origin'o, lingv'o kaj kultur'o; komun'a konsci'o; re'ag'o kontraŭ la kultur'a si'n'trud'o de la irlandaj naci'ist'o'j en Nord-Irlando; embri'a ulstera naci'ism'o; kaj ingredienc'o de la spirit'o de brit'a ident'ec'o. La uni'ist'o'j tiel cel'as ekvilibr'ig'i la progres'o'n far'it'a'n de la irlandaj naci'ist'o'j rilat'e al esprim'ad'o de ili'a kultur'o en Nord-Irlando. En period'o de kronik'a dub'o, suspekt'o kaj mal'mem'fid'o, ili esper'as, ke tia re'invent'o de preskaŭ perd'it'a lingv'o iom kontribu'os al la sekur'ec'o kaj la kontinu'ec'o de ili'a apart'a komun'um'o. McCall dub'as, ĉu ili sukces'os.
#000456
Pli'a'j detal'o'j pri ĉi tiu tem'o en soci'politik'a kun'tekst'o trov'ebl'as (en angl'a lingv'o) ĉe la ret'paĝ'ar'o de la Nord-Irlanda Institut'o pri Reg'ad'o, Publik'a Politik'o kaj Soci'a Esplor'ad'o (). Tiu'j, kiu'j sci'pov'as la angl'a'n, pov'as inform'iĝ'i pri la ulster'skot'a lingv'o, leg'ant'e la libr'o'n Ulster-Scots: A grammar of the traditional written and spok'e'n language (La ulster'skot'a: gramatik'o de la tradici'a skrib'at'a kaj parol'at'a lingv'o) de Philip Robinson, el'don'it'a de Ulster-Scots Heritage Council, Belfast'o, 1997 (ret'paĝ'ar'o: scots.htm).
#000458
Stefan Maul skrib'as en la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o (MONATO 2002/11, p. 8), ke „ĉiu medal'o hav'as du flank'o'j'n”, sed li'a klopod'ad'o aper'ig'i la situaci'o'n en Zimbabvo kaj ali'a'j afrik'a'j land'o'j en favor'a lum'o est'as tamen iom tro'a. Est'as temp'o, ke eŭrop'an'o'j forges'u la mit'o'n, ke la problem'o'j de Afrik'o font'as el koloni'a ekspluat'ad'o – fakt'e la nun'a mizer'a stat'o en mult'a'j afrik'a'j land'o'j grand'part'e ŝuld'iĝ'as al mis'mastr'um'ad'o far'e de la afrik'an'o'j mem. Se ekzempl'e en Tanzanio oni for'pel'is hom'o'j'n el teren'o'j por tie kultiv'i tritik'o'n, pri tio kulp'as unu'a'vic'e la tanzania reg'ist'ar'o. Kaj est'as ceter'e absurd'e skrib'i, ke tio okaz'is por ke Kanado kultiv'u tritik'o'n, kvazaŭ tio est'us rekt'a afer'o de la kanada ŝtat'o. Sed est'as tro bel'a slogan'ec'a lingv'aĵ'o, se oni pov'as tiel diabl'ig'i jam tut'a'n riĉ'a'n land'o'n.
#000459
Kaj se tem'as pri Zimbabvo, la ĉef'a fakt'o est'as, ke pro Mugabe la tut'a ekonomi'o de la land'o ruin'iĝ'as, tiel ke post for'pel'o de la eŭrop'an'o'j la popol'o ĝeneral'e pli mizer'e viv'as. Konsent'it'e, ke eŭrop'a'j amas'komunik'il'o'j tro koncentr'iĝ'is je la terur'aĵ'o'j far'it'a'j kontraŭ la grand'bien'ul'o'j – ili dev'int'us pli raport'i pri la problem'o'j, kiu'j'n la tut'a frenez'aĵ'o kaŭz'as al ordinar'a'j zimbabv'an'o'j. La eŭrop'a'j bien'ul'o'j ne nur kultiv'is tabak'o'n, ili ankaŭ grav'e kontribu'is al nutr'aĵ'produkt'ad'o. Kaj se la land'o ne plu eksport'os tiom da tabak'o, kiom en 1999, ĝi ne pli bon'e fart'os pro tio.
#000460
1. „Schröder [ŝreder] sci'is bon'eg'e ekspluat'i” la inund'eg'o'n. Ebl'e vi pov'us not'i, ke Stoiber [ŝtojber] en si'a'n ombr'a'n kabinet'o'n ne vok'is kompetent'ul'o'n pri medi'a'j problem'o'j (nur iom post'e dir'is, ke li mem ...).
#000462
3. Jes, reg'i est'as mal'facil'e, kaj ne est'as grand'a diferenc'o inter la krist'an'a aŭ ruĝ-verd'a politik'o. La metod'o de Schröder est'as ali'a – far'i „cerb'a'n vent'um'ad'o'n” kaj fin'fin'e el'trov'i taŭg'a'j'n rimed'o'j'n (kaj tamen far'i erar'o'j'n, ekzempl'e pri la impost'ad'o de grand'a'j firma'o'j – aŭ la san'o-politik'o). Mi esper'as, ke la opozici'o kun'labor'os konstru'e. La demokrati'o viv'as de ŝanĝ'iĝ'o – kaj post 16 jar'o'j da „nigr'a” politik'o end'as kelk'a'j jar'o'j de ali'a kolor'o.
#000464
Neni'u muze'o, neni'u statu'o, neni'u ŝild'o – pro tio nur mal'mult'a'j loĝ'ant'o'j de la kanada urb'o Halifakso (Nov'a Skotio) sci'as, ke tie en'ir'is la mond'o'n hom'o, kiu grav'e kontribu'is al la scienc'a progres'o de la 20a jar'cent'o.
#000465
Stud'int'e medicin'o'n, Avery tamen ek'labor'is ne kiel kurac'ist'o sed kiel bakteri'olog'o, unu'e en la esplor-institut'o de Hoagland en Brooklyn (part'o de Nov'jork'o) kaj post'e en la Rockefeller-institut'o. Li interes'iĝ'is pri imun'ologi'o, kiam ankoraŭ jun'is tiu ĉi fak'o, kaj li akir'is sci'o'j'n pri ĥemi'o kaj imun'o'ĥemi'o. Ĉio, kio'n li lern'is, est'as kvazaŭ pret'ig'o al la grand'a est'ont'a el'kovr'o – est'is Avery, kiu montr'is, ke la gen'o'j est'as el deoksi'rib'o'nukle'at'a acid'o, ali'vort'e el DNA. Jen sism'a ek'sci'o en la mond'o de biologi'o.
#000467
Ĉiu'j viv'ant'o'j, ĉu animal'o'j, plant'o'j, fung'o'j, bakteri'o'j, eĉ proto'bakteri'o'j, port'as la instrukci'o'j'n de si'a viv'o en la gen'o'j. Kaj la gen'o'j est'as el DNA (krom en kelk'a'j primitiv'a'j organism'o'j, kies gen'o'j est'as el RNA, aŭ rib'o'nukle'at'a acid'o). Jen la fundament'o de modern'a genetik'o kaj, antaŭ Avery, ne'kon'at'a. Plej'part'e supoz'is scienc'ist'o'j, antaŭ la el'trov'o de Avery, ke genetik'a inform'o dev'as est'i protein'a. Eĉ post refer'aĵ'o far'e de Avery kaj koleg'o'j en 1944, mult'a'j eminent'a'j scienc'ist'o'j daŭr'e kred'is, ke la molekul'o'j de DNA est'as tro simpl'a'j por en'hav'i la ŝlos'il'o'n al la viv'o kaj la instrukci'o'j'n, kiel kre'i kaj funkci'ig'i viv'ant'a'n organism'o'n.
#000468
Kiel montr'is Avery, ke la genetik'a inform'o est'is en DNA? Bakteri'o'j, sam'e kiel ali'a'j viv'ant'o'j, hav'as gen'o'j'n por port'i la recept'o'n de la viv'o. Ne grav'as, ke est'as nur unu ring'form'a kromosom'o kaj ke aranĝ'o'j en la bakteri'a ĉel'o est'as iom primitiv'a'j: la biologi'a'j fundament'o'j rest'as sam'a'j kiel en pli alt'a'j organism'o'j. Do Avery stud'is pneŭmokok'o'j'n – bakteri'o'j'n, kiu'j, inter ali'a'j afer'o'j, respond'ec'as pri pneŭmoni'o en hom'o'j. Sed Avery stud'is la efik'o'n de pneŭmokok'o'j al mus'o'j.
#000469
Ali'a scienc'ist'o, d-ro Frederick Griffith, montr'is jam en 1928, ke, se oni miks'as viv'ant'a'j'n pneŭmokok'o'j'n de tip'o 1 kaj mort'ig'it'a'j'n pneŭmokok'o'j'n de tip'o 2, ĉiu ne'danĝer'a per si mem, kaj injekt'as la kombinaĵ'o'n en mus'o'j'n, la mus'o'j mort'as. Post miks'ad'o, la ne'danĝer'a'j viv'ant'a'j pneŭmokok'o'j de tip'o 1 akir'as i'o'n de la mort'ig'it'a'j organism'o'j, kaj tio ŝanĝ'as ili'n. Eĉ pli grav'e, la ŝanĝ'o daŭr'as generaci'o'n post generaci'o; ĝi est'as hered'at'a. Dum 16 jar'o'j est'is mister'o, kio est'as la „trans'form'a faktor'o”, kiu kre'as mort'ig'ant'o'j'n el la antaŭ'e ne'danĝer'a'j pneŭmokok'o'j.
#000472
Avery est'is pacienc'a scienc'ist'o kaj atent'is ĉiu'n detal'o'n. Fin'fin'e ne plu est'is dub'o: la material'o, kiu'n la pneŭmokok'o'j de tip'o 1 akir'as de mort'ig'it'a'j pneŭmokok'o'j de tip'o 2, kaj kiu iĝ'as part'o de la gen'o, est'as pur'a DNA. Komenc'e mult'a'j eminent'a'j scienc'ist'o'j ne kred'is al Avery. Kaj tiu ĉi modest'a scienc'ist'o ne batal'is por sub'ten'i si'a'n el'trov'o'n: li jam publik'ig'is si'a'n verk'o'n kaj pruv'o'n kaj jen ĉio. Tamen, iom post iom, scienc'ist'o'j komenc'is esplor'o'j'n sur'baz'e de la labor'o de Avery kaj li'a'j koleg'o'j: ekzempl'e Watson kaj Crick detal'e klar'ig'is la struktur'o'n de DNA.
#000473
Plur'a'j scienc'ist'o'j gajn'is Nobel-premi'o'j'n pro mal'kovr'o'j, kiu'j font'is el la ŝlos'il'a el'trov'o de Avery kaj li'a'j koleg'o'j. Li mem ne gajn'is la Nobel-premi'o'n kaj li mort'is en 1955. En 1994 est'is ĉe la Rockefeller-universitat'o semajn'a simpozi'o kaj fest'o por memor'i kaj honor'i la 50an dat're'ven'o'n de la publik'ig'o de la refer'aĵ'o de Avery. Dum'e oni nom'is la kontribu'aĵ'o'n de Avery „la unu'sol'a plej grav'a biologi'a el'trov'o de la du'dek'a jar'cent'o”.
#000474
Sed ŝajn'as, ke en Halifakso oni tut'e forges'is aŭ ignor'as, ke en tiu ĉi urb'o nask'iĝ'is gigant'o inter biologi'a'j esplor'ist'o'j.
#000475
Inter ĉiu'j kun'labor'ant'o'j de Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) mi, supoz'ebl'e, est'as la plej mal'nov'a. Mi ek'labor'is en la tiam'a Grafik'a Centr'o de UEA en la jar'o 1977. Ven'int'e el antverpena pres'ist'a famili'o (en kiu 4 generaci'o'j parol'as Esperant'o'n), mi lern'is unu'e pres'ad'o'n, kaj pret'ig'is plur'a'j'n Esperant'o-revu'o'j'n kaj broŝur'o'j'n. Post'e ali'a'j hom'o'j trans'pren'is tiu'n task'o'n, kaj mi special'ist'iĝ'is pri libr'o'ten'ad'o. Nun financ'o est'as mi'a ĉef'a okup'o en'e de Fel. Pri MONATO mi okup'iĝ'as nur flank'e. Mi zorg'as pri la bon'a'j rilat'o'j kun la per'ant'o'j de la magazin'o kaj en'kas'ig'as ĉiu'j'n kotiz'o'j'n.
#000476
Mi viv'as kun mi'a edz'o kaj kun du fil'in'o'j. Ĉiu'j famili'an'o'j parol'as Esperant'o'n. Ni'a'j'n feri'o'j'n ni ĉiam pas'ig'as en Esperant'uj'o kun ali'a'j esperant'lingv'a'j famili'o'j, en IF, Ref, Psi ...
#000477
Fin'fin'e est'as akcept'at'e en Bruselo kaj en Vaŝington'o, ke sen solv'iĝ'o de la alban'a afer'o ne ebl'os parol'i pri pac'o kaj stabil'ec'o en Balkani'o.
#000478
La alban'a afer'o est'iĝ'is pro la Kongres'o de Berlino en 1878 kaj apart'e pro la Konferenc'o de Londono en 1912-1913. Tiam oni decid'is, ke pli ol 60 % de la alban'a'j teritori'o'j kaj 55 % de la loĝ'ant'ar'o rest'u ekster la land'lim'o de la sen'de'pend'a alban'a ŝtat'o. Dum la komun'ism'a reĝim'o la afer'o neniam lev'iĝ'is, ĉar la reg'ist'ar'o en Tiran'a konsider'is si'n ideologi'a alianc'an'o de Beogrado.
#000479
Tamen evident'iĝ'is problem'o, pac'o'n kaj sekur'ec'o'n minac'ant'a, post la politik'a'j ŝanĝ'o'j, kiu'j en mart'o 1992 konduk'is al venk'o de demokrat'o'j en Tiran'o. Tiam alban'o'j mem ek'vid'is si'n dis'divid'it'a'j en kvin ŝtat'o'j. Sam'temp'e pli'iĝ'is kontakt'o'j inter alban'o'j en Tiran'a, Priština, Tet'ov'o, Podgoric'a kaj Ateno, kio'n mal'amik'a'j najbar'o'j, kiu'j dum 90 jar'o'j pli ol du'on'o'n de la alban'a'j teritori'o'j ten'is, ĵaluz'e kaj tim'em'e rigard'is. Reg'ist'ar'o'j en Beogrado, Skopj'e kaj Ateno klopod'is mal'help'i ĉiu'j'n kontakt'o'j'n kaj lanĉ'is kontraŭ'alban'a'n ofensiv'o'n en diplomati'a'j rond'o'j en Eŭrop'o kaj Uson'o.
#000480
La balkanaj reg'ist'ar'o'j prov'is kaj prov'as trakt'i la alban'o'j'n kiel faktor'o'n de mal'stabil'ec'o, krim'ec'o kaj mal'sekur'ec'o en la region'o, kiel hom'o'j'n ne'dezir'ant'a'j'n kutim'iĝ'i al regul'o'j, ord'o kaj ŝtat'o. Ili prezent'as alban'o'j'n kiel mal'amik'o'j'n de la okcident'o, kiu'j sub'ten'as teror'ism'o'n (pro tio, ke alban'o'j aparten'as pli'mult'e al la islam'a religi'o). Fakt'e post la milit'o en Kosovo est'as ekster'dub'e, ke alban'o'j plej fidel'e sub'ten'as Nord-Atlantik'a'n Traktat-Organiz'aĵ'o'n (NATO) kaj Uson'o'n; krom'e la alban'o'j cel'as konstru'i demokrati'o'n kaj merkat'a'n ekonomi'o'n, kontraŭ'ant'e teror'ism'o'n.
#000481
La ide'o pri alban'o'j kiel mal'amik'o'j kaj iniciat'int'o'j de ia grand'a Albanio de'ven'as de la reg'ist'ar'o'j de Makedonio, Montenegro, Greki'o kaj Serbi'o, kie loĝ'as not'ind'a'j minoritat'o'j de alban'o'j. Sed Greki'o ne'as la hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj fundament'a'j'n liber'o'j'n de ĝis tri milion'o'j da grek'a'j civit'an'o'j de alban'a de'ven'o, dum Serbi'o sub'prem'as ĉirkaŭ 300 000 etn'a'j'n alban'o'j'n en Bujanovac, Preševo kaj Medveđa. Makedonio, uz'int'e per'fort'o'n kaj ŝtat'a'n teror'o'n por mort'ig'i kaj pere'ig'i etn'a'j'n alban'o'j'n, ankoraŭ ne plen'um'as la inter'konsent'o'n de Ohrid, en kiu oni prov'is pli'bon'ig'i la rilat'o'j'n inter alban'o'j kaj makedon'o'j. Ankaŭ en Montenegro oni atend'as tumult'o'j'n, kiu'j pov'as direkt'iĝ'i kiel ĉiam kontraŭ la etn'a'n minoritat'o'n en tiu land'o.
#000482
Ĉiu'j tiu'j evolu'o'j kre'as mal'facil'aĵ'o'j'n al la alban'a respublik'o, kiu vid'as si'n ĉiam pli izol'at'a. Okaz'e de etn'o'pur'ig'ad'o de alban'o'j en la region'o, Albanio dev'us respond'i milit'ist'e: pelad'o de du milion'o'j da alban'o'j al Albanio (dum milit'o en la printemp'o de 1999) en'danĝer'ig'is la ekzist'o'n de la alban'a ŝtat'o kaj ties intern'a'n sekur'ec'o'n kaj ord'o'n. La situaci'o est'as sav'it'a nur pro inter'ven'o de Uson'o kaj NATO.
#000483
Mis'kompren'o'j kaj mal'amik'ec'a'j kondut'o'j de la najbar'o'j de Albanio pli'mult'iĝ'as proporci'e al la apog'o de Uson'o por la alban'a afer'o. Daŭr'e en Balkani'o oni rigard'as Albanion kiel minac'o'n, spit'e al tio, ke alban'o'j neniam invad'is si'a'j'n najbar'o'j'n aŭ okaz'ig'is etn'a'n pur'ig'ad'o'n. Kontrast'e, en la printemp'o de 1999 en Kosovo mal'aper'is sen'spur'e 20 000 alban'o'j; krom'e, en la somer'o de 2001 okaz'is en Makedonio genocid'o kontraŭ alban'o'j.
#000484
Por trakt'i tia'j'n problem'o'j'n est'is aranĝ'it'a last'a'temp'e du-tag'a konferenc'o en Svis'land'o. La konferenc'o'n Alban'o'j kaj ili'a'j najbar'o'j organiz'is la uson'a institut'o Projekt'o pri Etn'a'j Inter'rilat'o'j kun'labor'e kun la svis'a Departement'o pri Rilat'o'j kun Ekster'land'o. Part'o'pren'is reprezent'ant'o'j de balkana politik'ist'ar'o, kaj, laŭ la prezid'ant'o de la konferenc'o, Allen Kassof, la event'o ebl'ig'is „ekster lum'o'j kaj bru'o'j de la publik'o” debat'o'n pri ŝanĝ'iĝ'ant'a Balkani'o kaj pri rilat'o'j inter Albanio kaj ĝi'a'j najbar'o'j.
#000485
La konferenc'o permes'is al alban'o'j i.a. klar'ig'i, ke la koncept'o pri „etn'a Albanio” kontraŭ'as la koncept'o'n pri „ver'a Albanio”: sub tio ĉi oni ne kompren'u i'a'n etn'o'pur'ig'ad'o'n. Krom'e la alban'o'j indik'is, ke la unu'a paŝ'o al definitiv'a solv'o de la alban'a afer'o en Balkani'o est'os sen'de'pend'ec'o de Kosovo: tio sen'dub'e trankvil'ig'us ĉirkaŭ ok milion'o'j'n da alban'o'j en Balkani'o. Kiel por ali'a'j popol'o'j de Eŭrop'o, ankaŭ por alban'o'j grav'as est'i part'o de eŭrop-atlantik'a komun'um'o ĝu'ant'a pac'a'j'n rilat'o'j'n, kaj intern'a'j'n kaj ekster'a'j'n.
#000486
Pro la sukces'o de la svis'a konferenc'o est'as antaŭ'vid'at'a eventual'e en Berlino pli'a renkont'iĝ'o de reprezent'ant'o'j de la grand'a'j potenc'o'j kaj politik'ist'o'j el Balkani'o. Tiam est'os diskut'at'a'j tabu'a'j tem'o'j, kiel ekzempl'e referendum'o'j por difin'i, kie fin'fin'e viv'u hom'o'j en Balkani'o.
#000487
Dum la last'a'j dek jar'o'j litovoj serĉ'ant'a'j pli bon'a'n viv'o'n mal'kovr'is Irlandon. Oni'dir'e tie jam viv'as kelk'dek'o'j da mil'o'j da litovoj, kiu'j far'as labor'o'n neniel akcept'ebl'a'n al irland'an'o'j. Last'a'temp'e litovaj ĵurnal'ist'o'j, kun'labor'e kun la brit'a televid'a kompani'o BBC, far'iĝ'is „ne'leĝ'a'j dung'it'o'j” por spert'i tio'n, kio'n spert'as mult'a'j litovoj en Irlando.
#000488
Unu'e nepr'is trov'i litovon, kiu pov'is propon'i ne'leĝ'a'n labor'o'n en Irlando. La afer'o ne simpl'is, sed fin'fin'e per'ant'o en urb'o Kaunas inform'is pri labor'o ĉe fung'ej'o en Irlando: oni pag'os minimum'e 8 eŭr'o'j'n hor'e. La loĝ'ad'o en grand'a, komfort'a dom'o kost'os ĝis 33 eŭr'o'j semajn'e, kaj neces'os krom'a'j 33 eŭr'o'j por manĝ'aĵ'o'j. La litovojn – kiu'j ŝajn'ig'u, ke ili est'as turist'o'j – renkont'os ĉe la flug'haven'o en Dublino iu kun la nom'o Patrick. Tiu'j ĉi aranĝ'o'j kost'is por unu dung'ot'o 580 eŭr'o'j'n.
#000489
Ĉe la flug'haven'o aper'is ne Patrick sed Charlie; post'e, ĉe la frat'in'o de Patrick, est'is decid'it'e, ke la du ĵurnal'ist'o'j – kies ident'ec'o rest'is kaŝ'it'a – ir'u al la bien'o de famili'an'o de Patrick, kie jam labor'as litovoj kaj latv'o'j. La dom'o est'is pur'a kaj bon'e ekip'it'a, nur tre mal'oft'e est'is varm'a akv'o. La propriet'ul'o mal'permes'is al la dung'it'o'j promen'i en la ĉirkaŭ'aĵ'o kaj kontakt'i ne'kon'at'o'j'n. Neni'u rajt'is en'ir'i la iom for'e situ'ant'a'n dom'o'n; ebl'is tamen urĝ'okaz'e telefon'i.
#000490
La dung'it'o'j labor'is en 14 grand'eg'a'j fung'ej'o'j, kie neces'is rikolt'i agarik'o'j'n. Foj'e ili labor'is tri hor'o'j'n, foj'e 10, de'pend'e kiom da fung'o'j el'kresk'is. Nur ĉiu'n tri'a'n aŭ kvar'a'n labor'hor'o'n ebl'is dum kvar'on'hor'o ripoz'i, kaj la labor'o fizik'e pez'is. La salajr'o sen'iluzi'ig'is: ebl'is gajn'i semajn'e ĉirkaŭ 200 eŭr'o'j'n kaj monat'e ŝpar'i ĉirkaŭ 330.
#000491
Post tri semajn'o'j la per'ant'o en Kaunas propon'is, ke la ĵurnal'ist'o'j far'iĝ'u mem sub'per'ant'o'j kaj trov'u krom'a'j'n labor'lok'o'j'n en Irlando. Por ĉiu trov'it'a posten'o la per'ant'o pret'is pag'i 100 eŭr'o'j'n. Ne mank'is krom'a labor'o ĉe la fung'ej'o. Inter'temp'e evident'iĝ'is, ke Patrick ricev'as el'cent'aĵ'o'n de la salajr'o'j de la ne'leĝ'a'j dung'it'o'j. Do ne nur litovoj per tiu ĉi sklav'o-labor'o riĉ'iĝ'as – ankaŭ irland'an'o'j.
#000492
La rot'estr'o turn'is lac'a'n vizaĝ'o'n al Wells: „Ni ne kapabl'os plu el'ten'i, doktor'o. La abatis'o'n ili jam tra'pas'is. Est'as tro da atak'ant'o'j, kaj help'o el la Ter'o ating'os ni'n nur post du semajn'o'j. Krom'e, la akv'o'font'o'j est'as polu'it'a'j per *yygtikh* kaj baldaŭ el'ĉerp'iĝ'os la kugl'o'j. La elektr'o ... mi'a'opini'e, est'us pli bon'e kapitulac'i. Sed Vi estr'as ĉi tie.” La kurac'ist'o flustr'is: „Kaj Addha? Kio pri ŝi?” La milit'ist'o kap'ne'is: „Ŝi ja est'as krim'ul'o laŭ ili'a'j leĝ'o'j. Ne est'is bon'a ide'o en'miks'iĝ'i en tia'n afer'o'n. Ĉi lacert'o'j est'as kruel'eg'a'j. Pli bon'e est'os las'i ili'n mort'ig'i unu la ali'a'n.”
#000493
„Mi ne..” komenc'is dir'i Wells, dum kvazaŭ'a, gigant'a pugn'o'bat'o frap'is la mur'o'n. Kelk'a'j fenestr'o'vitr'o'j dis'salt'is. Ambaŭ hom'o'j kaŭr'is inter la fal'ant'a'j vitr'er'o'j kaj atend'is.
#000494
La kurac'ist'o silent'e demand'is al la rot'estr'o. Tiu ĉi rezignaci'e kruc'is la brak'o'j'n:
#000495
„Ili uz'as katapult'o'j'n. Post'e oni ĵet'os brul'aĵ'o'j'n. Baldaŭ oni sci'os, ĉu ili ankaŭ hav'as pulv'o'n. Prefer'e mi ir'u kuraĝ'ig'i la soldat'o'j'n. Plur'a'j el ili est'as rekrut'o'j. Damn'e, neniam antaŭ'e ni al'front'is problem'o'j'n en ĉi koloni'o.” Li star'iĝ'is. „Kio'n Vi far'os?”
#000496
Wells si'a'vic'e star'iĝ'is: „Mi ir'os ŝanĝ'i la bandaĝ'o'j'n al Addha. Ebl'e ŝi jam re'kapt'is la konsci'o'n.” Li de'met'is al si la okul'vitr'o'j'n kaj masaĝ'is al si la du ruĝ'et'a'j'n falt'o'j'n ambaŭ'flank'e de la naz'o. „Nu, mi lac'eg'as...”
#000497
La milit'ist'o grimac'is: „Baldaŭ ni ĉiu'j ripoz'os... por'etern'e. Fleg'u bon'e la profet'in'o'n. Ebl'e ŝi rezerv'os por ni lok'o'j'n en si'a paradiz'o.”
#000498
La kurac'ist'o sku'is la kap'o'n, kaj el'ir'is.
#000499
Wells ĵet'is rigard'o'n sur Addha, kiu dorm'et'is. Ĉio en ord'o ĝis nun, li pens'is. La sun'sub'ir'o en la dezert'o est'is ĉiam bel'a, kaj Wells spert'is pac'o'n kaj trankvil'o'n. En la ĉiel'o komenc'is aper'i la unu'a'j stel'o'j kaj la tri satelit'o'j de Mirza vid'ebl'iĝ'is. Nu, bon'e, eĉ dum milit'o'j est'as bel'eg'a'j nokt'o'j. Kial ne? Aĥ, kiom mi dezir'as est'i en la Ter'o, ĉe mi'a'j old'a'j amik'o'j ... rev'is Wells.
#000500
„Kial Vi ne trans'don'as mi'n al la soldat'o'j?”
#000501
Wells flank'e'n'met'is per man'sving'o la demand'o'n.
#000503
„Tiu, kiu rezist'as al la mal'bon'o, turn'iĝ'as en mal'bon'ul'o'n”, ŝi flustr'is, kaj en'dorm'iĝ'is. Ŝvit'o kovr'is la lacert'a'n haŭt'o'n, kaj de temp'o al temp'o ŝi trem'et'ad'is pro la febr'o. Kvankam Wells est'is dres'int'a la vund'o'j'n, li ne opini'is prudent'e doz'i antibiotik'o'j'n; neni'u sci'as, kiu'j est'as la krom'efik'o'j de ter'a'j medikament'o'j ĉe mirzanoj. Ili'a ekster'aĵ'o ne tro diferenc'as de la hom'a, krom la lacert'a haŭt'o kaj la mank'o de har'o'j. Intern'e ... tio ja est'as ali'a afer'o. Prefer'e ne risk'i.
#000504
La kurac'ist'o pret'ig'is ĉio'n por la transfuz'o, dum li observ'ad'is la profet'in'o'n. La disĉipl'o'j for'las'is ŝi'n mez'e de tumult'o, re'memor'is Wells. Tiu'n ĉi vir'in'o'n oni sen'kial'e ŝton'um'is. Kaj tamen, oni parol'as pri mirakl'o'j kaj re'san'iĝ'o'j ... kio do? Sufiĉ'as nur ke oni komenc'u parol'i pri hom'am'o kaj ne'per'fort'o, kaj subit'e ĉiu'j ek'sent'as la plej el'kor'a'n mal'am'o'n al tiu naiv'ul'o, kiu ...
#000505
Ne est'ant'e religi'am'a hom'o, Wells ne kapt'is en la unu'a'j moment'o'j de la predik'a karier'o de Addha (kiu kon'is ŝi'n?) aspekt'o'j'n, kiu'j al plej bon'e trejn'it'a orel'o re'eĥ'us jam kon'at'a'n melodi'o'n. Sed de tiam , kiam help'e de kelk'a'j soldat'o'j li el'tir'is ŝi'n el la man'o'j de la hom'amas'o, li komenc'is vid'i simil'ec'o'n. Ĉu ver'e la sam'o pov'us okaz'i de'nov'e, ali'planed'e? La afer'o ne simil'is je la detal'o'j, sed ... bon'e.
#000506
Kaj ni est'as sam'e kiel romi'an'o'j imperi'a'j. Kiu est'as mi'a rol'o? Ĉu ebl'e mi est'os Pilato? - konklud'is la kurac'ist'o, kaj en'puŝ'is nadl'o'n en la brak'o'n de la pacient'o. Tiu ĉi mal'ferm'is la okul'o'j'n kaj post flug'a al'rigard'o al li ŝi ŝerc'is: „Eĉ por far'i bon'o'n, oni ja dev'as kaŭz'i dolor'o'n, ĉu ne?”
#000507
„Ne tro zorg'u” – trankvil'ig'is li'n Addha. „Tia est'as la viv'o, kiu'n ni ricev'is de la Unu'a Ov'o'de'met'int'o. Dolor'prem'it'a, patr'in'o de'met'as la ov'o'j'n, kaj, kiu kon'as plej rav'a'n ĝoj'o'n?”
#000509
„Ni streb'as mild'ig'i sufer'o'j'n. Oni ne rajt'as rest'i sen'far'a antaŭ sufer'o, ĉu ne?”
#000511
„Sufer'o lern'ig'as ni'n rigard'i la mort'o'n sen'tim'e, rekt'e en la okul'o'j'n,” ŝi respond'is, „Kaj mi asert'as al Vi, ke ĝi la unu'a mal'lev'os la rigard'o'n.”
#000512
„Sed est'as mult'a'j hom'o'j, kiu'j neniam lern'os sufer'i. Kaj kio'n far'i, kiam sufer'as infan'o?”
#000513
„Kial Vi demand'as tio'n, kio'n Vi sci'as fund'e de Vi'a hepat'o?”
#000515
Wells mal'lev'is la okul'o'j'n, embaras'it'a. Li prov'is ŝanĝ'i la tem'o'n de la konversaci'o:
#000516
„Kiel Vi fart'as nun? La febr'o?”
#000517
„Vi neniam pens'is tro pri la Plej'alt'a, ĉu ne?” est'is la surpriz'a respond'o.
#000518
„Nu, bon'e, mi... ebl'e ne,” li konfes'is. „Est'as tro da Di'o'j. Ĉiu'j religi'o'j hav'as mirakl'o'j'n, ĉiu'j asert'as tio'n aŭ ali'o'n. Tro da divers'a'j opini'o'j.”
#000519
„Neni'u religi'o respond'as ni'a'j'n demand'o'j'n.”
#000521
Wells prov'is komb'i si'n per la fingr'o'j: „Nu, bon'e, la senc'o de ĉio tio. Kio ni est'as en la univers'o, kial ni ekzist'as ... Vi sci'as, tia'j afer'o'j.”
#000522
„Respond'o ne'a oft'e ŝuld'iĝ'as al tio, ke la demand'o est'as ne'a. Kio'n dir'as al Vi Vi'a hepat'o?”
#000523
„Ĉe ni oni parol'u pri la kor'o,” rid'et'is si'a'vic'e la kurac'ist'o. „Kaj ĝi ver'e neni'o'n dir'as al mi.”
#000524
„Kaj do Vi streb'as konstru'i maŝin'o'j'n, por ke ili help'u Vi'n kompren'i. Kie est'as tiu maŝin'o, per kiu oni pov'as kompren'i la Plej'alt'a'n?”
#000525
„Ĉu Vi hav'as la respond'o'j'n?” demand'is rekt'e Wells.
#000526
„Respond'o'j'n? Vi est'is rigard'ant'a tiom da mir'ind'aĵ'o'j dum Vi'a'j stel'vojaĝ'o'j ... ĉu oni bezon'as pli'a'j'n respond'o'j'n, kiam oni rigard'as la stel'o'j'n?”
#000527
„Est'as tro da mal'bon'o en la mond'o ... mi tut'e ne pov'as naiv'e akcept'i la ekzist'o'n de sen'lim'e bon'a Di'o, kiu dis'don'as donac'o'j'n inter si'a'j sekv'ant'o'j sam'kiel komplez'a av'ĉj'o. Kio pri la milit'o'j? Kio pri la mal'riĉ'ec'o, la mal'sat'o?”
#000528
„Kio est'as ver'o?” li demand'is, ne'sci'ant'e, ke tiu demand'o est'as jam old'a de jar'mil'o'j „Kio pri la mal'san'o'j? Ne, mi neniam kompren'os.”
#000530
„Dolor'o blind'ig'as Vi'n, kaj tio montr'as, ke Vi est'as hom'a. Preĝ'u kaj esper'u, kaj Vi'a hepat'o iam parol'os al Vi.”
#000531
„Kiu vi est'as, Addha?” demand'is Wells.
#000532
„Demand'u Vi'a'n hepat'o'n” est'is la ad'a respond'o.
#000533
„Ne plu verŝ'u sang'o'n. Trans'don'u mi'n al ili kaj re'ven'u hejm'e'n. Vi jam far'is tio'n, kio dev'is est'i far'at'a laŭ la Antikv'ul'a'j Libr'o'j. Ĉio fin'iĝ'os baldaŭ kaj mi re'ven'os al la Ĝarden'o.”
#000536
„Ho, jes,” mok'et'is la doktor'o. „La ĝarden'o. Ĝarden'o en ĉi dezert'a mond'o, kia ide'o.” Li kontrol'is, ĉu ĉio est'as en ord'o ĉe li'a pacient'o kaj rekomend'is:
#000537
„Ne, san'ig'ist'o. Jen la fin'o ... sed ni re'vid'os ni'n ali'e. Vi trov'os la voj'o'n, ĉar kompat'o nest'as en Vi'a hepat'o, kvankam Vi tio'n ne kompren'as.”
#000539
Bru'o da mitral'o'j (ĉu ili jam est'as en'e?). La kurac'ist'o kur'is al la koridor'o, sed eksplod'o ĵet'is li'n kontraŭ la mur'o'n. Kvazaŭ gigant'a ond'o, hom'amas'o en'penetr'is. Addhan oni el'tir'is el la lit'o, kaj ĉiu'j komenc'is bat'i ŝi'n per man'o'j, pied'o'j, per baston'o'j. Neni'u son'o el'ir'is el ŝi'a'j lip'o'j.
#000544
Sovaĝ'e kri'ant'e, la hom'amas'o tren'is si'a'n viktim'o'n tra la koridor'o'j.
#000545
„Ĵet'u ŝi'n en la fajr'o'n! Al la fajr'o!”
#000546
„... pardon'u ili'n, ĉar ili'a'j kor'o'j ankoraŭ est'as tiu'j de *kranej*. Ili ankoraŭ ne klar'e vid'as ...”
#000547
„... geografi'o mi'a'korp'a est'us do dis'a arkipelag'o je vund'o'j en sang'a ocean'o: jen vund'o mi'a'brust'a, ver'a gigant'o ...”
#000549
Li streb'is rigard'i ĉirkaŭ si. Nokt'o. Kadavr'o'j kaj ruin'o'j. Kiu kutim'is uz'ad'i sport'a'j'n ŝu'o'j'n? Aĥ, jes, la radi'o'teknik'ist'o. Vid'u: est'as nur unu ŝu'o. Kie la ali'a? Las'u la mort'int'o'j'n zorg'i pri la mort'int'o'j. Sed mi ankoraŭ viv'as, kaj kiu kulp'as pri tiom da mort'o'j? Mi mem. Mi mem kulp'as.
#000552
Li sent'is la larm'o'j'n far'i roj'o'j'n sur li'a'j vang'o'j. Ĉu mi rezist'os? Ho, Di'o, se Vi ver'e ekzist'us! Far'u, ke mi super'viv'u nur tri tag'o'j'n, por ke mi vid'u, por ke mi sci'u! Est'u la mirakl'o de'nov'e!
#000553
Paskal'o kaj Helen'o Ducros [dikró] el la urb'o Herbignac [erbinják], nord-okcident'a Franci'o, komenc'is jaĥt-konstru'ad'o'n en 1986. Fakt'e Paskal'o kaj Helen'o, kiu'j est'as esperant'ist'o'j, sukces'is ne nur ĝis'fin'e konduk'i la konstru'ad'o'n, sed pli'e: ili mem el'labor'is la tut'a'n konstru'ad'o'n de la jaĥt'o, kvazaŭ ili est'us fak'ul'o'j pri tio.
#000554
Ĉi tie ver'e tem'as pri fin'konstru'ad'o de grand'a jaĥt'o. Est'as atent'ind'e, ke tem'as pri jaĥt'o de Ĵonk'o-model'o. Efektiv'e! Ĝi est'as konstru'it'a laŭ plan'o'j tiel aranĝ'it'a'j, por ke oni plej facil'e navig'u en ocean'o'j kaj relativ'e komfort'e rest'ad'u en ties kajut'o'j dum mar'vojaĝ'o'j. La jaĥt'nom'o est'as „Tourne Lun'e” [tur'n li'n], „lun'flor'o”.
#000555
La jaĥt'o est'as konstru'it'a el lign'o. Ĝi'a ŝel'o, 30 mili'metr'o'j'n dik'a, konsist'as el kvar tavol'o'j de tabul'o'j. La unu'a tavol'o est'as najl'it'a kaj glu'it'a al la ĉef'trab'ar'o. La pli'a'j tri tavol'o'j est'as nur glu'it'a'j unu al la ali'a. Dum la glu'ad'o, kiu cel'is regul'e glu'i ĉiu'j'n tavol'o'j'n, oni uz'is ĉirkaŭ 700 000 agraf'o'j'n. Ĉiu'j'n oni for'ig'is post la sek'iĝ'o de glu'aĵ'o. Minimum'e 600 kg da glu'aĵ'o kaj 50 kg da farb'o'j neces'is en'tut'e por la jaĥt'o.
#000556
Fin'e post 16 jar'o'j da persist'em'o kaj klopod'o'j, la jaĥt'o en'akv'iĝ'is. Ĉiu'j'n ĝi'a'j'n manovr'o'j'n lert'e plan'is kaj gvid'is Paskal'o kaj Helen'o. Kun kelk'a'j ge'amik'o'j ili tuj ĝu'is kelk'minut'a'n navig'ad'o'n ĉirkaŭ la atlantik'a jaĥt'haven'o Arzal, situ'ant'a proksim'e al Herbignac.
#000557
Ankaŭ la leg'ant'o'j de MONATO bon'dezir'as al la konstru'int'o'j de la jaĥt'o „Tourne Lun'e” agrabl'a'j'n spert'o'j'n kaj plezur'o'n en la est'ont'a navig'ad'o.
#000559
Komenc'o de la teatr'a maraton'o
#000560
Kia'manier'e ebl'as hodiaŭ al'tir'i hom'o'j'n al la teatr'o? Gerard Mortier, la 57-jar'a intendant'o de la nov'a teatr'a festival'o Ruhrtriennale en Nord'rejn-Vestfali'o, cel'is kre'i festival'o'n por simpl'a'j loĝ'ant'o'j, por tiu'j, kiu'j neniam antaŭ'e est'is en teatr'o kaj oper'o. La festival'o daŭr'as tri jar'o'j'n, ek'de 2002. Tiu'jar'e, inter septembr'o kaj oktobr'o, est'is montr'it'a'j ses nov'a'j sur'scen'ig'o'j kaj kvin gast'lud'o'j. La spektakl'o'j okaz'is en eks'a'j min'ej'o'j kaj uzin'o'j (la ŝtat'o don'is 50 milion'o'j'n da eŭr'o'j por re'konstru'i tiu'j'n, kaj pli'a'j'n 40 milion'o'j'n por la festival'a program'o). Mortier esper'is, ke tiu'j ne'kutim'a'j lok'o'j pli'facil'ig'os kompren'i teatr'o'n, ĉar ili est'as tip'a'j por la region'o. Krom'e, la bilet'o'j est'is mal'mult'e'kost'a'j preskaŭ por ĉiu'j teatr'aĵ'o'j. La aranĝ'o'j'n de la unu'a festival'a jar'o ĉe'est'is sufiĉ'e da vizit'ant'o'j el divers'a'j soci'a'j tavol'o'j.
#000561
Sed Mortier ne nur vol'is ŝanĝ'i la teatr'a'n ej'o'n. Ankaŭ la teatr'aĵ'o'j ne plu rajt'as est'i nur antikv'a'j lud'o'j. Neces'as vid'i la inter'rilat'o'j'n de teatr'o kaj la nun'temp'o. La spektakl'o'j ne est'is pomp'a'j. Mortier prov'is miks'i la teatr'a'j'n ĝenr'o'j'n. „Se oni vid'as teatr'aĵ'o'n, oni ne plu pov'u dir'i: tio est'as dram'o kaj tio est'as oper'o”, opini'as Mortier. Li vid'as la est'ont'ec'o'n de teatr'o en muzik'teatr'o. Li eĉ plan'as en 2004 sur'scen'ig'i ĵaz'a'n oper'o'n. Sed intendant'o de la festival'o ŝanĝ'iĝ'as dum ĉiu el la tri jar'o'j, do Mortier risk'as ne sukces'i ating'i la alt'a'n cel'o'n – kre'i „post'burĝ'a'n festival'o'n”.
#000562
La festival'o inter'ali'e vol'as emfaz'i, ke la german'o'j pens'ad'as pri Germanio. La muzik'teatr'aĵ'o Germanio, vi'a'j kant'o'j! inaŭgur'is la festival'o'n. Dum spektakl'o mem, sub la scen'ej'o kant'ensembl'o prezent'as divers'spec'a'j'n german'a'j'n kant'o'j'n. Ĉi tiu spektakl'o est'as al'vok'o al la german'o'j, kiu'j ne kon'as – kontraŭ'e al ali'a'j naci'o'j – si'a'j'n kant'o'j'n parker'e. La Elegi'o'j de Holivud'o de Hanns Eisler montr'is la mal'facil'a'n viv'o'n de la ekzil'it'o'j inter 1933 kaj 1945. La kontrast'o inter la bel'a fasad'o de Holivud'o kaj la real'a'j kondiĉ'o'j de la german'a'j fuĝ'int'o'j est'is reflekt'it'a inter la scen'ej'o kaj la industri'a hal'o, kie okaz'is la spektakl'o. Ceter'e, la fin'o ne est'as feliĉ'a: Hanns Eisler for'las'is Uson'o'n en 1948, ĉar li est'is akuz'it'a est'i komun'ist'o. La uson'a reĝisor'o Peter Sellars sur'scen'ig'is la dram'o'n La infan'o'j de Heraklo de Eŭripid'o, kiu aktual'ec'e montr'is la situaci'o'n de fuĝ'int'o'j: la infan'o'j'n de Heraklo, kiu'j dev'as fuĝ'i for de la tiran'o, lud'is kurd'a'j infan'o'j.
#000563
Lig'it'ec'o al la region'o kaj nun'temp'a'j tem'o'j est'as tip'a por la festival'o. En 2004, post la festival'o, Mortier far'iĝ'os intendant'o de la pariza oper'o, kie li vol'as tradici-stil'e sur'scen'ig'i klasik'a'j'n oper'o'j'n. Tio ne est'as facil'e imag'ebl'a.
#000564
Por fest'i en 2002 si'a'n 20-jar'iĝ'o'n Mim'os, la inter'naci'a festival'o de modern'a mim-art'o en Périgueux (urb'o en la sud-okcident'a part'o de Franci'o), apart'e atent'is al amuz'o'j. Mim'os vagabond'is tra la strat'o'j kaj plac'o'j, el'vok'ant'e rid'o'j'n kaj
rid'et'o'j'n en la centr'o kaj urb'o'rand'o'j, sed ankaŭ sur'scen'ej'e, en la kutim'a'j lok'o'j.
#000565
Lig'e al la ĉeĥ'a kultur'a sezon'o, okaz'int'a en Franci'o, est'is invit'it'a'j student'o'j de la teatr'a'j universitat'o'j de Bratislav'a kaj Brno, kiu'j reprezent'is la fam'a'j'n ĉeĥ'a'j'n kaj slovak'a'j'n humur'a'j'n tradici'o'j'n, ĉar mim-art'o est'as la esprim'form'o, kiu fort'e en'radik'iĝ'is
en Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o. Krom'e, ĉe'est'is angl'a'j, hispan'a'j, dan'a'j, uson'a'j, pol'a'j, svis'a'j, nederlandaj gaj'a'j art'ist'o'j (en'tut'e el 13 land'o'j), kiu'j amas'e prezent'is si'a'j'n spektakl'o'j'n. Nokt'e Mim'os viv'is ebl'e eĉ pli vigl'e, ol tag'e. Ekzempl'e, furor'is
la franc'a spektakl'o, kie tem'is pri bicikl'ist'a mond'o. Ĉeĥ'a'j aktor'o'j re'verk'is kaj prezent'is Odise'ad'o'n.
#000566
Gaj'a'j kaj ĝoj'a'j hom'o'j petol'is kaj kirl'ad'is la atmosfer'o'n de Périgueux – dank'e al Mim'os. Long'a'n jun'ec'o'n al ĝi!
#000567
La Bibli'o en la gael'a lingv'o
#000568
La gael'a, lingv'o parol'at'a en du sam'de'ven'a'j sed nun iom mal'sam'a'j form'o'j, en Irlando kaj Skot'land'o, est'as unu el la plur'a'j en'danĝer'ig'it'a'j etn'a'j idiom'o'j de Eŭrop'o. Ĝi'a status'o en Irlando est'as almenaŭ teori'e garanti'it'a, pro la fakt'o, ke laŭ la konstituci'o
de la ŝtat'o, ĝi est'as la unu'a oficial'a lingv'o. Ceter'e, ĝi est'as instru'at'a en ĉiu'j lern'ej'o'j. En Skot'land'o, tamen, ĝis la re'establ'o (kvankam kun lim'ig'it'a potenc'o) de la naci'a asemble'o (parlament'o) en 1997, la gael'a lingv'o ne est'is oficial'e agnosk'it'a,
kaj est'is stud'fak'o en mal'mult'a'j lern'ej'o'j.
#000569
Tamen, precip'e pro la influ'o de la eklezi'o'j kaj la preskaŭ universal'a kon'o de la Bibli'o en la gael'a en protest'ant'a'j region'o'j de la insul'o'j kaj Alt'ej'o (nord'a kaj okcident'a Skot'land'o), la lingv'o est'is konserv'at'a en alt'nivel'a grad'o. Eĉ simpl'a'j fiŝ'ist'o'j
kaj kamp'ar'an'o'j kun et'a'j bien'o'j kapabl'is – kaj ankoraŭ kapabl'as – diskut'i teologi'o'n kaj ali'a'j'n serioz'a'j'n tem'o'j'n pro la lingv'a edif'o, kiu'n ili ricev'is, ne en lern'ej'o sed en la preĝ'ej'o'j kaj per leg'ad'o de la Bibli'o.
#000570
En Irlando, kie dum long'a temp'o la Bibli'o ne est'is ĝeneral'e legat'a de la katolik'a laik'ar'o, nur protest'ant'o'j hav'is rekt'a'n al'ir'o'n al la gael'a versi'o, sed la pli'mult'o de ili est'is de angl'a de'ven'o kaj parol'is nur la angl'a'n. Nur en la last'a du'on'o de la
20a jar'cent'o aper'is aprob'it'a katolik'a versi'o de la tut'a Bibli'o en la gael'a.
#000571
Antaŭ ne'long'e oni anonc'is, ke est'as pret'a nov'a versi'o de la Bibli'o en hodiaŭ'a gael'a. Oni konstat'as, ke la jun'a'j generaci'o'j mal'facil'e kompren'as la pli klasik'a'n lingv'aĵ'o'n de la plej uz'at'a mal'nov'a el'don'o, part'e pro tio, ke ĝi'a tekst'o est'is fort'e influ'it'a
de la irland'gael'a, kaj pro la fakt'o, ke la parol'at'a lingv'o de jun'a'j gael'o'j ŝanĝ'iĝ'as kaj iom simpl'iĝ'as laŭ gramatik'o.
#000572
La unu'a pres'it'a religi'a libr'o en la gael'a aper'is en Skot'land'o en 1567, sed neni'u part'o de la Bibli'o est'is traduk'it'a gael'e'n ĝis du jar'cent'o'j post tiu dat'o. Dum iom da temp'o oni prov'is en'konduk'i en Skot'land'o'n la irland'an Bibli'o'n de la protest'ant'a episkop'o
Bedell, sed ĝi'a lingv'aĵ'o kaj mal'nov'a irlanda tip'ar'o baz'it'a sur la manuskript'a alfabet'o ne est'is facil'e kompren'ebl'a'j. La tekst'o de la plej uz'at'a kaj plej am'at'a versi'o konserv'as mult'a'j'n vort'ar'a'j'n, idiotism'a'j'n kaj sintagm'a'j'n influ'o'j'n de la Bibli'o
de Bedell. Plur'a'j revizi'it'a'j versi'o'j aper'is en la jar'dek'o'j post 1861, kiam la Naci'a Bibli'a Societ'o de Skot'land'o trans'pren'is respond'ec'o'n pri traduk'ad'o kaj el'don'ad'o de la Bibli'o, sed en la plej last'a'j, la ŝanĝ'o'j est'is minimum'a'j kaj rilat'is precip'e
#000573
Oni esper'as, ke eĉ nun, kiam la influ'o de la religi'o est'as mal'pli evident'a, la nov'a el'don'o en modern'a gael'a daŭr'e help'os konserv'i la lingv'o'n kaj la kultur'o'n de la gael'o'j en Skot'land'o.
#000574
Mir'ig'as mi'n la fid'eg'o de Ludwig Röll pri kapital'ism'o (MONATO 11/2002, p. 7) kaj li'a'j facil'anim'a'j asert'o'j pri la „grand'eg'a kresk'o de la viv'nivel'o inter la labor'ist'ar'o en kapital'ism'a'j ŝtat'o'j dum la pas'int'a'j 150 jar'o'j”. Evident'e li rigard'as nur tie, kie interes'as li'n: mi rimark'as neniu'n grand'eg'a'n kresk'o'n en la pli'mult'o de Afrik'o, centr'a kaj sud'a Amerik'o kaj Azi'o; konstat'ebl'as eĉ regres'o'j. Krom'e, tiu part'a bon'stat'iĝ'o kost'is kaj plu kost'as terur'e mult'e: la reg'int'o'j en Sovetio kaŭz'is ebl'e ĉirkaŭ 70 milion'o'j'n da mort'int'o'j, sed se ni kalkul'as la pere'int'o'j'n pro kapital'ism'o dum tiu'j 150 jar'o'j pro imperi'ism'a'j milit'o'j, mal'sat'o, kurac'ebl'a'j mal'san'o'j kaj labor'akcident'o'j, ni hav'us plur'obl'a'n kvant'o'n. Oni neniel indulg'u la soveti'an teror'o'n, sed en fremd'a tegment'o li flik'as tru'o'n kaj ŝajn'e en propr'a ne vid'as la flu'o'n.
#000575
Stefan Maul skrib'is en la en'konduk'a artikol'o Manipul'ad'o du'obl'a (MONATO 2002/9), ke Uson'o kovr'as du'on'o'n de la tut'a help'o'program'o por mal'sat'ant'a'j afrik'an'o'j. Ceter'e li skrib'is, ke, se la afrik'a'j reg'ist'ar'o'j akcept'us uson'a'j'n gen'manipul'it'a'j'n gren'o'j'n, tio signif'us en'konduk'i gen'manipul'ad'o'n en la agr'ar'a'n kaj nutr'aĵ'a'n sektor'o'j'n. Ĉu tio ne jam okaz'is en Uson'o? Do, se Uson'o donac'as, kiu'n gren'ar'o'n ĝi pov'us send'i? Ĉu tiu'n, kiu'n ĝi ne hav'as? Kial tiu donac'o est'us nepr'e per'fort'o, kiel Maul eksplic'it'e skrib'is?
#000576
Du'obl'a'n eŭfori'o'n est'ig'is en Litovio kaj la invit'o membr'iĝ'i en Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o (NATO) kaj la vizit'o de la uson'a prezid'ant'o Georg'e Bush [ĝorĝ buŝ].
#000578
Apart'e ĝoj'is konservativ'ul'o'j pro la anonc'o, ke Litovio kun ses ali'a'j ŝtat'o'j rajt'os al'iĝ'i al NATO. Est'is konservativ'ul'o'j, kiu'j en 1990 tuj post la sen'de'pend'iĝ'o de Litovio ek'streb'is al NATO-membr'iĝ'o. Hodiaŭ la koncern'a'j politik'ist'o'j konfes'as, ke tiam NATO-membr'iĝ'o aspekt'is utopi'a: nun, tamen, 60 % da litovoj apog'as membr'iĝ'o'n.
#000579
Kaj dank'e al la fakt'o, ke Litovio kiel eks'soveti'a ŝtat'o unu'e liber'iĝ'is de sovetia arme'o kaj nun plej'e proksim'iĝ'as al NATO-nivel'o'j, vizit'is la land'o'n Georg'e Bush kun'e kun la latv'a prezid'ant'in'o Vaira Vyke-Freiberga [vajr'a vike-fréjberga] kaj la eston'a prezid'ant'o Arnold Rüütel [arnold rjutel].
#000580
Por litovoj plej grav'is la vort'o'j de Bush, kiu'j eĥ'iĝ'is tra la land'o: „Se iu far'iĝ'os mal'amik'o de Litovio, tiu far'iĝ'os ankaŭ mal'amik'o de Uson'o.” Tiel konfirm'iĝ'is la sekur'ec'o de Litovio, kiu spert'is soveti'an okupaci'o'n en 1940, perfid'o'n de okcident'a'j demokrati'o'j en 1945 kaj partizan'a'n milit'o'n, minac'o'j'n kaj tim'o'j'n ĝis 1991.
#000581
NATO-membr'iĝ'o al'port'os ne nur milit'a'n sekur'ec'o'n sed ankaŭ plej ver'ŝajn'e ekonomi'a'n progres'o'n. En najbar'a Pollando, ekzempl'e, du'obl'iĝ'is invest'ad'o post invit'o al'iĝ'i al NATO. Kompani'o'j hezit'as invest'i en land'o minac'at'a de potenc'o en orient'o: NATO-membr'iĝ'o est'as kvazaŭ signal'o por sekur'a invest'ad'o en Baltio.
#000582
Jam de kelk'a'j jar'o'j litovaj soldat'o'j aktiv'as en NATO-operaci'o'j, ekzempl'e en Bosnio kaj Afgani'o.
#000583
Okul'frap'a'n venk'o'n de la konservativ'a Popol'a Parti'o (PP) ebl'ig'is la aŭstr'a popol'o la 24an de novembr'o 2002. Ĝis tiu ĉi dat'o PP koalici'is kun Liberal'a Parti'o (LP), iam estr'it'a de Jörg Haider [jerg hajda]: LP tamen drast'e ŝrump'is.
#000584
La rezult'o jen'as: Social'demokrat'a Parti'o: 69 parlament'a'j mandat'o'j (plus kvar kompar'e kun 1999); PP: 79 mandat'o'j (plus 27); LP: 19 mandat'o'j (min'us 33); Verd'ul'o'j: 16 mandat'o'j (plus du). Ali'a'j parti'o'j rest'is sub unu el'cent'o kaj ne ricev'is parlament'a'j'n mandat'o'j'n. La part'o'pren'ad'o est'is kiel last'foj'e 80,5 %.
#000585
German'a'j sekret'a'j serv'o'j hav'as pruv'o'j'n, ke teror'ist'o Osama bi'n Lad'e'n kaŝ'as si'n en Berlino, oni sci'as tamen nur en kiu kvartal'o sed ne en kiu dom'o. La ĉef'o de l' urb'a polic'o ordon'as bombard'i la kvartal'o'n, por tiel kapt'i aŭ elimin'i la teror'ist'o'n. 500 loĝ'ant'o'j, inter ili mult'a'j infan'o'j, est'as mort'ig'it'a'j, Osama bi'n Lad'e'n sukces'as fuĝ'i. La ĉef'polic'an'o deklar'as, ke spit'e al tio la bombard'o est'is grand'a sukces'o, ĉar oni mort'ig'is ankaŭ kelk'a'j'n kun'ul'o'j'n de la ĉef'teror'ist'o, for'pel'is la ali'a'j'n, tiel ke la kvartal'o nun est'as liber'ig'it'a de teror'ism'o.
#000587
Kio okaz'us, se tiu ĉi raport'o ne est'us fikci'a sed real'a? Kompren'ebl'e sekv'us mond'vast'a abomen'o, la ĉef'polic'an'o'n oni akuz'us pro murd'o. En ni'a real'a mond'o ne est'is kvartal'o de Berlino sed Afgani'o, kiu'n oni (t. e. okcident'a'j land'o'j sub gvid'o de Uson'o) bombard'is; mort'is 5000 civil'ul'o'j, inter ili mult'a'j infan'o'j; Osama bi'n Lad'e'n pov'is fuĝ'i kaj ĝis hodiaŭ ne est'as trov'it'a. Tamen Uson'o deklar'is, ke est'is grand'a sukces'o, ĉar oni liber'ig'is Afgani'o'n de talibano. Neni'u akuz'as Uson'o'n (kaj la kun'milit'int'a'j'n ŝtat'o'j'n).
#000588
Se ver'e tem'us pri liber'ig'o de Afgani'o, jam jar'o'j'n antaŭ'e Uson'o dev'us milit'i kontraŭ talibanoj, ĉar la kruel'aĵ'o'j de tiu'j ekstrem-fundament'ist'a'j islam'an'o'j (mal'avar'e subvenci'it'a'j de Uson'o) de'long'e est'is kon'at'a'j. Sed, kiel deklar'is la uson'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j komenc'e de la milit'o, fal'ig'i la talibanan reĝim'o'n ne est'is la cel'o sed nur rimed'o, por tiel kapt'i Osama bi'n Lad'e'n.
#000589
En mart'o de 2002 la uson'a reg'ist'ar'o aper'ig'is la jar'a'n raport'o'n pri hom'a'j rajt'o'j. En ĝi ampleks'a ĉapitr'o ĉiam tem'as pri „arbitr'a'j kaj kontraŭ'leĝ'a'j mort'ig'o'j”. Tiu'n jar'o'n Uson'o denunc'is la israel'an arme'o'n, ĉar ĝi mort'ig'is 33 supoz'at'a'j'n palestinajn teror'ist'o'j'n en la okup'it'a teritori'o kadr'e de „likvid'a politik'o”, kiel eŭfemism'e oni nom'as tia'n murd'ad'o'n. Komenc'e de novembr'o de l' sam'a jar'o per raket'o el aviad'il'o Uson'o eksplod'ig'is aŭtomobil'o'n en Jemeno, en kiu mort'is ses teror'ist'o'j de Al-Kaid'a, inter ili vic'ul'o de Osama bi'n Lad'e'n – do ekzakt'e laŭ metod'o aplik'it'a de la israela „likvid'a politik'o”. La uson'a vic'ministr'o pri defend'o laŭd'is la „tre sukces'a'n” operac'o'n. Parol'ist'o de prezid'ant'o Bush [buŝ] dir'is: „Se tem'as pri teror'ist'o'j, kiu'j vol'as mort'ig'i ni'n, la prezid'ant'o defend'as kaj protekt'as Uson'o'n.” Kiam ĵurnal'ist'o demand'is, ĉu do Uson'o ne plu kontraŭ'as la israelajn kontraŭ'leĝ'a'j'n mort'ig'o'j'n, parol'ist'o de la prezid'ant'o dir'is: „Ni'a politik'o rilat'e al la israela-palestina konflikt'o ne ŝanĝ'iĝ'is.” Per ali'a'j vort'o'j: se du ag'as sam'e, ne est'as sam'a afer'o – israela arme'o krim'as, uson'a ne. La sved'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Anna Lindh kritik'is: „Ankaŭ teror'ist'o'j'n oni dev'as trakt'i kongru'e kun inter'naci'a jur'o. Ali'kaz'e ĉiu land'o pov'as komenc'i ekzekut'i tiu'j'n, kiu'j'n ĝi taks'as teror'ist'o'j.”
#000590
Uson'o instal'is krom'e nov'a'n jur'sistem'o'n por (pli ĝust'e: kontraŭ) teror'ist'o'j. Kapt'it'a'j'n 600 talibanojn kaj membr'o'j'n de Al-Kaid'a ĝi en'kaĝ'ig'is simil'e al best'o'j en Guantanamo (sur Kubo), ili'n oni deklar'is illegal enemy combatants, t. e. kontraŭ'leĝ'a'j mal'amik'a'j batal'ant'o'j; ili do hav'as jur'a'n status'o'n nek de milit'kapt'it'o'j nek de krim'ul'o'j, do ankaŭ ne ĝu'as koncern'a'j'n rajt'o'j'n laŭ naci'a kaj inter'naci'a jur'o. Ili rest'as kapt'it'a'j sen advokat'o, sen proces'o, sen juĝ'ist'o, sen kontakt'o kun parenc'o'j tiom long'e, kiom plaĉ'as al Uson'o, pli preciz'e al uson'a prezid'ant'o, ĉar (laŭ klar'ig'o reg'ist'ar'a) la prezid'ant'o mem decid'as, kiu est'as tia „mal'amik'o” kaj kiom long'e.
#000591
Konform'e Bush ŝanĝ'is ankaŭ la strategi'o'n: nun Uson'o rajt'as je prevent'a milit'o. Tio signif'as, ke oni pov'as atak'i iu'n ajn land'o'n, se la prezid'ant'o nom'as ĝi'n mal'amik'a al Uson'o, ankaŭ se tiu land'o ne atak'is Uson'o'n aŭ uson'an'o'j'n (aktual'e: Irako). Li konvink'is pri tiu ĉi nov'a strategi'o ankaŭ la membr'o'j'n de NATO, kiu nun ne plu est'as nur'a defend'a alianc'o sed atak'a; nov'a inter'ven'a trup'o pov'os ek'milit'i ie ajn en la mond'o. Konsekvenc'e ĉiu'j ministr'o'j, kiu'j ĝis nun nom'is si'n „defend'a'j”, est'ont'e dev'us titol'i si'n „milit-ministr'o'j”.
#000592
Kiel ajn, nun do est'as klar'e, kial Uson'o tiom tim'as kaj verv'e kontraŭ'batal'as la mond'a'n tribunal'o'n. Ĝi est'as en tio en bel'a kompani'o de ali'a'j protagonist'o'j de inter'naci'a jur'o kaj hom'a'j rajt'o'j, ekzempl'e Rusio, kiu deklar'as ĉiu'n ĉeĉen'o'n teror'ist'o, ekzempl'e Ĉini'o, kiu dum jar'dek'o'j sub'prem'as tibet'an'o'j'n.
#000593
Kio'n ni lern'as per tio? Ke en la histori'o oft'e unu sol'a hom'o pov'as renvers'i kaj pervers'ig'i ĉio'n. Aktual'e tia hom'o est'as fanatik'a murd'ist'o Osama bi'n Lad'e'n.
#000594
Dek du norveg'in'o'j iniciat'is Inter'naci'a'n Vir'in'a'n Marŝ'o'n por Hom'a'j Rajt'o'j en Israelo kaj Palestino, invit'ant'e vir'in'o'j'n el la tut'a mond'o part'o'pren'i. Al'ven'int'e en Tel-Avivo la 2an de april'o, ili marŝ'os tra rifuĝ'ej'o'j, vilaĝ'o'j kaj urb'o'j en ambaŭ land'o'j, kaj fin'os per grand'a frat'in'iĝ'a kun'ven'o en Jerusalemo la pask'a'n dimanĉ'o'n, la 20an de april'o.
#000595
La marŝ'o est'as fond'it'a sur la Hom'a'j Rajt'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) kaj sur la princip'o'j de ne'per'fort'o. Ĝi efektiv'iĝ'os laŭ la spirit'o de Gandhi kaj Mart'in Lut'her King. Part'o'pren'ant'o'j memor'ig'os unu la ali'a'n pri la admon'o de Gandhi ne sub'taks'i la ebl'o'n de unu'op'ul'o ŝanĝ'i la mond'o'n.
#000596
La vir'in'o'j klar'ig'as: „Ĉar en tiu region'o tradici'e est'as arm'it'a'j la vir'o'j, ni pro sekur'ec'o decid'is, ke en ĉi tiu marŝ'o part'o'pren'u nur vir'in'o'j. Ni vol'as kontribu'i al re'star'ig'o de pac'o, hom'am'o kaj hom'a dign'o.”
#000597
Ili al'don'as: „Hom'o'j spekt'as la sufer'ad'o'n de la popol'o'j en Mez'a Orient'o. Politik'ist'o'j ne pov'as trov'i solv'o'j'n, kiu'j util'os al la popol'o'j de Palestino kaj de Israelo. Politik'a'j'n ag'o'j'n reg'as potenc'avid'o, domin'em'o, intrig'o'j kaj ego'ism'o. Hom'o'j serĉ'as, kio'n far'i por kontribu'i al pac'a solv'o.”
#000598
Cel'o'j de la marŝ'o est'as inter'ali'e star'ig'i respekt'o'n por hom'a'j rajt'o'j en la region'o kaj sub'ten'i tiu'j'n en ambaŭ land'o'j, dezir'ant'a'j'n respekt'o'n por inter'naci'a jur'o per ĉes'ig'o de la okup'ad'o kaj per star'ig'o de just'a pac'o kun sekur'ec'o por ĉiu'j loĝ'ant'o'j. La vir'in'o'j kun'labor'as kun israelaj kaj palestinaj pac'a'j kaj vir'in'a'j organiz'aĵ'o'j kun sub'ten'o de la norveg'a pac'alianc'o kaj la norveg'a fili'o de la Vir'in'a Inter'naci'a Lig'o por Pac'o.
#000599
En Israelo kaj en Palestino la marŝ'ant'in'o'j gast'os ĉe israelaj kaj palestinaj vir'in'o'j kaj part'o'pren'os ili'a'j'n „mil'o'j'n da inter'parol'o'j” pri ali'spec'a kaj pli bon'a est'ont'ec'o. Krom'e ili plant'os nov'a'j'n oliv'arb'o'j'n, kie la antaŭ'a'j est'as for'hak'it'a'j.
#000600
Inter'temp'e la ĉef'komitat'o en Norvegi'o prov'as star'ig'i komitat'o'j'n en ali'a'j land'o'j por varb'i vir'in'o'j'n por part'o'pren'i en la marŝ'o kaj vir'o'j'n por ali'manier'e help'i. Pozitiv'e re'ag'is hom'o'j en du'dek'o da land'o'j en Eŭrop'o, Afrik'o, Azi'o kaj Amerik'o.
#000601
Detal'o'j pri la marŝ'o kaj la pac'iniciat'o trov'ebl'as ĉe .
#000602
Mi fier'as pri la rus'a prezid'ant'o Putin: al ĵurnal'ist'o'j franc'a'j kaj dan'a'j li kuraĝ'e kaj rekt'e esprim'is tio'n, kio'n evit'as menci'i (aŭ ne kompren'as) ali'a'j eŭrop'a'j ŝtat'estr'o'j: nom'e la total'a'n tut-islam'ism'a'n milit'o'n kontraŭ ni'a civilizaci'o.
#000603
Dum Dani'o miop'e hejm'ig'is konferenc'o'n de ĉeĉen'a'j t.n. batal'ant'o'j por liber'ec'o, ili'a'j islam'a'j ge'frat'o'j en Moskvo ten'is 800 teatr'a'j'n spekt'ant'o'j'n kaj aktor'o'j'n dum tri tag'o'j tim'ig'at'a'j kaj humil'ig'at'a'j: ĉu ebl'as imag'i la sufer'o'j'n de tiu'j sen'kulp'a'j hom'o'j, fest'e vest'it'a'j por teatr'o, kiu'j subit'e trov'is si'n en spec'o de koncentr'ej'o? Dum'e teror'ist'a'j ge'frat'o'j sam'e ten'is ali'a'j'n „kaŭci'ul'o'j'n” – ekster'land'a'j'n ofic'ist'o'j'n de la Ruĝ'a Kruc'o – en Ĉeĉeni'o mem. Jar'o'j'n pli fru'e teror'ist'o'j de'tranĉ'is la kap'o'j'n de ali'a'j okcident'an'o'j ven'int'a'j ili'n help'i.
#000604
Menci'ant'e ĉi-tiu'j'n abomen'aĵ'o'j'n, mi ne turn'as „blind'a'n okul'o'n” al la sufer'ad'o de la ĉeĉen'a loĝ'ant'ar'o. La milit'o en Ĉeĉeni'o terur'as. La tie'a rus'a arme'o konsist'as el mal'sat'a'j, ne'pag'at'a'j, koler'a'j soldat'o'j, sed tia est'as la arme'o, kia'n Rusio nun hav'as: ali'a ne ekzist'as. Rusio ne pov'as invit'i ekzempl'e franc'a'n arme'o'n ĉas'i la bandit'o'j'n en la mont'ar'o. Kaj, mal'e al la tragedi'a period'o de amas'a ekzil'ad'o de ĉeĉen'o'j far'e de Stalin, la popol'o rajt'as nun liber'e for'vetur'i al si'a'j fundament'ist'a'j frat'o'j en Saudi-Arabi'o kaj ali'lok'e. Tem'as ne pri tio, ke minoritat'o sufer'as mal'liber'ec'o'n flank'e de Rusio kaj tial vol'as si'n apart'ig'i. Mal'e: la liber'ec'o'j de Rusio nun ŝajn'as al ili „okcident'e tro'a'j”: sekv'e ili dezir'as viv'o'n laŭ la leĝ'o'j de „ŝari'o” – mez'epok'a islam'a kod'o.
#000605
Ĉeĉeni'o (sam'kiel dek'o'j da ali'a'j region'o'j) est'as part'o de Rusio dum jar'cent'o'j. Neni'u respond'ec'a land'o permes'us si'n split'i ĉantaĝ'at'a de teror'ist'o'j kaj ĝi ne permes'us fond'iĝ'o'n de nov'a mal'amik'a ŝtat'et'o – satelit'o de inter'naci'a milit'em'a islam'o – tuj ĉe si'a land'lim'o.
#000606
Do kial simpati'o'j de eŭrop'a'j amas'komunik'il'o'j rest'as je ĉeĉen'a flank'o? Kial ili „promoci'as” islam'a'j'n teror'ist'o'j'n je nivel'o de „batal'ant'o'j por liber'ec'o”? Kial ili „glor'ig'as” sabot'ul'o'j'n-murd'ist'o'j'n, kiu'j fi'e provok'as kaj ekspluat'as la civiliz'ec'o'n de ekzempl'e Rusio, Uson'o aŭ Israelo?
#000607
Respond'o jen'as: dum la last'a'j jar'dek'o'j Eŭrop'o „mem'vol'e” islam'iĝ'is, en'las'ant'e preskaŭ 30 milion'o'j'n da en'migr'int'o'j el islam'a'j land'o'j. Tem'as ne pri fuĝ'int'o'j de fi-reĝim'o'j kaj de ŝari'a'j leĝ'o'j, ne pri fuĝ'int'o'j, kiu'j aspir'is al liber'ec'o. Mal'e: ili pen'as adapt'ig'i Eŭrop'o'n al islam'ism'o, plen'profit'ant'e de liberal'ism'a soci'o (kaj mal'avar'a soci-help'o). Sub sekur'a tegment'o ili eĉ sukces'as minac'i kaj surd'ig'i voĉ'o'j'n de liber'pens'ant'o'j.
#000608
Okaz'is do spec'o de du'a „re'konker'o” de Eŭrop'o (ankaŭ de Kanado kaj part'e Uson'o) ĉi-foj'e sen arm'il'o'j sed dank'e al „mal'dekstr'ul'a liberal'ist'a inter'naci'o” aspir'ant'a al „solidar'ec'o” kun ĉiu'j sufer'ant'o'j de la mond'o. Ne'kred'ebl'e, tamen jam en 1913 rus'a verk'ist'o Vasilij Rozanov skrib'is: „La eŭrop'a civilizaci'o pere'os pro kompat'em'o. La pere'o de la eŭrop'a civilizaci'o montr'iĝ'os kiel paraliz'o kontraŭ ajn'a malic'o, ajn'a fi'ec'o, ajn'a malic'o: fin'fin'e malic'ul'o'j dis'ŝir'os la mond'o'n.”
#000609
Tamen kiel ebl'as, ke la plej obskur'a el nun'temp'a'j religi-soci'a'j instru'o'j montr'iĝ'as tiel bon'ven'a en tradici'e krist'an'a Eŭrop'o – Eŭrop'o, kies sud'a'j land'o'j ankoraŭ memor'as si'a'n batal'ad'o'n kontraŭ islam'a jug'o, kaj kie eĉ region'o-nom'o'j port'as arab'a'n signif'o'n (ekzempl'e Andaluzi'o – „konker'it'a Hispan'uj'o” en mez'epok'a arab'a)? Kiel klar'ig'i, ke islam'a'j teror'ist'o'j, okup'int'a'j krist'an'a'n sankt'ej'o'n en la Sankt'a Land'o, post'e trov'is varm'a'n akcept'o'n en eŭrop'a'j land'o'j, dum la viktim'o, Israelo, rest'is akuz'at'a pro ĉiu'j pek'o'j? Kaz'e de Israelo, klar'ig'o kuŝ'as en anti-semitismo/anti-cion'ism'o/anti-israel'ism'o tradici'a'j. Tamen rilat'e Rusion tia „motiv'ad'o” ne valid'as: dev'as est'i io ali'a.
#000610
Tio'n klar'ig'i help'as noci'o pri „soci'a proksim'ec'o” iam vast'e uz'at'a en Sovetio, kie politik'a'j arest'it'o'j (laŭ fi'fam'a kod'punkt'o 58) kaj simpl'a'j krim'ul'o'j est'is kun'e ten'at'a'j. Laŭ prolet'a'j soci-klas'a'j koncept'o'j, la krim'ul'o'j est'is soci'e pli proksim'a'j kaj prefer'at'a'j ol la inteligent'a'j „kontraŭ-revoluci'ul'o'j”. Do la inter'naci'a liberal'ul'ar'o sen'hezit'e alianc'iĝ'as kun soci'e proksim'a'j „islam'a'j batal'ant'o'j” kaj diktator'a'j islam'ism'a'j land'o'j viv'ant'a'j laŭ ŝari'a leĝ'ar'o. Ili do el'paŝ'as kontraŭ la „soci'e fremd'a” 58a, kiu'n reprezent'as Rusio, Uson'o kaj Israelo. Ili mal'simpati'as kun la land'o'j, kiu'j unu'a'j dev'is ek'milit'i por protekt'i si'n kontraŭ atak'ant'a tut-islam'ism'o.
#000611
Simil'e al Eŭrop'o en la 30aj jar'o'j, kiam oni rifuz'is re'kon'i la danĝer'o'n de hitler'ism'o (ĉu koincid'e, ke jam tiam islam'ism'o alianc'iĝ'is kun Hitler), nun'temp'e oni pen'as „pac'ig'i” islam'ism'o'n. Histori'o montr'as, kiom kost'is tiam'a'j hezit'o'j kaj prokrast'o'j: ĝi klar'e disting'as la rol'o'j'n de Chamberlain kaj Dalladier unu'flank'e dis'de tiu de Churchill de la ali'a flank'o.
#000612
Nun, dum Rusio plu ten'as amik'a'j'n rilat'o'j'n kun Irako kaj Irano pro miop'a'j komerc'a'j bezon'o'j, ĝi'a prezid'ant'o ŝajn'e ek'vid'as tre klar'e la grand'a'n bild'o'n. Malgraŭ ĉiu'j evident'a'j mal'simil'aĵ'o'j, ĉu Putin rol'os kvazaŭ rus'a Churchill?
#000613
Last'a'temp'e influ'a irland'an'o atent'ig'is, ke por Irlando la du mond'o'milit'o'j neniam okaz'is. Tiu rimark'o ne cel'is Nord-Irlandon, kie la loĝ'ant'ar'o – plej'part'e protest'ant'a kaj uni'ist'a – ĉiu'jar'e memor'as kaj honor'ig'as tiu'j'n, kiu'j soldat-serv'is en ambaŭ milit'o'j. Ne, tamen, en la Liber'a Ŝtat'o Irlanda (nun la Irlanda Respublik'o).
#000614
Dum preskaŭ la tut'a ekzist'o de la modern'a sen'de'pend'a Irlando, la plej fort'a politik'a influ'o est'is (kaj rest'as) Fianna Fáil [fjana fojl], la respublik'ism'a parti'o. Kvankam batal'is kaj mort'is mil'o'j da sud'a'j kaj nord'a'j irland'an'o'j de ambaŭ religi'a'j tradici'o'j kaj de la du konkur'ant'a'j politik'a'j si'n'ten'o'j, kontraŭ- kaj por-brit'a, oficial'a'j instanc'o'j en la sud'o ignor'is ĉi tiu'n fakt'o'n. Ili ŝajn'ig'is, ke Irlando tut'e ne est'is implik'at'a en la milit'o'j.
#000615
Apenaŭ est'is fond'it'a la Liber'a Ŝtat'o, kiam eksplod'is en'land'a milit'o en Irlando – event'o, kiu eĉ pli forges'ig'is hom'o'j'n pri la unu'a mond'o'milit'o. Est'is kre'it'a kaj konserv'at'a la mit'o, ke la sol'a grav'a konflikt'o en la unu'a kvar'on'o de la jar'cent'o est'as mal'pac'o en Irlando. Sekv'e famili'o'j, kies fil'o'j serv'is en la brit'a arme'o dum la unu'a mond'o'milit'o, sent'is, ke ili silent'u kaj eĉ hont'u pri ties part'o'pren'o en „brit'a” milit'o.
#000616
Simil'is la si'n'ten'o dum kaj post la du'a mond'o'milit'o. Oficial'e, Irlando est'is neŭtral'a, sed mult'a'j irland'an'o'j volont'ul'is kaj milit'serv'is en arme'o'j kaj san'serv'o'j brit'a'j kaj alianc'a'j. De'nov'e, ili est'as ignor'at'a'j kaj forges'it'a'j krom de si'a'j proksim'a'j famili'an'o'j. Laŭ tiu ĉi sam'a mem'kre'it'a amnezi'o, Irlando est'as supoz'ebl'e la sol'a land'o (almenaŭ la sol'a okcident'a, ĉar sovet'uni'an'o'j nom'is ĝi'n ali'manier'e), kiu neniam uz'is la esprim'o'n „du'a mond'o'milit'o” kaj persist'e nom'as ĝi'n en la angl'a lingv'o „the emergency” [eméĝansi], do „la kriz'okaz'o”.
#000617
Nur en la last'a'j jar'o'j de la du'dek'a jar'cent'o aper'is en irlandaj tomb'ej'o'j tomb'o'ŝton'o'j sur la last'a'j kuŝ'ej'o'j de irlandaj soldat'o'j mort'int'a'j en la unu'a kaj du'a mond'o'milit'o'j. En la sam'a pli toler'em'a period'o est'is restaŭr'it'a'j memor'ĝarden'o kaj monument'o konstru'it'a en Dublino post la unu'a mond'o'milit'o. La histori'o de tiu ĉi ĝarden'o est'as trist'eg'a. Ĝi konsist'as el grand'a park'o apud super'a part'o de la urb'a river'o kaj en'hav'as trankvil'a'n roz'ĝarden'o'n ĉirkaŭ'it'a'n de ŝton'a mur'o. En ĝi est'as font'o'j, lag'et'o, pavilon'o'j kun kvar loĝi'o'j, en kiu'j est'is konserv'it'a'j grand'a'j pergamen'a'j memor'libr'o'j kun nom'o'j de fal'int'o'j. La tut'o est'as plan'it'a de angl'a arkitekt'o, Edwin Landseer Lutyens, kiu respond'ec'is inter'ali'e ankaŭ pri la barata ĉef'urb'o Nov-Dilio.
#000618
La inter'milit'a irlanda reg'ist'ar'o de Éamon [ejmon] de Valer'a nur mal'volont'e agnosk'is la ekzist'o'n de la memor'ĝarden'o kaj decid'is ne inaŭgur'i ĝi'n. En la jar'o'j, kiu'j sekv'is, ĝi est'is tut'e neglekt'at'a: la pomp'a'j konstru'aĵ'o'j est'is viktim'o'j de vandal'o'j, kaj la memor'libr'o'j est'is detru'it'a'j. Tamen last'a'temp'e pli bon'vol'a'j aŭtoritat'o'j ripar'is la damaĝ'o'n kaj re'e pri'plant'is la ĝarden'o'n per arom'plen'a'j sang'ruĝ'a'j roz'o'j.
#000619
Vizit'ant'e ĝi'n, mi pens'is pri la jun'a'j ideal'ist'o'j kaj naiv'a'j viktim'o'j de arogant'a'j general'o'j, kiu'j est'is mort'ig'it'a'j sam'temp'e en Flandri'o kaj sur la strat'o'j kaj en la kamp'o'j de Irlando. Precip'e mi memor'is la ironi'o'n, ke kaj soldat'o'j en Belgi'o kaj batal'ant'o'j en Dublino est'is konvink'it'a'j, ke ili milit'as por Irlando kaj por ĝi'a liber'o. Frap'ant'a ekzempl'o est'is du amik'o'j, ambaŭ poet'o'j, ambaŭ fervor'a'j naci'ist'o'j, Thomas MacDonagh [tom'as mkdonaĥ] kaj Franc'is Ledwidge [franses ledŭiĝ]. La unu'a est'is mort'paf'it'a kiel ribel'int'o en milit'a mal'liber'ej'o proksim'e de la memor'park'o. Li'a plej kon'at'a vers'aĵ'o hav'as la titol'o'n „La flav'a botaŭr'o”. Kiam Ledwidge, volont'ul'o en irlanda regiment'o de la brit'a arme'o, ek'sci'is pri la ekzekut'o de si'a amik'o, li verk'is kor'tuŝ'a'n lament'o'n: „Ne aŭd'os li tra l' nub'a ŝtorm' / Dum last'a dorm', botaŭr'o'n”. En 1916, unu jar'o'n post verk'ad'o de la poem'o, Ledwidge mort'is en Flandri'o.
#000620
Laŭ reg'ist'ar'a decid'o nun fin'fin'e okaz'as dum somer'o en Irlando memor'tag'o por honor'ig'i ge'irland'an'o'j'n, kiu'j serv'is, vund'iĝ'is kaj mort'is en ĉiu'j milit'o'j kaj kampanj'o'j, sam'e en la pac'taĉment'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j. Ĉar tiu ĉi event'o est'as relativ'e nov'a en Irlando, ĝi ankoraŭ ne interes'as ge'jun'ul'o'j'n, kiu'j neniam spert'is horor'o'n kaj tragedi'o'n de milit'o kaj masakr'o. Esper'ebl'e ĉi tiu'j'n ili neniam spert'os.
#000621
Mi ne re'ag'us, se mi vid'us la asert'o'n, ke la pol'a est'is la ge'patr'a lingv'o de Ludovik'o Zamenhof. Sed vid'i tio'n en grand'a'j liter'o'j, en emfaz'a titol'o est'as ŝok'e. Antaŭ kvin jar'o'j en MONATO (1997/12, p. 18-19) aper'is mi'a artikol'o „Enigm'o'j de Ludovik'o Zamenhof”, ĵus re'pres'it'a en „Vojaĝ'o en Esperant'o-land'o”. Jen la koncern'a fragment'o:
#000622
„Kiu'j'n lingv'o'j'n sci'is Ludovik'o Zamenhof? Li'a'j ge'patr'a'j lingv'o'j est'is la rus'a kaj la jid'a [4]. Ek'de la 4a jar'o li lern'is la hebre'a'n [4], kaj li ek'posed'is ĝi'n en tia grad'o, ke li traduk'is (sol'a!) en Esperant'o'n la tut'a'n Mal'nov'a'n Testament'o'n rekt'e el la hebre'a original'o. Kiam li est'is 14-jar'a, li'a famili'o trans'loĝ'iĝ'is el Bel'o'stok'o en Varsovion, kie Ludovik'o uz'is ankaŭ la pol'a'n. En infan'aĝ'o li ek'lern'is la german'a'n kaj franc'a'n kaj sci'is ili'n tre bon'e, precip'e la german'a'n. Post'e li ek'lern'is la angl'a'n, kies ne'mult'a'j morfologi'a'j form'o'j don'is al li la ide'o'n, ke la art'e'far'it'a lingv'o dev'as hav'i nur minimum'a'n gramatik'o'n. Li stud'is profund'e la latin'a'n kaj antikv'a'n grek'a'n. Krom'e, li lern'is iom'grad'e la ital'a'n kaj litov'an. La supr'e'menci'it'a'j lingv'o'j divers'grad'e kontribu'is al la kre'o de Esperant'o. Post la publik'ig'o de Esperant'o li kon'at'iĝ'is kun la hispan'a kaj ebl'e kun kelk'a'j ali'a'j lingv'o'j: almenaŭ kun tiu'j, en kiu'j aper'is lern'o'libr'o'j de Esperant'o.”
#000623
Unu'e mi vol'as dank'i vi'n pro aper'ig'o – eĉ sur'kovr'il'e – de mi'a artikol'o Di'o, ben'u Uson'o'n!, kaj pro riĉ'a'j ilustr'aĵ'o'j al ĝi en la numer'o 11/2002, p. 9. Ili'a abund'o kaj grand'ec'o est'is tut'e ne'atend'it'a'j, konsider'e al la ĉiam'a spac'o'mank'o. Do, des pli dank'o'n. Tio est'is agrabl'a surpriz'o.
#000624
Tamen est'is ankaŭ io mal'agrabl'a: tem'as pri ne'pet'it'a „kontraŭ”-ilustr'aĵ'o al mi'a leter'o „Kies akv'o...” en la sam'a numer'o. La fot'o montr'ant'a plor'ant'a'j'n palestin'an'in'o'j'n – ebl'e patr'in'o'j'n de ŝaĥidoj („martir'o'j” en la arab'a, t.e. si'n'murd'ant'a'j sabot'ul'o'j), evident'e cel'as obĵet'i la pozici'o'n de mi'a leter'o, ke ne Israelo est'as buĉ'ant'o en la trud'it'a milit'o. Esenc'e ĉi-fot'o aparten'as al ies ali'a artikol'o, kaj tio ne ŝajn'as est'i bon'a ĵurnal'ism'a praktik'o.
#000625
Ĉu mank'as fot'o'j de plor'ant'a'j israelaj vir'in'o'j, fot'o'j (pardon'u – tro „grafik'a'j”) de eksplod'int'a'j korp'o'part'o'j de civil'a loĝ'ant'ar'o, de viv'a hom'a karn'o „farĉ'it'a” per najl'o'j, de paf'it'a'j israelaj beb'o'j, lern'ej'an'o'j, preĝ'ant'a'j pilgrim'o'j, ktp? 15 mil (!) teror'ag'o'j kontraŭ Israelo dum la last'a du-jar'a milit'o est'is far'it'a'j: tamen ne pens'u pri iu ajn bilanc'o en'tut'e se tem'as pri Israelo! Eĉ simpl'a prezent'o de mal'a'j opini'o'j pri la problem'o ŝajn'e ne est'as akcept'ebl'a por „modern'a ĵurnal'ism'o” – sen parol'i pri la objektiv'a analiz'o, ĉar la real'aĵ'o kaj la ver'o (eĉ se komplik'a) est'as nur unu.
#000626
Ĝeneral'e uson'a'j afer'o'j kritik'it'a'j de Stefan Maul kaj ali'a'j est'as ind'e sub'ten'at'a'j. Mult'a'j nun'temp'a'j program'o'j de la Bush-administr'ad'o est'as terur'e reakci'a'j, kaj korporaci'a'j skandal'o'j infekt'as ĉiu'n nivel'o'n de la reg'ist'ar'o. Kvankam redaktor'o Maul just'e ricev'as plen'a'n respekt'o'n, oni dev'as agnosk'i, ke sam'ide'an'o Aleksandro Gofen hav'as valid'a'n vid'punkt'o'n pri „inter'naci'a inspir'it'a konspir'o” kontraŭ Uson'o.
#000627
Mi konsent'as, ke la uson'a reg'ist'ar'o flank'e'n'star'as en lok'o ne'akcept'ebl'a pri la kiot'a protokol'o, tribunal'a just'ec'o, putr'ant'a'j hom'rajt'o'j, ŝovinism'a mal'respond'ec'o, milit'em'a'j parol'ad'o'j kontraŭ Irako, ktp. Sed la inund'o de et'a'j vort'atak'o'j sen inteligent'a argument'ad'o ne merit'as spac'o'n en mond'vast'a gazet'o kiel MONATO. Ne neces'as ating'i universal'a'n inter'konsent'o'n. Tamen, kiel s-ro Gofen sugest'et'is, la uson'a civit'an'ar'o merit'as inteligent'a'n diskut'o'n inter la inter'naci'a amas'komunik'il'ar'o. La novembr'a kovr'il'o de MONATO est'as hont'ind'a: ne ĉiu'j uson'an'o'j est'as naci'em'a'j flag'sving'ul'o'j. Malgraŭ diferenc'o'j ni pied'ir'u kun'e.
#000628
Uson'a'j kontribu'ant'o'j, bedaŭr'ind'e, mank'as en la paĝ'o'j de MONATO, sed mal'facil'as part'o'pren'i en projekt'o, kiam la kritik'ist'o'j en la MONATO-rond'o est'as tiel sever'a'j.
#000629
En MONATO 2002/10, p. 24, aper'is artikol'o Odor'aĉ'as la fiŝ'o – almenaŭ en Rusio. Krom iom da inform'o pri la film'o, tie trov'iĝ'as tri mis'interpret'it'a'j fakt'o'j.
#000630
La unu'a: la rus'a ministr'o Miĥail Ŝvidkoj ne est'as etn'a ukraino, sed nur hav'as ukrain'ec'a'n famili'nom'o'n. Li nask'iĝ'is en Kirgizi'o, kaj ek'de infan'aĝ'o loĝ'as en Moskvo.
#000631
La du'a: en Rusio (sam'e kiel en ĉiu'j normal'a'j land'o'j) oni pov'as mal'permes'i nur pornografi'a'n aŭ per'fort-provok'a'n kin'o'film'o'n. Se do Preĝ'o por hetman'o Mazep'a ne est'is montr'it'a en Rusio, tio signif'as, ke la posed'ant'o'j de kin'o'ret'o'j ne taks'is la film'o'n sufiĉ'e kvalit'a. Ankaŭ mal'ver'as tio, ke rus'a gazet'ar'o atak'is la film'o'n. Mi regul'e leg'as kin'o'recenz'o'j'n, kaj tre mal'oft'e vid'is nur iu'j'n menci'o'j'n pri la film'o. Kaj la ĉef'a rus'a kin'o'magazin'o La kin'o'art'o eĉ ne aper'ig'is grand'a'n recenz'o'n pri la film'o (mi special'e kontrol'is per ties Ttt-ej'o).
#000632
La tri'a, kaj la plej grav'a. Neniam A. Puŝkin kaj A. Tolstoj prezent'is Petron la 1an sad'ist'o, tiran'o, sodomi'ul'o, ktp. Tio est'as rekt'a kaj intenc'a mensog'o, ĉar verk'o'j de la menci'it'a'j aŭtor'o'j est'as bon'eg'e kon'at'a'j kaj pri'stud'at'a'j ankaŭ en Ukrainio, kaj ajn'a rus'lingv'a lern'ej'an'o prav'e opon'us ĉi el'dir'o'n. Sed ekster'land'an'o'j ja, ne tre bon'e sci'ant'e la rus'a'n literatur'o'n, pov'us kred'i, ke Puŝkin efektiv'e verk'is i'o'n simil'a'n. Ĝust'e tio'n cel'is la artikol-skrib'int'o.
#000633
Last'e. La artikol'o, sen'dub'e, laŭ la tem'o aparten'as al la rubrik'o, redakt'at'a de mi (Art'o). Sed la aŭtor'o (atent'u: pseŭdonim'a!), kompren'ant'e, ke rus'a redaktor'o ne el'las'us tiom da mal'prav'a'j fakt'o'j pri Rusio, prefer'is publik'ig'i ĝi'n tra Modern'a viv'o.
#000634
Ĉu vi ne nur vid'is sed ankaŭ jam part'o'pren'as la ekspedici'o'n kun la bel'a kaj kamufl'a nom'o OTANOM 2003? Ek'de septembr'o pas'int'jar'a vi pov'as serĉ'i la ŝlos'il'a'j'n vort'o'j'n por tiel trov'i la kaŝ'lok'o'n de tiu enigm'a talisman'o. Se vi el'ten'as naŭ monat'o'j'n (do MONATOJN) ĝis maj'o ĉi-jar'a, vi pov'os gajn'i premi'o'n de ne mal'pli ol 350 eŭr'o'j (por ne-eŭrop'an'o'j: tio egal'as al 350 uson'a'j dolar'o'j – sed ne supoz'u pro tiu ĉi atent'ig'o, ke la kaŝ'lok'o trov'iĝ'as en Uson'o!) en la unu'a rang'o, 170 eŭr'o'j'n en la du'a kaj 80 eŭr'o'j'n en la tri'a rang'o. Ĉiu el tiu'j bel'a'j sum'o'j super'as jar'a'n abon'kotiz'o'n de ni'a revu'o – do eĉ se vi ne hav'us ali'a'n motiv'o'n por plu abon'i, jen ver'a kial'o: tut'cert'e valor'as el'spez'i mon'o'n por kotiz'o en 2003 por gajn'i pli mult'a'n mon'o'n, ĉu ne?
#000635
Kial ni propon'as al vi tiu'n ĉi konkurs'o'n? Nu, ĉar ni est'as ruz'a'j. La ĝust'a'j'n solv'o'j'n por not'i la koncern'a'j'n ŝlos'il'vort'o'j'n vi pov'as trov'i nur, se vi atent'e leg'as la artikol'o'j'n kaj tekst'o'j'n en ĉiu kajer'o. Tiel do ni instig'as vi'n, leg'i ĉiu'n numer'o'n komplet'e, ĉar ni ja vol'as est'i cert'a'j, ke neni'u el ni'a'j aŭtor'o'j van'e verk'is por vi. Sed el ni'a'j enket'o'j ni sci'as, ke ne mal'mult'a'j abon'ant'o'j ver'e leg'as preskaŭ ĉio'n en MONATO. Do ne est'os grand'a pen'o por tiu'j ĉio'n'vor'ant'o'j, trov'i la respond'o'j'n al la demand'o'j en la „indik'il'o'j”. Ne'last'e est'as ankaŭ amuz'e, part'o'pren'i tia'n defi'a'n por la cerb'o lud'o'n.
#000636
Tio hav'as tradici'o'n. En ni'a magazin'o de'komenc'e, long'e antaŭ la invent'o de la tiel nom'at'a „amuz'o'soci'o”, ĉiam ankaŭ distr'a'j element'o'j trov'is lok'o'n, ĉar ni vol'is kaj vol'as prezent'i al ni'a'j leg'ant'o'j ne nur pez'a'j'n kaj sek'a'j'n tem'o'j'n de politik'o, ekonomi'o kaj kultur'o, sed ankaŭ ig'i ili'n rid'et'i aŭ rid'i en mond'o oft'e ne tre gaj'ig'a. Tamen, kompren'ebl'e, ni'a unu'a kaj precip'a cel'o est'as kaj rest'as inform'ad'i vi'n pri grav'a'j tem'o'j, instig'i kaj help'i vi'n orient'iĝ'i en komplik'a mond'o. Ke en tio ni sukces'as, por tio jen kaj jen ni ricev'as konfirm'o'n. Ekzempl'e ĵus ital'a leg'ant'o, kiu skrib'is, ke de „mult'eg'a'j jar'o'j” li abon'as, flat'is ni'n per laŭd'o, ke ni'a revu'o „ĉiam don'is/-as al mi tre vast'a'j'n instru'o'j'n, stimul'a'j'n instig'o'j'n kaj ĝu'o'n kaj ĝoj'o'n”. Tio'n far'i ni klopod'as, kompren'ebl'e, ankaŭ en 2003.
#000637
Nask'it'a en 1940 en la tiam'a Jugoslavio, kiel kvar'jar'ul'o kun mi'a (german'a) famili'o mi rifuĝ'is, pro la milit'o, al Germanio. Sekv'is la kutim'a „karier'o”, kun universitat'a diplom'o de katolik'a teologi'o kaj profesi'o de ĵurnal'ist'o. Ĝi'n mi praktik'is en plur'a'j posten'o'j, fin'e kiel politik'a redaktor'o de ĵurnal'o en Augsburg, kie (kun inter'romp'et'o) mi viv'as de pli ol 30 jar'o'j. De iom pli ol unu jar'o mi est'as pensi'ul'o, dediĉ'ant'a laŭ'ebl'e plej mult'a'n temp'o'n al la famili'o kun du fil'in'o'j kaj kvin ge'nep'o'j (inter ili ĝemel'in'o'j).
#000638
En Esperant'uj'o mi aktiv'is precip'e ĵurnal'ist'e, fin'e – en 1980 – kun Torben Kehlet mi fond'is ĉi tiu'n revu'o'n, kiu est'as unik'a laŭ plur'a'j, precip'e ĵurnal'ism'a'j, kriteri'o'j. Tio'n real'ig'i ebl'is, kompren'ebl'e, nur per fervor'a help'ad'o de mult'a'j, mult'a'j ali'a'j (kiu'j part'e prezent'is si'n en ĉi tiu rubrik'o). Inter la libr'o'j, kiu'j'n mi verk'is aŭ editor'is, la du plej grav'a'j est'as Man'libr'o pri Ĵurnal'ism'o kaj Dek'lingv'a Man'libr'o pri Politik'o. Last'a'temp'e mi krom'e aktiv'as en la Akademi'o de Esperant'o, gvid'ant'e ties konsult'a'n komision'o'n. Mi'a fort'a esper'o est'as, ke kaj vi kaj mi kaj MONATO viv'os bon'fart'e ĝis 2005, kaj ni kun'e pov'os fest'i la 25-jar'a'n jubile'o'n de ni'a unik'a magazin'o!
#000640
Mi est'as lingv'ist'o kaj metod'olog'o, kaj daŭr'e hav'as posten'o'n en hungar'a universitat'rang'a katedr'o de aplik'at'a lingv'ist'ik'o, kie inter ali'a'j ankaŭ inter'lingv'ist'ik'o est'as la baz'a stud'objekt'o por est'ont'a'j lingv'ist'o'j. En mi'a doktor'a disertaci'o mi analiz'is la propedeŭtik'a'n valor'o'n de Esperant'o. Krom don'i teori'a'j'n lekci'o'j'n, mi ankaŭ trejn'as lingv'o'instru'ist'o'j'n pri metod'ologi'o, kies spert'o'j'n mi aktiv'e uz'as en la pli'bon'ig'o de Esperant'o-instru'ad'o. Mi gvid'is mult'a'j'n Esperant'o-kurs'o'j'n kaj metod'ik'a'j'n seminari'o'j'n dis'e en la mond'o (antaŭ'e kiel Katalin Smidéliusz), kaj nun'temp'e mi okup'iĝ'as pri la redakt'ad'o de la por'instru'ist'a ttt-ej'o , kaj est'as la vic'redaktor'o de Inter'naci'a Pedagogi'a Revu'o (IPR). Mi est'as kun'labor'ant'o de MONATO de ĉirkaŭ jar'dek'o, kaj la prov'leg'ad'o help'as mi'n regul'e perfekt'iĝ'i en la lingv'o'uz'o.
#000641
Pro grand'a'j ŝanĝ'o'j en mi'a person'a viv'o, en la du'a du'on'o de 2001 mi ek'loĝ'is en Nederlando kaj preskaŭ tut'a'n temp'o'n mi dediĉ'as al mi'a plej nov'a, por'etern'a hobi'o: eduk'o de ni'a fil'et'o Mart'in, kies am'plen'a kaj kvin'lingv'a babela viv'o ŝajn'as al mi ver'a eksperiment'o (interes'a ankaŭ lingv'ist'ik'e).
#000642
Fin'e de 2002 Ĉini'o unu'a'foj'e publik'ig'is rezult'o'j'n de esplor'ad'o rilat'e mem'mort'ig'o'n. Raport'it'e est'as, ke ĉiu'jar'e mort'ig'as si'n en Ĉini'o 287 000 hom'o'j: mem'mort'ig'o iĝ'is unu el la kvin grand'a'j mort'o'kaŭz'o'j (kun'e kun apopleksi'o, bronk'it'o, hepat'a kancer'o kaj pulm'it'o).
#000643
La esplor'ad'o montr'as, ke ĉiu'jar'e mort'ig'as si'n en Ĉini'o po 23 hom'o'j el 100 000 loĝ'ant'o'j. La relativ'e alt'a cifer'o – kompar'e kun mult'a'j ali'a'j land'o'j – prezent'as apart'a'j'n karakteriz'aĵ'o'j'n: mort'o en la kamp'ar'o est'as la tri'obl'o de tiu en la urb'o'j, kaj 90 % de la mort'int'o'j est'as mal'riĉ'a'j kamp'ar'an'o'j – efektiv'e oft'e kamp'ar'an'in'o'j. Ĉini'o est'as la unu'sol'a land'o en la mond'o, kie vir'in'a'j mem'mort'ig'o'j super'as vir'a'j'n (je 25 %).
#000644
Special'ist'o ĉe la Esplor'a Centr'o pri Mens'a Kriz'o en Pekino, Li Xianjun, atent'ig'is, ke krom la mem'mort'ig'int'o'j ekzist'as ankaŭ du milion'o'j da hom'o'j, kiu'j ĉiu'jar'e sen'sukces'e prov'as si'n mort'ig'i. La special'ist'o memor'ig'is al la reg'ist'ar'o, ke unu mem'mort'ig'o est'ig'as psikologi'a'n influ'o'n al krom'a'j kvin hom'o'j.
#000645
Nur 7 % de la mem'mort'ig'int'o'j vizit'is kurac'ist'o'n aŭ special'ist'o'n antaŭ la mort'o por diskut'i si'a'n mens'a'n stat'o'n. Kaŭz'as part'e tio'n la fakt'o, ke en Ĉini'o mank'as psikolog'o'j: tiu'j, kiu'j ja ekzist'as, koncentr'iĝ'as en grand'a'j urb'o'j.
#000646
Rezult'e la reg'ist'ar'o fond'is apart'a'n instanc'o'n por esplor'i kaj eventual'e solv'i la mem'mort'ig'a'n problem'o'n. Tio signif'as, ke en la plej loĝ'at'a land'o de la mond'o unu'a'foj'e ek'est'os tut'land'a organiz'aĵ'o por ident'ig'i kaj laŭ'ebl'e help'i mem'mort'ig'ont'o'j'n.
#000647
Laŭ esplor'o en Litovio montr'iĝ'is, ke ĉ. 40 % de la loĝ'ant'ar'o sci'as almenaŭ unu lingv'o'n krom la ge'patr'a; ĉ. 25 % sci'as du kaj ĉ. 6 % tri aŭ pli. El preskaŭ tri'milion'a loĝ'ant'ar'o sci'as ĉ. 900 000 hom'o'j nur la ge'patr'a'n lingv'o'n, dum ĉ. 350 000 ne'litov'o'j – precip'e pol'o'j, rus'o'j kaj belorus'o'j – sci'as la litov'an.
#000648
La rus'a'n sci'as 60 % de la litovoj, la angl'a'n ĉ. 17 %, la pol'a'n ĉ. 9 %, la german'a'n ĉ. 8 % kaj la franc'a'n ĉ. 2 %. La jun'ul'ar'o pli bon'e reg'as angl'a'n kaj german'a'n lingv'o'j'n: ĉiu du'a 15-19 jar'aĝ'a jun'ul'o parol'as la angl'a'n kaj ĉiu kvin'a la german'a'n.
#000649
Kompar'e kun ali'a'j balt'a'j land'o'j, Latvi'o kaj Estoni'o, la rus'a lingv'o est'as plej vast'e parol'ebl'a en Litovio (en Latvi'o ĉ. 44 % kaj en Estoni'o ĉ. 42 % de la loĝ'ant'ar'o ĝi'n sci'as). Ali'flank'e la angl'a kaj la german'a est'as plej vast'e kon'at'a'j en Estoni'o.
#000650
Ukrainaj kant'o'j kaj peterburgaj grotesk'o'j
#000651
Mez'e de la 20a jar'cent'o en ukrainaj lern'ej'o'j al oni est'is instru'at'a'j, ke Nikol'a'j Vasiljeviĉ Gogol, aŭtor'o de la mond'fam'a'j Mal'viv'a'j anim'o'j, Revizor'o kaj mult'a'j ali'a'j, est'as klasik'ul'o de la ukraina literatur'o. Sed jen evident'iĝ'is, ke nun en Ukrainio la verk'o'j'n de Gogol oni lern'as kiel verk'o'j'n de rus'a verk'ist'o, rus'a klasik'ul'o. Do, al kiu popol'o aparten'as la verk'ist'o?
#000652
Gogol nask'iĝ'is en Ukrainio la 1an de april'o 1809. Li origin'is el bunt'a famili'o: inter li'a'j pra'ul'o'j est'is kaj pastr'o'j, kaj milit'ist'o'j, kaj car'a'j ofic'ist'o'j. Ne est'as mir'ind'e, ke en li'a'j vejn'o'j flu'is ankaŭ pol'a sang'o (ne'mult'a'j sci'as, ke oficial'e li hav'is du'obl'a'n famili'nom'o'n, kaj en privat'a'j leter'o'j al la patr'in'o li ĉiam sub'skrib'is jen'e: Nikol'a'j Gogol-Janovskij). Pro tio do neniel ebl'as nom'i la karakter'o'n de Gogol, ekz., pur'e rus'a aŭ ukraina, ĉar li pren'is po iom el ĉiu'j „si'a'j” naci'o'j. Li'a patr'o, et'bien'ul'o, amator'e okup'iĝ'is pri dram'verk'ad'o kaj reĝisor'ad'o, sed tio ne mult'e influ'is la verk'ad'o'n de Gogol, ĉar li'a patr'o mort'is, kiam la ont'a verk'ist'o hav'is nur 16 jar'o'j'n.
#000653
En 1828, fin'int'e gimnazi'a'n lern'ad'o'n, Gogol for'vetur'is en Peterburgon, kaj de tiam li'a viv'o est'is rekt'e lig'it'a kun Rusio. Kvankam li mult'a'j'n jar'o'j'n pas'ig'is en Eŭrop'o (Svis'land'o, Franci'o, Italio kaj eĉ Jerusalemo), en si'a'j verk'o'j li prezent'is la ukrain'an viv'o'n. Est'as el'star'a'j verk'o'cikl'o'j La vesper'o'j en la vilaĝ'o apud Dikanjka, Mirgorod1. Tie li pri'skrib'is la bel'a'n natur'o'n de Ukrainio, ties etos'o'n, popol'o'n, kant'o'j'n kaj kutim'o'j'n. Sed de la ali'a flank'o, li tre mult'e verk'is pri Rusio, kaj apart'e pri ĝi'a nord'a ĉef'urb'o. Ĝust'e Gogol est'is la unu'a, kiu prezent'is Peterburgon la fantast'a, mal'real'a, frenez'ig'a, grotesk'a urb'o, urb'o, kie pov'as okaz'i la plej ne'kred'ebl'a'j kaj foj'e tragik'a'j event'o'j (La palt'o, La naz'o, La portret'o).
#000654
Dum preskaŭ 15 jar'o'j li labor'is pri Mal'viv'a'j anim'o'j, li'a plej grav'a verk'o, en kiu est'is majstr'e unu'ig'it'a'j li'a imag'o pri la (tiam'a) nun'o de Rusio, kaj li'a'j konsider'o'j pri la ukraina kultur'o. La du'a'n volum'o'n de Mal'viv'a'j anim'o'j Gogol brul'ig'is la 11an de februar'o 1852, 21 tag'o'j'n antaŭ la mort'o.
#000655
Do, sen'dub'e, Gogol reprezent'as kaj la rus'a'n, kaj la ukrain'an literatur'o'j'n. Li'a geni'o sufiĉ'is por en ambaŭ okaz'o'j far'iĝ'i ver'e el'star'a kaj ne'imit'ebl'a. Tio pli'a'n foj'o'n pruv'as, ke la du naci'o'j hav'as tre mult'a'j'n komun'a'j'n trajt'o'j'n, inter kiu'j literatur'o est'as tre (kaj ebl'e la plej) grav'a.
#000656
Amuz'e, ke tiu ĉi esprim'o pri mis'a mond'o en la pli'mult'o de la lingv'o'j don'as ide'o'n de bel'ec-reĝ'in'o, angl'e miss. Ver'dir'e la bel'ec-reĝ'in'o'j, sen'de'pend'e de ili'a'j vol'o'j, en'ir'as la ag'o'j'n de ni'a mis'a mond'o. Kiu pov'us diven'i, ke post preskaŭ 1500 jar'o'j, la profet'o Mahometo mem, la fond'int'o de islam'o, ne rajt'us elekt'i si'a'j'n mult'a'j'n edz'in'o'j'n el bel'ec-reĝ'in'o'j el la tut'a mond'o, kompren'ebl'e vest'it'a'j per kvazaŭ uniform'o en stil'o de Evo, aŭ – kiu sci'as – de Kleopatr'o aŭ ventr'o'danc'ist'in'o?
#000658
La povr'a ĵurnal'ist'in'o Isioma Daniel naiv'e publik'ig'is la tre traf'a'n ide'o'n, ke Mahometo est'us pov'int'a organiz'i tia'n renkont'o'n, jes, por facil'e elekt'i si'a'j'n edz'in'o'j'n. Ĉu io kondamn'ind'a en ĉi tiu simpl'a logik'a sugest'o? En la mis'a mond'o de islam'o jes; laŭ ties ŝari'o, tem'as pri profan'ad'o al profet'o, do ag'o pun'ind'a kaj pun'at'a per mort'o. Simpl'e, ĉu ne, kaj oni dir'as, ke Niĝerio est'as civiliz'it'a land'o, eĉ se cent'o'j, mil'o'j da mort'o'j pro religi'a'j motiv'o'j, konflikt'o'j inter krist'an'o'j kaj islam'an'o'j est'as normal'a okaz'aĵ'o tut'e kongru'a al la ideologi'o de bi'n Lad'e'n. La krist'an'o'j kaj ties bel'ul'in'o'j est'as port'ant'o'j de la for'ig'end'a demon'o.
#000659
Est'as bedaŭr'ind'e konstat'ebl'e, ke la islam'a'j demon'o'j ne nur kun si'a specif'a teror'ism'o sed per si'a'j viv'sistem'o'j, tradici'o'j, mal'toler'em'o invad'as la tut'a'n mond'o'n. En l'Express n-ro 2681, enket'o montr'as la islam'a'n mal'trankvil'ig'a'n influ'o'n en Franci'o ne nur en la kutim'o'j, religi'o, sed en la tut'a ekonomi'o. Jam viv'as tie kvin milion'o'j da islam'an'o'j, kiu'j posed'as oficial'e 1600 luks'a'j'n moske'o'j'n, kaj islam'o far'iĝ'is la du'a influ'a religi'o en la land'o. La laik'ec'o est'as en'tut'e minac'at'a, forges'it'a kaj kondamn'it'a de obskur'ant'ism'o.
#000660
La plej fam'a viv'ant'a maneken'o de ni'a mis'a mond'o dum'e est'as Gisele Bündchen (prononc'u laŭ vi'a kapabl'o, ebl'e „bindĥen”). Ŝi est'as feliĉ'a produkt'o de ĝerman'a ĝerm'o el Germanio, kiu el'volv'iĝ'is en sub'tropik'a grund'o de Brazilo. Tiu fakt'o sen'de'pend'e de di'a vol'o trans'don'is al ŝi la sur'real'ism'a'j'n dimensi'o'j'n, pri kiu'j ni'a'j in'o'j rev'as sed kiu'j'n bon'ŝanc'e ili ne ating'as, ĉar tio fuĝ'as el normal'a estetik'o. La preskaŭ sen'karn'a skelet'o de Gisele kun apart'e bon'e lok'it'a'j tuber'o'j hav'as la sekv'a'j'n karakteriz'o'j'n: alt'ec'o 1,79 m, pez'o 51 kg, brust'o 89 cm, tali'o 57 cm, koks'o'j 89 cm. Kiel fabrik'ant'o de por'vitrin'a'j maneken'o'j mi sci'as, ke tiu'j ĉi mezur'o'j jam est'is don'it'a'j de la fam'a mod'firma'o Christian Dior en 1947, kiam ĝi kiel spec'o'n de revoluci'o prezent'is la New Look (nov'a'n aspekt'o'n) por la mod'o.
#000661
Ŝi est'as tiom fam'a, ke ŝi ne lev'iĝ'as el la lit'o por mal'pli ol 10 000 uson'a'j dolar'o'j ... oni ne inform'as kiom ŝi postul'as por kuŝ'iĝ'i en tiu sam'a lit'o. Sed kiel profesi'ul'in'o pri defil'ad'o por mod'a'j produkt'o'j ŝi tut'e ne hav'as prefer'o'j'n, tiel, kiam firma'o pri pelt'o'j kun la mark'o Black-glama invit'is ŝi'n por prezent'i fel'a'j'n vest'aĵ'o'j'n, ŝi tut'e ne pens'is pri ne'konven'ec'o de ĉi tiu labor'o.
#000663
Luiz Inácio da Silva, nom'at'a Lul'a, ankaŭ est'as spec'o de produkt'o el la brazila ekvator'a ĝangal'o, sen fel'o sed barb'o'plen'a kun orel'o'j de putor'o. Ŝaman'a pulĉinel'o, puf'a, manipul'it'a marionet'o, ne posed'ant'a la ideal'a'j'n mezur'o'j'n de maneken'o, li, sen ia estetik'o, est'as en la mond'o la du'a sindikat'a agit'ist'o, kiu „demokrat'e” elekt'iĝ'is kiel prezident'o de respublik'o ...
#000665
Nu, bon'e, se profesor'o'j, doktor'o'j, soci'olog'o'j kaj ali'a'j eminent'ul'o'j ĝis nun ne kapabl'is honest'e administr'i la ŝtat'o'n de Brazilo, kiu sci'as, ĉu simpl'a torn'ist'o kun primar'a kler'ec'o tio'n ne far'os pli kompetent'e. Fakt'e kiel labor'ist'o li ne est'is tre lert'a, ĉar li iam tranĉ'is al si fingr'o'n sub prem'o-maŝin'o. Oni ne aŭd'is dir'i, ke li aŭtodidakt'e akir'is mult'a'j'n kon'o'j'n krom tiu'j de profesi'a agit'ist'o en politik'o, li tamen lern'is retor'ik'o'n, sed nur en portugal'a lingv'o, kaj operaci'o ĉe li'a lang'o ne sukces'is plen'e for'ig'i la mal'agrabl'a'n lisp'ad'o'n de li'a el'parol'ad'o. Kiel referenc'o'n, ni tamen pov'as al'don'i, ke li hav'as ŝtat'estr'a'j'n amik'o'j'n, t.e. la du kon'at'a'j'n latin-amerik'a'j'n diktator'o'j'n, nom'e Fidel Castro [kastr'o] el Kubo kaj Hug'o Chávez [ĉaves] el Venezuelo.
#000666
Li'a intenc'o prem'i la popol'o'n sub la jug'o de fort'a ŝtat'o jam est'is klar'e anonc'it'a per pli da impost'o'j kaj strikt'a kontrol'o super la civit'an'o'j. Dum'e li ankoraŭ kis'as kaj flat'as si'a'j'n voĉ'don'int'o'j'n. Li'a unu'a far'ot'aĵ'o ek'de januar'o 2003, laŭ li'a propr'a program'o, est'os elimin'i mal'sat'o'n en Brazilo ... laŭ metod'o de ŝtat'a almoz'o, ĉar la ver'a'n solidar'o'n de soci'a administr'ad'o li evident'e ne kon'as, des pli ke li jam deklar'is si'a'n pret'ec'o'n obe'i la ordon'o'j'n de Inter'naci'a Mon'a Fondus'o kaj ali'a'j.
#000667
Unu foj'o'n pli'a'n oni konstat'as, ke en ni'a mis'a mond'o la popol'o hav'as la reg'ant'o'n kiu'n ĝi merit'as.
#000668
Rakont'o pri aktual'a problem'o laŭ iom ali'a vid'punkt'o de Thierry Sal'om'o'n
#000669
„Sen'senc'aĵ'o'j! Est'u serioz'a! Kial vi sub'ten'as tiu'n ide'o'n de neŭtral'a inter'etn'a lingv'o? La lingv'o'bar'o'j jam de'long'e fal'is. Ĉiu'j jam parol'as la nov'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n de komerc'o kaj kultur'o!”
#000670
Kiam Teodor'o el'ir'is el la konstru'aĵ'o en la centr'o de Budapeŝto, kie li ĵus hav'is pri'dung'a'n inter'parol'o'n, tiu'j vort'o'j de la intervju'ant'o ankoraŭ son'is en li'a kap'o. Ebl'e li ne dev'int'us menci'i si'a'n interes'o'n pri tiu konvenci'a neŭtral'a inter'etn'a lingv'o. „Fi'art'e'far'it'aĉ'aĵ'o, kiu sen'kultur'ig'us la hom'ar'o'n!” laŭ la vort'o'j de la vic'direktor'o de la firma'o. Teodor'o sci'is, ke pro tio li perd'is ĉiu'j'n ŝanc'o'j'n akir'i la posten'o'n.
#000671
Li aĉet'is la gazet'o'n Di'e Finanzielle Zeit kaj ir'is tag'manĝ'i en iu'n Bratwurst-ej'o'n. Ĉiu'j grand'a'j urb'o'j nun simil'as. Dum si'a'j vojaĝ'o'j Teodor'o rimark'is, ke ĉie lum'as la sam'a'j emblem'o'j de la sam'a'j tut'mond'a'j kompani'o'j. En Angl'o'land'o, Franc'land'o aŭ Hungar'land'o ne plu est'as pubs, bistrots aŭ kocsma nur tut'mond'e Kneipe. Li prov'is imag'i kiel pov'is aspekt'i London, Lyon aŭ Budapest antaŭ la milit'o. Mal'facil'e.
#000672
Jes, fakt'e ŝajn'as, ke ĉio ĉi komenc'iĝ'is post la du'a mond'milit'o. La Himmler-plan'o financ'is la re'konstru'o'n de la detru'it'a'j land'o'j. En ĝi est'is mult'e da propagand'o. Por unu kilo'gram'o da farun'o, tri kilo'gram'o'j da propagand'o. Por unu skatol'o da sap'o, iom da cerb'o'lav'il'o. Jam la pac'o'kontrakt'o est'is verk'it'a en tiu nov'a mond'o'lingv'o. La german'a far'iĝ'is lingv'o de diplomati'o kaj komerc'o.
#000673
Teodor'o ne plu pov'is leg'i, la muzik'o iom laŭt'is en la ej'o. Ver'dir'e la tekst'o de la kant'et'o ne for'ŝtel'is tro da cerb'a labor'o. Est'is io kiel „Ich liebe dich, mein Schatz”. Teodor'o ek'sopir'is pri kant'o'j kun ver'a tekst'o kaj kun mesaĝ'o. En radi'o'el'send'o'j aŭd'ebl'as mal'mult'a'j ne-german'lingv'a'j kant'o'j. Eĉ pli kaj pli da ne'german'a'j grup'o'j kant'as en la mod'a lingv'o. Unu'e dum kant'o'konkurs'o „Eurovision” skandinav'o'j far'is tio'n. Ĉar ili'a lingv'o aparten'as al la sam'a lingv'o'famili'o, por ili est'is facil'e. Nun'temp'e en tiu konkurs'o, land'o'j kies reprezent'ant'o'j ne kant'as german'lingv'e hav'as grand'eg'a'n mal'avantaĝ'o'n. La angl'o'j, kiu'j hav'is mal'bon'a'j'n rezult'o'j'n dum la last'a'j part'o'pren'o'j, kaj kiu'j nun konsider'as si'a'n lingv'o'n mal'taŭg'a por modern'a kant'ad'o, decid'is ke est'ont'e ili'a grup'o kant'os german'e.
#000674
En disk'o'vend'ad'o, dum ali'land'a'j pov'as vend'i nur en lok'a merkat'o, german'a'j muzik'grup'o'j pov'as vend'i al la tut'a mond'o. Ceter'e, ĉar ne ĉiu'j kompren'as la tekst'o'j'n, ili ne bezon'as mult'e atent'i pri la vort'o'j. Sed si'a'n pli grand'a'n en'spez'o'n ili pov'as invest'i en pli bon'kvalit'a'n son'o'n.
#000675
Tiu etn'a lingv'o uz'at'a kiel inter'etn'a lingv'o jam tiom invad'is la ali'a'j'n lingv'o'j'n, ke kelk'a'j (mal'mult'a'j) parol'as pri „engleusch”. Miks'o'lingv'o, kiu'n oni parol'as en Angl'uj'o, angl'a lingv'o miks'it'a kun mult'a'j german'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j. Sam'e en Franc'uj'o ek'est'is „frallemand”. Tie, du'dek jar'o'j'n post la milit'o, iu sinjor'o Etiemble skrib'is libr'o'n „Ĉu vi parol'as frermane?”. Kiu dum iom da temp'o hav'is efik'et'o'n kaj for'puŝ'is kelk'a'j'n german'ism'o'j'n, sed post'e por unu for'puŝ'it'a dek nov'a'j ven'is. Ne est'as mod'e rezist'i al tiu fenomen'o. Prov'u dir'i franc'lingv'e „bonn'e fi'n de semaine!”, oni tuj korekt'os vi'n: „bonn'e Wochenende!”. Kvazaŭ ambaŭ ne signif'us „semajn'fin'o”!
#000676
Dum li promen'is, Teodor'o preter'ir'is kin'ej'o'n. Laŭ la afiŝ'o'j klar'e vid'ebl'is, ke sep film'o'j el dek est'as german'a'j. En kelk'a'j land'o'j oni eĉ ne plu dubl'as ili'n, sed simpl'e uz'as sub'titol'o'j'n. Ĉu por ŝpar'i mon'o'n aŭ por ke la orel'o'j de la indiĝen'o'j kutim'iĝ'u al la lingv'o de la koloni'ig'ant'o?
#000677
Ven'int'e hejm'e'n, Teodor'o en'ŝalt'is la televid'il'o'n. La plej grand'a'j kanal'o'j kun tut'mond'a vid'ebl'ec'o est'as la german'a'j. Grand'a'n influ'o'n hav'as la universal'a german'a nov'aĵ'kanal'o, kies fond'int'o'j est'as la sekv'ul'o'j de Goebbels. La ali'land'a'j kanal'o'j montr'as mult'a'j'n german'a'j'n produkt'aĵ'o'j'n kaj uz'as mult'a'j'n german'a'j'n esprim'o'j'n. Ĉef'e la angl'a'j televid'kanal'o'j. Ekzempl'e la nov'aĵ'o'j ne plu nom'iĝ'as news sed BBC Nachrichten. Angl'o'land'o eĉ kre'is german'lingv'a'n kanal'o'n La angl'a ond'o. Teodor'o kanal'um'is. Sed ĉie nur propagand'o por stult'ig'i la koloni'ig'it'o'j'n.
#000678
Li el'ŝalt'is la televid'il'o'n kaj sid'iĝ'is antaŭ la komput'il'o. Ankaŭ tiu'kamp'e la german'a reg'as. Ĝi est'as la lingv'o de komput'ik'o, kiel si'a'temp'e la latin'a est'is la lingv'o de la katolik'a eklezi'o. En German'land'o nask'iĝ'is kaj ek'flor'is komput'ad'o kaj la unu'a'j kalkul'il'eg'o'j. Pro tio ili en'hav'as la kod'o'n por skrib'i ĉiu'j'n liter'o'j'n de la german'a alfabet'o, sed ne liter'o'j'n kun super'sign'o'j de ali'a'j lingv'o'j. En la fak'o de Teodor'o svarm'as german'a'j vort'o'j. En ĉiu'j land'o'j oni uz'as la qwertz-klav'ar'o'n. Furor'as program'o'j kiel Fenster kaj Kraftpunkt.
#000679
Sed ĉef'e en komerc'o vid'ebl'as super'reg'o de la mond'o'lingv'o. Pro mod'a kaj prestiĝ'a fenomen'o reklam'o'j, nom'o'j de vend'ej'o'j aŭ de firma'o'j, kiu'j en'hav'as german'a'j'n vort'o'j'n, ebl'ig'as pli bon'a'j'n vend'o'j'n. En tiu epok'o de tut'mond'iĝ'o (aŭ tut'german'iĝ'o), la german'a lingv'o far'iĝ'as pli kaj pli la labor'lingv'o de kompani'o'j sen'de'pend'e de geografi'a situ'o. Firma'o'j en Uson'o, Angl'o'land'o aŭ Franc'land'o uz'as la german'a'n lingv'o'n dum kun'sid'o'j, eĉ kiam ĉiu'j part'o'pren'ant'o'j est'as uson'an'o'j, angl'o'j aŭ franc'o'j. Intern'a'j dokument'o'j kaj regul'ar'o'j ekzist'as nur en tiu lingv'o.
#000680
Tio kaŭz'as intern'a'n dilem'o'n al Teodor'o, ĉar kvankam li tre ŝat'as la german'a'n lingv'o'n, li ne sub'ten'as, ke naci'a lingv'o far'iĝ'u mond'o'lingv'o, detru'ant'a la ali'a'j'n lingv'o'j'n kaj kultur'o'j'n.
#000681
La komerc'a reg'o de german'a'j ŝtat'o kaj lingv'o daŭr'e fort'iĝ'as pro „diabl'a cirkl'o”. German'land'o est'as fort'a, ĉar ĝi venk'is en la milit'o. Tiu ekonomi'a fort'ec'o alt'ig'is la uz'o'n de la german'a kiel inter'naci'a lingv'o. Kaj tiu grand'skal'a uz'o de la lingv'o don'as ekonomi'a'n avantaĝ'o'n al la german'a ŝtat'o. Ne'german'lingv'a'j student'o'j dev'as dediĉ'i ĉiu'semajn'e mult'e da temp'o por lern'i tiu'n „universal'a'n” lingv'o'n (dum minimum'e kvin jar'o'j). Temp'o, dum kiu german'o'j pov'as pli bon'e stud'i si'a'n fak'o'n. Tiel ĉef'e en scienc'o'j ĉiu'semajn'e tiu'j last'a'j kresk'ig'as si'a'n antaŭ'ec'o'n kompar'e al la unu'a'j.
#000682
Krom'e la german'o'j ĝu'as la avantaĝ'eg'o'n pov'i publik'ig'i kaj dum konferenc'o'j preleg'i en la propr'a lingv'o. Ili'a'j publik'aĵ'o'j pro tio est'as pli bon'a'j kaj bezon'as mal'pli da fort'o'streĉ'o. Ili'a'j preleg'o'j est'as pli konvink'a'j. Ne'german'o'j, eĉ tiu'j kiu'j tre bon'e reg'as la lingv'o'n, ne pov'os publik'ig'i i'o'n ajn sen re'leg'ig'i ĝi'n al ge'patr'a'lingv'a german'o. Stud'o'j montr'is, ke dum inter'naci'a'j kun'sid'o'j la de'nask'a'j german'parol'ant'o'j okup'as 80 % el la parol'temp'o. Eĉ post long'a lingv'o'lern'ad'o ne'german'o'j mal'pli bon'e parol'as ol simpl'a german'a sen'hejm'ul'o. Dum debat'o'j la german'o'j pov'as dir'i ĉio'n kio'n ili vol'as, sed la ali'a'j pov'as dir'i nur tio'n, kio'n ili kapabl'as dir'i german'e.
#000683
Nun, pens'is Teodor'o, mez'bon'a fak'ul'o, kiu bon'e reg'as la german'a'n lingv'o'n, pli valor'as ol bon'eg'a fak'ul'o, kiu nur mez'bon'e kapabl'as esprim'i si'n en tiu lingv'o. German'o pov'as ir'i ekster'land'e'n kaj gajn'i mon'o'n per lingv'o'instru'ad'o. Eĉ sen majstr'i iu'n ajn fak'o'n li pov'as facil'e dung'iĝ'i. Li tre util'os por korekt'i tekst'o'j'n. Teodor'o'n tim'ig'is tiu pens'o, ke la hom'ar'o divid'iĝ'as en du tavol'o'j'n. La ge'patr'a'lingv'e parol'ant'o'j de la nov'a „lingua franc'a” aparten'as al la supr'a tavol'o. En tiu nov'a modern'a feŭd'ism'o ili est'as la nobel'o'j. La uz'o kaj instru'ad'o de ili'a lingv'o est'as grand'eg'a mon'font'o por German'land'o kaj mon'a kaj temp'a el'spez'o por la ali'a'j. Fakt'e ia'spec'a lingv'a impost'o.
#000684
La alt'a tavol'o de la divers'a'j land'o'j serv'as German'land'o'n kaj ties firma'o'j'n. Ili hav'as la rimed'o'j'n por bon'e lern'i la lingv'o'n. Kaj send'as si'a'j'n infan'o'j'n en du'lingv'a'j'n lern'ej'o'j'n aŭ eĉ al German'land'o. Kelk'a'j eĉ hejm'e parol'as german'e kun la id'o'j, por ke tiu'j hav'u pli bon'a'j'n ebl'o'j'n post'e en la viv'o. El ili'a kapabl'o pri'trakt'i kun la an'o'j de german'a imperi'o, ili rikolt'as grand'eg'a'n avantaĝ'o'n. Por ili tiu situaci'o est'as bon'eg'a kaj pro tio ili silent'ig'as ĉiu'j'n klopod'o'j'n por pli egal'rajt'a inter'naci'a lingv'a politik'o. Ili fakt'e kun'labor'as kun la koloni'ig'ant'o kaj perfid'as la propr'a'n popol'o'n pro mon'o. Teodor'o pens'is, ke la plej taŭg'a esprim'o por nom'i ili'n est'as perfid'ul'o'j de la patr'o'land'o kaj de la „patr'in'a” lingv'o.
#000685
En la mal'pli alt'a'j tavol'o'j svarm'as la snob'o'j, kiu'j klopod'as imit'i la supr'a'n tavol'o'n. Oft'e tiu'j, kiu'j mal'pli bon'e parol'as la german'a'n lingv'o'n, uz'as plej mult'e da german'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j. Tiel ili aspekt'as kultur'it'a'j kaj laŭ'mod'a'j. Tiu'j snob'o'j ĉiam nervoz'ig'as Teodor'o'n. Kiam li demand'as ili'n, kial ili ne uz'as ge'patr'a'lingv'a'n vort'o'n anstataŭ mod'a german'a esprim'o, ili klar'ig'as, ke ne ili signif'as la sam'o'n, ke est'as nuanc'o, ke ne ekzist'as bon'a ge'patr'a'lingv'a vort'o por tio kaj simil'e ...
#000686
Se en la pas'int'a'j jar'cent'o'j ili'a'j antaŭ'ul'o'j rezon'int'us sam'e, en plej mult'a'j lingv'o'j ne ekzist'us vort'o'j por la plej baz'a'j objekt'o'j kaj afer'o'j. Teodor'o uz'as ŝerc'a'n strategi'o'n kun la snob'o'j, kies el'cent'aĵ'o da german'a'j vort'o'j en unu fraz'o tro alt'as. Li simpl'e daŭr'ig'as la konversaci'o'n german'lingv'e. Est'as ĉiam tre amuz'e, kiam la snob'o'j dev'as pardon'pet'i kaj konfes'i, ke ili ne bon'e reg'as la german'a'n lingv'o'n.
#000687
Ĉio kio rilat'as al la german'a kultur'o est'as konsider'at'a mod'a kaj prestiĝ'a, kio rilat'as al ali'a'j kultur'o'j est'as konsider'at'a post'rest'int'a, mal'nobl'a. En la venk'int'a land'o reg'as propagand'o kaj mit'o'j. Mult'a'j vol'as en'migr'i al la centr'o de la mond'o. Unu post la ali'a'j, la plej bon'a'j scienc'ist'o'j for'las'as la propr'a'n land'o'n por labor'i en (kaj por) German'land'o.
#000688
En fond'a dokument'o de Eŭrop'a Imperi'o lingv'o'egal'ec'o est'is sub'strek'it'a kiel grav'a punkt'o. Tamen mal'pli kaj mal'pli uz'at'as la ali'a'j lingv'o'j. Por ŝpar'i kost'o'n kaj temp'o'n. Eŭrop'a'j instanc'o'j pli kaj pli oft'e dung'as ekskluziv'e ge'patr'a'lingv'a'j'n german'o'j'n. Tiel aŭstr'o'j kaj german'land'an'o'j hav'as grand'a'n avantaĝ'o'n. Neni'u rimark'as, ke tio kaŭz'os du'a'rang'iĝ'o'n de la ali'a'j lingv'o'j, mal'fort'ig'os ili'n kun'e kun ties kultur'o'j. Jam de kelk'a'j jar'o'j, ankaŭ en la gimnazi'o de Teodor'o pli kaj pli mult'a'j elekt'as la german'a'n kiel unu'a'n fremd'a'n lingv'o'n. Eg'e mal'mult'a'j lern'as ali'a'j'n lingv'o'j'n.
#000689
Ju pli li pens'is pri tiu tem'o, des pli Teodor'o ven'is al konklud'o, ke Eŭrop'a Imperi'o star'as antaŭ histori'a voj'kruc'iĝ'o. Unu'a'vid'e est'as du voj'o'j. La unu'a – uz'i plur'a'j'n labor'lingv'o'j'n – konduk'as al respekt'o de lingv'a divers'ec'o kaj egal'ec'o inter la lingv'o'j. Sed ĝi est'as kost'a kaj ne praktik'a voj'o. Traduk'i kaj interpret'i inter la divers'a'j lingv'o'j bezon'as mon'o'n, temp'o'n kaj energi'o'n. La ali'a voj'o ir'as al direkt'o de uz'o de la german'a lingv'o por inter'naci'a komunik'ad'o. La plej'mult'o de la ŝaf'o'j blind'e sekv'as tiu'n „mod'a'n” direkt'o'n ne konsci'ant'e, ke ĝi konduk'as al mal'fort'ig'o de la ceter'a'j lingv'o'j kaj kultur'o'j. Al tut'german'iĝ'o. Al mem'vol'a koloni'iĝ'o. Ili ne vid'as, ke sekv'ant'e tiu'n voj'o'n ili ver'ŝajn'e dev'os parol'i german'e kun si'a'j propr'a'j nep'o'j. Se oni rigard'us (aŭ vol'us rigard'i, aŭ pov'us rigard'i) pli bon'e, vid'ebl'us, ke kaŝ'it'a mal'antaŭ arbust'o'j de antaŭ'juĝ'o'j kaj mis'opini'o'j kaj nebul'o de fals'a'j argument'o'j ekzist'as tri'a voj'o.
#000690
Mal'mult'a'j kon'as tiu'n tri'a'n voj'o'n. Por konserv'i si'a'j'n privilegi'o'j'n, kelk'a'j eĉ kaŝ'as ĝi'n, ne'as ĝi'a'n ekzist'o'n aŭ dir'as, ke tem'as pri ĥimer'a voj'o kiu'n ne ebl'as uz'i. Oni pri'rid'as ĝi'n. Kiel la vic'direktor'o de la hodiaŭ vizit'it'a firma'o. Mal'mult'a'j ribel'as kontraŭ la kultur'a kaj lingv'a imperi'ism'o de la „Pax German'ic'a”. Ebl'e ĉar mal'mult'a'j konsci'as pri ĝi? Teodor'o'n impres'as la efik'o de la daŭr'a propagand'o. Eĉ hom'o'j, kiu'j tut'e ne parol'as la german'a'n, tut'e serioz'e asert'as, ke „ĉiu'j parol'as la german'a'n lingv'o'n”. Neni'u inform'as pri tio, ke pli ol 90 % de la hom'ar'o ne parol'as ĝi'n. Kaj tiel mem'kompren'ebl'e la german'a lingv'o est'as La lingv'o de komerc'o, komput'ad'o, aer'trafik'o, ŝip'um'ad'o ktp.
#000691
Jes, fakt'e la Internaci'a lingv'o Esperant'o ver'e ŝajn'as est'i ne bezon'at'a.
#000692
Pri lingv'o kiu ebl'ig'as sam'rang'a'n kaj pli efik'a'n inter'popol'a'n komunik'ad'o'n?
#000694
Pri lingv'o kies uz'o pov'us sav'i la divers'ec'o'n de la etn'a'j lingv'o'j kaj kultur'o'j?
#000696
Teodor'o ir'is dorm'i kaj decid'is, ke en inter'parol'o kun la sekv'a firma'o li ebl'e ne menci'os tiu'n strang'a'n „ŝat'okup'o'n”. Ĉar „ĉiu'j jam parol'as la german'a'n” kaj „ĝi est'as facil'a lingv'o” kaj „la plej bon'a por inter'naci'a komunik'ad'o”.
#000697
Vieno hav'as nov'a'n du'trak'a'n fer'voj'o'n al si'a flug'haven'o Schwechat [ŝveĥat]. La tut'e nov'a lini'o kost'is 342 milion'o'j'n da eŭr'o'j kaj la tunel'o'j long'as tri kilo'metr'o'j'n. La vetur'o daŭr'as 27 minut'o'j'n, naŭ minut'o'j'n mal'pli ol per iam'a unu'trak'a lini'o. La vetur'prez'o est'as tri eŭr'o'j.
#000698
Tamen ne'kred'ebl'e est'as, ke la trajn'o'j vetur'as nur laŭ 30-minut'a'j interval'o'j. Plan'at'a'j est'as pli rapid'a'j trajn'o'j, kiu'j vetur'os sen'halt'e kaj bezon'os nur 16 minut'o'j'n, sed la vetur'kost'o est'os ok eŭr'o'j.
#000699
La fin'halt'ej'o de la lini'o est'as ne en Schwechat sed en Wolfsthal [volfstal], apenaŭ kon'at'a vilaĝ'o ses kilo'metr'o'j'n for de Bratislav'o, la ĉef'urb'o de Slovaki'o. Ĝis la du'a mond'o'milit'o ekzist'is fer'voj'o inter Vieno kaj Bratislav'o, nun'temp'e la plej proksim'a'j ĉef'urb'o'j de sen'de'pend'a'j ŝtat'o'j en la mond'o je distanc'o de 50 km.
#000700
Ek'de maj'o 2004 Slovaki'o – kiel nun Aŭstrio – est'os membr'o de Eŭrop'a Uni'o, sed sen bon'a fer'voj'o al Vieno.
#000701
Sur la dors'a kovr'il'o de ali'a kolekt'o de kuir-recept'o'j Inter'naci'e kuir'i1, Stefan Maul koment'is: „... ni'a ĉef'kuir'ist'in'o Maria Becker-Meisberger ne evit'is la pen'o'j'n, ĉiam antaŭ aper'ig'o, mem test'i la divers'a'j'n recept'o'j'n.”. Tem'is pri la recept'o'j send'it'a'j de MONATO-leg'ant'o'j dum la jar'o'j, en kiu'j aktiv'is ni'a bedaŭr'ind'e for'pas'int'a rubrik-redaktor'in'o pri kuir'ad'o. Mi sam'opini'as, ke ideal'e, iu ajn, kiu kompil'as aŭ recenz'as libr'o'n pri la kuir'art'o, dev'us sekv'i la laŭd'ind'a'n princip'o'n de Maria Becker-Meisberger.
#000702
Mi konfes'as, tamen, ke recenz'ant'e la esperant'a'n versi'o'n de la libr'o „Jela od ljekovitog bilja” (ĉar la kroat'a'n mi ne kompren'as!), mi ne imit'is tiu'n admir'ind'a'n ekzempl'o'n. Ĝi'n mi ne far'is pro du kial'o'j: unu'e, ĉar en ni'a hejm'o mi tre mal'oft'e – kaj mal'spert'e – kuir'as; du'e, ĉar tia test'ad'o postul'as tiom da temp'o, ke mi dev'us rezign'i pri ali'a'j labor'o'j.
#000703
Sed tio ne signif'as, ke mi ne prov'is la san'ig'a'n manĝ'aĵ'o'n de Zlata Nanić, la aŭtor'in'o de la recenz'at'a verk'o. En la jar'o 2001, tri vegetar'an'o'j el ni'a mal'grand'a grup'o da kongres'an'o'j el Irlando hav'is okaz'o'n en Zagrebo gust'um'i ĉe stand'o en la kongres'ej'o divers'a'j'n plad'o'j'n prepar'it'a'j'n de s-in'o Nanić kaj menci'it'a'j'n en ŝi'a libr'o.
#000704
Ĉar mi hav'as neniu'n fak'a'n sci'o'n pri nutr'aĵ'o aŭ san'scienc'o, mi ne kompetent'as juĝ'i el tiu'j vid'punkt'o'j la valor'o'n de la verk'o. Tamen, mi hav'is neniu'n motiv'o'n por dub'i tio'n, kio'n la aŭtor'in'o asert'as pri la en'hav'o kaj san'ig'a efik'o de la ingredienc'o'j, kiu'j'n ŝi uz'as. Pli'e, mi pov'as atest'i pri la pozitiv'a'j rezult'o'j de vegetar'an'a diet'o. Antaŭ jar'dek'o'j oni diagnoz'is, ke mi sufer'is de pernicioz'a anemi'o. Post relativ'e mal'long'a temp'o, mi'a san'o est'is sen'problem'e stabil'ig'it'a per ĉiu'monat'a'j injekcioj de vitamin'o B12. Jam de'long'e ni ĉes'is manĝ'i viand'o'n kaj adopt'is precip'e vegetar'a'n nutr'o'manier'o'n, kvankam ni moder'e manĝ'as fiŝ'o'j'n, ov'o'j'n kaj lakt'aĵ'o'j'n. (Parentez'e, mi'a kurac'ist'o cert'ig'as, ke anemi-sufer'ant'o'j ja pov'as est'i vegetar'an'o'j.) Mi'a ĝeneral'a san'stat'o est'as bon'a, kaj sen tro'ig'o mi hodiaŭ iu'senc'e sent'as mi'n pli jun'ec'a ol antaŭ du'dek jar'o'j.
#000705
Ŝajn'as al mi, kiel ne'fak'ul'o, ke la recept'o'j en ĉi tiu verk'et'o est'as bon'a baz'o por san'a nutr'ad'o. Kelk'a'j el la ingredienc'o'j (precip'e la japan'a'j) est'as al mi ne'kon'at'a'j. Ali'a'j'n mi gust'um'is kaj aprec'is (ekzempl'e, la bon'gust'a'n miso'o-sup'o'n kaj la japan'a'j'n alg'o'j'n) en japan'a'j kaj vegetar'a'j restoraci'o'j. Pli'e, en kresk'ant'a nombr'o da eŭrop'a'j urb'eg'o'j trov'iĝ'as magazen'o'j, kie oni pov'as aĉet'i japan'a'j'n, ĉin'a'j'n kaj ali'a'j'n azi'a'j'n ingredienc'o'j'n.
#000706
Malgraŭ mi'a mank'o de spert'o pri kuir'ad'o, est'as mal'mult'o en la libr'o, kiu'n mi ne kompren'is (ekz. „bancha”, „gren'vent'aĵ'o”). Mal'mult'as kompost'erar'o'j, el kiu'j neniu'j grav'as. Mi gratul'as la traduk'int'o'n, ni'a'n amik'o'n Vladimir Dujnić, kiu est'is ni'a afabl'eg'a ĉiĉeron'o kaj interpret'ist'o en Dalmati'o.
#000708
Se recenz'o hav'u al'log'a'n titol'o'n, ĉi-foj'e ne ebl'as trov'i pli taŭg'a'n ol tiu de la libr'et'o mem. Jam la plaĉ'a kovr'il'o de Hug'o Fontyn prezent'as sun'o'plen'a'j'n nub'o'j'n kaj ombr'o'plen'a'j'n rok'o'j'n. Kaj en la en'hav'o altern'as feliĉ'a'j kaj mal'feliĉ'a'j moment'o'j. Rejn'a de Jong, nederlanda eks-instru'ist'in'o nun pli ol ok'dek'jar'a, akompan'as ni'n en la esperant'a poezi'o jam pli ol kvar'on'jar'cent'o'n. Al Esperant'o ŝi al'ven'is mal'fru'e, jam pli ol kvin'dek'jar'a, sed ŝi'a lirik'o tuj fam'iĝ'is tra premi'o'j en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j, kies laŭreat'o ŝi est'is plur'foj'e ek'de 1975. Ŝi'a nom'o vid'ebl'is oft'e en revu'o'j divers'a'j, ekzempl'e en Font'o, per original'o'j kaj traduk'o'j. Volum'a'j kolekt'o'j: ne'mult'a'j, kaj ĉiu'j mal'dik'a'j: En sen'voj'a sovaĝ'ej'o est'as traduk'o, Divers'humor'e en'ten'as original'a'j'n poem'o'j'n, sam'e Fac'et'o'j.
#000711
Kvankam ne ĉiu'j poezi'aĵ'o'j tren'iĝ'as tiel, tiu'j'n sam'a'j'n son-ond'o'j'n la leg'ant'o jam renkont'is en la ses poem'o'j aper'int'a'j en Esperant'a Antologi'o, kaj, sen'kaŝ'e dir'it'e, la stil'o kaj la vers'teknik'o evolu'is neniom. La vers'o'j est'as kelk'foj'e strikt'e ritm'a'j, kelk'foj'e, mal'e, tut'e sen antaŭ'fiks'it'a ritm'o; ankaŭ la vers'o'skem'o'j est'as jen tre regul'a'j kaj klasik'a'j, jen sur'moment'e konstru'it'a'j. Rejn'a de Jong majstr'as kaj la mal'long'a'j'n kaj la long'a'j'n vers'o'j'n, kaj divers'a'j'n poezi'form'o'j'n: de la si'n'sekv'a'j kvar'vers'o'j ĝis la pli dens'e impet'a'j vers'o'par'o'j, ĝis la rondel'o.
#000714
Strof'o'j kaj vers'o'j natur'e ŝanĝ'iĝ'as laŭ la tem'o'j. Kovr'il'dors'a kelk'lini'a koment'o de Ch. Declerck klas'as ŝi'n „voĉ'et'o modest'a, minor'a”, kun simpati'o. Tamen de Jong est'as pli ol nur tio. Kompren'ebl'e, mank'as long'spir'a'j epos'o'j aŭ plur'paĝ'a'j poem'o'j, sed, ekzempl'e, la lirik'o'j pri la mort'o de la edz'o post long'a kun'a viv'o, pri tiu sent'o de sol'ec'o, de romp'iĝ'o, de dis'iĝ'o, kaj tamen ankoraŭ de ne'for'viŝ'ebl'a kun'est'o kun la am'at'o lev'iĝ'as al ne oft'e ating'it'a'j alt'o'j. Al person'o'j, kiu'j spert'is mem vidv'ec'o'n (kiel la nun'a recenz'ant'o) ŝi'a'j vers'o'j ankoraŭ mal'sek'ig'as la okul'o'j'n:
#000715
Fin'iĝ'is la libr'o kiu'n ni verk'is kun'e,el vi'a sen'fort'a man'o fal'is la plum'o.Al mi rest'as nur post'parol'o.
#000716
Sed ni ne pov'is kun'e rest'ipor ĉiam, kvankam ni obĵet'is.Neniel help'is ni'n protest'i,la mort'o fin'a'n punkt'o'n met'is.***Tamen part'o'n de mi vi kun'pren'ispart'o'n de vi mi re'ten'is.
#000717
Kiu'j est'as la poezi'a'j antaŭ'ul'o'j de Rejn'a de Jong? Ŝi mem mal'kaŝ'as ili'n, menci'ant'e aŭ alud'ant'e ili'a'j'n verk'o'j'n. Ŝi viv'as plen'e en la Esperant'o-kultur'o, ŝi influ'iĝ'as de Auld, Goodheir, Conterno, Maŭr'a, Szerdahely. Ŝi naiv'e rest'as kapt'it'a de la natur'o, de la mar'o, de iu'j pentr'aĵ'o'j de F. Hals; iel mem'kontent'e ŝi re'leg'as iu'j'n si'a'j'n antaŭ'a'j'n poem'o'j'n, kaj nostalgi'e rev'as pri la pase'o. Kiel jam en ŝi'a'j unu'a'j vers'o'j, abund'as nom'o'j de ne'oft'a'j veget'aĵ'o'j. Kaj tia'n am'ant'o'n de la natur'o mal'trankvil'ig'as la nun'a poluci'o, la nun'a „infan'a ras'o”, kiu ne kapabl'as lern'i el si'a'j pas'int'a'j erar'o'j. La last'a'j dek poem'o'j est'as kolekt'it'a'j kvazaŭ en apart'a ĉapitr'o „La Hom'o kaj la Natur'o” kun tut'e pesimism'a konklud'o: mal'pac'o ne mal'aper'os, mis'uz'ad'o de atom'energi'o plu'daŭr'os, la konsum'ad'o rest'os kiel cel'o per si mem. La last'a'j paĝ'o'j de la libr'o percept'ebl'e kontrast'as kun la romantik'ec'o de la unu'a'j.
#000718
Do ne ampleks'a kiel Boulton, sed man-en-man'a kun Clelia Conterno (kiu sam'e spert'is vidv'ec'o'n) kaj Daphne Lister, sam'e premi'it'a'j en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j; ne impet'a kiel Urbanová, sed trankvil'a kiel Seemannova-Suchardova. Ĉiu'j ĉi poet'in'o'j nask'iĝ'is inter 1914 kaj 1924, sed ili'a'j voj'o'j al Esperant'o ne hav'is sam'temp'a'n komenc'o'n: Conterno, la plej aĝ'a, aktiv'is sur la ferdek'o de „La Pirat'o” de Schwartz jam en la tri'dek'a'j jar'o'j; la ali'a'j ek'poet'is nur post la du'a mond'milit'o. Tamen, laŭ unu'jar'cent'a parametr'o, ili pov'as est'i konsider'at'a'j literatur'e sam'epok'a'j. Se rigard'i atent'e, la vir'in'a rikolt'o en ni'a literatur'o ne est'as tut'e magr'a, kaj ĉi poem'ar'o de Rejn'a de Jong al'don'as plu'a'n valor'a'n er'o'n.
#000719
Jen du'dek-kvin'o da ese'o'j kaj preleg'o'j, verk'it'a'j inter 1969 kaj 1999 de la mult'jar'a katalun'a mov'ad'an'o Giordano Moya Escayola. Ili trakt'as la problem'o'j'n de esperant'ism'o: la problem'o'j est'as ĉiam la sam'a'j, kaj tra la jar'dek'o'j ili ripet'iĝ'as kun mal'grand'a progres'o. Tra la divers'a'j er'o'j, de inaŭgur'a parol'ad'o en hispan'a kongres'o al inter'ven'o en turism'a semajn'o ĝis artikol'o'j publik'ig'it'a'j kaj ne'publik'ig'it'a'j, la aŭtor'o registr'as sukces'et'o'j'n, sed precip'e long'daŭr'a'n stagn'ad'o'n. „Kial ni ne konvink'is la reg'ist'ar'o'j'n pri la bezon'o de lingv'o inter'naci'a neŭtral'a? Ebl'e en tiu neŭtral'ec'o konsist'as la mal'sukces'o de Esperant'o. La inter'naci'a politik'o ne est'as neŭtral'a. Ĝi est'as lukt'o de pov'o'j, lukt'o de interes'o'j, lukt'o por la tut'mond'a hegemoni'o.” Vort'o'j amar'a'j, kiu'j en la Lapenna-epok'o est'us stamp'it'a'j „defet'ism'a'j”; vort'o'j el'dir'it'a'j de la aŭtor'o en 1990, kiam la situaci'o pri la mond'a reg'ad'o est'is mal'pli difin'it'a ol nun, kiam la rol'o de la angl'a kiel preskaŭ sol'a inter'naci'a komunik'lingv'o est'is ankoraŭ ne tiom cert'a, kiam ankoraŭ reg'is prognoz'o pri la re'a dis'vast'iĝ'o en Eŭrop'o de la german'a kaj en Azi'o de la japan'a; kiam do est'is supoz'o pri plur'lingv'ism'o inter etn'a'j lingv'o'j, kio pov'is kre'i spac'o'n kaj ŝanc'o'j'n al la en'penetr'o de Esperant'o. Hodiaŭ la situaci'o est'as mult'e pli favor'a al la ĝeneral'ig'o de la angl'a ol tiam.
#000720
Ali'a amar'a konstat'o est'as trud'at'a de kelk'a'j histori'a'j element'o'j. En preleg'o far'it'a en 1995 Moya raport'as, ke en 1914 UEA hav'is 7233 an'o'j'n, en 1918 nur 2650, kaj ke, post re'fort'iĝ'o kaj unu'iĝ'o kun Iel, en 1995 UEA hav'as sam'a'n membr'o'nombr'o'n kiel en 1914 (kaj hodiaŭ kvar'on'o'n mal'pli ...). Se ekzamen'i ne nur la nombr'o'n, sed la ideologi'a'n konsist'o'n de la membr'ar'o, Moya rimark'as, ke oft'e la gvid'ant'o'j tim'is la zamenhof'an intern'a'n ide'o'n. En Boulogne la organiz'ant'o'j pet'is, ke Zamenhof rezign'u pri la last'a strof'o de La preĝ'o sub la verd'a standard'o, ĉar ĝi en'hav'is la koncept'o'n pri egal'ec'o de „krist'an'o'j, hebre'o'j aŭ mahomet'an'o'j”; en la UK de 1906 oni cenzur'is ali'a'n part'o'n de li'a inaŭgur'a parol'ad'o; en ali'a'j okaz'o'j ideologi'a'j vort'o'j ne est'is el'dir'it'a'j pro la tim'o mal'plaĉ'i al iu. Tiu'n neŭtral'ec'o'n, tiu'n „forges'o'n de la intern'a ide'o” Moya akuz'as pri la stagn'o de la mov'ad'o.
#000721
Ne est'us korekt'e, se ni klas'us la ide'o'j'n kaj tez'o'j'n de Moya kiel tiu'j'n de mal'jun'ul'o, kiu vid'as si'a'j'n aspir'o'j'n ne'sukces'int'a'j, kaj pri tio kulp'ig'as la sam'temp'ul'o'j'n, sam'mov'ad'an'o'j'n, la ekster'a'j'n event'o'j'n. Cert'e oni sent'as sen'iluzi'iĝ'o'n; sed est'as sincer'a klopod'o kompren'i, ĉu la kaŭz'o'j est'is ne'kontrast'ebl'a'j, aŭ mank'is io en la mov'ad'o. Al ĉi last'a la aŭtor'o iel riproĉ'as, ke ĝi ne far'is sufiĉ'e, ĝi ne traf'is la ĝust'a'j'n moment'o'j'n, ĝi ne kapabl'is ekspluat'i iu'j'n aŭ ali'a'j'n situaci'o'j'n; li iel riproĉ'as, ke mov'ad'o destin'it'a al avan'gard'ec'o ne est'is ĉiam sufiĉ'e avan'gard'a, tim'ant'e en'danĝer'ig'i, per tro'a impet'o antaŭ'e'n, la et'a'j'n sukces'o'j'n ating'it'a'j'n.
#000722
Sed la last'a ese'o, Prognoz'o pri la esperant'ism'o, klar'e divid'it'a laŭ paragraf'o'j kaj verk'it'a sojl'e de la nov'a jar'mil'o, difin'as por la esperant'ism'o kaj por la lingv'o de ĝi sub'ten'at'a tre preciz'a'n voj'o'n ankoraŭ ir'ot'a'n, do la mov'ad'an'o'j hav'as ankoraŭ cel'o'n por kiu lukt'i. La hom'ar'unu'iĝ'o est'as ankoraŭ bezon'at'a, kaj neni'u mov'ad'o ĝis nun entrepren'is ĝi'n, ja nur la esperant'ism'o ĝi'n en'hav'as. Tiu'n tez'o'n la aŭtor'o prezent'as kiel sekv'o'n de la tez'o'j de Zamenhof pas'ant'e tra la orator'aĵ'o'j de Lapenna kaj li'a koncept'o de Human'ism'a Inter'naci'ism'o. Est'as apud'met'it'a'j pec'o'j sam'ide'a'j de Zamenhof kaj de Lapenna kun preskaŭ du'on'jar'cent'a inter'temp'o: ili dir'as la sam'o'n kaj incit'as al la sam'a si'n'ten'o de la esperant'ist'ar'o, sed ĉi last'a, laŭ Moya, bedaŭr'ind'e ne far'as sufiĉ'e por aktiv'e progres'ig'i tiu'j'n nobl'a'j'n sent'o'j'n.
#000723
Preskaŭ en'niĉ'e nest'as pec'o'j de histori'o de la hispan'a mov'ad'o, kelk'foj'e dis'ig'it'a, kelk'foj'e kun'ig'it'a, kelk'foj'e kontrast'a al la katalun'a. La mal'facil'aĵ'o'j komenc'iĝ'is jam dum la civil'a milit'o, kiu daŭr'is de 1936 ĝis 1939; la unu'a'j'n fajr'er'o'j'n de re'nask'iĝ'o oni vid'is en 1946 per la ag'ad'o de la grup'o „Frat'ec'o”; avan'gard'is la katolik'a'j esperant'ist'o'j en Valencio, kaj tie est'is oficial'ig'it'a la Hispan'a Esperant'o-Federaci'o en 1947. La revu'o Boletín ek'aper'is en 1949, sed la unu'a post'milit'a kongres'o dev'is atend'i ĝis 1951. Ĝi okaz'is en Terrassa (Barcelono), kaj preskaŭ kor'tuŝ'e oni rimark'as, ke al'iĝ'is al ĝi ankaŭ Pujolá i Vallés, pionir'o, kiu jam verk'ad'is en la unu'a numer'o de La Revu'o en 1906, kaj kun'organiz'int'o de la UK en Barcelono pli ol 40 jar'o'j'n antaŭ'e.
#000724
En tiom da preleg'o'j kaj ese'o'j, prezent'it'a'j al oft'e, sed ne ĉiam, sam'tip'a publik'o, kompren'ebl'e ne mank'as ripet'o'j, kvankam redukt'it'a'j al minimum'o, kaj cert'e plur'a'j koncept'o'j pri la evolu'o de la hom'ar'o kaj de la politik'a'j situaci'o'j de la last'a jar'cent'o neni'o'n special'e nov'a'n dir'as al atent'a observ'ant'o de la hodiaŭ'o. Ke ĝis nun „la hom'a viv'o est'is pli konkur'a ol solidar'a” kaj ke „la vast'a'j regn'o'j far'iĝ'is per per'fort'o kaj milit'o” est'as koncept'o'j tiel universal'e akcept'it'a'j, ke ili'n ripet'i ne don'as krom'a'n informaci'o'n. Ebl'e ili rest'us en la mens'o nur se oni imag'as preleg'o'n kun al'don'a orator'a etos'o, kiu'n la skrib'it'a paĝ'o ne re'don'as. Tial ne dir'ebl'as, ke leg'ant'o lern'as i'o'n sen'escept'e ĉe ĉiu paĝ'o; sed la histori'o est'as oft'e ne'kon'at'a de la nov'a'j generaci'o'j. Precip'e la konsider'o de la lingv'o kiel praktik'a il'o, util'ig'at'a de diaspor'a komun'um'o, iel vual'is dum la last'a'j du jar'dek'o'j la ideologi'a'n flank'o'n, kiu tamen rest'as la al'log'a fort'o al'tir'ant'a ĉiam nov'a'j'n mov'ad'an'o'j'n, kiu'j ŝtop'as la breĉ'o'j'n de la mort'int'o'j aŭ sen'iluzi'iĝ'int'o'j. Tial la verk'o est'as interes'a kaj kiel kompendi'o de histori'a'j dokument'o'j kaj kiel instig'il'o leg'i ili'n kun la ĝust'a anim'a al'ir'o. Ĝi est'as ankaŭ interes'a pro si'a diakron'ec'o: se la leg'ant'o atent'as la dat'o'j'n de la divers'a'j preleg'o'j, li pov'as re'konstru'i en la memor'o la mond'a'n histori'o'n de la last'a'j tri'dek jar'o'j. Kio est'is tut'e aktual'a en 1980 jam est'is long'e super'it'a nur dek jar'o'j'n post'e; kaj ankaŭ la cel'o'j, kiu'j'n la esperant'ist'ar'o difin'is al si, evolu'is, kvankam, ebl'e, per tro'a mal'rapid'o.
#000725
„Vort'o don'it'a est'as kiel leĝ'o”, sentenc'as la Proverb'ar'o; el'don'ej'o Font'o est'is promes'int'a antaŭ unu jar'o la aper'ig'o'n de la du'a volum'o de la Du'a'kanon'a'j libr'o'j post la aper'ig'o en 2001 de la unu'a volum'o. Kaj jen akurat'e ĝi aper'as, en la plu'a traduk'o de akademi'an'o pastor'o G. Berveling. Recenz'o pri la unu'a part'o aper'is en MONATO (dec. 2001), tiel ke ĝeneral'a'n kritik'o'n kaj komentari'o'n al la traduk'o kaj al ĝi'a prezent'o la leg'ant'o pov'as trov'i tie. La du'a volum'o sekv'as strikt'e la model'o'n de la unu'a: preciz'e sam'a nombr'o da paĝ'o'j, preskaŭ sam'a nombr'o da ilustr'aĵ'o'j de G. Doré, sam'a format'o (tiu de Font'o), sam'e bel'a, lazur'a kaj ilustr'it'a, plast'a kovr'il'o, sam'e bon'e organiz'it'a la prezent'o de ĉiu unu'op'a verk'et'o trov'iĝ'ant'a en ĉi tiu antologi'o, sam'e sen'makul'a la traduk'o. Tiu ĉi du'a volum'o est'us ne'kompren'ebl'a sen la unu'a, kie est'as klar'ig'it'e, kiu'j est'as la libr'o'j kiu'j'n iu aŭ ali'a tradici'o, jen la kalvin'ist'a, jen la Kontraŭ'reformaci'a katolik'a, re'kon'as kiel Sankt'a'n Skrib'o'n, kaj do kial oportun'is ke krom'a'j traduk'o'j suplement'u al la Mal'nov'a Testament'o traduk'it'a de Zamenhof. La Du'a'kanon'a'j libr'o'j est'as verk'o'j, kiu'j'n la hebre'a Bibli'o ne agnosk'as, sed kiu'j'n la rom'katolik'o'j atribu'as tamen al la Sankt'a Skrib'o.
#000728
La traduk'o est'as el la helen'a, el la versi'o de la Septuagint'o; kelk'a'j versikl'o'j inter rekt'a'j kramp'o'j indik'as al'don'o'j'n ne trov'iĝ'ant'a'j'n en ĉiu'j versi'o'j. La unu'a libr'o de la du'a volum'o est'as la Saĝ'ec'o de Salomono, traduk'it'a de D. B. Gregor kaj preskaŭ sen'ŝanĝ'e trans'pren'it'a ĉi tie'n. La aŭtor'o est'as ne'kon'at'a, kaj la atribu'o al Salomono est'as nur konvenci'a, kvazaŭ por gajn'i aŭtoritat'ec'o'n: la verk'int'o, cert'e viv'int'a en la unu'a jar'cent'o a. Kr., est'is tremp'it'a kaj en la hebre'a'n kultur'o'n kaj en la grek'a'n, sed plej ver'ŝajn'e verk'is rekt'e en la grek'a: tio'n atest'as, krom asert'o de Sankt'a Hieronim'o, li'a literatur'a stil'o. Se la unu'a volum'o prezent'is histori'a'j'n kaj cert'a'grad'e kruel'a'j'n scen'o'j'n, ĉi tiu du'a volum'o aspekt'as pli trankvil'a, pli medit'ig'a. La Saĝ'ec'o de Salomono est'as libr'o pri la saĝ'o en si mem, „kvazaŭ komentari'o pri la saĝ'ec'a'j verk'o'j en la Bibli'o”.
#000729
La centr'a'n kaj plej grand'a'n korp'o'n de la libr'o okup'as la Saĝ'ec'o de Jesuo Siraĥ, kies grek'a versi'o est'as traduk'o el la hebre'a far'e de la nep'o de Jesuo Siraĥ mem. La aŭtor'o ŝajn'e est'is instru'ist'o de la Tora'o en la templ'o, kaj plen'e instru'a'n tendenc'o'n oni rimark'as en la tekst'o, preskaŭ komplet'e konsist'ant'a el regul'o'j de viv'ad'o en la famili'o kaj en la soci'o, iom kiel la pli kon'at'a'j Sentenc'o'j, regul'o'j ar'ig'at'a'j ĉirkaŭ difin'it'a'j tem'o'j. Preskaŭ neni'u situaci'o est'as neglekt'it'a: est'as konsil'o'j pri parol'ad'o kaj silent'ad'o, pri la eduk'ad'o de la infan'o'j, pri la rilat'o'j kun mal'saĝ'ul'o, pri la rilat'o'j inter edz'o kaj edz'in'o, pri la kondut'o ĉe la manĝ'o'tabl'o. Est'as laŭd'at'a la pardon'em'o, mal'laŭd'at'a la koler'o; kaj la uz'ad'o de la lang'o dev'as est'i tre si'n'gard'a („bat'o de la vip'o far'as stri'o'j'n, sed bat'o de la lang'o romp'as ost'o'j'n. / Mult'a'j fal'is pro la tranĉ'a rand'o de la glav'o, sed ne tiom, kiom fal'is pro la lang'o”). Fakt'e, long'a list'o de konsil'o'j, ŝveb'ant'a'j inter alt'a moral'o kaj simpl'a ordinar'a bon'ton'o: plej'mult'o'n oni pov'us konsil'i ankoraŭ nun.
#000730
Kruel'ec'o kaj sever'ec'o de la Sinjor'o evident'iĝ'as en la Pent'o'preĝ'o de Baruĥ, kaj apologi'a satir'o kontraŭ la idol'o'j est'as la Leter'o de Jeremia kiu fakt'e ne est'as ver'a leter'o. La tut'a'n volum'o'n konklud'as kelk'a'j al'don'aĵ'o'j al la libr'o de Daniel, rakont'ant'a'j pri epizod'o'j, kiu'j est'os post'e inspir'font'o'j por pentr'ist'o'j dum la jar'cent'o'j: la vizi'o'j de Daniel, la atenc'o al la pur'ec'o de Suzana far'e de du mal'jun'ul'o'j, kaj la en'karcer'ig'o de Daniel en kaĝ'o kun leon'o'j. La vizit'ant'o'j de la kurs'o'j de A'is San Marin'o lern'is, ke la legend'o pri Suzana trov'iĝ'as ankaŭ en la arab'a tradici'o, kiel atest'as original'a'j stud'o'j de semid'olog'o F. Penacchietti, iam'a membr'o de la Akademi'o de Esperant'o, profesor'o ĉe A'is kaj ĉe la universitat'o de Torin'o (Italio).
#000731
Grav'a'n serv'o'n far'is Gerrit Berveling per la traduk'o de tia kaj tiom'a verk'o; sed ankoraŭ est'as kelk'a'j libr'o'j, kiu'j ja aparten'as al la Bibli'o laŭ kelk'a'j eklezi'o'j kaj kies traduk'o ankoraŭ ne ekzist'as. Berveling ne plan'as ripoz'i, kaj li esper'as regal'i ni'n per komplet'ig'o de la traduk'ad'o de ĉiu'j libr'o'j, kiu'j'n iu'manier'e la eklezi'o'j font'int'a'j el la Mal'nov'a Testament'o konsider'as Sankt'a'j Skrib'o'j.
#000732
Vir'in'a kontraŭ'milit'a organiz'aĵ'o intenc'as kre'i konstant'a'n protest-tend'ar'o'n apud la inter'naci'a flug'haven'o Shannon [ŝanon] en okcident'a Irlando. Laŭ'raport'e, la organiz'ant'in'o'j ricev'is inspir'o'n de brit'a'j vir'in'o'j, kiu'j dum jar'o'j tend'um'is ĉe lok'o nom'at'a Greenham Common [grinam kom'a'n] en Angli'o por protest'i kontraŭ tie'a uson'a milit'a baz'o.
#000734
Lanĉ'is la protest'o'n la fakt'o, ke, ek'de la invad'o en Kuvajt'o'n kaj la golf-milit'o, la irlanda reg'ist'ar'o permes'as, ke uson'a'j milit'a'j aviad'il'o'j sur'ter'iĝ'u kaj re'proviz'u si'n en Shannon per karbur'aĵ'o. Tamen last'a'temp'e la sur'ter'iĝ'o'j ĉiu'tag'e okaz'as, supoz'ebl'e pro prepar'o'j rilat'e eventual'a'n milit'o'n kontraŭ Irako.
#000735
Divers'a'j grup'o'j jam organiz'is unu'tag'a'j'n manifestaci'o'j'n ĉe la flug'haven'o, sed la vir'in'a iniciat'o est'as ĝis nun la unu'a konstant'a. La manifestaci'ant'o'j atent'ig'as, ke la Irlanda Respublik'o est'as laŭ'konstituci'e neŭtral'a land'o.
#000736
Krom'e Eŭrop'a Uni'o, por kontent'ig'i la irland'an publik'o'n, kiu unu'e voĉ'don'is kontraŭ la Nic'a Traktat'o pro tim'o, ke ĝi al'port'os perd'o'n de neŭtral'a status'o, al'don'is al la traktat'o laŭ insist'o de la irlanda reg'ist'ar'o deklar'o'n pri irlanda neŭtral'ec'o. Nun mult'a'j irland'an'o'j akuz'as la reg'ist'ar'o'n pri hipokrit'ec'o kaj sklav'ec'a ced'em'o al la Bush-a administraci'o.
#000737
La nov'a prezid'ant'o de Litovio est'as la 46-jar'aĝ'a aviad'ist'o, entrepren'ist'o kaj politik'ist'o Rolandas Paksas. Paksas, la estr'o de la nov'a Liberal'a Demokrat'a Parti'o, venk'is per deviz'o „Voĉ'don'u por ŝanĝ'o'j”.
#000738
Komenc'iĝ'is la prezid'ant'a elekt'o per municip'a'j elekt'o'j en decembr'o, kiam prezent'is si'n rekord'a nombr'o da kandidat'o'j. Dum tiu ĉi unu'a etap'o neni'u prezid'ant'a kandidat'o gajn'is pli ol du'on'o'n de la voĉ'o'j, kaj do en du'a etap'o dev'is batal'i la 76-jar'aĝ'a ŝtat'prezid'ant'o Valdas Adamkus, por kiu en la unu'a'j elekt'o'j voĉ'don'is 35,06 % de la elekt'ant'ar'o, kaj Paksas, kiu ricev'is 19,4 % de la voĉ'o'j.
#000739
Preskaŭ unu'voĉ'e prognoz'is politik'ist'o'j venk'o'n por Adamkus, kiu'n sub'ten'is mult'a'j parlament'an'o'j. Tamen Adamkus, pas'ig'int'e si'a'n viv'o'n plej'part'e en Uson'o, re'ven'is al Litovio nur unu jar'o'n antaŭ si'a elekt'iĝ'o (kaj tiel en'ir'is la Guiness-rekord'o'libr'o'n kiel la ŝtat'estr'o, kiu en si'a land'o pas'ig'is plej mal'long'a'n temp'o'n). Koincid'e, ankaŭ la aviad'ist'o Paksas en'ir'is la sam'a'n libr'o'n pro kuraĝ'a sub'pont'a flug'o en 2002: pro tiu li fam'iĝ'is en Litovio.
#000740
Okaz'is la du'a balot'ad'o komenc'e de januar'o. Ĉi-foj'e litovoj favor'is per 54,91 % de la voĉ'o'j la pli jun'a'n aviad'ist'o'n Paksas. Rimark'ebl'is, tamen, interes'o'mank'o inter la popol'o, ĉar – kontrast'e al la antaŭ'a'j elekt'o'j, kiam part'o'pren'is pli ol 70 % da litovoj – balot'is nur 52,56 % da rajt'ig'it'o'j.
#000741
Promes'int'e ŝanĝ'o'j'n, Paksas – kiu jam du'foj'e spert'is urb'estr'a'j'n kaj ĉef'ministr'a'j'n posten'o'j'n – dev'os rezign'i pri si'a'j virtuoz'a'j flug'o'j por koncentr'iĝ'i pri real'ig'o de si'a'j plan'o'j.
#000742
„Ordinar'a faŝism'o” est'as la nom'o de dokument'a film'o de la rus'a reĝisor'o Miĥail Romm (1901-1971). Romm montr'as la terur'aĵ'o'j'n de la faŝism'a-nazi'a ideologi'o, uz'ant'e precip'e fragment'o'j'n de dokument'a'j film'o'j de nazi'o'j mem. Pli elokvent'a film'o pri la kontraŭ'hom'a esenc'o de faŝism'o apenaŭ pov'as ekzist'i.
#000743
Simil'a'n impres'o'n las'as la artikol'o de Aleksandro Gofen „Di'o, ben'u Uson'o'n!”. Ĝi ripet'as en konciz'a form'o propagand'a'j'n mit'o'j'n de uson'a'j reg'ant'o'j, kiu'j dev'as prav'ig'i si'a'n super'ec'o'n super la tut'a mond'o kaj si'a'n rajt'o'n „en'konduk'i demokrati'o'n”, sam'temp'e mort'ig'ant'e pac'a'j'n civit'an'o'j'n „nom'e de hom'a'j rajt'o'j”.
#000744
Est'as bedaŭr'ind'e, kaj des pli danĝer'e, ke la nun'a'n uson'a'n ideologi'o'n sub'ten'as plur'a'j eŭrop'a'j reg'ist'ar'o'j. Kiom oft'e mi aŭd'as de mi'a'j sam'land'an'o'j, ke neces'as pli radikal'e trakt'i „teror'ist'o'j'n” (inkluziv'e ĉiu'j'n ĉeĉen'o'j'n, palestin'an'o'j'n, irak'an'o'j'n, k.s.) kaj sub'ten'i la politik'o'n de Bush. Ili tamen ne vid'as, ke „sukces'a'j” uson'a'j en'miks'iĝ'o'j neni'o'n solv'as.
#000745
Ekzempl'e, rajt'o'j de ordinar'a'j hom'o'j en Afgani'o est'as nun sam'e neglekt'at'a'j kiel sub la taliboj: la vir'in'o'j plu port'as paranĝojn kaj, eĉ pli, la papav'a'j agr'o'j en tiu land'o kresk'as kaj do sam'e la kvant'o de heroin'o en'ven'ant'a Eŭrop'o'n. Aŭ ĉu ĝust'e tia est'as la real'a cel'o de la „nov'a milit'a doktrin'o” de Bush?
#000746
Ni dank'u la fervor'a'n uson'an'o'n Gofen (li'a fervor'o de'ven'as ebl'e de la fakt'o, ke li est'as eks'a rus'o, kiu streb'as kiel ebl'e plej bon'e adapt'iĝ'i al si'a nov'a „patr'uj'o”), ke li tiom elokvent'e skiz'is la danĝer'o'j'n, kiu'j'n prezent'as al mond'a pac'o kaj human'ism'a est'ont'o la nun'a imperi'ism'a ideologi'o kaj politik'o de Uson'o. Preskaŭ sam'e elokvent'e (nur preskaŭ, ĉar ne egal'talent'e kaj dezir'ant'e ĝust'e mal'o'n), kiel si'a'temp'e prezent'is la danĝer'o'j'n de faŝism'o Miĥail Romm.
#000747
En ne'grand'a, sed fam'a ban'lok'o Jalt'a (Krimeo, Ukrainio), tabl'o'tenis'o est'as tre popular'a. Jam 40 jar'o'j'n en la urb'o ekzist'as jun'ul'ar'a sport'a centr'o, kaj ties tabl'o'tenis'a sekci'o funkci'as ek'de la unu'a'j tag'o'j de ties ekzist'o. Inter'temp'e oni kresk'ig'is ĉampion'o'j'n kaj premi'it'o'j'n de la krimeaj, ukrainaj kaj (tiu'temp'e) tut'soveti'a'j tabl'o'tenis'a'j konkurs'o'j. En 1993 la tabl'o'tenis'a team'o de la centr'o est'is la unu'a inter ĉiu'j ukrainaj jun'ul'ar'a'j sport'a'j lern'ej'o'j.
#000748
Oni atent'as ĉef'e al 7-17-jar'a'j ge'knab'o'j. Ĉar antaŭ'e en Jalt'a ne ekzist'is alt'lern'ej'o'j, la jun'a'j sport'ist'o'j dev'is daŭr'ig'i la stud'ad'o'n en ali'a'j urb'o'j, kaj, sekv'e, for'vetur'i el Jalt'a. Nun Jalt'a iĝ'is ver'a student'a urb'o, kaj tial aper'is la ebl'o trejn'i ankaŭ student'o'j'n. En 1999 aper'is student'a tabl'o'tenis'a klub'o „Delfen'o”, kaj ĉiu'j fin'int'o'j de la sport'a centr'o iĝ'is delfen'o'j. Mult'foj'e la klub'a team'o ĉampion'iĝ'is en divers'a'j konkurs'o'j. La centr'o'n (ankaŭ la „Delfen'o'n”) gvid'as Tatjana Ŝarunenko. Ĉi-jar'e ŝi'a lern'ant'in'o, la 12-jar'a Maŝ'a Negulajeva est'is ver'a sensaci'o de la tut'land'a jun'ul'ar'a konkurs'o. Ŝi gajn'is tri or'a'j'n medal'o'j'n: en la unu'op'a, en la par'a kaj en la miks'it'a konkurs'o'j, kaj krom'e ŝi jam est'as 4-foj'a ĉampion'o de Krimeo. Ŝi gajn'is ankaŭ en la konkurs'o por 15-16-jar'ul'o'j.
#000749
En la tabl'o'tenis'a sekci'o nun trejn'as si'n hom'o'j de ĉiu'j aĝ'o'j. Ankaŭ mi. Kaj tie mi aŭd'is jen'a'n kurioz'aĵ'o'n. Antaŭ mult'a'j jar'o'j, kiam oni ankoraŭ ne uz'is en la konkurs'o'j por juĝ'ad'o la numer'o'j'n sur kart'o'j, iu'n inter'naci'a'n konkurs'o'n, kiu okaz'is en Ukrainio, part'o'pren'is tenis'ist'o'j el Pollando kaj Hungari'o, kaj kun la ĉi-last'a'j est'is tre mal'facil'e inter'komunik'iĝ'i. Do, kiam neces'is anonc'i la poent'o'j'n, la kun'lud'ant'o'j desegn'is la cifer'o'j'n sur'tabl'e per saliv'it'a fingr'o. Kon'at'a problem'o ... Laŭ la pet'o de la ĉef'trejn'ist'in'o, en la Centr'o komenc'iĝ'is Esperant'o-kurs'o. Inter la kurs'an'o'j est'as lern'ej'an'o'j, student'o'j, plen'aĝ'ul'o'j, novic'o'j kaj spert'ul'o'j, kaj ... la ĉampion'in'o Maŝ'a Negulajeva. Ili vol'as korespond'i kun ali'land'a'j tenis'ist'o'j. Por kontakt'i ili'n, uz'u la ret'adres'o'n esper'o@yalta.crimea.ua.
#000750
Riz'o-special'ist'o Yuan Longping, honor'at'a de la ĉin'o'j per la epitet'o „la patr'o de riz'o”, est'as an'o de la Akademi'o de Agrikultur'a'j Scienc'o'j. Antaŭ ne'long'e li dis'kon'ig'is en la Centr'a Televid'a Staci'o de Ĉini'o grav'a'n nov'aĵ'o'n rilat'a'n al la plan'o pri super'a hibrid'a riz'o. Tio mult'e kuraĝ'ig'is la ĉin'a'j'n reg'ist'ar'o'n kaj popol'o'n, kiu'j long'temp'e est'is embaras'it'a'j pro mank'o de gren'o. Sub'e est'as la ĉef'a en'hav'o de la parol'ad'o de s-ro Yuan.
#000752
Imag'u ni tia'n situaci'o'n: „... Sinjor'o'j kaj sinjor'in'o'j, mi bon'ven'ig'as vi'n al ĉi tiu unu'a preleg'o en la Kongres'a Universitat'o. Ni'a hodiaŭ'a preleg'ant'o est'as d-ro Brown el Filadelfio, Uson'o. Li'a tem'o est'as ‚San'a nutr'aĵ'o’. Kiel interpret'ist'o, s-ro Smith el Oksford'o, Angli'o, eŭrop-esperant'ig'os la uson-esperant'a'n tekst'o'n de li'a preleg'o. Do, ni esper'as, ke ĉiu'j kongres'an'o'j kompren'os, kaj post'e part'o'pren'os en la post'preleg'a diskut'o, kiam vi rajt'os far'i demand'o'j'n en iu ajn el la dialekt'o'j, kondiĉ'e ke s-ro Smith ne dev'os tro fru'e for'ir'i por traduk'i ĉe la aŭstrali-esperant'a preleg'o, kiu sekv'os ...”
#000760
Mi kaj mi'a'j famili'an'o'j est'as vegetar'an'o'j, sed ni loĝ'as en land'o kie vegetar'ism'o est'as relativ'e nov'e al'ven'int'a fenomen'o. En lok'a libr'o'vend'ej'o mi'a edz'in'o serĉ'is bon'a'n vegetar'a'n recept'libr'o'n por iom vari'ig'i ni'a'n hejm'a'n manĝ'aĵ'o'n. La plej bon'a, kiu'n ŝi pov'is aĉet'i, est'as libr'o, kies aŭtor'in'o laŭ'ŝajn'e cel'as kaj la brit'a'n kaj la uson'a'n leg'ant'ar'o'j'n, ĉar efektiv'e la tekst'o est'as du'lingv'a, almenaŭ en tio, kio rilat'as al la kuir'ej'a kaj kuir'art'a termin'ar'o. Jen, por kompar'o, mal'long'a list'o, kiu montr'as la grand'a'n diferenc'o'n inter la du form'o'j de la „angl'a” lingv'o. (Kompren'ebl'e, oni pov'us far'i simil'a'j'n „du'lingv'a'j'n” aŭ „du'dialekt'a'j'n” list'o'j'n por ali'a'j fak'o'j – transport'o, eduk'ad'o, muzik'o, sport'o, ktp – en kiu'j uson'an'o'j kaj ali'a'j parol'ant'o'j de la angl'a uz'as mal'sam'a'j'n termin'ar'o'j'n kaj apenaŭ inter'kompren'iĝ'as.)
#000762
Simil'a'j, sed mal'sam'a'j list'o'j pov'us est'i kompil'it'a'j por la skot'angl'a kaj hiberni-angl'a (irland-angl'a), kaj ver'ŝajn'e por mult'a'j ali'a'j land'o'j, kie divers'a'j form'o'j de la angl'a est'as parol'at'a'j. Adept'o'j de la angl'a kiel inter'naci'a lingv'o est'as sen'dub'e kuraĝ'a'j hom'o'j, se ili pretend'as, ke ili kapabl'as majstr'i – aŭ eĉ kompren'i – tiom da naci'a'j kaj lok'a'j dialekt'o'j de la lingv'o de Ŝekspiro.
#000763
Dum jar'o'j mi loĝ'is kaj en Hispanio kaj en Argentino. Ankaŭ en tiu'j land'o'j, mi konstat'is ke est'as grand'a diferenc'o inter la respektiv'a'j kuir'ej'a'j termin'ar'o'j (kaj kelk'foj'e en la termin'ar'o'j de ali'a'j fak'o'j, kvankam mal'pli ol en la angl'a/uson'angl'a). Ni re'memor'u, ke ankaŭ la hispan'a est'as mond'a lingv'o, parol'at'a en pli ol du'dek land'o'j. Oft'e oni aŭd'as la argument'o'n de mal'apog'ant'o'j de Esperant'o, ke ĝi ne taŭg'as kiel inter'naci'a lingv'o, ĉar ĝi cert'e dis'split'iĝ'os en mult'e da dialekt'o'j. Strang'e, la sam'a argument'o ne est'as uz'at'a kontraŭ la angl'a.
#000764
Grav'a art'a okaz'aĵ'o en Angli'o est'as la ĉiu'jar'a festival'o de literatur'o en Cheltenham (sud-okcident'a Angli'o). Pas'int'jar'e dum la festival'o (26a de oktobr'o – 3a de novembr'o 2002) kelk'a'j el la plej el'star'a'j literatur'ist'o'j (verk'ist'o'j, kritik'ist'o'j kaj mult'a'j ali'a'j) pri'debat'is la tem'o'n: „Est'i hom'a – kio'n oni vol'as dir'i per tio?” Ĉe'est'ant'o'j de grand'a'j kongres'o'j oft'e vol'as sam'temp'e part'o'pren'i en du aŭ pli da mal'sam'a'j kun'ven'o'j. Ankaŭ mi spert'is la problem'o'n, kaj dev'is elekt'i inter du'cent prezent'o'j. Jen est'as ekstrakt'o'j el mi'a tag'libr'o.
#000765
La 1a tag'o. A. S. Byatt [bajat], unu el la plej super'a'j brit'a'j roman'ist'o'j, esplor'is la problem'o'n „histori'o en fikci'o”. Ŝi oft'e uz'as fikci'o'n por lum'ig'i la pas'int'ec'o'n, kaj antaŭ ne'long'e gajn'is la prestiĝ'a'n premi'o'n Booker pro la roman'o Posed'o.
#000766
La 2a tag'o. Antonia Fraser, la renom'a biograf'o, parol'is pri si'a biografi'o de Marie Antoinette [marí antŭanét]. Ŝi demand'is, ĉu la last'a reĝ'in'o de Franci'o merit'is la ekzekut'o'n; sed iu franc'in'o en la publik'o opini'is, ke la biografi'o est'as tro favor'a, kaj la preleg'ist'in'o konsci'is, ke eĉ hodiaŭ mult'a'j franc'o'j mal'amik'e rilat'as al la reĝ'in'o. Parentez'e, est'as interes'e konsider'i histori'o'n el la vid'punkt'o de ali'a land'o. Ekzempl'e, mult'a'j angl'a'j verk'ist'o'j kred'as, ke Napoleono debut'is kiel sen'princip'a oportun'ist'o, kaj post ĉio est'is paranoj'a megalo'mani'ul'o. Sed la popular'a franc'a histori'ist'o, Max Gall'o, en la biografi'o de Napoleono, pri'skrib'is li'n kiel hero'o'n kaj profet'o'n.
#000767
La 3a tag'o. La 87-jar'a jud'a histori'ist'o, Eric Hobsbawm, retro'rigard'is si'a'n viv'o'n en Berlino dum la 1930aj jar'o'j. Laŭ li, la 20a jar'cent'o est'is la plej terur'a en la histori'o. Imperi'ism'o, faŝism'o kaj komun'ism'o est'as ne nur la objekt'o'j de li'a'j libr'o'j, sed ankaŭ element'o'j de la viv'o. Hobsbawm opini'as, ke jud'o'j hodiaŭ ne nepr'e ident'iĝ'u kun Israelo, ĉar la ag'o'j de la tie'a reg'ist'ar'o ne konform'as al la original'a'j ide'o'j de Cion'ism'o.
#000768
Krom'e, hodiaŭ tem'is pri la eminent'a verk'ist'o de la 20a jar'cent'o, Ir'is Murdoch [ajris medok]. Est'is tri preleg'int'o'j: R. Eyre [er], reĝisor'o de la kin'o'film'o „Ir'is”, J. Bayley [bejli], la vidv'o de Ir'is (kies memor'aĵ'o'j est'is adopt'it'a'j por la film'o), kaj P. Conradi, la biograf'o de Ir'is. Ili diskut'is la mal'sam'a'j'n problem'o'j'n de biografi'o en libr'o'j kaj en film'o'j. Ĉu oni labor'u kronologi'e aŭ, kiel far'is Bayley, star'ig'u si'n'sekv'o'n de pord'o'j, kiu'j subit'e mal'ferm'iĝ'as kaj kondut'as oni'n mal'antaŭ'e'n kaj antaŭ'e'n, aŭ, kiel far'is Eyre en la film'o, dung'i du ar'o'j'n da ge'aktor'o'j por kre'i pas'int'ec'o'n kaj nun'temp'o'n?
#000769
Sam'tag'e John Bayley, kiel kritik'ist'o, de'nov'e est'is sur la podi'o kun'e kun la bon'eg'a brit'a poet'o Ruth Padel, kiu elekt'is por diskut'ad'o tri kon'at'a'j'n poem'o'j'n el la 19a, la 20a, kaj la 21a jar'cent'o'j.
#000770
La 4a tag'o. Sarah Hopper preleg'is pri la mez'epok'a'j krist'an'a'j pilgrim'o'j al Canterbury [kánteberi], Romo, Jerusalemo, ilustr'ant'e per sam'epok'a'j rakont'o'j la danĝer'o'j'n de la divers'a'j voj'o'j. Mi vizit'is la bon'eg'a'n urb'a'n muze'o'n. Tie est'as ĉambr'o omaĝ'e al la Cheltenham-an'o Edward Wilson [edŭad ŭilson] – unu el la kvin brit'a'j esplor'ist'o'j, kiu'j ating'is en 1912 la sud'a'n polus'o'n, sed re'ven'e, kun'e kun si'a'j kun'ul'o'j, pere'is.
#000771
Okaz'is debat'o pri klasik'a literatur'o, kie oni taks'is la hodiaŭ'a'n influ'o'n de antaŭ'a'j verk'ist'o'j. Robert Edric, aŭtor'o de la roman'o Pac'temp'o, parol'is pri John Steinbeck [stejnbek] (100-jar'iĝ'int'a en 2002), uson'a roman'ist'o, aŭtor'o de la majstr'o'verk'o La vin'ber'o'j de Koler'o.
#000772
La 5a tag'o. Magnus Magnusson, traduk'int'o de la islandaj saga'o'j, preleg'is pri la literatur'o de Islando. De mult'a'j jar'o'j li loĝ'as en Briti'o kaj est'as ekzempl'o de la mult'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j riĉ'ig'as la kultur'a'n viv'o'n de Briti'o.
#000773
La 6a tag'o. La du'a objekt'o de la pri'klasik'ul'a seri'o est'is Aldous Huxley [haksli]. En 1932 li anticip'is prov'tub'a'j'n beb'o'j'n, distr'aĵ-drog'o'j'n, virtual'a'n real'ec'o'n kaj genetik'a'n inĝenier'art'o'n. La legend'a anti'utopi'o Kuraĝ'a Nov'a Mond'o montr'is, ke li est'is profet'o. Li'a'j verk'o'j ŝajn'as est'i pli klar'vid'a'j ol 1984, admir'it'a de Huxley.
#000774
La 7a tag'o. La roman'ist'o D. J. Taylor [tejlor], verk'int'a la definitiv'a'n biografi'o'n de W. M. Thackeray [tákerej], daŭr'ig'is la stud'ad'o'n de klasik'a'j roman'ist'o'j. Taylor prezent'is la ĉef'verk'o'n de Thackeray La Foir'o de Vant'ec'o kiel la plej el'star'a'n angl'a'n roman'o'n de la 19a jar'cent'o. La ĉef'a merit'o de grand'a roman'ist'o est'as la potenc'o kre'i person'ec'o'j'n, kaj Becky Sharp, la protagonist'in'o de la roman'o, est'as inter la plej super'a'j kre'aĵ'o'j de la angl'a literatur'o.
#000775
La 8a tag'o. La kon'at'a histori'ist'o Tristram Hunt [hant], diskut'is La angl'a'n en'land'a'n milit'o'n – la milit'o'n, kiu divid'is la naci'o'n en la 17a jar'cent'o. Oft'e oni prezent'as tiu'n milit'o'n kiel konflikt'o'n inter la et'nobel'ar'o, kiu sub'ten'is la parlament'o'n, kaj la aristokrati'o, kiu batal'is favor'e al la Kron'o. Sed Hunt montr'is, ke la konflikt'o est'is religi'a.
#000776
La objekt'o de la hodiaŭ'a fin'a kun'ven'o est'is Joseph Conrad [ĝozif konrad]. Li'a Kor'o de Mal'lum'o est'is unu'a'foj'e el'don'it'a preciz'e antaŭ cent jar'o'j. Oni rimark'is, ke Conrad, kies lingv'o dum fru'a'j jar'o'j est'is la pol'a, tamen verk'is ĉiu'j'n roman'o'j'n per elegant'a angl'a1. Kritik'ist'o'j nom'is Conrad-on impresionist'o, kaj li cert'e portret'is la mov'ad'o'n de la roman'o'j per la privat'a vizi'o de real'ec'o de ĉiu person'o. Fin'e de la viv'o, Conrad est'is inter la ĉef'a'j modern'ist'o'j kun Eliot, Joyce [ĝojs], Woolf [ŭulf] kaj Yeats [jejc]. Ili ĉiu'j mal'akcept'is la tradici'a'n kadr'o'n de la rakont'a pri'skrib'o, favor'e al „flu'o de konsci'o”. En la Kor'o de Mal'lum'o Conrad verk'is pri Afrik'o, sed ne simpl'e pri Afrik'o. Li sci'is la lim'o'j'n de la sovaĝ'ec'o de „civiliz'it'a” hom'ar'o: milion'o'j mort'is en batal-buĉ'o'j, en gulag'o'j kaj en faŝism'a'j mort'barak'o'j; ne mir'ind'e, ke Conrad est'as ne nur bril'a rakont'ist'o kaj stil'ist'o, sed ankaŭ grand'a profet'o.
#000777
La 9a tag'o. Fin'e de la Festival'o, Al'a'n Aykbourn [ejkbon], la plej grav'a viv'ant'a brit'a dram'verk'ist'o, diskut'is kun si'a biograf'o kvar'dek jar'o'j'n en la teatr'a mond'o.
#000778
Ĉu la Festival'o ĝust'e respond'is al la demand'o, kiu star'is en la komenc'o de ĝi'a broŝur'o: „Est'i hom'a – kio'n oni vol'as dir'i pri tio?” La divers'a'j el'star'a'j verk'ist'o'j ja esplor'is la hom'a'n stat'o'n. Sed oni mult'e parol'is ankaŭ pri la cel'o'j de roman'o'j. La aŭtor'o'j de Kuraĝ'a nov'a mond'o kaj 1984 asert'is, ke roman'o dev'us hav'i opini'o'j'n kaj instig'a'j'n ide'o'j'n, kaj ke la en'hav'o de roman'o dev'us est'i pli grav'a ol stil'o kaj teknik'o. Ali'a'j verk'ist'o'j tut'e mal'konsent'is. Ĉu literatur'o est'u didaktik'a aŭ distr'a? Aŭtor'o'j iam deklar'as, ke ili'a'j verk'o'j est'as art'aĵ'o'j, kaj ne grav'as, se esoter'a'j. Ali'flank'e, iu'j grand'a'j roman'ist'o'j prov'as don'i plezur'o'n estetik'a'n. Do evident'e, la ver'o, kiel oft'e okaz'as, trov'iĝ'as ie mez'e.
#000779
De temp'o al temp'o iu deklar'as „la mort'o'n de roman'o” aŭ eĉ, en la epok'o de inform-teknologi'o'j, „la mort'o'n de libr'o”! Sed dum naŭ tag'o'j en Cheltenham mil'o'j da leg'ant'o'j amas'ig'is la Festival'o'n, kaj per tio pruv'is: libr'o'j ja viv'as!
#000780
1. Per tio Conrad simil'as al Nabokov, kiu, tamen, du'on'o'n de si'a'j roman'o'j verk'is en la rus'a; krom'e, Nabokov dum la tut'a viv'o admir'is Conrad-on.
#000781
(Redaktor'o de la rubrik'o'j „Turism'o” kaj „Hobi'o”, Vieno, Aŭstrio)
#000782
Mi est'as 48-jar'a bulgar'o, kies viv'o ĝis nun pas'is en du land'o'j – Bulgario kaj Aŭstrio. Antaŭ 11 jar'o'j mi ek'loĝ'is kaj ek'labor'is en la aŭstr'a ĉef'urb'o Vieno. Tie mi far'iĝ'is doktor'o pri filozofi'o (disertaci'o pri Hug'o von Hofmannsthal). Profesi'e mi est'as ĵurnal'ist'o kaj special'ist'o pri merkat'ik'o.
#000783
Esperant'o'n mi ek'lern'is kiel 14-jar'a knab'o en mi'a nask'iĝ'urb'o Sofio, Bulgario. Mi aktiv'is en la land'a kaj inter'naci'a Esperant'o-mov'ad'o – Bulgar'a Esperant'o-Asoci'o (1978-1990), TEJO (1978-1982) kaj TEĴA (1983-1995). Mi labor'is mult'a'j'n jar'o'j'n kiel redaktor'o de la revu'o Bulgar'a Esperant'ist'o (1982-1984, 1987-1992) kaj kiel redaktor'o ĉe la El'don'ej'o de Bulgar'a Esperant'o-Asoci'o (1984-1987). Krom'e mi est'as kun'kompil'int'o de la bulgar'a-esperant'a poŝ'vort'ar'o (1992). Kun'labor'ant'o de MONATO mi far'iĝ'is en 1991, kaj redaktor'o de la rubrik'o'j „Hobi'o” kaj „Turism'o” respektiv'e en 1992 kaj 1996.
#000784
Mi'a'j ŝat'okup'o'j est'as leg'ad'o de beletr'aĵ'o'j, kin'o'art'o, muzik'o, sport'o, vojaĝ'ad'o.
#000785
Leg'int'e la en'konduk'o'n Lingv'o'politik'o de Stefan Maul en MONATO 2002/12, p. 5, mi profund'e simpati'as kun li pro li'a'j komput'il'a'j problem'o'j. Ankaŭ mi est'is plur'foj'e viktim'o de inter'ret'a'j virus'o'j sed fid'is, ke kontraŭ'virus'a program'ar'o solv'os la afer'o'n. La program'o, kiu'n mi instal'is por protekt'i mi'n, est'as verk'it'a en la angl'a lingv'o, kiu'n mi bon'e kompren'as – la uson'angl'a'n komput'il'a'n ĵargon'o'n tamen nur part'e.
#000786
Brokant'a'n komput'il'o'n mi aĉet'is unu'e nur post mult'e da cerb'um'ad'o. Ĝi aparten'is al lern'ej'estr'o, kiu instal'is valor'a'j'n program'o'j'n, inkluziv'e de plur'lingv'a tekst'o'pri'labor'il'o. Kvankam pas'is mult'e da temp'o, ĝis mi lern'is efik'e uz'i la komput'il'o'n, mi est'is tamen rav'it'a kaj tut'e ĉes'is uz'i skrib'o'maŝin'o'n. Mi komenc'is korespond'i per Inter'ret'o, kio dum la unu'a'j jar'o'j kaŭz'is al mi neni'a'j'n problem'o'j'n.
#000787
Post'e mi akir'is pli rapid'a'n komput'il'o'n kun Vindoz'o 95. Pri la program'ar'o mi est'is kontent'a, sed mi komenc'is spert'i grav'a'j'n problem'o'j'n pri Inter'ret'o. Dum la last'a jar'o mi'a'j zorg'o'j kresk'is kaj mi tim'is, ke la streĉ'o (kiu'n mi ne pov'as toler'i) mal'san'ig'os mi'n. La unu'a ĝen'o de'ven'is de t.n. „spam'o” – t.e. ne'dezir'at'a'j ret'poŝt'aĵ'o'j. Ĉiu'semajn'e mi ricev'is cent'o'j'n da „spam'aĵ'o'j” ĉi'a'j: pri uson'a'j produkt'o'j, kurac'ist'o'j kaj dent'ist'o'j en Kalifornio, feri'o'j en Disneyland, adolt'a kaj infan'a pornografi'o, asekur'o, ktp. Mi instal'is kontraŭ'spam'a'n program'ar'o'n Spamkiller, kiu kost'is 40 dolar'o'j'n, tamen ĝi protekt'is nur kontraŭ mal'grand'a nombr'o da relativ'e sen'ofend'a'j mesaĝ'o'j.
#000788
Spam'o ne est'is mi'a sol'a ĝen'aĵ'o. Tiam komenc'iĝ'is virus'a'j atak'o'j. La kontraŭ'virus'il'o de Norton detru'is kelk'a'j'n mal'pli grav'a'j'n virus'o'j'n kaj ripar'is du-tri difekt'it'a'j'n dosier'o'j'n: sur la plej grav'a'j'n ĝi ne efik'is. Kon'at'o komput'il'ist'a dir'is, ke la virus'o'j de'ven'as de mi'a'j amik'o'j, kiu'j cert'e sen'sci'e ricev'is virus'o'j'n, kiu'j uz'is ili'a'j'n komput'il'a'j'n adres'ar'o'j'n. Mi est'as konvink'it'a, ke li prav'as: unu el la plej venen'a'j virus'o'j, kiu'j'n mi ricev'is, ven'is en'e de list'o de membr'o'j de UEA. Ali'a konsist'is el ne'dezir'at'a pornografi'a material'o el Pollando.
#000789
Mi dev'is du'foj'e port'i la komput'il'o'n al ripar'ej'o: la kost'o de la ripar'ad'o est'is grand'a por hom'o, kiel mi, kiu ne plu ricev'as monat'a'n salajr'o'n. La unu'a'n foj'o'n mi sukces'is re'hav'ig'i al mi la pli'mult'o'n de mi'a'j program'o'j kaj dosier'o'j, sed kelk'a'j'n mi ne plu re'trov'is. La du'a foj'o est'is preskaŭ katastrof'a: mult'o'n mi perd'is por ĉiam. Pri Inter'ret'o mi est'as komplet'e sen'iluzi'iĝ'int'a.
#000790
Por protekt'i mi'a'n komput'il'o'n mi prov'is el'filtr'i ĉio'n, kio est'is en la angl'a lingv'o aŭ uson'de'ven'a. Ne ebl'as tio'n far'i. Mi plur'foj'e ŝanĝ'is inter'ret'a'j'n servil'o'n kaj ret'adres'o'n, sed van'e. Fin'e mi decid'is ne plu ricev'i ret'mesaĝ'o'j'n. Nun'temp'e mi uz'as Inter'ret'o'n nur por send'i mesaĝ'o'j'n, serĉ'i inform'o'j'n kaj rezerv'i aviad'il'a'j'n flug'lok'o'j'n. Kompren'ebl'e tio ne est'as ver'a solv'o. Se ĉiu'j, kies ret'adres'o'j trov'iĝ'as en mi'a komput'il'a adres'ar'o, sam'o'n far'us, oni send'us mesaĝ'o'j'n, kiu'j'n neni'u leg'as. Tiel la tut'a sistem'o ne plu funkci'us – kio apenaŭ est'as mi'a problem'o.
#000791
Kie mi loĝ'as, est'as kontraŭ'leĝ'e rigard'i per tut'ter'a teks'aĵ'o infan'pornografi'o'n kaj material'o'n, kiu pov'us est'i uz'at'a por teror'ism'o. Kelk'foj'e material'o tia aper'as kontraŭ'vol'e kaj en'ir'as la komput'il'a'n memor'o'n. Last'a'temp'e angl'o est'as arest'it'a pro tio, ke la disk'o de li'a komput'il'o en'hav'is pornografi'aĵ'o'n pri infan'o'j; sam'e okaz'is al instru'ist'o en mi'a urb'o. Ĉu tiu'j hom'o'j kulp'as, intenc'e el'ŝut'int'e pornografi'aĵ'o'j'n, mi ne sci'as. Tamen tiel la propr'a komput'il'o kapabl'as atest'i kontraŭ la posed'ant'o pro krim'o, pri kiu iu ali'a respond'ec'as.
#000792
Por mi, la risk'o uz'i komput'il'o'n nun tro grand'as. Inter'ret'o kaj tut'ter'a teks'aĵ'o far'iĝ'is drog'aĉ'o'j: en la mal'nov'a grek'a la vort'o farmakon signif'is kaj kurac'il'o'n kaj venen'o'n – sam'temp'e util'a'n kaj danĝer'a'n. Do se oni i'o'n pri'dub'as, prefer'e evit'u. Tiu ĉi mir'ind'a il'o, kiu pov'us est'i uz'at'a por kultur'e riĉ'ig'i la hom'ar'o'n, est'as akapar'it'a de fi'ul'o'j. Sed hom'o'j ĉiam em'as uz'i si'a'j'n invent'aĵ'o'j'n ne por sed kontraŭ si'a'j kun'hom'o'j. Damn'u! Damn'u! Damn'u!
#000793
En MONATO 2002/12, p. 16-19, Hektor Al'os i Font don'is tre interes'a'n super'rigard'o'n pri la situaci'o de la katalun'a lingv'o. Sed eĉ pli nov'a kaj interes'a por mi est'is li'a uz'o de la vort'o light, kiu laŭ la fin'aĵ'o ne pov'as est'i Esperant'o-nov'ism'o propon'at'a de li. Ĉar mank'as ĉia klar'ig'o, evident'e la aŭtor'o kaj la redakci'o konsider'as, ke ĉiu leg'ant'o de MONATO kompren'as tiu'n vort'o'n. (Mi supoz'as, ke ĝi est'as angl'a kaj signif'as „leĝer'a”. Eventual'a'j nuanc'a'j mank'o'j de tiu traduk'o bedaŭr'ind'e eskap'as de mi.)
#000795
Mi pov'as imag'i mult'a'j'n kial'o'j'n, kial iu aŭtor'o aŭ redakci'o prefer'as la angl'a'n al Esperant'o. Sed kial ne aplik'i tiu'j'n kial'o'j'n al la tut'a artikol'o?
#000796
Not'o de la redaktor'o: „Katalun'a light” est'is mok'nom'o uz'at'a de la kontraŭ'ul'o'j de la skrib'a uz'ad'o de variant'o de la katalun'a pli proksim'a al la parol'a uz'o de la lingv'o en la are'o de Barcelono. La nom'o de'ven'as de la tiu'temp'e mod'a angl'ism'o light (mal'pez'a) por diet-produkt'o'j. La leg'ant'o cert'e rimark'is la uz'ad'o'n de kursiv'o, laŭ la konvenci'o'j de MONATO por fremd'a'j lingv'o'j, sed prav'as, ke oni mal'atent'is al'don'i traduk'o'n, laŭ tiu'j sam'a'j konvenci'o'j.
#000797
En MONATO 2003/11, p. 11, lini'o 3, leg'ebl'as „en long'a ĉen'o de sabot'ad'o'j (eksplod'ig'o'j) kontraŭ Israelo”. La teror'ism'o'n la arab'a'j palestin'an'o'j ek'lern'is de la jud'a'j palestin'an'o'j, kiu'j de 1945 ĝis 1948 efektiv'ig'is „long'a'n ĉen'o'n de sabot'ad'o'j” kontraŭ la brit'o'j, kiu'j de'post 1918 ricev'is de la tiam'a Lig'o de Naci'o'j mandat'o'n por administr'i tiu'n eks'a'n turk'a'n posed'aĵ'o'n. La atak'o'j kulmin'is la 22an de juli'o 1946 per la eksplod'ig'o de hotel'o King David (Reĝ'o Davido) en Jerusalemo, kiu est'is la ĉef'stab'ej'o de la brit'o'j.
#000798
La estr'o de la sekret'a jud'a arme'o Irgun, Menaĥem Begin, deklar'is la post'a'n tag'o'n, „ke la fort'o de la eksplod'o super'is ĉiu'j'n ni'a'j'n esper'o'j'n” (76 mort'int'o'j, 46 vund'it'o'j kaj 29 mal'aper'int'o'j). Tio ne mal'ebl'ig'is, ke li iĝ'is ĉef'ministr'o de Israelo en 1977 kaj ricev'is en 1978 la nobel'premi'o'n pri pac'o, kun'e kun la egipto Anŭar Sadat. Nostalgi'e, la sub'skrib'int'o pens'as pri Teodor Herzl, la fond'int'o de cion'ism'o, kiu rev'is, ke Palestino iĝ'u mult'kultur'a pac'a land'o. Ĉu la sabraoj (de'nask'a'j israel'an'o'j) jam leg'is li'a'n libr'o'n Altneuland (Mal'nov'a nov'land'o)?
#000799
La ge'patr'a de Zamenhof (2)
#000800
En MONATO de novembr'o 2002 mi leg'is, je mi'a ŝok'iĝ'o, artikol'o'n kie oni nom'as la pol'a'n lingv'o'n „lingv'o de Zamenhof”. Ke pro mank'o de inform'it'ec'o tia'j'n stult'a'j'n erar'o'j'n naci'lingv'e foj'foj'e oni aper'ig'as, jam est'as bedaŭr'ind'e, sed en Esperant'o-magazin'o tio ver'e ne est'as akcept'ebl'a. Aper'is ja ni'a'kultur'ej'e la last'a'j'n jar'dek'o'j'n sufiĉ'e bon'a'j stud'o'j kaj inform'o'j pri Zamenhof. Se nur menci'i kelk'a'j'n aŭtor'o'j'n, oni pens'u minimum'e pri N.Z. Maimon, G. Waringhien, A. Holzhaus kaj Ludovik'it'o, la el'don'int'o de la mult'volum'a Plen'a Verk'ar'o de LLZ.
#000801
Kiel sci'at'e, la ge'patr'a lingv'o de Lejzer Ludwig Zamenhof est'is la jid'a, kvankam ebl'e oni pov'us iel parol'i pri du sam'temp'a'j ge'patr'a'j lingv'o'j: „Flank'e de la jid'a, kiu est'is la komun'a lingv'o de tie'a'j jud'o'j, li'a patr'o uz'ad'is ankaŭ la rus'a'n en si'a hejm'o. La kvin'jar'a Ludovik'o jam sci'pov'is leg'i kaj skrib'i rus'e. Li am'is tiu'n ĉi lingv'o'n el'kor'e, kaj rev'ad'is far'iĝ'i iam rus'a poet'o.” (Ludovik'it'o: Sen'legend'a biografi'o de L.L. Zamenhof, p. 11). La pol'a'n lingv'o'n li nur ek'lern'is 13-jar'a, post trans'loĝ'iĝ'o de la famili'o al Varsovio (Sam'libr'e p. 12). Mi esper'as, ke tia'j'n mis'prezent'o'j'n oni ne plu aper'ig'os.
#000802
En la last'jar'a 2a Forum'o Social'a Tut'mond'a de Port'o Alegr'e, redaktor'o'j de Le Mond'e Diplomatique (la diplomat'a mond'o), kiel Ignacio Ramonet [inásio ramoné] sugest'is iu'n „inter'naci'a'n observ'ej'o'n de la amas'komunik'il'o'j”. Nun por la 3a Forum'o, publik'a lanĉ'o de Medi'a Watch Glob'al (angl'e por „tut'mond'a observ'ad'o de amas'komunik'il'o'j”) est'as antaŭ'vid'it'a.
#000803
Tradici'e en ni'a'j demokrati'a'j „ord'ig'a'j” sistem'o'j oni disting'as la leĝ'don'a'n pov'o'n, la plen'um'a'n (ekzekutiv'a'n) pov'o'n (la reg'ist'ar'o'n) kaj la justic'a'n (jur'a'n) pov'o'n. La kvar'a pov'o est'as de plur'a'j jar'dek'o'j la potenc'a inform'ad'o de gazet'ar'o kaj televid'o, ĝis antaŭ ne'long'e sub reg'o (kun cenzur'o aŭ ne) de la ŝtat'o'j, kiu'j propagand'is si'a'j'n interes'o'j'n kaj ideologi'o'j'n. Nun sub la ŝild'o de liber'a iniciat'ad'o (la liberal'ism'o) per la tiel nom'at'a inform'ad'ik'o kun inter'ret'a'j amas'komunik'il'o'j kaj politik'a'j artifik'o'j, gigant'a'j entrepren'o'j akapar'as la „inform'ad'o'n”, la amas'inform'ad'o'n (la „medi'o'j'n” kiel dir'as erar'e eĉ kler'a'j esperant'ist'o'j). Ja, jen polu'ad'o de la intelekt'ul'a medi'o, kie ĉi'a'j sekt'o'j kaj ĉarlatan'o'j prov'as „vend'i” si'a'n var'o'n.
#000804
La franc'a ĵurnal'o Le Mond'e (La mond'o) ne hezit'as dir'i, ke „la tro'o da inform'o'j prezent'iĝ'as kiel eksponencial'a pli'grand'iĝ'o de manipul'ad'o'j, de mens'manipul'ad'o'j, de tromp'o'j, de mensog'o'j kaj de venen'ad'a'j kampanj'o'j”. Kio prav'ig'as tut'mond'a'n observ'ad'o'n kaj evident'e la re'ag'o'n, apart'e de ĵurnal'ist'o'j, kies cel'o ĝust'e est'as sen'mask'ig'i tromp'o'j'n, mensog'o'j'n, manipul'ad'o'j'n kaj ven'ig'i fakt'o'j'n, real'aĵ'o'j'n por analiz'ad'o, raci'a kler'ig'ad'o de la hom'o'j anstataŭ la obskur'ant'ism'o de ideologi'o'j kaj sekt'o'j el ĉiu'j kolor'o'j kaj diabl'aĵ'o'j. Ĝis nun, sen kontraŭ're'ag'o tiu ĉi kvin'a pov'o reg'as la ekonomi'a'n pov'o'n kaj la ideologi'a'n hegemoni'o'n per bombard'ad'o de sen'util'a'j inform'o'j, kio nur pov'as brut'ig'i la popol'o'n kaj manipul'i ties mens'o'n por apart'a'j interes'o'j de la potenc'ul'o'j.
#000805
Tiu ĉi kvin'a pov'o est'is apart'e efik'a sed tromp'a, mensog'a en Brazilo okaz'e de la politik'a'j kampanj'o'j por elekt'o de nov'a prezident'o. La ĝis'tiam'a reg'ant'o Fernand'o Cardoso [kardozo], kiu dum ok jar'o'j laŭ Le Mond'e en'tut'e „laminat'is” Brazilon, sukces'is help'e de la ŝtat'o akapar'i la amas'komunik'il'o'j'n por pav'e kaj parad'e si'n prezent'i kiel iu'n sav'ant'o'n de la patri'o, kiu sukces'is reg'i la inflaci'o'n kaj social'e bon'ig'i eduk'ad'o'n kaj san'o'n de si'a popol'o. Laŭ la kvin'a pov'o, la ekonomi'o est'as en perfekt'a ord'o, ĉio prosper'e kresk'is, fin'fin'e oni prezent'as paradiz'o'n en'e de demokrati'o. La brazilaj amas'inform'il'o'j plen'e mask'is la real'o'n, kun inflaci'o re'ven'ant'a (22 % en 2002), du'obl'iĝ'o de sen'labor'ec'o en kvar jar'o'j, perd'o de aĉet'pov'o en depresi'o, kun mal'pli'grand'iĝ'o de la minimum'a salajr'o de 140 uson'a'j dolar'o'j al nun 60 monat'e. Sub nivel'o de plen'a mal'riĉ'ec'o viv'as 54 % el la 175 milion'o'j da brazil'an'o'j. F. H. Cardoso est'is tiom mal'bon'a administr'ant'o, ke 53 % el la buĝet'o de la jar'o 2002 est'as por pag'i ŝuld'o'j'n ... kaj 1995 ĝis 1999 ... sed tio'n ne dir'as la kvin'a pov'o. Por inform'iĝ'i ni dev'as traf'i kaŝ'it'a'j'n font'o'j'n aŭ leg'i la analiz'o'j'n de ekster'land'a'j gazet'o'j kiel Le Mond'e Diplomatique de oktobr'o 2002 ekzempl'e, sub la plum'o de Emir Sader, ne sub'met'it'a al ĉi tiu kvin'a pov'o.
#000806
Por popol'amas'o'j la kvin'a pov'o est'as apart'e taŭg'a en'e de religi'a'j sekt'o'j, kiu'j re'e invad'as ni'a'n kompat'ind'a'n mond'o'n kun si'a'j kutim'a'j ĉarlatan'aĵ'o'j, mistik'a'j interpret'ad'o'j aŭ pli'a'j fantazi'aĵ'o'j. Kiom for'a'j iĝ'is la laik'ec'o de inform'ad'o, la scienc'a rigard'o kaj analiz'ad'o de ni'a mond'o. Nun'temp'e ĉiu'j religi'o'j oficial'e akir'as televid'a'j'n kanal'o'j'n, unu'e dank'e al la dism'o de si'a'j ŝaf'o'j kaj du'e dank'e al politik'a'j manipul'ad'o'j (almenaŭ en Brazilo). Tip'a ekzempl'o est'as la „universal'a eklezi'o de l' regn'o de di'o”, kiu ek'de 1975 konker'is Brazilon kaj invad'as mult'a'j'n pli'a'j'n land'o'j'n en la tut'a mond'o.
#000807
Sen'dub'e, katastrof'e amuz'a komenc'e de la jar'o 2003 est'is la subit'a anonc'o, en ĉiu'j amas'inform'il'o'j, de hom'a klon'ad'o far'e de iu sekt'o nom'it'a „raelana”. La nov'a mesi'o, apostol'o, aŭ oni ne sci'as kio, Claude Vorilhon [klod vorijón], mem'nom'it'a Rael, de temp'o al temp'o vizit'as Mahometon, kaj kun'ven'as kun Jesuo, Budh'o kaj ali'a'j en ali'a mond'o ... Feliĉ'e oni dir'as ke dum'e la raelanoj ne nombr'as pli ol 50 000 frenez'ul'o'j'n (hom'o'j'n, se vi vol'as!). Tamen pro la kvin'a pov'o, pro la interes'eg'a'j tem'o'j prezent'it'a'j, t.e. klon'ad'o kaj vizit'ad'o al Jesuo (antaŭ ol li re'ven'os sur'ter'e'n!) per nif'o (ne'ident'ig'it'a flug'ant'a objekt'o), ne est'as dub'o, ke por debil'a'j mens'o'j la afer'o est'as al'log'a kaj rapid'e la raela sekt'o kresk'os.
#000808
Rael hav'as medicin'a'n help'ant'in'o'n, bel'ul'in'o'n Brigitte Boisselier [briĵít bŭaseljé], kiu zorg'as pri la klon'ad'o en „serioz'a” entrepren'o Clonaid [klonajd]. Ili anonc'as grand'a'j'n projekt'o'j'n por pli'bon'ig'o de la hom'ar'o kaj sur'ter'a viv'o ... sed ĝis nun ili scienc'e ne pruv'is la unu'a'n klon'ad'o'n, kio ceter'e ne tre grav'as – ĉu di'o mem, antaŭ mult'a'j jar'mil'o'j, ne klon'is Evan el rip'o de Adamo kaj neniam ven'ig'is scienc'a'n pruv'o'n pri la far'o? ... Rest'as la supoz'it'a fakt'o kaj la di'a kvin'a pov'o kiu est'is la unu'a pov'o. Ni ceter'e pov'as facil'e antaŭ'vid'i klon'ad'o'n de batalion'o'j da Bush [buŝ] kaj da Sadam Husajn por facil'ig'i kaj la milit'o'n kaj la lukt'o'n de ni'a'j kar'a'j pac'am'ant'o'j, kiu'j neniel sukces'os ating'i la kvin'a'n pov'o'n.
#000809
La aristark'a raport'o de Albisturo Kvinke
#000810
Gaius Publius grimac'is al la sub'ir'ant'a sun'o. „Toler'ebl'a est'as nur la vin'o en ĉi tiu damn'it'a land'o.”
#000811
Ni sid'is kun'e sur la teras'o de mi'a vila'o, rigard'ant'e la mur'o'j'n de la antikv'a urb'o.
#000812
„Mi volont'e inter'ŝanĝ'us mi'a'n posten'o'n kontraŭ unu pokal'o de falern'o el la Galen'a tavern'o en Romo.”
#000813
Mi'a amik'o rid'et'is. „Kial ci akcept'is la sub'prokurator'ec'o'n, do?”
#000814
Mi ŝultr'o'tir'is. „Kiu pov'us rifuz'i ordon'o'n de ni'a imperi'estr'a moŝt'o? Pli prudent'e tranĉ'i mi'a'j'n vejn'o'j'n kaj mort'i en la ban'uj'o. Tiom aŭdac'a vir'o mi ne est'as ... Pli'e, vi jam sci'as, ke mi'a edz'in'o est'as jud-de'ven'a, kvankam roman'a civit'an'in'o. Ŝi vol'is re'vid'i si'a'n nask'iĝ'land'o'n antaŭ ni'a trans'lok'iĝ'o al la sud'a Italio. Post mi'a eks'iĝ'o, ni intenc'as pas'ig'i ĉe ni'a fil'o en la kamp'ar'o apud Herkulaneo, tiom kiom rest'as de ni'a viv'o. Mi ne plu est'as jun'a kaj last'a'temp'e mi'a san'o mal'pli'bon'iĝ'is.”
#000815
„Do, almenaŭ ci'a estim'at'a edz'in'o est'as kontent'a ĉi tie?”
#000816
„Ne tut'e. Ŝi domaĝ'as la amik'in'a'n rond'o'n en Romo, kaj pli'e ŝi'a'j famili'an'o'j ne plu akcept'as ŝi'n.”
#000817
„Jupiter'o! Kial ne? Ili dev'us fier'i pri la fakt'o, ke ŝi est'as edz'in'o de roman'o.”
#000818
„Ĉu tio ne kaŭz'is ĝen'aĵ'o'n kiam vi est'is en Romo?” demand'is Gaius.
#000820
Mi rid'is. „Kial ĝen'aĵ'o'n? Neni'u en Romo si'n pri'okup'as pri la kult'o'j praktik'at'a'j de la matron'o'j. Jen furor'as inter ili la mister'o'j, jen iu religi'a nov'aĵ'o el Azi'o aŭ Pers'uj'o. Tio est'as nur'a afer'o de vir'in'o'j.”
#000821
Gaius sku'is la kap'o'n. „Oni aŭd'as konflikt'a'j'n oni'dir'o'j'n pri la Nazaret'an'a sekt'o. Laŭ kelk'a'j, ĝi provok'as ribel'o'n kontraŭ Romo; laŭ ali'a'j, la Nazaret'an'o'j est'as pac'em'ul'o'j kun alt'a'j moral'a'j princip'o'j kaj ne'riproĉ'ebl'a viv'o. Sen'dub'e, tia est'as ci'a estim'at'a edz'in'o.”
#000822
La al'ven'o de la dom'sklav'o port'ant'a nov'a'n urceus da vin'o moment'e inter'romp'is ni'a'n konversaci'o'n. Gust'um'int'e kaj aprob'int'e la kvalit'o'n, mi daŭr'ig'is: „Last'a'temp'e mi far'is rond'vojaĝ'o'n tra la sub'provinc'o por kontrol'i la situaci'o'n pri impost'o'j kaj akciz'o'j. Akompan'is mi'n mi'a plej fid'ind'a sekretari'o, grek'a sklav'o nom'at'a Aristark'os.”
#000828
„Ne, ne, li est'as pli ol komun'a sklav'o. Aristark'os est'as saĝ'a kaj inteligent'a vir'o. Krom la grek'a kaj latin'a lingv'o'j, li bon'e parol'as la arame'a'n kaj sci'pov'as leg'i la hebre'a'n. Ven'ont'jar'e mi intenc'as liber'ig'i li'n. Li pet'is permes'o'n aĉet'i si'a'n liber'o'n, sed mi donac'os ĝi'n al li pro li'a'j mult'a'j jar'o'j de fidel'a serv'o. Sam'temp'e mi'a edz'in'o don'os liber'o'n al si'a person'a sklav'in'o por ke ili pov'u kun'e ge'edz'iĝ'i. Sara est'as sentimental'a vir'in'o.”
#000830
„Prefer'e bon'kor'a ... ” Mi daŭr'ig'is. „Re'ven'ant'e, tamen, al mi'a tem'o, mi decid'is las'i mi'a'n sekretari'o'n en Galile'o por prov'i serĉ'i pli da inform'o'j pri tiu Nazareo. Fin'fin'e, oni dev'as est'i plen'e inform'it'a pri ĉio kaj ĉiu'j en si'a teritori'o. Li jam far'is kelk'a'j'n enket'o'j'n ĉi-rilat'e, en Samario kaj Judeo. Nun mi atend'as li'a'n re'ven'o'n kaj raport'o'n. Kompren'ebl'e, ho Gaius, ĉi tio est'as konfidenc'a. Mi pov'as menci'i ĝi'n nur ĉar ci est'as mi'a plej mal'nov'a amik'o. Aj, tiu'j ĝoj'a'j tag'o'j de ni'a jun'ec'o! La cirk'o, la palestr'o, la ban'ej'o'j ...! Ni'a konversaci'o rest'u inter ni.”
#000831
„Vi bon'e kon'as mi'n, ho Rubrius ... ”
#000832
Du semajn'o'j'n post ni'a konversaci'o sur la teras'o, mi trov'iĝ'is en la buduar'o de Sara, kun kiu mi pri'parol'is mastr'um'a'j'n afer'o'j'n. Subit'e en'kur'is, tre ekscit'it'a, ŝi'a person'a sklav'in'o, Cerusina. Ŝi inform'is ni'n, ke ĵus re'ven'is Aristark'os. Mi ordon'is, ke li en'ven'u.
#000833
La raport'o de Aristark'os est'is detal'a, sed iom ne'kontent'ig'a. Malgraŭ intens'a pri'demand'ad'o de la lok'an'o'j, fid'ind'a inform'o pri tiu Nazareo est'is ne'trov'ebl'a.Eĉ inter la plej mal'jun'a'j lok'an'o'j kun plej long'a'j memor'o'j, neni'u pov'is konfirm'i, ke iam ekzist'is la person'o pri'skrib'it'a kaj ador'at'a de la kun'sekt'an'o'j de mi'a edz'in'o.
#000834
Laŭ la kred'o de la Nazaret'an'o'j, la fond'int'o de la sekt'o mirakl'e nask'iĝ'is en Bet-Leĥem, urb'et'o en Judeo. Li'a supoz'at'a patr'in'o, Maria, kaj ŝi'a edz'o, Jakobo, loĝ'is en Nazareto, mizer'a vilaĝ'o en Galile'o, kie Jakobo est'is ĉarpent'ist'o. Pri la infan'ec'o de Nazareo est'as kelk'a'j naiv'a'j legend'o'j. Kiam li ating'is la vir'a'n aĝ'o'n, li komenc'is predik'i, kurac'i mal'san'ul'o'j'n, kaj far'i mirakl'o'j'n. Li elekt'is grup'et'o'n da disĉipl'o'j, kun kiu'j li vag'is tra la land'o, sekv'at'a de la vulgar'a popol'o. La aŭtoritat'o'j akuz'is li'n pri ribel'o kontraŭ Romo, kaj li est'is kruc'um'it'a apud Jerusalemo.
#000835
Mi iom mal'pacienc'iĝ'is. „Tiom mi jam sci'as, Aristark'os. Kio'n nov'a'n ci mal'kovr'is? ”
#000836
„Unu'e mi renkont'is tre mal'jun'a'n vir'o'n en Nazareto, kiu dir'is al mi, ke Jakobo kaj Jehoŝua est'as tro komun'a'j nom'o'j por est'i signif'a'j. Li kon'is iu'n Jakobon, kiu est'is mason'ist'o – ne ĉarpent'ist'o. Li'a patr'o ankaŭ nom'iĝ'is Jakobo kaj praktik'is la sam'a'n meti'o'n. Sed al la du'a Jakobo nask'iĝ'is nur fil'in'o'j. En ali'a vilaĝ'o, Kapernaumo, oni rakont'is al mi pri iu jun'a raben'o, nom'e Natano aŭ io simil'a, kiu anonc'is en la sinagog'o pri ven'ont'a Liber'ig'ont'o, kiu el'pel'os la roman'o'j'n. Ankaŭ pri ali'a, iu Emanuelo, kiu predik'is pri pac'o, am'o al onies proksim'ul'o kaj pardon'o al mal'amik'o'j. Sed laŭ'ŝajn'e ne est'is la sam'a vir'o en ĉiu'j okaz'o'j. Pli'e, iu mal'jun'ul'in'o en Samario re'memor'is oni'dir'o'j'n pri galile'an'o, kiu profet'is kaj instru'is.”
#000837
„Mu aŭd'is mult'a'j'n tia'j'n rakont'o'j'n, sed mi hav'as la impres'o'n, ke tem'as pri divers'a'j hom'o'j, kies dir'aĵ'o'j kaj ag'o'j est'is erar'e atribu'it'a'j al unu'nur'a person'o, nom'e Nazareo. Pli'e la tut'aĵ'o est'is miks'it'a kaj konfuz'it'a kun popol'a'j legend'o'j, kaj kun rakont'o'j pri ali'a jud'a sekt'o, tiu de la Esen'o'j, kiu praktik'is asket'a'n viv'manier'o'n apud la Mort'a Mar'o, kaj ili'a gvid'ant'o, tiel nom'at'a Instru'ist'o pri Just'ec'o – ankaŭ kun iu predik'ant'o nom'at'a Johano. Laŭ'ŝajn'e, la doktrin'o'j de la Nazaret'an'o'j deriv'iĝ'as de la instru'o de iu fam'a raben'o, nom'e Hillel, kaj de almenaŭ du pli aktual'a'j font'o'j. Unu est'as kolekt'o da maksim'o'j; la ali'a, ar'o da moral'a'j rakont'et'o'j, kiu'j'n la sekt'an'o'j nom'as parabol'o'j.”
#000838
„Pri la kruc'um'o de Nazareo, la rakont'o'j est'as eĉ pli konfuz'a'j. Kelk'a'j dir'as, ke li mort'is; ali'a'j, ke nur ŝajn'is, ke li est'is mort'int'a pro sven'o aŭ komat'o, aŭ ke li'a'j disĉipl'o'j for'pren'is kaj kaŝ'is li'n, viv'ant'a'n, vund'it'a'n aŭ mort'int'a'n. La sekt'an'o'j, tamen, kred'as, ke li mort'is kaj re'lev'iĝ'is el la tomb'o. En la oficial'a'j protokol'o'j en Jerusalemo, mi ne sukces'is trov'i iu'n ajn menci'o'n pri kruc'um'o de ia ajn Nazareo, Jehoŝua aŭ Jeŝua.”
#000839
„Fin'fin'e, neni'o est'as konstat'ebl'a pri la kaz'o aŭ la vir'o. Ebl'e Nazareo fakt'e ekzist'is, ebl'e ne. Pov'as est'i, ke tem'as pri divers'a'j mal'sam'a'j hom'o'j, aŭ pri nur'a'j legend'o'j.”
#000840
Mi laŭd'is Aristark'o'n pri li'a raport'o. Sam'temp'e, mi al'don'is, ke mi tim'as, ke la inform'o'j mal'ĝoj'ig'os kaj ebl'e sen'iluzi'ig'os mastr'in'o'n Sara.
#000841
Aristark'os rest'is silent'a dum iom da temp'o. Post'e, li dir'is: „Ho mastr'o, neniam est'is mi'a dezir'o mal'ĝoj'ig'i la moŝt'a'n mastr'in'o'n. Mi'a humil'a opini'o – se ĝi iom ajn valor'as – est'as tio: Bon'a instru'o kaj nobl'a ekzempl'o rest'as bon'a'j, ĉu ili de'ven'as de unu hom'o aŭ de plur'a'j - aŭ eĉ de mit'o'j.”
#000842
Re'foj'e ni sid'is en mi'a ĝarden'o, mi'a amik'o Gaius Publius kaj mi. Mi rakont'is pri la el'trov'aĵ'o'j de Aristark'os.
#000843
Al Sara mi neni'o'n dir'is pri la raport'o de Aristark'os.
#000846
En Dublino, la ĉef'urb'o de la Irlanda Respublik'o, ekzist'as la plej alt'a monument'o en la mond'o – almenaŭ tiel oni pretend'as. Kolos'a svelt'a pik'il'o, el bril'a korod-imun'a ŝtal'o kaj nom'it'a „The Spik'e” [spajk] (la pik'il'o), alt'as 120 metr'o'j'n: kiam per la plej alt'a gru'o en Irlando est'is al'fiks'it'a la last'a sekci'o, aplaŭd'is spekt'ant'a hom'amas'o.
#000847
La „Spik'e” est'as desegn'it'a de arkitekt'o I'a'n Ritchie [riĉ'e], kiu esprim'is si'n tre kontent'a pri si'a labor'o. Nun humur'a'j dublin'an'o'j konkur'as inter si por invent'i la plej amuz'a'n (foj'e plej mal'dec'a'n) krom'nom'o'n por si'a nov'a monument'o.
#000848
Seks'a sklav'ec'o: ĉu defi'o al la 21a jar'cent'o?
#000849
Ĉiu'jar'e, laŭ la Inter'naci'a Organiz'aĵ'o pri Migr'ad'o (Iom) en Ĝenevo, inter 500 000 kaj 700 000 vir'in'o'j kaj infan'o'j far'iĝ'as seks'sklav'o'j. Tem'as grand'part'e pri jun'ul'in'o'j, tromp'it'a'j de mensog'o'j pri labor'o kaj promes'o'j pri pli bon'a viv'o, kiu'j fal'as en la man'o'j'n de hom'komerc'ist'o'j. Foj'e, laŭ viktim'o'j, kiu'j sukces'is fuĝ'i, tromp'is ili'n eĉ famili'an'o'j kaj proksim'ul'o'j.
#000850
Influ'as la kresk'o'n de seks'a sklav'ec'o en Eŭrop'o ekzempl'e la kolaps'o de komun'ism'o en Orient-Eŭrop'o, milit'konflikt'o'j en Balkani'o, sen'labor'ec'o, tut'mond'iĝ'o de la ekonomi'o, hom'a mov'iĝ'em'o, pli'mult'iĝ'o de „serv'o'j de privat'a karakter'o” en evolu'int'a'j industri'land'o'j kaj ankaŭ Inter'ret'o.
#000851
Kial oni viktim'iĝ'as? En vilaĝ'et'o en Moldavio mank'as akv'o kaj elektr'o kaj hom'o'j mal'riĉ'eg'e viv'as. Vilaĝ'an'in'o est'is Katja, jun'ul'in'o, kiu en'maŝ'iĝ'is en la hom'komerc'ist'a ret'o. Ven'ig'it'e al Sankt-Peterburgo, Rusio, ŝi kompren'is, ke ŝi'a labor'o est'os tiu de prostitu'it'in'o. „Jen kio'n mi vol'as dir'i al jun'ul'in'o'j”, dir'as 19-jar'aĝ'a Katja. „Ne ir'u ekster'land'e'n – neni'u tie help'os vi'n. Pli bon'e est'us, se vi viv'us simpl'e, labor'us ie ajn kaj ĝu'us tio'n, kio'n vi posed'as. Mi'a sol'a dezir'o est'as trov'i labor'o'n kaj fond'i famili'o'n en etos'o de am'o.”
#000852
An'a el Moldavio opini'is, ke ŝi labor'os kiel kelner'in'o en Bruselo. Evident'iĝ'is, tamen, ke ŝi praktik'os ali'a'n profesi'o'n. „Mi ne vol'is okup'iĝ'i pri tio. Tial mi fart'is mal'bon'e. En Moldavio, kie ni viv'as mal'riĉ'e, tamen ne end'as far'i tia'n labor'o'n”, An'a dir'as. Kaj Nataŝa el Ukrainio est'as 28-jar'a kaj jam vidv'in'o. Oni promes'is, ke ŝi labor'os en kaf'ej'o, sed fakt'e tem'is pri prostitu'ad'o.
#000853
Tia est'as la sort'o ĉiu'jar'e de pli ol 200 000 jun'ul'in'o'j, iu'j eĉ 14-jar'a'j, el la eks'a'j respublik'o'j de Sovetio kaj el sud-orient'a Eŭrop'o. Ili prov'as for'kur'i el mizer'o kaj mal'sat'o kaj facil'anim'e ek'kred'as la mensog'o'j'n de fripon'o'j. Post'e ili front'as al krud'a'j real'aĵ'o'j. La jun'ul'in'o'j est'as varb'at'a'j per gazet- aŭ Inter'ret-anonc'et'o'j aŭ per buŝ'a'j inform'o'j far'e de hom'komerc'ist'o'j.
#000854
Kelk'a'j vir'in'o'j est'as vend'it'a'j jam en Balkani'o, antaŭ ol ating'i Okcident-Eŭrop'o'n. Tio'n, kio okaz'as en klub'ej'o Mozart [mocart] en sud'a Serbi'o, oni ne pov'as nom'i muzik'o. Polic'ist'o'j trov'is tie jun'ul'in'o'j'n el Rumani'o kaj Ukrainio, kiu'j prostitu'ant'e si'n dev'as tag'nokt'e pri'serv'i klient'o'j'n. Tag'e ili ricev'is nur du eŭr'o'j'n kaj skatol'o'n da cigared'o'j.
#000855
Plej'part'e prostitu'it'in'o'j en Balkani'o est'as vend'at'a'j kiel „var'o” al prostitu'ist'o'j kaj bordel'ist'o'j. La aĉet'prez'o kuŝ'as ekzempl'e en Rumani'o inter 50 kaj 200 eŭr'o'j. En Kosovo oni pag'as de 700 ĝis 2500 eŭr'o'j por vir'in'o. La gajn'o'j de hom'komerc'ist'o'j kaj bordel'ist'o'j eg'e alt'as. Pli kaj pli oft'e traf'as adolesk'ant'o'j kaj eĉ infan'o'j en la man'o'j'n de prostitu'ist'o'j. Tial proksim'um'e 80 % de la jun'ul'in'o'j el'ig'it'a'j el Albanio ne ating'as si'a'n 18an jar'o'n.
#000856
Nur tre mal'mult'e da viktim'o'j ricev'as help'o'n kaj sub'ten'o'n. Se polic'o ekster'land'e kapt'as ili'n, ili risk'as est'i arest'it'a'j kaj for'pel'it'a'j. Polic'o kaj ali'a'j aŭtoritat'o'j trakt'as la problem'o'n sen'help'e kaj indiferent'e: foj'e ankaŭ ili est'as implik'at'a'j en la komerc'o.
#000857
Laŭ ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j tra Balkani'o oni kontraband'e liver'as ĉiu'jar'e la plej grand'a'n part'o'n de 120 000 vir'in'o'j kaj infan'o'j el Orient- kaj Sud'orient-Eŭrop'o al EU-ŝtat'o'j, kie ili est'as vend'at'a'j cel'e al seks'a ekspluat'ad'o kaj prostitu'ad'o.
#000858
En la last'a'j jar'o'j ankaŭ komerc'o pri pli jun'a'j infan'o'j kresk'is. La infan'o'j est'as dev'ig'at'a'j almoz'i kaj labor'i en okcident'a'j land'o'j. Oft'e najbar'o'j aŭ hom'komerc'ist'o'j el la propr'a loĝ'lok'o konvink'as per mon'o kaj fals'a'j labor'propon'o'j ge'patr'o'j'n en land'o'j kiel Moldavio, Ukrainio kaj ali'a'j respublik'o'j de la eks'a Sovet-Uni'o, ke ekster'land'e ili'a'j id'o'j ĝu'os pli bon'a'n viv'o'n. Ankaŭ ge'patr'o'j viktim'iĝ'as sam'e kiel la infan'o'j.
#000859
Tiel hom'komerc'ist'o'j en Orient-Eŭrop'o kaj en Balkani'o ricev'as rezult'e de si'a'j krim'o'j miliard'o'j'n da eŭr'o'j, sam'temp'e ekspluat'ant'e leĝ'don'a'n sistem'o'n, kiu apenaŭ pun'as fi'ag'o'j'n tia'j'n.
#000860
La Inter'naci'a Organiz'aĵ'o pri Migr'ad'o help'as al viktim'o'j eskap'i la krim'ul'o'j'n kaj re'trov'i senc'o'n en si'a viv'o. Katja el Moldavio nun labor'as tag'e, re'konstru'ant'e jun'ul'ar'a'n dom'o'n en si'a vilaĝ'o; ŝi ankaŭ frekvent'as kurs'o'n por ter'kultur'ist'o'j. Katja kred'as, ke ŝi pov'os trov'i labor'o'n por si kaj si'a'j infan'o'j – kaj neniam plu re'ven'os al la terur'o, kiu'n ŝi tra'viv'is kiel prostitu'it'in'o. Per si'a ag'ad'o en Bulgario dum la last'a'j du jar'o'j la Iom help'is al 40 vir'in'o'j re'ven'i al si'a'j de'ven'land'o'j.
#000861
Inter'naci'a'j bank'o'j stabil'ig'as si'a'j'n pozici'o'j'n
#000862
Inter'naci'e ag'ant'a'j bank'o'j plu vast'ig'as si'a'j'n pozici'o'j'n en land'o'j de mez'a kaj orient'a Eŭrop'o. La privat'ig'a procez'o en tiu'j land'o'j grand'part'e fin'iĝ'is. Nun'temp'e la bank'a sektor'o tie spert'as la du'a'n faz'o'n de solid'iĝ'o: dum iu'j inter'naci'a'j bank'o'j plu ekspansi'as, ali'a'j komenc'is re'tir'iĝ'i el la region'o.
#000863
En la jar'o 2000 fremd'land'a'j bank'o'j konsist'ig'is 53 % de la aktiv'o'j de ĉiu'j bank'o'j en la region'o. Fin'e de 2001 tiu indic'o ating'is 57 % (1999 – 43 %, 1998 – 32 %). Dum la aktiv'o'j de la lok'a'j bank'o'j kresk'is de 290 miliard'o'j al 349 miliard'o'j da eŭr'o'j (pli ol 20 %), la aktiv'o'j de la inter'naci'a'j bank'o'j pli'alt'iĝ'is de 155 miliard'o'j al 207 miliard'o'j da eŭr'o'j (pli ol 34 %). La bank'a merkat'o en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o est'as jam grand'part'e dis'divid'it'a. Tial est'as mal'facil'e trov'i lok'o'n por nov'a'j merkat-part'o'pren'ant'o'j en la tie'a sektor'o.
#000864
En Kroati'o inter'naci'a'j bank'o'j konsist'ig'as 82 % de la bank'aktiv'o'j en la land'o – plej alt'a indic'o en la region'o. En la Ĉeĥ'a Respublik'o la „fremd'land'a part'o” est'as 78 % de la total'o, en Slovaki'o 75 % kaj en Pollando 51 %.
#000865
La fak'ul'o'j atend'as nun la du'a'n faz'o'n de bank'a solid'iĝ'o. En la sekv'a'j du aŭ tri jar'o'j plur'a'j bank'a'j konkurenc'ul'o'j for'las'os la merkat'o'n. Al bank'o'j sen klar'a strategi'o en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o est'os ĉiam pli mal'facil'e defend'i si'a'j'n pozici'o'j'n. Post kiam la land'o'j el tiu region'o en'ir'os Eŭrop'a'n Uni'o'n, la nov'a situaci'o intens'ig'os la konkurenc'o'n.
#000866
La du'a ond'o de solid'iĝ'o jam komenc'iĝ'is en iu'j land'o'j de la region'o. Ekzempl'e en la printemp'o de 2002 Bayerische Landesbank re'tir'iĝ'is el Kroati'o kaj Berliner Bankgesellschaft en'ir'is procez'o'n de vend'o de si'a part'o en bank'o de Ĉeĥi'o. En Hungari'o, kie la unu'a faz'o de solid'iĝ'o start'is tre fru'e, tri grand'a'j inter'naci'a'j bank'o'j (Ing, ABN Amro, Société Générale) pas'int'jar'e for'las'is la merkat'o'n.
#000867
Kun la merkat-en'ir'o de nov'a'j bank'o'j fin'e de la 90aj jar'o'j, la pozici'o'j de inter'naci'a'j bank'o'j unu'j rilat'e al la ali'a'j konsider'ind'e ŝanĝ'iĝ'is. El la pionir'a'j bank'o'j, kiu'j ven'is tiu'n merkat'o'n, nur la aŭstr'a Bank Austria Creditanstalt (BA-CA) est'as ĉiam ankoraŭ inter la unu'a'j kvin. Kvankam la plu ag'ant'a'j pionir'a'j bank'o'j en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o jam spert'is la mal'pli'iĝ'o'n de si'a'j merkat'part'o'j, tamen ili sukces'is re'ten'i grav'a'n avantaĝ'o'n, la vast'a'n ret'o'n de fili'o'j, dum la nov'en'ven'int'o'j ricev'is nur unu'op'a'n ĉe'est'o'n. Do, ekzempl'e, BA-CA jam ag'as per si'a'j fili'o'j en ĉiu'j ĉef'a'j merkat'o'j de la region'o ek'de la fru'a'j 90aj jar'o'j.
#000868
Inter la bank'o'j kun vast'a ret'o de fili'o'j en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o la unu'a'n lok'o'n okup'as la aŭstr'a BA-CA. Kun aktiv'o'j de 21,6 miliard'o'j da eŭr'o'j en la region'o ĝi aktiv'as en 15 land'o'j de la region'o. La du'a grand'a bank'o est'as UniCredito el Italio kun aktiv'o'j de 18,1 miliard'o'j da eŭr'o'j kaj ag'ad'o en 8 land'o'j. En la unu'a dek'o de inter'naci'a'j bank'o'j la sekv'a'j'n lok'o'j'n okup'as franc'a Société Générale (14,7 miliard'o'j en 9 land'o'j), nederlanda Ing (12,4 miliard'o'j en 8 land'o'j), aŭstr'a Raiffeisen (11,1 miliard'o'j en 13 land'o'j), franc'a Crédit Lyonnais (2,1 miliard'o'j en 7 land'o'j) kaj aŭstr'a Volksbank (1,3 miliard'o'j en 8 land'o'j.
#000869
En la region'o est'as grand'a'j ebl'o'j pri kresk'o, part'e kiel rezult'o de la mal'alt'a nivel'o de financ'a per'ad'o: en la jar'o 2001 la proporci'o de la total'a'j aktiv'o'j de ĉiu'j bank'o'j en proporci'o kun la mal'net'a en'land'a produkt'o en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o est'is proksim'um'e 76 % kaj do kresk'is konsider'ind'e (en 2000 ĝi est'is 68 %). Por kompar'o: tiu proporci'o en la eŭr'o-zon'o est'as 200 %.
#000870
La special'ist'o'j en la branĉ'o prognoz'as pli'iĝ'o'n de la total'a'j aktiv'o'j de la bank'o'j en tiu region'o je 37 %, de nun'temp'e 363 miliard'o'j al 500 miliard'o'j da eŭr'o'j en la jar'o 2005. Grand'a'n pli'alt'iĝ'o'n oni atend'as en la kredit'don'a sektor'o.
#000871
La eks'komun'ism'a'j land'o'j en sud-orient'a Eŭrop'o last'a'temp'e stabil'e evolu'as kaj montr'as la plej alt'a'n ekonomi'a'n dinamik'o'n en Eŭrop'o. Malgraŭ la mal'fort'a inter'naci'a konjunktur'o ĉi-moment'e tiu'j land'o'j ating'as por 2002 kaj 2003 ekonomi'a'n kresk'o'n de averaĝ'e 4 %. Tiel ili ek'de nun komenc'as rikolt'i la unu'a'j'n frukt'o'j'n de la mal'facil'a'j re'form'o'j struktur'a'j sur'voj'e al merkat'a ekonomi'o, kia'j est'is akcel'o de la privat'ig'o'j kaj radikal'a'j makro'ekonomi'a'j paŝ'o'j stabil'ig'a'j.
#000872
Tiu'j ŝtat'o'j post jar'o'j de mal'rapid'a evolu'o fin'e ek'ir'is la voj'o'n de dinamik'a kresk'o. Pro politik'a'j konflikt'o'j en la 90aj jar'o'j est'is ĉes'ig'it'a por long'a temp'o la normal'a ekonomi'a antaŭ'e'n'ir'o de Albanio, Bosnio-Hercegovin'o, Makedonio, Serbi'o-Montenegro kaj Kroati'o. Por la jar'o 2002 ekspert'o'j atend'as pli'alt'iĝ'o'n de la ekonomi'a rezult'o per 3,5 %, kaj en la jar'o 2003 ĝi ating'os 4 %. Ankaŭ Bulgario kaj Rumani'o, kiu'j ĝu'as la status'o'n de land'o'j kandidat'o'j de la Eŭrop'a Uni'o (EU), hav'os por 2003 ekonomi'a'n kresk'o'n de pli ol 4 %.
#000873
Sekv'e de tio la „problem'land'o'j” en Balkani'o montr'os en mez'long'a period'o pli alt'a'n ekonomi'a'n kresk'o'n ol la 15 ŝtat'o'j membr'o'j de EU kaj eĉ pli alt'a'n ol la pli progres'int'a'j re'form'land'o'j de mez'a kaj orient'a Eŭrop'o (kiel Ĉeĥ'a Respublik'o, Pollando kaj Sloveni'o).
#000874
„Sud'orient'a Eŭrop'o avanc'as kaj komenc'as likvid'i la mal'fru'iĝ'o'n dum la 90aj jar'o'j”, dir'is Marianne Kager, ĉef'ekonomik'ist'in'o de la aŭstr'a bank'o Bank Austria Creditanstalt (BA-CA). „Nur konsekvenc'a daŭr'ig'o de la ekonomi'a'j re'form'o'j pov'as prevent'i recidiv'o'j'n en la region'o.”
#000875
La okcident'a'j land'o'j, kiu'j fru'e rimark'is la evolu-ebl'ec'o'n de Sud'orient-Eŭrop'o kaj intens'e klopod'is profund'ig'i la ekonomi'a'j'n rilat'o'j'n, nun profit'as la alt'a'n dinamik'o'n ekonomi'a'n de la region'o.
#000876
Ek'de la sen'de'pend'iĝ'o de Irlando, la poŝt'a serv'o P ag'us T – „Poŝt'o kaj Telegraf'o” – est'is ŝtat'a instanc'o, kies cel'o est'is serv'i la publik'o'n kaj ne far'i profit'o'n. En ĉiu kvartal'o de grand'a'j urb'o'j, en urb'et'o'j kaj vilaĝ'o'j trov'iĝ'is poŝt'ofic'ej'o. Ĉiu'tag'e, krom dimanĉ'e, leter'ist'o port'is poŝt'aĵ'o'n al ĉiu dom'o; krom'e, en la kamp'ar'o, tiu oft'e far'is ali'a'j'n serv'o'j'n por mal'jun'ul'o'j, mal'san'ul'o'j, ktp.
#000877
Malgraŭ tio, ke la organiz'aĵ'o est'is mal'modern'a, ĝeneral'e ĉio kontent'ig'e funkci'is. Oft'e oni liver'is poŝt'aĵ'o'j'n du'foj'e tag'e, aŭ eĉ tri'foj'e, se ven'is pez'a'j pak'aĵ'o'j. En la last'a'j jar'dek'o'j, tamen, la reg'ist'ar'o decid'is du'on'privat'ig'i la serv'o'n, kre'ant'e du apart'a'j'n profit'don'a'j'n entrepren'o'j'n, nom'e Telecom Eireann [telekom ejr'a'n] (nun Eircom) por administr'i tele'komunik'ad'o'n, kaj An Post por la poŝt'a serv'o.
#000878
Rezult'e, poŝt'ej'o'j ne sufiĉ'e profit'don'a'j est'as ferm'it'a'j, kaj leter'o'j'n kaj pak'aĵ'o'j'n la poŝt'o ne plu liver'as sabat'e aŭ fest- kaj feri'o-tag'e. Krom'e, An Post ne plu liver'as poŝt'aĵ'o'j'n al kamp'ar'a'j dom'o'j. En'tut'e, malgraŭ modern'ig'o, en'konduk'o de komput'il'o'j kaj trans'form'o de poŝt'ofic'ej'o'j en magazen'o'j'n trakt'ant'a'j'n fot'o'j'n, loteri'o'n, asekur'o'n kaj ali'a'j'n var'o'j'n, la serv'o mult'e mal'bon'iĝ'is.
#000879
Klient'o'j nun star'u en long'a'j vic'o'j nur por aĉet'i poŝt'mark'o'j'n pro grand'a nombr'o de hom'o'j dezir'ant'a'j ali'a'j'n afer'o'j'n. Aper'is nov'a'j poŝt'mark-aŭtomat'o'j, sed tiu'j plej oft'e ne funkci'as. La dekstr'em'a irlanda reg'ist'ar'o intenc'as imit'i la politik'o'n de la eks'a brit'a ĉef'ministr'in'o Margaret Thatcher [mágret faĉe] kaj privat'ig'i krom'e la transport'sistem'o'n. Laŭ raport'o'j el Briti'o, la tie'a privat'ig'o kre'as kolos'a'j'n fuŝ'aĵ'o'j'n kaj ĥaos'o'n. Kiom sukces'a est'as la liber'merkat'a ekonomi'o!
#000880
Kiam vi leg'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, ebl'e oni jam milit'as en Irako, ebl'e Uson'o jam venk'is, ebl'e oni jam kalkul'as viktim'o'j'n. Ebl'e – ĉar mi skrib'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n kelk'a'j'n tag'o'j'n post deklar'o de prezid'ant'o Georg W. Bush [ĝoĝ dablju buŝ], ke daŭr'os nur ankoraŭ kelk'a'j'n semajn'o'j'n, ĝis li ordon'os atak'o'n; tiel li ripet'us, por perfekt'ig'i tiam'a'n misi'o'n, la milit'o'n de li'a patr'o en 1991. Est'as interes'e foli'um'i en tiu'jar'a volum'o de ni'a revu'o, por vid'i kio'n ni skrib'is pri la „golf-milit'o”, kiel oni nom'is ĝi'n. Ĉiu'j tekst'o'j kontraŭ'is kaj kritik'is, foj'foj'e drast'e kaj draŝ'e, tiu'n milit'o'n, per sam'a'j argument'o'j, kiu'j'n nun oni re'gurd'is dum la pas'int'a'j monat'o'j. Tamen nun la kritik'o est'as eĉ pli fort'a, ĉar kontrast'e al 1991, kiam patr'o Bush re'ag'is al invad'o de Kuvajt'o far'e de Irako, en 2003 la iraka despot'o atak'is neniu'n. La tiam'a alianc'o sub gvid'o de Uson'o ne nur el'pel'is la invad'int'o'j'n el Kuvajt'o – kio est'is prav'a – sed ankaŭ bombard'is Irakon en la nom'o de „nov'a mond'ord'o”, kiu'n vol'is establ'i patr'o Bush. (Pri tia „nov'a mond'ord'o”, ceter'e, post la milit'o oni tut'e ne plu parol'is.) Mort'is tiam minimum'e 50 000 irakaj soldat'o'j kaj 200 000 civil'ul'o'j, pli'a'j cent'mil'o'j – precip'e infan'o'j – dum la post'a jar'dek'o sekv'e de embarg'o'j kontraŭ Irako (kompar'e al mal'pli ol 200 mort'ig'it'a'j alianc-soldat'o'j). Uson'o ricev'is por la milit'o de alianc'an'o'j 54,5 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j, por Uson'o mem ĝi kost'is 37 miliard'o'j'n, tiel ke patr'o Bush gajn'is 17,5 miliard'o'j'n. Ret'o Rossetti skrib'is en 1991: „Sed la plej bel'a konsekvenc'o de tiu tut'a strategi'o est'as tio, ke de nun ĉiu naci'o est'as liber'a vend'i kiom ajn da milit'a ekip'o al diktator'o'j eventual'e agres'em'a'j. Post'e, kiam ĉi tiran'o'j kresk'os al minac'a rol'o, la sam'a'j naci'o'j pov'os dis'bomb'i ili'n kaj detru'i ĉio'n, kio'n ili mem proviz'is antaŭ'e, kaj la tut'a cikl'o pov'as re'nov'iĝ'i ...”. Georg'o Kamaĉo akuz'is: „La diktator'o ebl'e rest'os, sed la popol'o'n oni ne kompat'is, oni simpl'e ĝi'n masakr'is.”
#000881
Efektiv'e, ĉu ni ne nun tra'viv'as ĝust'e tiu'n ĉi ripet'o'n, kiu'n prognoz'is Rossetti? Ĉu ebl'e ni simpl'e re'pres'u tiam'a'j'n artikol'o'j'n, se ja ĉio ripet'iĝ'as, iel tiel? Nu, ebl'e ripet'o en ali'a dimensi'o. Mi karakteriz'is la tiam'a'n milit'o'n „super'flu'a”; pap'o Paŭlo 2a hodiaŭ dir'as: „Milit'o ĉiam est'as mal'venk'o de la hom'ar'o.” Sed kial tio ĝen'u la uson'a'n prezid'ant'o'n? Bush ne est'as katolik'o.
#000882
Rilat'e Irakon la hom'ar'o star'as angor'e antaŭ dilem'o, ĉu elekt'i pac'o'n aŭ milit'o'n. Se la dilem'o est'us ver'e tia, nek hezit'o nek angor'o prav'iĝ'us, ĉar pac'o'n ĉiu dezir'as.
#000883
Tiu ĉi dilem'o est'as tamen nur ŝajn'a: antaŭ ĝi la hom'o'j mal'esper'as, ĉar ĉiu sent'as, ke elekt'i inter milit'o unu'flank'e (kun tragik'a'j sekv'o'j) kaj daŭr'a sub'prem'ad'o de irak'an'o'j ali'flank'e prezent'as ne voj'fork'o'n sed sak'strat'o'n.
#000884
Tamen el'ir'ej'o ebl'as: pac'a, liber'ig'a, demokrati'a; el'ir'ej'o ir'ebl'a kaj ir'end'a. Solv'o baz'iĝ'as sur jen'a'j konsider'o'j:
#000885
1. Antaŭ kelk'a temp'o Uson'o deklar'is, ke, se Sadam ekzil'iĝ'us, ĝi konsider'us ne plu neces'a milit'o'n.
#000886
2. Tut'mond'e politik'ist'o'j ne sufiĉ'e atent'is tiu'n asert'o'n.
#000887
4. Por pli demokrati'a mond'o tre grav'as, ke, post Sadam, Irako est'u reg'at'a ne de ali'a diktator'o.
#000889
Tial aper'as al'vok'o postul'ant'a, ke Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) hav'u decid'a'n rol'o'n en Irako post Sadam, garanti'ant'e du'jar'a'n demokrati'a'n reg'ad'o'n. Tiel oni klopod'as evit'i milit'o'n, liber'ig'i irak'an'o'j'n, sub'ten'i la rol'o'n de UN, serioz'e trakt'i grav'a'n, si'n'dev'ig'a'n asert'o'n de Uson'o kaj, fin'fin'e, liber'ig'i Uson'o'n de la suspekt'o, ke ĝi naft'o'cel'e ek'milit'as.
#000890
Ĉu fantazi'o? Neniel. Kred'ind'a'j mez-orient'a'j ŝtat'o'j kaj fid'ind'a'j organiz'aĵ'o'j diskret'e klopod'ad'as rezign'ig'i Sadam-on. Tamen nepr'as mobiliz'i tut'mond'a'n publik'a'n opini'o'n. Pro tio sub'ten'ind'as al'vok'o trov'ebl'a (en Esperant'o) ĉe . Ni esper'u pri pac'o.
#000891
Por la tag'ord'o de la pas'int'decembr'a pint'o'renkont'iĝ'o de ŝtat'estr'o'j kaj ĉef'ministr'o'j de Eŭrop'a Uni'o (EU) en Kopenhago est'is prezent'at'a raport'o pri la uz'o de lingv'o'j en la pli'larĝ'iĝ'ont'a uni'o post 2004. La raport'o propon'is, ke ĝis juni'o 2003 EU-ŝtat'o'j trov'u akord'o'n pri la manier'o kaj buĝet'ad'o de interpret'ad'o dum kun'sid'o'j de la Eŭrop'a Konsili'o. Do la diskut'o'j daŭr'as. Sed ne nur la Konsili'o est'as koncern'at'a. Ankaŭ en la Eŭrop'a Parlament'o kaj en la Eŭrop'a Komision'o la tem'o „lingv'o” far'iĝ'as pli kaj pli akr'a batal'kamp'o.
#000894
Kelk'a'j eŭrop'a'j politik'ist'o'j kaj ŝtat'o'j vol'as daŭr'ig'i la nun'a'n sistem'o'n, laŭ kiu teori'e ĉiu oficial'a EU-lingv'o est'u uz'ebl'a kaj la kost'o'j de interpret'ad'o est'u kovr'at'a'j el la EU-buĝet'o. Re'form'klopod'o'j koncern'as ne la „politik'a'j'n” kun'sid'o'j'n de ministr'o'j kaj alt'rang'a'j diplomat'o'j sed interpret'ad'o'n de la pli fak'a'j kaj teknik'a'j kun'sid'o'j, dum kiu'j oni praktik'e uz'as oft'e nur la angl'a'n.
#000895
Re'form'klopod'o tia est'as la model'o nom'at'a „pag'u-laŭ-postul'o”, kiu antaŭ'vid'as la ebl'o'n parol'i kaj aŭd'i interpret'ad'o'n en ĉiu'j „oficial'a'j” lingv'o'j. La diferenc'o manifest'iĝ'as en la financ'ad'o, ĉar tiu ĉi model'o dir'as, ke ĉiu ŝtat'o pag'u si'a'n propr'a'n lingv'o'n (pag'u-laŭ-postul'o). Laŭ la ambasador'o de la german'a reprezent'ej'o ĉe Eŭrop'a Uni'o Wilhelm Schönfelder [vilhelm ŝénfelder], „Germanio fakt'e sub'ten'as tiu'n ‚sved'a'n’ model'o'n, sed plur'a'j ŝtat'o'j ne konsent'as kun tiu model'o”.
#000896
Ŝtat'o'j kiel Franci'o aŭ Germanio hav'as sufiĉ'e da financ'a fort'o por pag'i la kost'o'j'n de interpret'ad'o dum konsili'a'j kun'sid'o'j. Sekv'e Michael Cwik de la Eŭrop'a Komision'o argument'as, ke „kompren'ebl'e la financ'a ŝpar'o ĉe la ‚sved'a model'o’ kuŝ'as ĉe german'o'j kaj sved'o'j, ĉar ekzempl'e tiu'j du ŝtat'o'j pag'as mult'o'n en la komun'a'n EU-buĝet'o'n”.
#000897
José Pint'o de Sousa, portugal'a traduk'ist'o ĉe la Konsili'o, menci'as la plej fort'a'j'n opon'ant'o'j'n de la kompromis'model'o: „Est'as fakt'e grek'o'j kaj belg'o'j, kiu'j pled'as por la ĝis'nun'a sistem'o – ĉu pro prestiĝ'a'j kial'o'j, ĉu pro lingv'a egal'ec'o.” Li supoz'as, ke la „sved'a” model'o est'is balon'o por test'i la re'ag'o'j'n de la ali'a'j. La traduk'ist'o cerb'um'as pri ebl'a'j solv'o'j: „Oni dev'as akcept'i, ke est'as kost'o'j pro plur'lingv'ec'o en EU, tamen supoz'ebl'e oni dev'as est'ont'e redukt'i serv'o'j'n kaj traduk'i mal'pli da dokument'o'j.”
#000898
Preciz'ig'as Angel'os Tsirimokos, grek'a koleg'o de Pint'o de Sousa: „Jam nun oni ne plu interpret'as kaj traduk'as pur'e ‚teknik'a'j'n’ inform'o'j'n ĉe la Konsili'o en ĉiu'j'n lingv'o'j'n.” Laŭ li, oni simpl'e daŭr'ig'os la ĝis'nun'a'n sistem'o'n ĝis kolaps'o: nur tiam oni al'ir'os la problem'o'n (manier'o efektiv'e oft'e uz'at'a en la Eŭrop'a Uni'o).
#000899
Tsirimokos observ'as ali'a'n tendenc'o'n: „Ĝis antaŭ dek jar'o'j ĉirkaŭ du tri'on'o'j de la tekst'o'j ĉi tie est'is original'e redakt'it'a'j en la franc'a. Hodiaŭ la grand'a pli'mult'o de la tekst'o'j est'as en la angl'a.” Li pov'as ankaŭ preciz'e dir'i, kiam tio okaz'is: „Abrupt'a ŝanĝ'o okaz'is en 1995 ĉirkaŭ la tiam'a pli'vast'iĝ'o.” Kun ironi'o Tsirimokos al'don'as, ke „ebl'e oni ne vol'is dev'ig'i la finn'o'j'n kaj sved'o'j'n sci'pov'i la franc'a'n”. La kvalit'o de la angl'a en la original'a'j tekst'o'j ĝeneral'e ne est'as mal'bon'a, trankvil'ig'as la grek'o, sed lev'iĝ'as problem'o pro tio, ke la jur'a sistem'o de Briti'o est'as komplet'e ali'a ol la kontinent'a sistem'o reg'ant'a en ali'a'j EU-ŝtat'o'j. „Ĉar mult'a'j tekst'o'j hav'as jur'rilat'a'n en'hav'o'n, la angl'a est'as ebl'e la mal'plej taŭg'a kiel pont'o'lingv'o el tiu vid'punkt'o”, asert'as Tsirimokos.
#000900
La german'a ofic'ist'o Cwik propagand'as la projekt'o'n RELAIS kiel solv'o'n. Tiu ĉi projekt'o antaŭ'vid'as, ke oni uz'u Esperant'o'n kiel pont'o'lingv'o'n, kiam ne ebl'as rekt'a traduk'ad'o aŭ interpret'ad'o. Laŭ Cwik, „kod'ig'i pens'manier'o'j'n en Esperant'o est'as mult'e pli facil'e ol en etn'a'j lingv'o'j. La fonetik'a klar'ec'o de Esperant'o est'as grand'a avantaĝ'o.” Ankaŭ lim'ig'it'a fizik'a spac'o en kun'sid'ej'o'j dev'ig'as al relajs'a'j solv'o'j. Pri tio fakt'e ne ekzist'as grand'a dub'o, nur pri tio ke la projekt'o RELAIS propon'as Esperant'o'n anstataŭ ekzempl'e la angl'a'n aŭ franc'a'n.
#000901
La relativ'a fort'ec'o de la franc'a lingv'o en EU est'is long'e cert'ig'it'a. La tri ĉef'a'j EU-urb'o'j – Bruselo, Luksemburgo kaj Strasburgo – situ'as ĉiu'j rand'e de la franc'a kultur-are'o. Walter Hallstein, la unu'a prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o en la 50aj jar'o'j, propon'is eĉ la franc'a'n kiel unu'nur'a'n oficial'a'n EU-lingv'o'n. Li'a propon'o est'is mal'akcept'it'a. Tamen la Komision'o rest'is dum la sekv'int'a'j jar'dek'o'j tre franc'lingv'em'a instituci'o.
#000902
Hodiaŭ oni pov'as konstat'i, ke la afer'o'j ne est'as statik'a'j. Laŭ Dafydd ap Fergus, ĵurnal'ist'o en Bruselo, „dum jar'dek'o'j oni pov'is dum gazet'ar'a'j konferenc'o'j de la komision'o star'ig'i demand'o'j'n nur en la franc'a kaj ricev'i respond'o'j'n en la franc'a. Sed iam oni en'konduk'is la angl'a'n kiel du'a'n uz'ebl'a'n lingv'o'n. Inter'temp'e la angl'a far'iĝ'is mult'e pli uz'at'a ol la franc'a.” Rand'e, german'a ĵurnal'ist'in'o mal'kaŝ'is, ke ŝi bon'ven'ig'is la en'konduk'o'n de du'a lingv'o en gazet'ar'a'j konferenc'o'j, sed ŝi rimark'ig'is, ke du'on'o de ĉiu'j akredit'it'a'j ĵurnal'ist'o'j ĉe EU est'as german'lingv'an'o'j.
#000903
Sed kiel aspekt'as la lingv'a demand'o en la amas'o da ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j, kiu'j setl'is ĉirkaŭ EU en Bruselo? István Ertl, inform'a ofic'ist'o de Eŭrop'a Ret'o kontraŭ Ras'ism'o (ENAR), don'as ekzempl'o'n kaj raport'as pri si'a propr'a organiz'aĵ'o: „ENAR klopod'as funkci'i tri'lingv'e: angl'e, franc'e, german'e. Tamen, la efektiv'a uz'ad'o de ĉi tiu'j lingv'o'j est'as mal'kresk'a laŭ tiu ord'o. Intern'a'j dokument'o'j est'as preskaŭ ĉiam traduk'at'a'j angl'e'n-franc'e'n reciprok'e, sed mal'pli oft'e en la german'a'n. Sam'o valid'as pri kun'sid'o'j de la ENAR-gvid'organ'o'j. Pozitiv'a, sed preskaŭ nur ornam'funkci'a, est'as la ekzist'o de ret'a'j prezent'o'paĝ'o'j de ENAR en ĉiu'j 11 oficial'a'j EU-lingv'o'j.”
#000904
Rilat'e la Eŭrop'a'n Parlament'o'n, tie'a asist'ant'o el Germanio atent'ig'as: „Mi ne plu memor'as la kvant'o'n de tun'o'j de paper'o ĉiu'monat'e transport'at'a'j de Luksemburgo far'e de la Eŭrop'a Parlament'o per ŝarĝ'vetur'il'o'j por kun'sid'o'j en Strasburgo kaj Bruselo. Sed mi memor'as, ke la cifer'o ŝajn'is al mi ne'kred'ebl'a.”
#000906
La prov'o, ebl'e foj'e eĉ je kost'o de efik'ec'o, je konserv'o de la plur'lingv'a reĝim'o reg'ant'a en la Eŭrop'a Parlament'o est'as ebl'e eĉ admir'ind'a ag'ad'o por lingv'a egal'ec'o. Sed ŝajn'e tiu lingv'a egal'ec'o nun est'as minac'at'a. Se oni vizit'as la ret'ej'o'n de la parlament'o (), ĝi ŝajn'e est'as bel'e plur'lingv'a – eĉ la lingv'o'j de la baldaŭ'a'j nov'a'j membr'o'ŝtat'o'j aper'as, sed nur tre supr'aĵ'e. Ju pli profund'e oni en'ir'as la ret'ej'o'n en si'a naci'a lingv'o, des pli da ŝanc'o, ke oni est'os aŭtomat'e direkt'at'a al angl'a'lingv'a versi'o. Eĉ tiam, kiam teori'e la dokument'o hav'ebl'as en plur'a'j lingv'a'j versi'o'j.
#000907
Ankaŭ ĉe interpret'ad'o en la Eŭrop'a Parlament'o la situaci'o ŝanĝ'iĝ'as. Eliza Kehlet, dan'a iam'a interpret'ist'o klar'ig'as: „Ĝis nun kun 11 oficial'a'j lingv'o'j ebl'is ankoraŭ interpret'ad'o por ĉiu'j lingv'a'j kombin'o'j. Tamen jam foj'foj'e oni dev'is relajs'i inter la finn'a kaj la grek'a kaj sekv'e la kvalit'o kaj de la en'hav'o kaj de la parlament'a diskut'kultur'o sufer'is.” Ŝi fort'e pled'as por rekt'a interpret'ad'o kaj traduk'ad'o, atent'ig'ant'e, tamen, ke „kun baldaŭ 21 lingv'o'j tio far'iĝ'os fizik'e mal'ebl'a pro la mal'grand'ec'o de la ĉel'o'j kaj pro la grand'ec'o de la tut'a asemble'o”.
#000908
Ŝi daŭr'ig'as: „Interpret'ist'o dev'as pov'i vid'i la parol'ant'a'n parlament'an'o'n. Cert'e ekzist'as teknik'a'j solv'o'j, sed oni ankoraŭ ne zorg'is pri tio.” Interpret'a sistem'o kun 21 lingv'o'j jam pro efik'ec'a'j kial'o'j postul'os pli da relajs'ad'o: en Bruselo, tamen, Esperant'o ankoraŭ ne est'as serioz'e konsider'at'a kiel taŭg'a pont'o'lingv'o.
#000909
Ekzist'as tendenc'o'j al pont'o'lingv'o, sed tiu est'as la angl'a. La ĵurnal'ist'o Fergus atent'ig'as pri decid'o, ke sur'bend'ig'o'j de parlament'a'j sesi'o'j est'u traduk'it'a'j unu'e nur en la angl'a'n. Tiu angl'a versi'o serv'u post'e kiel font'o por traduk'o'j en la ali'a'j'n lingv'o'j'n. La sekv'o est'as sufiĉ'e klar'a: ekzempl'e kontribu'o de portugal'a deput'it'o est'as unu'e traduk'it'a en la angl'a'n kaj el ĝi en la hispan'a'n.
#000910
Pint'o de Sousa opini'as: „Stult'aĵ'o! Kie est'as la avantaĝ'o? Kial nur irlandaj kaj brit'a'j civit'an'o'j ricev'u est'ont'e profesi'a'j'n rekt'e traduk'it'a'j'n dokument'o'j'n kaj ĉiu'j ali'a'j EU-civit'an'o'j nur mal'pli'kvalit'a'n, ne'rekt'a'n versi'o'n?” Laŭ Tsirimokos, „ne nur diskriminaci'a, sed ankaŭ praktik'e tut'e absurd'a est'as tiu labor'manier'o, almenaŭ kiam tem'as pri lingv'o'j – ekzempl'e la hispan'a kaj portugal'a – pli intim'e parenc'a'j inter si ol al la angl'a”. Fergus alud'as ankaŭ jur'a'n aspekt'o'n: „Kiel ĉio ĉi pov'as kongru'i kun la unu'a aline'o de artikol'o 21 de la ĉart'o pri fundament'a'j rajt'o'j, kiu klar'e mal'permes'as ajn'a'n diskriminaci'o'n pro kial'o'j koncern'ant'a'j lingv'o'n?”
#000911
Evident'e est'as tendenc'o'j observ'ebl'a'j. Ankoraŭ tro fru'as por dir'i, ĉu la direkt'o al unu aŭ du privilegi'a'j lingv'o'j plu'daŭr'as aŭ ĉu la kontraŭ'fort'o'j nun kolekt'iĝ'as. Ambasador'o Schönfelder not'as: „Ni efektiv'e je la fin'o tut'e ne diskut'is tiu'n raport'o'n prezent'it'a'n de la dan'a prezid'ant'ec'o dum la pint'o'konferenc'o. La lingv'a demand'o est'as daŭr'e tiom tikl'a afer'o, ke oni apenaŭ pov'as tuŝ'i ĝi'n. Ni supoz'ebl'e daŭr'ig'os la plur'lingv'a'n sistem'o'n en EU.”
#000912
La aŭtor'o labor'as en la brusela komunik'ad'centr'o de EEU.
#000913
Tag'libr'o de l' (antaŭ)milit'o ... el la land'o de Ŝekspiro
#000914
J'a'n. la 28a Grand'a kontraŭ'milit'a manifestaci'o plan'at'a en park'o en Londono. Ministr'in'o mal'permes'is la manifestaci'o'n, pretekst'ant'e, ke mil'o'j da bot'o'j detru'os la herb'o'n en t.n. „reĝ'a” park'o. Tiel reg'ist'ar'o'j sufok'as demokrati'o'n – ĉu ne almenaŭ part'e pro sufok'ad'o de demokrati'o, sub'prem'ad'o de hom'a'j rajt'o'j en Irako, ktp ni est'as ek'milit'ont'a'j kontraŭ Sadam? Unu'e ek'milit'u kontraŭ la propr'a reg'ist'ar'o ...
#000915
J'a'n. la 30a Neĝ'o – prognoz'it'a – en sud-orient'a Angli'o. Transport'o (aŭt'o- kaj fer-voj'o'j) paraliz'it'a: cent'o'j da hom'o'j tra'nokt'as en si'a'j vetur'il'o'j. Ĥaos'o. Ĉio ĉi en land'o kred'ant'a si'n kapabl'a mobiliz'i dek'mil'o'j'n da soldat'o'j kaj ili'n organiz'i en for'a, fremd'a land'o. Krom'e: ĉu ni'a parlament'o iam debat'is la milit'o'n? Ne. Blair [blea] tim'as la verdikt'o'n de si'a'j parlament'a'j „trup'o'j”: tiu'j diskut'u ĉas'ad'o'n de brit'a'j vulp'o'j, jes; ĉas'ad'o'n de irakaj hom'o'j, ne.
#000916
Feb. la 3a Oni ja manifestaci'os en Londono. Ced'is la ministr'in'o: ŝi'a prov'o tiel krud'e cenzur'i debat'o'n tiom agac'is, ke dank'e al vast'a kondamn'o en almenaŭ liberal'a'j amas'komunik'il'o'j ĉiu fin'fin'e aŭd'is pri la manifestaci'o. Bel'a sen'pag'a reklam'ad'o. Londonon mi ne ir'os (invest'ad'o en tank'o'j kaj ne en trajn'o'j signif'as, ke plej ver'ŝajn'e mi ne ating'us ĝust'a'temp'e la ĉef'urb'o'n). Okaz'os tamen sam'tag'e en mi'a urb'et'o (sam'kiel en mult'a'j ali'a'j) simil'a event(et)o.
#000917
Feb. la 7a Ha! Nepr'as rid'i. Reg'ist'ar'a dokument'o list'ig'ant'a la „krim'o'j'n” de Sadam rivel'iĝ'as kiel plagiat'o: la klaŭn'o'j kun'skrap'is „milit'o-prav'ig'il'o'n” el doktor'iĝ'a disertaci'o kaj divers'a'j Inter'ret-font'o'j. Embaras'o flank'e de Blair kaj koleg'o'j. Bon'e!
#000918
Feb. la 8a Blair, katolik'o; Bush, krist'an'o – kiel ebl'as? Al kia di'o ili preĝ'as? Se ne ekzist'us religi'o'j, se ni ador'us ne di'o'j'n, ne profet'o'j'n sed nur la hom'ar'o'n, ebl'e okaz'us mal'pli da milit'o'j.
#000919
Feb. la 11a Briti'o izol'it'a: franc'o'j, german'o'j, rus'o'j postul'as pli da t.n. arm'il'o-inspektor'o'j, pli da temp'o. Iam Briti'o decid'u, ĉu lud'i plen'a'n rol'o'n en Eŭrop'o aŭ far'iĝ'i la 51a uson'a ŝtat'o. Ŝajn'e Blair (jam mok'at'a en Briti'o kiel Bush-a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j; ali'a'j dir'as „Bush-a pudel'o”) jam decid'is.
#000920
Feb. la 12a Laŭ reg'ist'ar'a ordon'o la ĉef'a londona flug'haven'o est'as okup'at'a de pli ol mil soldat'o'j kaj polic'an'o'j por protekt'i ĝi'n (laŭ'dir'e) kontraŭ suspekt'at'a atak'o far'e de al-Kajda. Ĉu kred'i reg'ist'ar'o'n, kiu ajn'kost'e vol'as konvink'i skeptik'a'n, kontraŭ'milit'a'n popol'o'n pri neces'o ek'milit'i en Irako? Ĉu ver'e ekzist'as teror'ism'a danĝer'o tia? Mi ne sci'as. Mi ver'e ne sci'as.
#000921
Feb. la 15a Kontraŭ'milit'a manifestaci'o en la urb'et'o: sur'strat'iĝ'is 65 hom'o'j – sufiĉ'e kontent'ig'e. Por la unu'a foj'o ek'de 20 jar'o'j mi pren'is mikrofon'o'n kaj al'parol'is preter'pas'ant'o'j'n: unu'e strang'a sent'o sed mi rapid'e re'kutim'iĝ'is. Kolekt'iĝ'is cent'o'j da sub'skrib'o'j; ven'is televid'a skip'o – kaj jen mi en la vesper'a region'a nov'aĵ'el'send'o. En Londono part'o'pren'is laŭ'raport'e pli ol milion'o da hom'o'j la plej grand'a'n manifestaci'o'n iam ajn okaz'int'a'n en la ĉef'urb'o. La popol'o parol'eg'is: ĉu Blair aŭskult'is?
#000922
Feb. la 19a Rilat'e la milit'o'n, la mond'o divid'iĝ'as – pli mal'pli – en aŭd'il'kap'ul'o'j kaj sen'aŭd'il'kap'ul'o'j. Ĝeneral'e la aŭd'il'kap'ul'o'j (franc'a'j, german'a'j kaj ali'a'j saĝ'ul'o'j ĉe la Sekur'ec'a Konsili'o – reprezent'ant'o'j ekzempl'e de la Rumsfeld-a t.n. „mal'nov'a Eŭrop'o”) kontraŭ'as la milit'o'n; la sen'aŭd'il'kap'ul'o'j (Bush, Blair kaj la aŭstrali'a ĉef'ministr'o Howard) ĝi'n favor'as. Escept'ul'o'j (kial diabl'e escept'ul'o'j ĉiam torped'as – ve! milit'a metafor'o evit'end'a – bel'a'j'n teori'o'j'n?) est'as la ital'o, Berlusconi kaj la hispan'o, Aznar. Malgraŭ escept'o'j, mi tamen sent'as, ke la milit'o est'os princip'e sen'aŭd'il'kap'ul'a, uson'angl'a afer'o. Ĉu tamen la situaci'o est'us ali'a, se Bush parol'us ekzempl'e la franc'a'n? Ĉu tiam Chirac est'us la vaŝington'a pudel'o, kaj aŭd'il'kap'ul'a Blair membr'o de „mal'nov'a Eŭrop'a”?
#000923
Feb. la 22a Moral'ec'o. Nepr'as milit'i kontraŭ Sadam (tiel nun predik'as Blair), ĉar la iraka diktator'o est'as hom'o sen'moral'a, sen'skrupul'a. Tamen kio okaz'as en la Sekur'ec'a Konsili'o? Ĉu ne Uson'o prov'as „aĉet'i” sub'ten'o'n de ekzempl'e afrik'a'j membr'o'j? Ali'vort'e: voĉ'don'u por pli'a UN-rezoluci'o „prav'ig'ant'a” atak'o'n kontraŭ Irako kaj ricev'u krom'a'n uson'a'n financ'ad'o'n. Kaz'e de Bulgario, Uson'o help'os rilat'e EU-en'ir'o'n kaj NATO-kun'labor'o'n. Kie la moral'ec'o? Kaj kia? Evident'e tia, kiu permes'is al Bush – prezid'ant'o pro suspekt'eg'a elekt'o-procedur'o – okup'i ĉiam pli nigr'a'n Blank'a'n Dom'o'n.
#000924
Est'as tiel domaĝ'e, ke vi'a'j religi'em'o kaj naci'ism'em'o tiel blind'ig'as vi'n, sinjor'o Gofen! Vi eĉ ver'ig'as dub'ind'aĵ'o'j'n kaj ne'as ver'aĵ'o'j'n plur'a'j'n. Subjektiv'a est'as vi'a artikol'o, kaj malgraŭ kelk'a'j vort'o'j kiel Sirio aŭ Afrik'o, vi'a pens'o ne ŝajn'as el'volv'iĝ'i pli for ol vi'a'j naci'a'j land'lim'o'j. Pardon'u mi'a'n brutal'ec'o'n, sed en vi'a artikol'o pli vid'ebl'as la tip'a CNN-a kaj BBC-a (uson'a kaj brit'a televid'kompani'o'j) tem'ar'o (reg'ist'ar'e inspir'it'a, ne ne'u tiu'foj'e!), kiu'n mi oft'e vid'as televid'e, ol ver'e objektiv'ec'serĉ'a labor'o: la artikol'o ŝajn'as „kri'o de la kor'o” de uson'an'o. Ankoraŭ pardon'u, sed artikol'o, kiu komenc'iĝ'as kaj fin'iĝ'as per „Di'o, ben'u Uson'o'n!”, neniam est'os al mi objektiv'ec'a ekzempl'o. Ĉu ĉar vi trov'is pli aĉ'a'n ol vi'a land'o, vi rajt'as kvalifik'i ĝi'n „bon'a”? Cel'u al objektiv'ec'o kaj for'las'u pasi'o'n. Tio est'as mi'a konsil'o por vi.
#000926
Komenc'e de 2003 ar'o da kon'at'a'j geolog'o'j de la Akademi'o de Natur'a'j Scienc'o'j publik'ig'is si'a'n esplor'a'n raport'o'n pri mineral'o'j. Ĝi montr'as, ke nun en Ĉini'o mult'a'j spec'o'j de mineral'a'j riĉ'aĵ'o'j hav'as ne'sufiĉ'a'j'n rezerv'o'j'n kaj ke en la ven'ont'a'j 20 ĝis 30 jar'o'j Ĉini'o al'front'os serioz'a'n mank'o'n de inter'ali'e petrol'o kaj natur'a gas'o.
#000927
La esplor'a raport'o per kelk'a'j paĝ'o'j klar'ig'as la grav'ec'o'n de mineral'a'j riĉ'aĵ'o'j. Ili ne nur rilat'as al la ĉiu'tag'a viv'o de la hom'ar'o, sed ankaŭ serv'as kiel „gren'o kaj sang'o” de la modern'a industri'o. Oni pov'as opini'i, ke la mineral'o'j est'as baz'o por la dis'volv'o de la naci'a ekonomi'o kaj ke, en ia senc'o, ili'a kvant'o kaj kvalit'o rekt'e influ'as la ŝtat'a'n sekur'ec'o'n. Sam'e, ili montr'as si'n politik'e grav'a'j. Por ambaŭ grand'a'j mond'milit'o'j kaj por la milit'o'j, okaz'int'a'j en la golf'a region'o en la mez'a Orient'o, krom akir'o de teritori'o, ankaŭ riĉ'font'o-posed'o ja est'is kial'o de milit'a eksplod'o.
#000929
Por garanti'i la ŝtat'a'n sekur'ec'o'n dum ne'normal'a period'o, mult'a'j land'o'j en la mond'o de'long'e jam okup'iĝ'is pri strategi'a rezerv'o de mineral'a'j riĉ'font'o'j. De 1939 ĝis nun land'o'j kiel Uson'o, Franci'o, Germanio, Japani'o kaj ali'a'j, efik'e far'is kaj far'as tia'n rezerv'ad'o'n. El ili Uson'o por rezerv'i naŭ spec'o'j'n de mineral'o'j el'spez'is eĉ kelk'a'j'n miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j.
#000930
Nun en Ĉini'o trov'iĝ'as 171 spec'o'j de mineral'o'j. La rezerv'o'j de i.a. stan'o kaj volfram'o el la metal'hav'a'j erc'o'j kaj tiu'j de mult'a'j metaloid'a'j mineral'o'j en'vic'iĝ'is inter la unu'a'j lok'o'j de la mond'o. Sed, ek'de la 90aj jar'o'j de la 20a jar'cent'o, rapid'a kresk'o de industri'a ekonomi'o kaŭz'is, ke la konsum'a rapid'ec'o de plur'a'j mineral'a'j riĉ'aĵ'o'j al'proksim'iĝ'is al aŭ kresk'is super la ekspluat'ad'a dis'volv'iĝ'o de la rezerv'o'j. Tial la konflikt'o inter liver'o kaj bezon'o pli kaj pli akr'iĝ'as.
#000931
La raport'o ankaŭ prognoz'as, ke, kompar'e kun grand'a bezon'o post 20 ĝis 30 jar'o'j, la rezerv'o'kvant'o de la ĉef'a'j mineral'o'j, nun jam trov'it'a'j, montr'os si'n serioz'e ne'sufiĉ'a. Pli grav'e est'as, ke la garanti'a nivel'o de mineral'a'j riĉ'aĵ'o'j al la ĉin'a ekonomi'o kaj soci'o ek'hav'os fal'ant'a'n tendenc'o'n.
#000932
La special'ist'o'j propon'is, ke nun por Ĉini'o aktiv'e pli'fort'ig'i mineral-serĉ'ad'o'n est'as apart'e grav'e. Ĉini'o dev'as stimul'i ŝpar'em'o'n en konsum'ad'o de riĉ'aĵ'o'j kaj vast'e uz'i valor'a'n spert'o'n el pli evolu'int'a'j land'o'j, kiu'j ĝeneral'e kapabl'as grand'kvant'e re'hav'i kaj re'util'ig'i ŝtal'o'n, kupr'o'n, alumini'o'n kaj ali'a'j'n metal'o'j'n, kaj en kiu'j la re'hav'a kvant'o oft'e pov'as ating'i 30 ĝis 50 % de la konsum'a kvant'o. Do est'as klar'e, ke krom hav'ig'i al si'a popol'o konsci'o'n pri kriz'o de riĉ'font'o'j, la ĉin'a reg'ist'ar'o konsider'u ŝpar'o'n, dec'a'n util'ig'o'n kaj re'cikl'ig'o'n de riĉ'aĵ'o'j kiel unu el la fundament'a'j politik'o'j de la ŝtat'o.
#000933
Ŝajn'e la hungar'a forint'o est'is facil'a pred'o por la inter'naci'a fi'kapital'o. La formul'o est'is simpl'a: per ali'a valut'o oni aĉet'as forint'o'j'n kaj depon'as ili'n en bank'o'j'n kontraŭ alt'a interez'o. Baldaŭ post'e oni vend'as la forint'o'j'n ricev'ant'e kaj alt'a'n interez'o'n kaj favor'a'n kurz'o'n
#000934
Pro konstant'a al'ven'o de ekster'land'a kapital'o, la kurz'o de la forint'o pli kaj pli kresk'is, ĝis ĝi ating'is la maksimum'a'n kurz'lim'o'n, inter'konsent'it'a'n kun inter'naci'a'j instanc'o'j. Oni supoz'is, ke Sigmund Járai, estr'o de la hungar'a Naci'a Bank'o (NB), pli'valor'ig'os la forint'o'n, ĉar pretend'o de Eŭrop'a Uni'o est'as hav'i fort'a'n forint'o'n. Jarai oft'e deklar'is, ke ne okaz'os pli'valor'ig'o, sed oni ne kred'is li'n. NB sen'lim'e pov'is proviz'i la fi'kapital'o'n per forint'o'j.
#000935
Pro la fort'a forint'o fal'is la inflaci'o de 10 % al 5 %, sed ali'flank'e la eksport'o mal'pli'iĝ'is kaj la sen'labor'ec'o kresk'is. Tio ne plaĉ'is al la kabinet'o kaj mult'a'j fort'e kritik'is la bank'estr'o'n pro li'a mal'ĝust'a valut'a politik'o. Ja ne est'as bon'a kontakt'o inter la kabinet'o kaj NB: nun mal'dekstr'a ministr'ar'o estr'as, dum la bank'estr'o est'as iam'a dekstr'a ministr'o pri financ'o'j.
#000936
Komenc'e de 2003 Járai ag'is surpriz'e abrupt'e: li drast'e redukt'is la interez'o'n je la forint'o. La kurz'o de la hungar'a mon'o tuj mal'pli'iĝ'is. La spekulaci'ant'o'j perd'is mult'e, ĉar ili supoz'is, ke la forint'o sen'halt'e kresk'os. La aranĝ'o help'as la eksport'o'n, sed lev'as la inflaci'o'n. La kabinet'o venk'is en la batal'o, sed kompromis'e ĉiu kritik'o kontraŭ la bank'estr'o ĉes'is.
#000937
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j – kiel en mult'a'j land'o'j – ankaŭ en Germanio la poŝt'o far'iĝ'is privat'a, pro tiel nom'at'a komerc'a liber'iĝ'o, por tiel ebl'ig'i ankaŭ al ali'a'j poŝt'em'ul'o'j ofert'i tia'n serv'o'n. Antaŭ'e en Germanio la poŝt'o est'is monopol'a, ŝtat'a. Kiel kutim'e en tia'j okaz'o'j, la ŝanĝ'o al'port'is avantaĝ'o'j'n kaj mal'avantaĝ'o'j'n. Unu el la plej unu'a'j ŝanĝ'o'j koncern'is pres'aĵ'o'j'n: la monopol'a poŝt'o, pro ŝtat'a interes'o sub'ten'i gazet'ar'o'n, propon'is tre favor'a'j'n prez'o'j'n por eksped'i period'aĵ'o'j'n al abon'ant'o'j. La nun privat'a poŝt'o tuj nul'ig'is tiu'n kaŝ'it'a'n subvenci'o'n kaj postul'as nun „real'a'j'n” prez'o'j'n, kiu'j kovr'as la kost'o'n. Simil'e okaz'is en mult'a'j land'o'j, ankaŭ en Belgi'o, kie sid'as la el'don'ej'o de ni'a revu'o. Kio'n far'as el'don'ist'o'j en tia okaz'o? Aŭ dev'as drast'e alt'ig'i abon'kotiz'o'j'n aŭ serĉ'i alternativ'o'n ĉe mal'pli kost'a konkur'ant'o. Tia pli favor'a serv'o foj'e sid'as en ali'a land'o. Tial nun vi'a revu'o ven'as al vi ne el Belgi'o sed ekzempl'e el Dani'o. Pri tio mir'is franc'a abon'ant'o, supoz'ant'e ke tial li ricev'is la januar'a'n numer'o'n nur la 10an de februar'o. Nu, cert'e la krom'voj'o tra Dani'o kaŭz'as iom da prokrast'o, sed se oni send'us la magazin'o'n tra Belgi'o, la abon'kotiz'o dev'us est'i 6 eŭr'o'j'n jar'e pli alt'a!
#000938
Tamen, en la aktual'a kaz'o ne kulp'is poŝt'o sed mank'o de hom'fort'o'j en la el'don'ej'o; tio kaŭz'is, ke ĝi pov'is eksped'i la revu'o'n nur la 31an kaj ne (kiel vi pov'as leg'i en la apud'a kolofon'o) la 1an de januar'o. Sed kiel, en tia situaci'o (mank'o de hom'fort'o'j) re'kapt'i la aper-ritm'o'n? Por tio ni'a franc'a abon'ant'o propon'as el'don'i juli-aŭgust'a'n numer'o'n. Efektiv'e tio ebl'as, ĉar „aper'as princip'e la 1an de ĉiu monat'o”, indik'as la kolofon'o. Princip'o'j permes'as escept'o'j'n, do ne nur mal'fru'o'n sed ankaŭ du'obl'a'n numer'o'n en (eŭrop'a) somer'o; ĝust'e tio'n ni far'os ĉi-jar'e, kiel ni jam anonc'is. Sed ebl'us el'turn'iĝ'i ankaŭ ali'manier'e. Ni'a franc'a leg'ant'o skrib'is, ke li pag'as du'a'n abon'o'n por turk'a amik'o; Esperant'o-klub'o de Munkeno ĉiu'jar'e donac'as konsider'ind'a'n sum'o'n (ĉi-jar'e 400 eŭr'o'j'n) al ni'a Abon'help'a Fondus'o. Se ĉiu abon'ant'o ag'us sam'e kiel tiu ĉi franc'a, se ĉiu grand'a Esperant'o-klub'o ag'us sam'e kiel tiu de Munkeno, ni hav'us la du'obl'a'n abon'ant'ar'o'n kaj ni ebl'e pov'us dung'i pli'a'n ofic'ist'o'n, kiu pov'us help'i al ni aper'ig'i la revu'o'n ĉiam akurat'e. Se ...
#000939
Leg'int'e la artikol'o'n de s-ro Gofen, MONATO 2002/11, p. 9, oni ricev'is impres'o'n ke la verk'int'o est'as patriot'a uson'an'o. Kvankam Uson'o mult'flank'e est'as demokrati'a ŝtat'o ĝi tamen est'as ankaŭ imperi'ist'a grand'potenc'o. Laŭ la renom'a sved'a tag'gazet'o Svenska Dagbladet, la jar'o'n 2000, la uson'a sekret'a organiz'aĵ'o Ci'a en'miks'iĝ'is 156 foj'o'j'n en intern'a'j'n afer'o'j'n de fremd'a'j ŝtat'o'j. Se s-ro Gofen ver'e vol'as ricev'i mult'flank'a'j'n sci'o'j'n pri la uson'a ekster'a politik'o, mi rekomend'as al li leg'ad'o'n de renom'a'j uson'a'j kritik'ul'o'j, ekzempl'e la libr'o'n Perpetual War for Perpetual Peace (Konstant'a milit'o por konstant'a pac'o) de Gore Vidal [gor videl]. Li leg'u ankaŭ verk'o'j'n de Noam Chomsky [noem ĉomski], kiu opini'as, ke Uson'o nun'temp'e rikolt'as tiu'n mal'am'o'n, kiu'n ĝi sem'is ĝis nun precip'e en la tiel nom'at'a tri'a mond'o.
#000940
Ĉiam kiam Uson'o decid'is en'konduk'i embarg'o'n kontraŭ iu „mal'obe'em'a” land'o, ĝi dev'ig'is plur'a'j'n ali'a'j'n land'o'j'n far'i la sam'o'n pro solidar'ec'o. En la kaz'o Kubo fiask'is ne nur la embarg'o sed ankaŭ mult'a'j prov'o'j murd'i Fidel Castro. Pro la embarg'o kontraŭ Irako mort'is pro mal'sat'o amas'o da sen'kulp'a'j infan'o'j. Uson'o fiask'is tut'e en la medi'o'detru'a milit'o en Vjetnami'o. Ci'a organiz'is puĉ'o'n en Ĉilio kontraŭ Salvador Allende [salbadór ajende], kiu ne est'is naci'a revoluci'ul'o nek instrument'o por sovetiaj potenc'ul'o'j.
#000941
Du ekzempl'o'j, kiu'j ilustr'as la ĥameleon'a'n ekster'a'n politik'o'n de Uson'o. Dum la sovetia okup'ad'o de Afgani'o Uson'o sub'ten'is ekstrem'fanatik'a'j'n talibojn, sed post'e ĝi sub'ig'is la mal'hom'ec'a'n reĝim'o'n de la talib-mov'ad'o. Dum la milit'o de Irako kontraŭ Irano, 1980-88, Uson'o liver'is arm'il'o'j'n al Sadam Husajn [sadám husájn]. Teror'ism'o'n oni bedaŭr'ind'e ne pov'as for'ig'i per bombard'ad'o. Uson'o rifuz'as egal'ec'o'n antaŭ inter'naci'a tribunal'o pro eventual'a'j milit'krim'o'j, ĝi rifuz'as ankaŭ sub'skrib'i kontrakt'o'n kontraŭ medi'poluci'o, la inter'konsent'o'n de Kiot'o.
#000942
Last'a'temp'e plej'mult'a'j televid-el'send'o'j kaj grav'a'j gazet'o'j silent'ig'as akr'a'j'n kritik'ul'o'j'n, kiu'j vol'us manifest'i si'a'j'n opini'o'j'n precip'e pri la ekster'a politik'o de Uson'o. Post last'temp'a vizit'o en Eŭrop'o la tre fam'a aktor'o Robert [roŭbert] Redford akr'e kritik'is la uson'ig'o'n de Eŭrop'o per la jen'a el'dir'o: „Est'as mal'san'e, ke divers'ec'o de kultur'o'j kaj viv'stil'o'j en Eŭrop'o est'as konform'ig'at'a per amerik'a unu'ec'gust'o”. Sen'dub'e Uson'o ag'is post la du'a mond'milit'o kiel neces'a bastion'o kontraŭ la sovetia hegemoni'o. En la tiel nom'at'a tri'a mond'o ĝi, mal'e, sub'ten'is kaj help'is plur'a'j'n despot'o'j'n. Uson'o dev'as fin'fin'e montr'i pli da respekt'o por mult'fac'et'a'j tradici'o'j de divers'a'j land'o'j.
#000943
Bankrot'is fin'e de februar'o unu el la plej grand'a'j feri'ej'o'j en Japani'o. Tem'as pri t.n. tem-park'o, nom'e Huis Te'n Bosch [hejs te'n bos] (nederlande: Dom'o en la Arb'ar'o), fond'it'a en 1992 de s-ro Kamiĉika Joŝikuni, kiu inspir'iĝ'is de nederlandaj princip'o'j.
#000944
La fond'int'o vizit'is Eŭrop'o'n en 1979 kaj trov'is en Nederlando turism'o'n lig'it'a'n al respekt'o al ekologi'o. Li do decid'is konstru'i nederland'an vilaĝ'o'n apud la golf'o Oomura, guberni'o Nagasak'i, kie situ'is nederlanda konsul'ej'o dum Ed'o-era'o (1600-1868) malgraŭ la tiam'a japan'a izol'ism'a politik'o.
#000945
Sur 152-hektar'a teren'o est'is plant'it'a'j kelk'cent mil arb'o'j. Sekv'e est'is fos'it'a kanal'o ses kilo'metr'o'j'n long'a kaj konstru'it'a'j instal'aĵ'o'j por sen'sal'ig'i mar'akv'o'n kaj re'cikl'ig'i rub'aĵ'o'n. Cel'at'a'j est'is ĉe Huis Te'n Bosch ĉarm'o kaj bel'o de nederlanda vilaĝ'o el la 17a jar'cent'o.
#000946
Huis Te'n Bosch al'log'is mult'a'j'n turist'o'j'n. En 1997 ĝi'n vizit'is plej mult'e da turist'o'j, 4,3 milion'o'j; en 2002 tamen plej mal'mult'e, nur 3,5 milion'o'j. Laŭ cifer'o'j tia'j ne ŝajn'as, ke Huis Te'n Bosch front'is grav'a'j'n problem'o'j'n, sed ek'de la last'a aŭtun'o mult'iĝ'is la deficit'o.
#000947
La problem'o'n kaŭz'is la fakt'o, ke tem-park'o'j perd'as si'a'n al'log'o'n. Laŭ turism'o-fak'ul'o: „Hom'o'j tuj perd'as interes'o'n pri nov'a'j al'log'aĵ'o'j. Antaŭ'e nov'a instal'aĵ'o al'log'is turist'o'j'n por kvin jar'o'j, sed nun nur por tri jar'o'j.” Do en 2001 ferm'iĝ'is Universal Studi'o Japan, kiu iam al'tir'is 11 milion'o'j'n da vizit'ant'o'j; en 2001 tamen nur 7,5 milion'o'j'n.
#000948
Traf'it'a est'as Huis Te'n Bosch de ali'a'j mal'facil'aĵ'o'j. Ĝi situ'is sur insul'o Kjuuŝuu, tre mal'proksim'a de Tokio kaj Oosaka. Kiam japan'o'j for'e'n vojaĝ'as, ili prefer'as vizit'i ali'a'j'n azi'a'j'n land'o'j'n, ĉar la kost'o'j ne mult'e diferenc'as. Krom'e ili vol'as vid'i aŭtentik'aĵ'o'j'n, ne imit'aĵ'o'j'n. Eĉ se Huis Te'n Bosch est'as faksimil'o de nederlanda vilaĝ'o, pli bon'a est'as tamen aŭtent'a vilaĝ'o en Nederlando.
#000949
La nun'a epok'o ne simil'as al 1970, kiam sukces'is Universal'a Ekspozici'o en Oosaka kaj la mond'o ven'is al Japani'o. Nun al la mond'o ir'as japan'o'j.
#000950
Iam kred'is japan'o'j, ke ter'trem'o'j'n kaŭz'is grand'eg'a silur'o, ĉar evident'is, ke antaŭ ter'trem'o mult'e kaj mal'trankvil'e naĝ'is silur'o'j. Okaz'e de la ter'trem'o en Tokio en 1855 est'as raport'it'e, ke mult'e tumult'is silur'o'j, kaj antaŭ la Hanshin-a ter'trem'o en 1995 strang'e ag'is best'o'j.
#000952
Antaŭtertrema best'o-kondut'o tre interes'as profesor'o'n Ikeya Motoji ĉe la universitat'o Oosaka. En 1997 li komenc'is observ'i silur'o'j'n en si'a laboratori'o. Li met'is tri silur'o'j'n en tri akv'uj'o'j'n kaj tag'nokt'e ili'n fot'ad'is, registr'ant'e ili'a'j'n mov'o'j'n. La rezult'o'j rimark'ind'as.
#000953
Ekzempl'e, ok tag'o'j'n antaŭ la ter'trem'o de Tottori (7,3 laŭ la skal'o de Richter) en oktobr'o 2000 ek'aktiv'is la silur'o'j. Pli aktiv'is la silur'o'j unu tag'o'n antaŭ la ter'trem'o Geiyo (6,7). Eĉ okaz'e de mal'pli fort'a'j ter'trem'o'j, kies centr'o trov'iĝ'as ĝis 20 kilo'metr'o'j for de la laboratori'o, la silur'o'j ek'aktiv'is.
#000954
Uson'o inter Irano kaj Irako
#000957
Mez'e de februar'o 2003, dum ĉie oni parol'is pri la kresk'ant'a prem'o sur Irakon, la kresk'ant'a risk'o de nov'a milit'ad'o en Mez-Orient'o, la kresk'ant'a rezist'o kontraŭ la uson'a'j milit'prepar'o'j („pli ol ses milion'o'j da protest'ant'o'j tra la tut'a mond'o en unu sam'a sabat'o – est'as ironi'e, ke Hitler neni'ig'is ĝust'e tiom da jud'o'j”, televid'e koment'is uson'a ministr'o, kiu verdikt'is, ke „kompren'ebl'e tiel grav'a'j'n afer'o'j'n kiel milit'ad'o aŭ ne oni ne pov'as de'pend'ig'i de kelk'a'j sur'strat'a'j manifestaci'o'j”), komenc'iĝ'is en Hag'o ĉe la Inter'naci'a Kort'um'o proces'o de Irano kontraŭ Uson'o.
#000958
Irano postul'as, ke Uson'o pag'u la neni'ig'o'n de tri petrol'produkt'a'j platform'o'j en la Persa Golf'o en 1987 kaj 1988. Uson'o si'n defend'as, asert'ant'e, ke tiu'j atak'o'j okaz'is nur si'n'defend'e kontraŭ iranaj atak'o'j al uson'a'j ŝip'o'j.
#000959
La ironi'o de la histori'o est'as, ke ĝust'e mez'e de la nun'a ampleks'a uson'a milit'ad'o tiu'region'e – nun kontraŭ Irako de Sadam Husajn – ĉi tiu proces'o en Hag'o re'ir'ig'as ni'a'n atent'o'n al milit'ad'o sam'region'a antaŭ nur kelk'a'j jar'o'j, kiam Uson'o fort'e sub'ten'is la sam'a'n Sadamon de la sam'a Irako ĉe li'a atak'o kontraŭ Irano. Laŭ Irano, Uson'o eĉ liver'is la ĥemi'a'j'n kaj biologi'a'j'n arm'il'o'j'n, per kiu'j Irako tiu'temp'e pov'is batal'i.
#000960
La tiam'a'n situaci'o'n inter'ali'e kaŭz'is la fakt'o, ke en 1979 Uson'o perd'is si'a'n ĉef'a'n alianc'an'o'n, la ŝah'o'n de Irano. Ajatol'o Komejni trans'pren'is la estr'ec'o'n kaj jam en 1982 iranaj trup'o'j sur'voj'is al Bagdado en Irako. La tiam'a uson'a prezid'ant'o Re'ag'a'n per'e de si'a send'it'o Rumsfeld (jes ja, la sam'a!) re'establ'is diplomati'a'j'n lig'o'j'n kun Irako por kontraŭ'pez'i la kresk'ant'a'n fort'o'n de Irano. La histori'o'n ni kon'as. Sed kiu lern'as el la histori'o?
#000961
En mult'a'j land'o'j televid'o est'as negoc'o kaj el'send'o'j nur reklam'uj'o'j. Tio est'as la ekonomi'a logik'o si'n kaŝ'ant'a mal'antaŭ tiu aparat'o, kiu ĉen'ig'as miliard'o'j'n da hom'o'j dum plur'a'j hor'o'j tag'e. Por la merkat'ad'a'j profesi'ul'o'j ne sufiĉ'as sci'i, ke ili'a'j'n mesaĝ'o'j'n ricev'os miriad'o'j da spekt'ant'o'j, sed esenc'as sci'i pli ekzakt'e kiom da kaj kia'j hom'o'j tio'n far'os kaj kiom da foj'o'j tio okaz'os. Sam'e por la televid-kompani'o'j kaj por la el'send-kre'ant'o'j (ĉiam pli oft'e sen'de'pend'a'j entrepren'o'j vend'ant'a'j si'a'j'n produkt'o'j'n al la staci'o'j) nepr'as tio'n sci'i por ofert'i pli al'tir'a'j'n uj'o'j'n al si'a'j klient'o'j, la reklam'ist'o'j. La tut'a sektor'o mov'as cent'o'j'n da miliard'o'j da eŭr'o'j jar'e en la tut'a mond'o. Nu, kiel oni sukces'as akir'i tiu'j'n inform'o'j'n, kaj kiom fid'ind'a'j ili est'as? Ni klopod'os ĉio'n klar'ig'i.
#000962
Difin'int'e la cel'o'n de la enket'o, sufiĉ'as nur okup'iĝ'i pri la konstant'a'j loĝ'lok'o'j. Kiam famili'o akcept'as al'iĝ'i al tia esplor'o, oni instal'as aparat'o'n, nom'at'a'n „spekt'o'metr'o”, al ĉiu televid'il'o kaj vid'bend'aparat'o de la dom'o. Ĝi sond'as, ĉu ili est'as funkci'ant'a'j kaj, se tiel, al kiu staci'o ili est'as agord'it'a'j (aŭ ĉu oni spekt'as vid'bend'o'n, aŭ vide'o'lud'as, aŭ konsult'as tele'tekst'o'n, ktp). Por tio'n far'i ekzist'as plur'a'j sistem'o'j, sed la plej oft'a est'as en'met'i en la televid'il'o'n aŭ vid'bend'aparat'o'n special'a'n sond'il'o'n, per kiu oni mezur'as intern'a'j'n frekvenc'o'j'n, kaj per tabel'o traduk'as ili'n al staci'o'j.
#000965
Por kompren'ig'i la kompleks'ec'o'n de tiu sistem'o, ind'as prezent'i la ekzempl'o'n de Hispanio. Nun'temp'e oni tie analiz'as bild'o'kongru'e ĉirkaŭ 90 divers'a'j'n staci'o'j'n. Por cert'iĝ'i pri la kvalit'o de la ŝablon'o'j oni kapt'as ili'n en mal'sam'a'j urb'o'j per redund'a aparat'ar'o, send'as ili'n ret'e, kompar'as kaj elekt'as la plej kvalit'a'j'n. Sed tio montr'iĝ'as ne'sufiĉ'a, ĉar ekzist'as kelk'obl'e pli da cifer'ec'a'j staci'o'j, kaj tial la sistem'o ne sukces'as determin'i, kiu'n oni rigard'is en ĉirkaŭ 15-20 % de la okaz'o'j. Tial la kvant'o de ŝablon'a'j staci'o'j rapid'e kresk'as.
#000967
Parentez'e, simil'a sistem'o est'as uz'at'a en Svis'land'o por mezur'i la radi'o'aŭskult'ant'ar'o'n: 800 hom'o'j sur'port'as special'a'n brak'horloĝ'o'n registr'ant'a'n ĉiu'j'n son'o'j'n, kiu'j'n ili aŭskult'as dum unu semajn'o (pli ekzakt'e: esenc'a'j'n element'o'j'n de la kvar unu'a'j sekund'o'j de ĉiu minut'o). Post'e la datum'o'j est'as kompar'at'a'j kun 120-radi'o'staci'a ŝablon'o.
#000968
Tiom da teknologi'o foj'e est'as ekonomi'e mal'ebl'a. Ekzempl'e, kie la telefon-ret'o ne est'as sufiĉ'e dis'volv'it'a. En Ĉini'o, kie ekzist'as la plej grand'a televid-panel'o de la mond'o, 5000 hejm'o'j est'as ekip'it'a'j per tia'j aparat'o'j, sed ili ĉef'e kovr'as la urb'a'n loĝ'ant'ar'o'n. Al'don'e 18 000 vilaĝ'a'j famili'o'j man'e plen'ig'as kajer'o'j'n, kiu'j'n oni kolekt'as nur unu'foj'e semajn'e.
#000971
Tamen, en la unu'a'mond'a'j land'o'j, ĉar plej oft'e neces'as instal'i plur'a'j'n spekt'o'metr'o'j'n en la dom'o'j, unu far'iĝ'as la ĉef'a kaj memor'as ĉiu'j'n datum'o'j'n de la ceter'a'j (de'nov'e la form'o'j inter'komunik'iĝ'i est'as divers'a'j). Nokt'e ĉio est'as send'at'a al centr'a komput'il'o kun'ig'ant'a la inform'o'j'n de la tut'a panel'o: tem'as pri ŝlos'il'a procez'o, ĉar en mal'long'a temp'o neces'as telefon'e kontakt'i mil'o'j'n da hejm'o'j (cent'o'j'n por mal'grand'a'j land'o'j). Se star'as problem'o'j en la telefon-line'o'j kaj oni ne sukces'as el'ŝut'i la datum'o'j'n de sufiĉ'a kvant'o da dom'o'j, la tut'a sekv'a pri'trakt'ad'o fiask'as. Ind'as rimark'i, ke nokt'o plej konven'as al la telefon-kompani'o'j por test'ad'i aŭ ŝanĝ'i si'a'n program'ar'o'n, kaj pro la hast'a kresk'ad'o de poŝ'telefoni'o tia'j incident'o'j ne mal'oft'as.
#000972
Ricev'int'e la datum'o'j'n, la centr'a komput'il'o analiz'as ties kvalit'o'n: pov'as montr'iĝ'i, ke ekzist'as erar'o'j en spekt'o'metr'o, aŭ ke ie hom'o'j forges'is deklar'i si'n, aŭ ke famili'o aĉet'is, ekzempl'e, nov'a'n DVD-leg'il'o'n kaj forges'is avert'i pri ĝi. La kvalit-procez'o ĉiam mal'akcept'as hejm'o'j'n kaj star'ig'as labor'o'n por la teknik'a fak'o de la entrepren'o, kiu la sekv'a'n tag'o'n dev'os telefon'i ili'n kaj oft'e aranĝ'i rendevu'o'n por ripar'i aparat'o'j'n aŭ instal'i spekt'o'metr'o'j'n en nov'a'j'n.
#000973
Post la kvalit-procez'o neces'as kontrol'i, ĉu rest'is signif'a kvant'o da panel-dom'o'j por liver'i fid'ind'a'j'n inform'o'j'n. Ekzempl'e, en Hispanio oni postul'as, ke est'u almenaŭ 80-el'cent'a sukces'o en ĉiu'j naŭ region'o'j, en kiu'j'n oni divid'is la land'o'n. Post'e ven'as la bild'o'kongru'a procez'o, kaj fin'e la pond'a: al ĉiu'j kontakt'it'a'j panel'an'o'j, kiu'j iom ŝanĝ'as de tag'o al tag'o, oni atribu'as apart'a'n grav'o'n de'pend'e de ties reprezent'iv'ec'o (se en tiu tag'o oni el'ŝut'is mal'pli da hom'o'j el iu region'o, la tie'a'j kontakt'it'o'j valor'os pli ol tiu'j el ali'a'j pli bon'e reprezent'it'a'j region'o'j), kaj fin'e kalkul'as pond'it'a'n mez'nombr'o'n por ricev'i la spekt'ant'ar'o'n. Pondadon oni far'as sur'baz'e de plur'a'j demografi'a'j variabl'o'j: loĝ'lok'o, seks'o, soci'a klas'o, kaj simil'e. Post tio neces'as nur lanĉ'i la last'a'j'n program'o'j'n, kiu'j produkt'as ĉi'a'j'n ebl'a'j'n tabel'o'j'n kaj diagram'o'j'n, prezent'as ili'n en ret'ej'o aŭ ret'e distribu'as ili'n al la klient'ar'o.
#000974
Neces'as rimark'i, ke tio est'as la tip'a procez'o preskaŭ en la tut'a mond'o, tamen en kelk'a'j land'o'j, kiel en Brazilo, oni ne ek'sci'as la spekt'ant'ar'o'n en la sekv'a tag'o, sed sen'ĉes'e, jam post kelk'a'j minut'o'j: tiam la spekt'o'metr'o'j sen'halt'e liver'as datum'o'j'n al la centr'a komput'il'o, kiu konstant'e kalkul'ad'as kaj aktual'ig'as inform'o'j'n.
#000975
Ĉio rakont'it'a ĝis ĉi tie ne ebl'ig'as ek'sci'i, kiom da hom'o'j spekt'is la reklam'o'n de ni'a var'o. Por tio neces'as kun'ig'i la datum'o'j'n pri spekt'ant'ar'o kaj hor'tabel'o'n, kie list'iĝ'as, por ĉiu staci'o, je kiu preciz'a hor'o, minut'o kaj sekund'o komenc'iĝ'as ĉiu unu'op'a el'send'o kaj reklam'o. Kaj ne nur por ĉiu staci'o: en land'o'j, kiel Briti'o aŭ Hispanio, oft'e la sam'a staci'o el'send'as divers'a'j'n afer'o'j'n en mal'sam'a'j region'o'j; en Hispanio eĉ, el'send'o pov'as est'i tut'land'a, sed en'e de la sam'a reklam-paŭz'o part'o de reklam'o'j pov'as est'i tut'land'a kaj ali'a region'a (t.e. pov'as sam'temp'e okaz'i eĉ 16 divers'a'j el'send'o'j far'e de la sam'a staci'o!).
#000976
En Hispanio, si'a'temp'e neces'is dek'o'j da hom'o'j por kre'i tiu'n hor'tabel'o'n: tem'as pri po ĉirkaŭ 1000 er'o'j por ĉiu staci'o kaj region'o. Nun, dank'e al bild'o'kongru'a'j teknik'o'j, mult'o'n ebl'is aŭtomat'ig'i. Inter'temp'e, la staci'o'j mult'obl'iĝ'is, kaj ebl'e eĉ pli da hom'o'j est'as bezon'at'a'j: nun'temp'e jam 60 staci'o'j est'as tiel ĉiu'tag'e analiz'at'a'j.
#000977
Montr'iĝ'as tamen, ke reĝisor'o vol'as sci'i, kial en difin'it'a moment'o de li'a el'send'o, sen reklam-paŭz'o, part'o de li'a spekt'ant'ar'o for'migr'is. Ekzist'as entrepren'o'j ebl'ig'ant'a'j vid'i sam'temp'e sur komput'il-ekran'o plur'a'j'n el'send'o'j'n kun ties spekt'ant'ar'o: tio ebl'ig'as analiz'i, ĉu hom'o'j for'ir'as, ĉar aper'as difin'it'a mal'simpati'a ul'o en la propr'a el'send'o, aŭ ĉar ali'lok'e komenc'iĝ'is pli al'tir'a konkurenc'ant'o. Ekzist'as aŭ sur'voj'as ekzist'o'n grand'eg'a'j cifer'ec'a'j depon'ej'o'j de el'send'o'j de dek'o'j da staci'o'j laŭ'long'e de monat'o'j kaj eĉ jar'o'j kun grand'ec'o'j de tera'bajt'o'j (mil'o'j da giga'bajt'o'j).
#000978
La ebl'a'j serv'o'j ne est'as nur tia'j. En Franci'o, ekzempl'e, entrepren'o ne nur kre'as hor'tabel'o'j'n, sed al'don'as dek'o'j'n da krom'inform'o'j al la reklam'o'j. Tia'manier'e ebl'as ek'sci'i, ĉu iu ali'a el'pens'is reklam'o'n kun vir'in'o port'ant'a sun'okul'vitr'o'j'n ruĝ'e vest'it'a kaj kun hund'o – kaj spekt'i ĝi'n. Ili'a datum'baz'o en'ten'as jar'o'j'n da reklam'o'j, ne nur televid'a'j, sed ankaŭ gazet'a'j kaj radi'a'j. Tio ebl'e est'as luks'o (kiu tamen viv'ig'as grand'et'a'n firma'o'n), sed plej oft'e entrepren'ist'o'j interes'iĝ'as pri tio, ĉu ili'a konkurenc'ant'o lanĉ'is nov'a'n reklam'o'n, kiom ĝi invest'as tiu'fak'e kaj kia est'as ĝi'a merkat'ad'a strategi'o (kio'n ĝi far'as gazet'ar'e, televid'e, radi'e aŭ en la strat-panel'o'j).
#000979
Tio instig'as grand'a'n koncentr'iĝ'o'n en la esplor-sektor'o, tiel ke entrepren'o'j ne plu okup'iĝ'as nur pri televid'o aŭ ĵurnal'o'j, sed ĉio'n far'as kaj komun'e propon'as. Eĉ pli'e: ebl'as ne nur sci'i, kia'j hom'o'j vid'is reklam'o'n; se oni kun'ig'as la datum'o'j'n kun tiu'j de ali'a simil'e funkci'ant'a panel'o, kiu okup'iĝ'as pri tio, kio'n la hom'o'j aĉet'as (manĝ'aĵ'o'j'n, vest'o'j'n aŭ kia'j'n ajn var'o'j'n), ebl'as eĉ sekv'i la tut'a'n evolu'cikl'o'n de kampanj'o – ne grav'e, ĉu propr'a aŭ de konkurenc'ant'o.
#000980
Al ĉi tiu antologi'et'o de poezi'aĵ'o'j oni dev'as al'ir'i kvazaŭ al relikv'o. Ne ja pro la optimum'o de la vers'teknik'o: mult'a'j strof'o'j est'as tre primitiv'a'j, la fraz'o'j est'as tord'it'a'j, la ritm'o kelk'foj'e est'as pen'e diven'ebl'a: sed la pli'mult'o el la poezi'aĵ'o'j est'is verk'it'a'j antaŭ la unu'a mond'milit'o.
#000981
Tem'as pri antologi'o el sep'dek tri poem'o'j: 45 verk'is Stanisław Zygmunt Braun kaj 28 verk'is Stanisław Karolczyk, du grand'a'j person'ec'o'j de la pol'a Esperant'o-kultur'o, kiu'j long'e ag'ad'is en Lodzo (PL); kaj la lodza fili'o de Pol'a Esperant'o-Asoci'o vol'is omaĝ'i si'a'j'n du el'star'a'j'n civit'an'o'j'n okaz'e de la 90-jar'a jubile'o de la fond'iĝ'o. (Ĉi tiu antologi'et'o, kvankam recenz'at'a nun, aper'is en 1997.) Ili est'is du amik'o'j, kiu'j jun'ul'aĝ'e kun'fond'is Pol'a'n Esperant'o-Asoci'o'n ĝust'e en Lodzo, sed ne pov'is al'iĝ'i al ĝi, ĉar tiu'temp'e en Rusio la plen'rajt'a jur'a aĝ'o est'is 24 jar'o'j. Ili do fond'is si'a'flank'e sam'temp'e jun'ul'ar'a'n rond'o'n, kaj el'don'is bulten'o'n Jun'a pens'o.
#000982
Karolczyk nask'iĝ'is apud Lodzo en 1890, Braun nask'iĝ'is en Częstohova en 1893, kaj ven'is baldaŭ al Lodzo. Al Esperant'o ili est'is al'log'it'a'j ankoraŭ en knab'a aĝ'o, kaj jam en 1910 aper'is ili'a unu'a kun'a poem'ar'o Unu'a'j agord'o'j, sub la pseŭdonim'o'j Wiktor Elski (Braun) kaj Esk'a (Karolczyk). La poem'ar'o impres'is, ja la aŭtor'o'j est'is 17-jar'ul'o kaj 20-jar'ul'o; tuj aper'is recenz'o'j kaj ese'o'j pri ĝi en Pol'a Esperant'ist'o, German'a Esperant'ist'o, Univers'o. Sed la viv'o baldaŭ al'port'is divers'a'j'n mis'aventur'o'j'n al la du poet'o'j pro ili'a'j social'ist'a'j ide'o'j, kaj ili dev'is for'fuĝ'i; Braun est'is eĉ arest'it'a plur'foj'e kaj kondamn'it'a al ekzil'o (li re'ven'is nur post amnesti'o).
#000983
La Unu'a'j agord'o'j aspekt'is tamen kiel ekzerc'o'j de poet'o'j-komenc'ant'o'j, se kompar'it'e al la sam'temp'a'j verk'o'j de Deŝkin, Frenkel, Devjatnin, Schulhof, ĉiu'j orient'e de Rejn'o (la poezi'o de Privat, okcident'e de Rejn'o, hav'as tut'e ali'a'n inspir'o'n). Kaj bedaŭr'ind'e la poet'ad'o de Karolczyk halt'as en 1913, do li ne laŭ'ir'as evolu'o'n, progres'o'n. Li'a'j lirik'o'j rest'as gips'um'it'a'j: kelk'a'j ver'e bon'a'j, pli mult'a'j ŝablon'a'j. La poem'o Al la Majstr'o komenc'iĝ'as tiel:
#000984
De long'e sub verd'a standard'o rev'ul'o'j Por nobl'a batal'as afer'o, Al ili al'iĝ'as geni'a'j pens'ul'o'j, Neniu'j si'n sent'as ĉe ili fremd'ul'o'j, Ĉar ĉiu'j'n kun'ig'as esper'o.
#000985
Kaj tamen Karolczyk plu rest'as mov'ad'an'o, redaktor'o de Pol'a Esperant'ist'o, fort'e engaĝ'it'a ankaŭ post la du'a mond'milit'o; li traduk'as abund'e el la pol'a, sed du jam pret'a'j antologi'a'j volum'o'j for'brul'as dum la milit'o; la evolu'o de li'a vers'teknik'o okaz'as tra traduk'o'j, kaj original'a'j'n inspir'o'j'n li ne plu traf'as. Li traduk'as, li redakt'as; li'a literatur'a ag'ad'o favor'as li'a'n elekt'iĝ'o'n en la Lingv'a'n Komitat'o'n kaj post la du'a mond'milit'o en la Akademi'o'n (la recenz'at'a verk'o registr'as sid'o'n de Karolczyk en la Lingv'a Komitat'o ek'de 1936, evident'e pres'erar'o anstataŭ 1926, kiel atest'as la tiam'a'j jar'libr'o'j de la Lingv'a Komitat'o; li ĉes'is en 1954). En si'a redakt'a kaj editor'a entuziasm'o li ne forges'as la amik'o'j'n de la jun'aĝ'o: fakt'e ĝust'e al Karolczyk kaj al la komun'a amik'o Pfeifer ni ŝuld'as la antologi'cel'a'n kun'ig'o'n de ĉ. 150 poezi'aĵ'o'j de Braun (origin'e est'is du'cent'o), kelk'a'j dis'e aper'int'a'j, kelk'a'j rest'int'a'j nur manuskript'e.
#000986
Braun est'is tre modest'a kaj ne el'montr'iĝ'em'a, kaj ne tro interes'iĝ'is pri si'a'j poezi'aĵ'o'j. La nun'a verk'o ĉerp'as el tiu'j kolekt'it'a'j de Karolczyk, precip'e el la jam aper'int'a'j en revu'o'j. Du stud'o'j pri Braun, de Kalocsay kaj Auld respektiv'e, aper'is en Nord'a Prism'o en 1959; Kalocsay nom'as Braun „la dron'int'a poet'o”, kaj surpriz'iĝ'as, ke ekzist'as nur poem'o'j el li'a jun'aĝ'o. Braun ebl'e ne hav'as pli fort'a'n inspir'o'n ol Karolczyk, sed viv'as pli long'e kiel poet'o, ĝis 1921, tiel ke li mem retro'rigard'e kritik'as si'a'j'n „unu'a'j'n agord'o'j'n” pro la tro'a ne'matur'ec'o kaj ŝablon'ec'o de la rim'o'j. En kelk'a'j vers'o'j ni trov'as la sam'a'j'n dub'o'j'n, kiu'j'n hav'is Schulhof en Desper'ant'o aŭ kiu'j'n hav'os Kalocsay en En amar'a hor'o:
#000987
Ĉu sol'e i'a'j histori-fos'ist'o'j prezent'os al la tag'a lum' rakont'o'n pri ni, pas'int'a'j jam, esperant'ist'o'j, kiu'j pupil'o'n fiks'is en Est'ont'o'n, kiu'j kred'is, ke per labor'ad' ili'a form'iĝ'os unu rond'o famili'a? ....... Ĉu interes'o'n fuĝ'a'n aŭ kor'tuŝ'a'n profund'a'n vek'os la fiask'a sort'o, se ni'a'n ard'a'n rev'o'n en la kuŝ'o'n sub'ter'a'n met'os kun ni ni'a mort'o, aŭ eĉ el tomb'o ni'a sen'ŝancel'o al post'e'ul'o'j bril'os kiel cel'o?
#000988
Ĉar ĉiam kor'o, en eg'a turment'o, Je foj' unu'a katen'o'j'n ek'sent'is - Orel'o'n traf'is vi'a „nov'a sent'o” Kaj mal'esper'o'n por ĉiam for'vent'is, Don'ant'e kred'o'n, lingv'o de l' Esper'o, Ke ne pere'is just'ec' sur la ter'o!. Pri la poem'o Plend'o dir'as Kalocsay en si'a ese'o: „Laŭ mi'a opini'o ĝi est'as, el art'a vid'punkt'o, la plej grand'a poem'o de la unu'a period'o de ni'a poezi'o.” Jen ĝi'a'j unu'a'j vers'o'j, kiel aper'ant'a'j en la nun recenz'at'a volum'et'o:
#000990
Sol'a mi est'as ..., ho mi est'as sol'a, kiel ĉi-kruc'o ĉe la voj'o pol'a. kiel ĉi-kruc'o kun Di'a turment'o nigr'e pentr'it'a sur la firmament'o ... Pas'is la rev'o'j, pas'is sonĝ'o'j bel'a'j, Ikaraj flug'o'j, migr'o'j al'ĉiel'a'j - Sur ĉi-voj'ir'o kiel pez'a ŝton'o Sol'a mi rest'is sur de l' voj' du'on'o
#000991
Kalocsay, kiel oft'e ali'kaz'e, iel „korekt'as”, cel'e al si'a'gust'a pli'bon'ig'o, la vers'aĵ'o'j'n de ali'a'j; tial est'as apart'e interes'e kompar'i la supr'a'n tekst'o'n de Braun kun tiu aper'int'a en Nord'a Prism'o modif'it'a de la hungar'o.
#000992
Ĉe Karolczyk ni trov'as kelk'a'j'n am'poem'o'j'n, sed ne retro'rigard'a'j'n: li ĉes'is tro fru'e en si'a poet'ad'o por montr'i pri'plor'o'n; mal'e, Braun vers'as dum ankoraŭ preskaŭ plen'a jar'dek'o, sed mal'pli intens'e. Sed ankaŭ li halt'as en si'a poet'ad'o mal'pli ol 30-jar'a, kaj tamen tra'viv'os la milit'o'n, kaj mort'os en 1956. La ese'o pri Braun de Auld en Nord'a Prism'o en'ten'as intervju'o'n ĝust'e kun Karolczyk, kiu est'is tiam kolekt'ant'a la vers'aĵ'o'j'n de Braun cel'e al antologi'o. Do pri ambaŭ poet'o'j est'is re'a interes'iĝ'o post ili'a mort'o: ne nur aper'as kelk'a'j ili'a'j poem'o'j en la Esperant'a Antologi'o, sed ankaŭ la Krestomati'o de Szerdahelyi dediĉ'as al ili plen'a'j'n paĝ'o'j'n. La nun'a antologi'o fort'e kontribu'as al la kon'o de du poet'o'j kon'at'a'j preskaŭ nur pro Unu'a'j agord'o'j; nu, agord'o'j est'is plu'a'j, kaj pli bel'son'a'j.
#000993
Mi jam plur'a'j'n libr'o'j'n recenz'is por MONATO, ekvilibr'e, mi opini'as. Sed la leg'ant'o permes'u al mi, ĉi-foj'e, person'a'n, emoci'a'n al'ir'o'n. Mi ne recenz'as por'infan'a'n libr'o'n, ating'int'a'n la pint'o'n de vend'o'klasifik'o'j. Mi ne komentari'as nov'a'n traduk'o'n de fam'a ital'a ĉef'verk'o. Mi ne rilat'ig'as ĝi'n al last'a'temp'a furor'a film'o, kiu kon'ig'is la aventur'o'j'n de lign'a marionet'o tra la interpret'ad'o de Oscar-premi'it'o Roberto Benign'i. Mi parol'as pri unu el la plej kar'a'j leg'aĵ'o'j de mi'a'j infan'a'j jar'o'j: mi'a pa'nj'o kar'memor'a leg'is ĝi'n al mi kaj mi'a frat'o, kaj mi'a de'nask'a esperant'ist'ec'o si'n nutr'is ankaŭ tra tiu'j paĝ'o'j.
#000995
Ankaŭ ali'a'j libr'et'o'j de tiu temp'o akompan'is mi'n en mi'a'j unu'a'j esperant'lingv'a'j leg'o'j. Esperant'o por infan'o'j de G. Gladstone Solomon, kiu'n ni en la famili'o nom'is „la libr'o de la mus'et'o'j”, rakont'is pri mus'a famili'o, kun la ĉiu'tag'a'j famili'a'j okaz'aĵ'o'j, kaj mi plor'is kiam mus'id'o Johano mal'san'iĝ'as ĉar li manĝ'is verd'a'n pom'o'n, kaj li'a frat'o Roĝer'o kur'as al la kurac'ist'o, kiu pret'ig'as medikament'o'n. Ali'a amuz'a verk'et'o est'is Gaj'a lern'o'libr'o, de C. Walter, sur kies kovr'il'paĝ'o krete skiz'it'a infan'o hav'as funel'o'n sur la kap'o kaj tra ĝi en'ir'as verd'a stel'o. Kiel domaĝ'e, ke ambaŭ libr'o'j ne plu trov'iĝ'as en la katalog'o de UEA ...
#000996
Sed La aventur'o'j de Pinokjo est'is la ĉef'a leg'aĵ'o por ni, knab'et'o'j. Ni'n log'is la histori'o, cert'e kon'at'a tra la mond'o: mal'jun'a lign'aĵ'ist'o Ĝepeto skulpt'as el lign'o'pec'o marionet'o'n, al kiu li don'as nom'o'n Pinokjo. Ĉi marionet'o parol'as, rid'as, mov'iĝ'as, kresk'as, petol'as, ag'as tut'e kiel infan'o. Kaj kiel infan'o li tra'ir'as la unu'a'j'n infan'a'j'n tent'o'j'n: kaŝ'a neiro al la lern'ej'o por spekt'i pup'teatr'o'n, amik'iĝ'o kun ali'a fripon'et'o kiu li'n de'voj'ig'as, renkont'iĝ'o kun tromp'ist'o'j, iluzi'o pri fabel'a land'o, ŝtel'ad'o, kapt'iĝ'o far'e de la ĝendarm'o'j, risk'o est'i frit'it'a kiel fiŝ'o, efektiv'a trans'form'iĝ'o al azen'o kun long'a'j orel'o'j, ĉar li est'as mal'diligent'a en la lern'ej'o, ktp. Plej natur'e est'as prezent'at'a'j ankaŭ absurd'aĵ'o'j, kiel en'karcer'ig'o verdikt'it'a al pri'ŝtel'it'o, ne ja al la ŝtel'int'o'j. Kaj ĉiu paĝ'o est'as tremp'it'a en la kutim'a plen'kresk'ul'a saĝ'o: se vi ag'as mis'e, vi spert'os mal'bon'a'j'n sekv'o'j'n; se vi mal'obe'as, vi trov'iĝ'os mal'bon'e; se vi ag'as bon'e, vi ĝu'os rekompenc'o'n. Akompan'as Pinokjon kiel gard'anĝel'o la Blu'har'a Fe'in'o, kiu klopod'as re'en'voj'ig'i li'n sur la rel'o'j'n de honest'ec'o; saĝ'a'j'n maksim'o'j'n distribu'as la Parol'ant'a Gril'o; sed ili'n Pinokjo neglekt'as, pri kio li dev'os post'e fort'e pent'i. Se iu ankoraŭ ne kon'as la verk'o'n, mi ne mal'kaŝ'os la fin'o'n, kiu kompren'ebl'e est'as cel'o atend'at'a kaj fin'e ating'it'a, kiel dec'as en por'knab'a'j libr'o'j.
#000997
Ĉu do verk'o intenc'it'a por trans'don'i al la infan'o'j la valor'o'j'n de aŭtoritat'ec'o kaj obe'em'o? Ver'ŝajn'e, la aŭtor'o, Carlo Collodi (pseŭdonim'o de Carlo Lorenzini, viv'int'a en la toskani'a vilaĝ'o Collodi, origin'a lok'o de la patr'in'o), tut'e ne cel'is tiom profund'a'j'n implic'o'j'n; li mem infan'o'j'n ne hav'is, eĉ ne edz'in'o'n. Li posed'is bon'a'n literatur'a'n kultur'o'n, kvankam fin'diplom'o'j'n li ne akir'is; li tamen ating'is bon'a'n pozici'o'n kiel gazet'ist'o, el'don'ant'o de gazet'o'j, fin'e unu'a sekretari'o ĉe la prefekt'ej'o de Florenco, kun'labor'ant'o ĉe la redakt'ad'o de la plej grav'a akademi'a vort'ar'o de la ital'a lingv'o. Li eĉ est'is nom'it'a „kavalir'o de la Ital'a Kron'o”, sed li tut'e neglekt'is tiu'n titol'o'n, est'ant'e esenc'e respublik'an'o.
#000999
Li'a viv'o est'is dum cert'a temp'o sen'ord'a, kun drink'ad'o kaj mis'fortun'a vet'lud'ad'o, tiel ke ankaŭ la san'o komenc'is ŝancel'iĝ'i. Sed fiks'a posten'o kaj pli bon'a financ'a situaci'o solv'is tiu'j'n problem'o'j'n. Pri la por'infan'a literatur'o li ĉiam est'is interes'it'a, kaj traduk'is al la ital'a la Rakont'o'j'n de la Fe'in'o'j de Perrault. Kuraĝ'ig'it'e al verk'ad'o por infan'o'j kaj knab'o'j, li aper'ig'is plur'a'j'n long'a'j'n novel'o'j'n aŭ roman'et'o'j'n kun element'lern'ej'a'j knab'et'o'j kiel rol'ant'o'j. Li'a'j verk'o'j ating'is rapid'e sukces'o'n: la ital'a regn'o est'is freŝ'e form'it'a post la sen'de'pend'iĝ'a'j milit'o'j kontraŭ Aŭstrio, en kiu'j ankaŭ Collodi est'is part'o'pren'int'a, kaj la verk'ad'o por infan'o'j help'is al la fort'ig'o de la koncept'o pri ŝtat'a unu'ec'o. En 1881 Collodi ek'labor'as pri Histori'o de marionet'o por laŭ'part'a publik'ig'o en la semajn'a Gazet'o por la infan'o'j, sed la aper'ig'o est'as ne'regul'a, kun inter'a'j long'a'j silent'o'j; li eĉ ted'iĝ'as kaj abrupt'e fin'as la rakont'o'n, sed la infan'a leg'ant'ar'o protest'as, kaj Collodi dev'as daŭr'ig'i dum tri'dek ses ĉapitr'o'j. En 1883 la pec'o'j si'n'sekv'e aper'int'a'j est'as fin'e kolekt'it'a'j en libr'o'n sub la titol'o La aventur'o'j de Pinokjo, kun ilustr'aĵ'o'j de E. Mazzanti, kiu'j'n la nun'a Esperant'o-traduk'o trans'pren'is integr'e.
#001000
La fam'o de la roman'et'o est'is tuj'a kaj eg'e long'daŭr'a. Eĉ la nun'a'j knab'et'o'j, kiu'j spert'as tut'e ali'a'n al'ir'o'n al la princip'o'j de aŭtoritat'ec'o kaj ali'tip'a'n famili'a'n eduk'o'n ol est'is antaŭ jar'cent'o, trov'as en Pinokjo spegul'o'n de si mem, de si'a'j ne'cert'o'j, de si'a'j dezir'o'j pri eskap'o el la kutim'o'j konsider'at'a'j sen'kaŭz'e trud'it'a'j de la pli'aĝ'ul'o'j. Sen'nombr'a vic'o da el'don'o'j en mult'a'j lingv'o'j (inkluziv'e la latin'a'n Pinoculus!) kon'ig'is al la tut'a mond'o la aventur'o'j'n de la bub'a, fripon'a kaj ribel'em'a, sed simpati'a kaj just'ec'aspir'a, lign'a marionet'o, kun infan'a logik'o kaj naiv'ec'o; Pinokjo est'as sen'dub'e la ital'a subjekt'o de la 19a jar'cent'o plej kon'at'a ekster'land'e. Ankoraŭ nun en Italio la verk'o aparten'as al ĉies kultur'a sub'fon'o, tiel ke uz'iĝ'as en la normal'a ital'a lingv'o esprim'o'j kiel „hav'i la naz'o'n de Pinokjo”, kiam ĝi long'iĝ'as pro li'a'j mesogoj, aŭ „est'i kiel la Parol'ant'a Gril'o”, kiam iu saĝ'um'as kaj aplomb'e sentenc'as.
#001001
En 1930 aper'as en Esperant'o La aventur'o'j de Pinokjo en traduk'o de Mirza Marchesi, ĉe The Esperant'o Publishing Co. La traduk'int'in'o est'is element'lern'ej'a instru'ist'in'o, entuziasm'e ag'ant'a en la instru'ist'a medi'o, eĉ menci'it'a per apart'a kap'vort'o en la Enciklopedi'o de Esperant'o. Ŝi edz'in'iĝ'os al meksikia esperant'ist'o kaj ir'os al Meksikio; post vidv'in'iĝ'o, ŝi re'ven'os al si'a origin'a lok'o, apud Padova, kie ŝi mort'os en 1953. Ŝi'a traduk'o est'is bon'a, kaj en la komenc'a'j kvin'dek'a'j jar'o'j ĝi est'is dis'aŭd'ig'at'a dum la regul'a'j Esperant'a'j el'send'o'j de Radi'o Roma. Ĉu mi rajt'as ankoraŭ'foj'e miks'i person'a'j'n re'memor'o'j'n? La rol'o'n de Pinokjo lud'is mi, tiam 11-jar'a, kiel rakont'ist'o rol'is mi'a frat'o Nicola, 13-jar'a, la Blu'har'a Fe'in'et'o (kaj ali'a'j in'a'j voĉ'o'j) est'is mi'a patr'in'o Carolina, la Parol'ant'a Gril'o est'is mi'a patr'o Lu'ig'i, kiu altern'is ĉe ali'a'j vir'voĉ'a'j dialog'o'j kun la tiam'a ĉef'redaktor'o de la Esperant'o-fak'o de Radi'o Roma, Ascenzio Blasimme. La dis'send'o vek'is grand'a'n entuziasm'o'n ĉe la aŭskult'ant'ar'o, eĉ ven'is leter'o'j adres'it'a'j simpl'e „Al Pinokjo, ĉe Radi'o Roma”.
#001002
Ĉu ind'is re'publik'ig'i la verk'o'n? Cert'e, jes, ĝi est'as daŭr'e aktual'a kaj de'long'e ne est'is aĉet'ebl'a. Ĉu ind'is nov'a traduk'o? Sen'dub'e, jes. La nun'a traduk'o de J. Horvath est'as, kompren'ebl'e, vort'o'stok'e kaj stil'e pli modern'a ol la traduk'o de M. Marchesi, aper'int'a, kiam eĉ ne ekzist'is la Plen'a Vort'ar'o; krom'e, la antaŭ'a el'don'o ne hav'is ilustr'aĵ'o'j'n, dum la nun'a tre oportun'e re'pren'as la original'a'j'n ilustr'aĵ'o'j'n de la unu'a ital'a el'don'o, kiu'j re'port'as ni'n krokiz'e al ĉarm'a fabel'a mond'o. La lingv'o est'as flu'a kaj facil'a, kaj la libr'o est'as eg'e rekomend'ind'a por ĉiu aĝ'o: knab'o'j, leg'u ĝi'n! ge'patr'o'j, leĝ'u ĝi'n al vi'a'j id'o'j! Sed special'e mi dezir'as al ĉiu'j knab'et'o'j la sam'a'n ĝoj'o'n, kiu'n mi hav'is je ili'a aĝ'o ĉe la renkont'iĝ'o kun Pinokjo.
#001004
Kia'j danĝer'o'j embusk'as aŭtor'o'n, kiu decid'is verk'i libr'o'n pri kalendar'o? La libr'o pov'as iĝ'i tro fizik'a, kaj la aŭtor'o dron'os en long'a'j klar'ig'o'j pri la ekliptik'a eben'o, pri la precesi'o de la ekvinoks'o'j, pri aks'o'j, klin'o'j kaj angul'o'j. La libr'o pov'as iĝ'i tro matematik'a, kaj la aŭtor'o lac'ig'os la leg'ant'o'j'n per formul'o'j kaj kalkul'o'j. La material'o pov'as est'i tro unu'form'a, kaj la leg'ant'o'j enu'os. Do, verk'ant'o dev'as trov'i or'a'n mez'o'n inter popular'ec'o kaj scienc'a rigor'ec'o en pri'skrib'o'j de astronomi'a'j fenomen'o'j kaj matematik'a'j kalkul'o'j. Sen'dub'e, tio'n sukces'is far'i en la libr'o La kalendar'o tra la temp'o, tra la spac'o A. Cherpillod.
#001005
La kalendar'o tra la temp'o, tra la spac'o iu'senc'e simil'as bulk'et'o'n kun sekv'in'ber'o'j. La ĉef'a en'hav'o est'as, mem'kompren'ebl'e, rakont'o pri kalendar'o'j. Komenc'e la aŭtor'o don'as preciz'a'n kaj konciz'a'n inform'o'n pri natur'a'j temp'o-unu'o'j (tag'o, monat'o, jar'o) kaj pri kvar tip'o'j de kalendar'o'j, per kiu'j hom'o'j pen'as akord'ig'i tiu'j'n unu'o'j'n.
#001006
Apart'a'j ĉapitr'o'j est'as dediĉ'it'a'j al jen'a'j kalendar'o'j kaj ili'a'j vari'aĵ'o'j: la roma, egipta, asira-babilona, atena, gall'a, arab'a, jud'a. Konsider'it'a'j est'as ankaŭ kalendar'o'j de Persi'o, Hindio, Ĉini'o kaj proksim'a'j al ili kaj tiu'j de maja'o'j kaj aztek'o'j. Por ĉiu kalendar'o est'as pri'skrib'it'a'j ĝi'a'j histori'o (la origin'o kaj trans'form'iĝ'o'j), struktur'o (la manier'o, per kiu oni adapt'is tag'nombr'ad'o'n al sun'o kaj lun'o), temp-divid'aĵ'o'j, precip'e monat'o'j, kaj fest'o'j.
#001007
Eĉ pli interes'a est'as inform'o pri el'pens'it'a'j kalendar'o'j. Krom la kon'at'a al ĉiu'j franc'a respublik'a kalendar'o, la aŭtor'o prezent'as amuz'a'n pozitiv'ism'a'n kaj tre fantazi'a'n 'patafizikan (ĝust'e tiel, kun apostrof'o) kalendar'o'n de Alfred Jarry. La plej last'a ĉapitr'o rakont'as pri mank'o'j de la gregori'a kalendar'o kaj pri projekt'o'j de ĝi'a re'form'ad'o.
#001008
Est'as konsider'it'a'j divers'a'j era'o'j, inter tiu'j la krist'an'a era'o, t.e. la manier'o nombr'i jar'o'j'n ek'de la temp'o, kiam Jesuo Krist'o nask'iĝ'is, kaj la era'o de Scaliger.
#001009
Apart'aĵ'o de tiu ĉi verk'o est'as ĝi'a „lingv'ist'ik'ec'o”. Jes, en mult'a'j tiu'tem'a'j libr'o'j est'as list'ig'it'a'j nom'o'j de semajn'tag'o'j kaj monat'o'j en divers'a'j lingv'o'j. Sed en tiu ĉi verk'o du ĉapitr'o'j est'as dediĉ'it'a'j nur al tio („ver'a'j bombon'o'j por la mens'o” de lingv'o-am'ant'o'j) kaj kvant'o de menci'it'a'j lingv'o'j sen'dub'e super'as tiu'n en ĉiu'j ali'a'j tia'j libr'o'j. Por tag'nom'o'j kaj monat'nom'o'j, por vort'o'j, signif'ant'a'j „tag'o”, „monat'o”, „jar'o”, por nom'o'j de divers'a'j fest'o'j kaj fast'o'j (ekzempl'e, Krist'nask'o kaj Karesm'o) oni trov'as laŭ'liter'a'n traduk'o'n kaj etim'ologi'o'n. Ne rest'as sen atent'o mult'a'j vort'o'j, iel rilat'a'j al kalendar'o (ekzempl'e, almanak'o, tagnaŭo, horoskop'o). End'as menci'i, ke preskaŭ ĉiu'j fremd'a'j vort'o'j est'as prezent'it'a'j en si'a'j propr'a'j alfabet'o'j.
#001010
Ĉar kalendar'o est'as intim'e lig'it'a kun religi'o, la aŭtor'o konsider'as event'o'j'n el viv'o de bibli'a'j person'o'j. Ver'e, est'as interes'e ek'sci'i, kiam „preciz'e” Di'o kre'is Adamon. A. Cherpillod atent'e ekzamen'as mult'a'j'n fragment'o'j'n de kanon'a'j kaj apokrif'a'j font'o'j, kiu'j en'ten'as dat-indik'o'j'n, por determin'i la temp'o'n de nask'iĝ'o kaj mort'o de Jesuo Krist'o.
#001011
En apart'a ĉapitr'o la jar'o est'as pri'skrib'it'a laŭ du grand'a'j religi'a'j cikl'o'j de la rom'katolik'a eklezi'o: la cikl'o de Krist'nask'o kaj la cikl'o de Pask'o. La jar'a'j cikl'o'j de islam'o kaj jud'ism'o est'as konsider'it'a'j en la ĉapitr'o'j pri la arab'a kaj jud'a kalendar'o'j.
#001012
Por kalkul'em'a'j hom'o'j la libr'o en'ten'as metod'o'j'n por kalkul'ad'o de la dat'o de Pask'o, de la tag'o en la cikl'o de Scaliger kaj por trov'ad'o de la semajn'tag'o, respond'a al iu dat'o.
#001013
Ĉu vi ankoraŭ memor'as pri la bulk'et'o? Nun ni fin'e ĝis'ir'is la sekv'in'ber'o'j'n! En la libr'o est'as uz'at'a'j mult'a'j tip'ar'o'j: grand'a, et'a, kursiv'a, gras'a. Komenc'e tiu vari'ec'o incit'as, sed post'e ĝust'e ĝi help'as trov'i la plej bon'gust'a'j'n pec'o'j'n – al'don'a'j'n divers'tem'a'j'n inform'o'j'n. Ni klasifik'us ili'n laŭ jen'a'j tip'o'j: enciklopedi'a'j (pri popol'o'j, religi'a'j sekt'o'j, person'o'j, ekzempl'e kopt'o'j, advent'ist'o'j, Hilel'o), geografi'a'j (pri lok'o'j, nom'at'a'j laŭ semajn'tag'o'j, monat'o'j, sezon'o'j, fest'o'j, ekzempl'e Duŝanb'o, Rio-de-Ĵanejro, Tel-Avivo, Asuncion'o), religi'a'j (pri divers'a'j preter'pas'it'a'j dum leg'ad'o de la bibli'o fakt'o'j, ekzempl'e pri sen'pek'a koncip'it'ec'o de Maria kaj pri tio, ke Jesuo Krist'o hav'is ge'frat'o'j'n kaj eĉ ĝemel'a'n frat'o'n) kaj ... ceter'a'j, plej ne'atend'it'a'j. Por ne sen'ig'i la leg'ant'o'j'n je plezur'o, ni menci'as nur kelk'a'j'n „ŝlos'il'vort'o'j'n”: krescent'a bulk'o, harem'o, tohuvabohu'o, Quasimodo. Pov'as est'i, ke koncern'a'j fakt'o'j est'as kon'at'a'j al vi, sed vi nepr'e kapt'os ali'a'j'n mir'ind'aĵ'o'j'n.
#001014
Kun apart'a interes'o kaj atent'o ni leg'is detal'o'j'n, rilat'a'j'n al Rusio. Kvankam ne ĉiu'j etim'ologi'o'j de rus'a'j vort'o'j kongru'as al tiu'j, trov'iĝ'ant'a'j en ni'a'j vort'ar'o'j, kaj la aŭtor'o dir'is neni'o'n pri tre specif'a rus'a vort'o sutki (diurn'o), tamen en la libr'o est'as spegul'it'a'j mult'a'j apart'aĵ'o'j de rus'a religi'a kalendar'o. Tem'as pri tio, ke la rus'a ortodoks'a eklezi'o ĝis nun uz'as juli'a'n kalendar'o'n kaj ĝust'e tio kaŭz'as diferenc'o'n kun katolik'a kaj protest'ant'a mond'o en tag'o'j de Krist'nask'o kaj Pask'o (inter'ali'e, la rus'a titol'o de fam'a pask'a uvertur'o de N. A. Rimskij-Korsakov est'as ne Velikaja russkaja pasĥa, laŭ A. Cherpillod, sed Svetlij prazdnik).
#001015
Nun ni dev'as rimark'i kelk'a'j'n ĉagren'a'j'n fakt'o'j'n. Bedaŭr'ind'e, ĉe'est'as tajp'erar'o'j. Ni trov'is ĉirkaŭ du'dek'o'n, sed tio, cert'e, est'as sufiĉ'e mal'mult'e kompar'e al dens'a en'hav'o. La libr'o konserv'as rest'aĵ'o'j'n de si'a franc'a origin'o, ekzempl'e, foj'e oni stumbl'as je franc'a'j et kaj jour, unu ĉapitr'o hav'as la titol'o'n Ni'a'j pra'patr'o'j la Gall'o'j, kvankam ŝajn'as, ke en'tut'e la libr'o ne est'as simpl'a traduk'o de franc'a versi'o, sed est'is re'far'it'a special'e por esperant'lingv'a'j leg'ant'o'j.
#001016
Ni kun grand'a interes'o tra'leg'is tiu'n ĉi libr'o'n, sekv'ant'e aŭtor'o'n laŭ la voj'o de evolu'o de kalendar'o en divers'a'j temp'o'j kaj lok'o'j kaj aŭskult'ant'e li'a'j'n sur'voj'a'j'n klar'ig'o'j'n kaj distr'aĵ'o'j'n. Leg'u ankaŭ vi!
#001017
Gvid'libr'o tra Esperant'uj'o: ĉio unu'libr'e!
#001019
Ĉu ni, esperant'ist'o'j, bon'e kon'as la propr'a'j'n kultur'o'n kaj histori'o'n? Ĉu mult'a'j el ni pov'as fanfaron'i pri kon'o de ne nur ni'a'j plej grand'a'j verk'ist'o'j kaj mov'ad'an'o'j, sed ankaŭ de la plej grav'a'j gazet'o'j en Esperant'o, eĉ se ili est'is el'don'at'a'j antaŭ jam 100 jar'o'j? Ĉu ĉiu el la leg'ant'o'j de ĉi tiu'j lini'o'j sci'as, kiu verk'is la poem'ar'o'n „La tajd'o” aŭ al kiu skol'o aparten'as Georg'o Kamaĉo?
#001020
La libr'o Epitom'o de esperant'ologi'o don'as respond'o'j'n al mult'eg'a'j simil'a'j demand'o'j, est'ant'e gvid'libr'o tra la tut'a esperant'a kultur'o, histori'o, struktur'o kaj ide'ar'o. La aŭtor'o sukces'is kompil'i fakt'e mal'grand'a'n, sed sufiĉ'e detal'a'n enciklopedi'o'n. Kaj malgraŭ tio, ke la libr'o cel'as est'i help'il'o al prepar'iĝ'o por la ekzamen'o'j de Rusia Atest'a Komision'o, ĝi nepr'eg'e est'os interes'a kaj util'a ne nur al ekster'rusi'an'o'j, sed ankaŭ al la person'o'j, kiu'j tut'e ne em'as ekzamen'iĝ'i aŭ ekzamen'iĝ'is jam antaŭ tre long'e. Krom tio por ne tre spert'a'j esperant'ist'o'j la libr'o est'os bon'eg'a ebl'ec'o tre komplet'e (tamen, kompren'ebl'e, nur supr'aĵ'e) pri'rigard'i la tut'a'n esperant'a'n kultur'o'n kaj elekt'i, kiu'n verk'o'n ek'leg'i, pri kiu aŭtor'o ek'interes'iĝ'i. Por la jam spert'a'j esperant'ist'o'j ĝi serv'os kiel tre util'a help-libr'et'o, en'hav'ant'a inform'o'j'n, ŝajn'e pri ĉio, kio en'tut'e pov'as tuŝ'i la lingv'o'n Esperant'o. Kaj por ĉiu'j la libr'o help'os pli facil'e kompren'i, kio'n Esperant'o signif'as ĝust'e por ni, ek'konsci'i pri la ating'o'j de la lingv'o kaj mov'ad'o, kaj ankaŭ pri ili'a'j problem'o'j.
#001021
Ni detal'ig'u; la libr'o tem'as pri: inter'lingv'ist'ik'o, histori'o de Esperant'o, ideologi'o de Esperant'o-komun'um'o, literatur'o kaj kultur'o en Esperant'o (kie la aŭtor'o tuŝ'as ankaŭ la kre'ad'o'n de kant'o'j, teatr'o kaj film'o'j en Esperant'o), gazet'ar'o kaj libr'o-el'don'ad'o (kun indik'o de la plej grand'a'j Esperant'o-el'don'ej'o'j), Esperant'o-organiz'aĵ'o'j kaj Esperant'o-centr'o'j, aranĝ'o'j kaj renkont'iĝ'o'j. Apart'a ĉapitr'o est'as dediĉ'it'a al instru'ad'o de Esperant'o. Krom'e la libr'o en'hav'as person'a'n indeks'o'n (kie est'as list'ig'it'a'j ĉiu'j person'o'j, menci'it'a'j en la libr'o, kun mal'long'a'j inform'o'j pri ili kaj referenc'o'j al la respektiv'a'j paĝ'o'j) kaj du al'don'o'j'n. En la unu'a trov'iĝ'as mal'long'a'j inform'o'j pri UK-oj, IJK-oj kaj kelk'a'j rus'a'j Esperant'o-aranĝ'o'j; kaj en la du'a est'as kolekt'it'a'j la plej grav'a'j dokument'o'j pri esperant'ism'o (inter kiu'j la bulonj'a deklaraci'o, deklaraci'o'j de hom'ar'an'ism'o, sen'naci'ism'o, raŭm'ism'o, manifest'o de Prago kaj kelk'a'j ali'a'j).
#001022
Neces'as do tuj atent'ig'i, ke la libr'o tut'e ne est'as scienc'a stud'o pri Esperant'o kiel nur lingv'a fenomen'o. Ĝi est'as ĝeneral'a super'rigard'o de la plej divers'a'j pri'esperant'a'j tem'o'j, kaj ĉi-rilat'e ĝi est'os interes'a kaj util'a ne nur al gramatik'em'ul'o'j kaj lingv'ist'o'j, sed al ĉiu, kiu tiel aŭ ali'manier'e okup'iĝ'as pri Esperant'o.
#001023
La libr'o est'as plaĉ'e el'don'it'a kaj hav'as tre oportun'a'n format'o'n. Tre bon'a est'as ankaŭ la manier'o, en kiu la aŭtor'o prezent'as la material'o'n – ĝi ne est'as enciklopedi'e sek'a, sed la tekst'o est'as konsekvenc'a kaj leg'ebl'as tut'e facil'e kvazaŭ iu histori'o. Tamen, kiel ajn dolĉ'a est'u miel'o, ĉiam trov'ebl'os iom da vinagr'o. Pro tio, ke la libr'o est'is komenc'e orient'it'a por rusi'an'o'j, ĝi en'hav'as sufiĉ'e mult'e da detal'a'j inform'o'j ĝust'e pri rus'a kaj sovetia Esperant'o-mov'ad'o'j, kiu'j, ebl'e, est'os ne tiel profund'e interes'a'j por la inter'naci'a leg'ant'o. Krom'e la aŭtor'o ne ĉiam sukces'is prezent'i la fakt'o'j'n tut'e sen'parti'e (pri kio li tamen avert'as jam en la en'konduk'o). Tio neniel signif'as, ke io en la libr'o ĝu'is apart'a'n atent'o'n mal'profit'e al ĉio ali'a – en'tut'e la libr'o est'as sufiĉ'e unu'stil'a kaj moder'a pri ĉio.
#001024
De lingv'aĵ'a vid'punkt'o la libr'o est'as tre alt'kvalit'a, sed ne perfekt'a. Ni, ekzempl'e, trov'is ne'unu'ec'a'n uz'ad'o'n de la akuzativ'o post po, kaj apart'e frap'is ni'n la tre oft'e el'salt'ant'a vort'o gvidoro, kiu'n ni ja kompren'as, sed ne vid'as kaŭz'o'n prefer'i ĝi'n mal'profit'e al la tut'e komun'lingv'a gvid'ant'o.
#001025
Tre konfuz'is ni'n ankaŭ la titol'o de la libr'o. Kiel ni jam indik'is, la libr'o tut'e ne tem'as nur pri esperant'ologi'o en propr'a senc'o de tiu vort'o. Laŭ ni, la libr'o nur gajn'us nom'it'e iel mal'pli scienc'e, sed pli konform'e al si'a en'hav'o. Ankoraŭ unu kurioz'aĵ'o – inter dokument'o'j pri esperant'ism'o apud La Esper'o kaj la bulonj'a deklaraci'o najbar'as ... volapuk'ist'a himn'o! Volapuk'a'n tekst'o'n akompan'as esperant'a traduk'o. Interes'e, kial nur Volapuk'o ĝu'is tiu'n privilegi'o'n, sed ne ali'a'j plan'lingv'o'j?
#001026
Kaj la last'a bedaŭr'ind'aĵ'o – est'is, laŭ ni, tut'e facil'e indik'ad'i la viv'o'jar'o'j'n de ĉiu menci'it'a person'o en'e de la tekst'o, por ke la leg'ant'o'j pli facil'e orient'iĝ'u, pri kiu'j temp'o'j tem'as. Tiu'j viv'o'jar'o'j est'as tamen indik'it'a'j nur fin'e de la libr'o en la person'a indeks'o, sed eĉ tie – ne ĉe ĉiu'j person'o'j.
#001027
Ni tamen cert'as, ke tiu kuler'et'o da vinagr'o ne mal'bon'ig'os la miel-barel'o'n. La libr'o ver'e est'as tre leg'ind'a por ĉiu'j, kiu'j sent'as si'n ver'a'j esperant'ist'o'j kaj kompren'as la neces'o'n orient'iĝ'i pri la esperant'a kultur'o, eĉ se ne dank'e al person'a kon'at'iĝ'o, do almenaŭ per help'o de spert'o de ali'a'j. Kaj kiu sci'as? – tut'e ebl'as, ke pro tiu ĉi libr'o la leg'int'o ek'sent'os la dezir'eg'o'n kon'at'iĝ'i kun la esperant'a kultur'o pli proksim'e ...
#001028
En si'a en'konduk'o al la februar'a numer'o de MONATO Stefan Maul asert'as, ke ĉiu'j tekst'o'j de ni'a revu'o en 1991 „kontraŭ'is kaj kritik'is, foj'foj'e drast'e kaj draŝ'e”, la tiam'a'n golf-milit'o'n. Ĉu ver'e? Ŝajn'as, ke ni'a ĉef'redaktor'o preter'atent'is mi'a'n ese'o'n Medit'ad'o pri mal'long'a milit'o en MONATO 1991/5. En tiu ese'o mi far'is – sen'histeri'e – kritik'a'n analiz'o'n de la moral'a'j, diplomati'a'j kaj jur'a'j faktor'o'j kiu'j fin'fin'e neces'ig'is milit'a'n re'ag'o'n kontraŭ la invad'o de Kuvajt'o far'e de la iraka arme'o. Ambasador'o Ralph Harry trov'is mi'a'n analiz'o'n tiel pri'pens'ig'a, ke li traduk'is ĝi'n en la angl'a'n kaj aper'ig'is ĝi'n en la revu'o de la Asoci'o por Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j en Aŭstrali'o (juli'o 1991). Ali'flank'e mi profund'e pri'plor'as la nun'a'n kriz'o'n kre'it'a'n de la aktual'a fanatik'ul'o en la Blank'a Dom'o.
#001029
Kvankam mi ne ŝat'as polemik'o'n, mi ne pov'as ne re'ag'i kontraŭ la artikol'o de s-ro Gofen en MONATO 2002/11, p. 9. Di'o ben'u Uson'o'n, al tiu dezir'o de s-ro Aleksandro Gofen mi respond'as, ke se Di'o ekzist'as, li unu'e ben'u la viktim'o'j'n de la uson'a'j bomb'o'j, ĉar, ni honest'e konfes'u, ke Uson'o dezir'as far'iĝ'i la ĝendarm'o de la tut'a mond'o. De la fin'o de la du'a mond'milit'o uson'an'o'j mort'ig'as hom'o'j'n, plej'oft'e vir'in'o'j'n kaj infan'o'j'n, sur la tut'a ter'glob'o.
#001030
Se est'as por liber'ig'i la popol'o'j'n, kompren'ebl'e ili prav'as, ĉar la mort'int'o'j'n nun ne plu sufer'as, sed ni ja sci'as, ke ankaŭ en Uson'o reg'as mult'eg'e da mizer'o kaj mal'just'ec'o. S-ro Gofen ĝoj'as pri la fal'o de komun'ism'o, ankaŭ mi, sed mi sci'as de fid'ind'a'j ge'amik'o'j, ke en Rusio tiu'j hom'o'j, al kiu'j mank'is tiam liber'ec'o, ne hav'as nun mon'o'n nek labor'o'n por dec'e si'n nutr'i kaj vest'i. Tiu'j, kiu'j ili'n ekspluat'is, viv'as nun luks'e, eĉ aĉet'as vila'o'j'n sur la franc'a mar'bord'o, do, kial fanfaron'i?
#001031
Al la tre interes'a artikol'o de Garbhan MacAoidh Lingv'o, mit'o kaj legend'o en MONATO 2002/9, p. 17, pri fikci'a'j lingv'o'j, mi vol'as al'don'i, ke la ĉeĥ'a dram'verk'ist'o Václav Havel (eks'a ŝtat'prezid'ant'o de Ĉeĥi'o) est'as aŭtor'o de la teatr'aĵ'o Memorand'o (ĉeĥ'e Vyrozumění), en kiu la ĉef'a'n rol'o'n lud'as fikci'a lingv'o ptydepe [ptídepe]. La teatr'aĵ'o est'as akr'a satir'o pri la komun'ist'a burokrat'ar'o.
#001033
Por pli bon'e super'reg'i la soci'o'n, la burokrat'ar'o kre'is art'e'far'it'a'n lingv'o'n ptydepe kiel si'a'n taŭg'a'n instrument'o'n. En la teatr'aĵ'o la instru'ist'o de tiu lingv'o klar'ig'as: „Ptydepe, kiel vi sci'as, est'as lingv'o sintez'a, konstru'at'a sur sever'e scienc'a fundament'o, kun maksimum'e raci'a gramatik'o kaj ne'ordinar'e ampleks'a vort'proviz'o. Ĝi est'as lingv'o absolut'e ekzakt'a, kapabl'a mult'e pli preciz'e ol kiu ajn ordinar'a lingv'o esprim'i ĉiu'j'n subtil'a'j'n formul'nuanc'o'j'n de grav'a'j oficial'a'j tekst'o'j. Rezult'o de tiu ĉi preciz'ec'o est'as kompren'ebl'e ekster'ordinar'a komplik'ec'o kaj mal'facil'ec'o de ptydepe”.
#001034
La lingv'o dum'e ŝvel'is tiom, ke fin'e ĝi est'is tut'e ne'uz'ebl'a kaj far'iĝ'is evident'e, ke ĝi dev'as mal'aper'i. Sed la burokrat'ar'o est'as ne'venk'ebl'a. Post la mal'sukces'o de ptydepe aper'is nov'a fikci'a lingv'o chorukor [ĥórukor], kre'it'a sur tut'e ali'a'j princip'o'j ol ptydepe, kaj la burokrat'ar'o hav'is nov'a'n instrument'o'n por si'a reg'ad'o.
#001035
Václav Havel tiel art'ism'e montr'is la ne'for'ig'ebl'o'n de la (komun'ist'a) burokrat'ar'o. Se unu burokrat'a sistem'o ĉes'as funkci'i, tuj ĝi est'as anstataŭ'ig'it'a per ali'a. Havel verk'is la teatr'aĵ'o'n en la jar'o 1965 kaj li kvazaŭ antaŭ'vid'is per ĝi la plu'a'n politik'a'n evolu'o'n en la tiam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o: ven'is la jar'o 1968 kun grand'a esper'o pri la politik'a'j ŝanĝ'o'j, sed post la 21a de aŭgust'o kaj post'e en la jar'o 1969 ĉio re'ven'is en la mal'nov'a'j'n rel'o'j'n, ĉiu'j esper'o'j montr'iĝ'is van'a'j. La antaŭ'a komun'ist'a reg'ad'o est'is anstataŭ'ig'it'a per ali'a, pli mal'mol'a, sam'kiel Havel sur'scen'ig'is la anstataŭ'ig'o'n de ptydepe per chorukor.
#001036
Por ke oni ne mis'gvid'u la leg'ant'ar'o'n mi menci'u erar'et'o'n en la anatomi'a skiz'o, kiu akompan'is la artikol'o'n pri virus'a'j hepat'it'o'j (MONATO, 2003/1, paĝ'o 18). La part'o nom'it'a ile'o est'as fakt'e la transvers'a part'o de la kojl'o.
#001037
Ali'a'j vid'punkt'o'j pri la tragedi'o de Jugoslavio
#001038
Distanc'e de unu jar'dek'o oni pov'as star'ig'i ali'a'j'n vid'punkt'o'j'n ol la ĝis'nun'a'j pri la dis'fal'o de Jugoslavio. Mi, kiu nask'iĝ'is komenc'e de la komun'ism'a era'o en Jugoslavio kaj kiu pas'ig'is mi'a'n plej aktiv'a'n viv'period'o'n en tiu temp'o, tamen neniam membr'iĝ'int'e en la komun'ism'a parti'o, pov'as kun iom'a objektiv'ec'o prezent'i ali'a'n star'punkt'o'n, nom'e ke nek naci'ism'o nek ekonomi'a kriz'o dis'fal'ig'is Jugoslavion. Kio do?
#001039
En 1945 Jugoslavio est'is ekonomi'e detru'it'a land'o. Antaŭ la du'a mond'o'milit'o ĝi est'is 95 % agr'ar'a land'o (95 % de la loĝ'ant'ar'o viv'is de la produkt'o'j de la kamp'ar'o). Dum kvar milit'a'j jar'o'j kun plej aktiv'a ribel'a mov'ad'o la land'o est'is preskaŭ komplet'e detru'it'a. Rest'is nur iom da industri'o en Sloveni'o kaj en kelk'a'j kroat'a'j kaj vojvodin'a'j urb'o'j.
#001040
En tia stat'o pozitiv'e efik'is komun'ism'o egal'ism'a. Ĝi dev'ig'is hom'o'j'n sen'pag'e labor'i por re'konstru'i la land'o'n, sed per dekret'o'j ating'is ankaŭ tre bon'a'j'n rezult'o'j'n: jur'a'n egal'rajt'o'n de in'o'j kun vir'o'j, egal'rajt'o'n pri lern'ad'o por ĉiu'j infan'o'j kaj minimum'a'n sed grav'a'n san'asekur'o'n por ĉiu'j. Mi mem nask'iĝ'is en laŭ'ebl'e mal'riĉ'a famili'o: sen social'ism'o mi ver'ŝajn'e ne pov'us hav'i pli ol 4-jar'a'n stud'ad'o'n, sed sen'pag'a'j lern'ej'o'j kaj fakultat'o'j ebl'ig'is al mi plen'a'n el'uz'o'n de mi'a'j kapabl'o'j.
#001041
Tiu ĉi dev'ig'a (efektiv'e mal'human'a) sistem'o tamen sukces'is en mal'long'a temp'o tiom evolu'ig'i la ekonomi'o'n, ke Jugoslavio grand'skal'e trans'form'iĝ'is al industri'a land'o. Post 10 jar'o'j jam 30 % de la loĝ'ant'ar'o viv'ten'is si'n ekster agr'o'kultur'o. Sep aŭ ok jar'o'j'n post'e Tit'o mal'ferm'is la land'lim'o'j'n kaj tiu'j, kiu'j ne kontent'is pri komun'ism'o, pov'is ir'i kie'n ajn por labor'i. Milion'o da jugoslav'o'j for'ir'is al Germanio, Aŭstrio, Franci'o kaj al skandinav'a'j land'o'j. Ili send'is mult'a'n mon'o'n al parenc'o'j en Jugoslavio kaj tio kontribu'is al pli'a ekonomi'a kresk'o.
#001042
Mez'e de la 60aj jar'o'j ek'evolu'is turism'o kaj tiam jam kre'iĝ'is sufiĉ'e firm'a tavol'o de relativ'e riĉ'a'j hom'o'j, ĉef'e en region'o'j histori'e pli evolu'int'a'j: Sloveni'o, Kroati'o kaj Vojvodin'o. La riĉ'ul'o'j bezon'is ekonomi'a'n liber'ec'o'n por ankoraŭ pli riĉ'iĝ'i. Super'flu'a'n mon'o'n ili uz'is por konstru'i semajn'fin'a'j'n dom'et'o'j'n kaj aĉet'i aŭt'o'j'n, ĉar komun'ism'a'j leĝ'o'j mal'permes'is al privat'ul'o'j posed'i entrepren'o'n kun pli ol kvin en'posten'ig'it'o'j.
#001043
Direktor'o'j de grand'a'j entrepren'o'j (do komun'ist'o'j) dispon'is pri grand'a'j mon'sum'o'j korupt'e ricev'it'a'j kaj ili'n ten'is ekster'land'e; et-entrepren'ist'o'j sam'e dispon'is pri ĉiam pli da mon'o, kiu'n tamen ili ne pov'is plu'invest'i. Ankaŭ politik'a'j ĉef'o'j kaj alt'rang'ul'o'j en polic'o, arme'o, juĝ'ist'ar'o, kiu'j hav'is alt'a'j'n salajr'o'j'n kaj mult'a'j'n privilegi'o'j'n, sam'e riĉ'iĝ'is.
#001044
Iu'j region'o'j el'star'is pli ol ali'a'j. Sloveni'o flor'is. Oni konstru'is tiom'a'n industri'o'n, ke neces'is import'i labor'ist'o'j'n el pli sud'a'j part'o'j de Jugoslavio. Turism'o en Kroati'o al'port'is grand'a'j'n profit'o'j'n. La riĉ'a tavol'o part'e konsist'ant'a el komun'ist'o'j, part'e el et-industri'ist'o'j kaj part'e el parenc'o'j de gast'labor'ist'o'j ĉiam pli mal'kontent'is, postul'ant'e ekonomi'a'j'n re'form'o'j'n.
#001045
Sed, post kiam Tit'o du foj'o'j'n klopod'is iom liberal'ig'i la ekonomi'o'n, la kontraŭ'bat'o'j de ortodoks'a'j komun'ist'o'j tio'n mal'ebl'ig'is. La mal'kontent'a'j riĉ'ul'o'j en ĉiu'j part'o'j de Jugoslavio ne vid'is ali'a'n manier'o'n fal'ig'i ekonomi'a'j'n barier'o'j'n ol per naci'ism'o kontraŭ'batal'i komun'ism'a'n ortodoks'ism'o'n. Jen la plej efik'a manier'o kun'tren'i la popol'o'n kaj fal'ig'i brems'ant'a'n politik-ekonomi'a'n sistem'o'n, kiu'n sub'ten'is la polic'o kaj la arme'o.
#001046
La unu'a'n naci'ism'a'n revoluci'et'o'n organiz'is liberal'a'j komun'ist'o'j mem en Kroati'o fin'e de la 60aj jar'o'j. Rezult'e Tit'o pro prem'o de ortodoks'ist'o'j per'fort'e fal'ig'is la komun'ist'a'n reg'ist'ar'o'n en Kroati'o. Post'e li dev'is renvers'i simil'a'n liberal'ism'a'n mov'ad'o'n inter komun'ist'o'j de Serbi'o. Sekv'e, en 1976, oni akcept'is nov'a'n konstituci'o'n: ne ŝanĝ'int'e la politik-ekonomi'a'j'n princip'o'j'n de egal'ism'o, oni en'konduk'is preskaŭ konfederaci'a'n sistem'o'n de respublik'o'j kaj region'o'j (en'tut'e ok).
#001047
La nov'a konstituci'o ne kontent'ig'is la nov'riĉ'ul'o'j'n: daŭr'e la ekonomi'a sistem'o ne ebl'ig'is liber'a'n plu'invest'ad'o'n kaj pli'riĉ'ig'ad'o'n. Tamen ĝi ebl'ig'is mult'e pli sen'de'pend'a'n reg'ad'o'n far'e de komun'ist'o'j intern'e de respublik'o'j, kio si'a'vic'e kresk'ig'is naci'ism'o'n.
#001048
Post la mort'o de Tit'o en 1980 la sistem'o est'is blok'at'a. Pro la nov'a konstituci'o kun ĝi'a veto'o (se nur unu respublik'o mal'konsent'is, ne ebl'is akcept'i decid'o'n) Jugoslavio praktik'e ne plu politik'e ekzist'is. Komun'a'n rol'o'n hav'is nur la arme'o kaj ekster'a politik'o. Ĉio ali'a okaz'is intern'e de la respublik'o'j, inkl. de la polic'o.
#001049
Krom'e la 80aj jar'o'j est'is karakteriz'it'a'j de iom'a ekonomi'a mal'kresk'o. Neces'is re'pag'i pren'it'a'j'n kredit'o'j'n, kiu'j'n la ŝtat'o ne saĝ'e invest'is. Sed la ĉef'a problem'o far'iĝ'is la pli kaj pli grand'a'j region'a'j evolu'o-diferenc'o'j. Mez'e de la 80aj jar'o'j la diferenc'o inter la plej riĉ'a Sloveni'o kaj la plej mal'riĉ'a Kosovo est'is dek'obl'a (po'kap'a en'spez'o en Sloveni'o est'is 3 500 dolar'o'j kaj en Kosovo 350). Sloven'o'j kaj kroat'o'j pli kaj pli mal'kontent'iĝ'is, ĉar ili ne pov'is pli rapid'e evolu'i; kosov'an'o'j mal'kontent'iĝ'is pro la ekstrem'a mal'riĉ'o.
#001050
Dum dek jar'o'j post la mort'o de Tit'o evolu'is naci'ism'o'j en ĉiu'j respublik'o'j kaj region'o'j esenc'e kaŭz'at'a'j de la riĉ'a'j tavol'o'j, kies fil'o'j est'is ĵurnal'ist'o'j, literatur'ist'o'j kaj profesor'o'j, kiu'j pli kaj pli influ'is la ĝeneral'e naci'ism'a'n etos'o'n. La riĉ'ul'o'j fakt'e ne batal'is kontraŭ Jugoslavio sed kontraŭ la ekonomi'a komun'ism'a sistem'o. Se oni pli fru'e est'us en'konduk'int'a plur'parti'a'n sistem'o'n kun for'ig'o de ekonomi'a'j lim'ig'o'j (ŝtat'a centr'ism'a ekonomi'o), Jugoslavio ne est'us dis'fal'int'a. Tamen ortodoks'a'j komun'ist'o'j tro long'e mal'permes'is tio'n kaj kre'is la tragedi'o'n de eks'a Jugoslavio.
#001051
Mi tez'um'as do, ke la dis'fal'o'n kaŭz'is ne mal'konven'a naci'a politik'o de Jugoslavio (mal'e, ĝi est'is maksimum'e just'a por grand'a pli'mult'o de naci'o'j en la land'o), sed la mal'kontent'o de burĝ'a'j nov'tavol'o'j est'ig'at'a de rigid'e ne'kapital'ist'a ekonomi'o, kiu mal'ebl'ig'is al ili sen'lim'e pli'riĉ'iĝ'i.
#001052
Kosovo kaj Serbi'o ĉe voj'kruc'iĝ'o
#001053
Intervju'o kun Adem Demači, politik'a analiz'ist'o el Kosovo kaj laŭreat'o de pac-premi'o „Saĥarov”.
#001054
Demači: Rigard'ant'e supr'aĵ'e kaj formal'e, ŝajn'as, ke jam okaz'is grand'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j, sed rigard'ant'e profund'e kaj objektiv'e, en'ver'e oni pov'as konstat'i nur mal'mult'a'j'n ŝanĝ'iĝ'o'j'n. Tiel, ĉe'kap'e de Serbi'o, ne plu est'as Milošević kaj Šešelj kaj ili'a'j ekstrem'naci'em'a'j kaj ŝovinist'a'j parti'o'j. Oni el'posten'ig'is el arme'o kaj polic'o kelk'a'j'n hom'o'j'n, sam'e el la gvid'ant'ar'o de kelk'a'j amas'komunik'il'o'j. Sed la al'ven'int'o'j ĉe'kap'e de la serb'a politik'o ŝanĝ'is nur la taktik'o'n, ne la hegemoni'ist'a'n strategi'o'n. Ili klopod'as kaŝ'i kaj et'ig'i la krim'o'j'n de la reĝim'o de Milošević; sam'temp'e ili montr'as si'a'n apetit'o'n re'koloni'ig'i Kosovon kaj plu re'ten'i la du'on'koloni'ec'a'n jug'o'n de Beogrado sur Montenegro. Ne'tuŝ'it'a'j rest'as la milit'ist'a'j-polic'ist'a'j meĥanism'o'j kaj la serb'a arm'il'o-industri'o: Serbi'o de'nov'e vend'as arm'il'o'j'n. La serb'a reĝim'o okup'as si'n nur pri politik'a ŝmink'ad'o, hezit'ant'e ŝanĝ'i si'a'n krim'ec'a'n kaj mafi'ec'a'n metod'o'j'n. Por ilustr'i la ĵus dir'it'a'n tamen neces'us ebl'e tro da spac'o.
#001056
MONATO: Kio'n jam al'port'is kaj pov'as al'port'i la fond'iĝ'o de la nov'a ŝtat'o Serbi'o kaj Montenegro por serb'o'j mem kaj ili'a'j najbar'o'j?
#001057
Demači: Tio de'nov'e ekzempl'as, kiel la grand'a'j potenc'o'j de la mond'o, pro propr'a'j interes'o'j, kapabl'as ofer'i mal'grand'a'j'n popol'o'j'n (ĉi-okaz'e la mal'grand'a'n montenegr'an popol'o'n). Ver'ŝajn'e tio daŭr'ig'os dum kelk'e da temp'o la serb'a'n hegemoni'o'n en Balkani'o, las'ant'e mal'ferm'it'a la voj'o'n al nov'a'j kriz'o'j en la region'o. Tio prokrast'os la neces'a'n al'front'iĝ'o'n de Serbi'o al si mem kaj mal'fru'ig'os demokrati'iĝ'o'n, ĉar pli'fort'ig'at'a'j est'as la apetit'o de Serbi'o rilat'e Kosovon kaj la iluzi'o'j de tiu ŝtat'o por lud'i pli grand'a'j'n rol'o'j'n ol ĝi ver'e kapabl'as.
#001058
MONATO: Kiel vi taks'as la deklar'aĵ'o'j'n kaj la postul'o'j'n de Djindjić por re'ven'ig'i serb'a'n polic'o'n en Kosovon kaj fond'i tie serb'a'n ŝtat'et'o'n?
#001059
Demači: Jen pli'a argument'o, ke Serbi'o naĝ'as ankoraŭ en la mal'pur'a mar'o de la politik'o de Milošević. La plej nov'a politik'a ofensiv'o de Djindjić rilat'e Kosovon dev'as avert'i la mond'o'n, ke serb'a politik'o rest'as esenc'e ne'ŝanĝ'it'a kaj ke plu minac'as nov'a'j sang'o'verŝ'o'j. La fond'iĝ'o de serb'a ŝtat'et'o sur la grund'o de Kosovo est'as ja pli'a argument'o, ke Serbi'o komenc'is dis'divid'o'n kaj dis'part'ig'o'n de Kosovo, ekspluat'ant'e la toler'em'o'n montr'at'a'n al ĝi de Eŭrop'o kaj Uson'o, kiu'j pardon'as al Serbi'o ĝi'a'j'n sen'nombr'a'j'n krim'o'j'n.
#001060
MONATO: Kia'manier'e Serbi'o pov'us demokrati'iĝ'i kaj kia'n profit'o'n ek'hav'us mem serb'o'j kaj ili'a'j najbar'o'j pro tio?
#001061
Demači: Serbi'o pov'us demokrati'iĝ'i, nur se ĝi rezign'us pri Kosovo kiel koloni'o kaj pri Montenegro kiel du'on'koloni'o, re'kon'ant'e ili'a'n plen'a'n sen'de'pend'ec'o'n. Sam'e, nepr'e, ĝi trans'form'u en federaci'a'j'n unu'o'j'n la serb'a'n Vojvodin'o'n kun centr'o en Nov'i Sad, la hungar'a'n Vojvodin'o'n kun centr'o en Sub'ot'ic'a kaj la bosnan Sandžak kun centr'o en Nov'i Pazar. El tio serb'o'j maksimum'e profit'us. Tiam serb'o'j ne plu bezon'us grand'a'n arme'o'n aŭ grand'a'n polic'o'n kaj tiel ili evit'us tro'a'j'n ŝtat-el'spez'o'j'n. Krom'e la pac'o en la region'o definitiv'e ek'stabil'iĝ'us.
#001062
Demači: Se ni konsider'as, kiel ĝi ag'is ĝis nun kaj kiel ĝi est'as aktual'e ag'ant'a, mi pens'as, ke ne.
#001064
MONATO: Kio'n vi pens'as pri la est'ont'o de inter'rilat'o'j Serbi'o-Kosovo?
#001065
Demači: Post mult'nombr'a'j mal'grand'a'j kaj grand'a'j mal'facil'aĵ'o'j, kiu'j'n ni ja atend'as, nepr'e al'ven'os epok'o de tut'egal'a kun'labor'ad'o, reciprok'a respekt'o kaj kre'a najbar'ec'o.
#001066
MONATO: Kiel vi pri'juĝ'as la last'a'j'n arest'o'j'n de la eks'a'j gvid'ant'o'j de UÇK, la Liber'ig'a Arme'o de Kosovo? Ĉu tiu'j atest'as pri prepar'o por „re'star'ig'i suveren'ec'o'n” en Kosovo?
#001067
Demači: Ĝust'e tiel, kiel vi jam supoz'as.
#001068
Protest'is pli ol mil hom'o'j ĉe la irlanda inter'naci'a flug'haven'o Shannon [ŝanon] (irland'lingv'e: an tSionainn [tjonajn]) kontraŭ ties uz'ad'o por proviz'i per brul'aĵ'o uson'a'j'n aviad'il'o'j'n sur'voj'e al ebl'a milit'o en Irako. Laŭ mult'a'j irland'an'o'j, la reg'ist'ar'a permes'o tiel mal'ferm'i la flug'haven'o'n al uson'a'j milit-aviad'il'o'j nul'ig'as la pretend'at'a'n neŭtral'ec'o'n de la Irlanda Respublik'o.
#001069
Pro avert'o'j pri anarki'ist'a atenc'o ĉe la flug'haven'o mult'a'j „ordinar'a'j” hom'o'j for'rest'is. Polic'an'o'j pri'serĉ'is aŭt'o'j'n kaj aŭtobus'o'j'n, kaj sur'ĉeval'a'j koleg'o'j, kun'e kun hund'o'j, observ'is la manifestaci'ant'o'j'n. Vid'ebl'is ankaŭ akv'o'kanon'a'j vetur'il'o'j.
#001070
Malgraŭ ĉio la protest'o pac'e dis'volv'iĝ'is kaj la ĉe'est'o de tiom da „protekt'ant'o'j” montr'is si'n pli kaj pli rid'ind'a. La tag'o far'iĝ'is spec'o de fest'o-piknik'o: infan'o'j danc'is antaŭ la polic'an'o'j, aŭd'iĝ'is muzik'o, kaj en'tut'e venk'is la bon'a senc'o de la publik'o.
#001071
Kiam arest'o'j „pruv'as” teror'ism'a'j'n lig'o'j'n ...
#001072
Antaŭ la tag'iĝ'o de la 20a de februar'o la polic'o sam'temp'e en'ir'is la kvar hispan'a'j'n sid'ej'o'j'n de la ĵurnal'o Euskaldunon Egunkaria [eŭskáldunón egúnkarijá](„La Ĵurnal'o de ni la Eŭsk'a'lingv'an'o'j”), ferm'is ili'n kaj arest'is dek membr'o'j'n de ĝi'a estr'ar'o. La ordon'o font'is el hispan'a kontraŭ'teror'ism'a juĝ'ist'o.
#001073
La juĝ'ist'o akuz'as la ĵurnal'o'n financ'i la arm'it'a'n sen'de'pend'ism'a'n grup'o'n Et'a („Euskadi ta Askatasuna” [eŭsk'ad'i táskatásuná], Eŭski'o kaj Liber'ec'o) kaj hav'i estr'ar'o'n dikt'it'a'n de ĝi. En la sam'a tag'o, oni distribu'is gazet'ar'a'n not'o'n komun'e redakt'it'a'n de la tribunal'o, la prokuror'o kaj la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j. La ministr'o, laŭ si'a kon'at'a logik'o, eĉ deklar'as, ke „per la arest'o'j est'as pruv'it'a la rilat'o inter la ĵurnal'o kaj Et'a”.
#001074
La sekv'a'n tag'o'n, preskaŭ ĉiu'j ĵurnal'o'j en Hispanio pli-mal'pli firm'e star'ig'is demand'o'j'n pri la neces'o ferm'i la gazet'o'n kaj esprim'is si'a'n mir'o'n pri la komun'a not'o redakt'it'a de du laŭ'dir'e sen'de'pend'a'j pov'o'j. El la parlament'a'j parti'o'j, nur Unu'iĝ'int'a Mal'dekstr'o kaj eŭsk'a'j, katalun'a'j kaj galeg'a parti'o'j kondamn'is la el'paŝ'o'n, sam'e kiel divers'a'j asoci'o'j kaj plur'a'j signif'a'j membr'o'j de la Social'ism'a Parti'o.
#001075
Oni ek'sci'is la baz'o'n de la akuz'o'j: tem'as pri dokument'o'j kapt'it'a'j de la polic'o inter 1991 kaj 1993 uz'it'a'j jam antaŭ long'e por ali'a'j proces'o'j; ŝajn'e la juĝ'ist'o subit'e re'mal'kovr'is ili'n en depon'ej'o kaj decid'is ferm'i la preskaŭ sam'e mal'nov'a'n gazet'o'n.
#001076
Pli grav'e: tiu'j'n dokument'o'j'n oni uz'is por ferm'i ali'a'n eŭsk'a'n ĵurnal'o'n, Egin [egínj] („Far'i”), en 1988. La nun'a juĝ'ist'o kontraŭ'dir'is la antaŭ'a'n, interpret'ant'e, ke la kod'it'a nom'o tie aper'ant'a rilat'as al Egunkaria kaj ne al Egin. La dokument'o'j asert'as, ke Et'a dev'as klopod'i por hav'i favor'a'n estr'ar'o'n en la gazet'o.
#001077
Sed ankoraŭ pli'e kaj fon'e: la juĝ'ist'o asert'is, ke Egunkaria dis'kon'ig'is la „ide'ar'o'n” kaj la „valor'o'j'n” de Et'a. Problem'o star'as, ĉu oni konsider'as „ide'ar'o” kaj „valor'o'j” de la grup'o nur noci'o'j'n kiel mem'dispon'o'n aŭ la konsider'o'n de la eŭsk'a konflikt'o kiel politik'a'n anstataŭ simpl'a bandit'ism'o, kiel obstin'as la hispan'a reg'ist'ar'o.
#001078
Sam'tag'e aper'is la anstataŭ'a ĵurnal'o Egunero [egúneró] („Ĉiu'tag'e”), redakt'it'a de la sam'a skip'o. Ĝi est'as nur 16-paĝ'a kaj nigr'a'blank'a, sed el'don'iĝ'is en tri'obl'e pli grand'a kvant'o kaj fulm'rapid'e for'vend'iĝ'is. Ĝi en'hav'is instituci'a'j'n reklam'o'j'n de la eŭsk'a reg'ist'ar'o, kiu laŭt'e proklam'is, ke ĝi subvenci'os la nov'a'n gazet'o'n. La hispan'a reg'ist'ar'o eĉ pli laŭt'e akuz'as ĝi'n pri financ'ad'o de teror'ism'o kaj kontraŭ'star'ad'o de juĝ'a'j decid'o'j. Tia'j insult'o'j kaj akr'eg'a'j disput'o'j far'iĝ'is ĉiu'tag'a'j de antaŭ plur'a'j jar'o'j inter ambaŭ instituci'o'j.
#001079
Egunkaria est'is la sol'a ĵurnal'o verk'it'a nur en la eŭsk'a lingv'o. En Sud-Eŭski'o, la ali'a'j ĵurnal'o'j est'as ĉef'e aŭ nur hispan'lingv'a'j, eĉ la sen'de'pend'ism'a. Por promoci'i la lingv'o'n, la reg'ist'ar'o'j de la eŭsk'a kaj nafara aŭtonom'a'j komun'um'o'j subvenci'is la ĵurnal'o'n. Ĝi'n estr'is el'star'a'j kultur'a'j aktiv'ul'o'j. Por sukces'i el'don'i ĝi'n, la fond'a'n kapital'o'n al'port'is 75 asoci'o'j kaj 3000 unu'op'ul'o'j. La ĵurnal'ist'o'j ricev'is mal'pli alt'a'n salajr'o'n ol kutim'e, sed kompens'e membr'is en la administr'a konsili'o.
#001080
Dank'e al Egunkaria, la eŭsk'a est'is uz'at'a en kamp'o'j, kie ĝi ankoraŭ ne hav'is firm'a'n baz'o'n. La ĵurnal'o ĉef'e pri'atent'is kultur'o'n kaj politik'e el'star'is kiel dialog'em'a: ekzempl'e, la dimanĉ'o'n antaŭ si'a ferm'o, ĝi publik'ig'is intervju'o'n kun Fernand'o Savater [sabatér], aktiv'a membr'o de la kolektiv'o ¡Basta ya! („Ĉes'u tuj!”), kiu papag'as la fiks'ide'o'j'n de la hispan'a reg'ist'ar'o kaj konsider'as la eŭsk'a'j'n reg'ant'o'j'n kiel rekt'a'j'n respond'ec'ul'o'j'n de la per'fort'a ag'ad'o de Et'a.
#001081
La 24an al'ven'is sku'a nov'aĵ'o: la grav'e mal'san'a unu'a direktor'o de Egunkaria, arest'it'a kiel li'a'j kun'labor'ant'o'j laŭ la kontraŭ'teror'ism'a leĝ'o, kaj tial sen ebl'o'j komunik'i kun si'a famili'o aŭ elekt'i advokat'o'n, prov'is mort'ig'i si'n, laŭ asert'o'j de la polic'o. La 25an kvar arest'it'o'j est'as liber'ig'it'a'j kontraŭ kaŭci'o, i.a. la nun'a direktor'o. Ili denunc'is tortur'o'j'n far'e de la polic'o. Tia'j'n atest'o'j'n oni regul'e aŭd'as sed mal'oft'e kred'as. Tamen, kiam ili ven'as de el'star'a'j kultur'a'j aktiv'ul'o'j, la afer'o ŝok'as. Amnesti'o Inter'naci'a tuj pet'is enket'o'n kaj memor'ig'is pri la precedenc'o de Egin, pri kiu oni ankoraŭ ne verdikt'is.
#001082
Inter'temp'e la sub'ten'o'j al Egunkaria pli kaj pli kresk'as: mult'a'j asoci'o'j, jam tre mobiliz'it'a'j pro la kontraŭ'milit'a'j ag'ad'o'j, ek'aktiv'as. Oni prepar'as manifest'o'j'n kaj manifestaci'o'j'n, kaj la juĝ'ist'a'n-reg'ist'ar'a'n ag'ad'o'n oni paralel'ig'as al la brutal'a kirurgi'o, kiu'n la uson'a reg'ist'ar'o kaj ĝi'a'j komplic'o'j pretend'as uz'i por batal'i kontraŭ teror'ism'o.
#001083
Tank'o'j'n venk'i ebl'as; gazet'ar'o'n venk'i ne
#001084
Kon'at'e est'as, ke Germanio ne aprob'as la uson'a'n reg'ist'ar'o'n rilat'e Irakon. Tamen ne inform'is uson'a'j kaj eŭrop'a'j amas'komunik'il'o'j, ke en novembr'o 2002 la german'a sekret'a serv'o raport'is pri ekzist'o de arm'il'o'j por amas'detru'ad'o en Irako. Sam'e kon'at'e est'as, ke Germanio kaj Franci'o kontraŭ'as milit'o'n: tamen laŭ strang'a koincid'o Germanio kaj Franci'o est'as ĉef'a'j komerc'o-partner'o'j de la Sadam-reĝim'o.
#001085
En ĉiu nov'aĵ-raport'o oni vid'as defend'ant'o'j'n de Sadam. Menci'at'a'j en t.n. objektiv'a'j period'aĵ'o'j est'as uson'an'o'j, kiu'j aprob'as si'a'n reg'ist'ar'o'n: kiom oft'e tamen ili rajt'as parol'i? Plu'e, ĉu leg'ebl'as intervju'o'j kun reprezent'ant'o'j de iraka opozici'o, kun parenc'o'j de murd'it'o'j, tortur'it'o'j aŭ la sen'spur'e perd'it'a'j? Tiel la unu'flank'ec'o de t.n. liber'ec'o de inform'ad'o.
#001086
Sur'ekran'e oni vid'as ĉarm'a'j'n irakajn infan'o'j'n („kontraŭ kiu'j ek'batal'os uson'a'j milit'ist'aĉ'o'j”), sed ĉu oni montr'is kadavr'o'j'n de irakaj infan'o'j, murd'it'a'j per irakaj ĥemi'a'j bomb'o'j, aŭ irak'an infan'a'n prizon'o'n? Krom'e, Sadam ne plu posed'as arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o: tio'n li, „fid'ind'ul'o”, mem dir'as. Ver'dir'e oni dev'as li'n kred'i, ĉar ne est'as ali'a'j pruv'o'j.
#001087
Nu, bon'e, la inspekt'ist'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j trov'is mustard'a'n gas'o'n kaj kugl'eg'o'j'n kapabl'a'j'n ĝi'n liver'i. Ĉu vi memor'as? Oni pri'e raport'is en la nov'aĵ'o'j. Tamen strang'e: oni inform'is dum apenaŭ kvin sekund'o'j, al'don'ant'e, ke irakaj milit'ist'o'j simpl'e forges'is detru'i ili'n. Tiu'j irakaj milit'ist'o'j est'as ja tiom forges'em'a'j – forges'em'a'j kaj ne'obe'em'a'j. Sadam ordon'is, kaj ili forges'is. Sed foj'foj'e okaz'as tio precip'e sub total'ism'a'j reĝim'o'j.
#001088
Laŭ la televid'o la tut'a afer'o est'as en petrol'o. Sed – jen surpriz'o – Uson'o est'as unu el la plej grand'a'j produkt'ant'o'j de petrol'o en la mond'o. Part'o de ĝi'a'j font'o'j rest'as konserv'it'a'j; ali'a'j en Alasko est'as esplor'it'a'j sed ankoraŭ ne tuŝ'it'a'j. La part'o de Irako en la uson'a petrol-import'o est'as unu du'dek'on'o; tiu en efektiv'a konsum'ad'o mal'pli. Tio'n oni ne pov'as klar'ig'i al televid'o, kiu gurd'as kaj gurd'ad'as la sam'o'n – petrol'o. Kaj pri mal'permes'it'a'j arm'il'o'j – jen kvazaŭ ogr'in'o, tim'ig'il'o por infan'o'j. Kaj gas'o'j – kiu gas'o'j'n flar'as?
#001089
Efektiv'e, loĝ'ant'o'j de iraka urb'o Ĥalabja gas'o'j'n flar'is. Kelk'a'j tra'viv'is sed rest'as invalid'o'j. Tamen tiu'j'n intervju'i – est'u real'ism'a! Inform'ad'a'n liber'ec'o'n ni ĝu'as, sed ne ĝis tia grad'o. Krom'e: ĉu Irako ne est'as suveren'a ŝtat'o? Kial do ĝi ne rajt'as hav'i arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o?
#001090
Se vi ankoraŭ ne kred'as, ke la iraka reĝim'o ne help'as al Al'kaid'o, mal'ŝalt'u la televid'il'o'n, for'ĵet'u la ĵurnal'o'n kaj ek'pens'u. Ĝeneral'e, kial reg'ist'ar'o de iu ajn land'o ne help'as teror'ist'o'j'n? Ekzist'as almenaŭ tri kial'o'j: al la reg'ist'ar'o ne plaĉ'as la cel'o'j de la bandit'o'j; help'i mult'e'kost'as; tio kontraŭ'leĝ'as. Re'memor'u, ke ĝis plej last'a temp'o oficial'ul'o'j de Irako al'vok'is ĉiu'j'n murd'i uson'an'o'j'n, ĉiu'j'n kaj ĉie (kio ĉes'is, kiam uson'a arme'o koncentr'iĝ'is ĉe la land'lim'o).
#001091
Do evident'e la teror'ist'a'j cel'o'j plaĉ'as. Irako sen'problem'e trov'as mil'o'j'n da dolar'o'j por palestinaj famili'o'j de (mem-)murd'ist'o'j: ne mank'as mon'o. Kaj ne forges'end'as, ke la al'vok'o „ĉiu'j'n uson'an'o'j'n ĉie murd'u” cel'as – se vi est'as uson'an'o – vi'n kaj vi'n kaj vi'n: en vi'a hejm'o, en vi'a aŭt'o, en vi'a strat'o.
#001092
Oni jam kutim'iĝ'is, ke t.n. liber'a'j amas'komunik'il'o'j liber'e pri'silent'as manifestaci'o'j'n por Israelo sed sam'e liber'e inform'as pri manifestaci'o apog'e al palestinaj teror'ist'o'j. Ke amas'komunik'il'o'j anticip'e inform'as pri manifestaci'o kaj klar'ig'as, kiel ĝi'n ating'i, mi nur unu foj'o'n trov'is: tem'is pri manifestaci'o apog'e al Sadam la 15an de februar'o.
#001093
Plej mal'bon'a mensog'o est'as unu'flank'a ver'o. Kial do oni mensog'as al ni? Sen'dub'e iu'j artikol'o'j kaj raport'o'j est'as pri'pag'it'a'j, sed ne ĉiu'j. Ni dir'u ali'ig'ant'e vort'o'j'n de la rus'a verk'ist'o Nikol'a'j Vasiljeviĉ Gogol: „Mond'o, kie'n impet'as vi?” Respond'u. Ne respond'as ĝi. Pro tio mi est'as pesimist'o: mal'simil'e al irakaj tank'o'j, venk'i gazet'ar'o'n oni ne pov'as.
#001094
Pli ol tri monat'o'j'n post la parlament'a'j balot'o'j Aŭstrio hav'as nov'a'n federaci'a'n reg'ist'ar'o'n. La ĝis nun reg'ant'a'j Aŭstr'a Popol'a Parti'o (APP) kaj Liber'ec'a Parti'o de Aŭstrio (LPA) inter'konsent'is pri nov'a reg'ist'ar'a koalici'o. Ĝi dispon'os pri la plej mal'grand'a koalici'a pli'mult'o post 1945. Kun 79 deput'it'o'j de APP kaj 18 deput'it'o'j de LPA la pli'mult'o'n konsist'ig'os nur kvin mandat'o'j en la 183-person'a parlament'o.
#001095
Pro amas'a sub'ten'o en la parlament'a'j balot'o'j oktobr'o'n 1999 la Liber'ec'a Parti'o en'ir'is koalici'a'n reg'ist'ar'o'n kun la Popol'a Parti'o – malgraŭ protest'o'j flank'e de Eŭrop'a Uni'o (EU). Tamen la koalici'o ne fin'is si'a'n deĵor'period'o'n kaj en septembr'o 2002 ĉes'is ekzist'i pro intern'a'j kverel'o'j en LPA. Ĉe balot'o'j en novembr'o pas'int'jar'e Aŭstr'a Popol'a Parti'o triumf'is kaj ating'is 42 % de la voĉ'o'j. Aŭstr'a Social'ist'a Parti'o ricev'is 37 %. Liber'ec'a Parti'o plen'e fiask'is kaj ating'is nur 10 %, dum la Verd'ul'o'j ricev'is 9 %.
#001096
En si'a'n program'o'n la nov'a reg'ist'ar'o de kancelier'o Wolfgang Schuessel [volfgang ŝisel], el la konservativ'a Popol'a Parti'o, unu'a'lok'e met'is impost'o-re'form'o'n. Sekv'e, ek'de la komenc'o de 2004, aŭstr'o'j kun jar'a en'spez'o ĝis 14 500 eŭr'o'j ne plu pag'os impost'o'j'n. Post'e la reg'ist'ar'o mal'pli'ig'os la impost'o'j'n je tri miliard'o'j da eŭr'o'j. Aktual'e Aŭstrio hav'as la plej alt'a'n impost'o-kvot'o'n en la EU.
#001097
Rilat'e san'protekt'o'n la reg'ist'ar'o unu'ig'os part'o'pag'o'j'n en unu'nur'a'n sum'o'n. Krom'e la reg'ist'ar'o fin'fin'e konsent'is aĉet'i nov'a'j'n ĉas'aviad'il'o'j'n, kaj LPA ne plu kontraŭ'os pli'vast'ig'o'n de la Eŭrop'a Uni'o. Sekv'a program'er'o de la reg'ist'ar'o est'as la iom'post'iom'a for'ig'o de fru'a'j pensi'iĝ'o'j.
#001098
Ĉu rev'o iam far'iĝ'os real'o?
#001099
Pro sub'akv'iĝ'o de la naft'o'ŝip'o Prest'ig'e apud la mar'bord'o'j de Galici'o en Hispanio de'nov'e est'iĝ'is naft'o'tajd'o sur eŭrop'a'j mar'bord'o'j. Politik'ist'o'j parol'as pri pli sever'a kontrol'ad'o de naft'o'ŝip'o'j, eĉ pri mal'permes'o al t.n. unu'ŝel'a'j naft'o'ŝip'o'j proksim'iĝ'i al eŭrop'a'j mar'bord'o'j.
#001100
Sed kio'n far'i rilat'e la naft'o'n, kiu baldaŭ ating'os plej ver'ŝajn'e ankaŭ ali'a'j'n mar'bord'o'j'n en Hispanio, Portugali'o aŭ Franci'o? Evident'e est'us pli bon'e, se la naft'o pov'us est'i kapt'it'a antaŭ ol ĝi ating'os la mar'bord'o'j'n, kie la damaĝ'o'j est'os pli grand'a'j kaj la pur'ig'ad'o pli kost'a. Krom'e oni em'as silent'i pri eventual'a'j danĝer'o'j por la san'o de la volont'ul'o'j, kiu'j mar'bord'e labor'ad'as cel'e al pur'ig'ad'o.
#001101
Post plur'a'j simil'a'j katastrof'o'j oni pov'as konstat'i, ke la metod'o'j kolekt'i la flos'ant'a'n naft'o'n tamen rest'as amator'a'j kaj ne tre efik'a'j, precip'e se la veter'o mal'bon'as. Tial la franc'a kompani'o Atlantik'a Ŝip'konstru'ej'o anonc'is projekt'o'n por konstru'i nov'a'n naft'o'kolekt'a'n ŝip'o'n.
#001102
La ŝip'o kapabl'us kolekt'i sur'mar'a'n naft'o'n – eĉ en mal'bon'a veter'o kun vent'o'j ĝis la sep'a grad'o de la bofort'a skal'o – kaj tiel prevent'i mar'bord'a'j'n damaĝ'o'j'n. Laŭ la projekt'estr'o, la ŝip'o est'us pov'int'a kolekt'i en unu semajn'o ĉiu'n naft'o'n el'flu'int'a'n el la naft'o'ŝip'o Erik'a frakas'iĝ'int'a apud Bretoni'o en decembr'o 1999.
#001103
Krom'e la ŝip'o pov'us pri'labor'i la kolekt'it'a'n naft'o'n por apart'ig'i naft'o'n kaj akv'o'n, kaj re'verŝ'i la pur'ig'it'a'n akv'o'n en'mar'e'n. Ĝi pov'us ankaŭ instal'i flos'ant'a'j'n bar'il'o'j'n, kolekt'i mar'rub'aĵ'o'n, inkluziv'e de kontener'o'j, kaj gard'i danĝer'a'j'n mar'lok'o'j'n.
#001105
Konjekt'it'e est'as, ke la kost'o de la ŝip'o est'os 100 milion'o'j da eŭr'o'j. Grand'a sum'o, sed, kompar'e al la kost'o de ekologi'a'j mar'katastrof'o'j, efektiv'e mal'mult'o. Ĉu tamen la naft'o'kolekt'a ŝip'o rest'os nur'a rev'o?
#001106
Feb. la 24a Dezir'eg'as Blair [blea] du'a'n UN-rezoluci'o'n por prav'ig'i si'a'n politik'a'n star'punkt'o'n. Li nom'as ĝi'n „puŝ'o pac'e'n”. Ĉu pac'e'n ... ? Efektiv'e milit'e'n. Tiel politik'ist'o sur'sojl'e de milit'o tord'as la lingv'o'n.
#001107
Feb. la 26a Fin'fin'e parlament'a debat'o (ses'hor'a) pri la milit'o – kaj sekv'e la plej grand'a deput'it'a ribel'o en la histori'o de la brit'a parlament'o. Voĉ'don'is kontraŭ Blair 121 sam'parti'an'o'j, en'tut'e 198 deput'it'o'j (inkluziv'e de opozici'an'o'j). Malgraŭ mi'a ĝoj'o pro la „sang'a naz'o” ricev'it'a de Blair, mi agnosk'u kun bedaŭr'o, ke la parlament'o efektiv'e jes'is – nu, jes'et'is – al la ĉef'ministr'a milit'em'o. Tiel brit'a'j deput'it'o'j signal'is al Bush: „Ni vi'n sub'ten'as.” Tiel sam'temp'e ili rezign'is pri ajn'a influ'o super la efektiv'ig'o de la milit'o, ced'ant'e (tiel ŝajn'as al mi) ĉiu'j'n rajt'o'j'n al Bush. Kiam Briti'o far'iĝ'os la 51a uson'a ŝtat'o? Ebl'e ĝi nom'iĝ'u Nov-Nov-Angli'o.
#001108
Mart'o la 3a Hodiaŭ kun'sid'as Blair kun reprezent'ant'o'j de la divers'a'j milit'ant'a'j grup'o'j en Nord'a Irlando por prov'i definitiv'e solv'i la tie'a'n inter'etn'a'n, inter'religi'a'n teror'ism'o'n (de'nov'e religi'o ne tro for'as de la konflikt'o). En Nord-Irlando la kontraŭ'teror'ism'a „milit'o” de Blair de'pend'as de subtil'a, iom-post-iom'a politik'o kaj de mal'antaŭ'kulis'a diplomati'o; mal'e rilat'e Irakon. Evident'e Nord-Irlando ne est'as Irako ... sed vi'a'j princip'o'j, s-ro Blair, kie vi'a'j princip'o'j? Tamen politik'ist'o kaj princip'o sam'e mis'kongru'as kiel pluv'mantel'o kaj dezert'o.
#001109
Mart'o la 6a Rivel'iĝ'is, ke iraka instal'aĵ'o (laŭ'nom'e Falluja 2) kapabl'a produkt'i t.n. kemi'a'j'n arm'il'o'j'n est'as konstru'it'a en la 80aj jar'o'j almenaŭ part'e de brit'a kompani'o. La tiam'a reg'ist'ar'o ne nur pri'silent'is la projekt'o'n sed ĝi'n ankaŭ financ'e sub'ten'is per mon'o de la brit'a'j impost'o'pag'int'o'j. Mi mi'n konsol'as per ŝerc'o hodiaŭ aŭd'it'a: okaz'as incendi'o ĉe la Blank'a Dom'o, kiu detru'as la tie'a'n bibliotek'o'n. Bush mal'gaj'as: li perd'as si'a'j'n du libr'o'j'n. Krom'e li apart'e ĉagren'iĝ'as, ĉar en unu el la libr'o'j li ankoraŭ ne fin'kolor'ig'is la bild'o'j'n.
#001110
Mart'o la 10a Unu el la plej respekt'at'a'j kaj honest'a'j an'o'j de la Blair-reg'ist'ar'o, Claire Short [kle ŝort], anonc'is, ke ŝi rezign'os, se Blair kaj Bush ek'milit'os sen UN-rezoluci'o. De'nov'e klar'a indik'o, ke la Labor'ist'a Parti'o (ĉu la plej dekstr'a t.n. labor'ist'a parti'o en la mond'o?) est'as fend'iĝ'ant'a – ĉu fatal'e, ankoraŭ ne dir'ebl'as. Krom'e: pens'ig'a raport'o, ke brit'a'j soldat'o'j jam atend'ant'a'j milit'o'n land'lim'e de Irako tro dorlot'iĝ'as – pro luks'aĵ'o'j (duŝ'o'j, komput'il'a'j lud'o'j, poŝ'telefon'o'j) ili mal'em'as for'las'i si'a'j'n tend'ar'o'j'n por en'ir'i la dezert'o'n kaj ek'milit'i. Ironi'e daŭr'e mank'as al ili soldat'a'j nepr'aĵ'o'j, kiu'j'n ili est'as dev'ig'at'a'j prunt'e'pren'i de pli profesi'e ekip'it'a'j uson'a'j trup'o'j. Parentez'e mi'a skelet'a teori'o (vid'u feb. 19an) pri angl'a'lingv'a komplot'o ricev'is karn'o'n: ŝajn'e ekzist'as inter'naci'a inform-rikolt'a organiz'aĵ'o nom'at'a „Echelon” uz'at'a ekskluziv'e de t.n. angl'o'saks'a'j land'o'j – Uson'o, Briti'o, Kanado, Aŭstrali'o kaj Nov-Zelando. Ĉu Esperant'o, la „danĝer'a lingv'o”? Dub'ind'e.
#001111
Mart'o la 12a En la aer'o flar'ebl'as en Briti'o ne printemp'o sed panik'o. Laŭ Rumsfeld, la uson'a ministr'o pri defend'o (atak'ad'o), uson'an'o'j ek'batal'os en Irako eventual'e sen brit'o'j. Tio rezult'iĝ'as de la kresk'ant'a politik'a izol'ec'o de Blair, ne nur inter'naci'e (vid-al-vid'e al Chirac [ŝirák], Schröder [ŝreder] kaj ali'a'j) sed ankaŭ naci'e: ĉiam pli da deput'it'o'j minac'as ribel'i, sindikat'o'j rifuz'as kun'labor'i, kaj advokat'o'j atent'ig'as, ke, se Blair part'o'pren'os milit'o'n sen UN-rezoluci'o, li lez'os inter'naci'a'n jur'o'n. Krom'e – kia vang'o'frap'o – Bush anonc'is, ke ĉiu'j'n kontrakt'o'j'n por re'konstru'i Irakon detru'ot'a'n de uson'a'j bomb'o'j ricev'os ekskluziv'e (jes, vi diven'is) uson'a'j kompani'o'j. Do neni'u por la fidel'a, brit'a pudel'o. Pudel'o, kiu jam – laŭ koment'o'j en la hodiaŭ'a kontraŭ'milit'a ĵurnal'o Guardian – el'spez'is milit'o'cel'e sufiĉ'e da mon'o por est'ig'i naci'a'n energi'o-industri'o'n baz'it'a'n sur re'nov'ig'ebl'a'j font'o'j (sun'o, vent'o). Kaj daŭr'e mis'funkci'as brit'a'j haŭbiz'o'j, kiu'j vor'is jam en la pas'int'a jar'o tri'on'milion'o'n da eŭr'o'j simpl'e – kaj van'e – ripar'o'cel'e.
#001112
Mart'o 13a Blair deklar'is, ke li milit'os eĉ sen rezoluci'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN). Tamen, se rezoluci'o tiel super'flu'as, kial dediĉ'i tiom da temp'o, tiom da diplomati'o akcept'ig'i ĝust'e rezoluci'o'n tia'n ĉe la sekur'ec'a konsili'o de bedaŭr'ind'e (Mal)Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j?
#001113
Mart'o 15a Mi'a'n teori'o'n pri uson'angl'a'lingv'a komplot'o sub'ten'as iu profesor'o Gwyn Prins [gŭin princ] en la hodiaŭ'a gazet'o. Laŭ Prins, Bush cel'as nov'a'n (uson'a'n) mond'a'n ord'o'n, Blair nov'a'n (brit'a'n) eŭrop'a'n ord'o'n. Blair varb'as la t.n. vilnius'an dek'o'n, la est'ont'a'j'n membr'o-ŝtat'o'j'n de Eŭrop'a Uni'o (EU) el mez'a kaj orient'a Eŭrop'o. Tiu'j ĉi land'o'j, laŭ la profesor'o, kun'e kun Nederlando kaj skandinavi'a'j ŝtat'o'j, „inklin'as al liber'merkat'a filozofi'o, angl'a'lingv'um'as [tiel] kaj ne kontraŭ'as Uson'o'n” (kontrast'e al land'o'j de „mal'nov'a” Eŭrop'o, ekz. Franci'o kaj Germanio). Ali'vort'e: nov'spec'a EU danc'u laŭ brit'a, Blair-a fajf'il'o, la ceter'a mond'o danc'u laŭ Bush-a. Tiel, se prav'as la profesor'o, la Irak-kriz'o tut'e ne tem'as pri Irako.
#001114
Mart'o 17a Baldaŭ'as milit'o: Uson'o, Briti'o kaj Hispanio rezign'is pri la Sekur'ec'a Konsili'o kaj si'a ĝis antaŭ ne'long'e sopir'at'a rezoluci'o. Do jam, en la t.n. kontraŭ'teror'ism'a milit'o, Bush sukces'is super'flu'ig'i NATO-n, flank'e'n'ig'i UN-on kaj divid'i EU-on. Kia venk'o. Ni re'ven'as al la 19a jar'cent'o, kiam reg'is unu'op'a'j ŝtat'potenc'o'j. Tamen ĉi-foj'e est'os nur unu ŝtat'potenc'o kaj nur unu politik'a filozofi'o: pax americana; ver'dir'e bellum americanum1. En Briti'o tuj el'ofic'iĝ'is iam'a leŭtenant'o de Blair, la eks'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Robin Cook [rob'n kuk]. Tre elokvent'e atent'ig'is Cook, ke li ne pov'as apog'i milit'o'n sub'ten'at'a'n nek de la inter'naci'a komun'um'o nek de la pli'mult'o de la brit'a popol'o. Paradoks'e Claire Short [kle ŝxort], la ministr'in'o, kiu antaŭ kelk'a'j tag'o'j insist'is, ke ŝi rezign'os sen UN-rezoluci'o, decid'is rest'i fidel'a al la Blair-a reg'ist'ar'o. Kie'n politik'ist'a'j princip'o'j?
#001115
Mart'o 19a Pli'a parlament'a debat'o pri la milit'o: ĉi-foj'e ribel'as (rekord'e) 139 labor'ist'a'j deput'it'o'j. Tamen malgraŭ tio Blair ricev'as si'a'n parlament'a'n mandat'o'n por ek'milit'i. Protest'o'j tra la land'o'j, inkluziv'e – interes'e – de lern'ej'an'o'j, kiu'j for'las'as si'a'j'n formal'a'j'n lecion'o'j'n por ricev'i ne'formal'a'j'n, sur'strat'a'j'n. Mi est'us dir'int'a, ke la jun'a generaci'o indiferent'as pri politik'o: se la stult'aĵ'o de Blair ge'jun'ul'o'j'n politik'e provok'as, jen eventual'e la unu'sol'a plus'o en tiu ĉi krom'e sen'plus'a kaĉ'o.
#001116
Mart'o 20a Mi spekt'as televid'e la unu'a'j'n bomb'o'j'n fal'ant'a'j'n sur Bagdadon. Mi memor'as, kiel dum la unu'a Irak-milit'o mi'a tiam jun'et'a fil'in'o, sam'o'n spekt'ant'a, ek'tim'is kaj plor'et'is. Ankaŭ mi nun ek'tim'as. Sed ne plor'et'as. Ankoraŭ ne.
#001117
1. Latin'o por respektiv'e „uson'a pac'o” kaj „uson'a milit'o”.
#001118
La angl'a est'as por ge'lern'ant'o'j en Aŭstrio la plej mal'facil'a fak'o. Ĉiu kvar'a lern'ant'o bezon'as ekster'lern'ej'a'n sub'ten'a'n instru'ad'o'n (german'e Nachhilfe, laŭ'vort'e „post'help'o”) privat'e pag'end'a'n. Jar'e ge'patr'o'j el'spez'as 20 milion'o'j'n da eŭr'o'j por ekster'lern'ej'a instru'ad'o: 42 % de tiu ĉi sum'o est'as el'spez'at'a por la angl'a, 31 % por la german'a kaj 21 % por matematik'o. Pro ties mal'facil'ec'o plej oft'e la angl'a konduk'as al mal'sukces'o lern'ej'an'a.
#001120
En la aŭstr'a'j lern'ej'o'j redukt'iĝ'os je du la nombr'o de semajn'a'j instru'hor'o'j. Kontraŭ'ul'o'j parol'as pri „mal'konstru'o de la kler'ig'a sistem'o”. Laŭ la reg'ist'ar'o ebl'os tiel sen'ŝarĝ'ig'i infan'o'j'n kaj jun'ul'o'j'n. Fakt'e la aŭstr'a ŝtat'o dev'as drast'e ŝpar'i, ĉar la ekonomi'o jam de kelk'a temp'o ne plu kresk'as kaj ŝtat'ŝuld'o'j est'u re'pag'at'a'j.
#001121
Mez'e de februar'o 2003 en Sankt Moritz, fam'a svis'a ski'lok'o, okaz'is mond'a ĉampion'ad'o de mont'ski'ist'o'j. Est'us logik'e, ke la alp'a'j land'o'j hav'us ankaŭ la plej bon'a'j'n ski'ist'o'j'n, tamen jam de kelk'a'j jar'o'j ne'super'ebl'a est'as jun'ul'in'o el land'o, kiu preskaŭ tut'e ne hav'as neĝ'o'n. Tem'as pri Janica Kostelič el Kroati'o. Ŝi fam'iĝ'is ne nur pro si'a'j venk'o'j sed ankaŭ ĉar ŝi ating'is tiu'j'n post persist'a kurac'ad'o de la genu'o'j. Sed la sekv'a'n tag'o'n post ŝi'a sukces'o – du or'a'j medal'o'j – aper'is nov'a ĉampion'o el la sam'a famili'o. Ivica, la frat'o de Janica, venk'is en unu el la vir'a'j konkur'o'j. Pro tri or'a'j medal'o'j de la ge'frat'o'j Kostelič Kroati'o okup'is la du'a'n lok'o'n en la ĝeneral'a rang'list'o. Nur Aŭstrio, kies sport'ist'o'j hav'as mult'e pli da ebl'o'j ski'e trejn'iĝ'i (pro geografi'a situ'o de la land'o), gajn'is pli da medal'o'j ol Kroati'o.
#001123
Natur'e, la ge'frat'o'j komenc'is okup'iĝ'i pri ski'ad'o ek'de la infan'aĝ'o. Pro la sukces'o'j de si'a frat'in'o Ivica dum cert'a temp'o est'is en la ombr'o. Ivica tamen posed'as tre solid'a'n kolekt'o'n de medal'o'j kaj pokal'o'j – ek'de 1992 li regul'e venk'as en divers'a'j konkur'o'j (kompren'ebl'e, komenc'int'e de la infan'a'j). Nun li definitiv'e pruv'is, ke li est'as ski'ist'o de la super'a nivel'o.
#001124
Kroati'o ĝoj'is kaj jubil'is pro la medal'o'j. Fin'fin'e la jun'a kaj la mal'jun'a generaci'o'j hav'as la sam'a'j'n ŝat'at'o'j'n.
#001125
La german'a fer'voj'o bezon'as paŭz'o'klaŭn'o'n. La entrepren'o per ĉi tiu ne'kutim'a anonc'o pri labor'lok'o serĉ'as strat'a'n art'ist'o'n, kiu en la insul'o Sylt [zilt] „agrabl'ig'us la atend'o'temp'o'n de ni'a'j klient'o'j per la prezent'o de mal'grand'a'j art'aĵ'o'j”. La kial'o: somer'e kaj en la fest'o'tag'o'j oft'e okaz'as long'a'j trafik'halt'o'j ĉe la al'vetur'o'j kaj for'vetur'o'j dum la ŝarĝ'ad'o de aŭt'o'j en Niebull kaj Westerland. La ag'o'j de la dung'ot'a paŭz'o'klaŭn'o est'as klar'e difin'it'a'j en la anonc'o de la gazet'o Sylter Rundschau (Rond'rigard'o de Sylt): neces'as ĵongl'i, vetur'i sur unu'rad'a bicikl'o kaj reg'i ali'a'j'n plezur'ig'a'j'n art'aĵ'o'j'n.
#001126
Hoffmann ne vol'is al'propr'ig'i al si nur lert'ec'o'j'n de pentr'ist'in'o. Ŝi ofer'is pli ol dek jar'o'j'n de si'a viv'o por lern'ad'o kaj persist'a labor'o por el'form'i esprim'pov'o'n de si'a art'ism'a talent'o.
#001129
Du intim'e lig'it'a'j'n trajt'o'j'n ebl'as rimark'i en la kre'aĵ'o'j de la art'ist'in'o: eksperiment'ad'o kaj uz'ad'o de divers'a'j material'o'j. Evident'iĝ'as, ke ŝi ne pov'as labor'i en la steril'iz'it'a atmosfer'o de laboratori'o. Ŝov'ant'e si'a'n man'o'n en la mal'ord'o'n de paper'aĵ'o'j, ŝi en'profund'iĝ'as en la viv'o'n mem, ir'ant'e ĉiam unu paŝ'o'n antaŭ'e'n. La kre'aĵ'o'j de Germaine Hoffmann est'as satur'it'a'j de vigl'ec'o en ĉiu senc'o de la vort'o.
#001130
Ŝi evolu'ig'is kiel rimed'o'n por per'vid'a trans'form'iĝ'o de si'a'j pens'o'j kaj art'ism'a kondut'o specif'a'n kolaĝ-teknik'o'n. Ver'ŝajn'e est'as plej ĝust'e difin'i ĝi'n kiel miks'a'n teknik'o'n kre'a'n, konsist'ant'a'n el munt'ad'o de pret'a'j material'o'j – plej'e gazet-el'tond'aĵ'o'j – sur la supr'aĵ'o de pentr'aĵ'o. Ĝi pov'as est'i figur'a aŭ ne'figur'a, tamen ĉiu'foj'e est'as abstrakt'a kaj ne nur el material'o kaj farb'o unu super ali'a, sed ankaŭ plur'tavol'a.
#001131
La pentr'aĵ'o'j de Germaine Hoffmann per'e de esprim'iv'a'j rimed'o'j est'as formal'e simbol'ism'a'j kre'aĵ'o'j, port'ant'a'j iu'foj'e sur'real'ism'a'n signif'o'n. Ne last'e pro si'a bild'ec'o la kolaĝoj implic'as intim'ec'o'n, tamen oft'e ankaŭ i'a'n kaŝ'it'ec'o'n.
#001132
La mal'kovr'o aŭ la ebl'ec'o el'trov'i, kio'n la art'ist'in'o mal'kaŝ'as en inter'parol'o, invit'as ni'n en'ir'i tiu'n imag'at'a'n mond'o'n. Long'a'n temp'o'n la penetr'em'o ven'ig'as al la imag'o poezi'o'n kaj mit'a'j'n figur'o'j'n, dum ali'okaz'e pli mult'e okul'frap'as formal'a'j er'o'j. En iu'j ŝi'a'j art'aĵ'o'j hel'a kolor'o aper'as sen montr'i sign'o'j'n de ŝarĝ'it'ec'o, en ali'a'j la imag'o de mov'ad'o pli'as aŭ la form'o'j implik'iĝ'as, la rigard'ad'o iĝ'as si'a'spec'a kaj mir'ig'a. La pentr'aĵ'o'j hav'as ali'a'n ne'evit'ebl'a'n kvalit'o'n: ili „demand'as” ni'n. Oft'e ni al'front'as figur'o'n, kiu direkt'as ni'n al ni mem, re'ven'ig'ant'e ni'n al ni'a serĉ'o de respond'o. En la kolaĝoj de Germaine Hoffmann la figur'o kapt'as ni'a'n atent'o'n, kaj tiu figur'o oft'e est'as izol'it'a en la mal'plen'o, form'it'a en paper'a dis'ŝir'iĝ'o, kiu prezent'as fajn'aĵ'o'n kaj iu'foj'e ŝpruc'ig'it'a'j'n gut'makul'o'j'n.
#001133
Nov'a'j stil'manier'o'j de ŝi'a evolu'int'a kre'ad'o est'as izol'ig'o kaj unu'ig'o. La art'ist'in'o elekt'is sol'a ek'ir'i nov'a'n voj'o'n, inkluziv'ant'e la uz'o'n de vaks'a tol'o – sagac'a for'las'o de la unu'tip'a praktik'o – kaj la pentr'ad'o'n sur lign'o. Germaine Hoffmann streb'as esplor'i kaj aplik'i la tut'a'n skal'o'n de art'ism'a'j lert'ec'o'j por kre'i la efik'a'n figur'o'n. Tiu'j klopod'o'j cert'ig'as, ke la bel'art'a form'o en ŝi'a'j art'aĵ'o'j star'ig'os komunik'ad'o'n laŭ natur'a manier'o.
#001134
1. Kolaĝo: kompon'aĵ'o el glu'it'a'j element'o'j sur ŝtof'o, paper'o, karton'o ktp.
#001135
Li sem'is bon'o'n kaj bel'o'n
#001136
La 6an de aŭgust'o 2002 ĉe la Jud'a Tomb'ej'o en Varsovio, ne mal'proksim'e de la tomb'o de d-ro Zamenhof, kolekt'iĝ'is sufiĉ'e grand'a ar'o da hom'o'j. Ven'is hom'o'j sav'it'a'j el Holokaŭst'o1, reprezent'ant'o'j de la pol'a kultur'a viv'o, reprezent'ant'o'j de la reg'ist'ar'o kaj de urb'a'j instanc'o'j, gvid'ant'o'j de la jud'a komun'um'o, ekster'land'a'j gast'o'j, skolt'o'j de la skolt'a trup'o, kiu port'as la nom'o'n Janusz Korczak kaj kiu ĉiu'jar'e feri'as en tend'ar'o kun la sam'a nom'o. Ĉiu'j'n kun'ig'is tie'n estim'o kaj am'o al d-ro Korczak, kaj sent'o de dolor'o pro la martir'a mort'o de li kaj li'a'j 200 orf'o-protekt'at'o'j.
#001137
La renkont'iĝ'o okaz'is lig'e al la mal'kovr'o de nov'a, bronz'a monument'o je la 60a dat're'ven'o de ili'a pere'o. Ĉi tiu monument'o, laŭ projekt'o de du skulpt'ist'o'j, Mirosław Smorczewski kaj Lucjan Kot, est'is inaŭgur'it'a antaŭ 20 jar'o'j. Ĝi est'is iniciat'it'a de loĝ'ant'o'j de Varsovio. Bel'a kaj kor'tuŝ'a, sed de sintez'a rezin'o, ĝi rapid'e difekt'iĝ'is. Apart'e mult'e al ĝi damaĝ'is kandel'o'j brul'ig'it'a'j de la mult'a'j vizit'ant'o'j de tiu simbol'a tomb'o de Korczak. Dank'e al li'a'j amik'o'j Rafael Scharf kaj Lil'i Pohlman ek'est'is komitat'o por la restaŭr'o de la monument'o. Grand'a'n part'o'n de la financ'a'j rimed'o'j ofer'is ge'edz'a par'o Sandr'a kaj John Joseph. La efektiv'ig'o'n de la muld'aĵ'o oni konfid'is al spert'a muld'ist'o Zbigniew Fudalski el Karolin, en la varsovia region'o. Kaj li plen'um'is tiu'n grav'a'n kaj sam'temp'e honor'a'n task'o'n pi'e, kun art'a subtil'ec'o.
#001138
La solen'aĵ'o est'is profund'e kor'tuŝ'a. Kelk'a'j el inter la kun'ven'int'o'j aŭd'ig'is por'okaz'a'j'n parol'ad'o'j'n, atent'ig'ant'e pri la viv'ant'ec'o de la ide'ar'o de Korczak. La fam'a film-reĝisor'o Andrzej Wajda konvink'e argument'is, ke li'a'j ide'o'j aparten'as al la grand'a'j valor'o'j, kiu'j'n Pollando pov'as al'port'i al la unu'iĝ'ant'a Eŭrop'o. Sufiĉ'e long'a'n kaj esenc'e grav'a'n parol'ad'o'n aŭd'ig'is Sandr'a Joseph. Ŝi est'as psikiatr'o, kiu en'profund'iĝ'is en la verk'ar'o kaj la human'ism'a mond'percept'o de Korczak, kaj profit'as de tio en si'a praktik'o. Tiu'kaŭz'e el'kor'e ŝi kontribu'is al la restaŭr'o de la bel'a monument'o.
#001139
La skolt'o'j prezent'is mal'long'a'n sed impres'a'n muzik-poezi'a'n program'o'n. Aŭd'iĝ'is kadiŝ-preĝ'o por la mort'int'o'j. La mal'kovr'it'a'n monument'o'n kovr'is flor'o'j, pri'lum'is kandel'o'j. Ĉe'est'is skip'o'j de radi'o kaj televid'o, kiu'j post'e raport'is pri la solen'aĵ'o.
#001140
La tag'o est'is pluv'a; la natur'o kvazaŭ pri'plor'is ne nur tiu'j'n 200 Korczak-orf'o'j'n murd'it'a'j'n sed ĉiu'j'n 1 500 000 jud'a'j'n infan'o'j'n, ankaŭ la cigan'a'j'n, la pol'a'j'n kaj ĉiu'j'n en la vast'a mond'o, kiu'j ĉiu'tag'e pere'as pro sen'raci'o aŭ kruel'ec'o de fort'ul'o'j kun pov'o.
#001141
Ne ebl'is, dum tiu funebr'a solen'aĵ'o, ne re'ven'i al tiu terur'a tag'o en 1942: apoge'o en la frenez'a hitlera plan'o neni'ig'i la tut'a'n jud'a'n popol'o'n; des pli, se oni mem est'is ĉe la rand'o de tiu infer'o. Tiu'tag'e est'is sufok'e varm'e; tiu'tag'e dev'is est'i likvid'it'a'j ĉiu'j orf'ej'o'j. Je la 10a maten'e, la infan'o'j kun'e kun la pri'zorg'ant'o'j kaj Korczak komenc'is si'a'n marŝ'o'n el la orf'ej'o, strat'o Sienna 16, direkt'e al Umschlagplatz, german'e por trans'ŝarĝ'o'lok'o. Ili'a last'a voj'o konduk'is ili'n tra strat'o'j Leszna, Karmelicka, Dzielna, Zamenhofa ĝis Stawki, kie trov'iĝ'is tiu plac'o, kiu'n oni pov'as nom'i pord'eg'o al infer'o. Unu'e ili ir'is en kvar'op'o'j, sed ĉiam pli mank'is la fort'o: eĉ tra'pas'o de ne tro long'a distanc'o daŭr'is ĉirkaŭ du hor'o'j'n; tial la marŝ'o far'iĝ'is ĉiam mal'pli ord'a. La infan'o'j est'is lac'a'j kaj apati'a'j. Korczak, jam de'long'e tre mal'fort'a, ne port'is infan'o'n sur'brak'e, kiel metafor'e oni prezent'as li'n sur la monument'o. Per si'a'j last'a'j fort'o'j li sekv'is la infan'o'j'n. La pri'zorg'ant'o'j, inter kiu'j Stefania Wilczyńska, dum 30 jar'o'j la gvid'ant'in'o de l' orf'o'hejm'o, ir'is ambaŭ'flank'e de la infan'ar'o, kvazaŭ ili ĝis la last'a moment'o dezir'us protekt'i ili'n. Neni'u salut'is, neni'u propon'is help'o'n, kiu ceter'e ne est'is ebl'a. Ili ja dev'is ir'i al si'a destin'o.
#001142
Ĉiu'tag'e, ek'de la 22a de juli'o 1942, kiam komenc'iĝ'is la likvid'o'kampanj'o de la varsovia gett'o, 8 ĝis 10 mil sen'kulp'a'j hom'o'j est'is per'fort'e en'pel'it'a'j en klor'ig'it'a'j'n brut'vagon'ar'o'j'n, kaj de tie, de Umschlagplatz, en ne'imag'ebl'a'j mal'hom'a'j cirkonstanc'o'j ili tra'ir'is si'a'n last'a'n voj'o'n al la murd'koncentr'ej'o Tre'blink'a ...
#001143
Ĉio'n ĉi pri'skrib'is Marek Rudnicki, tiam 15-jar'a jun'ul'o, kiu kun du sam'aĝ'a'j koleg'o'j (unu el ili est'is la nep'o de d-ro Zamenhof) laŭ komisi'o de Judenrat, Jud'a Komun'um'o, kun'port'ad'is al Umschlagplatz pec'o'j'n da pan'o al la hom'o'j, kiu'j atend'is en'vagon'ig'o'n. Tiu'tag'e li est'is send'it'a de si'a patr'o, kurac'ist'o sam'e kiel Korczak, por ek'sci'i kio okaz'as kun la Korczak-orf'ej'o. Tiu'cel'e li akompan'is ili'n de la orf'ej'o ĝis Umschlagplatz kaj star'ant'e mal'antaŭ la drat'a bar'il'o ĉirkaŭ la plac'o li vid'is kiel ili'n en'sorb'is klor'ig'it'a brut'vagon'o. Ceter'e post du tag'o'j la sam'o okaz'is al li'a patr'o kaj al li'a patr'in'o, kiu eĉ ne est'is jud'in'o, sed divid'is la sort'o'n de si'a'j kar'ul'o'j. Li mem prov'is si'n mort'ig'i, sed mal'help'is tio'n iu el la jud'a Ord'ig'a Serv'o, kaj post'e ali'a'j help'is li'n for'las'i la gett'o'n kaj trans'viv'i la milit'o'n. Li nun est'as kon'at'a pentr'ist'o kaj loĝ'as en Parizo. Li labor'as en la Korczak-mov'ad'o.
#001145
Pri tiu last'a voj'o de la Korczak-orf'ej'o ek'est'is legend'o pri trankvil'a, ord'a marŝ'o, standard'o (Marek Rudnicki ĝi'n ne vid'is), propon'o al Korczak sav'iĝ'i last'moment'e. Ebl'e en tia'j ne'pri'skrib'ebl'a'j kondiĉ'o'j la hom'o'j bezon'is tio'n por si'n konsol'i.
#001146
Kon'ant'e la tragedi'a'n ver'o'n, li long'e silent'is. Ne tial, ke li vol'is forges'i, ĉar tio'n ne ebl'is forges'i kaj oni eĉ ne rajt'as tio'n forges'i. Tamen li'a amik'o R. Scharf influ'is li'n, ke li rakont'u, kio'n li vid'is. Li do ced'is, kaj Scharf skrib'is tio'n. Nur en 1988 ĝi aper'is la 6an de novembr'o en Tygodnik Powszechny, Ĝeneral'a Semajn'revu'o, kaj post'e ĝi est'is re'pres'it'a en la bulten'o de la Pol'a Korczak-Komitat'o, 1989.
#001147
Mi aparten'as al la hom'o'j, kiu'j opini'as, ke oni ne dev'as, eĉ ne rajt'as forges'i kio okaz'is en Holokaŭst'o. Tial mi divers'manier'e re'ven'as al tiu koŝmar'o, kvankam mi ne mult'e kred'as, ke la hom'o'j pret'as i'o'n lern'i de la histori'o. Tamen mi koncentr'iĝ'as ĉef'e al la prezent'ad'o de la ide'o'j de Korczak, montr'ant'e li'n tia'manier'e viv'a, ĉar mi est'as konvink'it'a, ke daŭr'e li est'as tre bezon'at'a al la mond'o. Okaz'e de la 60-jar'iĝ'o de li'a mort'o, mi hav'is la okaz'o'n plur'foj'e preleg'i, ĉef'e por infan'o'j divers'aĝ'a'j kaj pedagog'o'j. Sub'ten'as mi'n ĉi-rilat'e Jerzy Fornal, kiu post la preleg'o prezent'as pens'ig'a'n kaj kor'tuŝ'a'n spektakl'o'n La Arleken'o laŭ humur'aĵ'o de Korczak. Fin'e de maj'o 2002 mi est'is invit'it'a al lern'ej'o en mi'a loĝ'lok'o por al la infan'o'j kaj instru'ist'o'j kon'ig'i la eduk'a'j'n ide'o'j'n de Korczak, efektiv'e li'a'n rilat'ad'o'n al infan'o'j en'tut'e. La plej jun'a'j lern'ant'o'j, kun kiu'j mi kon'at'iĝ'is, est'is de la kvar'a'j klas'o'j, do ĉirkaŭ 10-11-jar'a'j, sam'aĝ'a'j kiel mi'a nep'in'o Maj'a. Ne'imag'ebl'e, ke ĝust'e de tiu flank'o okaz'is al mi io ne'atend'it'a.
#001148
Unu tag'o'n, sur'voj'e al la poŝt'ofic'ej'o, al'kur'is mi'n knab'in'et'o, kiu kuraĝ'e al'parol'is mi'n: Sinjor'in'o, vi est'is en ni'a lern'ej'o, ĉu ne? Post mi'a jes'o, ŝi daŭr'ig'is: Kiam tiu'tag'e, kiam vi est'is ĉe ni, mi re'ven'is hejm'e'n, mi vizit'is la knab'in'o'n kiu loĝ'as en apud'a dom'o; kiel ĉiam ŝi star'is ĉe la pord'o. Ŝi ne est'as „ni'a” infan'o: hav'as mal'hel'a'n vizaĝ'o'n kaj bukl'o'j'n, sed ja vi dir'is, ke Korczak dir'is, ke ankaŭ ŝi est'as ni'a infan'o, ke ĉiu'j infan'o'j est'as ni'a'j, ĉu ne? Mi do vok'is ŝi'n, ke ŝi ven'u kun ni lud'i, bicikl'i, sed ŝi ne ven'is. Tiam mi kur'is al ŝi'a patr'in'o, kaj dir'is, ke ni vol'as neni'o'n mal'bon'a'n far'i al ŝi, nur lud'i, ĉar ĉiu'j infan'o'j est'as „ni'a'j”, kaj ŝi ven'is, kaj nun ni kun ŝi lud'as. Mi'a kor'tuŝ'iĝ'o est'is tiel profund'a, ke en tiu moment'o mi ne pov'is el'ig'i voĉ'o'n, kaj kiam fin'e mi turn'iĝ'is por i'o'n dir'i, la knab'in'et'o jam salt'e mal'proksim'iĝ'is.
#001149
D-ro Zamenhof, en si'a poem'o „La Voj'o”, cel'ant'e stimul'i la pionir'a'j'n esperant'ist'o'j'n, kuraĝ'ig'ant'e al nobl'a ag'ad'o, skrib'is: Ni sem'as kaj sem'as, neniam lac'iĝ'as, Pri temp'o'j est'ont'a'j pens'ant'e. Cent sem'o'j perd'iĝ'as, mil sem'o'j perd'iĝ'as – Ni sem'as kaj sem'as konstant'e.
#001150
Unu el la de mi dis'ŝut'it'a'j sem'o'j ek'frukt'as. Tio esper'ig'as, al'don'as fort'o'j'n.
#001151
Holokaŭst'o – origin'e brul'ofer'o, ĉe kiu la ofer'best'o'n oni komplet'e brul'ig'is por la koncern'a di'aĵ'o; metafor'e por la amas'a mort'ig'ad'o de jud'o'j far'e de nazi'ism'o dum la du'a mond'milit'o. (ndlr)
#001152
La 65-jar'a litovo Algimantas Šukys el la urb'o Kaunas fam'iĝ'is pro si'a ne'kutim'a hobi'o. Ek'de kelk'a'j jar'dek'o'j li muzik'as per seg'il'o, uz'at'a en la hejm'a mastr'um'o.
#001153
La muzik'ist'o rakont'as, ke li adopt'is tiu'n ide'o'n de vilaĝ'a pastr'o, kiu, ven'int'e al sankt'a mes'o por mort'int'o'j, kun'port'is ankaŭ hejm'a'n seg'il'o'n kaj por ĉies surpriz'o lud'is kelk'a'j'n trist'a'j'n melodi'o'j'n per ĝi. La seg'il'lud'o tiel tuŝ'is la kor'o'n de Algimantas, ke li ek'dezir'is nepr'e lern'i lud'i la sam'a'n „instrument'o'n”. Long'e li serĉ'is taŭg'a'n seg'il'o'n, kiu el'ig'as bel'son'o'j'n kaj est'as fleks'ebl'a.
#001154
Iu'foj'e en iu vilaĝ'o li ek'vid'is vir'in'o'n, kiu sol'a seg'is hejt'lign'o'n. La seg'il'o kvazaŭ sonor'is en ŝi'a'j man'o'j. La vir'in'o mult'e surpriz'iĝ'is, kiam ne'kon'at'a vir'o pet'is ŝi'n vend'i tiu'n mal'nov'a'n il'o'n. La vir'in'o tuj konsent'is, kondiĉ'e ke Algimantas aĉet'os simil'a'n en la vend'ej'o. Li plen'um'is tiu'n pet'o'n. Tamen la tiel akir'it'a seg'il'o evident'iĝ'is ne tiom taŭg'a por muzik'ad'o, ĉar ĝi ne bon'e fleks'ebl'is.
#001155
La aŭtodidakt'a muzik'ist'o long'e serĉ'is ali'a'j'n seg'il'o'j'n. Li el'prov'is ĉirkaŭ tri dek'o'j'n da divers'a'j seg'il'o'j. Fin'fin'e hazard'e en si'a urb'o li ek'vid'is iu'n vir'o'n, fos'ant'a'n la grund'o'n de ĝarden'o. Subit'e en li'a'n kap'o'n ven'is ide'o demand'i, ĉu hazard'e la vir'o ne posed'us iu'n mal'nov'a'n seg'il'o'n. Evident'iĝ'is, ke Algimantas traf'is. La vir'o klar'ig'is, ke li hav'as unu eg'e mal'nov'a'n seg'il'o'n, produkt'it'a'n el sved'a metal'o, kiu'n li'a av'o uz'is. Tamen la il'o est'is tre neglekt'it'a, part'e rust'iĝ'is kaj la ten'il'o'j jam putr'iĝ'is. Ver'e la instrument'o ne est'is perfekt'a, tamen bon'eg'e fleks'iĝ'is kaj bel'son'is. La du vir'o'j inter'konsent'is pri taŭg'a inter'ŝanĝ'o.
#001156
Algimantas komenc'is prov'lud'o'j'n. Ne ĉiam ĉio glat'e ir'is. La seg'il'dent'o'j dis'ŝir'is kelk'a'j'n pantalon'o'j'n de la komenc'ant'a muzik'ist'o kaj eĉ vund'is li'a'n gamb'o'n. Tamen li'a ekzerc'ad'o ne ĉes'is. Plej grav'e est'is ten'i la konven'a'n fleks'o'n por ating'i la dezir'at'a'n son'o'n. Ju pli la seg'il'o est'is fleks'it'a, des pli alt'a son'o ven'is kaj invers'e. Special'a'n son'vibr'ad'o'n ebl'is ating'i per mov'o de pied'o, kiu ten'as la ali'a'n ekstrem'aĵ'o'n de instrument'o.
#001157
La ekzerc'ad'o'n eg'e help'is akordion'lud'o, kiu est'ig'is kvazaŭ muzik'a'n fon'o'n kaj pli'facil'ig'is la muzik'ad'o'n per seg'il'o. La akordion'o'n bon'e lud'is li'a fil'in'o. Antaŭ'e Algimantas mem vol'is fond'i famili'a'n ensembl'o'n kaj tiu'cel'e li instig'is si'a'j'n tri infan'o'j'n lud'i akordion'o'n.
#001158
Nun Algimantas sci'pov'as lud'i plur'a'j'n melodi'o'j'n per si'a ne'kutim'a instrument'o. Li muzik'as en etnografi'a ensembl'o. Li'a muzik'ad'o per seg'il'o ĉiam provok'as grand'a'n surpriz'o'n ĉe la aŭskult'ant'o'j. En Kaunas li est'as la sol'a, kiu uz'as tiu'spec'a'n muzik'instrument'o'n kaj en Litovio ebl'e unu el kelk'a'j muzik'ist'o'j.
#001159
Liber'temp'e la aŭtodidakt'a muzik'ist'o el'labor'as lign'a'j'n flut'et'o'j'n, per kiu'j li oft'e muzik'as. Kiel adolesk'ul'o li komenc'is lud'i la patr'a'n akordion'o'n. Algimantas neniam lern'is muzik'o'n. Tamen nun li sci'pov'as lud'i ankaŭ german'a'n kaj rus'a'n tir'harmonik'o'j'n, bandoni'o'n, koncertin'o'n, saksofon'o'n, flut'et'o'j'n.
#001160
„Muzik'o est'as la senc'o de mi'a viv'o. Mi kvazaŭ frenez'iĝ'as, kiam ek'son'as vals'o'j aŭ polk'o'j”, asert'as la brav'a muzik'ist'o el Kaunas.
#001161
Bird'a grip'o, ĉu danĝer'a por la hom'o?
#001162
Grip'o (influenc'o) est'as al ĉiu kon'at'a mal'san'o, kiu'n oni kutim'e ne trakt'as kiel tre danĝer'a'n. Pli atent'as pri la grip'o kurac'ist'o'j, bon'e kon'ant'a'j ĝi'a'j'n danĝer'a'j'n komplik'iĝ'o'j'n kiel ekzempl'e pneŭmoni'o kaj encefal'it'o, precip'e ĉe infan'o'j, mal'jun'ul'o'j kaj mal'san'ul'o'j kun kronik'a'j mal'san'o'j. Sed plej fort'e tim'as grip'o'n virus'olog'o'j kaj epidemi'olog'o'j, ĉar ili tre bon'e sci'as, ke la grip'virus'o pov'as kaŭz'i vast'eg'a'j'n epidemi'o'j'n, kiu'j pov'as en'danĝer'ig'i la tut'a'n ter'glob'o'n.
#001163
Kiu'j est'as la kaŭz'o'j de tiu'j kvazaŭ ne'atend'it'a'j grip'a'j epidemi'o'j? Por tio ni rigard'u iu'j'n ec'o'j'n de la virus'o'j, kiu'j kaŭz'as grip'o'n. Oni disting'as tri tip'o'j'n de grip'a'j virus'o'j: A, B kaj C. La virus'o C aper'as ĉe la hom'o'j tre mal'oft'e. La virus'o B pov'as kaŭz'i grip'epidemi'o'j'n, precip'e dum aŭtun'o kaj vintr'o. Sed plej danĝer'a por la hom'o est'as la virus'o de tip'o A. Tio'n kaŭz'as la specif'ec'o de ĝi'a gen'ar'o, kiu – diferenc'e de la gen'ar'o'j de ali'a'j virus'o'j – hav'as fragment'a'n struktur'o'n. Ĝi konsist'as el ok apart'a'j ne'lig'it'a'j fragment'o'j. Ĉiu fragment'o de la rib'o'nukle'at'a acid'o (RNA) de la hom'a grip'a virus'o pov'as inter'ŝanĝ'i si'n kun iu gen'ar'a fragment'o de la grip'virus'o'j de best'o'j (inkluziv'e de bird'o'j). Ĉu ankaŭ best'o'j pov'as est'i infekt'it'a'j de la grip'a'j virus'o'j? Cert'e, kaj tre oft'e.
#001164
La plej signif'o'plen'a rezerv'uj'o de grip'a'j virus'o'j est'as bird'o'j, precip'e sovaĝ'a'j anas'o'j, sed ankaŭ anser'o'j, mev'o'j kaj ali'a'j. Mult'a'j el ili ĉiu'jar'e migr'as trans'kontinent'e, dis'port'ant'e ĉi'e'n mult'a'j'n grip'a'j'n virus'o'j'n. Oft'e infekt'iĝ'as kaj mal'san'iĝ'as la kort'bird'ar'o kiel kok'in'o'j kaj anas'o'j. Ĉe bird'o'j la grip'virus'o'j re'produkt'iĝ'as en la intest'ar'o kaj el'iĝ'as precip'e kun la ekskrement'o'j.
#001165
El divers'a'j best'o'j la plej signif'a'j por la hom'o est'as pork'o'j infekt'it'a'j de grip'o. Ekzempl'e, en 1976 en Nov-Ĵerzej'o (Uson'o) pork'o'j est'is la font'o de grip'o por mult'a'j milit'serv'ant'o'j. Sed plej danĝer'a'j por la hom'o'j est'as la hibrid'a'j stam'o'j de la virus'o'j. En la ĉel'o'j de trake'o kaj bronk'o'j de pork'o'j pov'as sukces'e mult'obl'iĝ'i ne nur la propr'a'j (pork'a'j) grip'a'j virus'o'j, sed ankaŭ la grip'virus'o'j de la hom'o kaj de bird'o'j. Tie inter ili'a'j gen'a'j fragment'o'j pov'as okaz'i la inter'ŝanĝ'o kaj rezult'e de tio nask'iĝ'as kun'met'it'a'j virus'o'j, kapabl'a'j kaŭz'i vast'a'j'n grip'epidemi'o'j'n.
#001166
Neces'as kon'at'iĝ'i ankoraŭ kun du tre grav'a'j antigen'o'j (protein'a'j substanc'o'j) en la supr'aĵ'a kovr'il'o de la grip'virus'o: hem'aglutin'in'o (angl'e hemagglutinin) kaj neŭraminidazo (angl'e neuraminidase). Precip'e kontraŭ ili en la infekt'it'a organism'o aper'as antikorp'o'j, kapabl'a'j neni'ig'i la grip'a'j'n virus'o'j'n. Tamen preciz'e por la virus'o de grip'o A est'as karakteriz'a la oft'a vari'em'o en la struktur'o de ĉi tiu'j antigen'o'j, kio ebl'ig'as al la virus'o eskap'i de la mort'ig'a influ'o de la imun'sistem'o.
#001167
Ĉe la virus'o'j de grip'o A de hom'o, best'o'j kaj bird'o'j ekzist'as 15 sub'tip'o'j de hem'aglutin'in'o'j (ili'n oni mark'as per liter'o H kaj numer'o'j 1 ĝis 15) kaj 9 de neŭraminidazoj (liter'o N kaj cifer'o'j 1 ĝis 9). Ĉe grip'a'j virus'o'j pov'as renkont'iĝ'i divers'a'j kombin'o'j de ĉi tiu'j antigen'o'j. Ekzempl'e est'as kon'at'a'j ĉe ĉeval'o'j grip'virus'o kun antigen'a'j kun'ig'o'j H3 N8, ĉe bird'o'j H7 N7, H6 N2, H5 N3, ktp.
#001168
Ĝis nun preskaŭ ĉiu'j grip'epidemi'o'j inter hom'o'j est'is kaŭz'it'a'j de virus'o'j kun jen'a'j kombin'o'j de hem'aglutin'in'o kaj neŭraminidazo: H1 N1, H2 N2, H3 N2. Unu'a'foj'e la hom'ar'o renkont'iĝ'is kun vast'eg'a epidemi'o de grip'o A (H1 N1) en 1918 kaj 1919, kiam en la mond'o mal'san'iĝ'is je grip'o ĉirkaŭ 500 milion'o'j da hom'o'j, el kiu'j 20 milion'o'j mort'is. Antaŭ ne'long'e la scienc'ist'o'j pruv'is, ke la virus'o, kiu kaŭz'is ĉi tiu'n epidemi'o'n, en'hav'is gen'o'j'n de grip'a'j virus'o'j de la hom'o kaj la pork'o. For'est'o de la imun'ec'o al ĉi tiu virus'o, ĝi'a aer'gut'a trans'don'ad'o (tio signif'as trans'don'o'n per mal'grand'a'j gut'et'o'j en la aer'o, ekzempl'e pro tus'ad'o aŭ tern'ad'o), la grand'skal'a'j dum'milit'a'j migr'ad'o'j akcel'is dis'vast'ig'o'n de epidemi'o. La grip'a virus'o H1 N1 cirkul'ad'is inter hom'o'j ĝis 1957, kvankam jam ne tiel furioz'e.
#001169
En 1957 dis'vast'iĝ'is tre danĝer'a epidemi'o de grip'o A, sed jam kun ali'a antigen'a kun'met'aĵ'o: H2 N2. Tiu grip'o est'is nom'it'a la „azi'a grip'o” aŭ la „grip'o de Singapur'o” laŭ la lok'o de la unu'a aper'o de la virus'o. Pro for'est'o de la imun'ec'o al ĉi tiu virus'o, en la mond'o mal'san'iĝ'is ĉirkaŭ du miliard'o'j da hom'o'j, el kiu'j mult'a'j mort'is. Post 11 jar'o'j (en 1968) de'nov'e okaz'is vast'a epidemi'o de grip'o A nom'it'a la „honkonga grip'o”, kun nov'a antigen'a kun'met'aĵ'o H3 N2. La antaŭ'a virus'o H2 N2 ek'de 1968 ĉes'is registr'iĝ'i.
#001170
Post naŭ jar'o'j (en 1977) de'nov'e aper'is la grip'a virus'o H1 N1. Dum tiu epidemi'o pli grav'e mal'san'iĝ'is jun'a'j person'o'j, ĉar mult'a'j pli'aĝ'ul'o'j konserv'is la imun'ec'o'n al ĉi tiu virus'o el la jar'o 1957.
#001171
Ek'de 1977 kaj ĝis nun ĉiu'j grip'epidemi'o'j est'as kaŭz'it'a'j de du virus'o'j de grup'o A, nom'e H1 N1 kaj H3 N2 kaj de unu virus'o de grup'o B. La virus'o A, krom tiu'j salt'form'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j, pov'as modif'iĝ'i ne tro fort'e rezult'e de mutaci'o'j, kiu'j aper'as kutim'e kun interval'o de du ĝis kvar jar'o'j, kaj kaŭz'as la sezon'a'j'n pli'mult'iĝ'o'j'n de mal'san'iĝ'o'j.
#001172
Tamen pov'as aper'i inter hom'o'j absolut'e nov'a'j, danĝer'a'j grip'virus'o'j. Tiel, en 1997 en Honkongo est'iĝ'is antaŭ'e ne'kon'at'a virus'o kun ne'kutim'a kombin'o de antigen'o'j H5 N1. Ĝi ricev'is la nom'o'n „bird'a grip'o”. Mal'san'iĝ'is mult'a'j mil'o'j da kort'bird'o'j (precip'e kok'in'o'j), kiu'j far'iĝ'is la font'o'j de mal'san'iĝ'o por 18 hom'o'j, kiu'j kontakt'is la infekt'it'a'j'n bird'o'j'n. Pro la tre grav'a'j komplik'iĝ'o'j ses hom'o'j mort'is. Por ĉes'ig'o de epidemi'o en Honkongo est'is eksterm'it'a la tut'a kort'bird'ar'o. Ni opini'as, ke la precip'a kaŭz'o de la inter'romp'o de tiu epidemi'o est'is la for'est'o de la aer'gut'a trans'don'ad'o de ĉi tiu virus'o. Plej oft'e grip'epidemi'o'j komenc'iĝ'as en sud-orient'a Azi'o. Laŭ mult'a'j scienc'ist'o'j tio okaz'as pro la grand'a abund'o de bird'o'j, evolu'int'a pork'bred'ad'o kaj tre alt'a dens'ec'o de la loĝ'ant'ar'o en tiu region'o.
#001173
Ĉu ni pov'as est'i konvink'it'a'j, ke ne aper'os ankoraŭ pli danĝer'a'j grip'a'j virus'o'j? Cert'e ne, se oni atent'as la grand'eg'a'n natur'a'n rezerv'uj'o'n de grip'virus'o'j inter bird'o'j kaj ali'a'j best'o'j. Krom'e, iu'j scienc'ist'o'j argument'as, ke ĉe iu'j hom'o'j grip'virus'o'j pov'as long'e konserv'iĝ'i. Nun'temp'e en la mond'o funkci'as pli ol 100 centr'o'j, kiu'j kontrol'as la cirkul'ad'o'n de la grip'virus'o'j ne nur inter hom'o'j, sed ankaŭ inter bird'o'j kaj ali'a'j best'o'j, rekomend'as pli efik'a'j'n vakcin'o'j'n. Bedaŭr'ind'e, la efik'o de grip'vakcin'o'j mal'pli'alt'iĝ'as aŭ perd'iĝ'as, kiam aper'as nov'a'j antigen'a'j vari'aĵ'o'j de la grip'virus'o'j. Krom vakcin'o'j, kiu'j'n oni uz'as por la profilakt'ik'o de grip'o, oni aplik'as por prevent'ad'o kaj kurac'ad'o de grip'o interferon'o'j'n, imun'o'globulin'o'j'n kaj divers'a'j'n medikament'o'j'n kiel Amantadinum, Remantadinum kaj ali'a'j, kaj oni okaz'ig'as kvaranten'ig'o'n.
#001174
Oni esper'as, ke en la 21a jar'cent'o la scienc'ist'o'j kaj kurac'ist'o'j kapabl'os antaŭ'vid'i la aper'o'n de nov'a'j grip'virus'o'j kaj pli efektiv'e kontraŭ'ag'i ili'n. Por tio neces'as unu'ig'i la pen'o'j'n ne nur de medicin'ist'o'j, sed ankaŭ de biolog'o'j, genetik'ist'o'j, matematik'ist'o'j kaj komput'il'ist'o'j.
#001175
Redaktor'o de la rubrik'o'j „Art'o”, „Sport'o” kaj „Intern'e”, Moskvo, Rusio
#001176
Tre oft'e aper'as demand'o: kiel ebl'as si'n ident'ig'i en ĉi tiu mond'o? Kio ni est'as unu'e, kaj kio – last'e? Por mi la si'n'sekv'o de mi'a'j „kio'j” est'as pli-mal'pli jen'a. Ĉef'e mi est'as rusi'an'o, tio signif'as, ke mi est'is nask'it'a (en 1979) kaj nun loĝ'as en la plej bel'a land'o de la mond'o, uz'as la plej plaĉ'a'n lingv'o'n kaj est'as fier'a reprezent'ant'o de la rus'a kultur'o. Du'e, mi est'as teatr'olog'o, tio est'as teatr'a histori'ist'o, ĵurnal'ist'o kaj kritik'ist'o (laŭ'plan'e doktor'iĝ'ont'o per la disertaci'o pri teatr'o de Vladimir Nabokov). Tri'e, mi est'as poet'o, ĉar, laŭ la difin'o de Brodskij, por mi poezi'o est'as „kolos'a akcel'il'o de la konsci'o, pens'ad'o kaj mond'o'percept'o”. Kvar'e, spit'ant'e ĉiu'j'n „kvankam'o'j'n” kaj „ne-ĉiam'o'j'n” (kvankam la Esperant'o-mond'o est'as ne ĉiam plaĉ'a, kvankam esperant'ist'o'j ne ĉiam est'as pli agrabl'a'j, ol ne'esperant'ist'o'j, kvankam Esperant'o-libr'o'j ne ĉiam est'as pli interes'a'j, ol ali'lingv'a'j), mi est'as esperant'ist'o (ek'de 1992).
#001177
Sekv'as divers'a'j si'n'ident'ig'o'j, kiu'j'n jam ne facil'as ord'e en'vic'ig'i. Mi est'as ŝat'ant'o de: for'est'o de milit'o, muzik'ist'o Bor'is Grebenŝĉikov, kotlet'o'j kaj pic'o'j, vojaĝ'o'j en long'distanc'a'j trajn'o'j, oktobr'o, mi'a nov'a poŝ'telefon'o, labor'ad'o por MONATO, stult'a'j komedi'o'j kaj kor'tuŝ'a'j dram'o'j (kin'a'j kaj teatr'a'j), kravat'o'j, proz'ist'o Vonnegut, kat'o'j kaj elefant'o'j, Inter'ret'o, futbal'o ... Ĉio ne nombr'ebl'as, kaj est'as bon'e, ke ne!
#001178
Post la patr'in'o, la plej grav'a hom'o por mi est'as mi'a edz'in'o Jelena. Mi iom pens'is, kiel ne'banal'e ebl'us skrib'i pri ŝi, sed neni'o'n saĝ'a'n el'pens'is. Tial mi simpl'e not'u, ke sen ŝi mi ŝat'us la mond'o'n mult'e mal'pli, ol ŝat'as nun.
#001179
Kiam ĝerm'is la ide'o de ĉi tiu rubrik'o, mi, Paul Peeraerts kaj Stefan Maul decid'is, ke aper'u si'n'prezent'o'j de la redaktor'o'j, revizi'ant'o'j kaj Fel-stab'an'o'j. Kiam ĉiu'j (krom kelk'a'j tro modest'a'j) send'is si'a'j'n tekst'o'j'n, ni konstat'is, ke la bild'o pri MONATO tut'e ne est'as komplet'a, ĉar mank'as la hom'o'j, sen kiu'j ni, brav'a'j „monat'ist'o'j”, simpl'e ne hav'us por'redakt'a'n (por'revizi'a'n) material'o'n. Tem'as pri ni'a'j kar'a'j aŭtor'o'j. Do, en la sekv'ont'a'j numer'o'j leg'u pri la plej aktiv'a'j kontribu'ant'o'j (ni kalkul'is, ke est'u prezent'it'a'j hom'o'j, kiu'j dum la last'a'j ok jar'o'j aper'ig'is minimum'e dek'o'n da artikol'o'j).
#001180
Nepr'e menci'ind'as, ke prezent'o'n merit'as sen'escept'e ĉiu'j aŭtor'o'j, kaj plej unu'e – la leg'ant'o'j, por kiu'j ja ni ĉiu'j labor'as, sed, bedaŭr'ind'e, mank'as ebl'o tio'n real'ig'i ...
#001181
István Ertl skrib'is en MONATO 2003/3, p. 14, pri la situaci'o de sam'seks'em'a'j person'o'j en Hungari'o. Ĉiu'j civit'an'o'j est'as egal'a'j, sed ... En Esperant'uj'o, diskriminaci'o'n al sam'seks'em'ul'o'j praktik'as la t.n. Civit'o: laŭ komunik'o ĝi'a (Herold'o komunik'as n-ro 168) civit'an'ec'o est'as don'ebl'a ne nur al membr'o aŭ abon'ant'o de establ'o al'iĝ'int'a al la t.n. Pakt'o, sed ankaŭ al ties edz'o aŭ edz'in'o – kontrast'e, oficial'e registr'it'a sam'seks'a partner'o de pet'ant'o ne hav'as aŭtomat'e tia'n rajt'o'n.
#001182
Di'o en la konstituci'o, diabl'o en la detal'o'j
#001183
La mal'net'a konstituci'a traktat'o el'labor'at'a de la Konvenci'o pri la Est'ont'ec'o de Eŭrop'o gener'is fervor'a'n aktiv'ad'o'n. La amend'o'propon'o'j, kiu'j'n konvenci'an'o'j sub'met'is en februar'o nur pri ĝi'a'j 16 unu'a'j artikol'o'j, ating'is la impres'a'n nombr'o'n 1038. Oni pov'us far'i mult'a'j'n diven'o'j'n kaj vet'o'j'n pri tio, kiom el tiu'j amend'o'j fin'e trov'os si'a'n voj'o'n en la net'a'n tekst'o'n, kiu laŭ'atend'e iĝ'os ia Grand'a Ĉart'o de la 21a jar'cent'o por ŝtat'o'j ĉiam pli intim'e inter'lig'it'a'j sin'e de Eŭrop'a Uni'o.
#001184
Ne'mal'mult'a'j el tiu'j amend'propon'o'j trakt'is tem'o'n, kiu'n ni sam'e pov'us nom'i ĉie-ĉe'est'a kiel ankaŭ juĝ'i mal'koncern'a rilat'e konstituci'o'n: nom'e, Di'o'n mem. Ekzempl'e, 16 divers'naci'a'j konvenci'an'o'j el la plej grand'a politik'a fort'o de la Eŭrop'a Parlament'o, la konserv'em'a Eŭrop'a Popol'a Parti'o, propon'is adapt'i formul'o'n el la pol'a konstituci'o. Laŭ ili, „la valor'o'j de la Uni'o inklud'as la valor'o'j'n de tiu'j, kiu'j kred'as je Di'o kiel font'o de la ver'o, just'o, bon'o kaj bel'o, sam'e kiel la valor'o'j'n de hom'o'j, kiu'j ne kun'hav'as tiu'n kred'o'n sed respekt'as ĉi tiu'j'n universal'a'j'n valor'o'j'n kiel ali-font'a'j'n.”
#001185
Nu, la rilat'o inter Di'o kaj ŝtat'o, inter trans'mond'aĵ'o'j kaj la sur'ter'a mond'o, flu'ig'is mult'e da ink'o tra la jar'cent'o'j. Long'a kaj stumbl'ig'a voj'o konduk'is de la faraon'o'j-di'o'j de antikv'a Egipti'o ĝis la sekular'a'j respublik'o'j, eĉ monarki'o'j, de la nun'temp'a Eŭrop'o. Artikol'o en MONATO cert'e ne don'os fin'o'far'a'n bat'o'n al tiu diskut'o.
#001186
La debat'o pri eksplic'it'a referenc'o al religi'o en est'ont'a EU-konstituci'o fervor'e bol'as almenaŭ ek'de juni'o 2002, kiam pap'o Johano la 2a dir'is en mesaĝ'o al eŭrop'a stud-kongres'o pri la tem'o „Ĉu al Eŭrop'a Konstituci'o?”: „Eŭrop'o ne pov'as ne'i si'a'n krist'an'a'n hered'aĵ'o'n, ĉar grand'a'n part'o'n de ĝi'a'j ating'o'j en la jur'a, art'a, literatur'a kaj filozofi'a kamp'o'j influ'is la evangeli'a mesaĝ'o.... Eŭrop'o bezon'os inspir'iĝ'i, kun kre'em'a fidel'ec'o, el la krist'an'a'j radik'o'j, kiu'j difin'is la eŭrop'a'n histori'o'n”.
#001187
Est'us efektiv'e ne'ebl'e, kaj ne ind'e, ne'i ke krist'an'ism'o decid'e kontribu'is al la form'iĝ'o de eŭrop'a ident'ec'o. Tamen si'a'n part'o'n hav'as ankaŭ jud'ism'o, kiu'n la pap'o mem nom'is „pli aĝ'a frat'o” de krist'an'ism'o; la toler'em'a islam'o de Al-Andalus*, kiu per'is la helen'a'n ide'ar'o'n al Eŭrop'o; kaj, mal'pli fort'e, ankaŭ ali'a'j religi'o'j. Jud'ism'o kaj islam'o ĉe'est'as jam long'a'j'n jar'cent'o'j'n en Eŭrop'o. Konsider'ind'as ankaŭ, ke Eŭrop'o far'iĝ'as ĉiam pli mult'kultur'a kaj mult'religi'a, kaj EU-konstituci'o dev'us konsider'i ankaŭ tio'n.
#001188
Konstituci'a tekst'o de ĉi tia grav'ec'o dev'us aŭ trov'i traf'a'n vort'um'o'n, kiu omaĝ'u al la komplet'a gam'o de spirit'a riĉ'o en Eŭrop'o aŭ, eĉ pli bon'e, neniel menci'i spirit'a'j'n valor'o'j'n. Ĉiu'okaz'e, menci'i specif'a'n religi'o'n en EU-konstituci'o est'us diskriminaci'e por tiu'j, kiu'j hav'as mal'sam'a'n kred'o'n aŭ est'as ne'kred'ant'o'j.
#001189
Sed, fakt'e, ĉi tiu tem'o, kvankam simbol'e tre grav'a kaj tial rapid'e al'pren'it'a de politik'ist'o'j, grav'as nur marĝen'e. Pli zorg'ig'e est'as, ke last'a'temp'e tut'a'j religi'a'j komun'um'o'j sufer'as perd'o'n de kred'ind'ec'o pro mis'a ident'ig'o kun ekstrem'ist'o'j politik'a'j, eĉ teror'ist'a'j. Kaj tiu religi'a diskriminaci'o ne lim'iĝ'as al ia „sindrom'o post la 11a de septembr'o”.
#001190
En la Eŭrop'a Uni'o, kiu en si'a princip'ar'o fort'e engaĝ'as si'n por hom'a'j kaj fundament'a'j rajt'o'j, en la praktik'o tamen ne est'as ating'it'a egal'ec'o por la divers'a'j komun'um'o'j religi'a'j. Hom'o'j, kiu'j aparten'as al komun'um'o'j ali'a'j ol la tradici'a'j krist'an'a'j eklezi'o'j, oft'e spert'as eksklud'o'j'n kaj rifuz'o'j'n en la labor'merkat'o, eduk'o kaj ali'a'j viv'o'kamp'o'j, sol'e pro foj'e eĉ nur supoz'at'a aparten'o al cert'a'j religi'a'j grup'o'j. Jen tem'o kiu merit'as, anstataŭ diskut'o'j plen'a'j de pasi'o, stud'o'j'n de profund'a pri'pens'o.
#001191
La jar'o 2003 est'as dediĉ'at'a al handikap'it'o'j en Eŭrop'o. Koincid'e, antaŭ iom pli ol 100 jar'o'j, mort'is Hieronymus Lorm, invent'int'o de palp'alfabet'o por surd'blind'ul'o'j.
#001193
Kiel 16-jar'ul'o Lorm perd'is si'a'n aŭd'kapabl'o'n; kvar jar'o'j'n post'e li blind'iĝ'is. Si'a'n handikap'o'n li pri'skrib'is kiel „du'obl'a'n ĉin'a'n mur'o'n”, sed, por venk'i si'a'n embaras'o'n koncern'e komunik'ad'o'n, li evolu'ig'is propr'a'n man'sign'o'lingv'o'n. Per tiu ĉi lingv'o li pov'is inter'kompren'iĝ'i kun si'a famili'o.
#001194
La fil'in'o de Lorm, Marie, pri'skrib'is la sign'o-lingv'o'n de si'a patr'o kaj publik'ig'is ĝi'n iom post li'a mort'o, kiam li aĝ'is 81 jar'o'j'n. Tial la Lorm-lingv'o far'iĝ'is grav'a kompren'iĝ'il'o por surd'blind'ul'o'j. Malgraŭ tio, tamen, la german'a ŝtat'o ĝi'n ankoraŭ ne agnosk'as.
#001197
Mal'grand'a amik'o-grup'o renkont'iĝ'as ĉiu'monat'e en la irlanda ĉef'urb'o Dublino por ekskurs'i kaj konversaci'i. Last'a'temp'e la amik'ar'o vizit'is la antikv'a'n jud'a'n kvartal'o'n (Portobello), kie situ'as la jud'a muze'o.
#001198
La jud'a komun'um'o neniam est'is grand'a en Irlando. Sed dum long'a temp'o ĝi est'is vid'ebl'a kaj influ'hav'a sektor'o de la krom'e homogen'a kaj tiam ne tre bunt'a loĝ'ant'ar'o irlanda. Ne hazard'e, la ĉef'a rol'ul'o en Ulysses, la plej fam'a roman'o de la irlanda verk'ist'o James Joyce [ĝejmz ĝojs], est'is jud'a dublin'an'o, Leopold Bloom [blum].
#001199
Iam strat'o Clanbrassil, en la centr'o de Dublino, est'is krom'nom'it'a „mal'grand'a Jerusalemo” pro la spic'ist'o'j, tajlor'o'j, koŝer'a'j viand'ist'o'j, magazen'o'j, butik'o'j kaj ali'a'j entrepren'o'j jud'a'j, kiu'j tie trov'iĝ'is. Hodiaŭ rest'as eĉ ne unu.
#001200
La jud'a muze'o situ'as en mal'long'a, iom kaŝ'it'a strat'et'o kun modest'a'j sed bon'ord'a'j du'etaĝ'a'j dom'et'o'j. Tie oni konstat'as rest'aĵ'o'j'n de apenaŭ memor'at'a epok'o, kiu'n mal'jun'a'j dublin'an'o'j nostalgi'e nom'as „Dublino de la rar'a'j antikv'a'j temp'o'j”. La muze'o, iam'a sinagog'o, konsist'as el du apud'a'j dom'o'j. Kiel sinagog'o, ĝi en'ten'is ĝis 160 hom'o'j'n. Pro trans'lok'iĝ'o de la jud'a popol'o el Portobello al la antaŭ'urb'o'j, kaj pro mal'kresk'o de la komun'um'o, ĝi ĉes'is funkci'i en la 70aj jar'o'j.
#001201
Dum preskaŭ dek jar'o'j la dom'o rest'is ŝlos'it'a, sed ĝi re'viv'iĝ'is en 1984, kiam ĝi far'iĝ'is la irlanda jud'a muze'o. Ĝi est'is inaŭgur'it'a la 20an de juni'o 1985 de Chaim Herzog [ĥajm hercog], prezid'ant'o de Israelo, kiu nask'iĝ'is en Irlando. La kurator'a komitat'o de la muze'o fier'as, ke „ĝi konserv'as grav'a'n, kvankam mal'grand'a'n part'o'n de la kultur'a kaj histori'a hered'aĵ'o de Irlando”.
#001202
La muze'o konsist'as el divers'a'j sekci'o'j. Ĝi en'hav'as material'o'n el jud'a'j komun'um'o'j en Belfast'o, Kork'o, Derio, Droĥedo, Limerik'o kaj Port Láirge (angl'e: Waterford [ŭótefod]). En la en'ir'ej'o vid'ebl'as fotograf'aĵ'o'j, pentr'aĵ'o'j kaj atest'il'o'j. Ter'etaĝ'e trov'iĝ'as vitr'o'ŝrank'o'j kaj panel'o'j kun montr'aĵ'o'j, kiu'j rilat'as al la komerc'a, kultur'a, eduk'a kaj soci'a viv'o de la jud'ar'o. Precip'e interes'a est'as la kuir'ej'o montr'ant'a tradici'a'n sabat'a'n kaj fest'a'n tabl'o'aranĝ'o'n kaj la du apart'a'j'n lav'o'pelv'o'j'n por prepar'i kaj lav'i respektiv'e lakt'aĵ'o'n kaj viand'aĵ'o'n.
#001203
Supr'e trov'iĝ'as la original'a sinagog'o kun ĉiu rit'a mebl'ar'o, inkluziv'e de nupt'a baldaken'o kun fest'e vest'it'a'j maneken'o'j reprezent'ant'a'j edz'iĝ'par'o'n. En la galeri'o vid'iĝ'as jud'a'j religi'a'j objekt'o'j.
#001204
La histori'o de la jud'a popol'o en Irlando est'as tre atent'o'kapt'a. La plej fru'a alud'o al ĝi est'as en antikv'a manuskript'o nom'at'a Anal'o'j de Innisfallen, kiu menci'as la al'ven'o'n en 1079 de kvin trans'mar'a'j jud'o'j. Ver'ŝajn'e ili ven'is kiel komerc'ist'o'j el Ruan'o, ĉef'urb'o de Normandi'o, Franci'o. Sen'dub'e pli'a'j jud'o'j ating'is la sud'a'n mar'bord'o'n de Irlando, el'pel'it'e el Portugali'o en 1496.
#001205
La plej fru'a registr'o pri sinagog'o en Irlando dat'iĝ'as de 1660, kiam est'is establ'it'a preĝ'ej'a ĉambr'o en voj'et'o Crane [kre'j'n] kontraŭ la dublina kastel'o. La plej antikv'a jud'a tomb'ej'o dat'iĝ'as de la fru'a'j 1700aj jar'o'j kaj situ'as proksim'e al pont'o Ballybough [bálibaŭ] en Fairview [fejrvju], Dublino. Post la napoleonaj milit'o'j est'is pli'a en'migr'ad'o de jud'o'j el mez'a Eŭrop'o, sed la plej grand'a influ'o okaz'is inter 1880 kaj 1910, kiam ĉirkaŭ 2000 jud'o'j al'ven'is de orient'a Eŭrop'o kaj hejm'iĝ'is en Belfast'o, Kork'o, Derio, Droĥedo, Dublino, Limerik'o, Lurgano kaj Port Láirge. Ili aktiv'is en ĉiu'j profesi'o'j kaj meti'o'j.
#001206
Post la du'a mond'o'milit'o nur man'plen'o da jud'o'j ating'is Irlandon. Efektiv'e irlandaj jud'o'j el'migr'is al ĉiu'j part'o'j de la mond'o. En Uson'o eĉ est'is fond'it'a societ'o de uson-irlandaj jud'o'j hav'ant'a la bizar'a'n nom'o'n League of Yiddish Sons of Erin, „Lig'o de jid'a'j fil'o'j de Erin”: Erin est'as poezi'a nom'o de Irlando, deriv'it'a de Éirinn, dativ'o de Éire, Irlando en la gael'a lingv'o. La vort'o Yiddish mal'oft'e uz'iĝ'as en la angl'a lingv'o, krom por signif'i la jid'a'n lingv'o'n.
#001207
Parentez'e la jid'a, kiu dum iom da temp'o est'as la kutim'a hejm'a lingv'o de la irland-jud'a komun'um'o, ne plu aŭd'iĝ'as en Irlando. La infan'o'j nun parol'as la angl'a'n kaj pli'e lern'as la irland'an en la lern'ej'o. La jud'a tag'lern'ej'o, Stratford College [koleĝ], trov'iĝ'as en strat'o Zion, Rathgar [ratgar], Dublino. Est'as sinagog'o'j en Dublino (progres'em'a kaj ortodoks'a), Belfast'o kaj Kork'o.
#001208
Oni ne sci'as, kiom long'e la jud'a komun'um'o en Irlando tra'viv'os. Laŭ ĉiu'j indik'o'j oni ne pov'as optimism'i pri ĝi'a est'ont'o. Tamen tiu mal'grand'a popol'o jam far'is valor'a'n kontribu'aĵ'o'n al irlandaj soci'o kaj kultur'o. Pro tio, ĝi'a mal'aper'o est'us sent'ebl'a perd'o.
#001209
Mi ne pov'as forges'i dir'aĵ'o'n de la verk'ist'o Stefan Zweig [cvajg] en la novel'o Buchmendel: „Nur nun, est'ant'e pli mal'jun'a, mi kompren'as, kiom mal'aper'as kun'e kun tia'j hom'o'j, unu'e ĉar tag'o'n post tag'o ĉia unik'aĵ'o iom post iom iĝ'as pli mult'valor'a en ni'a komplet'e unu'form'iĝ'ant'a mond'o.”
#001210
En la antaŭ'a numer'o aper'is komentari'o en la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o de Gilbert Led'o'n sub la titol'o „Kvin'a pov'o”. Ĝi est'is li'a last'a artikol'o por ni'a revu'o, ĉar jam antaŭ ĝi'a aper'o abrupt'e li dev'is for'las'i tiu'n ĉi mis'a'n mond'o'n, pro akcident'o, kiu mort'ig'is ankaŭ li'a'n edz'in'o'n Symilde. De'nov'e ni perd'is aŭtor'o'n, kiu est'is inter ni'a'j plej sagac'a'j, spert'a'n en mult'a'j kamp'o'j; ne ĉiam ĉiu'j pov'is konsent'i al li'a'j opini'o'j, sed neniam li'a'j artikol'o'j, oft'e provok'a'j, ted'is leg'ant'o'j'n, ĉar li kapabl'is per original'a'j pens'o'j pens'ig'i.
#001211
Paradoks'e, neniam dum si'a baldaŭ 25-jar'a viv'o ni'a magazin'o hav'is tiom da abon'ant'o'j, kiom ĝi bezon'us por ver'e prosper'i, sed de'komenc'e neniam mank'is aŭtor'o'j, kvankam ni'a'j kriteri'o'j kaj preskrib'o'j por verk'i est'as tre rigor'a'j. Apenaŭ est'as iu renom'a aŭtor'o grav'a en la Esperant'o-kultur'o, kies nom'o neniam aper'is en tiu ĉi revu'o super aŭ sub artikol'o. Krom'e est'as mult'a'j fervor'a'j kaj fidel'a'j kontribu'ant'o'j ne tiom eminent'a'j sed sam'e grav'a'j, kiu'j verk'as por vi. Bedaŭr'ind'e la modest'a ampleks'o de ni'a gazet'o ne permes'as tuj aper'ig'i ĉiu'n artikol'o'n, kaj ne mal'prav'e aŭtor'o'j foj'foj'e plend'as, ke artikol'o dum long'a temp'o dev'as atend'i ĝis aper'o. Ĉiu'monat'e est'as pen'a labor'o, selekt'i inter tiu'j artikol'o'j, kio kompren'ebl'e de'pend'as de mult'a'j faktor'o'j – ne'evit'ebl'e kun grand'a porci'o da hazard'o kaj, ebl'e, iom da arbitr'o. Tial okaz'e de unu sam'a aŭtor'o aper'as plur'a'j artikol'o'j en sam'a numer'o, dum ali'a aŭtor'o van'e atend'as, ke fin'e aper'u almenaŭ unu el tri artikol'o'j, kiu'j'n li skrib'is ...
#001212
Plur'a'j ni'a'j, part'e mult'jar'a'j, aŭtor'o'j est'as ankaŭ redaktor'o'j. Ili prezent'is si'n dum la pas'int'a kaj tiu ĉi jar'o. Baldaŭ ni daŭr'ig'os tiu'n seri'o'n per si'n'prezent'o'j de ali'a'j aŭtor'o'j. Tiel en la koncern'a rubrik'o vi ek'sci'os, kiu'j kaj kia'j hom'o'j kaŝ'iĝ'as mal'antaŭ nom'o'j oft'e legat'a'j. Ceter'e, se vi kon'as iu'n bon'a'n aŭtor'o'n, kiu ebl'e ne kon'as ni'a'n magazin'o'n, ne hezit'u kuraĝ'ig'i li'n verk'i por ni (kaj vi). Ĉar, kiel menci'it'e, jen kaj jen mort'as bon'a'j aŭtor'o'j, bedaŭr'ind'e.
#001213
Tag'libr'o de l' milit'o ... el la land'o de Ŝekspiro (3)
#001214
Mart'o la 21a. Hejm'e'n'ven'int'e, mi ŝalt'as la televid'il'o'n. Vesper'manĝ'ant'e, mi aŭd'as kaj spekt'as la eksplod'o'j'n en la iraka ĉef'urb'o. Laŭ'raport'e 3000 bomb'o'j kaj misil'o'j dum unu nokt'o. Kaj ne'kred'ebl'a preciz'o – tie palac'o, tie parti'a sid'ej'o. Ek'lum'iĝ'as ĉe mi: ne tem'as pri Irako, ne tem'as pri teror'ism'o, ne tem'as pri petrol'o. Tem'as pri mesaĝ'o el la Blank'a Dom'o: „Mond' ... ne pri'fik'u Uson'o'n.”
#001215
Mart'o la 22a. Kiom kost'as la milit'o? Sen'dub'e miliard'o'j'n – egal'e, ĉu dolar'o'j aŭ eŭr'o'j. Enorm'a'j'n, apenaŭ imag'ebl'a'j'n sum'o'j'n, kiu'j est'us pov'int'a'j mild'ig'i sufer'ad'o'n, mal'sat'o'n en Afrik'o, Azi'o, re'star'ig'i ekonomi'o'j'n, don'i esper'o'n. Ĉu est'ont'e la mond'o dank'os al Bush kaj al Blair pro tiu ĉi grotesk'a mal'ŝpar'o, pro tiu ĉi okaz'o mis'traf'it'a? Mi kred'as, ke ne.
#001216
Mart'o la 23a. La unu'a'j uson'a'j kaj brit'a'j viktim'o'j – pro helikopter'a kolizi'o kaj pro brit'a aviad'il'o detru'it'a de uson'a misil'o. Plus brit'a ĵurnal'ist'o ŝajn'e mort'paf'it'a de brit'a'j trup'o'j (ĉi-last'a inform'o, raport'it'a en sen'de'pend'a nov'aĵ'kanal'o, ne aper'is ĝis post kelk'a'j hor'o'j en la ŝtat'a, BBC-a). Ankoraŭ neniu'j batal'vund'it'o'j (se kred'i ni'a'n propagand'o'n). Post'tag'mez'a ĝis'dat'ig'o: la unu'a'j raport'o'j pri koalici'a'j mort'int'o'j (dek'o'j, kontrast'e jam al cent'o'j da irak'an'o'j).
#001217
Mart'o la 24a. La uson'an'o'j protest'as kontraŭ bild'o'j aper'int'a'j en iraka televid'o pri milit'kapt'it'o'j. Ĉu tamen hieraŭ mi ne spekt'is bild'o'j'n montr'ant'a'j'n irakajn kapt'it'o'j'n, humil'ig'it'a'j'n, man'o'j-sur-kap'a'j'n? Kaj film'er'o'n pri brit'a soldat'o brusk'e ordon'ant'a en la angl'a lingv'o, ke civil'ul'o sur'genu'iĝ'u? Mem'evident'e la kompat'ind'ul'o ne kompren'is ...
#001218
Mart'o la 25a. Kiel flirt'em'as publik'a opini'o! Mez'e de februar'o, okaz'e de la grand'a'j kontraŭ'milit'a'j protest'o'j (kiu'j parentez'e daŭr'as), opon'is la milit'o'n 52 % de la brit'a popol'o; hodiaŭ nur 30 %. Du kial'o'j: 1. post la komenc'o de la milit'o oni vol'as iel montr'i solidar'ec'o'n kun „ni'a'j bub'o'j” batal'ant'a'j en for'a dezert'o (efektiv'e stult'aĵ'o: en Briti'o arme'an'o'j volont'ul'as; neni'u dev'ig'as oni'n milit'serv'i; krom'e la milit'o mem laŭ inter'naci'a jur'o kontraŭ'leĝ'as); 2. mi ne pov'as mi'n de'ten'i de la herez'o (mi putr'ad'u en infer'o), ke al mult'a'j, mult'a'j hom'o'j plaĉ'as la milit'o: ĝi mir'ind'e bunt'ig'as griz'a'n ekzist'o'n; ekzempl'e la „real'a'j” bild'o'j pri detru'ad'o de Bagdado konsider'ind'e super'as eĉ la plej horor'a'n holivud'aĵ'o'n en la lok'a kin'ej'o. Ebl'e mi erar'as, sed ...
#001219
Mart'o la 26a. Pere'is ĝis nun 20 brit'a'j milit'ist'o'j – 18 pro akcident'o'j, inkluziv'e de t.n. „paf'ad'o amik'a” (kamarad'o'j kamarad'o'j'n erar'e mort'paf'as). Mi kalkul'as, ke, se Sadam pov'os el'ten'i ĉirkaŭ 22 jar'o'j'n, la tut'a brit'a arme'o en Irako est'os si'n „akcident'e” elimin'int'a. Inter'temp'e furioz'as batal'o ĉirkaŭ la urb'o Basra. Brit'a oficir'o aper'as en la televid'o kaj, tut'e sen'ironi'e, anonc'as, ke la cel'o est'as al'port'i al urb'an'o'j medicin'aĵ'o'j'n kaj nutr'aĵ'o'j'n. Moment'o'n: se koalici'an'o'j ne est'us invad'int'a'j Irakon (laŭ la reg'ist'ar'o: liber'ig'ant'a'j), „help'o” tia super'flu'us. Sku'it'a, alic'o-en-mir'land'a logik'o, kiu difin'as ĉi tiu'n – ebl'e ĉiu'n – milit'o'n.
#001220
Mart'o la 27a. Oni atak'as (pardon'u: liber'ig'as) Irakon part'e pro tio, ke Sadam (laŭ Bush) posed'as ne nur gas'o'j'n kaj ali'a'j'n toks'aĵ'o'j'n sed ankaŭ arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o. Kial, se Sadam tiom danĝer'as, ili'n li ankoraŭ ne uz'is? La sol'a'j arm'il'o'j por amas'detru'ad'o ĝis nun vid'ebl'a'j aparten'as ne al la Sadam sed al Bush.
#001221
Mart'o la 28a. Pli'a'j 52 irakaj civil'ul'o'j pere'as, kiam bomb'o'j neni'ig'as bazar'o'n. Laŭ'taks'e mort'is ĝis nun pli ol 1449 irak'an'o'j kaj vund'iĝ'is 4230. Mort'is 29 uson'a'j soldat'o'j (25 „mal'aper'is”); mort'is 21 brit'a'j soldat'o'j (2 „mal'aper'is”).
#001222
Mart'o la 29a. Komenc'e de la milit'o general'o'j opini'is, ke Basra ne grav'os, ke la trup'o'j post kelk'a'j hor'o'j okup'os la urb'o'n, ke bon'ven'ig'os ili'n urb'an'o'j spontane'e ribel'int'a'j kontraŭ Sadam. Jen nur unu el mult'a'j ĉi-milit'a'j mis'taks'o'j: „ni'a'j bub'o'j” ankoraŭ sieĝ'as la urb'o'n. Aŭ ĉu unu el mult'a'j mensog'o'j? Sadam mort'is, propagand'is uson'an'o'j post la unu'a aer'atak'o kontraŭ Irako; brut'a mal'amik'o „ekzekut'is” du brit'a'j'n kapt'it'o'j'n, indign'is Blair (kio'n ne'is eĉ arme'a'j stab'an'o'j); detru'is la brit'a arme'o pli ol 100 irakajn tank'o'j'n apud Basra (tem'is pri tri), ktp, ktp. Sed la „fulm'o'milit'o” (laŭ iu s-ro Adelman, iam'a Rumsfeld-asist'ant'o) tiom sukces'as, ke Uson'o send'os pli'a'j'n 100 000 milit'ist'o'j'n al Irako; krom'e la brit'a financ-ministr'o alt'ig'os si'a'n milit'o-buĝet'o'n je 70 %. Pro ĝoj'o salt'is mi'a kor'o, kiam mi leg'is, ke ĉiu kroz'misil'o kost'as 800 000 eŭr'o'j'n: ĉu hazard'e, ke okul-operaci'o, kiu'n bezon'as mi'a 80-jar'aĝ'a patr'in'o, est'as du'foj'e prokrast'it'a?
#001223
Mart'o la 31a. Mi not'is supr'e, ke ankoraŭ ne vid'ebl'as amas'detru'ad'a'j arm'il'o'j de Sadam. Raport'o el la uson'a ĉef'urb'o tio'n konfirm'as: trov'ebl'is nur konvenci'a'j arm'il'o'j en dek pri'serĉ'it'a'j lok'o'j. Cert'e iam koalici'an'o'j „trov'os” ne'konvenci'a'j'n arm'il'o'j'n: nepr'as por prav'ig'i la milit'o'n.
#001224
Jes al Eŭrop'o – sed ĉu ŝanc'o perd'it'a?
#001225
En mart'o sloven'o'j per referendum'o'j decid'is en'ir'i kaj la Eŭrop'a'n Uni'o'n (EU) kaj la Nord-Atlantik'a'n Traktat-Organiz'aĵ'o'n (NATO). Antaŭ la referendum'o'j okaz'is grand'a kampanj'o de la sloven'a reg'ist'ar'o por propagand'i ambaŭ cel'o'j'n: dum'e politik'ist'o'j en Sloveni'o montr'is escept'a'n unu'ec'o'n.
#001226
El ok parti'o'j en la parlament'o, ses absolut'e sub'ten'is la en'ir'o'n en la Eŭrop'a'n Uni'o'n kaj al'iĝ'o'n al NATO. Nur du mal'grand'a'j kontraŭ'is al NATO kaj unu ankaŭ al EU. La reg'ist'ar'o el'uz'is unu milion'o'n da eŭr'o'j por reklam'i la afer'o'n.
#001227
En'ir'o'n en la Eŭrop'a'n Uni'o'n sub'ten'is ankaŭ la popol'o; mal'e tamen al'iĝ'o'n al NATO. Civil'a'j grup'o'j, intelekt'ul'o'j kaj ali'a'j organiz'is protest'o'j'n, petici'o'j'n, part'o'pren'is en publik'a'j debat'o'j, argument'is, manifestaci'is. Sub'ten'is ili'n grav'ul'o'j, ekzempl'e d-ro Mencinger, rektor'o de la Universitat'o de Ljubljan'a kaj kre'int'o de la „ekonomi'a mirakl'o” de Sloveni'o kaj Ton'e Pershak, prezid'ant'o de la Asoci'o de Verk'ist'o'j.
#001228
La politik'ist'o'j tamen sub'ten'is NATO-al'iĝ'o'n kred'ebl'e pro tio, ke ili tim'is en'ir'i la Eŭrop'a'n Uni'o'n. De histori'a vid'punkt'o la sloven'o'j spert'is mult'a'j'n problem'o'j'n rilat'e si'a'j'n grand'a'j'n najbar'o'j'n – ital'o'j'n kaj aŭstr'o'j'n. La politik'ist'o'j konsci'is, ke en'ir'i la uni'o'n neces'as pro mult'a'j pozitiv'aĵ'o'j, sed ili tim'is, ke ebl'e ital'o'j kaj aŭstr'o'j akir'os per mon'o tio'n (ekzempl'e teren'o'j'n), kio'n ili ne sukces'is milit'e akir'i. Tial ili vol'as al'ig'i Sloveni'o'n ankaŭ al NATO, pens'ant'e ver'ŝajn'e, ke Uson'o help'us ili'n el'ir'i el EU, se okaz'us io, kio al sloven'o'j ne plaĉ'us.
#001229
Kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ la referendum'o komenc'iĝ'is la uson-brit'a atak'o kontraŭ Irako. Laŭ enket'o'j NATO-sub'ten'o fal'is al 51 %; krom'e 80 % de la sloven'o'j kontraŭ'is la atak'o'n. Tamen, kiam est'is anonc'it'a'j la rezult'o'j de la referendum'o'j, montr'iĝ'is, ke part'o'pren'is en la referendum'o'j 60,3 % de la voĉ'don'rajt'ig'it'o'j, el kiu'j 89,61 % sub'ten'is EU-en'ir'o'n (neni'u land'o ĝis nun ating'is tiom'a'n el'cent'aĵ'o'n) kaj 66,05 % NATO-al'iĝ'o'n.
#001230
Ŝajn'as, ke pro oportun'ism'o la popol'o fin'fin'e decid'is tiel voĉ'don'i, sub'ten'ant'e la flank'o'n, kiu aper'as pli fort'a. La dezir'o'j de politik'ist'o'j est'is plen'um'it'a'j: Sloveni'o al'iĝ'os al EU en maj'o 2004 (oficial'e, kiam konfirm'os tio'n ĉiu'j nun'a'j EU-ŝtat'o'j). Ĝi al'iĝ'is ankaŭ al NATO: tuj send'is la sloven'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j leter'o'n al NATO, anonc'ant'e la al'iĝ'o'n.
#001231
Tiel Sloveni'o perd'is unik'a'n ŝanc'o'n iniciat'i nov'a'n pens'manier'o'n en la Eŭrop'a Uni'o: ne fort'ig'i sed dis'ig'i la pakt'o'n, kies cel'o ĉes'is, ĉar ne plu ekzist'as la komun'ism'a blok'o.
#001232
En februar'o la polic'o en la urb'o Iruma, guberni'o Saitama, trov'is en apartament'o tri jun'ul'o-kadavr'o'j'n. En la ĉambr'o trov'iĝ'is kvar karb'o-forn'et'o'j kaj la fenestr'o'j est'is hermetik'e ferm'it'a'j per adher'a ruband'o. Kelk'a'j'n monat'o'j'n antaŭ'e, la vir'o mesaĝ'is al ret'paĝ'o pri si'n'mort'ig'o, anonc'ant'e, ke li serĉ'as hom'o'j'n por kun'mort'i kun li.
#001233
Kaz'o tia ne unik'as. Laŭ la ministr'ej'o pri bon'far'o, en Japani'o en 2000 si'n mort'ig'is 25,4 hom'o'j por ĉiu'j 100 000 loĝ'ant'o'j, kompar'e kun 12,0 en Uson'o, 7,4 en Briti'o kaj 20,8 en Franci'o. Dum la pas'int'a'j kvar jar'o'j mort'is propr'a'man'e 3,5-obl'e pli da hom'o'j ol pro trafik-akcident'o'j. Pli ol 60 % aĝ'is inter 50 kaj 60 jar'o'j'n. Post la 90aj jar'o'j salt'is la nombr'o de si'n'mort'ig'o'j, cert'e pro ekonomi'a'j problem'o'j.
#001234
Nov'spec'a'j tamen est'as si'n'mort'ig'o'j kun ne'kon'at'o'j varb'it'a'j per inter'ret'o. Ekzist'as pli ol 20 000 ret'paĝ'o'j pri si'n'mort'ig'o kaj facil'e trov'ebl'as „aviz'o'tabul'o'j” por tiu'j, kiu'j vol'as si'n mort'ig'i. Tie leg'ebl'as mort'o-motiv'o'j de jun'ul'o'j: ekzempl'e: „Mi ne vizit'as lern'ej'o'n jam du monat'o'j'n. Ĉio ŝajn'as al mi sen'signif'a. Rev'o'n? Ĝi'n mi ne bezon'as” aŭ „Mi ne pov'as glat'e plen'um'i mi'a'n labor'o'n. Mi perd'is mem'fid'o'n por plu'viv'i”.
#001235
Mult'a'j nun opini'as, ke Japani'o far'iĝ'as mizer'a land'o. Dis'romp'iĝ'is kutim'a'j hom'a'j rilat'o'j, mal'aper'is em'o help'i unu la ali'a'n. Krom'e en Japani'o grav'as konform'i: kiam hom'o'j ĉes'as viv'i sam'kiel la plej'mult'o, ekzempl'e ne plu vizit'ant'e lern'ej'o'n, perd'int'e labor'o'n, ili far'iĝ'as kaj kred'as si'n ekster'norm'a'j.
#001236
La japan'a soci'o ne garanti'as esper'o'n al la jun'ul'o'j. German'a jun'ul'o skrib'is en ĵurnal'o, ke en Japani'o li unu'a'foj'e vid'is sen'esper'a'j'n ge'knab'o'j'n. Jun'ul'o'j sen'radik'e ŝveb'as en la soci'o: neni'u don'as al ili help'o'n, eĉ ne mesaĝ'o'n, ke ĉiu'j kun'labor'e ŝanĝ'u la soci'o'n. Ŝajn'as, ke Japani'o nun star'as sur'sojl'e de „pere'o”, ĉar jun'ul'o'j sen esper'o al'port'os neni'o'n al la soci'o.
#001237
Kiel oni liber'ig'as popol'o'j'n el jug'o de despot'o'j? Ĉu vi memor'as la metod'o'n de iu antaŭ'e preskaŭ ne'kon'at'a pol'o, kiu dum la pas'int'a jar'cent'o sukces'is en tia liber'ig'o? Est'as (rom'katolik'a) pap'o Johano Paŭlo la 2a, kiu sol'e per la potenc'o de l' vort'o kapabl'is fal'ig'i sen sang'el'verŝ'o unu total'ism'a'n reĝim'o'n post ali'a. Li postul'is hom'a'n dign'o'n, hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj liber'ec'o'n por pol'o'j kaj ali'a'j orient'eŭrop'a'j popol'o'j. Unu'e dev'is ced'i diktator'o'j en Pollando, sekv'is ĉiu'j ali'a'j tiel nom'at'a'j social'ism'a'j land'o'j, ĝis fin'e fal'is fi'fam'a Berlina Mur'o kaj eĉ grand'a Sovetio mem. Ĉiu'j tiu'j revoluci'o'j, per kiu'j liber'ig'is si'n la popol'o'j, est'is pac'a'j, escept'e de Jugoslavio kaj Rumani'o (sed tio hav'is apart'a'j'n kaŭz'o'j'n).
#001238
Tut'e ali'a'n metod'o'n elekt'is ali'a krist'an'o, Georg'e W. Bush [ĝorĝ dablju buŝ]: la uson'a prezid'ant'o liber'ig'as la irak'an popol'o'n de la despot'o Sadam Husajn per sang'o'plen'a milit'o. Laŭ si'a absurd'a logik'o do li murd'as popol'o'n por tiel liber'ig'i ĝi'n – kiom post-genocid'e la mort'ig'it'a'j irak'an'o'j ĝoj'os kaj dank'os al Bush pro liber'ec'o, kiu'n ili pov'os ĝu'i en islam'a ĉiel'o. Pi'a Bush, kun si'a brit'a lake'o, sam'e pi'a krist'an'o Tony Blair [teŭni blea], ag'as laŭ propr'a deklar'o („Di'o ben'u Uson'o'n!”) sam'e en la nom'o de sam'a (krist'an'a) di'o kiel la pap'o. Strang'e, ke tiu ĉi pap'o tamen akr'e kondamn'as la Bush-milit'o'n sam'e kiel pli ol 80 el'cent'o'j de ĉiu'j krist'an'o'j de l' mond'o. Li memor'ig'is la uson'a'n prezid'ant'o'n tuj post milit-komenc'o pri „grav'a respond'ec'o antaŭ di'o kaj konscienc'o”.
#001239
Sed la uson'a'n prezid'ant'o'n impres'as nek la vort'o'j de l' pap'o parol'ant'a en la nom'o de di'o kaj unu miliard'o da katolik'o'j, nek la amas'a'j protest'o'j tut'mond'e, nek la unu'anim'a verdikt'o de fak'ul'o'j pri inter'naci'a jur'o, ke tiu ĉi milit'o est'as krim'o; milit'krim'ul'o Bush asert'as, ke la milit'o est'as just'a kaj neces'a por protekt'i la uson'a'n popol'o'n, fal'ig'i despot'o'n kaj liber'ig'i Irakon, por tiel al'port'i demokrati'o'n al ties popol'o. Por prav'ig'i si'n, li list'ig'as ar'o'n da absurd'a'j argument'o'j. Por dis'pluk'i kaj refut'i ili'n ne neces'as sci'o'j de fak'ul'o'j pri inter'naci'a jur'o; sufiĉ'as normal'a hom'a prudent'o. Jen nur kelk'a'j el'star'e absurd'a'j argument'o'j:
#001240
Origin'e Bush asert'is, ke la buĉ'ist'o de Bagdado posed'as amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n (kemi'a'j'n, biologi'a'j'n kaj baldaŭ nukle'a'j'n) kaj tial oni dev'as milit'i, por neni'ig'i tiu'j'n batal'il'o'j'n (liver'it'a'j'n part'e de Uson'o). Ĝis la moment'o, kiam mi skrib'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, nek UN-inspektor'o'j nek uson'a'j soldat'o'j trov'is ili'n. Absurd'a situaci'o: kiel oni pruv'as, ke oni i'o'n ne posed'as? Se Bush asert'us, ke mi hav'as danĝer'a'n poŝ'tranĉ'il'o'n kaj kaŝ'is ĝi'n ie en mi'a vast'a ĝarden'o, kiel mi pov'us pruv'i, ke mi ne posed'as poŝ'tranĉ'il'o'n? Kaj se mi posed'us, kiom da temp'o neces'us por trov'i la kaŝ'it'a'n danĝer'a'n trezor'o'n? Trankvil'e do mi pov'as mensog'e asert'i, ke mi ne posed'as. Tio memor'ig'as mi'n pri grotesk'a helen'a ekzempl'o de logik-paradoks'o pri grek'a insul'o Kreto. Kret'an'o asert'as: „Ĉiu'j kret'an'o'j mensog'as!” Logik'e do, ankaŭ tiu kret'an'o mensog'e asert'as tio'n; sed se li mensog'as, ne ĉiu'j kret'an'o'j mensog'as, do ebl'e ankaŭ li ne mensog'as. Sekv'e li dir'as la ver'o'n kaj tamen ĉiu'j kret'an'o'j mensog'as, do ankaŭ li ... ktp sen'fin'e.
#001241
Amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n tut'cert'e posed'as plur'a'j ali'a'j land'o'j de l' „aks'o de mal'bon'o”, ekzempl'e Nord-Korei'o, sam'e Pakistano kaj Hindio, Rusio kaj Israelo, Franci'o kaj Briti'o. Cert'e Uson'o ne dev'as sent'i si'n minac'at'a de amik'a'j atom-ŝtat'o'j, sed kio est'as pri la ali'a'j? Kial Bush ne invad'as Nord-Korei'o'n? Ĉu ebl'e li atak'is Irakon ĝust'e pro tio, ke Sadam ne posed'as amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n?
#001242
Ali'a argument'o el Vaŝington'o, ĉef'urb'o de Absurdistano, est'as ke Bush dev'as defend'i Uson'o'n kontraŭ Sadam. Sed Irako dum la pas'int'a'j dek jar'o'j atak'is neniu'n, ankaŭ ne Uson'o'n, eĉ ne minac'as la for'a'n land'o'n. Neni'u land'o najbar'a tim'as agres'o'n de Irako nun'temp'e, ĉar – kiel antaŭ'milit'e uson'a'j milit'ist'o'j mem dir'is aplomb'e – la iraka arme'o est'as eg'e mal'fort'a kaj oni dum Blitzkrieg (= fulm-milit'o, german'lingv'a noci'o aplik'it'a de ali'a despot'o, Adolf Hitler) detru'os ĝi'n.
#001243
Pli'a rid'ind'a argument'o de Bush est'as, ke Irako ignor'as UN-rezoluci'o'j'n kaj ke nun el'ĉerp'iĝ'is uson'a pacienc'o. Kial daŭr'as uson'a pacienc'o pri Israelo, kiu dum jar'dek'o'j ignor'as ar'o'n da UN-rezoluci'o'j pri okup'ad'o de palestina teritori'o?
#001244
Krom'e, se tem'as pri liber'ig'o de popol'o'j, kial Bush ne milit'as kontraŭ ali'a'j despot'o'j sub'jug'ant'a'j propr'a'j'n kaj najbar'a'j'n etn'o'j'n? Ili abund'as en ni'a kompat'ind'a mond'o, tiel ke Uson'o dum jar'dek'o'j pov'us plen'um'i tia'n nobl'a'n misi'o'n. Ebl'e Bush komenc'u en Kaŭkazio, kie rus'a prezid'ant'o Putin genocid'e masakr'as ĉeĉen'o'j'n.
#001245
Bush kaj kompan'o'j eĉ ne hont'as prezent'i fals'it'a'j'n dokument'o'j'n por prav'ig'i milit'o'n kontraŭ Irako. Neni'u argument'o, neni'u propagand'o est'as tro stult'a por ne est'i uz'at'a. Tut'cert'e Sadam est'as teror'ist'o; sed sam'e tut'cert'e li ne organiz'is la katastrof'a'j'n atenc'o'j'n de la 11a de septembr'o 2001. Tamen, dank'e al reg'ist'ar'a propagand'o, la pli'mult'o de la uson'an'o'j kred'as, ke li kaj ne Osama bi'n Lad'e'n kulp'as pri la 11a de septembr'o.
#001246
Neni'u el ni pov'as prognoz'i, kio okaz'os post la milit'o. Bush promes'is al la iraka popol'o demokrati'o'n. Ho sankt'a simpl'ec'o! Kun kiu'j reg'ist'o'j li establ'os tie demokrati'o'n por popol'o'j kaj klan'o'j, kiu'j neniam kaj neniel spert'is demokrati'o'n kaj eĉ ne kompren'as, kio ĝi est'as? Pap'o Johano Paŭlo la 2a predik'is demokrati'o'n por orient'a Eŭrop'o, kaj ties popol'o'j kompren'is la predik'o'n kaj el'batal'is ĝi'n; tamen eĉ tie, ĝis hodiaŭ, demokrati'o grand'part'e est'as ne jam firm'e instal'it'a. Kiel tio do pov'os sukces'i en Irako, bombard'it'a de la plej grav'a demokrati'o de l' mond'o, Uson'o, gvid'at'a de milit-krim'ul'o?
#001247
Bush anonc'is post la atenc'o'j de la 11a de septembr'o 2001 „kruc'milit'o'n”; la kruc'milit'o'j est'is barbar'eg'a'j. Per la Irak-milit'o li re'konduk'is ni'n al tiu barbar'ec'o, en la nom'o de demokrati'o, liber'ec'o kaj di'o – ĉu io pov'as est'i pli pervers'a?
#001248
Zorg'ig'as vid'i, ke la huntingtona* vizi'o pri „konflikt'o de civilizaci'o'j” infekt'as ankaŭ Esperant'uj'o'n. Atest'as tio'n mal'koher'a opini-artikol'o de Alexander Gofen (Brav'e, prezid'ant'o Putin!, MONATO, 2003/2, p. 12-13), en kiu, se mi bon'e kompren'is, li ekzempl'e klar'ig'as imag'at'a'n komplic'ec'o'n de ia „inter'naci'a liberal'ul'ar'o” kun islam'a'j teror'ist'o'j per ... punkt'o 58 el la sovetia pun'kod'o.
#001249
Krom'e Gofen asert'as ne mal'pli ol ke „dum la last'a'j jar'dek'o'j Eŭrop'o ‚mem'vol'e’ islam'iĝ'is”, en'las'ant'e en'migr'ant'o'j'n, kiu'j „pen'as adapt'ig'i [adapt'i] Eŭrop'o'n al islam'ism'o”. Kia komplot-teori'o! En la real'o, Eŭrop'o dum la last'a'j jar'dek'o'j (nu, precip'e antaŭ la petrol'kriz'o de 1973) mem'vol'e ven'ig'ad'is mal'mult'e'kost'a'n labor'fort'o'n sen tro pri'pens'i la soci'a'j'n sekv'o'j'n de tia hom-import'o.
#001250
La en'migr'ant'o'j'n (ceter'e, nur part'e islam'an'a'j'n) instig'is ne iu en'kor'a dezir'o islam'ig'i Eŭrop'o'n, sed la aspir'o pli'bon'ig'i si'a'n sort'o'n, simpl'e la dezir'o nutr'i si'a'n famili'o'n. Mi demand'as: Ĉu la cel'o de Alexander Gofen, kiam li el'migr'is el Rusio al Uson'o, est'is influ'i ties pens'manier'o'n, aŭ pli'bon'ig'i si'a'n viv'o'n, dis'volv'i si'a'n kre'a'n kapabl'o'n? Aŭ: kial mi mem for'las'is Hungari'o'n?
#001251
Kiam dum la prepar'a faz'o de la Irak-milit'o mi la unu'a'n foj'o'n leg'is pri „en'lit'ig'it'a'j” ĵurnal'ist'o'j, mi gap'is konstern'it'e. Ĝis tiam mi opini'is, ke en'lit'iĝ'o okaz'as ekzempl'e por amor'ad'o aŭ por dorm'ad'o – sed por milit'o? Nur long'e post'e mi kompren'is, kio'n signif'as tiu ĉi nov'a ĵurnal'ism'a noci'o: eŭfemism'o por „propagand'o”. La afer'o iĝ'is tut'e klar'a, kiam ni televid'is la „lit'o'j'n” de tiu'j ĵurnal'ist'o'j en uson'a'j kaj brit'a'j tank'o'j kaj ili'a'j'n raport'o'j'n, en kiu'j komplet'e mank'is terur'aĵ'o'j, kia'j est'as vund'it'o'j, mort'ig'it'o'j, viktim'o'j de milit'o. Anstataŭ'e ni vid'is uson'a'j'n kaj brit'a'j'n hero'o'j'n, kiu'j detru'is tut'a'j'n vic'o'j'n da irakaj tank'o'j, demonstr'is or'a'j'n neces'ej'o'j'n en palac'o'j, kaj irak'an'o'j'n, kiu'j gaj'e salut'is la liber'ig'ant'o'j'n.
#001253
La propagand'o iraka, kompren'ebl'e, ne est'is mal'pli idiot'a. Ĵurnal'ist'o'j en Bagdado ne est'is en'lit'ig'it'a'j sed katen'it'a'j per reg'ist'ar'a'j ofic'ist'o'j kaj rajt'is raport'i nur, kio'n permes'is la reĝim'o. Tiel okaz'is, ke la iraka inform-ministr'o asert'is antaŭ televid-kamera'o'j en grand'part'e jam konker'it'a Bagdado, ke la iraka arme'o sukces'e defend'as la ĉef'urb'o'n. Sed la situaci'o por ne-uson'a'j kaj ne-brit'a'j ĵurnal'ist'o'j ne fund'e ŝanĝ'iĝ'is post la komplet'a venk'o: nun ili rajt'is el'send'i nur, kio'n permes'is la uson'a arme'o. Oni pov'as demand'i, kies cenzur'o est'is pli bon'a (demokrat'a aŭ diktator'a)?
#001254
Plur'a'j ĵurnal'ist'o'j est'is mort'ig'it'a'j, sed tio ne est'as io ekster'ordinar'a dum milit'o. Tamen ankaŭ tiu'rilat'e ni akir'is nov'a'j'n spert'o'j'n: uson'a'j soldat'o'j intenc'e paf'mort'ig'is hispan'a'n kaj ukrain'an ĵurnal'ist'o'j'n sur balkon'o de hotel'o, pri kiu la soldat'o'j tut'cert'e sci'is, ke en ĝi loĝ'as preskaŭ ĉiu'j ekster'land'a'j ĵurnal'ist'o'j. Eĉ pli ne'kutim'e est'is, ke uson'a televid-team'o mem paf'is, kiam ĝi tim'is pri atak'o iraka. Ĝis tiam est'is tut'mond'a kaj sever'a princip'o, ke ĵurnal'ist'o'j ĉiam est'as ne-arm'it'a'j, kio garanti'as cert'a'n (kvankam ne cent'procent'a'n) protekt'o'n kontraŭ atak'o'j. Sed nun, kiam uson'a'j ĵurnal'ist'o'j ag'ad'is soldat'e, tiu ĉi konvenci'o, ne atak'i ĵurnal'ist'o'j'n, ne plu valid'os en iu'j ajn milit'o'j. Ni do pov'as atend'i, ke est'ont'e mort'os mult'e pli da ĵurnal'ist'o'j.
#001255
Mi ne sci'as, pri kio mi, german'a ĵurnal'ist'o, hont'u plej mult'e. Ebl'e tamen pri liber'vol'a en'lit'iĝ'o de koleg'o'j por amor'ad'i kun cenzur'ist'o'j. Ni'n german'o'j'n, kiu'j spert'is propagand'o'n de nazi'o'j, tio naŭz'as apart'e.
#001256
Dum la pas'int'a'j monat'o'j amas-komunik'il'o'j abund'e inform'is pri Irako. Tiel ekzempl'e ni ek'sci'is, ke du'on'o de la loĝ'ant'ar'o de Irako est'as jun'ul'o'j mal'pli ol 15-jar'a'j. Cert'e ankaŭ la mult'a'j milit-mort'ig'o'j ne ŝanĝ'is tiu'n proporci'o'n inter la generaci'o'j, ĉar uson'a'j kaj brit'a'j bomb'o'j egal'e traf'is infan'o'j'n kaj griz'ul'o'j'n. Simil'a est'as la situaci'o en tre mult'a'j sub'evolu'int'a'j kaj mal'riĉ'a'j land'o'j, precip'e en soci'o'j kie oni gener'as laŭ'ebl'e mult'a'j'n id'o'j'n, kiu'j post'e viv'ten'u mal'jun'iĝ'int'a'j'n ge'av'o'j'n kaj ge'patr'o'j'n.
#001257
Ankaŭ tiu'rilat'e est'as gigant'a abism'o inter mal'riĉ'a'j kaj industri'a'j land'o'j. Por kompar'o jen cifer'o'j el industri-land'o Germanio: tie nur 21 el'cent'o'j est'as mal'pli jun'a'j ol 20-jar'a'j, kontrast'e al 24 el'cent'o'j de pli ol 59-jar'a'j loĝ'ant'o'j. Se ne en'migr'os hom'o'j el ali'a'j land'o'j, Germanio post 40 jar'o'j hav'os nur 64 anstataŭ nun 82 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j, el kiu'j 40 el'cent'o'j est'os pli aĝ'a'j ol 59-jar'a'j kaj nur 15 el'cent'o'j de german'o'j est'os jun'ul'o'j. La sam'a tendenc'o drast'e est'as vid'ebl'a en ĉiu'j industri'a'j ŝtat'o'j, ekzempl'e Japani'o kaj Hispanio, kiu'j jam de mult'a'j jar'o'j al'front'as sam'a'j'n problem'o'j'n pro tia ekster'ordinar'a kresk'o de griz'iĝ'ant'a (se ni alud'as la har'ar'o'n) loĝ'ant'ar'o.
#001258
Ni esperant'ist'o'j, ceter'e, kon'as tiu'n ĉi fenomen'o'n jam de'long'e: la Esperant'o-mov'ad'o'n karakteriz'as tre alt'a proporci'o de mal'jun'ul'o'j. Kiom fascin'it'a'j est'is eŭrop'a'j kaj nord'amerik'a'j kongres'an'o'j, kiam en Fort'alez'o ili ĉie en la kongres'ej'o vid'is mult'a'j'n, mult'a'j'n jun'ul'o'j'n. Kaj Brazilo eĉ ne est'as sub'evolu'int'a sed tiel nom'at'a „sojl'a” land'o (ŝtat'o kun soci'o trans'ir'ant'a la pord'o'n de sub'evolu'o al prosper'o). Ni pov'as est'i cert'a'j, ke en Gotenburgo la Universal'a Kongres'o prezent'os de'nov'e la kutim'a'n bild'o'n de super'pez'o de l' generaci'o de griz'ul'o'j, ĉar Svedi'o est'as tip'a industri'a land'o.
#001259
Ebl'e tamen, se UK okaz'os de'nov'e en Brazilo en la jar'o 2050, ankaŭ tie en la kongres'ej'o ne plu abund'os jun'ul'o'j. Ĉar la tendenc'o de griz'iĝ'ant'a mond'o est'as intim'e lig'it'a al ekonomi'a prosper'o. Do pov'us est'i, ke tim'o'j kaj terur'ad'a'j scen'ar'o'j pri eksplod'ont'a mond'a loĝ'ant'ar'o, pri'skrib'it'a'j antaŭ 50 jar'o'j, ne real'iĝ'os, mal'e: ĉie mank'os jun'a'j generaci'o'j por nutr'i griz'ul'o'j'n. Tio signif'as, ke la kutim'a kaj ordinar'a social'a sistem'o invent'it'a de industri'a'j land'o'j ne plu funkci'os – pli ĝust'e, ĝi vast'e jam nun ne plu funkci'as.
#001260
Kio est'as la baz'o de tiu ĉi sistem'o? Ni re'ven'u al la ekzempl'o de Germanio. Pro la industri'a revoluci'o, la jar'o 1892 est'is la last'a, en kiu nask'iĝ'is iom pli mult'a'j hom'o'j ol mort'is; labor'ist'o'j en fabrik'o'j ne per'labor'is sufiĉ'e por viv'ten'i grand'a'n famili'o'n. En 1889 kancelier'o Bismarck met'is la baz'o'n de tiu ĉi social'a sistem'o, kies precip'a kriteri'o est'as, ke labor'ist'o'j kun 65 jar'o'j pensi'iĝ'as, ĉar pro pez'eg'a labor'o en industri'o ili est'as el'ĉerp'it'a'j en tiu aĝ'o. Inter'temp'e tamen okaz'is plur'a'j pli'a'j industri'a'j revoluci'o'j, kaj ŝajn'as ke neni'u rimark'is ili'a'j'n sekv'o'j'n: hodiaŭ preskaŭ neni'u 65-jar'ul'o fizik'e est'as tiom el'ĉerp'it'a, ke tiu ne plu kapabl'us labor'i. Tamen, por egal'ig'i mank'o'n de labor'lok'o'j por jun'ul'o'j, oni eĉ redukt'is la aĝ'o'n de pensi'iĝ'o kaj log'is al nenio'farad'o hom'o'j'n jam en aĝ'o de nur 58 jar'o'j.
#001261
Kaj nun oni mir'as, ke tio al'port'is neni'a'n solv'o'n. La fund'a erar'o est'is, ke oni simpl'e neglekt'is ali'a'n grav'a'n faktor'o'n: inter'temp'e, dank'e al gigant'a'j progres'o'j de medicin'o, hom'o'j far'iĝ'as pli kaj pli mal'jun'a'j kaj simpl'e ne vol'as mort'i, por liber'ig'i social-kas'o'j'n de gigant'a'j pensi'o'pag'o'j. Sed eĉ tiu'j hom'o'j, kiu'j vol'as mort'i, ne rajt'as, pro medicin'o. La patr'in'o de amik'in'o ni'a de dek jar'o'j est'as cerb'e komplet'e perturb'it'a; ŝi simpl'e ne plu manĝ'as. Pas'int'jar'cent'e tia hom'o mal'sat'mort'us, trankvil'e kaj pac'e. Sed ŝi'n, 95-jar'a'n, oni nun viv'ten'as per „astronaŭt'a nutr'aĵ'o”, kaj ĉio'n kompren'ebl'e pag'as pensi'o'kas'o. Kia „viv'o” de kompat'ind'a vir'in'o, kiu de dek jar'o'j ne ek'kon'as si'a'j'n ge'fil'o'j'n dum vizit'o'j! German'a'j fleg'ej'o'j est'as plen'a'j je tia'j hom'a'j vrak'o'j.
#001262
Dum'e san'a'j mal'jun'ul'o'j ne rajt'as labor'i, eĉ se ili vol'as kaj pov'as, ĉar rigid'a social'a sistem'o ne permes'as al bon'fart'a'j 66-jar'ul'o'j rest'i en si'a'j posten'o'j. Ŝajn'as, ke oni ne vol'as agnosk'i la divers'a'j'n industri'a'j'n revoluci'o'j'n, kiu'j redukt'is pez'a'j'n, mal'pur'a'j'n kaj mal'san'ig'a'j'n labor'o'j'n al nur kelk'a'j sfer'o'j (en mult'a'j kamp'o'j labor'as robot'o'j pli perfekt'e ol hom'o'j) kaj kaŭz'is, ke hom'o'j dev'as aktiv'i precip'e ne per muskol'o'j sed per cerb'o, kaj konsekvenc'e rest'as san'a'j ĝis aĝ'o de 70 kaj 80 jar'o'j, do labor'kapabl'a'j. Nun ne grav'as korp'a fort'o, sed sci'o, dum'viv'a lern'em'o, spert'o.
#001263
En industri'a'j land'o'j ard'e oni diskut'as kaj disput'as pri urĝ'e neces'a'j re'form'o'j, ĉar part'e la social'a'j sistem'o'j jam kolaps'as. Tro mal'fru'e por ŝanĝ'i i'o'n tiel moder'e, ke hom'o'j ne protest'os – dum jar'o'j, jar'dek'o'j politik'ist'o'j ignor'is la problem'o'j'n. Nun neces'os abrupt'a'j, drast'a'j kaj dolor'ig'a'j ŝanĝ'o'j, kiu'j part'e est'os arbitr'a'j. Hom'o'j en industri'a'j land'o'j trov'iĝ'as en kaj antaŭ konflikt-abund'a'j jar'o'j.
#001264
Kia hipokrit'ec'o en tia politik'a fatras'o ekstrem'dekstr'ul'a de s-ro Gofen, kiu loĝ'as en meksika teritori'o ŝtel'it'a de la uson'an'o'j per'e de konker'milit'o en 1846-1848. Est'as pro tio, ke tie la urb'o'j kaj la provinc'o'j hav'as hispan'a'n nom'o'n. Uson'an'o'j mort'ig'is milion'o'j'n da infan'o'j, vir'in'o'j kaj vir'o'j en cent'o'j da arme'a'j ŝtat'renvers'o'j en ĉiu'j land'o'j de Latin-Amerik'o dum la 19a kaj la 20a jar'cent'o'j. Nun ili klopod'as renvers'i la demokrati'e elekt'it'a'n prezident'o'n de Venezuelo kaj detru'is Irakon mort'ig'int'e mil'o'j'n da sen'kulp'a'j civil'ul'o'j.
#001265
Kaj mi rimark'ig'us al s-ro Gofen, ke liberal'ul'o'j est'as centr'o-dekstr'ul'o'j ne mal'dekstr'em'ul'o'j, kiel li asert'as en si'a fatras'o. La ekster'land'a'j produkt'ant'o'j ne evit'as risk'o'n konkurenc'i; „simpl'e la uson'a'j film'distribu'ant'a'j kompani'o'j ne permes'as distribu'i la ne-holivud'a'j'n (centr'o de la nord-amerik'a film'industri'o) film'o'j'n”, tio'n dir'is la fam'a brazila reĝisor'o Jorge Furtado [ĵorĵ furtadu]. Kiom demokrat'a'j est'as la uson'an'o'j? Se ne ekzist'us la ŝtat'a'j entrepren'o'j Riocine kaj Pet'robr'as la brazil'an'o'j neniam pov'us spekt'i brazilajn film'o'j'n en Brazilo! Tio pruv'as, ke kapital'ism'o est'as diktatur'o. La uson'an'o'j neniam elekt'is rekt'e prezident'o'n, ĉar la elekt'o'j est'as ne'rekt'a'j, far'it'a'j per'e de deleg'it'o'j kiel en Brazilo dum la arme'a diktatur'o.
#001266
April'o la 1a. Ne'kred'ebl'e, ke hom'o'j kapabl'as ekspluat'i la mizer'o'n de ali'a'j. Unu el la mort'ig'it'a'j brit'a'j soldat'o'j ven'is de apud'a urb'o, kie najbar'o'j kaj amik'o'j kondolenc'e met'is flor'buked'o'j'n ekster la dom'o. Pro tio, ke antaŭ du tag'o'j okaz'is en Briti'o t.n. patr'in'o-tag'o, kiam ge'fil'o'j donac'as i.a. flor'o'j'n al si'a'j patr'in'o'j, fi'ul'o ŝtel'is de ekster la mort'ig'it'o-dom'o la buked'o'j'n (supoz'ebl'e vend'o- kaj profit'o-cel'e). Hodiaŭ raport'as lok'a radi'o'staci'o, ke polic'o arest'is la ŝtel'int'o'n, kiu rest'as ankoraŭ anonim'a – ver'ŝajn'e por li'n protekt'i kontraŭ la koler'o de la popol'o.
#001267
April'o la 2a. Mi ŝalt'as la televid'il'o'n mez'e de nov'aĵ'el'send'o kaj trov'as raport'o'n ne pri la milit'o sed pri „ordinar'a'j” en'land'a'j afer'o'j. Post kelk'tag'a „paŭz'o”, kiam la uson'an'o'j halt'is cent kilo'metr'o'j'n ekster Bagdado, la publik'o ek'perd'as interes'o'n. Hom'o'j, kiu'j kutim'iĝ'as al tuj'a'j, ĉiam freŝ'a'j spektakl'o'j, rapid'e sen'iluzi'iĝ'as pri tut'tag'a'j nov'aĵ'el'send'o'j pri daŭr'a neni'o. La bomb'o'j ek'ted'as – nun montr'u la gas'o'n.
#001268
April'o la 3a. Uson'an'o'j kapt'is la bagdad'an flug'haven'o'n. Uson'an'o'j halt'is dek kilo'metr'o'j'n for de la flug'haven'o. Uson'an'o'j ek'okup'is la flug'haven'o'n sed post'e re'tir'iĝ'is. Kiu'n kaj kio'n kred'i en tiu ĉi milit'o, en kiu vort'o'j sam'e batal'as kiel arm'il'o'j?
#001269
April'o la 5a. Kiom fid'i raport'o'j'n de ĵurnal'ist'o'j „plant'it'a'j” inter la soldat'o'j – ali'vort'e de la ĵurnal'ist'o'j, kiu'j oficial'e akompan'as la trup'o'j'n (kaj eĉ port'as milit'ist'a'j'n uniform'o'j'n)? Jam en la televid'o aŭd'iĝ'as, kiel „ni” atak'is tiu'n aŭ ali'a'n urb'o'n: tiu'j, kiu'j si'n tiel intim'e ident'ig'as kun la soldat'ar'o, ne pov'as objektiv'e raport'i. Krom'e la plant'it'o'j neniam dir'as, ke la arme'o „kontrol'is” ili'a'j'n raport'o'j'n (mal'e ĵurnal'ist'o'j en Bagdado, kiu'j antaŭ'anonc'as, ke kontrol'is ili'a'j'n bulten'o'j'n irakaj instanc'o'j). Fi'a mal'amik'o, kiu tiel cenzur'as liber'a'j'n, okcident'a'j'n ĵurnal'ist'o'j'n. Implic'it'e est'as, ke ni, bon'ul'o'j, neniam cenzur'as.
#001270
April'o la 6a. Brit'a'j soldat'o'j en'ir'as la urb'o'n Basra (tamen malgraŭ pli fru'a'j raport'o'j ankoraŭ ne plen'e reg'as ĝi'n). La popol'o laŭ'raport'e bon'ven'ig'as la soldat'o'j'n „en la angl'a lingv'o”. Tiel amas'komunik'il'o'j insid'e sub'ten'as la mit'o'n pri la angl'a mond'lingv'o. Se est'us sieĝ'int'a'j dum du semajn'o'j mi'a'n urb'et'o'n mars'an'o'j, ankaŭ mi kur'us sur'strat'e'n por kri'i kripl'e Mars bon'ven aŭ i'o'n simil'a'n. Supoz'ebl'e mars'a'j amas'komunik'il'o'j fier'e raport'us, ke la ter'an'o'j la liber'ig'ant'o'j'n „en la mars'a lingv'o” bon'ven'ig'us.
#001271
April'o la 7a. Bild'o'j el Basra. Anstataŭ jubil'ant'a'j urb'an'o'j, nur rezignaci'e gap'ant'a popol'o. Kaj reg'as anstataŭ brit'o'j ŝajn'e krim'ad'o: dom'o'j, vend'ej'o'j kaj ofic'ej'o'j est'as pri'rab'at'a'j. Vid'ebl'os baldaŭ sam'a spektakl'o ankaŭ en Bagdado. Mi kompat'as la civil'ul'o'j'n. Se ver'o est'as la unu'a viktim'o de milit'o, sen'dub'e civil'ul'o'j est'as la du'a.
#001272
April'o la 8a. Mi'a najbar'in'o, instru'ist'in'o, anonc'as, ke ĉe ŝi'a lern'ej'o nepr'as pro deficit'o „perd'i” ekvivalent'o'n de 1,5 posten'o'j. Krom'e, en la ĵurnal'o, mi leg'as, ke la naci'a asoci'o de lern'ej'estr'o'j protest'as pro tranĉ'o'j en lern'ej'a'j buĝet'o'j (la reg'ist'ar'o tamen pretend'as, ke la naci'a eduk'ad'o-buĝet'o alt'iĝ'is je pli ol 10 %). Mi rekomend'is al mi'a najbar'in'o, ke ŝi'a lern'ej'o pet'u mon'o'n de la reg'ist'ar'o por aĉet'i tank'o'n (por protekt'i kontraŭ – laŭ Blair – ĉie'a ĉiam'a teror'ism'o). Tiam, se la lern'ej'o el'spez'us la mon'o'n ne pro tank'o sed pro eduk'ad'o, la deficit'o tuj far'iĝ'us mal'deficit'o: ebl'us tiel proviz'i unu'a'klas'a'n eduk'ad'o'n al ĉiu lern'ant'o.
#001273
April'o la 9a: atm. Est'as tiu'j, kiu'j argument'as, ke en televid'a epok'o tradici'a'j gazet'o'j kun tradici'a'j fotograf'aĵ'o'j super'flu'as. Neniel. Hodiaŭ mi stud'is en la gazet'o fot'o'j'n pri mort'int'o'j kaj vund'it'o'j en bagdada hospital'o. Mi jam vid'is scen'o'j'n tia'j'n en la antaŭ'vesper'a televid'a nov'aĵ'el'send'o: sed kamera'o neniam ripoz'as, neniam halt'as. Mal'e fot'il'o. Vid-al-vid'e al fot'o la okul'o est'as dev'ig'at'a rest'i, dev'ig'at'a registr'i la horor'o'j'n, kiu'j pli elokvent'e kondamn'as ĉi tiu'n sen'moral'a'n milit'o'n ol mil manifestaci'o'j. Jen patr'in'o, plor'ant'a super la kadavr'o'j de du infan'o'j; jen knab'o, ambaŭ brak'o'j for'paf'it'a'j; jen mal'jun'ul'o – dolor'eg'o, ne'kompren'o ĉiz'it'a'j en la vizaĝ'o'n – apud la sang'a'j rest'aĵ'o'j de si'a edz'in'o. Ĉu pro tio la „liber'ig'ant'o'j” hieraŭ ek'atak'is ĵurnal'ist'o'j'n, mort'ig'ant'e du arab'a'j'n raport'ist'o'j'n kaj unu koalici'a'n?
#001274
April'o la 9a: ptm. Mi hont'as: la post'tag'mez'o'n mi pas'ig'as al'glu'it'a al televid'a ekran'o. Fal'as (fakt'e: est'as fal'ig'it'a de uson'a'j soldat'o'j) statu'o de Sadam: traf'a simbol'o de la vant'ec'o de la milit'o, ĉar la statu'o est'as kav'a – sam'kiel la arsenal'o'j (plen'a'j de arm'il'o'j pri amas-detru'ad'o, laŭ Bush kaj Blair) de la bagdada reĝim'o. En la statu'o nur varm'a aer'o – sam'e el la buŝ'o'j de tiu'j, kiu'j prov'as prav'ig'i la milit'o'n sur'baz'e de la minac'o far'e de Sadam kontraŭ la mond'o. Kaj pro tio mort'is mil'o'j da irakaj civil'ul'o'j.
#001275
April'o la 11a. Post delir'o, dolor'o. Malgraŭ – pro – la soldat'o'j reg'as anarĥi'o. Kiel en Basra antaŭ kelk'a'j tag'o'j, ankaŭ nun hospital'o'j kaj, en urb'o Mosul, muze'o est'as dis'ŝir'at'a'j de popol'o sen'rimed'a, sen'direkt'a. Jen la komenc'o de terur'o eventual'e pli tim'ig'a ol la milit'o: la mal'pac'o.
#001276
April'o la 12a. Ĉef'titol'o en la urb'a gazet'o: Adopt'u soldat'o'n! Vir'in'o kolekt'as mon'o'n, libr'o'j'n, kompakt'a'j'n disk'o'j'n, ktp, por „ni'a'j bub'o'j en la dezert'o”. Kial? Eĉ simpl'a soldat'o ricev'as ne mal'bon'a'n salajr'o'n; krom'e subvenci'at'a'n loĝ'ad'o'n, nutr'aĵ'o'n. Kaj soldat'o'j en la Persa Golf'o simpl'e plen'um'as si'a'n dev'o'n sam'kiel fleg'ist'o'j, aŭt'o'ripar'ist'o'j aŭ bus'ŝofor'o'j (kaj sen'dub'e bus'ŝofor'o'j sabat'vesper'e en Briti'o front'as al divers'a'j minac'o'j kaj danĝer'o'j). Kial neniam vid'ebl'as ĉef'titol'o: Adopt'u bus'ŝofor'o'n!
#001277
April'o la 14a. Mez'e de mart'o nur 36 % de la brit'a popol'o aprob'is la milit'o'n. Nun, post milit'a venk'o (pri civil'a venk'o ne ebl'as parol'i) aprob'as ĝi'n 63 %. Efektiv'e venk'is reg'ist'ar'a propagand'o: dum hejm'e'n'ir'as la unu'a'j brit'a'j soldat'o'j (feliĉ'e neni'u parol'as – ĝis nun – pri re'ven'ant'a'j „hero'o'j”; tio supoz'ebl'e sekv'os), oni forges'as, ke en Basra, pri kiu almenaŭ teori'e respond'ec'as brit'o'j, ankoraŭ mank'as akv'o kaj ali'a'j nepr'aĵ'o'j. Krom'e krim'ad'o en „brit'a” Basra ne plu aktual'as; mal'e aktual'as krim'ad'o en „uson'a” Bagdado, inform'o pri kiu est'as ĉiu'vesper'e dis'send'at'a en la hejm'o'j'n de milion'o'j da brit'o'j. Do, se kolaps'as Irako, ne kulp'as brit'o'j: est'as uson'an'o'j, kiu'j pasiv'e rigard'as, dum irak'an'o'j pri'rab'as si'a'j'n muze'o'j'n. Pro tio nun aprob'as la (post)milit'o'n forges'em'a, tromp'at'a brit'a publik'o.
#001278
April'o la 15a. Impon'as la arĥitektur'o de konstru'aĵ'o'j en irakaj urb'o'j – ofic'ej'o'j, hospital'o'j, eĉ simpl'a'j vend'ej'o'j okul'frap'as pro (almenaŭ laŭ mi) avan'gard'a bel'ec'o (ornam'it'a'j fenestr'o'j, mur'o'j kun balkon'et'o'j, k.s.). Se situ'us publik'a'j konstru'aĵ'o'j tia'j en brit'a'j urb'o'j, mi fier'us. Kiam Uson'o koloni'os Irakon, mi esper'as, ke ĝi permes'os al evident'e talent'a'j irakaj arĥitekt'o'j projekt'i la konstru'aĵ'o'j'n re'star'ig'ot'a'j'n – eĉ se, kiel plej ver'ŝajn'as, ekskluziv'e uson'a'j firma'o'j profit'os de la re'konstru'ad'o.
#001279
April'o la 17a. Kalkul'ebl'as ali'a'j „viktim'o'j” de la milit'o: streĉ'it'a'j rilat'o'j inter Briti'o kaj „partner'o'j” en la Eŭrop'a Uni'o signif'as, ke brit'o'j pli kaj pli turn'as si'n kontraŭ la eŭr'o. Ĉio ĉi signif'as, ke la promes'it'a brit'a referendum'o pri la eŭr'o est'os sen'dub'e prokrast'it'a. Gratul'o'n, Sadam (kie ajn vi est'as): vi, help'at'a de Blair, sukces'e torped'is almenaŭ en vid'ebl'a est'ont'o brit'a'n eŭr'o-al'iĝ'o'n.
#001280
April'o la 18a. Grand'a triumf'o! Uson'o arest'as la frat'o'n de Sadam! Do el 55 hom'o'j sur la infan'ec'a'j uson'a'j lud'kart'o'j montr'ant'a'j la plej „dezir'at'a'j'n” krim'ul'o'j'n en Irako, nun tri est'as arest'it'a'j. Tri! Inter'temp'e Sadam – por tiel dir'i – binladenumis: t.e. sen'spur'e vapor'iĝ'is. Ĉu ne almenaŭ unu el la cel'o'j de la milit'o est'is kapt'i Sadam-on?
#001281
April'o la 19a. Brit'a'j deput'it'o'j, eĉ tiu'j, kiu'j ŝakal'e sub'ten'is la milit'o'n, nun postul'as, ke Blair montr'u si'a'n „pruv'o'n” pri ĥemi'a'j kaj ali'a'j arm'il'o'j, kiu (almenaŭ laŭ Blair) prav'ig'is la milit'o'n. Do kial plu kaŝ'i vi'a'n pruv'o'n, s-ro Blair? Montr'u, por ke mi (kaj milion'o'j sam'kiel mi) humil'iĝ'u, dir'ant'e: „Jes, s-ro Blair, vi prav'is, kaj ni ne!”
#001282
April'o la 21a. Est'as raport'it'e hodiaŭ en la ĵurnal'o, ke la sol'a ministeri'o en Bagdado ne detru'it'a kaj eĉ protekt'at'a de uson'a'j trup'o'j dum la ĥaos'o en la iraka ĉef'urb'o est'as la ministeri'o pri naft'o. Tamen, tamen ... laŭ Bush kaj Blair, la milit'o ne koncern'is naft'o'n. Se tiel, la lun'o konsist'as el fromaĝ'o.
#001283
April'o la 23a. Tri'on'o de la sen'hejm'ul'o'j sur la strat'o'j de Briti'o est'as eks'arme'an'o'j; krom'e tri'on'o de la soldat'o'j, kiu'j milit'is en Irako en 1991, sufer'as pro t.n. golf'milit'a sindrom'o (ne agnosk'at'a de la brit'a reg'ist'ar'o) konsist'ant'a el lac'ec'o, kap'dolor'o'j kaj divers'a'j psik'a'j perturb'o'j. Jen krom'a ne'vid'ebl'a kost'o de milit'o.
#001284
April'o la 28a. Mi komenc'is mi'a'n tag'libr'o'n la 28an de januar'o. Mi pri'not'is kaj pri'koment'is antaŭ-, dum- kaj post-milit'a'j'n faz'o'j'n de tiu ĉi hont'ind'a period'o de la hom'a histori'o: nun, post preciz'e kvar'on'jar'o, sufiĉ'as. Klar'e, la post-milit'a faz'o daŭr'as, daŭr'ad'os, kun'e kun la sufer'ad'o rilat'e ĉiu'tag'aĵ'o'j'n kaj la ne'cert'ec'o rilat'e politik'a'n kaj ekonomi'a'n stabil'ec'o'n. Efektiv'e, la plej grav'a faz'o nun komenc'iĝ'as. Sed mi, el la komfort'o de mi'a okcident-eŭrop'a stud'ĉambr'o, kun elektr'o, akv'o kaj ronron'ant'a kat-ar'o, ne kapabl'as, ne rajt'as plu en'miks'iĝ'i en afer'o'j de mi ne plu akr'e sent'at'a'j, ne plu emoci'e kun'spert'at'a'j: mi'a'j okul'o'j vual'iĝ'is, mi'a'j orel'o'j surd'iĝ'is. Ali'vort'e: ĝust'e nun, kiam la iraka popol'o help'o'n, konsil'o'n, sub'ten'o'n plej'e bezon'as, la ĵurnal'ist'ar'o for'port'as si'a'j'n kamera'o'j'n kaj si'a'j'n radi'o'telefon'o'j'n, tiel ke Irako far'iĝ'as nur'a pied'not'o en televid'a'j nov'aĵ'bulten'o'j, du'on'kolumn'a krom'aĵ'o eĉ en „serioz'a'j” gazet'o'j. Paf'ad'o kaj tank'o'j interes'as; parol'ad'o kaj trakt'ad'o'j, ne. Antaŭ du-tri tag'o'j rikan'e, cinik'e anonc'is la brit'a ĉef'ministr'o, Tony Blair, ke re'komenc'iĝ'as normal'a'j afer'o'j; ali'vort'e ek'de nun ricev'os prioritat'o'n (neglekt'at'a) en-, ne ekster-land'a politik'o. Irak'an'o'j, mi kompat'as vi'n: dum re'ven'as al ni normal'ec'o, al vi neni'o normal'as; anstataŭ'e for'turn'iĝ'as la mond'o, tiel ke vi'a'j nov'a'j mastr'o'j kapric'e, laŭ'vol'e, mem'serv'e kaj super ĉio ne'vid'at'e determin'os vi'a'n sort'o'n. Do MONATO-okul'o'j kaj -orel'o'j en Irako aŭ la proksim'a region'o vid'u kaj aŭskult'u, kie mi ne kapabl'as, kaj raport'u rekt'e pri tie'a'j cirkonstanc'o'j.
#001285
Resum'e, do, post tri monat'o'j da observ'ad'o mi rest'as konvink'it'a, ke
#001286
1. la milit'o lez'is inter'naci'a'n leĝ'ar'o'n kaj tiel star'ig'is danĝer'a'n precedenc'o'n;
#001287
2. la milit'o-pretekst'o'j plu montr'iĝ'as sen'baz'a'j (jes, Sadam est'is diktator'o sed ankoraŭ rest'as dek'o'j da en la mond'o apog'at'a'j de okcident'a'j ŝtat'o'j, kiel iam Sadam; ne est'as pruv'it'e, ke Sadam posed'is t.n. arm'il'o'j'n por amas-detru'ad'o; la mult'e diskut'it'a uz'ad'o de ĥemi'a'j kontraŭ-atak'il'o'j ne okaz'is): la lup'o montr'iĝ'is ŝaf'id'o;
#001288
3. la milit'o-cel'o'j ankoraŭ ne est'as real'ig'it'a'j (viv'o-kondiĉ'o'j de ordinar'a'j irak'an'o'j ne est'as pli bon'a'j ol antaŭ tri monat'o'j – eĉ mal'e, ĉar daŭr'e mank'as akv'o, elektr'o, baz'a'j medikament'o'j kaj nutr'aĵ'o'j; ankoraŭ tro fru'as por parol'i pri liber'ec'o, ĉar inter'ŝanĝ'it'a est'as opres'a Sadam-reĝim'o kontraŭ opres'a milit'ist'a reĝim'o; krom'e Sadam mem rest'as liber'a);
#001289
4. la milit'o damaĝ'is rilat'o'j'n inter la land'o'j de Eŭrop'o, inter Eŭrop'o kaj Uson'o, inter arab'a'j land'o'j kaj la ceter'a mond'o; krom'e la reputaci'o de Uson'o en la mond'o (ankaŭ tiu de Briti'o) mult'e sufer'is;
#001290
5. en'tut'e la milit'o, kiu frakas'is mil'o'j'n da viv'o'j, vor'ad'is miliard'o'j'n da eŭr'o'j, prezent'as tro grand'a'n hom'a'n, soci'a'n, politik'a'n kaj ekonomi'a'n perd'o'n por est'i konsider'at'a sukces'o; la sol'a plus'et'o (for'ig'o de nur unu el mult'a'j diktator'o'j) minus'iĝ'as kontrast'e al la detru'ad'o, la mal'ŝpar'o de hom'a'j kaj ali'a'j rimed'o'j, la ne'cert'ec'o pri politik'a kaj soci'a struktur'o de Irako. Jen kio okaz'as, kiam diplomati'o kaj pac'o ced'as al venĝ'o kaj milit'o.
#001291
Kelk'a'j kun'labor'ant'o'j de Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) decid'is part'o'pren'i en la kolekt'ad'o de mon'o por nutr'o'pak'aĵ'o'j por Irako. Ili est'os transport'it'a'j al la region'o'j, kie la bezon'o est'as plej grand'a en kun'labor'o kun la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN), kiu liver'os la manĝ'o-pak'aĵ'o'j'n.
#001292
Kiu vol'as help'i for'ig'i la mal'sat'o'n inter la loĝ'ant'o'j de Irako, pov'as pag'i iu'n ajn sum'o'n al Flandr'a Esperant'o-Lig'o, kiu per'as (Pri pag'voj'o'j al Fel rigard'u en ). Kontraŭ ĉiu eŭr'o ricev'it'a unu komplet'a manĝ'o est'os donac'it'a. Unu pak'aĵ'o konsist'as el vegetar'a manĝ'o kun al'don'o de 25 viv'neces'a'j element'o'j, kiel vitamin'o'j kaj mineral'o'j. Volont'ul'o de Fel zorg'os pri tio, ke la eksped'o okaz'u al la bezon'ant'a'j person'o'j. Al vi'a pag'o bv. klar'e al'don'i „nutr'aĵ'o por Irako”.
#001293
Jes, mi est'as patriot'o (kio tut'e ne egal'as al „naci'ism'em'o”, s-ro Durandard), sed ne tiom „blind'a”, ke mi al'vok'us ĉiu'j'n ali'land'an'o'j'n „ben'i Uson'o'n” eĉ unu'foj'e en unu artikol'o. Malgraŭ pet'o de s-ro Durandard, mi nepr'e dev'as ne'i li'a'n asert'o'n, ke CNN est'as ŝtat'a por-reg'ist'ar'a kompani'o (tia'j en Uson'o ne ekzist'as). Mal'e, CNN est'as pli kon'at'a kiel kontraŭ-ŝtat'a pro si'a absurd'a mal'dekstr'ec'o, „du'obl'a'j norm'o'j” kaj eĉ du'obl'a'j versi'o'j de la program'o'j: por Uson'o kaj por ali'land'an'o'j. Do, mi cert'ig'as s-ro'n Durandard, ke neniel mi'a ese'o spegul'as la pozici'o'j'n de CNN aŭ BBC, brit'a radiofoni'a kompani'o, kiu'j'n li kaj mi ambaŭ mal'respekt'as (sed pro mal'a'j kaŭz'o'j).
#001296
Komenc'e de mart'o – post jar'o'j da negoc'ad'o – eŭrop'a'j instanc'o'j decid'is pri en'konduk'o de la Komun'um'a Patent'o de EU-membr'o'ŝtat'o'j laŭ etap'o'j ĝis plej mal'fru'e 2010 por mal'pli'alt'ig'i kost'o'n de patent'o'j je inter'naci'a nivel'o – inter'ali'e per ŝpar'o je traduk'ad'o, pli'mal'alt'ig'ant'e la nombr'o'n de dev'ig'a'j lingv'o'j – kaj por fort'ig'i la intern'a'n merkat'o'n kaj la eŭrop'a'n ekonomi'o'n. De'long'e kelk'a'j lingv'o'j en la eŭrop'a patent'a sistem'o est'as pli „sam'rang'a'j” ol la ali'a'j: la oficial'a'j est'is la angl'a, franc'a kaj german'a.
#001298
„Fakt'e la tut'a lingv'a situaci'o est'as iom'et'e komplik'a,” klar'ig'as Filip Berizzi, estr'o de franc'a traduk'kompani'o LinguaForce, „ĉar grand'a part'o de labor'o ĉe mi'a traduk'kompani'o konsist'as el traduk'ad'o de patent'o'j. Ĉiu patent'o en'ten'as du part'o'j'n : postul'o'j'n kaj pri'skrib'o'n,” klar'ig'as Berizzi, „la postul'o'j en'konduk'as la patent'o'n, kaj la pri'skrib'o ĝi'n pri'skrib'as. Pri'skrib'o ekzist'as nur por la ‚sukces'a'j’ patent'o'j. Ĝeneral'e, la postul'o'j est'as mal'pli long'a'j ol la pri'skrib'o (ĝis ebl'e dek'on'e).” La grand'a'j ŝtat'o'j pled'is ke oni lim'ig'u la dev'ig'a'j'n traduk'o'j'n al la postul'o'j (mal'long'a'j) kaj traduk'u la pri'skrib'o'j'n (long'a'j'n) nur en mal'oft'a'j kaz'o'j. La fin'a decid'o nun antaŭ'vid'as ke nur la tri'paĝ'a'j postul'o'j dev'as est'i traduk'at'a'j plej mal'fru'e post du jar'o'j al ĉiu'j EU-lingv'o'j.
#001299
„Kompren'ebl'e, tio est'as katastrof'o por la traduk'ist'o'j de patent'o'j, almenaŭ en Franci'o kaj Germanio,” emoci'iĝ'as la traduk'ist'o Berizzi, „fakt'e, kelk'a'j teknik'a'j traduk'ist'o'j traduk'as nur patent'o'j'n, kaj por ili, ŝanĝ'o de la sistem'o signif'as profesi'a'n viv'fin'o'n.”
#001300
– „traduk'i al la tri lingv'o'j: angl'a, franc'a kaj german'a”
#001302
– „traduk'i al unu el la tri lingv'o'j: angl'a, franc'a kaj german'a”
#001303
„La grand'a diferenc'o est'as en la vort'o'j ‚Unu El’, kiu'j jam nun kaj supoz'ebl'e ankoraŭ pli en la est'ont'ec'o ig'os iom post iom ke patent'o'j est'os nur ĉiam en la sam'a lingv'o, la angl'a,” opini'as Renat'o Corsetti, prezid'ant'o de Universal'a Esperant'o-Asoci'o.
#001304
„Eĉ ni'a antaŭ'a franc'a reg'ist'ar'o sub'ten'is tiu'n cel'ar'o'n”, dir'as Berizzi, „mi opini'as, ke kelk'a'j ni'a'j politik'ist'o'j ne tro help'as defend'i si'a'n lingv'o'n. Ni'a lobi'o de traduk'ist'o'j klopod'is brems'i la afer'o'n, kontraŭ'e la lobi'o de grand'a'j kompani'estr'o'j klopod'is rapid'ig'i ĝi'n.”
#001305
De plur'a'j jar'o'j reprezent'ant'o'j de Aprob'i (Profesi'ul'o'j pri traduk'ad'o de patent'o'j), kiu defend'as mult'lingv'ec'o'n por patent'o'j – jam pro propr'a interes'o – renkont'is lobi'cel'e divers'a'j'n franc'a'j'n deput'it'o'j'n aŭ burokrat'o'j'n. Tamen la politik'a re'ag'o est'is negativ'a, ĉar la reg'ist'ar'o sub'ten'as la regul'ar'o'n por la nov'a Komununa Patent'o. „Funebr'a situaci'o ankaŭ por la scienc'a franc'a lingv'o, kiu ricev'is frap'o'n sur la kap'o'n, kiu'n ni esper'u ne definitiv'a por ĝi'a bon'fart'o,” opini'as Corsetti.
#001306
Franci'o est'as efektiv'e nur ekzempl'o, la lingv'a problem'o ĉirkaŭ la eŭrop'a patent'o koncern'as ankaŭ la tri'a'n lingv'o'n uz'ebl'a'n por la patent'o, nom'e la german'a'n lingv'o'n (por ne parol'i pri la ali'a'j jam du'a'rang'a'j lingv'o'j). Unu el la daŭr'a'j cel'o'j est'is mal'alt'ig'i la prez'o'n de inter'naci'a patent'o. Inter'ali'e, lim'ig'ant'e la nombr'o'n de lingv'o'j, sekv'e de traduk'o'j. La Eŭrop'a Komision'o kalkul'as, ke la patent'procedur'o kost'as en EU-ŝtat'o'j ĉirkaŭ 50 000 eŭr'o'j'n. Tio est'as kvin'obl'o de la kost'o'j en Uson'o aŭ Japani'o. German'a ministr'o Clement sekv'e konstat'is: „La traduk'o'j en ĉiu'j'n EU-lingv'o'j'n est'as por la ekonomi'o tro mult'e'kost'a kaj daŭr'as tro long'e.” La Komun'um'a Patent'o laŭ la sub'ten'ant'o'j de lingv'a mal'pli'ig'o du'on'ig'us la kost'o'j'n. „Tio est'as definitiv'e mal'ver'a. Mi ne kon'as la ekzakt'a'n proporci'o'n, sed est'us fakt'e 25 % aŭ mal'pli. Tial, se la eŭrop'a patent'o kost'os du'on'e, aritmetik'e evident'as ke la plej'part'o de la ŝpar'o fakt'e ne situ'as je traduk'o'j,” kontraŭ'argument'as Berizzi.
#001307
La eŭrop'a patent'o est'as de jar'o'j ankaŭ akr'a batal'kamp'o en la parlament'o'j. Logik'e plej mult'e protest'as parlament'an'o'j el tiu'j land'o'j, kies lingv'o ne est'as inter la tri privilegi'it'a'j. Ekzempl'e ital'a parlament'an'o Gerard'o Bianco demand'is si'a'n reg'ist'ar'o'n, kial la „ital'a lingv'o, malgraŭ tio ke Italio est'as unu el la fond'o'ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o, est'is el'ig'it'a”.
#001308
Plur'a'j deput'it'o'j de la Eŭrop'a Parlament'o star'ig'is simil'son'a'j'n demand'o'j'n al la Konsili'o kaj al la Komision'o por ek'sci'i la motiv'o'n por mal'elekt'i lingv'o'j'n en la patent'procedur'o. La flandr'a verd'ul'o Bart Staes [stas] demand'is krom'e: „ĉu la aktual'a propon'o por la lingv'o'regul'ig'o ĉe la Komun'um'a Patent'o est'as akord'ig'ebl'a kun la princip'o de ne'diskriminaci'o de la komun'um'a'j lingv'o'j?” La Komision'o kaj la Konsili'o en si'a'j respond'o'j kompren'ebl'e emfaz'is la grav'ec'o'n de lingv'a divers'ec'o, sed ne klar'e esprim'is si'a'n sen'kondiĉ'a'n sub'ten'o'n al lingv'a plur'ism'o. La komision'an'o Bolkestein respond'is ekzempl'e: „La Komun'um'a Patent'o dev'as est'i efik'a kaj fleks'ebl'a instrument'o, kiu'n la entrepren'o'j pov'as akir'i je pag'ebl'a'j prez'o'j, sam'temp'e ĝi dev'as respekt'i la baz'a'j'n princip'o'j'n de jur'a sekur'ec'o kaj de ne'diskriminaci'o inter la membr'o'ŝtat'o'j kaj cert'ig'i alt'a'n kvalit'o'nivel'o'n.” Ambaŭ instituci'o'j krom'e sub'strek'is en si'a respond'o, ke la eŭrop'a patent'agent'ej'o ne est'as organ'o de Eŭrop'a Uni'o, sed pur'e inter'ŝtat'a organiz'o, kiu sekv'e ankaŭ ne hav'as la sam'a'n lingv'a'n reĝim'o'n kiel EU.
#001309
Sed tem'as ne nur pri la lingv'a problem'o. Ankaŭ la individu'a dimensi'o rol'as: „Kiam traduk'ist'o'j dir'is al alt'rang'a teknokrat'o ke cent'o'j, ebl'e mil'o'j, da teknik'a'j traduk'ist'o'j perd'os si'a'n labor'o'n, tiu ĉi du'on'konfes'is ke li ne konsci'is pri tio antaŭ tiu moment'o,” rimark'ig'as Berizzi. Corsetti konstat'as: „Politik'ist'o'j per tiu decid'o far'is ali'a'n paŝ'o'n por perd'i teknik'a'n kaj scienc'a'n kapabl'o'n kaj ĝi'n trans'don'i al Uson'o.”
#001310
Sed kiu'n rol'o'n Esperant'o pov'as lud'i en tiu kamp'o? „Est'as ver'e tre mal'facil'e en'konduk'i Esperant'o'n en patent'o'sistem'o'n, ĉar kutim'e patent'o'j baz'iĝ'as sur tre teknik'a'j fak'a'j tekst'o'j kaj kompren'ebl'e mank'as mult'e da vort'proviz'o en Esperant'o. Ver'dir'e, mi preskaŭ cert'as ke jam mank'as la vort'proviz'o en plej'part'o de naci'a'j lingv'o'j, kaj ke kutim'e oni uz'as ĉu la angl'a'n, ĉu el'angl'ig'it'aĵ'o'n. Propon'i Esperant'o'n signif'us sam'temp'e kre'i gigant'a'n termin'ar'o'n en Esperant'o,” opini'as franc'a spert'ul'o pri patent'o'j. La supoz'at'a termin'ologi'a mank'o de Esperant'o tamen ankaŭ valid'as por naci'a'j lingv'o'j. Ekzempl'e ofic'ist'o de la sved'a termin'ologi'a centr'o dir'is, ke ĝi'a centr'o ne pet'is (en oficial'a opini'o al la reg'ist'ar'o) ke Svedi'o insist'u pri traduk'o de patent'o'j sved'lingv'e'n, ĉar la termin'ologi'o ne ekzist'is en mult'a'j teren'o'j kaj pro tio ke la traduk'o'j ne est'is tiom bon'a'j.
#001311
Kiel respond'as UEA al tiu'j pesimism'a'j opini'o'j kaj al la lingv'a dilem'o ĉe la patent'sistem'o? Mi ne hezit'as propon'i Esperant'o'n kiel neŭtral'a'n solv'o'n. Mi pov'us imag'i almenaŭ al'don'i Esperant'o'n kiel kvar'a'n lingv'o'n krom la tri grand'a'j. La inter'naci'a lingv'o serv'u kiel anstataŭ'ant'o por la mal'grand'a'j naci'a'j lingv'o'j. Ĝi'a facil'ec'o kaj termin'ologi'a klar'ec'o pov'as help'i ŝpar'i kost'o'j'n kaj ankaŭ atent'as pri la sam'rajt'ec'o de lingv'o'j! Sed la fin'a cel'o est'as, ke ĉiu'j, grand'a'j aŭ mal'grand'a'j, est'u sam'rajt'a'j kaj pov'u aŭ ne pov'u uz'i si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n.
#001312
Inter la hom'a'j rajt'o'j, kiu'j'n deklar'is Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) la 10an de decembr'o 1948, trov'iĝ'as artikol'o 26: „(1) Ĉiu hav'as rajt'o'n je eduk'iĝ'o. La eduk'ad'o est'u sen'pag'a ... (2) Eduk'ad'o cel'u plen'a'n dis'volv'o'n de la hom'a person'ec'o ...”.
#001313
Tiu rajt'o valid'as en preskaŭ ĉiu'j land'o'j – almenaŭ teori'e. Tamen laŭ la Organiz'aĵ'o de UN por Eduk'ad'o, Scienc'o kaj Kultur'o (Unesk'o) 115 milion'o'j da infan'o'j ne frekvent'as lern'ej'o'n kaj 862 milion'o'j da plen'kresk'ul'o'j pov'as nek skrib'i nek leg'i nek far'i simpl'a'j'n kalkul'o'j'n. Tio super'as la nombr'o'n de mal'sat'ul'o'j en la mond'o (laŭ Nutr'aĵ'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aĵ'o de UN: 826 milion'o'j). Natur'e: nutr'aĵ'o est'as pli viv'neces'a ol eduk'iĝ'o. Tamen sen'kler'a'j hom'o'j pov'as nur mal'bon'e kaj rand'e part'o'pren'i soci'a'n viv'o'n: ili ne pov'as defend'i si'a'j'n rajt'o'j'n kaj plej oft'e rest'as en sen'el'ir'a mal'riĉ'o.
#001314
Du tri'on'o'j de la analfabet'o'j est'as vir'in'o'j. Alt'a'j kost'o'j, mank'o de mon'o, long'a voj'o al for'a lern'ej'o, oft'e ankaŭ religi'o kaj tradici'a'j kutim'o'j al'katen'as vir'in'o'j'n al la dom'o kaj mal'help'as eduk'ad'o'n laŭ la promes'o de la hom'a'j rajt'o'j. En 2000 UN-membr'o'j decid'is, ke ek'de 2005 la knab'in'o'j hav'u la sam'a'j'n ŝanc'o'j'n ĝu'i lern'ej'a'n eduk'iĝ'o'n kiel la knab'o'j. Ĝis 2015 oni intenc'as du'on'ig'i la nombr'o'n de analfabet'o'j.
#001315
Por atent'ig'i pri tiu ĉi mond'vast'a problem'o, la organiz'aĵ'o Tut'mond'a Kampanj'o por Eduk'ad'o kaj Kler'ig'ad'o aranĝ'is la plej grand'a'n lecion'o'n sam'temp'e okaz'ant'a'n. Komenc'e de april'o tra la mond'o lern'ant'o'j part'o'pren'is rekord'a'n lecion'o'n ĉie sam'a'n pri mank'o de eduk'ad'o kaj kler'ig'ad'o.
#001316
En lern'ej'o rand'e de la sud-german'a urb'o Augsburg, ekzempl'e, instru'ist'o'j aranĝ'is super'lecion'o'n por 300 part'o'pren'ant'o'j. Kiel instru'ist'o'n ili „dung'is” alt'rang'a'n membr'o'n de la magistrat'o respond'ec'a'n pri eduk'ad'o kaj kler'ig'ad'o. En ali'a lern'ej'o la lern'ant'o'j rest'is en la klas'o'j, sed preciz'e je la 10a hor'o la instru'ist'o'j inter'romp'is la laŭ'plan'a'j'n lecion'o'j'n, ŝanĝ'is la tem'o'n kaj okaz'ig'is la mond'skal'a'n rekord-lecion'o'n.
#001317
Kalkul'at'a'j nun est'as preciz'a'j cifer'o'j: oni jam sci'as, tamen, ke la lecion'o ating'is rekord'o'n. Sol'e en Germanio lern'ej'o'j part'o'pren'ig'is 36 000 lern'ant'o'j'n. Tra la mond'o en 108 land'o'j sam'temp'e part'o'pren'is la lecion'o'n 1,3 milion'o'j.
#001318
Ni ankoraŭ ne sci'as, kiom danĝer'a ver'e est'as la nov'a grav'a mal'san'o „ne'tip'a pneŭmoni'o”, kon'at'a de nur kelk'a'j monat'o'j ankaŭ sub la sigl'o „sars'o” (Sever-Akut'a Re'spir'a Sindrom'o). Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o jam plur'foj'e dev'is korekt'i indik'o'j'n, statistik'o'j'n kaj prognoz'o'j'n pri sars'o, kiu pov'us far'iĝ'i simil'a plag'o kia est'is (kaj ankoraŭ est'as, en vast'a'j part'o'j de l' mond'o) aidos'o. Kontrast'e al ĝi, kies virus'o dum long'a temp'o, eĉ mult'a'j jar'o'j, pov'as ripoz'i en infekt'it'a korp'o ĝis hom'o sever'e mal'san'iĝ'as kaj mort'as, la sars'o-virus'o evident'e efik'as mult'e pli rapid'e. Sol'e en Ĉini'o ĝis mez'o de maj'o mort'is jam preskaŭ 300 hom'o'j, pli ol 5000 sufer'as pro ne'tip'a pneŭmoni'o.
#001319
Cert'e, sars'o ankoraŭ ne ating'is la dimensi'o'n de aidos'o, tamen paralel'o'j al tiu ali'a „modern'a pest'o” est'as frap'a'j: Ambaŭ mal'san'o'j dis'vast'iĝ'is fulm'rapid'e pro tut'mond'iĝ'o de pasaĝer-trafik'o (precip'e avi'a), tiel ke unu sol'a mal'san'ul'o infekt'is en kanada urb'o Toront'o cent'o'j'n da hom'o'j, en'e de nur kelk'a'j semajn'o'j mort'is 16 hom'o'j. Du'a paralel'o est'as, ke medicin'ist'o'j star'as vid-al-vid'e al tut'e nov'a fenomen'o kaj sen'spir'e serĉ'as kaŭz'o'j'n de la pulm-mal'san'o por ebl'e trov'i kurac-metod'o'n, kaj neni'u sci'as, kiam ebl'e oni hav'os rimed'o'j'n protekt'a'j'n kaj medikament'o'j'n. Dum'e oni dev'as katen'i infekt'it'o'j'n en kvaranten'o kaj ankoraŭ ne pov'as tut'e cert'e diagnoz'i; tim'ig'it'a'j kun'hom'o'j prov'as protekt'i si'n per probabl'e ne-efik'a'j buŝ-naz'a'j mask'et'o'j.
#001320
Sed ebl'e plej frap'a paralel'o al aidos'o est'as, ke ankaŭ pri sars'o oni komenc'e prov'is silent'i, mensog'i, kamufl'i, tromp'i. Tio'n precip'e praktik'is ĉin'a'j instanc'o'j, kvankam supoz'ebl'e en tiu land'o trov'iĝ'as font'o de ne'tip'a pneŭmoni'o. La komun'ism'a reĝim'o, kiel dum temp'o de Stalin'o kaj Maŭ Zedong, tim'is la ver'o'n kaj prefer'is propagand'o'n. Kio ne plaĉ'as al la reĝim'o, simpl'e ne dev'as est'i – ne dev'as est'i sci'ig'at'a. Tamen, ankaŭ sekv'e de tut'mond'iĝ'o, kaŝ'ad'o de fakt'o'j hodiaŭ ne plu est'as tiom simpl'a kiom dum glor'a komun'ism'a pas'int'ec'o. Kiam la nov'a reg'ist'ar'o sub parti'estr'o Hu Jintao ek'kon'is, ke ne plu ebl'as kaŝ'i la ver'o'n, li mal'dung'is la ministr'o'n pri san'o kaj promes'is honest'a'n inform'ad'o'n.
#001321
Kio'n ni tamen vid'as, est'as nov'a manier'o de propagand'o: La hero'a reĝim'o kun hero'a'j civit'an'o'j hero'e batal'as kontraŭ la mal'san'o – Hu parol'is pri „popol'milit'o” kontraŭ sars'o. Ĉu li ver'e kred'as, ke tiel Ĉini'o pov'os re'akir'i la perd'it'a'n kred'ind'ec'o'n? Anstataŭ fin'fin'e re'form'i si'a'n inform'a'n kaj komunik'a'n politik'o'n, Pekino prov'as tromp'i mond'vast'a'n publik'o'n pri la ver'a'j problem'o'j de la land'o. Tio fort'e memor'ig'as pri kelk'a'j reĝim'o'j en Afrik'o, kie ek'aper'is aidos'o, kiu'j ĝis hodiaŭ simpl'e ne'as ekzist'o'n de la imun-mal'san'o kaj rifuz'as don'i medikament'o'j'n al si'a'j civit'an'o'j.
#001322
Tamen, ne dec'as nur montr'i per akuz'a'j fingr'o'j al Azi'o aŭ Afrik'o pro tia kaŝ'em'o. Ne mult'e ali'manier'e ag'is kaj re'ag'is la sovetia reĝim'o post la terur'a nukle'a katastrof'o de Ĉernobilo kaj eĉ okcident'a'j, demokrat'a'j reg'ist'ar'o'j en kompar'ebl'a'j okaz'o'j. Re'memor'u nur, kiom long'e la reg'ist'ar'o en Londono prov'is ne'i la problem'o'n de bov'o'frenez'o, kvankam jam mil'o'j da best'o'j est'is infekt'it'a'j kaj la mal'san'o ating'is ali'a'j'n land'o'j'n. Pro tim'o perd'i ekonomi'a'n profit'o'n, reg'ist'o'j prefer'as mensog'i anstataŭ tuj inform'i ĉiu'j'n pri risk'o'j kaj danĝer'o'j. Se al fak'ul'o'j mank'as ver'a'j kaj detal'a'j inform'o'j, ili ne pov'as rapid'e re'ag'i, kaj tiel perd'as valor'a'n temp'o'n por eventual'e redukt'i dis'vast'iĝ'o'n de antaŭ'e ne'kon'at'a mal'san'o.
#001323
La aktual'a kaz'o de sars'o, krom ĉiu'j ali'a'j mal'bon'aĵ'o'j, est'as grand'a mal'sukces'o por Ĉini'o, kiu perd'is reputaci'o'n kaj kred'ind'ec'o'n. Pri tio ne kulp'as sars'o, sed la reĝim'o mem, kiu montr'iĝ'is ankoraŭ ne'kapabl'a por ver'a'j re'form'o'j. Jam Pekino sent'as koncern'a'j'n efik'o'j'n pro nul'ig'it'a'j kongres'o'j kaj konferenc'o'j, prokrast'it'a'j negoc'o'j kaj invest'o'j de ekster'land'an'o'j. Sovetio (nun Rusio) iom post iom lern'is post la katastrof'o de Ĉernobilo; ebl'e ankaŭ Ĉini'o nun iom post iom lern'os el erar'o'j de propagand'a'j stult'aĵ'o'j. Est'us pli hero'e, tuj inform'i popol'o'n kaj mond'o'n pri tiom danĝer'a mal'san'o.
#001324
En la april'a numer'o ĉi-lok'e mi skrib'is pri aŭtor'o'j, menci'ant'e ke neniam ni hav'is problem'o'j'n pro mank'o de verk'ant'o'j, kaj ke sekv'e foj'foj'e aŭtor'o'j van'e atend'as aper'ig'o'n de propr'a'j artikol'o'j. Kio'n mi ne menci'is eksplic'it'e, est'as ke kontrast'e al ali'a'j revu'o'j, kies redaktor'o'j oft'e van'e al'vok'as verk'i, ni'a problem'o est'as mal'a: tro abund'as artikol'o'j. Foj'e tio konduk'as al ver'a dilem'o por ĉiu'j, kiu'j labor'as por kaj pri ni'a magazin'o. Nun en'paĝ'ig'ist'o'j sid'as antaŭ long'a vic'o da tekst'o'j, fakt'e ili trov'iĝ'as en ŝtop'iĝ'o simil'a al tiu de grand'urb'a'j trafik-kulmin'o'j maten'a'j kaj vesper'a'j. Ne'kred'ebl'e, sed jam en maj'o ni dispon'is pri tiom da artikol'o'j, ke ili sufiĉ'as por ĉiu'j ankoraŭ aper'ont'a'j numer'o'j de tiu ĉi jar'o! Cert'e, mult'a'j el ili ne est'as tiom aktual'a'j, ke ni tuj dev'as aper'ig'i ili'n. Pro la aktual'a'j, kompren'ebl'e, ali'a'j tekst'o'j oft'e dev'as est'i prokrast'at'a'j. Nepr'e, ekzempl'e, milit'a tag'libr'o de Paul Gubbins hav'as prioritat'o'n kaj tiel ebl'e for'rab'as spac'o'n, kiu est'us je dispon'o por (sen'dub'e ankaŭ interes'a) artikol'o pri lingv'o de et'a etn'o. Ĝi, tamen, est'os interes'a ankoraŭ en decembr'o – la (inter'temp'e ferm'it'a) tag'libr'o ne plu.
#001325
Kio'n far'i? Ni pov'us donac'i artikol'o'j'n el ni'a stok'o al ali'a'j revu'o'j, kiu'j plend'as pri mank'o de material'o, sed tiu'okaz'e vi ne pov'us leg'i artikol'o'j'n destin'it'a'j'n ĝust'e por vi. Do mal'bon'a ide'o. Ni pov'us el'don'i kajer'o'n kun pli mult'a'j paĝ'o'j, sed tiu'okaz'e vi dev'us pag'i mult'e pli alt'a'n abon'prez'o'n, kio'n ne permes'as la nun ĝeneral'a ekonomi'a kriz'o. Do ankaŭ mal'bon'a ide'o. Ni pov'us pet'i ni'a'j'n aŭtor'o'j'n verk'i mal'pli mult'e. Sed tiu'okaz'e ebl'e neniam est'os verk'at'a urĝ'e bezon'at'a artikol'o pri grav'a tem'o. Do ankaŭ tiu ĉi ide'o por el'ir'i la dilem'o'n est'as mal'bon'a. Ni pov'us pet'i, ke oni verk'u mult'e pli konciz'e. Sed ne ĉiu'n tem'o'n oni pov'as prezent'i per nur dek lini'o'j. Ni pov'us pres'ig'i ĉiu'j'n tekst'o'j'n per tut'e et'a'j liter'o'j kaj tiel pak'i mult'e pli da en'hav'o sur ĉiu'n paĝ'o'n. Sed tiu'okaz'e ni dev'us donac'i al ĉiu el vi fort'a'n lupe'o'n, kaj tio super'as ni'a'j'n financ'o'j'n. Do ankaŭ ne tro bon'a ide'o. Mi simpl'e ne sci'as taŭg'a'n voj'o'n el tiu ĉi sak'strat'o plen'ŝtop'it'a. Ebl'e vi hav'as geni'a'n ide'o'n, kiel solv'i la problem'o'n?
#001326
Do en 1967 ili ek'milit'is du'a'n foj'o'n por neni'ig'i Israelon, kaj du'a'n foj'o'n est'is venk'it'a'j, rezult'e de kio Israelo okup'is iu'j'n part'o'j'n de la atak'int'a'j land'o'j inkluziv'e la du menci'it'a'j'n teritori'o'j'n de Jordanio kaj Egipti'o. Anstataŭ definitiv'e aneks'i ili'n kiel venk'int'o, Israelo en la sam'a jar'o propon'is re'don'i tiu'j'n teritori'o'j'n al Jordanio kaj Egipti'o kiel part'o de pac'traktat'o. Tamen ili'a respond'o est'is la fi'fam'a'j tri „ne”: neni'u pac'o, neni'u inter'trakt'ad'o, neni'u re'kon'o. Dum post'a pli sukces'a inter'trakt'ad'o, Egipti'o ne re'postul'is Gazaon en 1979, kaj la reĝ'o de Jordanio rezign'is pri la okcident'a bord'o en 1988. Per tio do la formal'a flank'o pri la teritori'o'j dev'us est'i ferm'it'a.
#001328
La najbar'a'j islam-land'o'j ankoraŭ'foj'e ek'milit'is, kaj de'nov'e fiask'is. Sed eĉ tiam Israelo ne aneks'is la du teritori'o'j'n. Ĝi konstru'is nov'a'j'n vilaĝ'o'j'n por si'a'j civit'an'o'j, sed neniu'n pri'rab'ant'e, kiel asert'as Zecchin. Fakt'e en 2000 la ĉef'ministr'o Barak pret'is ced'i 98 % de la disput'at'a'j teritori'o'j por la suveren'a palestina ŝtat'o, sed la korupt'it'a lok'a aŭtoritat'o de la teritori'o'j (PLO) gvid'at'a de Arafat rezign'is la sen'precedenc'e mal'avar'a'n propon'o'n. (PLO est'as teror'ist'a organiz'aĵ'o si'a'temp'e el'pel'it'a el Jordanio, Egipti'o kaj Libano kaj en'ig'it'a en la teritori'o'j'n.) Respond'e ili start'ig'is nov'a'n (ne'konvenci'a'n) teror'ist'a'n milit'o'n, okaz'ig'int'e jam pli ol 16 800 teror'ag'o'j'n, el kiu'j pli ol 120 est'is eksplod'o'j murd'int'a'j dek'o'j'n kaj kripl'ig'int'a'j cent'o'j'n da civit'an'o'j: sum'e 759 murd'it'o'j, 5246 kripl'ig'it'o'j.
#001329
La teror'ism'o sur la teritori'o'j est'as nur part'o de la grand'a bild'o, kaj ekzist'as bon'a'j font'o'j, kiu'j eksplik'as tio'n (ekzempl'e verk'o'j de Daniel Pipes [denjel pajps], uson'a fak'ul'o pri Mez-Orient'o, ĵurnal'ist'o). Por ital'a'j leg'ant'o'j special'e interes'a dev'as est'i bril'a ĵurnal'ist'in'o kaj aŭtor'in'o de libr'o'j kaj artikol'o'j Oriana Fallaci. Ŝi posed'as klar'vid'o'n, „furioz'o'n” kaj „fier'o'n” pri la eŭrop'a civilizaci'o, kiu ve, mank'as al mult'a'j eŭrop'an'o'j.
#001330
Franc'esk'o Zefi, 28-jar'a, akuz'it'a pro fi'negoc'ad'o de heroin'o, edz'iĝ'is dum si'a proces'o en la juĝ'ej'o de Shkoder (Nord'a Albanio). La am'at'in'o, Mimoz'a, 20-jar'a fraŭl'in'o, en'ir'is la juĝ'ej'o'n kaj, post iom da hezit'ad'o flank'e de la juĝ'ist'ar'o, akir'is permes'o'n por aranĝ'i la ge'edz'iĝ'a'j'n formal'aĵ'o'j'n. Du polic'ist'o'j volont'ul'is far'iĝ'i atest'ant'o'j kaj oni plen'um'is ĉiu'j'n paŝ'o'j'n de la ge'edz'ig'a procedur'o. Fin'e Franc'esk'o kaj Mimoz'a deklar'iĝ'is kiel ge'edz'o'j kaj la tut'a ĉe'est'ant'ar'o, prokuror'o'j, juĝ'ist'o'j kaj polic'ist'o'j, part'o'pren'is ĝeneral'a'n ĝoj'o'n kaj manĝ'is lok'um'o'j'n (lok'a'n dolĉ'aĵ'o'n) honor'e al la nov'a par'o.
#001331
Se propr'a'okul'e ili ne est'us vid'int'a'j la scen'o'n, la atest'int'o'j apenaŭ est'us kred'int'a'j – sed jen mez'e de la aŭt'o'voj'o Korçe-Pogradec (orient'a Albanio), ĉe la voj'kruc'iĝ'o de Plloçe, el vetur'il'o el'ir'is tut'e nud'a par'o, kiu kuŝ'iĝ'is sur la asfalt'o kaj ard'e ek'seks'um'is. Nek unu nek la ali'a ĝen'iĝ'is pro la ĉirkaŭ 60 aŭt'o'j kaj ties ŝofor'o'j, kiu'j halt'is pro la ne'kutim'a spektakl'o. Post kelk'a'j minut'o'j la par'o ek'star'is kaj, inter'kis'iĝ'ant'e, en'ir'is si'a'n vetur'il'o'n kaj daŭr'ig'is si'a'n vojaĝ'o'n.
#001332
Litovio est'is la kvar'a land'o el kandidat'o'j por la Eŭrop'a Uni'o (EU), kiu demand'is la popol'o'n, ĉu ind'as al'iĝ'i al EU. La referendum'o okaz'is dum du tag'o'j en maj'o. Post prezid'ant'o-elekt'o komenc'e de la jar'o, kiam balot'is nur ĉirkaŭ 52 % de la rajt'ig'it'o'j, la litovaj estr'o'j tim'is, ke mank'os interes'o inter la litovoj.
#001334
La unu'a tag'o mult'e deprim'is ĉiu'j'n, kiu'j sen'lac'e gvid'is Litovion al EU. Fin'e de la unu'a tag'o balot'is nur 31 %. La litova prezid'ant'o, Rolandas Paksas, aper'is en televid'o por invit'i la popol'o'n si'n esprim'i. Krom'e, la grand'a litova super'bazar'o VP Mark'et ek'aktiv'is: al ĉiu, kiu voĉ'don'is, ĝi promes'is special'a'n glu'mark'o'n kun deviz'o „Mi jam voĉ'don'is”: kontraŭ la glu'mark'o ebl'is akir'i var'o'j'n kontraŭ nur unu cend'o. Post'e la kompani'estr'o inform'is, ke pro la kampanj'o la super'bazar'o perd'is ĉirkaŭ unu milion'o'n da lidoj (290 000 eŭr'o'j'n) – sed ĉ. 300 000 person'o'j akcept'is la ofert'o'n.
#001335
Fiaskosupozoj ek'vapor'iĝ'is nur mez'e de la du'a tag'o: fin'e evident'iĝ'is, ke part'o'pren'is la referendum'o'n iom pli ol 63 %, el kiu'j pli ol 91 % jes'is por Eŭrop'o.
#001336
La referendum'o sekv'is long'a'n varb'ad'kampanj'o'n, dum kiu i.a parlament'o de litovaj ge'lern'ant'o'j organiz'is lern'ej'a'n referendum'o'n. Part'o'pren'is 70 % de la lern'ej'an'o'j, el kiu'j pli ol 80 % favor'is al'iĝ'o'n al EU. Krom'e okaz'is koncert'o „Por Litovio” sur la katedral'a plac'o de Vilnius, en kiu part'o'pren'is kon'at'a'j grup'o'j kaj kant'ist'o'j.
#001337
Litovaj entrepren'ist'o'j invent'is nov'a'n instal'aĵ'o'n, kiu, laŭ ili'a opini'o, help'os al ĉin'o'j efik'e batal'i kontraŭ la danĝer'a mal'san'o ne'tip'a pneŭmoni'o (sars'o). La entrepren'o Metromeda el la urb'o Kaunas konstru'is tut'e nov'a'n aparat'o'n por des'infekt'ad'o de ej'o'j – unu el la plej efik'a'j rimed'o'j por prevent'o de la mal'san'o.
#001338
Pri la al et'a kanon'o simil'a aerosol'a generator'o Cikl'o'n 1 jam ek'sci'is ĉin'o'j kaj pet'is detal'a'j'n inform'o'j'n pri ĝi'a'j uz'o, prez'o kaj produkt'ebl'o'j. Kelk'a'j rus'a'j entrepren'o'j akir'is aparat'o'j'n kaj intenc'as ili'n uz'i por batal'o kontraŭ eventual'a al'ven'o de la pneŭmoni'o.
#001339
La konstru'ant'o'j asert'as, ke unu aerosol'a generator'o kapabl'as des'infekt'i ej'o'n grand'a'n je 100 000 kvadrat'a'j metr'o'j. Tial ĝi tre taŭg'as por flug'haven'o'j, fer'voj'a'j staci'dom'o'j kaj grand'eg'a'j vend'ej'o'j.
#001340
Ĝis kiam oni invent'os efik'a'n kurac'il'o'n kontraŭ sars'o, aerosol'a des'infekt'ad'o rest'as unu el la plej efik'a'j rimed'o'j, ĉar tia'manier'e el'ŝpruc'ig'it'a likv'aĵ'o ating'as eĉ tiu'j'n mikrob'o'j'n, kiu'j kaŝ'iĝ'as sur la plafon'o.
#001341
Sam'temp'e spert'ul'o'j de Metromeda invent'is ankaŭ efik'a'n des'infekt'likv'aĵ'o'n, sen'danĝer'a'n por la hom'o. La produkt'ad'o'n ili intenc'as baldaŭ komenc'i.
#001342
Entrepren'ist'o'j el Kaunas mult'o'n esper'as de tiu nov'a aparat'o. Ja kompar'e kun simil'a'j aparat'o'j produkt'it'a'j en okcident'a'j land'o'j la litova produkt'o est'as mult'e mal'pli kost'a. Des'infekt'a likv'aĵ'o kompar'e kun tia produkt'o far'it'a en Briti'o kost'os eĉ 24obl'e mal'pli. Ĉi-moment'e la sol'a problem'o por la litovoj est'as, ke ili kapabl'as far'i nur 50 tia'j'n aparat'o'j'n monat'e.
#001343
Paul Gubbins ferm'is si'a'n tag'libr'o'n pri la milit'o en Irako, kaj ankaŭ ali'a'j trans'ir'is al ordinar'a'j afer'o'j. Por amas-komunik'il'o'j Irako ne plu est'as grav'a tem'o, ne plu aper'as bild'o'j de soldat'o'j kaj tank'o'j, de batal-avi'o'j kaj bomb'o'fum'o. Jen kaj jen oni raport'as, ke ankoraŭ irak'an'o'j viv'as mal'komfort'e, sed la ceter'a'n mond'o'n ne ver'e interes'as ili'a sort'o. Diplomat'o'j ne plu diskut'as, ĉu la milit'o est'is prav'ig'ebl'a, sed prov'as re'pac'ig'i Uson'o'n kun kritik'int'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j kontraŭ'is tiu'n milit'o'n. Manifestaci'int'o'j, kiu'j antaŭ kaj dum la milit'o amas'e protest'is sur strat'o'j kaj plac'o'j tut'mond'e, mut'iĝ'is. Dum'e la uson'a ministr'o pri defend'o – ne'rimark'it'e de la ceter'a mond'o – plan'as konstru'i nov'a'n, et'a'n atom'bomb'o'n, kio laŭ la konvenci'o'j est'as mal'permes'at'a.
#001344
Sed, kiel Gubbins demonstr'is en si'a'j konklud'o'j fin'e de la tag'libr'o, ankaŭ la Irak-milit'o est'is mal'permes'it'a laŭ la konvenci'o'j. Tamen oni ne plu parol'as pri tio, ke neni'u el la asert'it'a'j prav'ig'o'j est'as pruv'ebl'a, precip'e ne la du ĉef'a'j asert'o'j, ke Irako posed'as amas-detru'a'j'n batal'il'o'j'n, kaj ke Sadam est'is teror'ist'a frat'o de Osama bi'n Lad'e'n. Sed tut'cert'e neni'u membr'o de la uson'a reg'ist'ar'o dev'os aper'i kiel milit-krim'ul'o antaŭ mond'a aŭ ali'a tribunal'o. Jam en El mi'a vid'punkt'o de septembr'o 2001 pri „La ekstrem-potenc'o” mi konklud'is: „Ni ali'a'j pov'as pri'plor'i la situaci'o'n, sed ĝi est'as tia: la sol'a ekstrem-potenc'o pov'as ag'i tut'e laŭ propr'a bon'trov'o kaj kontraŭ la interes'o'j de l' tut'a ceter'a mond'o. Ĉu plaĉ'as al ni aŭ ne, ni re'ven'is al epok'o, dum kiu la plej fort'a hav'as ĉiu'j'n rajt'o'j'n.” Tio'n mi verk'is mal'long'e antaŭ la terur'a atenc'o de 11a de septembr'o en Nov'jork'o kaj Vaŝington'o. Tiam mi ne imag'is, kiom drast'e Uson'o prav'ig'os mi'a'j'n analiz'o'n kaj prognoz'o'n per Irak-milit'o. Kiel ajn, la mond'o post tiu ĉi event'o est'as tut'e ali'a. Ni perd'is plur'a'j'n valor'o'j'n, ni perd'is moral'o'n, ni ĉiu'j mal'venk'is en la batal'o por pac'o, just'ec'o kaj demokrati'o.
#001345
Ceter'e, por ke ankaŭ mi re'ven'u al ordinar'a'j afer'o'j: Kiel anonc'it'e, tiu ĉi numer'o est'as du'obl'a. Ni esper'as tiel, inter'ali'e, re'kapt'i ni'a'n aper-ritm'o'n. Al tiu'j, kiu'j feri'as dum nord'a somer'o, mi dezir'as tag'o'j'n pli agrabl'a'j'n, ol hav'as hom'o'j en Irako.
#001346
La 27an de nisano, laŭ la hebre'a kalendar'o, (2003-04-29) est'is organiz'it'a laŭ'vic'a Marŝ'o de viv'ant'o'j en iam'a nazi'a koncentr'ej'o kon'at'a en la tut'a mond'o kiel Auschwitz [aŭŝvic]. En tiu marŝ'o part'o'pren'is ĉirkaŭ 2,5 mil'o'j da pol'o'j kaj jud'o'j, inter ili la ŝtat'prezid'ant'o'j de Israelo kaj de Pollando. La sam'a'n tag'o'n mi de'nov'e tra'leg'is la artikol'o'n Jubile'o hont'ind'a publik'ig'it'a'n en la mart'a numer'o de MONATO, en kiu Josef Maria Ipfelkofer pri'skrib'is la histori'o'n de koncentr'ej'o'j en divers'a'j land'o'j, kiel ekzempl'e en Kubo, Sud-Afrik'o, Sovetio, Nazi-Germanio kaj Ĉilio. Oni pov'us ankoraŭ al'don'i Kamboĝon. Tamen ne grav'as plej'e la preciz'a nombr'o de ŝtat'o'j en kiu'j oni organiz'is koncentr'ej'o'j'n. Tre bon'e, ke tiu tekst'o est'as aper'ig'it'a, tamen dank'ant'e al estim'at'a aŭtor'o oni vol'us iom'grad'e pli'vast'ig'i la tekst'o'n per al'don'aĵ'o'j ŝajn'e grav'a'j por la tem'o koncentr'ej'o'j.
#001347
Do, en KL (Konzentrationslager, koncentr'ej'o) Auschwitz, en la urb'o Oświęcin [oŝviencin] okup'it'a de nazi'o'j est'is real'ig'it'a la tiel nom'at'a Generalplan Ost (ĝeneral'a plan'o orient'o) laŭ kiu oni plan'is neni'ig'i 50 milion'o'j'n da hom'o'j: jud'o'j'n, pol'o'j'n, rus'o'j'n, roma'o'j'n kaj ali'a'j'n, ne nur eŭrop'an'o'j'n. La hitlera plan'o Generalplan Ost est'is el'labor'it'a kelk'a'j'n jar'o'j'n antaŭ la komenc'o de la 2a mond'milit'o, do antaŭ la 1a de septembr'o 1939. La tra'viv'int'a'j atest'ant'o'j de la 2a mond'milit'o, membr'o'j de tiel nom'at'a Sonderkommando (special'a ĝendarm-unu'o) en koncentr'ej'o Auschwitz, dir'is, ke en tiu mond'kon'at'a koncentr'ej'o est'is mort'ig'it'a'j, rekt'e per cianid'a acid'o 4 ĝis 4,5 milion'o'j da hom'o'j.
#001348
La koncentr'ej'o'j lok'it'a'j de nazi'o'j de la Hitler-reĝim'o sur la pol'a teritori'o, okup'it'a dum 5 jar'o'j, est'as oft'e nom'at'a'j „fabrik'o'j de la mort'ig'o”! Por ke oni neniam plu ripet'u tiu'n aĉ'a'n histori'o'n, oni memor'u pri tiu'j fakt'o'j, parol'ad'u pri la histori'o de holokaŭst'o kaj ebl'e plej'bon'e ven'u unu aŭ plur'a'j'n foj'o'j'n al Pollando en april'o por part'o'pren'i en Marŝ'o de viv'ant'o'j.
#001349
Antaŭ mal'mult'e da jar'o'j, fremd'a'j lingv'o'j apenaŭ aŭd'iĝ'is aŭ vid'iĝ'is sur la strat'o'j de irlandaj urb'o'j. Last'a'temp'e, tamen, la plej divers'a'j lingv'o'j mult'iĝ'is kvazaŭ fung'o'j en la soci'a viv'o de la Verd'a Insul'o, far'ant'e ĝi'n ver'a Babelo. Kelk'a'j ekzempl'o'j sufiĉ'os.
#001350
Labor'is ĉe kanal'bord'o dung'it'o'j de la reg'ist'ar'a instanc'o respond'ec'a pri konserv'ad'o kaj ripar'ad'o de la kanal'o'j kaj river'o'j, kiu'j inter'plekt'as preskaŭ la tut'a'n insul'o'n. Sur pont'o trans la kanal'o star'is la ŝarĝ'aŭt'o de la labor'ist'o'j. Kvankam laŭ'konstituci'e est'as agnosk'at'a'j nur du oficial'a'j lingv'o'j en la Irlanda Respublik'o, nom'e la irland'gael'a kaj la angl'a, la nom'o de la akv'o'voj'a instanc'o aper'is sur la ŝarĝ'aŭt'o en tri lingv'o'j: WATERWAYS IRELAND - UISCEBHEALAI EIREANN - WATTERWEYS AIRLAN („Akv'o'voj'o'j de Irlando”). La sam'a sur'skrib'o vid'iĝ'is sur la labor'jak'o'j de labor'ist'o'j.
#001351
La tri'a lingv'o ŝajn'is unu'e ne'kon'at'a, sed tem'is pri la sud'skot'a dialekt'o, kiu'n parol'is presbiter'an'a'j koloni'ist'o'j en'konduk'it'a'j en pas'int'a'j jar'cent'o'j de brit'a'j reĝ'o'j en nord'a'n Irlandon por fort'ig'i la reĝ'a'n posed'o'n. Tiu ĉi idiom'o neniam est'is parol'at'a en sud'a Irlando. Nun, paradoks'e, ĝi est'as laŭ'ŝajn'e agnosk'at'a de almenaŭ unu instanc'o de la reg'ist'ar'o en la respublik'o, kaj supoz'ebl'e ankaŭ de la aŭtoritat'o'j en Nord-Irlando.
#001352
Pli'a ekzempl'o: vid'iĝ'is blank'a vetur'il'o, sur kiu est'is la sur'skrib'o AMBIWLANS. Tem'is efektiv'e pri ambulanc'o el Kimri'o: en la kimr'a lingv'o la liter'o w reprezent'as la vokal'a'n son'o'n u. Krom'e, pli ekzot'a'j'n ekzempl'o'j'n de plur'lingv'ec'o oni trov'as preskaŭ ĉie en Irlando: magazen'o'j kun sur'skrib'o, anonc'o'j kaj var'o'j en la rus'a, pol'a, litova, latv'a, ĉin'a, japan'a, ktp, krom la plej kon'at'a'j franc'a kaj ital'a. Tiu'j'n lingv'o'j'n (kaj mult'a'j'n pli'a'j'n) oni aŭd'as parol'i inter si, kaj poŝ'telefon'e, ne'nombr'ebl'a'j „gast'labor'ist'o'j”, nov'a'j en'migr'int'o'j kaj ali'a'j ekster'land'a'j loĝ'ant'o'j, sen menci'i turist'o'j'n.
#001353
Ĝis preskaŭ la fin'o de la du'dek'a jar'cent'o, Irlando est'is mal'riĉ'a, post'rest'ant'a, izol'it'a land'o ĉe la marĝen'o de Eŭrop'o. Nun, en ĉiu senc'o, ĝi drast'e trans'form'iĝ'is en relativ'e riĉ'a kaj mult'e'kost'a land'o. Kiom long'e tiu ĉi situaci'o daŭr'os, oni pov'as nur diven'i: supoz'ebl'e la nov'a Babelo ne mal'aper'os kaj ver'ŝajn'e pli kaj pli en'radik'iĝ'os post al'iĝ'o de nov'a'j land'o'j al la Eŭrop'a Uni'o.
#001354
Kiam Hungari'o, post si'a revoluci'o en 1956, re'far'iĝ'is diktator'e kviet'a, mi'a patr'o, 22-jar'a tiam, al'front'is mal'facil'a'n elekt'o'n: ĉu kapt'i la risk'a'n okaz'o'n for'las'i la land'o'n por ĉiam, aŭ rest'i por sub'ten'i si'a'j'n ne'jun'a'j'n ge'patr'o'j'n kaj lern'ej-aĝ'a'j'n ge'frat'o'j'n? Nur'a'j'n 11 jar'o'j'n post la rus'a sieĝ'o fin'int'a la german'a'n okup'ad'o'n, grand'a part'o de Budapeŝto de'nov'e kuŝ'is en ruin'o'j. En'ir'is sovetiaj tank'o'j, el'ir'is du'cent mil hungar'o'j.
#001355
Mi'a patr'o decid'is rest'i, mal'sam'e al pli jun'a frat'o, kiu el'migr'is kelk'a'j'n jar'o'j'n post'e, iĝ'ont'e german'a civit'an'o. Dum'e kuz'in'o ek'loĝ'is en Bruselo, kaj ŝi est'as de tiam entuziasm'a belg'o – se tia'j ekzist'as. Ali'a'j famili'an'o'j rest'is en Rumani'o. Infan'aĝ'e mi neniel kompren'is, kial ne ebl'as, ke ni ĉiu'j simpl'e loĝ'u en Hungari'o. En tiu temp'o Raymond Schwartz verk'is la fraz'o'n: „okcident'an'o'j ne pov'is orient'iĝ'i, kaj orient'an'o'j ne rajt'is okcident'iĝ'i.” En 1989 mi skrib'is ĝi'n sur la berlin'an mur'o'n: ĉu ankoraŭ ekzist'as ie pec'o kun ŝvarc'a silab'o?
#001356
Nun'temp'e ĉio est'as tut'e ali'a. Ĉu cert'e? La land'lim'o'j est'as pli-mal'pli tra'ir'ebl'a'j, sed ni – orient'an'o'j sam'e kiel okcident'an'o'j – foj'e sent'as mank'o'n de orient'iĝ'o. Ni vid'u ekzempl'e la prognoz'o'j'n pri labor'cel'a el'migr'ad'o de hom'o'j el la ŝtat'o'j baldaŭ al'iĝ'ont'a'j al la Eŭrop'a Uni'o (EU). Ĉu tuj post la efektiv'a al'iĝ'o milion'o'j da potencial'e sub'pag'it'a'j labor'ist'o'j slovak'a'j, latv'a'j aŭ pol'a'j invad'os la labor'ej'o'j'n eŭrop-uni'a'j'n, aŭ ĉu ili prefer'os rest'i hejm'e? Est'as mal'sam'a'j opini'o'j pri tio.
#001357
Stud'o el 2001 indik'is ke, se ekzist'us neni'a'j en'migr'a'j lim'ig'o'j en EU, ĉirkaŭ du milion'o'j da labor-aĝ'a'j hom'o'j vol'us trans'lok'iĝ'i el Pollando, Ĉeĥi'o kaj Hungari'o en la period'o ĝis 2006. Tiu nombr'o est'as pli alt'a ol pli fru'a'j stud'o'j konklud'is. Se konsider'i nur ekonomi'a'j'n indik'o'j'n, oni dir'us, ke tem'as pri afer'o tut'e logik'a. La kap'a mal'net'a naci'a produkt'o en la al'iĝ'ont'a'j land'o'j mal'super'as du'on'o'n de la EU-averaĝ'o, kaj la salajr'o'nivel'o tie apenaŭ kompar'ebl'as kun tiu'j norm'a'j en la uni'o. La sen'labor'ec'o mal'sam'e grand'as en tiu'j land'o'j, sed la mez'a salajr'o ĉie mal'alt'as. Grand'a'j diferenc'o'j en en'spez'a'j ebl'o'j ja ĉiam fort'e instig'as el'migr'ad'o'n.
#001358
Krom'e, EU kun si'a pli kaj pli aĝ'a loĝ'ant'ar'o sen'dub'e bezon'as en'migr'ad'o'n, kaj est'us tent'a ide'o solv'i la problem'o'n en'e de la eŭrop'a famili'o. Nov'al'ven'int'o'j part'e ŝtop'us la kresk'ant'a'n demografi'a'n breĉ'o'n de Eŭrop'o. En la real'o, la en'migr'ad'o el la „nov'a'j” land'o'j ĝust'e mal'kresk'is en la last'a'j dek jar'o'j, part'e ĉar ili lukt'as kun propr'a'j problem'o'j demografi'a'j. La el'migr'ad'o el ili eĉ probabl'e mal'kresk'ad'os plu kaj ne plen'um'os la bezon'o'j'n je okaz'a labor'o en la jam'a'j EU-ŝtat'o'j. Malgraŭ tio, la liber'ec'o de lok'ŝanĝ'o por labor'ist'o'j el la nov'a'j membr'o'ŝtat'o'j est'os komenc'e suspend'it'a.
#001359
Eĉ se Briti'o, Dani'o, Hispanio, Irlando kaj Svedi'o deklar'is, ke ili komplet'e mal'ferm'os si'a'n labor'merkat'o'n, tem'as pri escept'o'j al la regul'o. La ceter'a'j EU-ŝtat'o'j, ŝajn'e, intenc'as plu rifuz'i al „nov-land'a'j” labor'pren'ant'o'j liber'a'n al'ir'o'n al ili'a labor'merkat'o, kvankam ĉi tiu'j hom'o'j dev'us ĝu'i sam'a'j'n rajt'o'j'n kiel la civit'an'o'j de ĉi tiu'j ŝtat'o'j, la rajt'o'j'n lig'it'a'j'n al eŭrop'a civit'an'ec'o.
#001360
Ni pov'as demand'i, per la vort'o'j de okcident'an'in'o kiu „orient'iĝ'is”: „Se oni sen'ig'as la civit'an'o'j'n de cert'a'j membr'o'ŝtat'o'j je la plej baz'a'j element'o'j de la eŭrop-uni'a civit'an'ec'o, ĉu oni ne komplet'e sen'senc'ig'as ĉi tiu'n koncept'o'n mem?” Katrin Nyman-Metcalf, katedr'estr'o pri EU-jur'o en alt'lern'ej'o de Rig'o, al'don'as: „Se la ŝtat'an'o'j de al'iĝ'ont'a'j land'o'j ne ĝu'os la ver'a'n en'hav'o'n de la eŭrop-uni'a civit'an'ec'o, tio plej ver'ŝajn'e for'pren'os de ĉi tiu'j hom'o'j ajn'a'n sent'o'n aparten'i al uni'o, est'i part'o ĝi'a.”
#001361
Franci'o invit'is al Evian, franc'a urb'et'o bord'e de Leman'a (aŭ Ĝeneva) Lag'o, la t.n. G-8: la ŝtat'estr'o'j'n de la ok plej riĉ'a'j kaj influ'hav'a'j land'o'j en la mond'o. Kompren'ebl'e, la hom'o'j, kiu'j batal'as por pli da just'ec'o tut'mond'a, sent'is ĉi tiu'n kun'ven'o'n, sam'e kiel la antaŭ'a'j'n, arogant'a provok'o. Post kaŝ'a'j diskut'o'j kaj decid'o'j influ'ant'a'j la sort'o'n de mult'a'j milion'o'j da hom'o'j, la part'o'pren'int'o'j en G-8-kun'ven'o'j ja bombast'as per bel'a'j promes'o'j, kiu'j'n ili ĝis nun neniam plen'um'is.
#001362
En Ĝenovo (Italio) en 2001, la ok ŝtat'estr'o'j promes'is, ke ĉiu'jar'e ili hav'ig'os dek miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por lukt'i kontraŭ aidos'o. Du jar'o'j'n post'e la koncern'a fondus'o en'tut'e ricev'is nur unu miliard'o'n. En 1995 ili decid'is, ke ili dediĉ'os al mond'a'j urĝ'aĵ'o'j – mal'sat'o, trink'o'taŭg'a akv'o, san'o, eduk'ad'o, lukt'o kontraŭ per'fort'o, protekt'o de la medi'o – 0,7 % el la land'a jar'a en'spez'ad'o. Ili hav'ig'is nur 0,23 % (Uson'o 0,11 %).
#001363
Malgraŭ la promes'o'j, nord'a'j land'o'j plu subvenci'as si'a'n ter'kultur'o'n en grad'o (350 000 milion'o'j da dolar'o'j jar'e), kiu mal'help'as dis'volv'iĝ'o'n. Ekzempl'e, la reg'ist'ar'a financ'a sub'ten'o al uson'a koton'o fuŝ'as egal'ŝanc'a'n konkurenc'o'n kun tiu de okcident'a Afrik'o, kies ĉef'a mon'font'o koton'o est'as, kvankam tio est'as klar'e kontraŭ'a al la nun'a liberal'ism'a ideologi'o. Tia'j fakt'o'j vek'is profund'a'n indign'o'n en vast'a'j rond'o'j por'just'ec'a'j.
#001364
El tut'a Eŭrop'o ven'is hom'o'j, kiu'j vol'is protest'i kontraŭ la eviana renkont'iĝ'o. Sed Evian kuŝ'as sur mal'larĝ'a ter'zon'o en'ŝlos'it'a inter la Alp'o'j kaj la lag'o: ne est'as mult'e da spac'o tie por amas'e protest'i. Tial la indign'ant'o'j prefer'is organiz'i la manifestaci'o'j'n sur la ali'a, svis'a flank'o de la lag'o, en Ĝenevo kaj Laŭzan'o. Dum tri tag'o'j (31an de maj'o, 1an kaj 2an de juni'o) hom'river'o'j pas'ad'is sur la strat'o'j de ambaŭ urb'o'j, ten'ant'e supr'e abund'o'n da afiŝ'tabul'o'j kun bunt'a en'hav'o: „Rezist'u milit'o'n”, „Hom'o'j pli ol mon'o”, „Uson'o for el Irako”, „Mond'a Bank'o: 50 jar'o'j sufiĉ'as”, „For'ig'u la ŝuld'o'n”, „Just'ec'o'n en la mond'o tuj!”, „Bush! Vi ŝat'as milit'i, milit'u kontraŭ mizer'o!”, ktp. La sabat'a'n ĝenev'an ir'ant'ar'o'n gvid'is jun'ul'o'j kun teks'aĵ'a bend'o, sam'e long'a kiel la strat'o'larĝ'o, kies sur'skrib'o kri'is: „G-8: ne'leĝ'a!”
#001365
Sabat'o'n nokt'e en divers'a'j lok'o'j bord'e de la lag'o brul'is alt'a'j fajr'o'j, kiu'j simbol'is kontraŭ'star'o'n al la ŝtat'estr'a kun'ven'o. Mil'o'j da hom'o'j ĉe'est'is la ek'brul'ig'o'n, kiu, sam'e sur la franc'a bord'o kiel sur la svis'a, akurat'e okaz'is je la 21a hor'o 30. Amas'a kaj kolor'plen'a publik'o apud'is la fajr'o'j'n en etos'o apart'e fest'a. En Laŭzan'o, la fajr'o kovr'is dek kvadrat'a'j'n metr'o'j'n kaj est'is aranĝ'it'a de la urb'a estr'ar'o. Fajr'o en la mont'a vilaĝ'o Les Paccots, en la friburga kanton'o, mal'proksim'a de la lag'o, vid'ebl'is de sur la eviana bord'o.
#001366
La ŝtat'estr'o'j al'ter'iĝ'is en Ĝenevo kaj est'is helikopter'e port'at'a'j Evianen. Sed ne ili'a stab'o. Por ĝen'i la kun'ven'o'n, hom'amas'o'j blok'is aŭt'o'ŝose'o'j'n kaj ĉiu'j'n pont'o'j'n super Rodan'o. Tiel, ili esper'as, ili mal'help'is ĝust'a'temp'a'n al'ven'o'n de la sekretari'a, traduk'a kaj help'a dung'it'ar'o.
#001367
Ĝeneral'e, la manifestaci'o'j trankvil'e dis'volv'iĝ'is en kvazaŭ famili'a etos'o. Sed en la memor'o'j risk'as rest'i la detru'o'j, kiu'j'n kaŭz'is cent'o da agres'ul'o'j. Tiu 0,1 % est'os pli koment'at'a ol la cent mil, kiu'j pac'e esprim'is si'a'n opini'o'n kun plen'a respekt'o al demokrati'a'j regul'o'j. La romp'em'ul'o'j, mem'nom'it'a'j Black Block (nigr'a blok'o), ven'is por detru'i kaj, arm'it'e de metal'a'j stang'o'j, sur'met'int'e nigr'a'j'n mask'o'j'n, ĝu'e detru'ad'is. Bon'eg'e organiz'it'a'j, ili ag'is ĉef'e en Ĝenevo lund'o'n vesper'e kaj nokt'e. Komunik'iĝ'ant'e per poŝ'telefon'o'j, ili en kelk'a'j sekund'o'j el'ir'is el inter la vic'o'j de la pac'a'j marŝ'ant'o'j, grup'iĝ'is sur'met'ant'e la mask'o'j'n, detru'is, de'pren'is la mask'o'j'n kaj re'mal'aper'is en la ond'o'n manifestaci'a'n, las'ant'e la polic'o'n sen'help'a. La pli'mult'o parol'is german'e.
#001368
En la komerc'a'j strat'o'j de la ĝeneva urb'o'centr'o ili damaĝ'is unu magazen'o'n el tri. La damaĝ'o'j en Ĝenevo est'as taks'at'a'j je du milion'o'j da eŭr'o'j. Evit'is la detru'o'n nur la butik'o'j, kies montr'o'fenestr'o'j est'is ŝirm'it'a'j per lign'a'j tabul'o'j. Tiu lign'a protekt'ad'o de mult'a'j magazen'o'j, sam'e en Ĝenevo kiel en Laŭzan'o, montr'iĝ'is por la posed'ant'o'j bon'eg'a ide'o, sed ĝi don'is al la du urb'o'j strang'a'n etos'o'n, kvazaŭ milit'o okaz'us. Kiu'j est'as tiu'j detru'em'ul'o'j? Tio'n demand'is kon'at'o mi'a al unu el ili. Respond'o: „Mi est'as koler'a sen'sekur'ec'ul'o. Mi hav'as neni'o'n. Nek labor'o'n, nek loĝ'ej'o'n. Nur mal'am'o'n. Las'u mi'n. Ir'u fik'i vi'n!”
#001369
Dum la ok mond'o'mastr'o'j trakt'is inter si pri neniu-sci'as-kio, mult'a'j dis'a'j grup'o'j de intelekt'ul'o'j, jun'ul'o'j, politik'ist'o'j kaj engaĝ'it'o'j ĉia'spec'a'j diskut'is pri la strategi'o'j por „nask'i ali'a'n mond'o'n”. Koment'ant'o'j eĉ dir'is, ke dum tiu semajn'fin'o Ĝenevo trans'form'iĝ'is al „et'a Pôrto Alegr'e”. La rezult'o de la ŝtat'estr'a kun'ven'o neniel impon'is. „Tiom da perturb'o'j nur por tio!” est'is la ĝeneral'a opini'o. La ok grav'ul'o'j ja fin'is si'a'n renkont'iĝ'o'n sen iu ajn serioz'a projekt'o.
#001370
Ebl'e la sol'a pozitiv'a aspekt'o de tiu'j tag'o'j est'is, ke la brazila prezid'ant'o Lul'a pov'is aŭd'ig'i si'a'n mesaĝ'o'n al la mastr'o'j de la mond'o. Sed li'a propon'o organiz'i lukt'o'n kontraŭ mal'sat'o kaj ĝi'n financ'i per impost'o je arm'il'vend'o'j rest'is sen'respond'a, sam'e kiel divers'a'j propon'o'j pri la ŝuld'o, help'o al dis'volv'o kaj publik'a san'o. Kontrast'e, prezid'ant'o Bush, jam rimark'it'a kiel la last'a al'ven'int'o, ŝok'is ĉiu'j'n per si'a decid'o for'flug'i antaŭ la fin'o de la kun'sid'o, kvazaŭ li vol'us dir'i: „Neni'u el vi grav'as por mi.” Aŭ ĉu li for'kur'is, ĉar li tim'is la koler'o'n de la franc'o'j, tiom mis'fam'ig'at'a'j en nun'a Uson'o?
#001371
Elefant'o'j ne forges'as ... kaj ne forges'it'as
#001372
Dum la du'a mond'o'milit'o la japan'a arme'o ordon'is, ke ĉiu'j danĝer'a'j best'o'j en zoologi'a'j ĝarden'o'j kiel tigr'o'j, leon'o'j kaj elefant'o'j est'u mort'ig'it'a'j: est'us danĝer'e, se tiu'j for'kur'us dum aer'atak'o'j. Tial ĉiu'j elefant'o'j krom du mal'aper'is el Japani'o.
#001373
Post la milit'o re'ven'is elefant'o'j el azi'a'j land'o'j, ĉar la ge'knab'o'j ili'n ŝat'as. Nun en Japani'o viv'as 71 elefant'o'j, inter kiu'j 12 est'as pli ol 50-jar'a'j. La elefant'o nom'at'a Suŭako, kiu viv'as en Koobe, est'as 60-jar'a: ŝi ne plu kapabl'as mult'e paŝ'i; Haruko en Tennooĵi, Oosaka, est'as 55-jar'a: ŝi'a nov'a ĉambr'o est'as ekip'it'a per vapor'kuir'il'o por mol'ig'i manĝ'aĵ'o'j'n; kaj Hanako en Inokaŝira, Tokio, est'as 56-jar'a: ŝi perd'is preskaŭ ĉiu'j'n dent'o'j'n, do oni don'as al ŝi bul'o'j'n, kiu'j est'as far'it'a'j el pec'ig'it'a'j jun'a'j herb'o'j.
#001374
En 1950 Kikuko kaj en 1954 Akiko, nask'it'a'j en Taj'land'o, ven'is al Hanŝin-park'o en Oosaka. Ili est'is heroin'o'j por la infan'o'j dum 50 jar'o'j. Sed oni decid'is ferm'i la park'o'n en mart'o pro financ'a problem'o. Oni pet'is de zoologi'a'j ĝarden'o'j tra Japani'o, ke la elefant'o'j est'u ie akcept'it'a'j, sed neni'u favor'e respond'is. Mal'facil'e est'as akcept'i mal'jun'a'j'n elefant'o'j'n: oni bezon'as pli da mon'o por proviz'i apart'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kaj ali'a'n pri'zorg'ad'o'n.
#001375
Tamen, feliĉ'e, est'as konstru'at'a elefant'a mal'jun'ul'ej'o kun 600 m2 da promen'ej'o en arb'ar'o apud urb'o Kacuura en guberni'o Ĉiba. Sakamoto Sajuri intenc'is mal'ferm'i ĝi'n, kiam naŭ elefant'o'j en ŝi'a privat'a Elefantujo de Iĉihara mal'jun'iĝ'os, sed, laŭ la pet'o de Hanŝin-park'o, ŝi decid'is mal'ferm'i ĝi'n pli fru'e. Ŝi ricev'os subvenci'o'n de kelk'dek milion'o'j da en'o'j por pri'zorg'i la du elefant'o'j'n el Hanŝin-park'o ĝis ili'a mort'o.
#001376
Sam'kiel mal'jun'a'j hom'o'j, elefant'o'j foj'e mal'facil'e adapt'iĝ'as al si'a'j nov'a'j cirkonstanc'o'j. Pro tio la du elefant'o'j ir'os kun'e al Ĉiba. Dir'is Cuĵihara Saburoo, kiu pri'zorg'as dum 25 jar'o'j la du elefant'o'j'n: „Mi esper'as, ke du'op'e ili ne sent'os si'n sol'ec'a'j, sed mi dezir'us, ke ili fin'u si'a'n viv'o'n ĉi tie en si'a hejm'o”. Li rest'os kun la elefant'o'j en la nov'a hejm'o, ĝis ili al'kutim'iĝ'os al si'a nov'a viv'o.
#001377
La 25an de maj'o okaz'is municip'a'j balot'o'j en Kataluni'o. Ili apart'e interes'as pro la antaŭ'vid'it'a'j fru'aŭtun'a'j naci'a'j balot'o'j kaj la vigl'eg'a politik'a viv'o de la last'a'j monat'o'j: ne sen'kial'e la part'o'pren'o vid'ebl'e kresk'is kompar'e kun la antaŭ'a'j elekt'o'j.
#001378
Oni prognoz'is antaŭ'e'n'puŝ'o'n de la mal'dekstr'a'j parti'o'j front'e al perd'o'j de la reg'ant'a'j dekstr'a'j Convergencia [konverĵénsia] i Unió („konverĝ'o kaj unu'iĝ'o” [Ci'u]) kaj Popol'a Parti'o (PP). Ĉef'e pri ĉi tiu last'a, oni sci'vol'em'is pri fort'o de la skurĝ'o pro ĝi'a ekonomi'a politik'o (ĝeneral'a strik'o en juni'o 2002), mal'kompetent'a ag'ad'o en la sink'o de la petrol'ŝip'o Prest'ig'e antaŭ la galeg'a mar'bord'o (novembr'o 2002), kontraŭ'ekologi'a plan'o trans'flu'ig'i akv'o'n el river'o Ebr'o sud'e'n kaj, last'e sed ne balast'e, la plen'a'n engaĝ'iĝ'o'n de la hispan'a reg'ist'ar'o de PP por la milit'o en Irako (rekord'eg'a 1,5-milion'a manifestaci'o en Barcelono en februar'o kaj cent'o'j da aranĝ'o'j dum plur'a'j monat'o'j). En la kaz'o de Ci'u jam 24-jar'a si'n'sekv'a reg'ad'o en la aŭtonom'a reg'ist'ar'o, en la last'a'j jar'o'j dank'e al la sub'ten'o de PP, esper'ig'is la mal'dekstr'a'j'n vic'o'j'n pri komenc'o de epok'fin'o.
#001379
Tamen el ĉiu'j ĉi polemik'o'j fakt'e nur la trans'flu'ig'o ŝajn'e influ'is la voĉ'don'ad'o'n: PP bon'eg'e el'ten'is, eĉ kresk'et'is en Barcelono kaj Ĝir'on'o. Ĝi, mal'e, est'is preskaŭ for'bala'it'a el la Ebr'o-delt'o, la sol'a kamp'ar'a region'o en Kataluni'o, kie ĝi hav'is rimark'ind'a'n sub'ten'o'n. Ci'u mal'kresk'is du poent'o'j'n, sed mal'pli ol si'a kontraŭ'ul'o, la Social'ism'a Parti'o. Ĉi-last'a, kvankam kiel ĉiam komfort'e gajn'int'a la municip'a'j'n elekt'o'j'n, sent'ebl'e perd'is sub'ten'o'n. Gajn'is la mal'pli grand'a'j: la verd'ruĝ'ul'o'j (de'nov'e kandidat'iĝ'int'a'j unu'ec'e, post pas'int'balot'a fiask'o) kaj ĉef'e la sen'de'pend'ist'o'j, kiu'j far'iĝ'is la tri'a parti'o, venk'is en kelk'a'j mez'grand'a'j urb'o'j kaj en'ir'is por la unu'a foj'o en divers'a'j'n magistrat'o'j'n de la barcelona ĉirkaŭ'urb'o.
#001380
Apart'e ekzempl'o'don'a montr'iĝ'as la rezult'o'j en Barcelono: mal'dekstr'o plu gajn'as per unu magistrat'an'o, tamen social'ist'o'j perd'is kvin (el 20) favor'e al si'a'j du partner'o'j (nun, po kvin); dekstr'e, voĉ'o el katalun'ism'a Ci'u trans'ir'is al por'hispan'a PP (tio tut'e ne signif'as, ke la voĉ'don'int'o'j mov'iĝ'is nur intern'e de tiu'j tend'ar'o'j, sed por detal'a'j analiz'o'j ankoraŭ mank'as inform'o'j). Mal'mult'a'j urb'o'j ŝanĝ'os la reg'ant'a'n parti'o'n, sed social'ist'o'j dev'os mult'e pli marĉand'i por kapt'i ne'mal'hav'ebl'a'j'n sub'ten'o'j'n.
#001381
Kvankam ĝi rest'as la kvar'a laŭ prefer'o'j, apenaŭ super'ant'a la ruĝ'verd'ul'o'j'n, PP pruv'as, ke ĝi ating'is en la last'a'j jar'o'j firm'a'n grund'o'n en Kataluni'o, ĉef'e en la periferi'a'j kvartal'o'j barcelonaj kaj la ĉirkaŭ'urb'o, en hispan'lingv'a'j labor'ist'a'j medi'o'j. Laŭ la analiz'ist'o'j, ĝi ŝuld'as sent'ebl'a'n sub'ten'o'n pro ties laŭt'a kritik'ad'o de laŭ'dir'a urb'a mal'sekur'ec'o kaj ĝi'a'j kampanj'o'j lig'ant'a'j ekster'land'a'n en'migr'ad'o'n kaj krim'ad'o'n. Ne'hazard'e en tiu'j balot'o'j elekt'iĝ'is por la unu'a foj'o, kvankam tre'eg'e minoritat'e, iu'j ras'ist'a'j list'o'j en plur'a'j kamp'ar'a'j urb'et'o'j. Tamen, sam'temp'e la naci'ism'a politik'o de PP, ĉef'e sed ne sol'e en Eŭski'o kaj en la rok'o Lejla, efik'is kiel kataliz'il'o por la du'obl'ig'o de la sen'de'pend'ism'a'j voĉ'don'o'j, plej ver'ŝajn'e sur'baz'e de la jun'a'j elekt'ant'o'j, pli vid'ebl'a'j ol en ali'a'j okaz'o'j en la balot'ej'o'j: la nun'a streĉ'a politik'a viv'o en Kataluni'o tut'e mal'simil'as al la preskaŭ'a marĉ'o de antaŭ kelk'a'j jar'o'j.
#001382
La rezult'o'j star'ig'as grand'a'n demand'o'n pri la oktobr'a'j balot'o'j: por la unu'a foj'o Ci'u ne prezent'os kiel kandidat'o'n Jordi Pujol [ĵordi puĵól], la prezid'ant'o'n ek'de 1979; tamen la surpriz'e bon'a rezist'o de la dekstr'a blok'o kred'ig'as, ke ĝi pov'os plu reg'i.
#001383
Ekster'leĝ'ig'is la eŭsk'a'n sen'de'pend'ism'a'n mal'dekstr'a'n koalici'o'n Euskal Herritarrok [eŭskál erítarók] („Ni, la eŭsk'land'an'o'j”, EH) la leĝ'o pri parti'o'j, aprob'it'a de larĝ'eg'a pli'mult'o de hispan'a parlament'o en maj'o 2002. La kaŭz'o: ĝi ne konsider'is oportun'e kondamn'i la per'fort'a'n ag'ad'o'n de la arm'it'a grup'o Et'a. Tio ke, ekzempl'e, la nun reg'ant'a parti'o en Hispanio bezon'is 27 jar'o'j'n por mal'sever'e kondamn'et'i la faŝism'a'n reĝim'o'n kaŭz'int'a'n cent'o'j'n da mil'o'j da mort'int'o'j, du'on'milion'o'n da ekzil'it'o'j kaj kvar jar'dek'o'j'n da teror'o, tamen ne montr'iĝ'is kaŭz'o, por ke oni sam'temp'e ĝi'n mal'leĝ'ig'u.
#001384
Nu, tia atak'o al la eŭsk'a'j sen'de'pend'ist'o'j ne okaz'is unu'a'foj'e, sed en ĉi tiu okaz'o la nov'a leĝ'o antaŭ'vid'is strikt'eg'a'j'n metod'o'j'n, por ke ili ne pov'u re'aper'i sub ali'a nom'o, kiel plur'foj'e antaŭ'e. La kandidat'o'j ne pov'os de'nov'e kandidat'iĝ'i; se tio okaz'us, la tut'a list'o, en kiu ili aper'as, est'us konsider'it'a ne'valid'a.
#001385
La unu'a'j'n rezult'o'j'n de tiu leĝ'o oni spert'is okaz'e de la municip'a'j balot'o'j la 25an de maj'o. La Konstituci'a Kort'um'o mal'valid'ig'is 225 el la 241 list'o'j prezent'it'a'j de Autodeterminaziorako Bilgunea [aŭtódeterminasjórakó bijguneá](„Asemble'o por la mem'determin'o”, AuB) pro la nov'a leĝ'o. Ĉar tiu verdikt'o okaz'is ekster la period'o, en kiu oni permes'is prezent'i kandidat'o'j'n, ne ebl'is propon'i anstataŭ'a'j'n list'o'j'n.
#001386
La unu'a konsekvenc'o de tiu decid'o far'iĝ'is, ke divers'a'j vilaĝ'o'j rest'is sen kandidat'o'j: ekzempl'e la 300-loĝ'ant'a Arama, kiu tradici'e decid'as asemble'e kaj post'e ratif'as balot'e pro leĝ'a dev'ig'o. Du'a konsekvenc'o est'is la re'ag'o de la gvid'ant'o'j de AuB instig'i ne'kutim'a'n protest'o'n: ne'valid'e voĉ'don'i. Tio kaŭz'is ĉirkaŭ 150 000 nul'a'j'n balot'il'o'j'n: ĉirkaŭ 9 %. En la ĉef'region'o de la sen'de'pend'ist'o'j, Gipusko, ili ating'is 15 %, kaj en 14 urb'et'o'j kaj vilaĝ'o'j ili far'iĝ'is pli'mult'a'j. En la antaŭ'a'j municip'a'j elekt'o'j, en 1999, EH est'is la du'a plej sub'ten'at'a grup'o en la eŭsk'a aŭtonom'a komun'um'o (20 %) kaj la tri'a en Nafaro (16 %).
#001387
La ĉef'a'j hispan'a'j parti'o'j kontent'as pro la mal'kresk'o de tiu'j, kiu'j'n ili taks'as teror'ist'o'j: kvankam konsider'ind'a part'o de la sub'ten'int'o'j de EH voĉ'don'is por la parti'o'j de la eŭsk'a reg'ist'ar'o (okul'frap'a koalici'o krist'an'demokrat'a, liberal'a kaj eks'komun'ism'a), sam'e kiel por minoritat'a split'o de si'a grup'o kontraŭ'ant'a per'fort'o'n, la for'pel'o ekster la politik'a'n aren'o'n de eŭsk'ism'a'j voĉ'don'ant'o'j klar'e favor'as la por'hispan'a'j'n fort'o'j'n (t.e. ne mal'pli gap'ig'a'n koalici'o'n de la Popol'a kaj Social'ism'a parti'o'j), kiu'j pov'as baldaŭ far'iĝ'i pli'mult'o sur'baz'e de la laŭ'leĝ'a'j voĉ'don'o'j.
#001388
Tiu'j balot'o'j, do, konsist'ig'as nov'a'n ŝtup'o'n en la akr'eg'a politik'a batal'o en Eŭski'o (MONATO 2002/8 kaj 2003/4). La Leĝ'o pri Parti'o'j eg'e mal'ver'ŝajn'e laŭ'as la konstituci'o'n (malgraŭ favor'a pri'taks'o de la hispan'a Konstituci'a Kort'um'o): unu'flank'e ĝi konsider'as, ke organiz'aĵ'o pov'as est'i kontraŭ'leĝ'a, tamen ties an'o'j ne nepr'e est'as jur'e persekut'ebl'a'j (ekzist'o de krim'a ag'o sen krim'ul'o'j); ali'flank'e ĝi sen'ig'as hom'o'j'n je la rajt'o far'iĝ'i elekt'it'o'j, kvankam ili unu'op'e neniam est'is kondamn'it'a'j aŭ eĉ juĝ'it'a'j. Ekster ĉia dub'o, post dek'o da jar'o'j eŭrop'a kasaci'a tribunal'o mal'valid'ig'os la leĝ'o'n.
#001389
Ĝis tiam 10-20 % de la eŭsk'o'j est'os sen'ig'it'a'j de si'a'j politik'a'j rajt'o'j. Per tia'j truk'o'j, kred'ebl'e en la ven'ont'a'j eŭsk'a'j balot'o'j, la hispan'ism'a'j parti'o'j sukces'os reg'i la eŭsk'a'n aŭtonom'a'n komun'um'o'n. Ĉu tio al'port'os pac'o'n? Laŭ la konstat'it'a grad'o de mobiliz'o de la eŭsk'a reg'ist'ar'o kaj, ĉef'e, de la mal'dekstr'a'j sen'de'pend'ist'o'j, tio kaŭz'os nur ĝust'e la mal'o'n.
#001390
La disput'o'j en la uson'a gazet'ar'o pri tut'mond'iĝ'o est'as kvazaŭ barakt'o inter kosmopolit'a'j por'ul'o'j kaj provinc'em'a'j kontraŭ'ul'o'j. Iu'j dir'as, ke la mond'a unu'iĝ'a procez'o aparten'as al la ekonomi'a kamp'o, dum ali'a'j asert'as ke grav'as la hom'a komun'um'o. Laŭ Alejandro Reuss, redaktor'o de la revu'o Dollars and Sens'e (Dolar'o'j kaj senc'o, ), tut'mond'iĝ'o reg'at'a de kapital'o ankoraŭ antaŭ'e'n'ir'as tra inter'naci'a'j kaj region'a'j institut'o'j. Kelk'foj'e okaz'is sukces'a'j manifestaci'o'j kontraŭ tut'mond'iĝ'o, direkt'it'a'j kontraŭ inter'naci'a'j asoci'o'j kiel Mond'a Organiz'aĵ'o pri Komerc'o kaj Inter'naci'a Mon'a Fondus'o. Ekzempl'o de region'a asoci'o est'as NALKA (Nord-Amerik'a Liber-Komerc'a Asoci'o, angl'a mal'long'ig'o Naft'a, ).
#001392
NALKA en 1994 for'ig'is komerc'a'j'n kaj invest'a'j'n obstakl'o'j'n inter Kanado, Meksiko kaj Uson'o. Preskaŭ ĉiu'j financ'a'j invest'o'j kaj aktiv'aĵ'o'j kiel ter'kultiv'ad'o kaj min'ad'o est'as liber'ig'it'a'j de naci'a'j restrikt'o'j. Kritik'ant'o'j de la pakt'o asert'as, ke labor'ist'o'j sufer'as en ĉiu'j tri land'o'j. La sindikat'o'j est'as mal'fort'ig'it'a'j, kaj kompani'o'j trans'lok'iĝ'as trans land'lim'o, kie viv'kondiĉ'o'j, medi'o kaj labor'ist'ar'o ne est'as fort'e protekt'it'a'j.
#001393
La komerc'ist'o'j ricev'is abund'o'n da oportun'o'j, sed la pakt'o ne pli'facil'ig'as la migr'ad'o'n al Uson'o por kanadaj kaj meksikaj labor'ist'o'j. Ili dev'as en'ir'i laŭ kvot'a leĝ'o aŭ kontraŭ'leĝ'e trans'ir'i la land'lim'o'n. La sub'ten'ant'o'j de NALKA argument'as, ke al Meksiko est'as garanti'it'a'j pli grand'a merkat'o, plej alt'a'j profit'o'j kaj pli bon'a'j teknik'o'j. Kvankam komerc'a'j kaj financ'a'j firma'o'j profit'as de liberal'a komerc-filozofi'o, ankaŭ la uson'a ekonomi'o nun'temp'e est'as deprim'it'a kaŭz'e de la du irakaj milit'o'j, la teror'ist'a atak'o al la Mond'a Komerc'a Centr'o en Nov'jork'o, la dis'vast'iĝ'ant'a'j skandal'o'j pri fraŭd'a'j kont-metod'o'j kaj la bors'a kriz'o.
#001394
La verk'o est'as simpl'a kaj facil'a. La tut'a libr'et'o konsist'as el legend'o'j kaj rakont'o'j el Rumani'o, la nask'iĝ'land'o de la aŭtor'in'o.
#001395
Traduk'it'a el la portugal'a, ĝi montr'as iom pri la folklor'o de Rumani'o, per'e de histori'o'j en'hav'e riĉ'a'j kaj ne'grand'a'j.
#001396
Ĉar la aŭtor'in'o est'is de'nask'e ruman'a, ŝi hav'is kompetent'ec'o'n por rakont'i iom pri si'a land'o, dis'kon'ig'ant'e ĝi'a'j'n mir'ind'aĵ'o'j'n, unu'e al Brazilo kaj al la land'o'j, kiu'j parol'as portugal'e, ĉar la libr'o est'as original'e verk'it'a en la portugal'a, kaj nun la histori'o'j ir'as al la mond'o per'e de la traduk'o al Esperant'o.
#001397
Ĝi'a'j histori'o'j est'as bel'a'j. Ili trans'lok'ig'as ni'n al la fantazi'a mond'o de legend'o'j kaj rakont'o'j kaj don'as al ni eĉ versi'o'j'n pri aper'o de kelk'a'j best'o'j, kiel la peg'o, ekzempl'e.
#001398
Unu el la plej bel'a'j legend'o'j en la libr'o est'as Jun'ec'o sen mal'jun'iĝ'o kaj viv'o sen mort'o, kiu merit'as atent'o'n pro si'a grand'moral'a mesaĝ'o.
#001399
Per tiu unu'a volum'et'o Ruman'a'j legend'o'j kaj rakont'o'j aper'as en Esperant'o, kaj promes'as plezur'ig'i ni'n kaj pli'riĉ'ig'i ni'a'n esperant'a'n bibliotek'o'n. Ĝi est'as leg'ind'a!
#001400
En la maj'a numer'o aper'is opini'o pri la inter'naci'a fonetik'a alfabet'o (p. 16-17). La aŭtor'o konfuz'as la rol'o'n de la inter'naci'a fonetik'a alfabet'o (Ip'a, International Phonetic Alphabet) kaj tiu'n de la esperant'a. Oni uz'as la du'a'n por indik'i, kiel la aŭtor'o mem dir'as, „proksim'um'a'n” prononc'o'n. Tio'n far'ant'e oni lim'ig'as si'n rigor'e inter la lim'o'j de la esperant'a fonologi'o. Ni, ordinar'a'j esperant'ist'o'j, ne dev'as sci'i pri son'o'j de fremd'etn'a'j lingv'o'j. Kontraŭ'e al tio, la rol'o de la Ip'a est'as pri'skrib'i ekzakt'a'n fonetik'a'n valor'o'n de lingv'a son'o. Mult'a'j kontribu'ant'o'j de MONATO ne kon'as la diferenc'o'n inter son'o'j kaj fonem'o'j.
#001403
Dank'o'n pro tre interes'a recenz'o de Donald Broadribb pri la libr'o de J'o'n Mirande La bapt'o'fil'in'o (MONATO, 2003/5). Sed ŝajn'as, ke s-ro Broadribb forges'is menci'i unu tre grav'a'n nuanc'o'n: ja evident'as, ke Mirande ard'e dezir'is ripet'ig'i al si'a verk'o sort'o'n de la fam'a Lolita far'e de Vladimir Nabokov. Ĝust'e tiu roman'o pri la uson'a motel'a civilizaci'o est'as taks'at'a kiel la unu'a roman'o pri am(or)aj rilat'o'j inter plen'aĝ'ul'o kaj adolesk'ant'in'o, kaj Lolita est'is si'a'temp'e tut'e mal'kutim'a, ŝok'a kaj skandal'a verk'o priam'a kaj pri-inter'rilat'a. Post tio ĉiu pli-mal'pli sam'tem'a verk'o vok'as ne'evit'ebl'a'n sent'o'n de sekundar'ec'o. Mi ankoraŭ ne leg'is La bapt'o'fil'in'o-n, tamen mi supoz'as, ke post eventual'a leg'ad'o ĉe mi aper'us ĝust'e tia impres'o. Tial do la tim'o'j de Mirande, ke „konform'ist'o'j kaj idiot'o'j opini'os ĝi'n anormal'a fi'am'o” est'as minimum'e sen'baz'a'j – ĉar esenc'e li'a roman'o prezent'as tut'e neni'o'n nov'a'n.
#001404
La 17an de septembr'o 1965 12 500 aŭstr'o'j – kaj 600 polic'ist'o'j – aŭd'is la unu'a'n koncert'o'n en Vieno de la rok'grup'o Rolling Stones [roling stonz]. Sekv'is dek'o da koncert'o'j en Aŭstrio: plej'last'e, la 18an de juni'o 2003, la „Stones” furor'is de'nov'e en Vieno, frenez'ig'ant'e 54 000 jun'ul'o'j'n kaj plen'kresk'ul'o'j'n.
#001405
Por memor'ig'i tiu'j'n event'o'j'n la aŭstr'a poŝt'o el'don'is poŝt'mark'blok'o'n el kvar mark'o'j. Kelk'a'j kritik'is tio'n: viv'ant'a'j person'o'j ne aper'u sur mark'o'j, kaj la nom'o de la land'o est'as Österreich kaj ne angl'e Austria. Tiel la poŝt'o rul'iĝ'as laŭ nov'a'j voj'o'j.
#001406
La fin'o de Vincent van Gogh
#001407
„La ver'o est'as, ke sur'ter'e neni'u pov'is help'i al mi”. Heinrich von Kleist
#001408
Komenc'e de juli'o 1890, Vincent van Gogh vetur'is la last'a'n foj'o'n al Parizo por vizit'i si'a'n frat'o'n Theo, kiu jam dum plur'a'j jar'o'j financ'e kaj moral'e sub'ten'is li'n. Sed Theo kun si'a edz'in'o hav'is mem grand'a'j'n zorg'o'j'n. Li'a fil'et'o est'is mal'san'a, li bezon'is mon'o'n kaj ali'a'n loĝ'ej'o'n kaj ne sci'is, kiel li ir'os plu en si'a profesi'a pozici'o kiel art'komerc'ist'o en la entrepren'o de Boussot kaj Valadon, kiu'j arogant'e trakt'is li'n kiel dom'serv'ist'o'n. Tial en la hejm'o reg'is enorm'a tumult'o. Vincent, kiu tie mem akcept'is tro da divers'a'j pentr'ist'o'j, est'is konstern'it'a de la situaci'o. Li re'vetur'is lac'a kaj ekscit'it'a al la vilaĝ'o Auvers-sur-Oise.
#001409
Tie li skrib'as en leter'o al la frat'o: „Post mi'a re'ven'o ĉi tie'n mi est'is ankoraŭ tre mal'ĝoj'a kaj sent'is ankaŭ sur mi mem la tempest'o'n, kiu minac'as vi'n”. Kaj en pli'a leter'o: „... Kaj tio est'as ĉio, aŭ almenaŭ la plej grav'a, kio'n mi pov'as dir'i al vi en tiu sufiĉ'e kritik'a moment'o. En moment'o, kiam la rilat'o'j inter komerc'ist'o'j kaj bild'o'j de mort'a'j art'ist'o'j, kaj komerc'ist'o'j kun bild'o'j de viv'ant'a'j art'ist'o'j est'as tre streĉ'a'j. Kaj mi'a propr'a labor'o, nu, mi risk'as la viv'o'n ĉe tio kaj mi'a mens'o je du'on'o est'as eksterm'it'a. Sed vi, kiel mi sci'as tio'n, ne aparten'as al la hom'komerc'ist'o'j, kaj vi pov'as, kiel mi sci'as, defend'i konvink'o'n kaj ag'i ver'e human'e – sed kio'n oni far'u?”
#001410
Spit'e al si'a mal'esper'o Vincent labor'as plu. Li pentr'as kvar grand'format'a'j'n bild'o'j'n, unu el ili est'as la „Korv'o'j super la tritikokampo”, kiu'n li pentr'is de la 7a ĝis la 10a de juli'o en 1890. Kio'n tiu morn'a bild'o kaj mult'a'j ali'a'j antaŭ'sign'o'j jam las'is diven'i, okaz'is je la 27a de juli'o de la sam'a jar'o; tamen ne'atend'it'e por ĉiu'j, kiu'j kontakt'is kun Vincent.
#001411
Emil'e Bernard al Albert Aurier: „Efektiv'e li ir'is dimanĉ'e vesper'e al la rand'o de Auvers, met'is si'a'n pentr'ist'a'n stabl'o'n apud fojn'o'stak'o kaj tiam paf'is si'n. Tren'at'a de la sku'iĝ'o, li fal'is ter'e'n (la kugl'o penetr'is sub la kor'o'n), sed li tamen star'iĝ'is por re'ir'i al la gast'ej'o, kie li loĝ'is”.
#001412
Adeline Ravaux [ravó], posed'ant'o de la gast'ej'o: „Ni star'is antaŭ la dom'pord'o por kapt'i iom da freŝ'a aer'o, kiam ni fin'e vid'is li'n ven'i; sen'vort'e, kiel ombr'o, li preter'ir'is ni'n. Per grand'a'j paŝ'o'j li ir'is tra la gast'ej'o supr'e'n, en si'a'n ĉambr'o'n. Est'is jam sufiĉ'e mal'hel'e, kaj nur mi'a patr'in'o rimark'is, ke li aspekt'is kvazaŭ spert'ant'a grand'a'n dolor'o'n. Tuj post'e ŝi dir'is al mi'a patr'o: ‚Rigard'u, mi supoz'as, ke sinjor'o Vincent fart'as mal'bon'e’. Mi'a patr'o ir'is supr'e'n. Li aŭd'is ĝem'o'j'n. Ĉar la ŝlos'il'o trov'iĝ'is en la serur'o, li en'ir'is. Sinjor'o Vincent kuŝ'is sur la lit'o. Li montr'is si'a'n vund'o'n kaj dir'is, ke li esper'as, ke ĉi-foj'e la paf'o ne preter'ir'is”.
#001413
Oni vok'is la lok'a'n kurac'ist'o'n kaj li'a'n amik'o'n, doktor'o'n Gachet [gaŝé]. La kurac'ist'o'j pans'is li'n, sed ne pov'is for'ig'i la kugl'o'n. Vincent sid'is la tut'a'n tag'o'n en la lit'o kaj fum'is si'a'n fam'a'n pip'o'n. Li mort'is en la maten'a'j hor'o'j de la 29a juli'o, ĉe'est'e de si'a aflikt'it'a frat'o Theo, al kiu Vincent ver'ŝajn'e vol'is help'i per si'a mem'mort'ig'o, ĉar ja la bild'o'j de mort'int'a'j art'ist'o'j pli bon'e vend'iĝ'as, ol tiu'j de viv'ant'a'j. La bon'kor'a Theo, kiu tre am'is si'a'n frat'o'n, ten'is li'a'n man'o'n kaj aŭskult'is li'a'j'n last'a'j'n vort'o'j'n: „Mi dezir'us, ke mi pov'u tiel mort'i!” Vincent van Gogh hav'is nur 37 jar'o'j'n, kiam li mort'is. Gachet desegn'is li'n, kuŝ'ant'a'n en la mort'lit'o.
#001414
Ĉar la katolik'a pastr'o de Auvers ne vol'is dispon'ig'i la mort'ul'ĉar'o'n por mem'mort'ig'int'o, oni pri'zorg'is ĝi'n el la najbar'a komun'um'o. Oni en'tomb'ig'is Vincent-n en la tomb'ej'o de Auvers, alt'e super la tritik'a'j kamp'o'j.
#001415
En Japani'o en 2002 laŭ'statistik'e unu vir'in'o nask'as dum si'a viv'o mez'nombr'e 1,32 infan'o'j'n. La nombr'o fal'as: en la antaŭ'a jar'o tem'is pri 1,33 infan'o'j. Tiam nask'iĝ'is 16 796 infan'o'j pli ol en 2002, kiam en'mond'iĝ'is en'tut'e 1 153 866 beb'o'j. Tiu nombr'o est'as la plej mal'grand'a ek'de la komenc'o de statistik'o'j en 1899. Kred'ebl'e tiu ĉi tendenc'o daŭr'os.
#001417
Rezult'e: ju mal'pli da ge'knab'o'j, des mal'pli da lern'ej'o'j. Laŭ la ministr'o de eduk'ad'o kaj scienc'o, inter 1992 kaj 2001 ferm'iĝ'is en Japani'o 2125 lern'ej'o'j. El tiu'j 80 % est'as ali'cel'e re'uz'at'a'j, ekz. kiel art'o'centr'o'j, meti'ej'o'j, loĝ'ej'o'j, ofic'ej'o'j aŭ mal'jun'ul'ej'o'j.
#001418
En maj'o la el'don'ej'o send'is mal'grand'a'n enket'il'o'n al 500 abon'ant'o'j de la paper'a versi'o de MONATO. La sol'a demand'o est'is: „Kiam al'ven'is ĉe vi la maj'a numer'o?” En'tut'e 90 person'o'j respond'is, kio cert'e pov'as don'i bon'a'n super'rigard'o'n pri la vojaĝ'daŭr'o de MONATO.
#001420
Plej rapid'a est'as la belg'a poŝt'o, sed, se ni konsider'as, ke la el'don'ej'o trov'iĝ'as en Belgi'o, tio ja ne mir'ig'as. La pli'mult'o en Belgi'o ricev'is si'a'n revu'o'n post du tag'o'j. Iom pli mir'ig'e est'as, ke la du'a plej rapid'a land'o est'as ... la for'a Japani'o. Kvin tag'o'j'n post la eksped'o la unu'a'j japan'a'j abon'ant'o'j sci'ig'is pri la (aer'a) al'ven'o de la maj'a numer'o. Preskaŭ sam'e rapid'a'j est'is la poŝt'o'serv'o'j en Germanio, Svedi'o kaj Franci'o. Franci'o tamen est'as apart'a kaz'o. Kvankam jam la 19an de maj'o iu'j franc'o'j raport'is la al'ven'o'n – do post kvin kalendar'a'j tag'o'j –, ankoraŭ la 2an, 5an kaj 6an de juni'o, post tri semajn'o'j do, al'venad'is ekzempler'o'j de la maj'a numer'o en Franci'o, en moment'o kiam la german'a'j, brit'a'j kaj belg'a'j leg'ant'o'j jam ĝu'is la juni'a'n. Ebl'e la grand'a'j strik'o'j en Franci'o lud'is rol'o'n.
#001421
Interes'e est'as ankaŭ rigard'i la distanc'o'n inter la al'vend'at'o de la unu'a ekzempler'o kaj tiu de la last'a en difin'it'a land'o. Iu'j land'o'j ŝajn'e liver'as ĉio'n tuj tra la tut'a ŝtat'o. Ekzempl'e en Germanio 20 person'o'j en plej dis'a'j region'o'j raport'is pri la al'vend'at'o pli-mal'pli en la sam'a moment'o. Nur unu leg'ant'o inform'is pri al'ven'o unu tag'o'n post'e. Sam'e okaz'is ekzempl'e en Norvegi'o. Ĉiu'j revu'numer'o'j al'ven'is sam'tag'e en la tut'a land'o. Tut'e mal'e okaz'is en Nederlando. La unu'a'j numer'o'j al'ven'is post 6 tag'o'j, sed al'venad'is pli'a'j numer'o'j post 7, 8, 11, 13 kaj 14 tag'o'j. Klar'e do, ke la lok'a'j poŝt'ist'o'j „konserv'as” la numer'o'j'n kaj ebl'e unu'e pri'trakt'as ali'a'j'n send'aĵ'o'j'n.
#001422
Orient'a Eŭrop'o ne funkci'is bril'e. Plej bon'e labor'is la ĉeĥ'o'j kaj rus'o'j, kiu'j liver'is MONATOn post 12 tag'o'j. Hungar'o'j kaj kroat'o'j bezon'is 15 tag'o'j'n, sed pol'o'j bedaŭr'ind'e tri semajn'o'j'n. Sam'e mal'bril'e labor'is sud'a Eŭrop'o. La unu'a'j ekzempler'o'j ating'is la ital'a'j'n kaj hispan'a'j'n abon'ant'o'j'n post 13 tag'o'j kaj eĉ mez'e de juni'o jen kaj jen en Hispanio la maj'a numer'o al'ven'is.
#001423
Kio'n konklud'i? Krom se vi loĝ'as en unu el tiu'j privilegi'it'a'j ŝtat'o'j, kiel Japani'o, Briti'o, Svedi'o aŭ Germanio, MONATO bezon'os du, tri aŭ eĉ pli da semajn'o'j por ating'i vi'n. Alternativ'o est'as la ret'a versi'o de MONATO (vd. paĝ'o'n 4). Tiu ja ating'as la abon'ant'o'j'n unu-du minut'o'j'n post la dis'send'o. Ĉu ebl'e tiel aspekt'os ni'a est'ont'ec'o?
#001424
Indign'o'n vek'is en kelt'a'j region'o'j raport'o, ke registr'ist'o rifuz'is al irland'de'ven'a patr'o el Lochalsh [loĥalŝ], Skot'land'o, la rajt'o'n elekt'i irland'gael'a'n nom'o'n por nov'nask'it'a fil'in'et'o. La funkci'ul'o insist'is, ke la nom'o est'u en la angl'a lingv'o.
#001426
Dum la iam'a brit'a imperi'o, en'trud'iĝ'o tia est'is norm'o en Skot'land'o, Irlando kaj Kimri'o. Nur post la du'a mond'o'milit'o ge'patr'o'j rajt'is don'i indiĝen'a'j'n kelt'a'j'n nom'o'j'n al si'a'j ge'fil'o'j: do mult'a'j tradici'a'j nom'o'j mal'aper'is. Eĉ hodiaŭ oni publik'e plej'oft'e uz'as angl'a'j'n nom'o'j'n: la kelt'a'j rest'as kares'nom'o'j.
#001427
Fakt'e la registr'ist'o ne rajt'is tiel rifuz'i la elekt'o'n de la ge'patr'o'j: nov'aĵ'o, kiu ĝoj'ig'is gael'parol'ant'o'j'n en Skot'land'o. Gael'lingv'a ĵurnal'o, kiu raport'is iom ĝoj'malic'e pri la afer'o, atent'ig'is, ke en Angli'o kaj Kimri'o oni pov'as sen'obstakl'e registr'i infan'o'j'n per kelt'a'j nom'o'j.
#001428
Dis'send'is la irlanda ŝtat'a televid'o film'o'n pri la mete'ologi'a fenomen'o nom'at'a ŝpruc'flu'o, t.e. rapid'a vent'eg'a flu'o, kiu ok kilo'metr'o'j'n super la ter'o ĉirkaŭ'ir'as la mond'o'n. Laŭ'raport'e, dum la du'a mond'milit'o, uson'a'j aviad'ist'o'j pri'koment'is la fenomen'o'n, dir'ant'e, ke pro ĝi la flug'maŝin'o'j pli'rapid'iĝ'is, tiel ke sen'util'is bomb'cel'il'o'j. Neni'u kred'is al ili.
#001430
Post'e evident'iĝ'is, ke la aviad'ist'o'j prav'is. Krom'e oni konstat'is, ke jam antaŭ la milit'o japan'a mete'olog'o mal'kovr'is tiu'n alt'ĉiel'a'n flu'o'n kaj verk'is refer'aĵ'o'n pri ĝi. Pro tio, ke li vol'is inform'i la mond'o'n, li verk'is ne en la japan'a sed en Esperant'o. La refer'aĵ'o – paĝ'o'j el ĝi montr'iĝ'is en la film'o kaj klar'e leg'ebl'is – est'is ignor'at'a, kaj ekster Japani'o la fenomen'o rest'is ne'kon'at'a.
#001431
Dum la du'a mond'o'milit'o japan'o'j profit'is de la vent'eg'o, lanĉ'ant'e en la flu'o'n balon'o'j'n port'ant'a'j'n bomb'o'j'n kaj direkt'at'a'j'n de special'a'j instrument'o'j al cel'o'j en Uson'o. Nur unu tie eksplod'is.
#001432
Pri nom'o'j kaj hom'o'j ...
#001433
La litova lingv'o est'as unik'a, ĉar facil'as laŭ sufiks'o'j kompren'i, ĉu iu est'as vir'o aŭ vir'in'o kaj ĉu vir'in'o est'as fraŭl'in'a aŭ edz'in'iĝ'int'a. Ekzempl'e vir'in'o'j, kies famili'a'j nom'o'j fin'iĝ'as per -aite aŭ -yte, est'as fraŭl'in'o'j; tiu'j kun fin'aĵ'o -iene est'as edz'in'iĝ'int'a'j. Tiel est'as en Litovio jam de pra'temp'o'j, sed nun vir'in'o'j sent'as diskriminaci'o'n pro nom'o'j sen'vual'ig'ant'a'j ili'a'n famili'a'n situaci'o'n.
#001434
Pro tio femin'ist'o'j en Litovio plend'is ĉe mediaci'ist'o pri vir'in'a'j kaj vir'a'j egal'rajt'o'j. Fin'fin'e tiu propon'is ŝanĝ'i regul'o'j'n rilat'e la litov'an lingv'o'n; komision'o nun esplor'as pri lingv'a form'o, kiu'n in'o pov'as elekt'i mem – ĉu fraŭl'in'a'n aŭ edz'in'iĝ'int'a'n aŭ neŭtral'a'n kaj ne indik'ant'a'n la famili'a'n situaci'o'n.
#001435
Plur'a'j vir'in'o'j, kiu'j sent'as si'n diskriminaci'at'a'j pro si'a nom'o, em'is akir'i vir'form'a'n nom'o'n, t.e. kun fin'aĵ'o -as. Far'i tio'n antaŭ'e en Litovio eg'e mal'facil'is. Solv'o est'is edz'in'iĝ'i ekster'land'e kaj en Litovio registr'i jam okaz'int'a'n fakt'o'n. Tio nun ne plu neces'os: ĉiu, kiu sent'as si'n ĝen'at'a pro si'a nom'o, pov'os liber'e ĝi'n ŝanĝ'i.
#001437
Por ricev'i la unu'a'n premi'o'n en 2002 konkurs'is 1294 projekt'o'j el 99 land'o'j de la mond'o en kvin kategori'o'j. Ili est'is atent'e esplor'it'a'j far'e de kompetent'a ĵuri'o. La final'o'n de la konkurs'o ating'is firma'o'j, organiz'aĵ'o'j kaj privat'a'j iniciat'grup'o'j el Uson'o, Hispanio, Finnlando, Sud-Afrik'o, Pollando, Svis'land'o, Germanio, Briti'o kaj Franci'o. En la modern'a kongres'hal'o De'sign Center [dizájn sen'ter] en Linz, antaŭ lok'a eminent'a publik'o kaj ĵurnal'ist'o'j, okaz'is la en'man'ig'o de premi'o'j en la kategori'o'j „Entrepren'o'j”, „Transport'o kaj komun'um'o'j”, „Konstru'ad'o kaj loĝ'ig'ad'o”, „Privat'a'j kaj soci'a'j iniciat'o'j” kaj „Akv'a mastr'um'o”. La ĉef'premi'o'j'n gajn'is projekt'o'j el Hispanio, Uson'o, Briti'o, Pollando kaj Sud-Afrik'o. Ĉef'a kaj baz'a kriteri'o est'as original'a'j kaj ne'ordinar'a'j ŝpar'ad'form'o'j de krud'aĵ'o'j, material'o'j, elektr'o kaj akv'a'j kaj aer'a'j energi'font'o'j.
#001439
En la procedur'o de premi-en'man'ig'o part'o'pren'is la eks'a prezident'o de Sovetio Miĥail Gorbaĉov kaj la eks'a vic'kancelier'o de Germanio Hans-Dieter Genscher [hans-dita genŝa]. Dum gazet'ar'a konferenc'o antaŭ la komenc'o de la aranĝ'o ambaŭ eks'a'j politik'ist'o'j vast'e parol'is pri la grav'ec'o ŝpar'i energi'o'n kaj natur'riĉ'aĵ'o'j'n kaj pri la bezon'at'a'j grand'a'j klopod'o'j por protekt'o de la natur'medi'o. Tamen evident'iĝ'is inter'ali'e, ke en si'a aktiv'a politik'a karier'o ambaŭ ne okup'iĝ'is pri tiu tem'ar'o kaj nun parol'as nur pri ĝeneral'a'j lini'o'j.
#001440
Organiz'ant'o kaj ĉef'a iniciat'int'o de la „pri'energi'a'j Oscar-premi'o'j” est'as inĝenier'o Wolfgang Neumann [volfgang nojman]. La reg'ist'ar'ĉef'o de Supr'a Aŭstrio Joseph Püringer [jozef píringa] emfaz'is, ke sen'de'pend'e de tio, ke por la venk'int'o'j est'as destin'it'a'j kvin ĉef'premi'o'j, fakt'e venk'int'o'j oni pov'as nom'i ĉiu'j'n projekt'o'j'n part'o'pren'ant'a'j'n en la konkurs'o, ĉar ja tem'as pri cert'ig'o de dign'a viv'o al la est'ont'a'j generaci'o'j, kiu'j neniel dev'us est'i kondamn'it'a'j al mank'o'j de energi'o, akv'o kaj ali'a'j natur'rimed'o'j.
#001441
Pro la relativ'e alt'a prez'o de tek'o'komput'il'o'j oni dev'as don'i pli da atent'o ĉe aĉet'o de tia komput'il'o. Facil'e pov'as okaz'i, ke oni el'spez'as mult'e da mon'o por komput'il'o, kiu ne hav'as la karakteriz'o'j'n, kiu'j'n oni fakt'e bezon'as. Tial oni serioz'e pri'pens'u, por kio oni bezon'as la tek'o'komput'il'o'n.
#001443
Demand'u unu'e, ĉu vi en'tut'e bezon'as kun'port'ebl'a'n komput'il'o'n. Ĉu vi bezon'as ĉiu'j'n kapabl'o'j'n de la komput'il'o, kaj ĉu por vi est'as ver'e grav'e, ke ĝi est'u kun'port'ebl'a? Se vi bezon'as komput'il'o'n nur por konserv'ad'o de mal'long'a'j tekst'o'j aŭ telefon'libr'o, ebl'e sufiĉ'as mal'pli mult'e'kost'a poŝ'komput'il'o. Iu'j poŝ'komput'il'o'j ebl'ig'as eĉ registr'ad'o'n de son'o kaj kroz'ad'o'n tra Inter'ret'o.
#001444
Se vi tamen plu dezir'as tek'o'komput'il'o'n, pri'pens'u, kiel vi uz'os ĝi'n. Ĉu por labor'ad'o per tekst'o'program'o aŭ tabel'kalkul'il'o? Ĉu por prezent'aĵ'o'j? Ĉu por leg'ad'o de Ttt?
#001445
La prez'o de memor'o mult'e mal'alt'iĝ'is kaj ne plu tiom influ'as la prez'o'n de komput'il'o. Ne pren'u mal'pli ol 64 MB, kaj prefer'e est'u 128 MB. Se vi plan'as okup'iĝ'i pri komplik'a'j task'o'j, pren'u pli da memor'o.
#001448
Se vi kutim'as labor'i per tabl'a komput'il'o, vi bezon'os iom da temp'o por kutim'iĝ'i al komput'il'o sen normal'a mus'o. Feliĉ'e, al ĉiu tek'o'komput'il'o ebl'as lig'i ankaŭ normal'a'n mus'o'n, se vi hav'as sufiĉ'e da labor'spac'o. Tamen, se vi uz'as kiel tabl'o'n la propr'a'j'n genu'o'j'n, tiu ebl'o ne tre help'as. Elekt'u do aparat'o'n, kies integr'a mus'o plaĉ'as al vi.
#001451
Ne ind'as aĉet'i tek'o'komput'il'o'n sen KD-leg'il'o kaj sufiĉ'e grand'a disk'o. Hodiaŭ oni vend'as tek'o'komput'il'o'j'n kun almenaŭ 10 GB da disk'o, KD-leg'il'o kaj disk'et'il'o. Nov'a'j komput'il'o'j normal'e en'hav'as ankaŭ modem'o'n kaj ret'kart'o'n.
#001452
Se vi plan'as uz'i la komput'il'o'n por prezent'ad'o'j, atent'u, ke ĝi hav'u krom'a'n ekran'konekt'il'o'n por lig'i ĝi'n al projekci'il'o.
#001453
Se vi jam decid'is el'spez'i pli da mon'o por tek'o'komput'il'o kompar'e kun tabl'a komput'il'o, ankoraŭ iom da rimed'o'j por pli bon'a tek'o'komput'il'o ver'ŝajn'e util'os.
#001455
Laŭ leter'o aper'int'a en la brit'a medicin'a period'aĵ'o Lanc'et, 50-jar'a scienc'ist'o en Svedi'o sufer'is brul'vund'o'n ĉe si'a'j penis'o kaj skrot'o pro uz'ad'o de tek'o'komput'il'o. Li labor'is hejm'e dum unu hor'o pri raport'o, sid'ant'e en brak'seĝ'o kun la komput'il'o sur la sin'o, plen'e vest'it'e kun kalson'et'o kaj pantalon'o. Labor'ant'e, li rimark'is varm'o'n ĉe la femur'o'j, pro kiu li mov'et'is la aparat'o'n de temp'o al temp'o, sed la damaĝ'o'n al si'a'j gener'il'o'j li rimark'is nur la sekv'a'n tag'o'n, kiam komenc'is aper'i dolor'a'j vezik'o'j, kiu'j post'e infekt'iĝ'is.
#001456
Laŭ'dir'e la tek'o'komput'il'o est'is de la firma'o Dell, sed la problem'o de alt'a energi'konsum'o, kun sekv'a'j el'ig'o de varm'o kaj mal'long'a funkci'ad'o per akumulator'o, ekzist'as ĝeneral'e ĉe modern'a'j komput'il'o'j. Cert'a'grad'e kulp'as kompleks'a'j program'o'j, kiu'j postul'as por si'a funkci'ad'o mult'e da komput'a'j rimed'o'j.
#001457
La varm'o el'ig'at'a de komput'il'o pov'as damaĝ'i ne nur hom'a'n haŭt'o'n. Ali'a uz'ant'o de tek'o'komput'il'o – hazard'e ankaŭ ĉi-foj'e rol'is model'o de Dell – raport'is, ke la fort'a varm'o de la aparat'o kaŭz'is dis'fend'o'n de la vitr'a tabl'o, sur kiu ĝi star'is.
#001458
Kiam tiu'spec'a'j port'ebl'a'j komput'il'o'j unu'e aper'is, la vend'ist'o'j nom'is ili'n „sur'sin'a'j komput'il'o'j” (laptop en la angl'a). Jam de kelk'a'j jar'o'j la vend'ist'o'j ne uz'as tiu'n termin'o'n. Ĉi tiu okaz'o montr'as unu motiv'o'n por tio.
#001459
Sen'dub'e est'as progres'o, ke por la unu'a foj'o tiu ĉi gigant'a ŝtat'ar'o, kiu ampleks'as est'ont'e preskaŭ komplet'e la „mal'nov'a'n kontinent'o'n”, hav'as konstituci'o'n. Sed skeptik'a'j ni dev'as est'i jam pri tiu ĉi noci'o; cert'e, EU hav'as spec'o'n de parlament'o, komision'o'n simil'a'n al reg'ist'ar'o kaj justic'a'j'n instanc'o'j'n – sed ĉu tio sufiĉ'as por aplomb'e parol'i pri konstituci'o kiel en kutim'a'j ŝtat'o'j? Prefer'ind'a kaj pli ĝust'a termin'o est'us „statut'o”, ĉar EU evident'e ne est'as ŝtat'o, eĉ ne federaci'o sed nur organiz'aĵ'o.
#001461
Kio est'as nov'a? Oni don'as al la parlament'o iom pli da rajt'o'j, for'pren'as iom da pov'o de la komision'o, hav'os „prezid'ant'o'n” kaj ministr'o'n pri ekster'a'j afer'o'j; tiu'j du nov'a'j posten'o'j garanti'u, ke est'ont'e EU parol'os „per unu voĉ'o”. Krom'e en plur'a'j ne'grav'a'j kamp'o'j sufiĉ'os pli'mult'o por decid'o, ne (kiel nun) unu'anim'ec'o; do en tiu'j kamp'o'j ne plu unu'op'a EU-reg'ist'ar'o pov'os blok'i decid'o'j'n.
#001462
Sed ĉu ver'e tem'as pri pli klar'a struktur'o? Mal'e, pro la du nov'a'j posten'o'j ĝi far'iĝ'as eĉ pli komplik'a. Kaj kiom rajt'ig'it'a est'os la prezid'ant'o? Supoz'ebl'e li simil'os al tiu funkci'ul'o, kiu'n en kompani'o'j oni mok'e nom'as „maten'manĝ'a direktor'o”; li rajt'as parol'i, propon'i kaj postul'i, sed post la kun'ven'o ĉiu'j dis'ir'os kaj far'os kio'n ili vol'as. Kaj kiel pov'os kaj rajt'os ag'ad'i ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j apud (aŭ super? aŭ sub?) la 25 ministr'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j de la EU-ŝtat'o'j? Ĉu, ekzempl'e, li rajt'us klar'e difin'i la EU-politik'o'n pri la Irak-milit'o? La ver'a pov'o rest'os ĉe kun'ven'o'j de reg'ist'o'j kaj ministr'o'j de la membr'o'j-ŝtat'o'j. Ke en tiu'j kun'ven'o'j ebl'os decid'i per pli'mult'o, cert'e est'as progres'o, sed la regul'ar'o por tiu'j pli'mult'o'j est'as tiom komplik'a, ke probabl'e eĉ EU-burokrat'o'j apenaŭ kompren'as ĝi'n.
#001463
Bon'e, ke oni pli'grav'ig'as la parlament'o'n, sed ĝi'a struktur'o rest'os sam'a: deput'it'o'j send'it'a'j al Strasburgo de naci'a'j parti'o'j. Tiel plu ni hav'os la fenomen'o'n, ke dum elekt'o'kampanj'o por la EU-parlament'o eŭrop'a'j tem'o'j preskaŭ ne est'as traktat'a'j, sed ke la parti'o'j varb'as per naci'a'j argument'o'j. Por tio'n ŝanĝ'i neces'us hav'i tut'uni'a'j'n parti'o'j'n – sed tio ne ebl'as sen komun'a EU-lingv'o.
#001464
EU vol'as konserv'i si'a'n „divers'ec'o'n en unu'ec'o”; bon'e, sed la divers'ec'o oft'e pli ĝust'e est'as nur bunt'ec'o, kaj unu'ec'o ne ebl'as sen solv'o de la komunik'a problem'o. Ke unu'ec'o est'as nur nobl'a cel'o sen real'a baz'o, tio'n montr'is ne nur la grand'a konflikt'o inter plur'a'j EU-reg'ist'ar'o'j pri la iraka milit'o, sed mult'e pli drast'e, ĉar (ŝajn'e) mal'grav'e la kurioz'a konflikt'o inter Berlino kaj Romo pri german'a'j turist'o'j. Kvankam ĉiu'jar'e cent'mil'o'j da german'o'j turism'as en Italio kaj dek'mil'o'j da ital'o'j plu viv'as en Germanio, ili ne inter'kompren'iĝ'as pro mank'o de komun'a lingv'o, tiel ke stereotip'o'j kaj antaŭ'juĝ'o'j ne pov'as mal'aper'i. Tio valid'as por la rilat'o'j inter tre mult'a'j EU-land'o'j.
#001465
Tial EU ankaŭ per tiu ĉi re'form'et'o ne ating'os la cel'o'n „civit'an-proksim'ec'o”; civit'an'o'j sen komun'a lingv'o, sen ebl'ec'o ver'e inter'komunik'i rest'os mal'proksim'a'j unu al ali'a, fremd'ul'o'j. Fremd'a'j al ili sam'e rest'os EU mem, ĝi'a'j instituci'o'j. Kiu esper'is, ke nun, kiam ni hav'os pli ol 20 divers'a'j'n lingv'o'j'n en EU, ĝi fin'e solv'os la problem'o'n per komun'a lingv'o, rest'as komplet'e sen'iluzi'iĝ'int'a. La du'a lingv'o por funkci'ul'o'j kaj elit'o'j plu est'os la angl'a, la ordinar'a'j civit'an'o'j rest'os mut'a'j. Viv'u divers'ec'o kaj plur'ec'o – la unu'ec'o proklam'at'a per la konstituci'o est'as mort'nask'it'o.
#001466
Ke spam'o aŭ trud'reklam'o iĝ'as pli kaj pli mal'agrabl'a, atest'as komunik'o de The Association of Apple Computer Users & Groups (La asoci'o de uz'ant'o'j de Apple-komput'il'o'j) en Uson'o, kiu pret'as donac'i la sum'o'n de 10 000 uson'a'j dolar'o'j al person'o, kiu pov'as kaŭz'i la akuz'o'n de profesi'a spam'ist'o. Laŭ la asoci'o est'as antaŭ'vid'at'a'j pli'a'j premi'o'j, kiu'j cel'as help'i al la frost'ig'o de la dek plej grand'a'j spam'firma'o'j de la mond'o.
#001467
Davido sid'iĝ'is rekt'e sur la sof'o en si'a mal'lum'a salon'o. Per okul'o'j larĝ'e mal'ferm'it'a'j li rigard'is la telefon'o'n. Ĝi sonor'is de'nov'e. Dorm'o jam est'is for, kaj ŝvit'o kovr'is li'a'n frunt'o'n. Li barakt'is mens'e por re'ten'i la bild'o'j'n de si'a sonĝ'o en si'a kap'o. Kio'n vi est'as far'ant'a, li pens'is, ĉu ali'foj'e vi las'os for'ir'i la ŝanc'o'n?
#001468
Li ramp'is trans la sof'o'n kaj pren'is la aŭd'il'o'n. Aŭtomat'e li lev'is ĝi'n al si'a orel'o. La telefon'o iel ŝajn'is est'i part'o de mond'o al kiu li ne aparten'is dum li est'is dorm'ant'a antaŭ nur kelk'a'j sekund'o'j. Tamen al tiu mond'o li nun re'ven'is malgraŭ si'a dezir'o rest'i ie ali'e. Fin'fin'e li respond'is al la telefon'vok'o: „Ha lo?”
#001469
Est'is li'a amik'o, Leon'o. „Ĉu mi vek'is vi'n?” li demand'is kaj sen atend'i respond'o'n, li ek'babil'is pri si'a plej nov'a ne'grav'aĵ'o, io pri si'a kor'amik'in'o kaj ties prefer'o aĉet'um'i en komerc'a'j centr'o'j anstataŭ est'i akurat'a kiam ili hav'is rendevu'o'n por ir'i vesper'manĝ'i. Ĉiam tem'is pri io kun tiu'j du. Davido ek'pens'is, ke ili fakt'e tre ŝat'as hav'i si'a'j'n batal'et'o'j'n. Ebl'e per'e de ili la viv'o est'is iom pli interes'a.
#001470
Dum Leon'o daŭr'ig'is pri Anita, Davido mens'e re'ven'is al si'a sonĝ'o. Li aŭskult'is si'a'n amik'o'n sufiĉ'e nur por inter'met'i „mm hmm” je ĝust'a'j moment'o'j en la konversaci'o. Li'a mens'o est'is en Afrik'o, for de la grand'a urb'o kaj for de la modern'a mond'o kun ĝi'a'j ar'o'j de negoc'o, komerc'o, kapital'ism'o. Kiom da nokt'o'j li vek'iĝ'is, ŝvit'kovr'it'a, pens'ant'e pri tiu lok'o, pri la viv'o tie, pri tio kiam li rezign'is pri ĉio ĉi, kaj pri tio kiom li bedaŭr'is tiu'n decid'o'n. Io mank'as en la viv'o, li pens'is.
#001471
Mi preskaŭ ir'is. Mi pov'us tiam. Ebl'e mi dev'int'us. Mi rest'is ĉi tie pro ŝi. Tio'n ŝi pet'is de mi. Li re'memor'is la konversaci'o'n kvazaŭ ĝi okaz'us nur hieraŭ. Nur de du monat'o'j ili kon'is unu la ali'a'n.
#001472
Kaj mi ja rest'is tie por la jar'o, sed kiam ven'is de'nov'e la temp'o por ir'i al Afrik'o, ŝi ne vol'is, ke mi ir'u. Preskaŭ almoz'ant'e ŝi ven'is kaj pet'is, ke mi rest'u kun ŝi.
#001474
„Jen de'nov'e la ali'a vir'in'o”, ŝi kri'is. Tiel ŝi nom'is li'a'n dezir'o'n tra'vag'i tra la mond'o kaj ek'sci'i pri ali'a'j kultur'o'j. Ebl'e ŝi prav'as, li pens'is. Mi rev'is ne pri ŝi, ne ver'e, sed pri la ven'ont'a temp'o, kiam mi fin'fin'e est'os en Afrik'o. Luks'a viv'o, mult'e da mon'o, la juvel'o'j de tiu ĉi soci'o neniam al'log'is mi'n. Kio'n mi ver'e bezon'as? Nutr'aĵ'o'n, lok'o'n por dorm'i. Kaj mi vol'as help'i hom'o'j'n. Tamen li ne sekv'is tiu'n em'o'n. Fin'fin'e Katarina rezign'is pri lukt'o por li'a atent'o kontraŭ tiu ĉi vojaĝ'em'o, kaj ŝi for'ir'is. Ĉio ĉi ŝajn'is est'i antaŭ tre long'a temp'o.
#001475
„Davido? David'? Ĉu vi est'as tie?”
#001476
„Hmm? Ho jes, pardon'u. Mi'a mens'o est'is for.”
#001477
„Kie vi est'is do?” demand'is Leon'o iom frustr'it'e.
#001478
„Vi ne vol'as sci'i ... en Afrik'o de'nov'e.”
#001479
„Davido! Di'o mi'a! Aŭ far'u aŭ forges'u tio'n. Vi ir'os. Vi ne ir'os. Dum kiom da jar'o'j jam vi parol'as pri tio?” Tiam li halt'ig'is si'n. Leon'o sci'is iom pri la kor'o de Davido. „Pardon'u. Dir'u al mi, kio okaz'is.”
#001480
Foj'e li ver'e honest'is kun si mem, kaj li sci'is, ke Katarina ne est'is la sol'a kial'o pro kiu li ne ir'is al Afrik'o. Mi hav'is kelk'a'j'n ŝuld'o'j'n, kaj ne ver'e cert'is ĉu mi pov'us re'pag'i ili'n antaŭ ol ven'os la temp'o por ir'i, sed ili ne est'is tiom grand'a'j. Mi ja pov'int'us, li pens'is, sed mi tim'is. Jen la plej traf'a kial'o.
#001481
„Mi kon'at'iĝ'is kun vir'in'o. Ŝi nom'iĝ'as Dian'a”, li dir'is al Leon'o. Li embaras'iĝ'is iom, kaj al'don'is: „Mi kon'at'iĝ'is kun ŝi antaŭ nur semajn'o. Leon'o, mi sci'as, ke mi ŝajn'as frenez'a, sed ĉu iam vi en'am'iĝ'is al iu ek'de la komenc'o? Ĉu vi sent'is vi'n, kvazaŭ vi est'us kon'ant'a tiu'n person'o'n dum vi'a tut'a viv'o?”
#001482
„Tio ebl'as, mi supoz'as, sed ĉu vi ne pens'as, ke vi ir'as iom'et'e tro rapid'e?”
#001483
„Jes, ekzakt'e tie'n ŝi vetur'os. Ŝi est'as volont'ul'o kaj loĝ'as en vilaĝ'et'o en Gvineo. Tie ŝi labor'as pri konserv'ad'o de la mangrov'a arb'ar'o. Ŝi stud'as la arb'ar'o'n kaj instru'as al la lok'a'j hom'o'j uz'i ĝi'n sen ĝi'n damaĝ'i. Ŝi jam est'as tie dum jar'o kaj du'on'o.”
#001486
„Nu, Davido, ne dir'u al mi, ke vi est'as pens'ant'a pri vetur'o kun ŝi! Vi'a labor'o. Vi'a dom'o ĉi tie. Ve, vi'a patr'in'o est'as ĉi tie kaj ĉiu'j vi'a'j amik'o'j! Mi est'as ĉi tie. Mi ne vol'as, ke vi ir'u.”
#001487
„Kaj kiom ĉio ĉi tem'as pri la vir'in'o? Vi apenaŭ kon'as ŝi'n.”
#001490
„Jes, Leon'o, mi tre interes'iĝ'as pri Dian'a, kaj mi tre ŝat'us vid'i ĉu ver'e pov'us est'i io special'a inter ni. Tamen se mi ja ir'us al Afrik'o, ne ver'e est'us pro ŝi. Mi vol'as far'i tio'n pro mi mem. Mi ĉiam vol'is far'i tio'n. La unu'a'n ŝanc'o'n mi fuŝ'is. Sed nun ŝajn'as, ke la viv'o don'as al mi nov'a'n ŝanc'o'n. Ĉu mi dir'u ‚ne’?”
#001491
„Sed kio'n vi far'os? Vi ne est'as arb'ar'ist'o.”
#001492
Davido pov'is aŭd'i la konstern'o'n en la voĉ'o de Leon'o. Tiom mal'facil'is parol'i pri ĉio ĉi. Davido sent'is si'a'n kor'o'n rapid'e bat'ant'a. Ĉu ĝi bat'as pro ekscit'o, li demand'is al si, aŭ ĉu pro tio, ke Leon'o ver'e ne vol'as aŭskult'i ĉi tio'n. „Ili bezon'as instru'ist'o'j'n”, li dir'is. „Mi pov'us instru'i lingv'o'j'n kaj matematik'o'n.”
#001493
Davido re'met'is la aŭd'il'o'n kaj re'kuŝ'iĝ'is sur la sof'o. Li sent'is si'n lac'eg'a post tiu konversaci'o. Li ne vol'is pens'i pri la vort'o'j de si'a amik'o. Tiu konsil'o brul'ig'is li'a'n mens'o'n, ĉar li sci'is pri ĝi'a saĝ'ec'o. Ĉio hav'is senc'o'n. Kial for'ĵet'i ĉio'n, kio'n mi hav'as, kio'n mi viv'gajn'is dum mult'a'j jar'o'j? Est'is io en li'a kor'o tamen, kio puŝ'is li'n al ia nov'a viv'o. Ĉu est'as ali'a spec'o de saĝ'ec'o, li pens'is zorg'em'e, aŭ ĉu est'as nur frenez'o? Ebl'e ĉi tiu'j viv'gajn'aĵ'o'j, kiu'j'n mi dev'us for'las'i, fakt'e est'as ĉen'o'j, kiu'j re'ten'as mi'n. Ĉu nur per prov'o mi sci'os?
#001495
Dorm'o re'ven'is al li post ne'long'e, kaj kun ĝi ven'is nov'a sonĝ'o pri Afrik'o. Li ĵus al'ven'is al si'a nov'a vilaĝ'o. Kiel dir'is Dian'a, famili'o tie adopt'is li'n, kaj li tag'manĝ'is kun ili ĉiu'tag'e. Li jam est'is komenc'int'a instru'i. La lern'ej'o ne hav'is elektr'o'n, sed tio ne ver'e mank'is al li. La klas'ĉambr'o'j hav'is mult'a'j'n fenestr'o'j'n por hav'ig'i sufiĉ'e da lum'o. Ankaŭ tra la pord'o, kiu est'is tut'e apert'a, en'ir'is lum'o. Li rigard'is si'a'j'n stud'ant'o'j'n kaj ord'ig'is si'a'j'n pens'o'j'n por salut'i ili'n kaj komenc'i la lecion'o'n.
#001496
Tiam kok'o en'ir'is en la klas'ĉambr'o'n tra la pord'o. Li rigard'is ĝi'n mir'e dum moment'o kaj post'e rid'et'is al si mem. Ho, mi ja est'as en Afrik'o, li pens'is. Li re'e rigard'is la kok'o'n, kiu klin'is si'a'n kap'o'n kaj sam'e rigard'is li'n.
#001497
„Ne, vi ne pov'as for'ir'i!” dir'is la kok'o. „Faktur'o'j'n vi hav'as. Mon'o'n vi bezon'as. Vi ne pov'as for'ir'i. Ceter'e ni bezon'as vi'n.”
#001498
Subit'e li ne est'is en klas'ĉambr'o, sed en si'a ofic'ej'o, kaj iel la kok'o nun tre simil'is li'a'n direkt'ist'o'n. Ankaŭ li'a pa'nj'o est'is tie. „Ne, kar'a,” ŝi dir'is al li, „ne for'ir'u. Kie est'os ni'a Davido, se vi for'ir'os? Mi tiom zorg'as pri vi, kaj vi vol'as ir'i al ia for'a land'o, al danĝer'a lok'o. Kial vi vol'as far'i tia'aĵ'o'n?”
#001499
„Aŭ far'u tio'n, aŭ forges'u.” Davido turn'iĝ'is kaj ek'vid'is Leon'o'n tie.
#001500
Ili ĉiu'j ek'parol'is al li sam'temp'e, kaj li sent'is si'n sol'a kaj perd'it'a en ia konfuz'a frenez'o de vort'o'j kaj emoci'o'j. El la muĝ'o li aŭd'is mal'laŭt'e la voĉ'o'n de Dian'a. „Kio'n vi vol'as far'i kun vi'a viv'o?” ŝi dir'is. „Kio est'as en vi'a kor'o?”
#001501
Li vek'iĝ'is kaj sid'iĝ'is rekt'e sur la sof'o. Ŝvit'o kovr'is li'a'n frunt'o'n. Li vid'is la telefon'o'n apud'e kaj etend'is si'a'n brak'o'n por pren'i ĝi'n.
#001502
Ne nur slav'o'j streb'as vetur'i okcident'e'n por tie labor'i: ankaŭ okcident'an'o'j vetur'as sam'cel'e Rusion. Laŭ gazet'ar'a'j inform'o'j ven'as Rusion ne nur invest'ant'o'j, sed ankaŭ ordinar'a'j labor'ist'o'j. En la penza region'o aper'is kelk'dek'o da ter'kultiv'ist'o'j el Briti'o, kiu'j lu'pren'is ĉirkaŭ 10 000 hektar'o'j'n. Tio'n ili far'is, ĉar malgraŭ tio, ke la vend'o'prez'o de gren'o en Rusio pli-mal'pli egal'as tiu'n en okcident'o, naft'o-, sem'o- kaj dung'ad'o-el'spez'o'j mult'e pli mal'alt'as.
#001503
Ali'flank'e daŭr'e prov'as for'las'i Rusion mil'o'j da civit'an'o'j. „Ne el'ten'ebl'as nun viv'o en ni'a land'o”, opini'as mult'a'j. Ĉiu'jar'e ĉirkaŭ 50 000 for'las'as „tiu'n ĉi mond'o'n”: laŭ Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o okup'as Rusio la unu'a'n lok'o'n pri suicid'o'j. La ĉef'a'j kial'o'j est'as per'fort'o'j en jun'ul'ar'a'j tavol'o'j, seks'a'j krim'o'j kaj kruel'ec'o rilat'e infan'o'j'n kaj mal'jun'ul'o'j'n.
#001504
Malgraŭ tio, ke uson'a'j antrop'olog'o'j prognoz'as, ke post 200-300 jar'o'j la mez'a ter'loĝ'ant'o est'os azi'an'o, tri'fingr'a kaj kun grand'a krani'o, mez'a loĝ'ant'o de nun'a Ukrainio est'as urb'a vir'in'o, edz'in'iĝ'int'a, kun unu infan'o kaj kolegi'a kler'ec'o. Ŝi konsider'as si'n etn'a ukrain'in'o kun ukraina ge'patr'a lingv'o.
#001506
En Ukrainio loĝ'as nun ne 52 milion'o'j da hom'o'j, kiel dum sen'de'pend'iĝ'o fin'e de 1991, sed nur 48,5 milion'o'j el 130 naci'ec'o'j (etn'o'j). La land'o en'hav'as 454 urb'o'j'n, el kiu'j kvin – Kievo, Harkivo, Dnipropetrovsko, Odeso kaj Donecko – est'as loĝ'at'a'j de po pli ol milion'o da hom'o'j. Malgraŭ tio, ke en la ĉef'urb'o loĝ'as pli ol 2,6 milion'o'j da hom'o'j, Ukrainio ne est'as tip'e modern'a ŝtat'o, ĉar preskaŭ ne okaz'as urbaniz'ad'o de la popol'o.
#001507
Ukrainoj konsist'ig'as preskaŭ 78 % (en 1979 73,5 %) de la popol'o. Ili'n post'sekv'as rus'o'j kaj belorus'o'j. Grand'a surpriz'o far'iĝ'is invers'o de la rus'ig'o sub'ten'at'a de la komun'ist'a reĝim'o en sovetia temp'o. Se en 1989 en Ukrainio rus'o'j konsist'ig'is 26,6 % de la popol'o, tem'as nun pri 17,3 %. Eĉ la nun'a ŝtat'prezid'ant'o, Leon'id Kuĉma, deklar'int'e si'n rus'o en 1989, trans'form'iĝ'is en etn'a'n ukrainon. Malrusigon kaŭz'as ne nur politik'o, sed ankaŭ ekonomi'o: ĉirkaŭ ses milion'o'j labor'as ekster'land'e.
#001508
Krom'e mult'a'j civit'an'o'j, parol'ant'a'j de'nask'e la rus'a'n, konsider'as si'n etn'a'j ukrainoj. Histori'e rus'o'j nom'is ukrainojn „mal'grand'rus'o'j” kaj rus'a literatur'o pri'skrib'is ili'n kiel drink'ul'o'j'n, kvankam gast'em'a'j'n. Simil'aĵ'o'j okaz'is ankaŭ en sovetia temp'o, sed mal'aper'as tendenc'o'j tiu'j.
#001509
La popol'nombr'ad'o montr'as sukces'a'n evolu'o'n de la ŝtat'o: antaŭ 12 jar'o'j mult'a'j politolog'o'j antaŭ'vid'is etn'a'j'n konflikt'o'j'n en 50-milion'a land'o, kiu'j malgraŭ iom ne'stabil'a politik'a viv'o ne okaz'is.
#001510
Post la milit'o ... mal'stabil'ec'o
#001511
Post la dis'fal'o de social'ism'o en la 90aj jar'o'j, Uson'o iĝ'is la plej fort'a land'o en la mond'o. Rezult'e, Uson'o dezir'is kapt'i la okaz'o'n por pli mult'e influ'i la mond'a'n politik'o'n kaj ekonomi'o'n. La okaz'int'aĵ'o'j de la 11a de septembr'o – kiam 19 sen'paf'il'a'j hom'o'j, hav'ant'a'j nur tond'il'o'j'n, sukces'e detru'is la simbol'o'j'n de la financ'a potenc'o de Uson'o kaj atak'is la sid'ej'o'n de la plej grand'a milit-maŝin'o de la mond'o – far'iĝ'is plej bon'a pretekst'o por Uson'o real'ig'i si'a'j'n cel'o'j'n.
#001512
Post tiu atak'o, uson'an'o'j sent'is, ke ili'a land'o ne est'as sufiĉ'e sekur'a. La uson'a ŝtat'o decid'is do solv'i mal'nov'a'j'n problem'o'j'n en Mez-Orient'o, ekzempl'e la konflikt'o'n inter arab'o'j kaj Israelo kaj la proviz'ad'o'n de energi'o.
#001513
La organiz'ant'o'j de la atak'o la 11an de septembr'o loĝ'is en Afgani'o. Do Uson'o cel'is unu'e Afgani'o'n kaj la tie'a'n taliban reĝim'o'n. Jen et'a sukces'o: la teror'ist'a organiz'aĵ'o Al'kaid'o est'as ŝajn'e detru'it'a, sed la ĉef'akuz'it'o, Osama Bi'n Lad'e'n, rest'as liber'a. Sed Uson'o vol'is Afgani'o'n kiel sekur'a'n voj'o'n por transport'i petrol'o'n de Turkmeni'o al Afgani'o kaj Pakistano.
#001514
Mez-Orient'o est'as la plej grav'a part'o de la mond'o rilat'e energi'o'n. Ĉirkaŭ la Persa Golf'o kuŝ'as 65 % de la kon'at'a'j mond'a'j rezerv'o'j de petrol'o, kaj 35 % de tiu'j de gas'o. Daŭr'e kresk'as la mond'a bezon'o pri petrol'o, kaj do progres'int'a'j land'o'j klopod'as reg'i la petrol-merkat'o'n por garanti'i sufiĉ'a'n proviz'o'n je akcept'ebl'a prez'o.
#001515
Not'ind'as, ke en 2001 Uson'o import'is 54 % de si'a bezon'at'a energi'o – 30 % el la Persa Golf'o. Laŭ la uson'a ministr'o pri energi'o tiu ĉi proporci'o kresk'os ĝis la jar'o 2020 al 60 %. Sam'e, ĝis 2020 Eŭrop'o import'os ĉ. 92 % de si'a'j energi'a'j bezon'at'aĵ'o'j el la region'o. Do Uson'o vol'is pli'fort'ig'i si'a'n influ'o'n en Mez-Orient'o (kaj sam'temp'e lim'ig'i la tie'a'n influ'o'n de Eŭrop'o – apart'e de Franci'o kaj Germanio –, la plej signif'a ekonomi'a konkur'ant'o de Uson'o).
#001516
Por akir'i pli da influ'o super la region'o, nepr'is, ke Uson'o ŝanĝ'u la tie'a'n situaci'o'n. Do, atak'int'e Afgani'o'n, Uson'o ek'parol'is pri „diabl'o-aks'o”: Irako, Nord'a Korei'o kaj Irano. Uson'o vol'is konvink'i la mond'o'n, ke tiu'j land'o'j sub'ten'as teror'ism'o'n kaj minac'as pac'o'n kaj stabil'ec'o'n. Kvankam est'as ali'a'j land'o'j, kiu'j sub'ten'as teror'ism'o'n kaj pli aktiv'e kontraŭ'as Israelon, Irako far'iĝ'is la cel'o de nov'a milit'o, ĉar ĝi posed'as riĉ'a'j'n rezerv'o'j'n de petrol'o kaj gas'o.
#001517
Krom'e Irako est'is la plej mal'fort'a land'o en Mez-Orient'o pro la reĝim'o de Sadam Husejn [sadám husájn]; ĝi est'is ankaŭ mal'ŝat'at'a pro invad'o de Kuvajt'o kaj pro uz'o de kemi'a'j bomb'o'j kontraŭ kurd'o'j. Al'don'e, membr'o'j de Al'kaid'o est'is arab'o'j kaj la uson'a prezid'ant'o Bush pretend'is, ke Irako sub'ten'as la organiz'aĵ'o'n.
#001518
Mult'a'j hom'o'j kred'as, ke per la milit'o Uson'o cel'is posed'i irak'an petrol'o'n. Sed klar'e est'as, ke la kost'o de la milit'o super'is pli ol 100 miliard'o'j'n da dolar'o'j: irakaj petrol-en'spez'o'j ne dum long'a temp'o kovr'os la kost'o'j'n de la milit'o. Efektiv'e Uson'o pens'is pli long'a'temp'e: la milit'o help'u al Uson'o real'ig'i si'a'n cel'o'n est'i reprezent'at'a en la region'o kaj sam'temp'e pli'fort'ig'i si'a'n rol'o'n en la Organiz'aĵ'o de Petrol-Eksport'a'j Land'o'j.
#001519
Pli'e en la iraka milit'o Uson'o pov'is test'i modern'a'j'n arm'il'o'j'n kaj montr'i al la mond'o si'a'n milit'ist'a'n super'ec'o'n. La milit'o far'iĝ'is reklam'o por la uson'a arm'il-industri'o: kresk'ig'i la industri'o'n help'os al la stagn'a uson'a ekonomi'o.
#001520
Dum 30 jar'o'j Irako est'is danĝer'a najbar'o por Irano. En 1980, ekzempl'e, Sadam atak'is Iranon, kiam la land'o spert'is soci'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n problem'o'j'n. La milit'o daŭr'is ok jar'o'j'n kaj est'ig'is ambaŭ'flank'e grand'a'j'n hom'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n perd'o'j'n. Sufer'is la demokrati'o en Irano: dum la milit'o est'is sufok'it'a'j opozici'a'j parti'o'j. Post la milit'o est'is diskut'at'a'j kompens'o por Irano, sed neni'o est'as decid'it'a ĝis la fal'o de Sadam.
#001521
Rilat'e Iranon, ĉef'a rezult'o de la uson'a atak'o kontraŭ Irako est'as mal'alt'ig'o de la prez'o de petrol'o. Mal'mult'e'kost'a petrol'o ne al'port'as profit'o'n. Krom'e la milit'o mal'stabil'ig'is la tut'a'n region'o'n: sufer'as turism'o, firma'o'j mal'em'as invest'i en Mez-Orient'o, kapital'o for'flug'as al pli sekur'a'j mond'o'part'o'j. Se ne kresk'os ali'a'j industri'o'j, la region'o daŭr'e de'pend'os de petrol'o, produkt'aĵ'o pli kaj pli domin'at'a de Uson'o. Krom'e, ju pli da politik'a mal'stabil'ec'o, des pli mez-orient'a'j land'o'j aĉet'os arm'il'o'j'n – kaj des pli profit'os Uson'o. Do mal'stabil'ec'o en la region'o bon'e profit'ig'os al Uson'o.
#001522
En Irano ekzist'as du fort'a'j grup'o'j kun mal'sam'a'j vid'punkt'o'j rilat'e demokrati'o'n. Prezid'ant'o Ĥatami [ĥatamí] kaj la pli'mult'o de la parlament'an'o'j kaj urb'estr'o'j sub'ten'as demokrati'o'n. Ili vol'as pac'e kun'viv'i kun ali'a'j land'o'j, inkluziv'e de la nov'a sen-sadama Irako: sukces'o de tiu ĉi grup'o pov'us lim'ig'i la rol'o'n de Uson'o en la region'o. Sed ali'a'j grup'o'j kontraŭ'as la liber'ec'o'n en Irano: ili vol'as profit'i de la ĉe'est'o de Uson'o en la Persa Golf'o por lim'ig'i la politik'a'n kaj kultur'a'n ag'ad'o'j'n. Se tiu'j ĉi grup'o'j sukces'os ven'ont'jar'e dum la parlament'a'j elekt'o'j, pov'as est'i, ke iran'an'o'j ribel'os. Tiam Uson'o ebl'e kapt'os la okaz'o'n por inter'ven'i en Irano.
#001523
Resum'e, se Irano ne pov'os baldaŭ stabil'ig'i si'n, est'os minac'at'a'j invest'ad'o, turism'o kaj ekonomi'a progres'o; sam'temp'e kresk'os aĉet'ad'o de arm'il'o'j kaj, paralel'e, sen'labor'ec'o kaj mal'riĉ'ec'o. Ali'flank'e, se est'os venk'it'a'j intern'a'j konflikt'o'j, Irano pov'os lud'i rol'o'n en la re'konstru'o de Irako.
#001524
Ne ebl'as eksport'i demokrati'o'n kaj progres'o'n per milit'o kaj prem'o. La demokrati'o bezon'as special'a'j'n aranĝ'o'j'n kre'it'a'j'n de la popol'o'j de la koncern'a'j land'o'j. Esper'ebl'e la unu'a grup'o en Irano pov'os fort'e kaj vigl'e sub'ten'i intern'a'n demokrati'o'n por tiam ebl'ig'i sukces'a'n kun'labor'o'n kun ali'a'j land'o'j.
#001525
Tre long'e du problem'o'j ekzist'as en psikologi'o apart'a'j unu de la ali'a: person'a'j tip'o'j (de'nask'a'j diferenc'o'j de psikologi'a'j ec'o'j) kaj inter'person'a'j rilat'o'j. Prov'as ili'n kombin'i la kre'int'o de t.n. socioniko, la litova soci'olog'in'o Aušra Augusta.
#001527
Ŝi'a teori'o baz'iĝ'as sur la person'a tip'ologi'o de la svis'a psikiatr'o Carl Gustav Jung, kiu asoci'iĝ'as i.a. kun la du termin'o'j ekstravertit'o kaj introvertit'o. Kvankam Jung sci'is preskaŭ neni'o'n pri la struktur'o de la cerb'o, li intuici'e diven'is, ke hom'a'j ec'o'j ne pov'as est'i egal'e fort'a'j. Ili kvazaŭ lukt'as pro la sam'a'j rimed'o'j de la nerv'a sistem'o. Ekzempl'e, hom'o kun fort'a imag'o'pov'o kaj abstrakt'a pens'o (intuici'ul'o) kutim'e ne'atent'as detal'o'j'n. Kontraŭ'e tiu, kiu bon'e mastr'as la spac'o'n ĉirkaŭ si, memor'as detal'o'j'n kaj ĉiam rimark'as eĉ et'a'j'n ŝanĝ'o'j'n (sens'ul'o) kutim'e mal'facil'e mastr'as tre abstrakt'a'j'n ide'o'j'n, prefer'ant'e est'i pli praktik'ul'o ol teori'ul'o.
#001528
Jung pri'skrib'is ankaŭ tri ali'a'j'n kontraŭ'a'j'n ec'o'j'n: pens'o (en socioniko: logik'o); sent'o (en socioniko: etik'o, por ke oni ne konfuz'u kun sens'o); kaj ekstravertit'ec'o/introvertit'ec'o, percept'o (mal'raci'ec'o)/juĝ'o (raci'ec'o). Tamen tre long'e psikolog'o'j prov'as konjekt'i, kiel ebl'os rilat'ig'i la tip'o'j'n. Ekzempl'e, ĉu bon'as aŭ mal'bon'as, se unu partner'o est'as sens'ul'o, kaj la ali'a intuici'ul'o?
#001529
Unu'flank'e, tio pov'as signif'i reciprok'a'n help'o'n: unu (kutim'e intuici'ul'o) respond'ec'as pri risk'a'j, ne „tuj profit'a'j” entrepren'o'j, la ali'a (kutim'e sens'ul'o) help'as lukt'i kontraŭ monoton'a'j, „enu'a'j” problem'o'j, kies solv'o postul'as ne fantazi'o'n, sed atent'o'n, diligent'ec'o'n aŭ eĉ pugn'o'j'n. Ali'flank'e, kiu ne kon'as la situaci'o'n, kiam unu (kutim'e sens'ul'o) akuz'as la ali'a'n pri ne'praktik'em'o kaj la ali'a (kutim'e intuici'ul'o) la unu'a'n pri ne'antaŭ'vid'em'o, mal'vast'a'j sci'o'j? Tial mult'a'j psikolog'o'j, eĉ sci'ant'a'j pri psikologi'a'j tip'o'j, prefer'is asert'i, ke du hom'o'j pov'as kun'ekzist'i, se ili toler'as unu la ali'a'n.
#001530
Tamen la kaŭz'o est'is ali'a. Simil'e al suker'o kaj sakar'in'o, ambaŭ dolĉ'a'j, sed de mal'simil'a'j kemi'a'j kun'met'aĵ'o'j, la psik'a'j ec'o'j, kiel intuici'o, sens'o ktp, ankaŭ pov'as hav'i mal'simil'a'n origin'o'n. Augusta de'nov'e re'mal'kovr'is la psik'a'j'n funkci'o'j'n, mal'konciz'e pri'skrib'it'a'j'n de Jung, kiu'j help'is ŝi'n konstru'i sistem'o'n de inter'tip'a'j rilat'o'j. Laŭ ŝi'a hipotez'o, rilat'o'j pov'as est'i ne nur simetri'a'j, sed ankaŭ mal'simetri'a'j. Krom'e, sukces'o de ĉiu spec'o de rilat'o de'pend'as de mult'a'j faktor'o'j, ekz. de distanc'o: kelk'a'j rilat'o'j bon'as, kiam la partner'o'j observ'as psikologi'a'n distanc'o'n, ali'a'j dum proksim'a komunik'ad'o, ekz. en famili'o'j.
#001532
Komenc'e sovetiaj psikolog'o'j mal'akcept'is la hipotez'o'n de Augusta. Oficial'a marks'ist'a psikologi'o deklar'is, ke person'ec'o est'as determin'at'a de la soci'o. Tamen Augusta el'pens'is, kiel preter'ir'i la oficial'a'n vid'punkt'o'n: ŝi invent'is lud'a'n versi'o'n de socioniko, laŭ kiu ĉiu person'a tip'o hav'as si'a'n pseŭdonim'o'n: Balzac, Robespierre, Hamlet'o, ktp. Tio help'is publik'ig'i artikol'o'j'n pri socioniko en popular'a'j magazin'o'j.
#001533
En la 1990aj jar'o'j iom post iom oni komenc'is akcept'i socionikon. Ĝis nun est'as publik'ig'it'a'j ĉirkaŭ 50 libr'o'j kaj cent'o'j da artikol'o'j; krom'e ekzist'as socionikaj revu'o'j kaj ret'paĝ'ar'o'j (ekz. la mult'lingv'a ). Rezult'is divers'a'j el'trov'o'j: ekz. Jekaterina Filatova, psikolog'in'o el Sankt-Peterburgo, dum pli ol dek jar'o'j fotograf'is hom'o'j'n, kies socionikajn tip'o'j'n ŝi diagnoz'is. Iom post iom ŝi rimark'is, ke por ĉiu'j 16 tip'o'j ekzist'as simil'ul'o'j: hom'o'j aspekt'e simil'as unu al la ali'a, eĉ ne est'ant'e parenc'o'j. Evident'e, socionika tip'o est'as de genetik'a origin'o kaj spegul'iĝ'as en la hom'a aspekt'o.
#001534
La juni'a numer'o, kiu ating'is mi'n je la fin'o de la el'don'monat'o, est'as tre interes'a. La intervju'o de Adem De'maĉ'i (paĝ'o 8) est'as iom ne'kompren'ebl'a. Li postul'as feder'ig'o'n de Serbi'o sed rifuz'as ĝi'n al Kosovo; tiel mi kompren'is.
#001535
Preskaŭ ĉiu uz'ant'o de Inter'ret'o ricev'as mult'a'j'n ne'pet'it'a'j'n komerc'a'j'n ret'mesaĝ'o'j'n, la tiel nom'at'a'n spam'o'n. Tiom grand'a iĝ'is la problem'o, ke mult'a'j hom'o'j serĉ'as solv'o'j'n. Tiu ĉi artikol'o pri'skrib'as teknik'a'j'n solv'o'j'n kaj iom ankaŭ soci'a'j'n.
#001536
La cel'o de ĉiu'j kontraŭ'spam'a'j sistem'o'j est'as halt'ig'i la rub'poŝt'o'n, ĉu per mal'permes'o al la fi'ul'o'j send'i, ĉu per halt'ig'o de al'ven'ant'a'j rub'poŝt'aĵ'o'j ĉe la ricev'ant'a flank'o. Grav'a kriteri'o por juĝ'i, ĉu tia sistem'o est'as bon'a, est'as erar'a'j traf'o'j, aŭ „fals'a'j pozitiv'o'j”: tem'as pri mesaĝ'o'j, kiu'j ne est'as rub'a'j, sed kiu'j est'as blok'it'a'j aŭ for'ĵet'it'a'j erar'e. Elekt'ant'e kontraŭ'spam'a'n sistem'o'n, oni atent'u, kiel ĝi trakt'as tiu'j'n erar'a'j'n traf'o'j'n: Ĉu tio okaz'as oft'e? Ĉu la erar'o'j est'as vid'ebl'a'j de send'ant'o aŭ ricev'ant'o? Aŭ ĉu mesaĝ'o'j perd'iĝ'as sen'spur'e?
#001537
Ret'poŝt'o funkci'as jen'e: Kiam uz'ant'o send'as ret'mesaĝ'o'n, ĝi ir'as al servil'o, kiu kutim'e aparten'as al la ret'proviz'ist'o de la send'ant'o. Tiu servil'o parol'as al servil'o, kiu respond'ec'as pri ricev'ad'o de mesaĝ'o'j por la ricev'ont'o. Post'e tiu servil'o dispon'ig'as la mesaĝ'o'j'n al la ret'poŝt'o'leg'il'o de la adres'it'o. Tiu struktur'o grav'as, ĉar ĝi ebl'ig'as du mal'sam'a'j'n respond'o'j'n al la spam'problem'o.
#001539
Tamen, mal'avantaĝ'o de tiu solv'o est'as, ke la servil'o'n reg'as la ret'proviz'ist'o, do est'as mal'facil'e por ordinar'a uz'ant'o elekt'i la plej prefer'at'a'n rimed'o'n. Ja ebl'as star'ig'i person'a'n poŝt'servil'o'n ĉe hejm'a komput'il'o kun plen'temp'a ret'lig'o, aŭ ĉe lu'it'a maŝin'o ĉe proviz'ist'o, sed tio mal'oft'as. Pli facil'as por uz'ant'o uz'i al'don'aĵ'o'n ĉe si'a kutim'a poŝt'il'o, aŭ en'konstru'it'a'n kontraŭ'spam'a'n funkci'o'n de la leg'il'o. Tia solv'o kutim'e met'as suspekt'at'a'j'n rub'mesaĝ'o'j'n en apart'a'n dosier'uj'o'n, aŭ tuj for'viŝ'as ili'n. Kompren'ebl'e, tiam erar'a traf'o sid'as forges'it'a aŭ for'viŝ'it'a, kaj ebl'as, ke nek send'int'o nek ricev'int'o rimark'as.
#001541
Plej evident'a kaj relativ'e simpl'a solv'o, oft'e aplik'at'a, est'as filtr'i laŭ vort'o'j, kiu'j aper'as ĉef'e en rub'poŝt'aĵ'o'j. Ĉef'a problem'o est'as, ke oni tre facil'e traf'as ankaŭ ali'a'j'n mesaĝ'o'j'n. Ekzempl'e, oni pov'as for'filtr'i la radik'o'n „mam-” por for'ig'i mesaĝ'o'j'n de vend'ist'o'j, kiu'j reklam'as bild'o'j'n de mam'o'j. Bedaŭr'ind'e, se oni abon'as dis'send'o'list'o'n pri mam'kancer'o, ankaŭ tiu'j mesaĝ'o'j perd'iĝ'os. Antaŭ ne'long'e okaz'is, ke vast'e uz'at'a komerc'a kontraŭ'spam'a program'o for'filtr'is ĉiu'j'n mesaĝ'o'j'n en'hav'ant'a'j'n la liter'o'n „p”! Krom'a problem'o est'as, ke ankaŭ spam'ist'o'j pov'as prov'i tiu'j'n program'o'j'n kaj verk'i si'a'j'n mesaĝ'o'j'n, tiel ke ili tra'ir'as la filtr'il'o'n, ekzempl'e laŭ'cel'e mis'liter'um'ant'e vort'o'j'n, ekzempl'e kun „m.a.m.o” anstataŭ „mam'o”. Pro tio, ĝis'dat'ig'i la filtr'il'o'n, por ke ĝi ĝust'e traf'u la spam'aĵ'o'j'n, est'as grand'eg'a labor'o, kiu iĝ'as pli kaj pli mal'facil'a.
#001543
Por klopod'i ĉirkaŭ'ir'i tiu'n labor'eg'o'n, oni invent'is statistik'a'n filtr'ad'o'n: tiu solv'o, plej oft'e uz'at'a ĉe la ret'poŝt'il'o de la uz'ant'o, funkci'as tiel, ke la uz'ant'o ĉe ĉiu nov'a mesaĝ'o dev'as dir'i, ĉu ĝi est'as rub'poŝt'o, ekzempl'e per buton'o kun la etiked'o for'viŝ'u kiel rub'poŝt'o'n apud la buton'o for'viŝ'u. Post iom da temp'o oni hav'as sufiĉ'e grand'a'n ar'o'n da rub'a'j kaj ne'rub'a'j mesaĝ'o'j por far'i statistik'a'n analiz'o'n. Por ĉiu vort'o uz'it'a en la mesaĝ'ar'o, la program'o nombr'as, kiom oft'e la vort'o aper'is en la rub'a'j mesaĝ'o'j, kaj kiom oft'e en la ne'rub'a'j. Evident'iĝ'as, ke, se oni rigard'as nov'a'n mesaĝ'o'n en la lum'o de tiu statistik'o, la program'o pov'as kun sufiĉ'e bon'a preciz'o diven'i, ĉu ĝi est'as rub'o aŭ ne, per la vort'o'j, kiu'j'n ĝi en'hav'as. Ĉar la statistik'ar'o est'as propr'a al ĉiu uz'ant'o, est'as mal'facil'e por reklam'ist'o'j ĉirkaŭ'ir'i ĝi'n. Ĝi tamen ne plen'e nul'ig'as la risk'o'n de erar'a'j traf'o'j, kaj ceter'e ĝi uz'as relativ'e mult'e da komput'il'a'j rimed'o'j kaj pov'as neces'ig'i potenc'a'n komput'il'o'n, se oni ricev'as mult'a'j'n mesaĝ'o'j'n aŭ filtr'as por mult'a'j ricev'ant'o'j. Ankaŭ la klas'ad'o don'as iom da labor'o, ĉar nov'a'j spec'o'j de rub'poŝt'o ja tra'ir'os en la komenc'o, kaj, se okaz'as fals'a'j traf'o'j, aŭ mis'klas'ad'o, la statistik'ar'o pov'as mal'preciz'iĝ'i.
#001544
Ali'a solv'o, ĉef'e uz'ebl'a ĉe servil'o, est'as nigr'a'j list'o'j de ret'lok'o'j kon'at'a'j kiel send'ant'o'j de rub'poŝt'o. Kiam la send'ant'a servil'o ek'konekt'as al la ricev'ant'a servil'o, ĝi dev'as don'i si'a'n ret'numer'o'n. La ricev'ant'a komput'il'o kontrol'as ĉe centr'a list'o, ĉu la vok'ant'o est'as kon'at'a font'o de rub'poŝt'o, kaj, se jes, ĝi per anonc'o fin'as la komunik'ad'o'n. Ekzist'as kaj komerc'a'j kaj volont'ul'a'j grup'o'j, kiu'j kolekt'as list'o'n de tia'j send'ej'o'j de rub'poŝt'o. Bedaŭr'ind'e, ankaŭ ili sufer'as pro erar'a'j traf'o'j, kvankam ĉi-okaz'e la honest'a send'ant'o inform'iĝ'as. La erar'o'j okaz'as, ĉar la list'ig'it'a'j fi'send'ant'o'j est'as ne nur maŝin'o'j, kiu'j'n posed'as mis'uz'ant'o'j, sed ankaŭ poŝt'o'servil'o'j, kiu'j est'is mal'bon'e agord'it'a'j – ne'ferm'it'a'j plu'send'il'o'j aŭ maŝin'o'j reg'at'a'j de pirat'o'j, tiel ke spam'ist'o'j pov'as uz'i ili'n, sed kiu'j hav'as ankaŭ honest'a'j'n uz'ant'o'j'n. Ebl'as ankaŭ erar'o'j aŭ mis'raport'o'j, kiu'j pov'as kaŭz'i en'list'ig'o'n de servil'o'j, kiu'j ne send'as rub'poŝt'o'n.
#001545
Tiu'j ĉi teknik'a'j solv'o'j ne est'as la sol'a'j, kiu'j'n oni pri'pens'as. Soci'a'j solv'o'j cel'as ŝanĝ'i la kondut'o'n de la send'ant'o'j aŭ ricev'ant'o'j. La plej simpl'a solv'o est'us, ke neni'u iam ajn respond'u al rub'poŝt'aĵ'o, tiel ke ne ind'u por la reklam'ist'o. Bedaŭr'ind'e sufiĉ'as, ke tre et'a proporci'o de cel'it'o'j respond'u, por pag'i la labor'o'n de la reklam'ist'o'j. Ŝajn'as mal'facil'e for'pren'i ĉiu'j'n naiv'eg'ul'o'j'n el la uz'ant'ar'o.
#001547
Ĉe la ali'a flank'o de la problem'o, oni pov'as hont'ig'i la send'ant'o'n, ekzempl'e publik'e plend'i kaj ne aĉet'i de firma'o'j, kiu'j fi'reklam'as. Tio est'as pli-mal'pli sukces'a, ĉar nun'temp'e honest'a'j hom'o'j aŭ entrepren'o'j ne plu send'as ne'pet'it'a'j'n reklam'o'j'n, ĉar ili sci'as, ke klient'o'j plend'eg'os. Bedaŭr'ind'e rest'as tromp'em'ul'o'j, kiu'j vend'as dub'ind'a'j'n var'o'j'n aŭ rekt'a'j'n tromp'o'j'n kaj fajf'as pri reputaci'o.
#001548
Leĝ'a'j solv'o'j cel'as tiu'j'n: por efektiv'ig'i si'a'j'n reklam'o'j'n, la send'ant'o dev'as don'i si'a'n adres'o'n aŭ iu'n rimed'o'n, por ke la tromp'ot'o pag'u. Tiu'n voj'o'n oni pov'as sekv'i por mal'kaŝ'i la tromp'ist'o'n. Tiam, se est'as taŭg'a leĝ'o, oni pov'as jur'e persekut'i tiu'n, kaj mal'liber'ig'i, se neces'e, por ĉes'ig'i la reklam'ad'o'n. Problem'o est'as, ke ret'poŝt'o tra'ir'as land'lim'o'j'n, kaj oft'e mal'facil'as al leĝ'o tra'ir'i land'lim'o'j'n.
#001549
Ali'a'j solv'o'j est'as kaj teknik'a'j kaj soci'a'j, ekzempl'e prez'ig'i ret'poŝt'o'n. Se ret'poŝt'o kost'us iom'et'e, ne kost'us mult'e por normal'a'j uz'ant'o'j, sed por reklam'ist'o'j ĝi ja iĝ'us tro kost'a. Vari'aĵ'o est'as, ke ret'poŝt'o en'hav'u opci'o'n por pag'o, tio est'as, ricev'ant'o pov'as pag'ig'i la send'ant'o'n, se li aŭ ŝi mal'kontent'as, do ne pag'ig'as amik'o'j'n sed ja la reklam'ist'o'j'n. Tamen, pag'sistem'o'j est'as mal'facil'e star'ig'ebl'a'j sen perd'i la inter'komunik'ad'o'n, ĉar ĉiu'j ret'serv'o'j dev'us inter'konsent'i, kaj est'as risk'o, ke tiu, kiu reg'as la pag'sistem'o'n, mis'uz'os si'a'n potenc'o'n aŭ far'os sen'merit'a'n profit'o'n.
#001550
Kiam mal'aper'is prezid'ant'o Mobutu en 1997, la ŝuld'o'j, kiu'j'n Kongo dev'is re'pag'i al inter'naci'a'j financ'a'j instituci'o'j kaj okcident'a'j land'o'j, ating'is preskaŭ 14 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j. Tiu mon'o dev'is est'i uz'at'a por la konstru'o de la land'o, sed dum la regn'o de Mobutu la land'o pli kaj pli degrad'iĝ'is.
#001551
La sekv'ant'a prezid'ant'o, Laurent Desiré [lorá deziré] Kabil'a, rifuz'is re'pag'o'n de tiu'j ŝuld'o'j. Laŭ li, la mon'o nur serv'is por riĉ'ig'i la famili'an'o'j'n de Mobutu, ne al la popol'o. La 2an de aŭgust'o 1998 Kongo est'is atak'it'a de la ribel'ul'o'j sub'ten'at'a'j de la reg'ist'ar'o'j de Ruando, Ugando kaj Burundo. Oni ne sci'as, de kie tiu'j land'o'j mal'riĉ'a'j akir'is arm'il'o'j'n kaj mon'o'n por organiz'i la milit'o'n. La 16an de januar'o 2001 Kabil'a est'is murd'it'a.
#001552
La nun'a prezid'ant'o, Jozefo Kabil'a, fil'o de Laurent Kabil'a, decid'is trakt'ad'i kun la kreditor'o'j. Fin'e de juli'o 2003 Inter'naci'a Mon'a Fondus'o kaj Mond'a Bank'o konsent'is redukt'o'n de re'pag'o de la ŝuld'o kaj de la interez'o'j, kiu'j dum la jar'o'j 2003 ĝis 2026 en'tut'e ating'os sum'o'n de proksim'um'e dek miliard'o'j da uson'a'j dolar'o'j, en form'o de jar'a redukt'o de la sum'o'j pag'ot'a'j je 50 ĝis 90 %.
#001553
Oficial'a'j prav'ig'o'j de tiu rezult'o est'is, ke Kabil'a reg'is la ekonomi'a'j'n parametr'o'j'n stabil'ig'ant'e la mon'o'n kaj ke li trakt'ad'is kun la ribel'ul'o'j por kre'i unu'ig'o'n de la land'o. Tamen, en la ĉiu'tag'a viv'o de la kong'an'o'j, ŝanĝ'o apenaŭ vid'ebl'as, kvankam la mon'o est'as preskaŭ stabil'a dum du jar'o'j. Kiam Kabil'a iĝ'is prezid'ant'o, unu uson'a dolar'o kost'is 350 kongajn frank'o'j'n kaj nun 430. La kong'an'o'j ankoraŭ est'as en la mizer'o kaj sufer'as pro mal'sat'o, mal'san'o, ktp. Ali'a'j plu ekspluat'as la riĉ'aĵ'o'j'n de Kongo.
#001554
Vieno grav'e profit'os de la EU-pli'vast'ig'o
#001555
Vieno aparten'as al la urb'o'j, kiu'j grav'e gajn'os ekonomi'e rezult'e de la EU-pli'vast'ig'o, kiu komenc'iĝ'os la 1an de maj'o 2004 per la akcept'o de la unu'a grup'o de dek land'o'j el mez'a kaj orient'a Eŭrop'o.
#001556
Tiu region'o est'as kaj rest'os unu el la baz'a'j eŭrop'a'j merkat'o'j kun grand'a'j ŝanc'o'j est'ont'e. La jar'o'j 1989-1999, post la mal'ferm'o de tiu part'o de Eŭrop'o al Okcident'o, al'port'is al la aŭstr'a ĉef'urb'o 40 000 nov'a'j'n labor'lok'o'j'n. Tiu pozitiv'a tendenc'o daŭr'os ankaŭ post la EU-pli'vast'ig'o. Ankaŭ la tendenc'o'j ĉe la viena bors'o evolu'os supr'e'n sur'baz'e de la esper'o'j je negoc'o'j en orient'a Eŭrop'o.
#001557
La ekonomi'a'j avantaĝ'o'j de la EU-pli'vast'ig'o trov'is lok'o'n ankaŭ en la prognoz'o'j. Nur 25 eŭr'o'j kiel EU-el'spez'o'j jar'e por ĉiu vien'an'o al'port'os real'a'n kresk'o'puŝ'o'n de la mal'net'a en'urb'a produkt'o de 0,5 ĝis 0,7 el'cent'o'j. Tio signif'as cert'ig'o'n de la viv'nivel'o, nov'a'j'n evolu'ŝanc'o'j'n por la vienaj firma'o'j kaj est'ig'o'n de nov'a'j labor'lok'o'j.
#001558
La urb'a situ'o – grav'a start'avantaĝ'o
#001559
Mult'nombr'a'j aŭstr'a'j kaj pli ol 1000 inter'naci'a'j entrepren'o'j jam lok'is si'a'j'n centr'a'j'n ofic'ej'o'j'n en Vieno cel'e al ag'ad'o en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o. Rezult'e de la EU-pli'vast'ig'o tiu tendenc'o est'os intens'ig'it'a, ĉar la grand'a avantaĝ'o de Vieno kuŝ'as en ĝi'a unik'a ĝis nun akir'it'a kompetent'ec'o pri orient'a Eŭrop'o, en ĝi'a'j alt'kvalifik'it'a'j kaj kre'o'pov'a'j labor'ul'o'j, en la alt'a viv'kvalit'o kaj ekonomi'a stabil'ec'o. Tiu'n alt'a'n rang'o'n de la aŭstr'a ĉef'urb'o en la konkurenc'o de eŭrop'a'j urb'o'j oni intenc'as ekspluat'i kaj pli'vast'ig'i. Tiu'cel'e Vieno lanĉ'is mult'nombr'a'j'n iniciat'o'j'n.
#001560
La aŭstr'a ĉef'urb'o form'as kun la najbar'land'o'j fort'a'n, inter'plekt'it'a'n, mez'eŭrop'a'n ekonomi'a'n spac'o'n kun grand'a'j kresk'o'ebl'ec'o'j. Ĝi est'as merkat'a region'o, kiu est'as tre grand'a kaj al'log'a por sukces'e funkci'i ankaŭ en la kondiĉ'o'j de inter'naci'a konkurenc'o.
#001561
La viena region'o est'ig'is per la iniciat'o'j Trans'lim'a negoc-kun'labor'o por mez'a Eŭrop'o kaj Rekt'a invest'agent'ej'o-ret'o lim'trans'ir'a'j'n ekonomi'a'j'n platform'o'j'n. Projektevoluo, inter'ŝanĝ'o de sci'o'j, uz'o de sinergi'o'j, iniciat'o'j en la teĥnologi'a'j baz'a'j sfer'o'j, merkat'ad'o de la situ'a lok'o de la urb'o kaj serv'o'j okup'as centr'a'n pozici'o'n.
#001562
Ĉio ĉi ĉef'e util'os al la mal'grand'a'j kaj mez'grand'a'j firma'o'j, prezent'ant'a'j spin'o'n de la viena ekonomi'o. Tiu'j entrepren'o'j pov'os el'uz'i per special'a'j sub'ten'o'j la avantaĝ'o'j'n de la EU-pli'vast'ig'o.
#001563
La nov'a'j task'o'j est'ig'os mult'a'j'n nov'a'j'n labor'lok'o'j'n kaj cert'e pli'alt'ig'os la viv'nivel'o'n. Tio sen'dub'e stimul'os la vien'an labor'merkat'o'n.
#001565
Per'e de la sep'jar'a trans'ir'a period'o post la unu'a EU-pli'vast'ig'o ek'de 2004 Vieno pov'os plan'i anticip'e – konform'e al la ekonomi'a situ'o – si'a'n labor'merkat'o'n.
#001566
La bon'stat'o de la hom'o'j en la urb'o'j de la en'ir'ont'a'j EU-land'o'j kun'port'os ankaŭ nov'a'j'n bezon'o'j'n. Tamen jam nun la vizit'ant'o'j el la nov'a'j EU-land'o'j aĉet'as en la vienaj magazen'o'j var'o'j'n je 900 milion'o'j da eŭr'o'j jar'e. Krom'e la vienaj turism'a'j firma'o'j ĝoj'as pri la al'ven'o de ĉiu nov'a turist'o.
#001567
En MONATO 2003/7-8 tre plaĉ'is al mi la artikol'o'j de W. H. Simcock, precip'e la pri'skrib'o de nord'a Portugali'o. Esper'ebl'e li far'os pli'a'j'n kontribu'o'j'n est'ont'e. Ĉar nun'temp'e mi prefer'as „vojaĝ'i” en la brak'seĝ'o ol efektiv'e.
#001568
Mi trov'is tre interes'a la artikol'o'n de Donald Broadribb pri la traduk'o de la verk'o La bapt'o'fil'in'o de J'o'n Mirande el la eŭsk'a far'e de Joxemari Sarasua (MONATO 2003/5, p. 19-20). Mi ne leg'is tiu'n libr'o'n, sed eĉ se la aŭtor'o de la artikol'o pens'as, ke ĝi ne est'as „pornografi'a”, laŭ la artikol'o, mi opini'as ke ĝi est'as iom'et'e incest'a.
#001569
Jen kelk'a'j detal'o'j, kiu'j'n Al'os i Font forges'is en si'a artikol'o en MONATO 2003/4 p. 10:
#001570
Et'a (Euskadi ta Askatasuna, Eŭski'o kaj Liber'ec'o) komenc'is si'a'n arm'it'a'n karier'o'n en 1960, mort'ig'ant'e unu'jar'a'n infan'o'n per bomb'o. De tiam ĝi mort'ig'is 815 hom'o'j'n (inter ili pli ol 20 infan'o'j'n). Last'a'temp'e Et'a elekt'as si'a'j'n viktim'o'j'n inter la politik'a'j parti'o'j ne-naci'ist'a'j. La mon'font'o'j plej uz'at'a'j por si'n financ'i est'as la kidnap'o, la el'dev'ig'o kontraŭ vask'a'j entrepren'ist'o'j (t.n. impost'o por la revoluci'o) , kaj kelk'a'j laŭ'leĝ'a'j firma'o'j (kiel ŝajn'e, ĵurnal'o'j), kaj en Hispanio kaj en sud-amerik'a'j land'o'j. Demand'o: Se vask'a popol'o ver'e apog'as Et'a'n, laŭ radikal'e sendependentisma mesaĝ'o, kial Et'a bezon'as tia'j'n per'fort'a'j'n ag'manier'o'j'n?
#001571
Rilat'e al la kulp'ig'o pri parti'a ag'ad'o al iu juĝ'ist'o, dir'end'as ke Hispanio est'as modern'a demokrati'a ŝtat'o funkci'ant'a sur'baz'e de la dis'iĝ'o de la potenc'o'j: la leĝ'o'don'a, la ekzekutiv'a kaj la juĝ'a. La demokrati'a sistem'o juĝ'u, ĉu tiu juĝ'ist'o ag'as sen'de'pend'e.
#001572
La parti'o reg'ant'a en Vaskio est'as la Vask'a Naci'a Parti'o (PNV). Ĝi de'ven'as el Bizkai Bur'u Batzar [biskáj burú bacár] (Biskaj'a ĉef'komitat'o), fond'it'a de Sabin'o Ar'an'a (1865-1903) en la jar'o 1895. Jen unu el li'a'j dir'aĵ'o'j: „La biskajanoj (el Biskaj'o, vask'a provinc'o) est'as dev'ig'it'a'j kaj lern'i si'a'n naci'a'n lingv'o'n kaj ne instru'i ĝi'n al la hispan'o'j. La lingv'a diferenc'o ni'n protekt'os kontraŭ kontakt'o kun la hispan'o'j, evit'ant'e tiel la kruc'iĝ'o'n inter la du ras'o'j.” Li opini'is la vask'in'o'j'n edz'in'iĝ'int'a'j'n kun hispan'o'j, mal'respekt'ind'a'j, ĉar ili miks'iĝ'is kun „la plej mal'ŝat'ind'a kaj fi'a ras'o el Eŭrop'o”. Nun'temp'a'j alt'rang'a'j PNV-an'o'j plu uz'as la ras'a'n diferenc'o'n kiel varb'il'o'n.
#001573
La grand'a dialekt'iĝ'o de la vask'a lingv'o, la fort'a influ'o de la kastilia (t.e. la hispan'a lingv'o), kaj la diktatur'o de Franc'o [frank'o] (1936-1975), kiu mal'permes'is ali'a'n lingv'o'n krom la kastilia, las'is ĝi'n ĉe risk'o de mal'aper'o. En 1978 la hispan'o'j don'is al si konstituci'o'n, kiu re'kon'as kaj protekt'as kiel propr'a'j'n la divers'a'j'n lingv'o'j'n de Hispanio. Nun'temp'e la vask'a, ĝu'as bon'fart'o'n. Ferm'o de la ĵurnal'o Egunkaria [egúnkarjá] (La ĵurnal'o) ne est'as atak'o kontraŭ la vask'a, sed mem'defend'o kontraŭ teror'ist'o'j.
#001574
Albert Einstein [ajnŝtajn] dir'is: „Naci'ism'o est'as infan'a mal'san'o. Ĝi est'as la hom'ar'a morbil'o.” Aŭtonom'a reg'ist'ar'o dev'us unu'e liber'ig'i la vask'a'n pens'o'n, nun'e rab'it'a'n de la per'fort'ul'o'j. Ŝtat'a reg'ist'ar'o dev'us modif'i la hispan'a'n konstituci'o'n kaj star'ig'i referendum'o'n, por ke la vask'o'j decid'u pri si'a propr'a est'ont'ec'o.
#001575
Fin'e de aŭgust'o, dum mi ĝu'is mi'a'j'n mal'mult'a'j'n feri'tag'o'j'n en idili'a lok'o de Nederlando, koleg'in'o mi'a el la labor'ej'o send'is panik'a'n poŝ'telefon'a'n mesaĝ'o'n, kiu tekst'is, ke la poŝt'o'servil'o de la ret'region'o esperant'o.be, tiu, en kiu gast'as MONATO, est'as infekt'it'a de virus'o. Mi ne tuj ek'panik'is, ĉar laŭ mi'a modest'a kompren'o de la funkci'ad'o de la poŝt'o'servil'o, tio tut'e ne ebl'as. Almenaŭ neni'u el la ĝis nun kon'at'a'j virus'o'j pov'us infekt'i ĝi'n. Kiam mi re'ven'is al la ofic'ej'o, mi trov'is, ke la fakt'o'j prav'ig'is mi'a'n supoz'o'n. La poŝt'o'servil'o esperant'o.be est'is san'a kaj sekur'a.
#001576
Sed kio do okaz'is? Kial la panik'a mesaĝ'o? Nu, al'ven'is en la ofic'ej'o dek'o'j da mesaĝ'o'j de person'o'j, kiu'j dir'is, ke ili ricev'is infekt'it'a'n mesaĝ'o'n de info@fel.esperant'o.be. Eĉ servil'estr'o'j de iom grand'a'j kaj renom'a'j firma'o'j send'is (aŭtomat'a'j'n) ret'leter'o'j'n por avert'i ni'n pri la danĝer'a situaci'o, kiu laŭ ili reg'as ĉe ni. Kial ili do send'is tio'n, se neni'u infekt'o en'danĝer'ig'is la servil'o'n?
#001577
Mult'a'j komput'il'o'j en la mond'o est'is infekt'it'a'j de la virus'o Sob'ig-F. Tiu virus'o send'as kopi'o'j'n de si mem al ĉiu'j ret'adres'o'j, kiu'j'n ĝi pov'as trov'i en la infekt'it'a komput'il'o. Krom'e ĝi elekt'as unu adres'o'n el ili, kaj uz'as ĝi'n kiel ŝajn'a'n send'adres'o'n. En kelk'a'j komput'il'o'j, ekzempl'e en Ĉini'o kaj Estoni'o, tiu virus'o hazard'e elekt'is la adres'o'n info@fel.esperant'o.be kaj tiel „ni'a'nom'e” dis'vast'ig'is si'n al cent'o'j aŭ mil'o'j da sen'kulp'a'j uz'ant'o'j. Kelk'dek'o'j el ili, tut'e bon'intenc'e, skrib'is al la fals'it'a adres'o info@fel.esperant'o.be.
#001578
Se ankaŭ vi, kar'a leg'ant'o, ricev'is virus'o'n, kiu ŝajn'e ven'is de Fel, bon'vol'u ne grumbl'i al ni. Por ver'e ek'sci'i, kies komput'il'o send'is la virus'o'n, neces'as atent'e stud'i la kap'o'n de la ret'mesaĝ'o kaj sci'i iom pri la inter'ret'a mekanism'o. Ebl'e mi verk'os artikol'o'n pri tio baldaŭ kaj propon'os ĝi'n al la redaktor'o de la rubrik'o Komput'ad'o. Ceter'e, tiu rubrik'o ĉi-numer'e post long'a paŭz'o feniks'e re'ven'is. Mi dezir'as al vi interes'a'n leg'ad'o'n!
#001579
Kiu send'is al mi tiu'n virus'o'n?
#001580
En la en'konduk'o de la oktobr'a numer'o de MONATO Paul Peeraerts skrib'is pri virus'o'j, kiu'j kaŝ'as la ret'adres'o'n de la person'o, kiu distribu'is ili'n. Kiel oni tamen pov'as ek'sci'i, kiu est'as la kulp'ul'o, vi pov'os leg'i en tiu ĉi artikol'o.
#001581
Se oni ricev'as ret'mesaĝ'o'n kun al'don'it'a virus'o, iu'j em'as simpl'e al'klak'i la Respond'u-buton'o'n de si'a poŝt'il'o por avert'i la send'int'o'n. La ide'o skrib'i al la send'int'o est'as tre bon'a, ĉar plej oft'e tiu tut'e ne konsci'as pri la plu'send'it'a virus'o. Sed uz'i tiu'cel'e la Respond'u-buton'o'n ĝeneral'e ne hav'as senc'o'n. La grand'a pli'mult'o de la last'a'temp'a'j virus'o'j fals'as la send'adres'o'n. Se vi do ricev'as infekt'it'a'n ret'mesaĝ'o'n de sinjor'o.iks'o@esperant'o.be, tiu sinjor'o Iks'o plej ver'ŝajn'e tut'e ne kulp'as kaj hav'as ne'infekt'it'a'n komput'il'o'n.
#001582
Kies komput'il'o ver'e kulp'as do?
#001583
Por ek'sci'i, kies komput'il'o kulp'as, neces'as atent'e rigard'i la ĉap'o'n de la ret'mesaĝ'o, kiu en'hav'as la virus'o'n. Part'o de tiu ĉap'o pov'as ekzempl'e aspekt'i jen'e:
#001584
En tiu ĉap'o vi trov'u la plej sub'a'n lini'o'n, kiu komenc'iĝ'as per la vort'o Received. En tiu lini'o vi trov'u la Ip-numer'o'n aŭ ret'numer'o'n de la send'int'a komput'il'o. La ret'numer'o konsist'as el kvar nombr'o'j inter 0 kaj 255. En la supr'a ekzempl'o la ret'numer'o est'as do 217.136.224.210. Nun vi uz'u iu'n ret'region-serĉ'il'o'n (angl'e: DNS look up servic'e), ekzempl'e /, kaj tie apud la buton'o Do stuff vi tajp'u 217.136.224.210. La respond'o est'os adsl-fix.skynet.be. Tiel vi sci'os, ke la send'int'o hav'as komput'il'o'n en la ret'region'o skynet.be, kaj ne, kiel ŝajn'ig'as la send'adres'o, en la region'o fel.esperant'o.be. Se vi mem kon'as person'o'n, kiu hav'as ret'adres'o'n, kiu fin'iĝ'as per skynet.be, tre ver'ŝajn'e ties komput'il'o est'as infekt'it'a, kaj tiam vi pov'as avert'i li'n. Se vi ne kon'as iu'n tie, vi pov'as skrib'i al la estr'o de skynet.be (/ inform'os vi'n pri la nom'o kaj adres'o) kaj avert'i, ke la komput'il'o 217.136.224.210 est'as infekt'it'a. Iu'j servil'estr'o'j ŝat'os tio'n kaj tuj avert'os la koncern'at'o'n, sed ali'a'j, plej oft'e en tre grand'a'j entrepren'o'j, neglekt'os vi'a'n mesaĝ'o'n, ĉar ĝi postul'as de ili tro da labor'o. Se ekzempl'e en tiu ret'region'o est'as mult'a'j klient'o'j, kiu'j nur de temp'o al temp'o inter'ret'um'as, pov'us est'i, ke la numer'o 217.136.224.210 aparten'as jen al unu klient'o, jen iom post'e al ali'a, kaj tiam neces'us serĉ'i en la arkiv'o por ek'sci'i, kiu send'is la mesaĝ'o'n en tiu preciz'a moment'o.
#001585
Se vi jam tuj el'prov'is tio'n supr'e skrib'it'a'n, vi ebl'e koment'is, ke vi tut'e ne vid'as la vort'o'n Received. Jes, mult'a'j poŝt'il'o'j kaŝ'as part'o'n de la ĉap'o, kaj neces'as mal'kaŝ'i ĝi'n. En Eudora vi mal'ferm'u la mesaĝ'o'n kaj post'e al'klak'u la Blabla-buton'o'n. En Hotmail vi al'klak'u Rigard'u la font'o'n de la mesaĝ'o. En Outlook Express vi al'klak'u la menu'o'n Rigard'u kaj post'e la menu'er'o'n la tut'a'n ĉap'o'n. Por ali'a'j poŝt'il'o'j vi serĉ'u en la help'o-dosier'o'j sub „tut'a ĉap'o”, „montr'u ĉap'o'n” aŭ io simil'a.
#001587
Trov'i la posed'ant'o'n de infekt'it'a komput'il'o postul'as iom'et'e da spert'o kaj da temp'o. Sed plej oft'e la kompat'ind'a uz'ant'o est'os dank'a, ke vi inform'is li'n.
#001588
Se MONATO ne enu'as pro tro long'a diskut'ad'o, jen mi'a impres'o pri la respond'o de Aleksandro Gofen (MONATO 2003/9, p. 6) rilat'e al la kontrast'o: Israelo – palestin'an'o'j. El ĉio respond'it'a (ver'a aŭ ver'simil'a, ne grav'as) oni rajt'as dedukt'i, ke teritori'o, kun si'a popol'o, okup'at'a de proksim'a kaj mal'proksim'a ŝtat'o'j, pov'as est'i konsider'at'a nenies ter'o kaj de'nov'e okup'ind'a kaj konsider'ind'a komerc'ebl'a en inter'ŝtat'a'j traktat'o'j. Ĉu eg'e modern'a koncept'o pri la hom'a'j rajt'o'j? Krom'e, la teritori'o'j okup'at'a'j akir'us, tiu'okaz'e, la dign'ec'o'n de ŝtat'o kun 150 (ebl'e pli da) enklav'o'j sen'de'pend'a'j kaj asoci'it'a'j al ali'a ŝtat'o. Kaj kelk'a'j vol'us ke tia popol'o, tiel okup'it'e sen'de'pend'ig'ot'a, ne ribel'u, kaj, se ĝi ek'ribel'us, oni rajt'us help'pet'i la inter'naci'a'n solidar'ec'o'n kontraŭ ĝi!
#001589
Mi ĝu'is la rakont'o'n „pri aktual'a problem'o laŭ iom ali'a vid'punkt'o” de Thierry Sal'om'o'n en MONATO 2003/9, p. 25-26. Ebl'e tiu aŭ tia rakont'o en naci'a lingv'o en naci'a gazet'o kapabl'us mal'ferm'i la spirit'o'n de kompren'em'a'j ne-esperant'ist'o'j ...
#001590
Jes'e al leĝ'o-ŝanĝ'o rilat'e prostitu'ad'o'n, ne'e al eŭtanazi'o: jen la rezult'o'j de balot'o'j en la nov-zelanda parlament'o fin'e de juni'o. Ambaŭ'kaz'e la parlament'an'o'j voĉ'don'is laŭ propr'a konsci'o, anstataŭ kiel kutim'e laŭ decid'o de si'a'j parti'o'j.
#001591
Ali'a deput'it'o, Marc Alexander, tamen dir'is, ke la propon'o ne ŝanĝ'os industri'o'n baz'it'a'n sur krim'ul'o'j, narkot'aĵ'o'j kaj per'fort'o. Li atent'ig'is, ke en ali'a'j land'o'j ŝanĝ'o'j tia'j konduk'is al pli da prostitu'it'in'o'j kaj pli da krim'ad'o. Laŭ Alexander, mal'krim'ig'i prostitu'ad'o'n konduk'os al etik'a bankrot'o de est'ont'a'j generaci'o'j.
#001594
Unu deput'it'o si'n de'ten'is dum la parlament'a voĉ'don'ad'o. Ashraf Choudary [aŝraf ĉaŭdri] de la Labor'ist'a Parti'o rikolt'is kritik'o'j'n de mult'a'j islam'an'o'j, ĉar li ne voĉ'don'is kontraŭ la propon'o. Li defend'is si'n, dir'ant'e, ke li reprezent'as ne nur islam'an'o'j'n en si'a parlament'a distrikt'o sed ĉiu'j'n: pro tio li ne pov'is decid'i. Se Choudary est'us voĉ'don'int'a kontraŭ la propon'o, la ŝanĝ'o'j de Barnett ne real'iĝ'us. La ministr'o pri vir'in'a'j afer'o'j, Ruth Dyson [dajsn](Labor'ist'a Parti'o), inform'is post'e, ke oni re'konsider'os la leĝ'o'n post kvin jar'o'j.
#001595
La societ'o por volont'a eŭtanazi'o prov'is persvad'i parlament'an'o'j'n send'i la propon'o'n al parlament'a komitat'o por plen'a publik'a debat'o. Tamen mult'a'j grup'o'j, religi'a'j kaj medicin'a'j, mal'favor'is la propon'o'n. La estr'o de la Naci'a Parti'o, Bill English [ingliŝ] pasi'e kontraŭ'e parol'is.
#001597
La propon'int'o, Peter Brown [braŭn] (Parti'o Nov-Zelando Unu'e), dir'is, ke li vol'as help'i sufer'ant'o'j'n. Li tiel ag'is, ĉar li spert'is la mort'o'n de si'a edz'in'o pro kancer'o. Li opini'is, ke la decid'o ne send'i la propon'o'n al komitat'o est'as mal'sukces'o por demokrati'o. La parlament'o jam en 1995 rifuz'is simil'a'n propon'o'n.
#001598
La asoci'o de kurac'ist'o'j kontraŭ'is la propon'o'n, kiu de'pend'us de kurac'ist'a permes'o kaz'e de ĉiu help'o-pet'o. Tio postul'us mal'etik'a'n kurac'ist'a'n kondut'o'n. La prezid'ant'o de la asoci'o, Trici'a Briscoe [triŝa briskaŭ] dir'is, ke cel'at'a est'u bon'a paliativ'a fleg'ad'o por mild'ig'i la dolor'o'n de la ĉe'viv'fin'a'j pacient'o'j, ne ili'n mort'ig'i. Pacient'o'j jam hav'as la rajt'o'n rifuz'i kurac'ad'o'n.
#001599
Laŭ la propon'o tiu'j, kiu'j vol'as help'o'n por fin'i si'a'n viv'o'n, antaŭ'e pet'u, ke iu reprezent'u ili'n, se ili far'iĝ'us mens'e ne'kapabl'a'j komunik'i si'a'j'n dezir'o'j'n. La propon'o pri'skrib'is sistem'o'n de volont'a eŭtanazi'o administr'at'a de kurac'ist'o post konsent'o de du ali'a'j kurac'ist'o'j, kaj post psikiatri'a taks'ad'o, konsil'ad'o kaj pri'pens'ad'o de la pet'int'o.
#001600
Mi tre sufer'as pro varm'eg'o; kiam la termo'metr'o indik'as pli ol 30 celsi'a'j'n grad'o'j'n, mi ŝvit'as eĉ se mi sid'as tut'e sen'mov'e, sent'as mi'n lam'ig'it'a, sen'fort'a. Nu, dum unu, du tag'o'j mi el'ten'as – sed ne dum tut'a'j ses semajn'o'j. Tiom daŭr'is en la somer'o de 2003 la ekstrem'e varm'eg'a kaj sen'pluv'a period'o en Eŭrop'o, kun temperatur'o'j de 30 ĝis 40 grad'o'j en Germanio, kie kutim'e ni hav'as mez'e 25 grad'o'j'n tiu'sezon'e. Mi sufer'eg'is kiel ni'a pom'uj'o, kiu fal'ig'is du'on'o'n de si'a'j frukt'o'j. Neniam antaŭ'e ni hav'is tiom mal'kontent'ig'a'n rikolt'o'n.
#001601
Nun, en aŭtun'o, ni hav'as normal'a'j'n temperatur'o'j'n. Dum'e la fak'ul'o'j plu diskut'as (kaj disput'as) pri tiu somer'o. Unu'j asert'as, ke ne est'is ekster'ordinar'a fenomen'o, ĉar varm'eg'a'j somer'o'j en Eŭrop'o jen kaj jen aper'as en cert'a'j period'o'j. Ali'a'j asert'as, ke kulp'as la ŝanĝ'it'a tut'mond'a klimat'o, kaŭz'it'a per venen'o'j produkt'it'a'j (kaj produkt'at'a'j) de l' hom'ar'o, precip'e de industri'a'j land'o'j. Tio'n sub'ten'as la fakt'o, ke ne nur en Germanio sed en la tut'a Eŭrop'o kaj en kelk'a'j region'o'j ali'kontinent'a'j oni konstat'is ne'kutim'a'j'n veter-fenomen'o'j'n. Mi person'e inklin'as al la du'a opini'o, ĉar laŭ mi'a propr'a observ'ad'o jam de mult'a'j jar'o'j la veter'o iel tiel frenez'as ĉe ni. Kiam mi est'is infan'o, la vintr'o'j est'is mal'varm'a'j kun mult'a neĝ'o, pri kiu ni tre ĝoj'is, ĉar ni pov'is mult'e sled'i, ski'i kaj sket'i. La somer'o'j est'is varm'a'j (sed ne varm'eg'a'j), pri kio ni tre ĝoj'is, ĉar ni oft'e pov'is ban'iĝ'i. Mi'a'j ge'nep'o'j kutim'e dev'as est'i kontent'a'j pri unu, du tag'o'j kun neĝ'o, tamen kutim'e pov'as pli mult'e naĝ'i dum pli varm'a'j somer'o'j ol mi pov'is ĝu'i. Nu, ni atend'u la ven'ont'a'n vintr'o'n; ebl'e ĝi est'os sam'e strang'a kiel la antaŭ'a, kiam dum kelk'a'j semajn'o'j ni hav'is frost'a'j'n temperatur'o'j'n, sed neniu'n neĝ'o'n.
#001602
Ĉu kritik'int'o'j nun triumf'u aŭ plor'u pro rezult'o'j de la Irak-milit'o? Ĉiu'j ili'a'j avert'o'j kaj prognoz'o'j, ĉiu'j protest'o'j de cent'mil'o'j da manifestaci'int'o'j kontraŭ tiu krim-milit'o montr'iĝ'is prav'a'j. Du'on'a'n jar'o'n post milit-fin'o Irako est'as komplet'e mal'stabil'a kaj ĥaos'a, reg'as ne ord'o kaj pac'o sed krim'ad'o kaj teror'o, mal'sat'o kaj mal'riĉ'o. La okupaci'a'j'n arme'o'j'n plag'as sabot'ad'o kaj kaŝ'paf'ist'o'j – ĝust'e kiam mi skrib'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, radi'o de'nov'e inform'as pri mort'ig'o de uson'a soldat'o per grenad'o. Jam mort'is en Irako pli mult'a'j uson'a'j arme'an'o'j post la fulm-milit'o ol dum ĝi. Sekret'a'j serv'o'j supoz'as, ke en'filtr'iĝ'is en la post'milit'a'n land'o'n teror'ist'o'j de fi'fam'a Al'kaid'o, kiu'j tut'e ne trov'iĝ'is tie sub la reĝim'o de despot'o Sadam Husajn [sadám husájn] (kvankam Uson'o asert'is tio'n).
#001604
Eĉ pli terur'e: argument'o'j de la uson'a prezid'ant'o Georg'e W. Bush [ĝorĝ dablju buŝ] kaj de la brit'a ĉef'ministr'o Tony Blair [teŭni blea] por tiu milit'o montr'iĝ'is ne nur mal'prav'a'j sed eĉ fals'it'a'j. Ambaŭ pi'a'j krist'an'o'j mensog'is por akir'i konsent'o'n de si'a'j parlament'o'j por krim'a milit'o kontraŭ islam'a land'o, en kiu, ceter'e, viv'as ankaŭ konsider'ind'a mal'pli'mult'o da krist'an'o'j (kiom da ili, krom mil'o'j da islam'an'o'j, mort'is per tiu kruc'milit'o, neni'u sci'as). La plej grand'a erar'o de Bush kaj Blair evident'e est'is, ke irak'an'o'j akcept'os ili'n per ĝoj'a'j kor'o'j kaj flor'buked'o'j, se ili liber'ig'os la popol'o'n de diabl'o Sadam Husajn. Jes, ili for'bala'is li'a'n teror'a'n reĝim'o'n – kvankam li mem ankoraŭ viv'as – ili venk'is facil'e kontraŭ mizer'a arme'o, sub'aĉet'int'e per milion'o'j da dolar'o'j irakajn general'o'j'n.
#001605
Sed est'is naiv'a iluzi'o de Bush kaj Blair, ke post'milit'e la iraka popol'o sen iu ajn rezist'o akcept'os okcident'a'n demokrati'o'n kaj kun dank'o trans'pren'os la uson'a'n manier'o'n viv'i. Mal'e, plej grand'a part'o de la iraka popol'o blasfem'as pri uson'an'o'j kaj brit'o'j, kiu'j ne kapabl'as cert'ig'i por la loĝ'ant'o'j eĉ minimum'a'j'n viv'bezon'o'j'n. Anstataŭ flor'o'j irak'an'o'j ĵet'as ŝton'o'j'n al la okcident'a'j soldat'o'j, kaj ekstrem'ist'o'j uz'as pli mort'ig'a'j'n batal'il'o'j'n. Montr'iĝ'is, ke Vaŝington'o hav'is nur la cel'o'n for'ig'i despot'o'n (kaj gajn'i grav'a'n naft'o'kamp'o'n), sed neniu'n koncept'o'n por re'konstru'i land'o'n mizer'ig'it'a'n antaŭ'e de Sadam Husajn kaj post'e detru'it'a'n komplet'e per okcident'a'j bomb'o'j. Nun oni oft'e leg'as kaj aŭd'as, ke uson'an'o'j mir'as pri la problem'o'j en Irako, kompar'ant'e la situaci'o'n kun post'milit'a Germanio: ĉu ne bon'eg'e funkci'is re'demokrati'ig'o de la venk'it'a nazi'a Germanio, ankaŭ komplet'e detru'it'a? Tiu'j naiv'ul'o'j preter'vid'as, ke oni ne pov'as kompar'i okcident'a'n land'o'n kun arab'a Irako.
#001606
En tiu ĉi por Bush kaj Uson'o fatal'a situaci'o, fin'e kompren'int'e ke eĉ super'potenc'o sol'a ne kapabl'as pac'ig'i Irakon, Bush nun ne pet'as sed postul'as help'o'n de ali'a'j ŝtat'o'j; ili don'u soldat'o'j'n, sed precip'e mon'o'n por re'konstru'i krim'e detru'it'a'n land'o'n. Sed arog'e Bush vol'as plu'e sol'a decid'i, kiu'j far'u kio'n; jes, Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) help'u, sed ne ordon'u. UN (kaj reg'ist'o'j franc'a, german'a kaj rus'a, krom ali'a'j) kontraŭ'is tiu'n milit'o'n; UN fidel'is al si'a ideal'o, mal'help'i milit'o'n kaj batal'i por pac'o kaj precip'e hom'a'j rajt'o'j. Sed nun ĝi trov'iĝ'as en dilem'o: simpl'e plen'um'i la postul'o'j'n de Bush signif'us post'far'e prav'ig'i krim'o'n kontraŭ inter'naci'a jur'o kaj hom'a'j rajt'o'j; ne help'i signif'us krim'i kontraŭ mizer'e sufer'ant'a'j irak'an'o'j kaj hom'a'j rajt'o'j. Esper'ebl'e UN, mem traf'it'a per atenc'o, pro kiu mort'is ĝi'a reprezent'ant'o en Bagdado, sub gvid'o de si'a ĝeneral'a sekretari'o, lert'a kaj spert'a Kofi Annan, trov'os kompromis'a'n solv'o'n, kontent'ig'a'n por ĉiu'j parti'o'j en tiu diplomati'a marĉand'ad'o.
#001607
Tio'n ni esper'u precip'e en la interes'o de l' iraka popol'o. Dum jar'dek'o'j ĝi sufer'is kaj mizer'is ne nur pro despot'a reĝim'o sed ankaŭ pro sankci'o'j kontraŭ Irako, kiu'j laŭ intenc'o de Uson'o traf'u Sadam Husajn, por tiel fal'ig'i li'n. Vaŝington'o simpl'e ne vol'is kompren'i, pri kio avert'is eŭrop'a'j reg'ist'ar'o'j, ke tiu'j sankci'o'j ne traf'is la despot'o'n, kiu facil'e pov'is spit'i ili'n kaj kun si'a'j kompan'o'j viv'ad'i luks'e, sed ke ili traf'is nur la ordinar'a'n popol'o'n, kiu'n la diktator'o pov'is kred'ig'i pri kulp'o okcident'a. En printemp'o irak'an'o'j sufer'is pro milit'o, nun pro ĝi'a'j sekv'o'j, kiu'j'n ne kapabl'as for'ig'i la okupaci'a'j arme'o'j. Ni ne kompat'u erar'int'a'j'n Bush kaj Blair, sed sen'perspektiv'a'n popol'o'n, kiu fal'is el unu terur'a mal'bon'o en ali'a'n eĉ pli terur'a'n.
#001608
Kiam Aleksandro Gofen asert'as (MONATO 2003/9, p. 6), ke „Israelo neni'o'n aneks'is de Palestino, ĉar tiu ŝtat'o simpl'e neniam ekzist'is”, li esprim'as absurd'a'n sen'senc'aĵ'o'n. Las'u mi'n respond'i, ĉar kiel jur'a konsil'ist'o de la Prezid'ant'o de Sekur'ec'a Konsili'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) dum la ses'tag'a milit'o en juni'o 1967, mi tamen posed'as cert'a'j'n sci'o'j'n pri la afer'o kaj pri la inter'naci'a jur'o. Do nur mal'long'e: la konsili'a rezoluci'o 242 unu'anim'e akcept'it'a la 22an de novembr'o 1967 est'as kaj rest'as la rok'o sur kies princip'o'j dev'as baz'iĝ'i iu ajn pac'a solv'o de la sen'fin'a konflikt'o. En tiu rezoluci'o la Konsili'o, emfaz'ant'e, ke la akir'o de teritori'o per milit'o est'as ne'permes'ebl'a, konfirm'as, ke just'a kaj daŭr'a pac'o en Mez-Orient'o neces'ig'as la aplik'ad'o'n de la du sekv'ant'a'j princip'o'j: (1) la re'tir'iĝ'o de israelaj arm'it'a'j fort'o'j de teritori'o'j okup'at'a'j dum la ĵus'a konflikt'o kaj (2) la respekt'o de la viv'o'rajt'o kaj sen'de'pend'ec'o de ĉiu'j ŝtat'o'j en la are'o (not'u, ke la rezoluci'o ne parol'as pri ĉiu'j ekzist'ant'a'j ŝtat'o'j kaj do al'las'as la ebl'a'n ek'est'o'n de nov'a(j) ŝtat'o(j).
#001609
Supr'aĵ'e juĝ'at'e Aleksandro Gofen prav'as, ke Israelo neniam aneks'is la palestinajn teritori'o'j'n, t.e. jur'e kaj formal'e en'pren'is ili'n en la israel'an ŝtat'o'n (sed mult'a'j hom'o'j jam forges'is, ke la israel'an'o'j ne hezit'is aneks'i orient'a'n Jerusalemon kaj la siriajn teritori'o'j'n, kiu'j'n ili okup'as). Ne, anstataŭ'e Israelo praktik'as mal'rapid'a'n, laŭ'grad'a'n kaj ŝtel'a'n aneks'ad'o'n konstru'ant'e kaj pli'grand'ig'ant'e „nov'a'j'n vilaĝ'o'j'n por si'a'j civit'an'o'j” laŭ Aleksandro Gofen mem. Sed ĝust'e tio'n mal'permes'as la inter'naci'a jur'o. La Kvar'a Ĝeneva Konvenci'o de la 12a de aŭgust'o 1949 preskrib'as, ke okup'ant'a ŝtat'o ne rajt'as esenc'e ŝanĝ'i la stat'o'n de fremd'a aŭ pri'disput'at'a teritori'o kaj ne rajt'as tie loĝ'ig'i si'a'j'n civil'ul'o'j'n. Ali'vort'e ĉia koloni'ad'o est'as strikt'e mal'permes'at'a. Tiu'n konvenci'o'n ratif'is Israelo la 6an de juli'o 1951 kaj tial Israelo klar'e mal'respekt'as ne nur ĝeneral'a'j'n regul'o'j'n de inter'naci'a jur'o, sed ankaŭ si'a'n propr'a'n akcept'it'a'n inter'konsent'o'n. Sam'e la nov'a mur'o aŭ barikad'o, kiu'n nun konstru'as Israelo, est'as ankaŭ kontraŭ'leĝ'a tia'grad'e, ke ĝi en'trud'iĝ'as sur ekster'israel'a'n teritori'o'n.
#001610
Dum la israela-palestina pint'o'kun'ven'o en Camp David [kemp dejvid] (Uson'o) en juli'o 2000 ĉef'ministr'o Ehud Barak [ehúd barák] propon'is ne 98 % sed 90 % el la pri'disput'at'a'j teritori'o'j al la palestin'an'o'j kaj laŭ strang'a koincid'o la last'a'j 10 % kiu'j'n ŝat'us re'ten'i la israel'an'o'j en'hav'as la plej fekund'a'j'n ter'o'j'n kaj la plej akv'o'riĉ'a'n grund'o'n. Ali'flank'e Barak rifuz'is detal'a'n diskut'o'n pri la problem'o de la rifuĝ'int'o'j, kvankam la jam menci'it'a rezoluci'o 242 postul'as just'a'n solv'o'n ankaŭ de tiu demand'o. Vi vid'as, ke la israela propon'o ne aparten'as al la plej mal'avar'a'j. Fin'e Aleksandro Gofen dev'us kompren'i, ke teror'ism'o ne est'as iu abstrakt'a fenomen'o, sed ke lok'a'n teror'ism'o'n nutr'as lok'a'j kondiĉ'o'j. Se dum pli ol tri'on'a jar'cent'o, dum pli ol 13 000 tag'o'j Israelo sub'met'as la palestin'an'o'j'n al arbitr'a kaj degrad'ant'a okup'ad'o, ĉu strang'e se hom'o'j kiu'j neniam spert'is person'a'n aŭ kolektiv'a'n liber'ec'o'n ek'provok'as pro frustr'iĝ'o?
#001611
Ceter'e oni ne forges'u, ke la plej terur'a'j'n kaj hont'ind'a'j'n teror'ag'o'j'n en la are'o far'is israel'an'o'j antaŭ kaj post la Deklar'o de Sen'de'pend'ec'o. Ekzempl'e en juli'o 1946 israelaj teror'ist'o'j eksplod'ig'is Hotel'o'n David en Jerusalemo kaj mort'ig'is preskaŭ 100 brit'a'j'n soldat'o'j'n kaj grav'e vund'is sam'a'n nombr'o'n de milit'ist'o'j. En april'o 1948 ali'a'j teror'ist'o'j atak'is la palestin'an vilaĝ'o'n Dir-Jasin [dirjasín] kaj masakr'is pli ol 200 vir'o'j'n, vir'in'o'j'n kaj infan'o'j'n. La 17an de septembr'o 1948 ali'a grup'o murd'is la mediaci'ant'o'n de UN, graf'o'n Folke Bernadotte [bernadót], laŭ zorg'e prepar'it'a plan'o. Li est'is la plej alt'rang'a UN-diplomat'o iam ajn mort'ig'it'a dum deĵor'o. Tiu'j'n teror'ist'o'j'n oni neniam arest'is, mal'e, du el ili'a'j estr'o'j far'iĝ'is ĉef'ministr'o'j de Israelo.
#001612
Not'o de la aŭtor'o: Folke Bernadotte (1895-1948) est'is la estr'o de la Sved'a Ruĝ'a Kruc'o kaj printemp'e 1945 li liber'ig'is kaj sav'is – post person'a inter'ven'o kaj inter'trakt'ad'o kun Heinrich Himmler [hajnriĥ himler] – cent'o'j'n da dan'a'j kaj norveg'a'j, ankaŭ jud'a'j kapt'it'o'j el nazi'a'j koncentr'ej'o'j. Do li'a murd'o est'is special'e kaj apart'e abomen'a.
#001613
Antaŭ du jar'o'j en Makedonio okaz'is intern'a milit'o inter ribel'ant'a'j arm'it'a'j etn'o'alban'o'j kaj etn'o'makedon'a ŝtat'o. Sekv'e mort'is mult'a'j civil'ul'o'j, dum est'is detru'at'a'j tut'a'j vilaĝ'o'j. La inter'naci'a komun'um'o inter'ven'is, kaj fin'fin'e oni akcept'is la tiel nom'at'a'n inter'konsent'o'n de Ohrid sub'skrib'it'a'n de reprezent'ant'o'j de etn'o'alban'o'j, etn'o'makedon'o'j kaj Eŭrop'a Uni'o (EU).
#001614
La inter'konsent'o star'is sur kvar kolon'o'j: oficial'ig'o de la alban'a lingv'o, proporci'a dung'o de alban'o'j en ŝtat'a'j organ'o'j kaj administraci'o, amnesti'o por eks'a'j batal'ant'o'j de naci'liber'ig'a arme'o UÇK, kaj mal'centraliz'o de la lok'a ŝtat'potenc'o. Dum'e la eks'a naci'liber'ig'a arme'o, estr'at'a de Al'i Ahmeti, trans'form'iĝ'is en politik'a'n parti'o'n, kiu en la last'a'j naci'a'j balot'o'j far'iĝ'is eĉ reg'ist'ar'a parti'o kun'e kun social'ist'o'j. La parti'o cel'is integr'iĝ'o'n kaj stabil'ec'o'n de la makedon'a ŝtat'o: tial sub'ten'is ĝi'n ankaŭ la inter'naci'a komun'um'o.
#001615
Sed ĉu inter'konsent'o en'ver'e est'iĝ'is? Laŭ Arbër Xhaferri [arber ĝaferi], opozici'a etn'o'alban'a gvid'ant'o, neni'u el la kvar ĉef'a'j kolon'o'j de la inter'konsent'o konstru'iĝ'is. La alban'a lingv'o ankoraŭ ne est'as uz'at'a dogan'e, polic'e, ktp. Kaj ironi'e est'as, ke fru'septembr'e etn'o'makedon'a'j ŝovinist'o'j manifestaci'is en la plej'part'e de alban'o'j loĝ'at'a'j Skopj'e kaj Manastir (kie en 1908 alban'a'j kler'ig'ist'o'j kun'ven'is por difin'i la alban'a'n alfabet'o'n) kontraŭ mal'ferm'o de alban'lingv'a'j paralel'a'j klas'o'j en la ekonomi'a mez'lern'ej'o kaj la gimnazi'o. Rezult'e la reg'ist'ar'o nul'ig'is la klas'o'j'n.
#001616
Krom'e alban'o'j ankoraŭ ne est'as dung'at'a'j en arme'o, polic'o, prokuror'ej'o, eduk'sistem'o, san'sistem'o, ktp proporci'e al ili'a popol'nombr'o. Tio'n oni pov'as tuj konstat'i, eĉ en region'o'j kompakt'e loĝ'at'a'j de alban'o'j, kiel Tet'ov'o kaj Gostivar. Al'don'e, la lok'a ŝtat'potenc'o ankoraŭ ne mal'centraliz'iĝ'is.
#001617
Feliĉ'e okaz'as ankaŭ decid'o'j kuraĝ'ig'a'j, kiel tiu de la reg'ist'ar'o por fin'fin'e oficial'ig'i la alban'a'n universitat'o'n de Tet'ov'o, kiu jam de naŭ jar'o'j mem'financ'iĝ'as, kaj por mal'ferm'i alban'lingv'a'j'n klas'o'j'n en difin'it'a'j mez'lern'ej'o'j. La etn'o'makedon'a'j parti'o'j dev'as fin'fin'e ek'kompren'i, ke Makedonio est'as jam mult'etn'a ŝtat'o, kiu ne pov'as ekzist'i sen kompren'em'o kaj sub'ten'o de loĝ'ant'o'j ne nur makedon'a'j.
#001619
Fakt'e alban'o'j est'as aŭtokton'a'j en okcident'a Makedonio kaj krom'e, per privat'a ag'ad'o, en'spez'ig'as not'ind'e la ŝtat'a'n buĝet'o'n de tiu ĉi mal'grand'a balkana land'o. Dum'e la alban'a reg'ist'ar'o en Tiran'o sub'ten'as la reg'ist'ar'o'n de Makedonio: ĝi far'as plej'mult'o'n por kontraŭ'i la tiel nom'at'a'n naci'alban'a'n arme'o'n AKSH. Last'a'temp'e kelk'a'j el ĝi'a'j gvid'ant'o'j est'as en
#001620