Wikipedia's Cathedral as translated by GramTrans
#000000
episkopkatedro, "sidloko" de la greka kathedra (καθέδρα), sidloko, benko, de kata "laŭ" + hedra sidloko, bazo, seĝo) estas kristana preĝejo kiu enhavas la sidlokon de episkopo, [1] tiel funkciante kiel la centra eklezio de diocezo, konferenco, aŭ episkaro.
La ekvivalentperiodon por tia preĝejo en la germana estas Dom de latina domusecclesiae aŭ domus episcopalis;
ankaŭ itala Duomo, nederlanda Domkerk kaj parencoj en multaj aliaj eŭropaj lingvoj.
Preĝejoj kun la funkcio de "katedralo" estas kutime specifaj por tiuj kristanaj konfesioj kun episkopa hierarkio, kiel ekzemple la katoliko, anglikana, ortodoksaj, kaj kelkaj luteraj kaj metodistpreĝejoj.
Preĝejoj enkarnigantaj la funkciojn de katedralo unue aperas en Italio, Gaŭlio, Hispanio kaj Nordafriko en la 4-a jarcento, sed katedraloj ne iĝis universalaj ene de la okcidenta Romkatolika Eklezio ĝis la 12-a jarcento, antaŭ kiu tempo ili evoluigis arkitekturajn formojn, instituciajn strukturojn kaj laŭleĝajn identecojn apartaj de parokaj preĝejoj, monaĥaj preĝejoj kaj episkopejoj.
#000001
En respekto de la preĝejoj en la Greke ortodoksa eklezio kaj Rusa Ortodoksa Eklezio, la angla vorto "katedralo" ofte tradukas katolikon kaj sobor respektive, ambaŭ esprimoj havantaj signifon de "kunigo";
sed tiu titolo ankaŭ estas aplikita al monaĥa kaj aliaj gravaj preĝejoj sen episkopaj respondecaj kampoj.
Kiam la eklezio ĉe kiu ĉefepiskopo aŭ " metropolano " prezidas estas specife celitaj, la esprimo katedriknaoj (laŭlitere: "katedralo") estas uzita.
#000002
Sekvante la Reformacion, la kristana eklezio en pluraj partoj de Okcidenteŭropo, kiel ekzemple Skotlando, Nederlando, certaj Swiss kantonoj kaj partoj de Germanio, adoptis presbiterkristanan kunecon kiu forigis episkopoj entute.
Kie praaj katedralkonstruaĵoj en tiuj teroj daŭre estas en uzo por kongregacia kultado, ili ĝenerale retenas la titolon kaj dignon de "katedralo", konservado kaj evoluigado de apartaj katedralfunkcioj, sed malpleno de hierarkia supereco.
De la 16-a jarcento pluen, sed precipe ekde la 19-a jarcento, preĝejoj originantaj de Okcidenteŭropo entreprenis fortajn programojn de misia agado, kaŭzante la fondon de nombregoj de novaj diocezoj kun rilataj katedralpotencularoj de ŝanĝiĝantaj formoj en Azio, Afriko, Aŭstralazio, Oceanio kaj la Amerikoj.
Krome, kaj la Romkatolika Eklezio kaj ortodoksaj preĝejoj formis novajn diocezojn ene de antaŭe protestantaj teroj por konvertitoj kaj migrantsamreligiuloj.
Sekve, estas ne nekutime trovi kristanojn en ununura grandurbo esti servita per tri aŭ pli da katedraloj de malsamaj nominalaj valoroj.
#000003
Kie paroka preĝejo provizore funkcias kiel la katedralo de diocezo, tio estas nomita por-katedralo.
La katedralo de metropolito estas nomita metropolitena katedralo.
#000004
Ĉar katedraloj ofte estas precipe imponaj konstruaĵoj, la esprimo "katedralo" ofte estas aplikita ordinarlingve al iu granda kaj impona preĝejo, nekonsiderante ĉu ĝi funkcias kiel katedralo, kiel ekzemple la Kristal Katedralo en Kalifornio aŭ la Arkta Katedralo en Tromsø, Norvegio.
La Kristal Katedralo estis aĉetita fare de la Romkatolika Eklezio ( Roman Catholic Diocese of Orange (Romia katolika Diocezo de Orange) en februaro 2012;
ĝi estos konvertita en originalan katedralon kaj renomitan "Christ Cathedral".
#000005
1 la parto de Bishop
#000008
3 diakonoj, subdiakonoj kaj arkiprepostoj
4 pordistoj, ekzorcistoj, lektoroj, akolitoj kaj primicerius
5 la ordoj de virinoj: virgulinoj, vidvinoj kaj diakoninoj
#000009
6 Rilato de ĉapitro kaj episkopo
#000011
Simbolaj funkcioj de la konstruaĵo
#000012
La vorto katedralo estas derivita de la greka vorto episkopkatedro ("sidloko" aŭ "seĝo"), kaj rilatas al la ĉeesto kaj signifo de la seĝo aŭ trono de la episkopo aŭ ĉefepiskopo, levita super kaj pastraro kaj laikularo, kaj origine situanta alfrontante la parokanaron de malantaŭ la Sakrario.
En la praa mondo la seĝo, sur ŝvelinta podio, estis la karaktero de instruisto aŭ retoro kaj tiel simbolas la rolon de la episkopo kiel instruisto.
Ŝvelinta trono ene de basilika halo ankaŭ estis definitiva por Late Antique prezidanta magistrato;
kaj tiel la episkopkatedro ankaŭ simbolas la rolon de la episkopo en regado de lia diocezo.
#000013
La episkopa trono enkarnigas la principon kiun nur episkopo igas katedralo, kaj tio daŭre uzas eĉ en tiuj preĝejoj kiuj jam ne havas episkopojn, sed retenas katedraldignon kaj funkciojn en praaj preĝejoj kiujn episkopoj antaŭe prezidis.
Sed la trono ankaŭ povas enkarnigi la principon kiun katedralo igas episkopo;
ambaŭ specife, en tio ke la episkopo estas elektita ene de la katedralo kaj estas inaŭguritaj per estado kronita ene de la katedralo per aklamo de pastraro kaj laikularo;
kaj ankaŭ ĝenerale, en tio la esencaj kvalifikoj de la episkopoj de regula preĝo, pli alta lernado kaj muzika kultado estis dum multaj jarcentoj, ĉefe alireblaj tra katedralfunkcioj.
En tio ekzistas distingo inter tiuj preĝejtradicioj, ĉefe tiuj de Eastern Orthodox Christianity sed antaŭe ankaŭ inkluzive de keltaj preĝejoj en Irlando, Skotlando kaj Kimrio, kies episkopoj estis faritaj en monaĥejoj;
kaj tiuj preĝejtradicioj kies episkopoj emis ĉefe ekesti tra la rangoj de katedralpastraro.
#000014
Originoj kaj karakterizaĵoj de la unuaj katedraloj
#000015
En 269, baldaŭ post kiam Durao falis al la persa armeo, korpo de klerikoj kunvenis akuzliston kontraŭ la episkopo de Antioĥio, Paul of Samosata (Paul de Samosata), en la formo de malferma letero.
Inter la akuzoj estis ke Paul, kiu ricevis la burĝan rangon de ducenarius pro kontaktoj en la imperiestra kortego, nedece starigis ĉemetaĵon, aŭ secretum, por li mem en la eklezio de Antioĥio;
ke ene de tiu ĉemetaĵo li starigis tronon de kiu li prezidis en kultado;
kaj ke li trejnis inan koruson kanti himnojn de sia propra elpensado.
Tiuj praktikoj estis ĉiuj kondamnitaj kiel inventoj, nedece importante la simbolojn de lia sekulara romia magistratofico en preĝejriton;
dum arogante kaj blasfeme asertante ke la persono de la episkopo en eukaristia kultado estas sesila en la loko de Kristo mem.
Daŭre en cent jaroj, ĉiuj episkopoj en la mediteranea mondo havis katedralojn, ĉio sidis sur tronoj ene de enfermita rifuĝospaco, kaj ĉio establis edukitajn korusojn por plifortigi eukaristian kultadon.
#000017
La deklaracio de Konstantino de imperia favoro direkte al kristanismo transformis ĉiujn aspektojn de kristana vivo en la Romia Imperio.
De estanta minoritatreligio, plejparte limigita al urbaj areoj kaj limigitaj sociaj grupiĝoj, kaj kondiĉigita de oficiala malamikeco kaj foja persekuto;
Kristanismo akiris multe vastigitajn nombrojn da eblaj anoj de ĉiuj klasoj, komence daŭre ene de urbocentroj, sed poste etendantaj eksteren al la pagus , la kampara landinterno de la grandurbo.
La sekvo estis radikala vastiĝo en la konstruaĵoj, financado kaj personaro de rilataj preĝejpotencularoj dum la 4-a jarcento.
La unuaj katedraloj reprezentas tiun vastiĝon en materiala formo.
#000019
La loko kaj enpaĝigo de la unuaj katedraloj variis sufiĉe de grandurbo al grandurbo, kvankam plej, ĉar ĉe Aquileia, tendencis esti metitaj ene de la urbomuroj sed for de la urba centro;
sed certaj elementoj preskaŭ estas ĉiam trovitaj.
#000020
Aŭgusteno de Hipono taksis sian propran enspezon kiel esti 20 fojojn tiu de sia patro, negrava ŝtatoficisto;
kaj Augustine estis neniel la plej riĉa episkopo en Nordafriko.
Sed en akceptado de Konstantino la statuso de ĝentilaj magistratoj, episkopoj nun estis ankaŭ favoraj al granda elspezo por konservi sian novan stilon kaj statuson;
kaj ankaŭ plenumi la rilatan imposton, ekzemple en dungado de edukitaj laŭleĝaj asistantoj por apogi ilin kiam sesio kiel ĝentilaj juĝistoj.
#000025
Ĉiuj preskribitaj klerikoj ligitaj al la katedralo, kaj maskla kaj ina, estis pagitaj tra stipendioj de la ĝenerala fondaĵo.
Tio validis kaj por la pastraro laborante rekte ene de la katedralo mem, kaj ankaŭ al la pastraro, nomitaj Canonicus alkroĉitaj al preĝejoj fonditaj fare de la episkopo ene de la grandurbo.
De la fino de la 4-a jarcento, kiel la misio de la eklezio etendigita pli en kamparajn areojn, "baptejpreĝejoj" estis fonditaj en pli foraj vilaĝoj, tiel ke kamparanaj loĝantaroj povis ricevi la bapton de la episkopo loke;
kaj la pastraro en tiuj preĝejoj ankaŭ validis kiel Canonicus kaj tiris regulan stipendion.
#000026
Abundaj helpdonaj surskriboj montras tiujn plej novajn preĝejprogramojn;
mozaikoj, tegmentoj, meblaj aranĝoj, estis financitaj per privataj donacoj.
La kostoj de prizorgado kaj lumo, aliflanke, atakis la ĝenerala fondaĵo.
Tio ankaŭ aplikita al la eklezioj, konata kiel tituli, servita rekte fare de la pastraro de la episkopo, ĝenerale ankaŭ inkluzive de iuj pluvivaj dompreĝejoj de la periodo antaŭe la Pacon de la Preĝejo kaj la kamparajn baptejekleziojn;
sed ne al la kapeloj, nomitaj parochiae, establita fare de kamparaj terposedantoj por la oportuno de iliaj luantoj.
La episkopo, en respekto de lia burĝa statuso, estis atendita kontribui al publikaj konstrulaboroj de ĝenerala utilo;
#000027
En ĉiuj grandurboj, episkopoj dediĉis grandajn sumojn al la subteno de vidvinoj, orfoj kaj la senhavuloj.
Tiaj donacoj estis forta kvalito da la eklezio en pli fruaj jarcentoj, sed tiam emis esti specife direktitaj al la kristano helpobezona.
Nun la bonfara kompaso iĝis ĝenerala.
Episkopoj venteis aparte preni respondecon por akirado de elaĉetomonfinanco, kie lokaj personoj iĝis kaptitaj.
Krome, estis atendite ke ĉiu diocezo apogus xenodochion , gastejon por la senhejma kaj fremdulojn.
#000028
Episkopoj estis ĉe la kapo da la loka eklezio;
sed ne eksplicite ene de la cursus honorum, ĉar nomumo estis kromelekto de la loka pastraro kaj homoj.
Ne surprize, la pastraro emis preferi nomumon de episkopoj de ene de la vicoj da katedralpresbiteroj;
sed loka laika elekto ofte tendencis prefere al eksteruloj, aŭ sensacian sanktan viron, ermiton aŭ asketon;
aŭ alie altranga oficisto aŭ diplomato, kiu eble havos favorajn kontaktojn por ekspluati en tribunalo.
Sed la plej multaj episkopoj venis de la kuria klaso, kiu estas tiuj tenantaj la heredan rangon de dekurion kun la devontigo servi la urbodelegitaron, kiam nur personoj de tiu klaso kaj supre estus verŝajnaj havi plenan retorikan edukon en greka kaj latina gramatiko;
sen kiu ĝi ne estis ebla por knabo kreskigita kun scio nur de Late Antique-vulgara parolado por esprimi sin en aprobitaj klasikaj lingvaj formoj.
#000030
Estis atendite ke la normala prezidanto ĉe kaj la Komunio kaj Baptism estus la episkopo;
kiu festus en la katedralo kaj en titularaj preĝejoj en victurno.
Sed, en praktiko, la episkopo bezonis deputitojn por eukaristia kultado kaj ankaŭ por la Dia Oficejo de ĉiutaga preĝo, kaj tiu imposto falis al la presbiteroj.
La episkopo selektis altrangan presbiteron kiel arkipastro kiu funkciis kiel sia oficiala deputito en ĉiuj ritaferoj kaj kiel kapo de la familia.
La arkipastro ankaŭ respondecis pri la katedrallernejo.
Post la 5-a jarcento, ekzistis jam ne ŝtatsubvenciitaj laikaj instruistoj de retoriko kaj gramatiko en la Okcidento (krom en partoj de Italio) kaj tiel la eklezio devus eduki sian propran.
#000031
Ekzakte ĉar la presbiteroj nomumis por la episkopo en ritaj aferoj, tiel ke la diakonoj nomumis en administraj kaj financaj aferoj, precipe en la altigo kaj liverado de bonfarado.
Ĉe la kapo de la diakonato estis la arkipreposto;
la ĉefa deputito de la episkopo en manaĝeraj aferoj.
Originale malsupera en rango al la arkipastro, la arkipreposto ekde la sesa jarcento establis klaran prioritaton.
Subdeacons helpis la diakonojn, sed male al ili estis permesitaj geedziĝi post preskribo;
sekve multaj klerikoj maldaŭrigis la cursus honorum ĉe tiu punkto, kaj estis ne malkutime ke subdiakono por estus elektita episkopo;
#000032
Pordistoj, ekzorcistoj, lektoroj, akolitoj kaj primicerius
#000033
En praktiko, la unuaj tri el tiuj ordoj tendencis ricevi kune, kaj estis tipe aplikitaj al knaboj same junaj kiel sep.
Tiuj knablektoroj estis tro junaj por la bazlernejo, sed estis aprezitaj kiel ĥoristoj, kaj tiel estis inkluditaj en la schola cantorum aŭ koruslernejo.
Origine sub la respondeco de la diakonoj, la organizo de korusoj estis reformita fare de papo Gregorio la Famulo, kiu prezentis la oficejon da primicerius aŭ kapkantoro por tiu celo.
kiel sen iu ampleksa sistemo de muzika notacio, la nura maniero kiel en kiuj diserva muziko povus esti konservita kaj pludonita estis tra profesiaj korusoj de solida muzika trejnado entreprenanta katedralon devotas - kaj tiaj kapabloj ne estas garantiitaj por ĉeesti en prominenta klerikismo.
#000034
La ordoj de Women: virgulinoj, vidvinoj kaj diakoninoj
#000035
Tiuj ordoj gravegis en pli fruaj jarcentoj;
sed tendencita por esti flankenlasita en katedraloj de la 4-a jarcento pluen.
Tiel longa tiel plenkreskulbapto daŭris kiel regula okazo, inaj diakonoj daŭrigus esti bezonitaj por tiu servo;
la sed alie ĉeffaktoro garantianta tiujn ordojn estis frap-sur efiko de la regulo de abstinado aplikita al episkopoj, presbiteroj kaj diakonoj.
Kiam viro iĝis preskribita, kaj moviĝis en la episcopion kun la resto de la episkopfamilia;
tiam kutime ankaŭ ekzistus postulo por subteno al iliaj patrinoj, edzinoj kaj filinoj;
kaj la ordoj de vidvinoj kaj virgulinoj respektive daŭrigis plejparte por tiu celo.
#000036
Spite al larĝaj diferencoj dum tempo en instituciaj strukturoj kaj pli larĝaj historiaj kuntekstoj;
la esencaj funkcioj establitaj ĉar la unuaj katedraloj tendencis resti kiel karakterizaj katedralfunkcioj malsupren la jarcentoj;
disponigante forumon por civita gvidado;
engaĝiĝo al pli alta lernado;
kaj la antaŭenigo kaj disvastigo de muziko.
#000037
La historio de la korpo de pastraro ligita al la katedralo estas obskura, kaj en ĉiu kazo lokaj konsideroj influis ĝian evoluon, aliflanke kiun la ĉeftrajtoj estis tiamaniere kutimaj por ĉio.
#000038
Origine la episkopo kaj katedralpastraro formis specon de konfesion, kiu, dum ne en la vera signifo monaĥejo, estis tamen ofte nomita monasterio, la vorto ne havante la limigitan signifon kiun ĝi poste akiris.
En tio kuŝas la kialo de la ŝajna anomalio ke preĝejoj kiel York Minster kaj Katedralo Lincoln, kiuj neniam havis iujn ajn monaĥojn ligitaj al ili, heredis la nomon de monaĥeja preĝejo aŭ monaĥejo.
En tiuj fruaj komunumoj la pastraro ofte vivis dise en siaj propraj loĝejoj, kaj ne estis malofte geedzitaj.
#000039
En la 8-a-jarcenta Chrodegang, Bishop of Metz (Episkopo de Metz) (743-766), kompilis kodon de reguloj por la pastraro de la katedraloj, kiu, kvankam vaste akceptite en Germanio kaj aliaj partoj de la kontinento, akiris malmultan akcepton en Anglio.
#000040
Laŭ la regulo de Chrodegang, la katedralpastraro devis vivi sub ofta tegmento, okupi oftan dormejon kaj submetiĝi al la aŭtoritato de specialoficiro.
La regulo de Chrodegang estis, fakte, modifo de la benediktina regulo.
Gizo, hejmanto de Loreno, kiu estis episkopo de Wells de 1061 ĝis 1088, enkondukis ĝin en Anglio, kaj trudis ĝian observon al la pastraro de lia katedralo, sed ĝi ne estis sekvita por longa tie, aŭ aliloke en Anglio.
#000041
Finmezepoko: monaĥaj kaj sekularaj katedraloj
#000042
Dum la 10-a kaj 11-a jarcentoj, la katedralpastraro iĝis pli sendube organizita kaj estis dividitaj en du klasojn.
Unu estis tiu de monaĥa establado de iu rekonita ordo de monaĥoj, ofte la benediktanoj, dum la alia klaso estis tiu de kolegio de pastraro, ligita per neniuj ĵuroj krom tiuj de ilia preskribo, sed regita per kodo de statutoj aŭ kanonoj: tial la nomo de " kanono ".
En tiu maniero ekestis la distingo inter la monaĥaj kaj laikaj katedraloj.
Ekster Britio, monaĥaj katedraloj estas konataj nur ĉe Monreale en Sicilio kaj Downpatrick en Irlando.
#000043
Koncerne monaĥajn katedralojn, la interna registaro estis tiu de la ordeno al kiu la ĉapitro apartenis kaj ĉiuj membroj konservis eternan loĝejon.
#000044
La alternativo de tio estis la katedralo regita fare de laika ĉapitro;
la dignoj de provosto, dekano, ĉefkantisto, kanceliero, kasisto, ktp., kreiĝis por la reguligo kaj bona ordo de la eklezio kaj ĝiaj servoj, dum la foresto de la kanonoj, prefere ol ilia eterna loĝejo, iĝis la regulo, kaj kondukis al ilia impostestaĵo farita fare de korpo de "vikarioj", kiu plenumis por ili ĉe la servoj de la eklezio.
#000045
Antaŭ la reformado ĉiuj katedraloj de Okcidenteŭropo estis de la Eklezio Romkatolika.
En Anglio, multe de la strukturo da la monastic kaj katedralsistemo estis rekonstruita dum la Angla Reformado.
Kvankam la katedraloj estis retenitaj fare de la nun sendependa kaj establita Eklezio de Anglio, la monaĥaj katedralĉapitroj estis dissolvitaj fare de reĝo Henry VIII kaj, kun la esceptoj de Bath kaj Coventry, [7] estis refounditaj fare de li kiel ĉapitroj de kanonoj kun dekano kiel la kapo kaj alia pastraro kiel negravaj kanonoj.
#000046
En Germanio kaj aliaj partoj de Eŭropo, kun la disvastiĝo de la Lutera Preĝejo, kelkaj praaj preĝejoj, kiel Nidaros-katedralo, Norvegio, kaj Lübeck Cathedral, Germanio, iĝis la sidlokoj de protestantaj episkopoj, kiel en Anglio.
Multaj novaj preĝejoj estis konstruitaj kiuj servas la regionan administran funkcion de katedralo.
Tamen, ne ĉiuj preĝejoj kiuj funkcias kiel la sidloko de episkopo estas konataj kiel "katedralo", la kutimo varianta de loko al loko, laŭ loka tradicio.
Kelkaj estas simple elektita "preĝejo", kiel okazas en Budolfi Church, la lutera katedralo de Aalborg en Danio.
#000047
En la plej granda parto de Eŭropo, la plej frua kapo de laika preĝejo ŝajnas estinti la provosto ( praepositus, probst, ktp.), kiu estis akuzita ne nur je la interna reguligo de la eklezio kaj malatento-eraro de la membroj de la ĉapitro kaj kontrolo de la servoj, sed ankaŭ estis la stevardo aŭ seneskal de la teroj kaj havaĵoj de la eklezio.
Ĉi-lasta ofte plejparte engaĝis lian atenton, al la neglekto de liaj hejmaj kaj ekleziaj devontigo, kaj plendoj baldaŭ estis levitaj ke la provosto estis ankaŭ multe miksita en sekularaj aferoj, kaj estis tro ofte forestanta de liaj spiritaj devontigo.
#000048
Tio kaŭzis, en multaj kazoj, la institucion de nova oficiro vokis la "dekanon", kiu havis pagendaĵon de tiu parto de la devontigo de la provosto kiuj rilatigis al la interna disciplino de la ĉapitro kaj la servoj de la eklezio.
#000049
En kelkaj kazoj, la oficejo de provosto estis aboliciita, sed en aliaj ĝi estis daŭrigita: la provosto, kiu estis foje arkipreposto ankaŭ, restanta kapo de la ĉapitro.
Tiu aranĝo estis plej ofte sekvita en Germanio.
En Anglio la provosto estis preskaŭ nekonata.
Episkopo Gizo prezentis provoston kiel kapon de la ĉapitro de Wells Cathedral, sed la oficejo poste estis subigita al la aliaj dignoj kaj la provosto iĝis simple la stevardo de certaj de la prebendal teroj.
La provosto de la kolegiata preĝejo de Beverley Minster estis la plej rimarkinda kazo de tia oficiro en Anglio, sed ĉe Beverley li estis ekstera oficiro kun aŭtoritato en la registaro de la eklezio, neniu budo en la koruso kaj nebaloto en ĉapitro.
#000050
En Germanio kaj Skandinavio, kaj en kelkaj el la katedraloj en Sud Francio, la provosto estis la ordinara kapo de la katedralĉapitro, sed la oficejo ne estis ofta aliloke.
Kiel konsideroj Francio, de 136 katedraloj ekzistantaj ĉe la Revolucio, 38 nur, kaj tiuj aŭ sur la limoj de Germanio aŭ en la ekstremaĵo sude, havis provoston kiel la kapo de la ĉapitro.
En aliaj la provosto ekzistis kiel malĉefa oficiro.
Ekzistis du provostoj ĉe Autun, kaj Lyon kaj Chartres havis kvar ĉiun, ĉio kiel malĉefaj oficiroj.
#000051
La normala konstitucio de la ĉapitro de laika katedralo konsistis el kvar eminentuloj (eble ekzistos pli), aldone al la kanonoj.
Tiuj estas la dekano, la ĉefkantisto, la kanceliero kaj la kasisto.
Tiuj kvar eminentuloj, okupantaj la kvar angulbudojn en la koruso, estas nomitaj enen multaj el la statutoj la kvatuormajorpersonae de la eklezio.
#000052
La rolo de dekano (de decanus) ŝajnas esti derivinta ĝian nomon de la benediktina "dekano" kiu havis dek monaĥojn sub sia pagendaĵo.
La rolo de dekano venis en ekziston por provizi la lokon de la provosto en la interna administrado de la eklezio kaj ĉapitro.
En Anglio ĉiu laika katedralo estis gvidita fare de dekano kiu estis origine elektita fare de la ĉapitro kaj konfirmita en oficejo fare de la episkopo.
La dekano estas prezidanto de la ĉapitro, kaj ene de la katedralo havas pagendaĵon de la elfaro de la servoj, prenante precizigitajn partojn de ili de statuto dum la ĉeffestivaloj.
La dekano sidas en la ĉefa budo en la koruso, kio estas kutime ĉe la okcidenta fino de la suda flanko.
#000053
Plej proksime al la dekano (kutime) estas la ĉefkantisto ( primicerius, kantoro, ktp.), kies speciala imposto estas tiu da reguligado de la muzika parto de la servoj.
La ĉefkantisto prezidas en la foresto de la dekano, kaj okupas la ekvivalentan budon sur la norda flanko, kvankam ekzistas esceptoj al tiu regulo, kie, ĉar ĉe tiu de St Paul, la arkipreposto de la katedralurbrangoj due kaj okupas kio estas kutime la budo de la ĉefkantisto.
#000054
La tria eminentulo estas la kanceliero ( scholasticus, écoldtre, capiskol, magistral, ktp.), kiu ne rajtas esti konfuzita kun la kanceliero de la diocezo.
La kanceliero de la katedralo estas akuzita je la malatento-eraro da ĝiaj lernejoj, devus legi diecprelegojn, kaj ekzameni la lektions en la koruso kaj korekti neprizorgitajn legantojn.
La kanceliero ofte estas la sekretario kaj bibliotekisto de la ĉapitro.
En la foresto de la dekano kaj ĉefkantisto, la kanceliero estas prezidanto de la ĉapitro, kaj ene de la katedralo estas kutime asignita la plej orientan budo, sur la flanko de la dekano de la koruso.
#000055
La kvara eminentulo estas la kasisto ( kusto, sacrisla, keficier) kiu estas kuratoro de la ŝtofo, kaj de la tuta meblaro kaj ornamaĵoj de la eklezio, kaj kies imposto devis disponigi panon kaj vinon por la Komunio, kaj kandeloj kaj incenso.
La kasisto ankaŭ reguligis tiajn aferojn kiel la sonorado de la sonoriloj.
La budo de la kasisto estas kontraŭa al tiu de la kanceliero.
#000056
En multaj katedraloj estas kromaj eminentuloj, kiel la prelektor, subdekano, vickanceliero, succentor-canonicorum, kaj aliaj, kies roloj venis en ekziston por provizi la lokojn de la aliaj forestantaj eminentuloj, ĉar foresto estis la mortiga makulego de la laikaj eklezioj, kaj en tio ili kontrastis tre malbone al la monaĥaj eklezioj, kie ĉiuj membroj estis en kontinua loĝejo.
Krom la eminentuloj ekzistis la ordinaraj kanonoj, ĉiu el kiujn, kutime, aranĝis apartan prebendon aŭ fonduson, krom ricevado de sia parto de la komunaj financo de la eklezio.
#000057
Plejparte la kanonoj ankaŭ rapide iĝis ne-loĝanto, kaj tio kondukis al la distingo de residentiary kaj ne-residentiary-kanonoj, kiujn kasregistrilo en la plej multaj preĝejoj kiujn la nombro da loĝantaj kanonoj iĝis sendube limigitaj en nombro, kaj la ne-residentiary-kanonoj, kiuj jam ne partoprenis en la komunaj financo, iĝis ĝenerale konataj kiel prebenduloj nur, kvankam memstare foresto ili ne perdis sian pozicion kiel kanonoj, kaj retenis siajn voĉojn en ĉapitro kiel la aliaj.
#000058
Tiu sistemo da foresto kaŭzis ankaŭ la institucion de vikarioj koralo, ĉiu kanono havanta sian propran vikarion, kiu sidis en sia budo en sia foresto, kaj kiam la kanono ĉeestis, en la budo tuj malsupre, sur la dua formo.
La vikarioj havis neniun lokon aŭ voĉdonon en ĉapitro, kaj, kvankam nemaldungeble krom deliktoj, estis la servistoj da siaj forestantaj kanonoj kies budojn ili okupis, kaj kies imposton ili elfaris.
Ekster Britio ili ofte estis nomitaj duon-prebenduloj.
Ĉar tempo iris sur la vikariojn estis al sin ofte asimilita kiel speco de pli malgranda ĉapitro, aŭ kolegio, sub la inspektado de la dekano kaj ĉapitro.
#000059
Rilato de ĉapitro kaj episkopo
#000060
Ekzistis neniu distingo inter la monaĥaj katedralĉapitroj kaj tiuj de la laikaj kanonoj, en ilia rilato al la episkopo aŭ diocezo.
En ambaŭ kazoj la ĉapitro estis la consilio kiu de la episkopo li verŝajne konsultos en plej superregaj aferoj kaj sen farado tiel li ne povis agi.
Tiel, jura decido de episkopo bezonis la konfirmon de la ĉapitro antaŭ ol ĝi povus esti devigita.
Li ne povis ŝanĝi la altarlibrojn, aŭ "uzon" de la eklezio aŭ diocezo, sen capitula konsento, kaj ekzistas episkopaj agoj, kiel ekzemple la nomumo de dioceza kanceliero, aŭ ĉefvikario, kiuj daŭre bezonas konfirmon de la ĉapitro, sed la pli malnovan teorion de la ĉapitro kiel la konsilio de la episkopo en regado de la diocezo fariĝis aĵo de la pasinteco, en Eŭropo.
#000061
En ĝia entreprena kapacito la ĉapitro prenas pagendaĵsedeferiinveston de diocezo.
En Anglio, aliflanke (krom kiel konsideroj Salisbury kaj Durham), [8] tiu kutimo neniam akiris, la du ĉefepiskopoj havante, de tempo pretermemora, okupita pagendaĵo de la vakaj diocezoj en siaj respektivaj provincoj.
Kiam, aliflanke, aŭ de la vidas de Canterbury aŭ Jorko estas vaka la ĉapitroj de tiuj preĝejoj ekkontrolas, ne nur de la diocezo, sed de la provinco ankaŭ, kaj cetere, tial, de iuj da la diocezoj de la provinco kiu povas esti vaka en la sama tempo.
#000062
La rolo de la katedralo estas ĉefe servi dion en la komunumo, tra ĝia hierarkia kaj organiza pozicio en la preĝejstrukturo.
La konstruaĵo mem, memstare fizika ĉeesto, simbolas kaj la gloron de dio kaj de la eklezio.
Katedralo, ĝia episkopo kaj eminentuloj havas tradiciajn funkciojn kiuj estas plejparte religiaj en naturo, sed ankaŭ povas esti proksime rilataj al la burĝa kaj komunuma vivo de la grandurbo kaj regiono.
#000063
La katedralo estas ofte la plej impona konstruaĵo, kaj unu el la plej praaj konstruaĵoj en sia urbo.
La granda grandeco kaj majesteco de la katedralo povas esti el ĉiu proporcio al la urbo mem.
La mono kaj inteligento elspezis sur la konstruaĵo estas viditaj kiel honorado de dio, kaj ankaŭ povas montri kaj la sindonemon kaj la statuson de la patronoj.
#000064
Katedraloj tre ofte estas orientitaj orienten/okcidente, tiel ke la devotuloj rigardas direkte al la leviĝanta suno, simbolante la Leviĝintan Kriston.
La arkitektura formo de la konstruaĵo plej ofte havas la bazan planon de kruco.
Tiu formo estas kaj funkcia kaj simbola, ĝia simboleco rilatanta al la kruco sur kiu Jesuo estis krucumita.
La formo estas liturgie funkcia kiam ĝi permesas al la konstruaĵo esti dividita en sekciojn kie malsamaj agadoj okazas, aŭ tio estas okupita fare de malsamaj homoj, kiel ekzemple la pastraro, la koruso kaj laikaro.
#000065
La ĉefparto de la konstruaĵo, produktanta la pli longan brakon da la kruco, estas nomita la navo, kaj estas kie devotuloj kunvenas;
la esprimo estas de la latinaĵo por ŝipo.
La katedralo estas simbole ŝipo ekhavanta homojn de dio tra la ŝtormoj de vivo.
La navo ankaŭ estas uzita por gravaj procesioj, kiuj kolektas aŭ eniras ĉe la ekstrema pordo (liturgie ĝenerale nomita la Okcidenta Pordo).
La navoj sur ĉiu flanko de la navo faciligas la movadon de homoj ene de la konstruaĵo, sen interrompado de devotuloj en la centra spaco.
#000066
La armiloj da la kruco estas nomita la transeptoj kaj ofte enhavas kelkajn kapelojn.
Ekstrema de la ĉefeniro estas la rifuĝejo kie la Feliĉega Sakramento estas metita sur la altaro aŭ vespermanĝotablo por la konsekro.
La vorto pasis en modernan la anglan kun ŝanĝita signifo ĉar tradicie al krimulo kiu povis akiri aliron al tiu areo sen kapto estis tiel donita la rifuĝejo de la eklezio.
#000067
Katedralkonstruaĵoj da la okcidenteŭropa tradicio simbolas la progresadon da la kristana animo direkte al Salvation.
Multaj katedraloj de orienteŭropa tradicio estas centre planitaj.
Tiuj preĝejoj preskaŭ estas ĉiam kupolhavaj.
La simboleco en tiuj katedralstrukturoj estas de la hierarkio de la Tero kaj Ĉielo, kaj ofte rivelas sian signifon tra la interna ornamado de la konstruaĵo kun freskoj aŭ mozaikoj.
#000068
Krom ĝia organiza funkcio kiel la sidloko da la episkopo, kaj la rendevuejo por la ĉapitro da la diocezo, la katedralo havas liturgian funkcion en ofertaj ĉiutagaj diservoj.
La plej multaj katedraloj havas almenaŭ tri servojn de kultado ĉiun tagon, ofte prenante la formon de fruprediko, Eŭkaristio kaj vesperservo kiu ofte estas kantita fare de la ĉefkantisto kaj koruso.
Ekzistas ofte kromaj servoj dimanĉe.
Katedraloj ĝenerale havas areon dediĉitan al la elfaro de korusservoj kaj kun sidigado specife por la koruso kaj dignitory de la eklezio kaj urbo.
Tiu parto da la konstruaĵo estas nomita la koruso aŭ Quire, kaj estas ĝenerale situanta inter la rifuĝejo kaj la navo.
Ĉar muziko ofte ludas gravan rolon en la prezento de la liturgio, katedraloj ĝenerale havas tuborgenon por akompani la koruson.
#000069
Katedraloj ĉiam havas tiparon aŭ akvobasenon ĉe kiu la rito de Baptism estas prezentita, en kiu persono estas formale akceptita en la kristanan eklezion.
La tiparo ofte estas metita direkte al la pordo ĉar la Bapto signifas eniron en la komunumon de la eklezio.
En kelkaj katedraloj, plej precipe en Italio, la rito da Baptism estas prezentita en aparta konstruaĵo.
#000070
Unu el la funkcioj de la katedralo estas la legado kaj klarigado sur la Sankta Biblia Historio.
La katedralo ĝenerale havas katedron de kiu la skribaĵo estas legita.
Tio ofte prenas la formon de aglo de latuno aŭ ĉizita ligno kiu apogas la libron pri siaj etenditaj flugiloj kaj estas la simbolo de Sankta Johano la Evangeliisto.
Tamen, kelkajn katedraloj retenas kompleksajn mezepokajn strukturojn sur ambaŭ flankoj da la eklezio, unun por la legado de la Evangelio kaj la aliajn por la legado de la Epistolo.
#000071
La funkcio de pliprofundigado la skribaĵojn estas tradicie farita de la katedro kiu estas ĝenerale konstruita en tia manieron ke la voĉo de la predikisto estas projekciita eksteren al la parokanaro.
La katedro ofte estas ornamita kun la pafvunditaj figuroj de viro, leono, virbovo kaj aglo, reprezentante la Evangelioverkistojn, Mateo'n, Marko'n, Luko'n kaj Johano'n.
#000072
La servoj kiuj estas aranĝitaj ene de la katedralo sekvas ĉiujaran ciklon.
La elektitaj bibliaj valoroj por ĉiu tago da la jaro de la eklezio establas padronon kiu alternas periodojn de introspekto kaj pento kun periodoj de festado, kaj estas punktita per la du superfestadoj de Kristnasko kaj Pli oriente.
#000073
Multaj katedraloj estas pilgrimadoceloj al kiu homoj vojaĝas por devoti aŭ honori sanktan objekton aŭ la relikvujon da sanktulo.
Multaj katedraloj estas rigarditaj kiel lokoj kiuj disponigis fruktodonajn religiajn travivaĵojn, kie preĝoj estis responditaj aŭ mirakloj okazis.
Pilgrimado estis precipe populara en la malfrua mezepoka periodo.
Kelkaj katedraloj kiel ekzemple Santiago de Compostela daŭre altiras pilgrimojn.
#000074
La formalaj katedralservoj estas ligitaj al la ciklo de la jaro kaj respondas al la sezonoj de la Norda duonglobo, Kristnasko falanta en la vintro kaj Pasko en la fonto.
Katedraloj ofte aranĝas dankdiservon nomita Tago de rikolto en la aŭtuno.
#000075
Naskiĝojn, geedziĝoj kaj mortoj ofte estas festitaj per servoj ĉe katedraloj kaj la katedralo ofte funkcias kiel deponejo da loka historio registrante tiujn okazaĵojn.
La katedralo markas tempojn de nacia kaj loka civita festado kaj tristecon kun specialservoj.
La entombigoj de tiuj famaj ene de la komunumo estas kutime okazigitaj ĉe katedraloj.
Homoj kiuj servis la komunumon aŭ la eklezion ofte estas entombigitaj ene de la katedralo kun kiu ili estas rilataj.
Alternative, ili povas esti festitaj per monumento.
Kelkaj katedraloj, kiel ekzemple Aachen kaj Rheims estas la tradiciaj kronadlokoj de monarkoj.
#000076
Alia civita funkcio de la katedralo estas la aldonado da signifaj burĝaj informoj.
Proklamoj povas esti al la loĝantaro de la ŝtupoj de la katedralo, aŭ ene de la katedralo mem.
#000077
Katedraloj ofte estas asociitaj kun signifaj laikaj organizoj kiel ekzemple la oficejo de la loka urbestro kaj konsilio, la loka tribunalo, la loka regimento, lernejoj, sportorganizoj kaj servokluboj.
La katedralo ofte havas sian propran lernejon, ĉefe por la eduko de ĥoristoj, sed ofte inkluzive de aliaj infanoj ankaŭ.
#000079
La katedralo, ofte estanta granda konstruaĵo, funkcias kiel rendevuejo por multaj homoj.
La katedralo ofte formas centron de malsamaj agadoj ligitaj al socialservo, junulagadoj, studo, muziko kaj dekoraciaj artoj.
#000080
Katedralkonstruaĵoj, aparte tiuj originantaj de la Mezepoka periodo, estas ofte la plej grandiozaj el preĝejoj en la diocezo (kaj lando).
La praaj katedraloj de Anglio, de Norda Francio, Belgio, Hispanio, Portugalio, Germanio kaj Sicilio, la Baroque-katedraloj de Sudameriko, kaj multaj individuaj katedraloj de Italio kaj aliaj partoj de Eŭropo, estas inter la plej grandaj kaj plej bonaj religiaj konstruaĵoj.
Multaj estas famaj por ilia arkitekturo aŭ iliaj dekoraciaj trajtoj kiel ekzemple skulptaĵo, vitralo kaj freskoj.
#000081
Dum katedralkonstruaĵoj, ĝenerale, tendencas esti grandaj, grandeco kaj grandiozeco malofte estis esencaj postuloj.
Frue keltaj kaj saksaj katedraloj tendencis esti de eta grandeco, kiel estas la bizanca tielnomita Little Metropole Cathedral de Ateno.
En Italio, kun kelkaj rimarkindaj esceptoj kiel ekzemple Katedralo Santa Maria del Fiore kaj Duomo de Milano, katedraloj estas multaj kaj ofte estas similaj en formo kaj grandeco al monaĥaj aŭ grandaj parokaj preĝejoj.
En modernaj tempoj, kie funkcieco estas la plej antaŭa konsidero, katedralo povas esti modesta strukturo.
#000082
Katedraloj de monaĥa fundamento, kaj iuj el laika pastraro havas klostrojn kiuj tradicie disponigis malferman areon kie sekularaj agadoj okazis protektitan kontraŭ vento kaj pluvo.
Kelkaj katedraloj ankaŭ havas kanonikejon kie la ĉapitro povis renkonti.
En Anglio, kie tiuj konstruaĵoj pluvivis, ili ofte estas okangulaj.
Katedralo povas turni sur la ĉefplaco de urbo, kiel en Florenco, aŭ ĝi povas enkadriĝi en murita proksime kiel ĉe Canterbury.
Povas ekzisti kelkaj rilataj monaĥaj aŭ pastrarkonstruaĵoj, la palaco de episkopo kaj ofte lernejo eduki la ĥoristojn.
#000083
Multaj katedralkonstruaĵoj estas tre famaj pro sia arkitekturo kaj havas lokan kaj nacian signifon, kaj artiste kaj historie.
Multaj estas listigitaj inter la UNESCO World Heritage Sites (Unesko Monda Heredaĵo de UNESKO).
#000084
Multaj katedraloj, pro ilia granda grandeco kaj la fakto ke ili ofte havas turojn, spajrojn aŭ kupolojn, havas ĝis la 20-a jarcento, estanta la plej gravaj famaĵoj en grandurboj aŭ en vidoj trans la kamparo.
Kun highrise konstruaĵo, burĝa ago estis prenita en kelkaj kazoj, kiel ekzemple la Katedralo de Kolonjo por malhelpi la elvidon de la katedralo esti ruinigita.
#000085
Ĉar multaj katedraloj prenis jarcentojn por konstrui kaj ornami, ili konsistigas gravan artan investon por la grandurbo en kiu ili staras.
Ne nur povas la konstruaĵo mem esti arkitekture signifa, sed la eklezio ofte enhavas trezorojn kiel ekzemple vitralo, ŝtono kaj lignostatuoj, historiajn tombojn, riĉe ĉizitan meblaron kaj objektojn de kaj arta kaj religia signifo kiel ekzemple relikvujoj.
Krome, la katedralo ofte ludas gravan rolon en rakontado de la rakonto de la urbo, tra ĝiaj plakedoj, surskriboj, tomboj, vitralo kaj pentraĵoj.
#000086
Pro tiuj kialoj, turistoj vojaĝis al katedraloj dum centoj da jaroj.
Multaj katedraloj servas turistojn ŝargante pagon al iuj vizitantoj ekstere servotempojn aŭ petante donacon aŭ farante pagendaĵon por preni fotojn.
Katedraloj kiuj estas precipe popularaj turistejoj foje disponigas gvidistojn, broŝuretojn, suvenirojn kaj kafejojn.
#000087
Je Katedralo kvalifikiĝas Kristana (katolika, ortodoksa aŭ anglikana preĝejo ( = kirko), en kiu troviĝas la trono de episkopo de la episkopujo. De tio venas la nomo, ĉar en greka lingvo καθέδρα signifas seĝo. Origine la trono estis lokita funde de la Absido en akso de la konstruaĵo, simile al la trono de la juĝisto en la romianaj Bazilikoj, konstruaĵo kiu estas origina modelo de la kristanaj preĝejoj.
#000092
Ĉar la plej famaj katedraloj estas belegaj kaj grandegaj preĝejoj, multaj da homoj diras "katedralo" por signifi iun ajn grandegan belegan preĝejon. Ili tamen eraras: estas ja katedralo nur se en ĝi troveblas la trono de episkopo. Ekzistas pluraj malgrandaj katedraloj, kaj pluraj urboj kun kirkoj pli grandaj ol la urba katedralo. Ekzemple, la Baziliko de Sankta Petro de Romo, kvankam la ĉefkirko de romkatolikismo, ne estas katedralo; la seĝo de la Papo kiel episkopo de Romo estas la Katedralo de Sankta Johano Laterana.
#000093
Alia vorto por granda, belega preĝejo (katedralo aŭ ne) estas baziliko, kiu temas pri kirko al kiu la Papo donis specifajn ceremoniajn honorojn.
#000094
Ĝis la fino de la 12-a jarcento la Eŭropaj katedraloj ne estis tre grandaj; multaj abatejaj preĝejoj estis pli ampleksaj. Kaŭzo de tio estis, ke ĝis tiu epoko, urboj estis malmulte loĝataj, la reĝlandoj de okcidenta Eŭropo estis precipe feŭdaj kaj kamparecaj. Kaj simile la povo de episkopoj estis bremsata de tiu de la grandaj abatejoj, kies abatoj estis kiel feŭdaj grandsinjoroj, protektitaj de la papo, regantaj edukadon de junuloj, partoprenante en la aferoj de eklezio, ili tenis ekonomian kaj kleran potencon.
#000095
Kiam ekis la komunuma movado, urboj iĝis pli loĝataj, kaj pli fieraj, la episkopoj de tiuj pli potencaj kaj aktivaj. Tiam ili ekis rekonstrui pli grandaj kaj pli belaj siajn katedralojn. La neceso konstrui pli ampleksajn konstruaĵojn instigis al arĥitektaj kaj teĥnikaj progresoj, la nun tiel nomata gotika stilo kreiĝis. La religia fervoro, materiaj necesoj kaj urba fiero igis konkuri al haviĝi la plej belan vastan altan aŭdacan katedralon. Tiam konstruitaj katedraloj kiel Beauvais (plej alta volbo), Ulm (plej alta turo) Amiens (plej vasta surfaco), Metz (plej grandsurfacaj vitraloj), Köln, ktp. Al analfabeta parokano la skulptaĵoj kaj vitraloj de la katedraloj prezentis la rakontojn kaj instruon de la religio bildforme. Nun ili estas inter la plej belaj kaj impresaj konstruaĵoj en la Eŭropaj urboj.
#000096
La vortoj mezepoko, fido, katedraloj, ŝajnas laŭ la homa komunuza kompreno, tiel nedisigeblajn kiel formantan mitologian tuton. Veras, ke la senlima daŭro, kiun oni nomas Mezepoko tuj elvokas la imagbildon de la katedraloj. Ĉar ĝi estas la plej reala kaj hodiaŭa manifestiĝo, kiun tiuj jarcentoj nin heredigis. Tuteŭrope, tiuj imponegaj konstruaĵoj svarmas, kaj precipe en okcidenta Eŭropo, restas nur kelkaj vilaĝoj, kiuj ne posedas almenaŭ unu preĝejon. Majoritato el ili estis konceptitaj je la 13-a jarcento; multaj pli aĝas, kaj plejpartaj estis preskaŭ tutare rekonstruitaj inter la 14-a kaj la 16-a jarcento, kaj iele direblas ke, koncerne religian arton, la 16-a jarcento ankoraŭ apartenas al Mezepoko.
#000097
Temas do pri proksimume kvin-jarcenta daŭrtempo : la disfloro, la maturiĝo, la apogeo, la dekadenco de civilizacio kies eŭropanoj estas la heredantoj. Iame malestime konsiderita, kaj poste ekzaltita, la mezepoko daŭre simbolas la kruelecon kaj la barbarecon ĉe multaj homoj, dum aliopiniuloj laŭdas tiun periodon kiel frapantan je pureco kaj respektindan je fideco, taksas ĝin enorma kaj delikata aŭ filozofas pri la Granda Klereco de la Mezepoko. Fakte, tiu jam malproksima tempo estas la temo de pasiaj opinioj kaj kristaligas nian simbolan konduton rilate al la estinteco. Por historistoj, ĝi signifas estantecon. Nu, la mezepokaj preĝejoj estas ja estantaj ĉeestaĵoj.
#000098
Kio unue mirigas pri tiuj monumentoj, tio estas ilia digna arta sinteno, kiu rivelas maloftan maturecon spirite kaj morale. Kaj eĉ se en tiu periodo en Eŭropo okaziis pendigitaj ŝtelistoj aŭ bruligitaj herezuloj, eĉ se en tiuj tempoj, popoloj dormis sur pajlo kaj amase pereis pro malsatego kaj epidemio, oni konstatu ke tiu periodo ankoraŭ signifis grandan civilizacion.
#000099
Ne taŭgas deklari ke nur la fido konstruis katedralojn : la fido de la kristanaj unuaj jarcentoj estis pli vigla sed tamen ne elpensis originalan arton. Kaj eĉ dum la Mezepoko, fluegoj de religia Renesanco estis plivole malfavora al tiu konstrua ardo kiu dum pli ol tri jarcentoj transformis urbojn al kaosaj kontruejoj, kaj kiu konsistas el fenomeno pli socia ol religia. Ni tempas en periodo kulture superita de eklezio kaj kiam starigo de religia konstruaĵo estis la videbla signo de demografia ekspansio, ekonomia progreso, kaj de la kreskanta graveco de la urbegoj. Sed ekde la 16-a jarcento, laikaj valoroj intermiksas religiajn valorojn, ilin batalas, ilin infektas kaj finfine preskaŭ tute ilin anstataŭigas.
#000100
Nepras tamen apartigi, en tiu katedrala epopeo, kiu daŭris kvin jarcentojn, plurajn etapojn el la evoluo, kiu unuavide ŝajnas malrapida, sed kiu, rilate al la sankta arto en la aliaj teraj civilizacioj, estis fulma. De la 16-a jarcento ĝis la 20-a, la artoj (arkitekturo, skulpturo, pentrado) malpli multe evoluis ol inter la 12-a kaj la 13-a aŭ inter la 15-a kaj la 16-a.
#000101
Post jarcentoj de katastrofa regreso, dum kiuj la eŭropanoj malpli multiĝis kaj stagnoputris en senafekta mizero, kiun ili ne konis de la romana konkero, la kristana Eŭropo sin flegis. Unue, aperis demografia renesanco : dum la 11-a jarcento, la loĝantoj de okcidenta Eŭropo duobliĝis. Oni pacience kulturebligis la veproplenajn terojn, kaj baldaŭ la produkteco kreskiis kaj la negocoj vigliĝis. Homoj denove ankris sur sia grundo, kaj anstataŭ senĉese forfuĝi antaŭ la invadantoj, ekkonstruis firmajn kaj enradikitajn domegojn. El tiuj konstruaĵoj, la plej gravaj estis la dia domoj.
#000102
Okcidenteŭropaj landoj estis de prahistorio riĉaj je sanktejoj; eĉ la plej modestaj urboj enhavis siajn romanajn templojn; ekde la 3-a aŭ la 4-a jarcento, ĉiuj kultadis lokan martiron aŭ sanktan episkopon ; Ekde la 5-a relikvoj alportitaj de Romo aŭ de Azio certigis al Eŭropaj civitoj la protektado de la unuaj kristaj kunuloj. Nenombreblaj novaj diaĵoj, sanktuloj - kies ĉeesto estis garantiita de la relikvoj - anstataŭigis la antaŭajn diojn. Post la masivaj detruoj de la Malnova Mezepoko (476-887), la homoj de la 11-a jarcento rekonstruis siajn disfalitajn templojn, antaŭe starigitajn sur sanktulaj enterigejoj. De tiu epoko aĝas potencaj, noblaj konstruaĵoj, kiuj kelkfoje pli similas al fortikaĵoj ol al preĝejoj, atestantoj pri arto ankoraŭ penetrita de romanaj ŝablonoj sed kiu tamen tendencas plialtiĝi kaj plilongiĝi - kiu karakterizas la okcidentan arkitekturon male al la orienta tradicio de la cirkla aŭ kvadrata templo. Se la orienta preĝejo estas la simbolo de la universo, la okcidenta simbolas la krucon.
#000103
La 12-a jarcento estis tiu de la krucmilitaj triumfoj kaj de la ekonomia progreso pro negoca etendiĝo. Ankaŭ tiame tempis revolucio en arkitektura fako, kies fiereco situis en monumentaj skulptaĵoj. Tiu epoko de pli kaj pli pompaj realigaĵoj inventis kaj aplikis - proksimume je la dua parto de l' jarcento - la pintarkon, la ogivan volbon kaj fenestron, kiu ebligis pli altan navon. La preĝejoj senĉese altiĝis, ornamiĝis de spajro traborante la ĉielon, de skulptitaj porĉoj kiu elvokis la Lastan Juĝon kaj la sanktulajn figurojn per pli frapantega efekto ol tiu de la pentitaj bildoj.
#000104
La 13-a jarcento, tiu de la herezioj, de la Inkvizicio, de la lerta supreniro de la negoca burĝeco, de la pomalgranda laikiĝo de la moraro, gvatadis la apogeon de mezepoka pasio pri konstrumetioj. Estis, pli ol iam, la tipa jarcento pri katedraloj. Piuloj, antaŭe plejparte regitaj de pilgrimaj preĝejoj kaj nutritaj de la relikva kulto, sin turnis al la loka sanktejo, la civita preĝejo, ofte dediĉita al la Sankta Virgulino - tio indikas liberiĝon kaj spiriteciĝon, kaj eĉ malpropriĝo de la religia pensado. Ĉiu urbo deziris katedralon, pli bela ol tiun de la najbara vilaĝo. Tiu periodo distingiĝas per sia decide revolucia volo pri renovigo, sia bunteco pri novaj solvoj, sia streba esploro por venki teknikajn malfacilaĵojn, sia senbrida konkuremeco. La nova stilo alvenigas al kreskanta ekzaltiĝo de la vertikala linio, daŭre pli svelta, al ekzaltiĝo de lumo kiu trairas vitraloj daŭre pli grandaj kaj ornamitaj, al ekzaltiĝo de la homa mieno kion oni emfazas prefere por sia perfekta beleco ol por sia mistika simboleco.
#000105
Direblas ke dum la 13-a jarcento aperis la klasika gotiko ; sed la mirinda impeto de tiu arto kiu ne malfortiĝis en la 14-a jarcento, kiun la retroiro pro ondo de nigra pesto tamen energie stampis. Oni daŭre rekonstruas katedralojn ke la antaŭa jarcento nefinite forlasis. La religiaj sentoj fariĝas pli interna, pli intima, pli malkvieta. Tial la multobliĝo de privataj kapeloj kaj ŝlositaj ĥorejoj. Dum la 14-a kaj 15-a jarcentoj, la gotika arto evoluas al baroka koncepto de dekoro kaj skulpturo, la katedraloj ornamiĝas de veraj "ŝtonaj puntoj" kaj de statuoj kiuj rezignas la realismon favore al gracio aŭ tragedio montriĝeme emfazita.
#000106
Ankaŭ la 16-a jarcento estis tre grava por la gotika movado. Ĝi daŭrigas la 15-a akcentanta sian turmentitan estetikon. Dum la laika arto renesanciĝas kaj italiĝas, katedraloj starigitaj fine de la 16-a jarcento daŭre fidelas tiun tradicion, kaj se intelektularoj taksas ĝin barbara kaj dekadenca, fideloj restas komplezemaj pri ĝi. Tamen jam temas pri la ekfiniĝo de tia arto kaj mondo.
#000107
Tiujn monumentojn mirindajn pro siaj dimensioj kaj luksecoj oni estigis koste de ekterordinaraj sinoferoj. Tiuj monaj kaj homfortaj streboj instigis la religiaj kontraŭuloj klami ke tiuj tiel laŭditaj katedraloj fakte simbolis hontindan ekspluatadon de popolo. Kaj ja veraĵo : precipe ekde la fino de la 12-a jarcento, la konstruado estis monvora afero. Por ĉiu malavara donaco de princoj, prelatoj, kaj aliĝenraj komercistoj, la popolo elsuĉe pagis - per imposto, renta ŝuldo, servuto, vojimposto, takso, prezarsoriĝo - kaj ĝi estis preme instigita fari "propravolaj" mondonoj, fakte ofte deviga. La mono ĉerpita por la katedraloj eble ebligus la tiamaj kamparanoj pli komforte vivi ; tamen ne certas ke la estrantaj klasoj ne trovus aliajn pretekstojn por elspezi la popola mono. Kaj katedraloj estis malpli multekostaj ol mezepokaj militoj.
#000108
Certas ke tiun financan donadon popolo ĝenerale konsentis : pro superstiĉo, pieco, vanteco, deva senco, ĉiuj oferis. Sen la marteladbataj alvokoj por publika bonkoreco, nenia preĝejego konstruiĝus. Kaj se oni lernas ke tiu katedrala konstruado daŭris pli ol du jarcentoj, oni ne konkludu ke mezepokaj homoj malrapide laboris, sed prefere ke mono mankis.
#000109
Estus ankaŭ eraro opinii ke tiuj impresaj staritaĵoj laborigis amasojn da dungitaroj - plenaj je arda fervoro aŭ male ribelitaj kaj kruele ekspluatitaj - svarmantaj sur skafaldoj kaj paliativante per multeco la teknikajn nesufiĉecojn. Fakte, ĉian katedralon nur kelkaj dekoj da masonistoj, ŝtonhakistoj laboris. Unuformaj, organizitaj skipoj, tro ĵaluzaj je siaj privilegioj por flustri al aliaj la metiaj sekretoj. Ofte bonhave groŝitaj, ili ne kompromisis pri salajro, kaj kaze de paga malakurateco, forraketis kaj dungiĝis ĉe alia laborloko, ĉar senlaboreco estis abstrakta timo. Konstruejegoj ankaŭ laborigis multe da braklaboristoj por duarangaj taskoj tia kia rubforigo aŭ materiaj transportoj; apenaŭ ekzistis sub-proletaron: ĉiaj laboroj, eĉ tia de la bovisto kies komisio estis stiri jungitarojn, postulis profesian kvalifikon.
#000110
Alie, konsiderante la multecon de sanktejoj starigitaj je la 12-a, 13-a, kaj 14-a jarcento, sen paroli pri laikaj konstruaĵoj, konstrumetiaj fakuloj konsistis el atentinda popola divido. Masonistoj, ministoj, ŝtonhakistoj, ĉarpentistoj, lignaĵistoj, ŝnuristoj, tegmentistoj, forĝistoj, ferornamistoj, teraĵistoj, vitrofaristoj, pentristoj, origistoj, gisistoj, pavimistoj, kaj kromaj istoj kiu zorgis pri internaj dekoracioj kaj meblaroj: juvelistoj, tapetistoj, meblistoj, ktp... strukturis eliton, aron da metiistoj, kies kelkaj korporaciiĝis. Oni cetere longe malpermesis formi masonistojn, pro la efektiva potenco ke ili poste akireblis. Indas do diri ke la katedralaj faradoj vivigis kaj progresigis nenombreblajn profesiojn, inter kiuj kelkaj fariĝis veraj industrioj.
#000111
Kiam preĝejegan ekkonstruon oni decidis, nepris unue organizi la samtempan laboron de pluraj profesiaj skipoj, kiuj poste establiĝis en atelieroj enurbe aŭ ĉirkaŭurbe. Skulptitajn dekoraciojn oni preparis dum la unuaj muroj estis starigitaj. Ŝtonojn oni hakis en minejoj dum fundamentoj estis solidigitaj. La framoj ofte ne jam pretiĝis dum jam estis la enfiksotaj vitrofenestroj. La konstruadestroj aŭ organizistoj konservis senhaltan kontaktadon kun ĉiuj tiuj atelieroj, zorgis pri la materiaj liveradoj kaj laboristaj pagoj. La t.n. katedralaj kreskigistoj do konsistis el svarmanta plebo sufiĉe fakitaj kaj privilegiaj, manlaboristoj arigitaj en familioj, kies farscio ili transdiris oldule iden. Pluraj estiĝis ŝvebaj ularoj, migrante de ia konstruejo al la sekvanta, kunportante siajn aparatarojn, spoke cirkulantajn tra provincoj, kaj kelkfoje ekziliĝante translimen.
#000112
Kejkaj miris ke samepokuloj ŝajnis preteratenti majstrojn kiu konceptis planverkojn, plenumis artaĵojn kiel la arkitektoj aŭ skulptistoj. Oni samrangigis la duajn kiel nuraj kompetentaj ŝtonhakistoj: ili plenumis specifan laboron laŭ donita desegnaĵo. Kiu aŭtoris tiun desegnaĵon? La arkitekto, aŭ arkitekta asistanto. Sed la arkitekto mem, kiu nepris scipovi spertitan konon pri konstrueca fararto, estis preskaŭ estimita kiel lambdaa (vidu diskutpaĝon) laboristo kiun trafas grava salajro sed kiu ricevas kroman pagon kiam ajn li mane laboras konstrueje.
#000113
Arkitekton oni tamen ne tuŝis. Eble malpli ol pastro aŭ episkopo kiu regis la laboradon kaj kiun oni kutime atribuis la verka merito. Ja tiuj prelatoj plejofte estis veraj fakaj spertuloj. Laŭ propono de l' arkitekto, planoj estis skizitaj de la kanonikoj, kies ofico en la projektkreo estis ĉefa. La arkitekto, tiom genia kiom li eble estis, estis konsiderita kvazaŭ nura obeanto. Mezepoke, altteknika epoko, plej gravis intelekton kaj racion.
#000114
Katedraloj iompostiome altiĝis, preskaŭ sisteme ero de konstrua kampanjo. Homo- aŭ heterogena, ĉia atestas la markstampon de jarcentoj, dum kies arta stilo kaj penso evoluis. La distingaj trajtoj de la Mezepoko estas ĉi-tiu evoluo, tiu malsato pri renovo kiun aperigas la lentan kaj profundan transformiĝado de la religia sento dum jarmila duono. Evidento pli elokventa ol ajnajn manuskriptojn.
#000115
Sed la grandskala epopeo pri mezepoka konstruo, la rakonto pri tiuj laboristaj popoloj kiu kreskigis tiujn monumentojn restas same ĉiatempe. Katedralon oni prilaboris dum militoj, sieĝoj, malsategoj. Feston oni solenis meze de tiaj konstruejoj. Katedrala laboro, eterne nefinita, estis konsistiga parto de la civita vivo. Por multaj mezepokaj homoj, finkompleta katedralo esprimis nur abstrakteco, neimagebla sopiro. Nuntempe, por ni homoj, ĝi simbolas ĉiamajn solidaĵojn, eterne nemovantajn, limigitajn je aŭstera kaj sobra beleco de nuda ŝtono, kvazaŭ elpurigita vizio de elpasinta mito.
#000116
Listo de katedraloj en Francio
#000117