Wikipedia's Science as translated by GramTrans
#000000
Scienco (de latina scientia, kun la signifo "scio") [2] [3] : 58 estas sistema entrepreno kiu konstruas kaj organizas scion en la formo de testeblaj klarigoj kaj prognozoj pri la universo.
#000001
[ a ] Scienco estas rilata esplori, kaj estas normale organizita fare de universitato, kolegio aŭ esplorinstituto.
Nuntempa scienco estas tipe subdividita en la natursciencojn kiuj studas la materian mondon, la sociosciencojn kiuj studas homojn kaj sociojn, kaj la formalajn sciencojn kiel matematiko.
La formalaj sciencoj ofte estas ekskluditaj kiel ili ne dependas de empiriaj observaĵoj.
Disciplinoj kiuj uzas sciencon kiel inĝenieristiko kaj medicino ankaŭ povas esti konsideritaj kiel aplikataj sciencoj.
#000002
De grek-romia antikvo tra la 19-a jarcento, scienco kiel speco de scio estis pli proksime ligita al filozofio ol ĝi nun estas kaj, fakte, en la Okcidento la esprimo " fiziko " ampleksis kampojn de studo kiuj hodiaŭ estas rilataj al scienco kiel ekzemple fiziko, astronomio, medicinon, inter multaj aliaj.
: 3 [b] En la 17-a kaj 18-a jarcentoj sciencistoj ĉiam pli serĉis formuli scion laŭ naturaj leĝoj .
Kiel malrapida procezo dum jarcentoj, la vorto "scienco" iĝis ĉiam pli rilata al kio hodiaŭ estas konata kiel la scienca metodo, strukturita maniero studi la naturan mondon.
#000003
Renesanco kaj frue moderna scienco
#000005
Marĝena scienco, pseŭdoscienco, kaj fatrasscienco
#000006
Praktikaj efikoj de scienca esplorado
#000007
4.1 Pura kaj aplika scienco
#000010
5.1.1 Antaŭ la scienca revolucio
#000011
7.1 Nomado de sciencoj en Esperanto
#000012
En moderna scienco, estas rigardite kiel bona scienca praktiko celi principojn kiel ekzemple objektiveco kaj reproducibileco, kio signifas ke senprepara metodaro aŭ bizaraj interpretoj devus esti malgravigitaj, almenaŭ se la sciencisto juste ne suspektas paradigmoŝanĝon.
Ĝi estas vidita kiel favora ne devii tro longe de la scienca metodo, kiu tamen estas multe pli rigore uzita en ekz. la medicinoj ol en sociologio.
La optimuma maniero konduki modernan sciencon estas sub konstanta debato en la filozofio de scienco.
La angla esprimo "scienco" ofte rilatas al precipe formala speco de empiria esplorado, dum ekvivalentaj konceptoj en aliaj lingvoj eble ne distingas tiel klare inter tio kaj raciisma akademia esplorado.
La akcepto de la influo de kontinenta filozofio en moderna scienco povas malsami inter landoj kaj inter individuaj universitatoj.
Progresoj en moderna scienco foje kutimas evoluigi novan teknologion, sed ankaŭ ekzameni limojn al teknologia evoluo.
#000013
Scienco en malstrikta senco ekzistis antaŭ la moderna epoko kaj en multaj historiaj civilizoj.
[c] Moderna scienco estas klara en it aliro kaj sukcesa en it'oj rezultoj, tiel ke ĝi nun difinas kiu scienco estas en la plej strikta signifo de la esprimo.
#000014
Scienco en sia origina signifo estis vorto por speco de scio prefere ol specialeca vorto por la postkuro de tia scio.
Aparte, ĝi estis la speco de scio kiu popolo povas komuniki al unu la alian kaj dividi.
Ekzemple, scio pri la funkciado de naturaj aĵoj estis kolektita long antaŭ ol registrita historio kaj kaŭzis la evoluon de kompleksa abstrakta penso.
Tio estas montrita proksime de la konstruado de kompleksaj kalendaroj, teknikoj por igi venenplantojn manĝebla, publikajn konstrulaborojn ĉe nacia skalo, tian kiujn tiuj kiuj kontrolis la flusebenaĵon de la Yangtse kun rezervujoj, [10] digoj, kaj digoj, kaj konstruaĵoj kiel ekzemple la Piramidoj.
Tamen, neniu kohera konscienca distingo estis farita inter scio pri tiaj aĵoj, kiuj estas veraj en ĉiu komunumo, kaj aliaj specoj de komunuma scio, kiel ekzemple mitologioj kaj juraj ordoj.
#000015
Antaŭ la invento aŭ eltrovo de la koncepto de " naturo " ( malnovgreka phusis ) de la antaŭ-sokrataj filozofoj, la samaj vortoj tendencas esti uzitaj por priskribi laŭ la naturan "manieron" en kiu planto kreskigas, [11] kaj la "manieron" en kiu, ekzemple, unu tribo adoras akuratan dion.
Tial, estas postulite tiuj viroj estis la unuaj filozofoj en la strikta signifo, kaj ankaŭ la unuaj homoj se temas pri klare distingi "naturon" kaj "kongreson."
Scienco estis tial distingita kiel la kono de naturo kaj aĵoj kiuj estas veraj por ĉiu komunumo, kaj la nomo de la specialeca postkuro de tia scio estis filozofio - la sfero de la unuaj filozofo-fizikistoj.
Ili estis plejparte spekulistoj aŭ teoriuloj, precipe interesitaj pri astronomio.
En kontrasto, provi utiligi konon de naturo por imiti naturon (artifiko aŭ teknologio, greka teknē) estis vidita fare de klasikaj sciencistoj kiel pli konvena intereso por malsuperklasaj metiistoj.
#000016
Turnopunkto en la historio de frua filozofia scienco estis la ekzemplo de Sokrato de aplikado de filozofio al la studo de homaj aĵoj, inkluzive de homnaturo, la naturo de politikaj komunumoj, kaj homa scio mem.
La sokrata metodo kiel dokumentite per la dialogoj de Platono estas dialektik metodo de hipotezelimino: pli bonaj hipotezoj estas trovitaj konstante identigante kaj eliminante tiujn kiuj kondukas al kontraŭdiroj.
Tio estis reago al la Sophist emfazo de retoriko.
La sokrata metodo serĉas generalon, ofte kontrolitajn verojn ke formkredoj kaj ekzamenas ilin por determini sian konsistencon kun aliaj kredoj.
Sokrato kritikis la pli malnovan specon de studo de fiziko kiel tro sole konjekta kaj mankanta ion rilate al memkritiko.
Sokrato estis pli posta, en la vortoj de lia Pardonpeto, akuzis "ĉar li koruptas la junulon kaj ne kredas je la dioj kiujn la ŝtato kredas je, sed en aliaj novaj spiritaj estaĵoj".
Sokrato refutis tiujn asertojn, [16] sed estis juĝita al morto.
#000017
Aristotelo poste kreis sisteman programon de filozofio kiu estis teleologia: Moviĝo kaj ŝanĝo estas priskribitaj kiel la faktigo de potencialoj jam en aĵoj, laŭ kiuj specoj de aĵoj ili estas.
En lia fiziko, la suno iras ĉirkaŭ la tero, kaj multaj aĵoj havas ĝin kiel parto de sia naturo kiu ili estas por homoj.
Ĉiu aĵo havas formalan celon, finan celon, kaj rolon en kosma sinsekvo kun neinfluita proponinto.
Dum la Socratics insistis ke filozofio devus esti uzita por pripensi la praktikan demandon de la plej bona maniero vivi por homo (studo Aristotelo dividiĝis en etiko kaj politika filozofio), ili ne argumentis por iuj aliaj specoj de aplikata scienco.
Aristotelo asertis ke la homo scias aĵon science "en kiam li posedas konvinkiĝon alvenis certan manieron, kaj kiam la unuaj principoj sur kiu ke konvinkiĝo ripozas enestas konataj al li kun certeco".
#000018
Dum malfrua antikvaĵo kaj la frua Mezepoko, la aristotela aliro al enketoj sur naturfenomenoj estis utiligita.
La kvar kialoj de Aristotelo preskribis ke kvar "kial" demandoj devus esti responditaj por klarigi aĵojn science.
Iu maljunega scio estis perdita, aŭ en kelkaj kazoj konservitaj en obskureco, dum la aŭtuno de la Romia Imperio kaj periodaj politikaj luktoj.
Tamen, la ĝeneralaj kampoj de scienco (aŭ " fiziko " ĉar ĝi estis vokita) kaj multe de la ĝenerala scio de la praa mondo restis konservitaj tra la verkoj de la fruaj latinaj enciklopediistoj kiel Isidoro de Sevilo.
Tamen, la originaltekstoj de Aristotelo estis poste perditaj en Okcidenteŭropo, kaj nur unu teksto fare de Platono estis vaste konata, la Timeo , kiu estis la nura Platona dialogo, kaj unu el la malmultaj originaj verkoj de klasika fiziko, disponeblaj al latinaj legantoj en la frua Mezepoko.
Alia origina laboro kiu akiris influon en tiu periodo estis la Almagesto de Ptolemeo, kiu enhavas geocentran priskribon de la sunsistemo.
#000020
En la bizanca imperio, multaj grekaj scienctekstoj estis konservitaj en siriac tradukoj faritaj fare de grupoj kiel ekzemple la Nestorians kaj Monophysites.
Multaj el tiuj pli poste estis tradukitaj en la araban sub la kalifujo, dum sur kiu multaj specoj de klasika lernado estis konservitaj kaj en kelkaj kazoj pliboniĝis.
#000021
La House of Wisdom (Domo de Wisdom) estis establita en Abbasid-epoko
Bagdado, Irako, [22] kie la islama studo de Aristotelianismo prosperis.
Al-Kindi (801-873) estis la unua el la islamaj peripatetaj filozofoj, kaj estas konata pro liaj klopodoj enkonduki grekan kaj helenisman filozofion en la araba mondo.
La Islama Ora Epoko prosperis formon tiu tempon ĝis la mongolinvadoj de la 13-a jarcento.
Ibn al-Haytham (Alhazen), same kiel lia antaŭulo Ibn Sahl, konis la Optikon de Ptolemeo, kaj utiligis eksperimentojn kiel rimedon por akiri scion.
#000022
En la pli posta mezepoka periodo, la unuaj universitatoj komencis aperi en Eŭropo, kaj postulo je latinaj tradukadoj kreskis (ekzemple, de la Toledo School of Translators (Toledo Lernejo de Tradukistoj), okcidentaj eŭropanoj komencis kolekti tekstojn skribitajn ne nur en la latina, sed ankaŭ latinaj tradukadoj de la greka, la araba, kaj la hebrea.
Manuskriptokopioj de Book of Optics (Libro de Optics) de Alhazen ankaŭ disvastiĝis en tuta Eŭropo antaŭ 1240, [26] : Intro. p.xx kiel konstatite per ĝia enkadrigo en Vitello Perspectiva .
Aparte, la tekstoj de Aristotelo, Ptolemeo, [f] kaj Eŭklido, konservita en la Domoj de Saĝeco, estis serĉitaj inter katolikaj akademiuloj.
La enfluo de antikvaj tekstoj kaŭzis la Renesancon de la 12-a jarcento kaj la prosperado de sintezo de Katolikismo kaj Aristotelianismo konata kiel Scholasticism en okcidenta Eŭropo, kiu iĝis nova geografia centro de scienco.
Eksperimento en tiu periodo estus komprenita kiel zorgema procezo de observado, priskribado, kaj klasifikado.
Unu eminenta sciencisto en tiu epoko estis Roger Bacon.
Skolastiko havis fortan fokuson en revelacio kaj dialektikrezonado, kaj iom post iom falis pro favoro dum la venontaj jarcentoj.
#000023
(Kuprogravuro de Vesalius, 1543) Alhazen kontraŭpruvis la teorion de Ptolemeo de vizio, [28] sed ne faris iujn ajn ekvivalentajn ŝanĝojn al la metafiziko de Aristotelo.
La scienca revolucio kuris samtempe al procezo kie elementoj de la metafiziko de Aristotelo kiel ekzemple etiko, teleologio kaj formala kaŭzeco malrapide falis pro favoro.
Akademiuloj malrapide ekkomprenis ke la universo mem eble bone estos sen ambaŭ celo kaj etikaj imperativoj.
Multaj el la restriktoj priskribitaj fare de Aristotelo kaj poste favorita fare de la Romkatolika Eklezio estis tiel defiitaj.
Tiu evoluo de fiziko plenigita perl celoj, etiko, kaj spirito, direkte al fiziko kie tiuj elementoj ne ludas integritan rolon, prenis jarcentojn.
#000024
Novaj evoluoj en optiko ludis rolon en la komenco de la Renesanco, kaj defiante longe-aktualajn metafizikajn ideojn en percepto, same kiel per kontribuado al la plibonigo kaj evoluo de teknologio kiel ekzemple la fotilo obscura kaj la teleskopo.
Antaŭ kion ni nun scias kiel la Renesanco komencis, Roger Bacon, Vitello, kaj John Peckham ĉiu konstruis skolastikan ontologion sur kaŭza ĉeno komencanta kun sensacio, percepto, kaj finfine perceptadon de la individuaj kaj universalaj formoj de Aristotelo.
Modelo de vizio poste konata ĉar perspektivismo estis ekspluatita kaj studita fare de la artistoj de la Renesanco.
Tiu teorio utiligas nur tri el la kvar kialoj de Aristotelo: formala, materialo, kaj fina.
#000025
En la deksesa jarcento, Koperniko formulis heliocentran modelon de la sunsistemo male al la tercentra teorio de la Almagesto de Ptolemeo.
Tio estis bazita sur teoremo kiu la enorbitaj periodoj de la planedoj estas pli longaj kiam iliaj okulkavoj estas pli for de la centro de moviĝo, ke kiu li eltrovis ne konsentis kun la modelo de Ptolemeo.
#000026
Kepler kaj aliaj defiis la nocion ke la nura funkcio de la okulo estas percepto, kaj ŝanĝita la ĉeffokuso en optiko de la okulo ĝis la disvastigo de lumo.
Kepler modeligis la okulon kiel akvo-plena vitrosfero kun aperturo antaŭ ĝi por modeligi la enirejpupilon.
Li trovis ke la tuta lumo de ununura punkto de la sceno estis bildigita ĉe ununura punkto ĉe la dorsa flanko de la vitrosfero.
La optika ĉeno finiĝas sur la retino ĉe la dorsa flanko de la okulo.
[g] Kepler estas plej konata, aliflanke, por plibonigado de la heliocentra modelo de Koperniko tra la eltrovo de la leĝoj de Kepler de planeda moviĝo.
Kepler ne malaprobis aristotelan metafizikon, kaj priskribis sian laboron kiel serĉon por la Harmony of the Spheres (Harmonio de la Sferoj).
#000027
Galileo faris novigan uzon de eksperimento kaj matematiko.
Tamen, li iĝis persekutita post kiam Urbano la 8-a benis Galileo'n por skribi koncerne la kopernikanan sistemon.
Galileo utiligis argumentojn de la papo kaj metis ilin en la voĉon de la naivulo en la laboron "Dialogo Pri la Du Ĉefa Mondo-Sistemoj", kiu tre ofendis lin.
#000028
Kiel antaŭulo al la Klerismo, Neŭtono kaj Leibniz sukcesis pri evoluigado de nova fiziko, nun referite kiel klasika mekaniko, kiu povus esti konfirmita per eksperimento kaj klarigita uzante matematikon.
Leibniz ankaŭ asimilis esprimojn de aristotela fiziko, sed nun estanta uzita laŭ nova ne-teleologia maniero, ekzemple, " energion " kaj " potencialon " (modernaj versioj de aristotela" energeian kaj potentia ").
Tio implicis ŝanĝon en la vido de objektoj: Kie Aristotelo notis ke objektoj havas certajn denaskajn celojn kiuj povas esti aktualigitaj, objektoj nun estis rigarditaj kiel sen denaskaj celoj.
En la stilo de Francis Bacon, Leibniz supozis ke malsamaj specoj de aĵoj ĉiuj funkcias laŭ la samaj ĝeneralaj naturaj leĝoj, kun neniuj specialaj formalaj aŭ finaj kialoj por ĉiu speco de aĵo.
Estas dum tiu periodo ke la vorto "scienco" iom post iom iĝis pli ofte kutimis rilati al speco de postkuro de speco de scio, aparte kono de naturo - venante proksima en signifado por la malnova termino- " fiziko."
#000030
Scienco dum la klerismo estis dominita fare de sciencaj socioj kaj akademioj, kiuj havis plejparte anstataŭigitajn universitatojn kiel centroj de scienca esplorado kaj evoluo.
Socioj kaj akademioj ankaŭ estis la spino da la maturiĝo de la scienca profesio.
Alia grava evoluo estis la popularigado de scienco inter ĉiam pli klera populacio.
Filosofe prezentis publikon al multaj sciencaj teorioj, plej precipe tra la Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences kaj la popularigadon de Newtonianism de Voltaire same kiel de Émilie du Châtelet, la franca tradukisto de Principia de Neŭtono.
#000031
Kelkaj historiistoj markis la 18-an jarcenton kiel enuiga periodo en la historio de scienco kaj teknologio;
tamen, la jarcento vidis signifajn akcelojn en la praktiko de medicino, matematiko, kaj fiziko;
la evoluo de biologia taksonomio;
nova kompreno de magnetismo kaj elektro;
kaj la maturiĝo de kemio kiel disciplino, kiu establis la fundamentojn de moderna kemio.
#000032
Klerismo-filozofioj elektis mallongan historion de sciencaj antaŭuloj - Galileo, Boyle, kaj Neŭtono'n ĉefe - kiel la gvidistojn kaj garantiantojn de siaj aplikoj de la eksterordinara koncepto de naturo kaj naturleĝo al ĉiu fizika kaj socia kampo de la tago.
En tiu rilato, la lecionoj de historio kaj la sociaj strukturoj konstruitaj sur ĝi povus esti forĵetitaj.
#000033
Frue en la 19-a jarcento, John Dalton proponis la modernan atomteorion, surbaze de la origina ideo de Demokrito de individiblaj partikloj nomitaj atomoj.
#000034
Kaj John Herschel kaj William Whewell sistemigis metodaron: ĉi-lasta elpensis la esprimon sciencisto.
Kiam Charles Darwin publikigis Origin of Species li establis evolucion kiel la dominan klarigon de biologia komplekseco.
Lia teorio de natura selektado disponigis naturan klarigon de kiel specioj originis, sed tio nur akiris larĝan akcepton jarcenton poste.
#000035
La leĝoj de principo de konservado de energio, konservado de impeto kaj konservado de maso rekomendis tre stabilan universon kie povis ekzisti malgranda perdo de resursoj.
Kun la apero de la vapormaŝino kaj la industria revolucio, ekzistis, aliflanke, pliigita kompreno tiel ĉiuj formoj de energio kiel difinite fare de Neŭtono estis ne same utilaj;
ili ne havis la saman energiokvaliton.
Tiu realigo kaŭzis la evoluon de la leĝoj de termodinamiko, en kiu la akumula energiokvalito de la universo estas vidita kiel konstante malkreskante: la entropio de la universo pliiĝas dum tempo.
#000036
La elektromagneta teorio ankaŭ estis establita en la 19-a jarcento, kaj levis novajn demandojn kiuj povus ne facile esti responditaj uzante la kadron de Neŭtono.
La fenomenoj kiuj permesus la dekonstruadon de la atomo estis malkovritaj en la lasta jardeko de la 19-a jarcento: la eltrovo de Rentgenradioj inspiris la eltrovon de radioaktiveco.
En la venonta jaro venis la eltrovo de la unua subatoma partiklo, la elektrono.
#000037
La fizika relativeco de Einstein kaj la evoluo de kvantuma mekaniko kaŭzis la anstataŭigon de klasika mekaniko kun nova fiziko kiu enhavas du partojn kiuj priskribas la malsamajn specojn de okazaĵoj en naturo.
#000038
En la unua duono de la jarcento, la evoluo de antibiotikoj kaj artefarita sterko igis tutmondan homan loĝantarkreskon ebla.
En la sama tempo, la strukturo da la atomo kaj ĝia nukleo estis malkovritaj, kaŭzante la liberigon de " atomenergio " ( nuklea energio).
Krome, la ampleksa uzo da teknologia novigado stimulita per la militoj de tiu jarcento kaŭzis revoluciojn en transportado ( aŭtoj kaj aviadiloj), la evoluo de ICBMoj, spackonkurso, kaj atomvetarmado.
#000039
La molekula strukturo de DNA estis malkovrita en 1953.
La eltrovo de la kosma fona radiado en 1964 kondukis al malakcepto de la Stabila Ŝtata teorio de la universo en favoro de la praeksplodo-teorio de Georges Lemaître.
#000040
La evoluo de spacvojaĝo en la dua duono de la jarcento permesis la unuajn astronomiajn mezuradojn faritajn sur aŭ proksime de aliaj objektoj en spaco, inkluzive de pilotataj alteriĝoj sur la Luno.
Spacteleskopoj kaŭzas multajn eltrovaĵojn en astronomio kaj kosmologio.
#000041
Ĝeneraligita uzo de integraj cirkvitoj en la lasta kvartalo de la 20-a jarcento kombinita per komunikaj satelitoj kaŭzis revolucion en informa teknologio kaj la pliiĝo de la tutmonda interreto kaj mova komputiko, inkluzive de dolortelefonoj.
La bezono de amassistemigigo de longaj, interplektitaj kaŭzaj katenoj kaj grandaj kvantoj de datenoj kaŭzis la pliiĝon de la kampoj de sistema teorio kaj komputil-helpata scienca modeligado, kiuj estas parte bazitaj sur la aristotela paradigmo.
#000042
Damaĝaj mediaj temoj kiel ekzemple ozonperdo, acidiĝo, eŭtrofiĝo kaj klimata ŝanĝo venis al la atento de publiko en la sama periodo, kaj kaŭzis la komencon de mediscienco kaj media teknologio.
En artikolo, (1967 ) Lynn Townsend White Jr. kulpigis la ekologian krizon sur la historia malkresko de la nocio de spirito en naturo.
#000043
Kun la eltrovo de la Higgs-bosono en 2012, la lasta partiklo antaŭdirita de la Norma modelo de partikla fiziko estis trovita.
En 2015, gravitaj ondoj, antaŭdiritaj de ĝenerala relativeco jarcenton antaŭe, unue estis observitaj.
#000044
La scienca metodo serĉas objektive klarigi la okazaĵojn de naturo laŭ reproduktebla maniero.
[h] klariga pensa eksperimento aŭ hipotezo estas prezentitaj kiel klarigo uzanta principojn kiel ekzemple ekonomio (ankaŭ konata kiel " raziklingo de Ockham ") kaj estas ĝenerale atenditaj serĉi Konsiliencon - konvenante bone kun aliaj akceptitaj faktoj ligitaj al la fenomenoj.
Tiu nova klarigo estas utiligita por fari malpruveblajn prognozojn kiuj estas testeblaj per eksperimento aŭ observado.
La prognozoj estas poŝtotaj antaŭ konfirma eksperimento aŭ observado estas serĉita, kiel pruvo ke neniu fingrumado okazis.
Marasmo de prognozo estas signoj de progreso.
[mi] [j] Tio estas farita parte tra observado de naturfenomenoj, sed ankaŭ tra eksperimentado kiu provas simuli naturajn okazaĵojn sub kontrolitaj kondiĉoj kiel konvene al la disciplino (en la observaj sciencoj, kiel ekzemple astronomio aŭ geologio, antaŭdirita observado eble prenos la lokon de kontrolita eksperimento).
Eksperimentado estas aparte grava en scienco por helpi establi kaŭzajn rilatojn (por eviti la korelaciomisrezonon).
#000045
Kiam hipotezo pruvas nekontentiga, ĝi estas aŭ modifita aŭ forĵetita.
Se la hipotezo postvivis testadon, ĝi povas iĝi adoptita en la kadron de scienca teorio, logike argumentita, mem-kohera modelo aŭ kadro por priskribado de la konduto de certaj naturfenomenoj.
Teorio tipe priskribas la konduton de multe pli larĝaj aroj de fenomenoj ol hipotezo;
ofte, granda nombro da hipotezoj povas esti logike kunligita de ununura teorio.
Tiel teorio estas hipotezo klariganta diversajn aliajn hipotezojn.
En tiu vejno, teorioj estas formulitaj laŭ la plej multaj el la samaj sciencaj principoj kiel hipotezoj.
Aldone al testado de hipotezoj, sciencistoj ankaŭ povas generi modelon, provon priskribi aŭ prezenti la fenomenon laŭ logika, fizika aŭ matematika reprezentantaro kaj generi novajn hipotezojn kiuj povas esti testitaj, surbaze de observeblaj fenomenoj.
#000046
Prezentante eksperimentojn por testi hipotezojn, sciencistoj povas havi preferon por unu rezulto super alia, kaj tiel estas grave certigi ke scienco kiel tutaĵo povas elimini tiun biason.
Tio povas esti atingita per zorgema eksperimenta dizajno, travidebleco, kaj detalema kolegrevizia procezo de la eksperimentaj rezultoj same kiel ajnaj konkludoj.
Post la rezultoj de eksperimento estas sciigitaj aŭ publikigita, ke estas normala praktiko por sendependaj esploristoj duobla-kontroli kiel la esplorado estis prezentita, kaj al sekvaĵo prezentante similajn eksperimentojn por determini kiom fidindaj la rezultoj eble estos.
Prenita en ĝia tuteco, la scienca metodo enkalkulas tre kreivan problemsolvon minimumigante iujn ajn efikojn de subjektiva biaso sur la parto de it'oj uzantoj (aparte la konfirmobiaso).
#000047
Matematiko estas esenca al la sciencoj.
Unu grava funkcio de matematiko en scienco estas la rolo kiun ĝi ŝajnigas esti en la esprimo de sciencaj modeloj.
Observi kaj kolekti mezuradojn, same kiel hipotezadon kaj antaŭdiraj, ofte postulas ampleksan uzon de matematiko.
Ekzemple, aritmetiko, algebro, geometrio, trigonometrio, kaj kalkulado estas tute esencaj al fiziko.
Praktike ĉiu branĉo de matematiko havas aplikojn en scienco, inkluzive de "puraj" areoj kiel ekzemple nombroteorio kaj topologio.
#000048
Statistikaj metodoj, kiuj estas matematikaj teknikoj por resumado kaj analizado de datenoj, permesas al sciencistoj taksi la nivelon de fidindeco kaj la intervalo de vario en eksperimentaj rezultoj.
Statistika analizo ludas fundamentan rolon en multaj lokoj da kaj la natursciencoj kaj sociosciencoj.
#000049
Komputila scienco uzas komputforton simuli real-mondajn situaciojn, ebligante pli bonan komprenon de sciencaj problemoj ol formala matematiko sole povas atingi.
Laŭ la asocio por Industrial kaj Aplika matematiko, komputado nun estas same grava kiel teorio kaj eksperimento en avancado de scienca scio.
#000050
Aliaj formalaj sciencoj inkludas informan teorion, sisteman teorion, decidan teorion kaj teorian lingvistikon.
Tiaj sciencoj implikas la studon de klare difinitaj abstraktaj sistemoj kaj dependas peze de matematiko.
Ili ne implikas empiriajn procedurojn, iliaj rezultoj estas derivitaj logike de siaj difinoj kaj estas analizaj en naturo.
#000051
Partoj de la naturaj kaj sociosciencoj kiuj estas bazitaj sur empiriaj rezultoj sed kiuj dependas peze de matematika evoluo inkludas matematikan financon, matematikajn fizikojn, matematikan kemion, matematikan biologion kaj matematikan ekonomikon.
#000052
Ĉu matematiko mem estas konvene klasifikita kiel scienco estis demando pri iu debato.
Kelkaj pensuloj vidas matematikistojn kiel sciencistoj, koncerne fizikajn eksperimentojn tiel malgravajn aŭ matematikajn pruvojn kiel ekvivalentoj al eksperimentoj.
Aliaj ne vidas matematikon kiel scienco ĉar ĝi ne postulas eksperimentan teston de siaj teorioj kaj hipotezoj.
Matematikteoremoj kaj formuloj akiriĝas per logikaj derivaĵoj kiuj supozas aksiomajn sistemojn, prefere ol la kombinaĵo de empiria observado kaj logika rezonado kiu estis konata kiel la scienca metodo.
Ĝenerale, matematiko estas klasifikita tiel formala scienco, dum naturaj kaj sociosciencoj estas klasifikitaj kiel empiriaj sciencoj.
#000053
La scienca komunumo estas la grupo de ĉiuj interrilatantaj sciencistoj.
Ĝi inkludas multajn sub-komunumojn laborantajn pri specialaj sciencaj kampoj, kaj ene de akurataj institucioj;
interfakaj kaj trans-instituciaj agadoj ankaŭ estas signifaj.
#000054
Sciencaj kampoj estas ofte dividitaj en du gravajn grupojn:
natursciencoj, kiuj studaj naturfenomenoj (inkluzive de biologia vivo), kaj sociosciencoj, kiu studa homa konduto kaj socioj.
Tiuj estas ambaŭ empiriaj sciencoj, kio signifas ke ilia scio devas esti bazita sur observeblaj fenomenoj kaj kapabla je estado testis pri sia valideco de aliaj esploristoj laborantaj sub la samaj kondiĉoj.
Ekzistas ankaŭ rilataj disciplinoj kiuj estas grupigitaj en interfakajn aplikatajn sciencojn, kiel ekzemple inĝenieristiko kaj medicino.
Ene de tiuj kategorioj estas specialecaj sciencaj kampoj kiuj povas inkludi partojn de aliaj sciencaj disciplinoj sed ofte posedi sian propran nomenklaturon kaj kompetentecon.
#000055
Matematiko, kiu estas klasifikita kiel formala scienco, [56] [57] havas kaj similecojn kaj diferencojn kun la empiriaj sciencoj (la naturaj kaj sociosciencoj).
Ĝi estas simila al empiriaj sciencoj en tio kiun ĝi implikas al objektiva, zorgema kaj sistema studo de areo de scio;
ĝi estas malsama pro sia metodo de konfirmado de sia scio, uzante apriore prefere ol empiriaj metodoj.
La formalaj sciencoj, kiuj ankaŭ inkludas statistikojn kaj logikon, estas decidaj al la empiriaj sciencoj.
Gravaj progresoj en formala scienco ofte kaŭzis gravajn progresojn en la empiriaj sciencoj.
La formalaj sciencoj estas esencaj en la formado de hipotezoj, teorioj, kaj leĝoj, [59] kaj en malkovrado kaj priskribado kiel aferoj funkcias (natursciencoj) kaj kiel homoj pensas kaj agas (sociosciencoj).
#000056
Krom ĝia larĝa signifo, la vorto "scienco" foje povas specife rilati al fundamentaj sciencoj (matematiko kaj natursciencoj) sole.
Scienclernejoj aŭ kapabloj ene de multaj institucioj estas aparta de tiuj por medicino aŭ inĝenieristiko, ĉiu el kiu estas aplikata scienco.
#000057
Kleraj socioj por la komunikado kaj apogo al scienca penso kaj eksperimentado ekzistis ekde la renesanco.
La plej maljuna pluviva institucio estas la itala Accademia dei Lincei kiu estis establita en 1603.
La respektiva Nacia Academies of Science (Akademioj de Science) estas eminentaj institucioj kiuj ekzistas en kelkaj landoj, komenciĝante kun la brita Reĝa Societo de Londono en 1660 [62] kaj la franca Académie des Sciences en 1666.
#000058
Grandega intervalo de scienca literaturo estas publikigita.
Sciencaj ĵurnaloj komunikas kaj dokumentas la rezultojn de esplorado aranĝita en universitatoj kaj diversaj aliaj esplorinstitucioj, funkciante kiel arkiva noto pri scienco.
La unuaj sciencaj ĵurnaloj, Journal des Sçavans sekvita fare de la Filozofia Transformado , komencis publikigon en 1665.
Post tiu tempo la tutsumo de aktivaj periodaĵoj konstante pliiĝis.
En 1981, unu takso por la nombro da sciencaj kaj teknikaj ĵurnaloj en publikigo estis 11,500.
La United States National Library of Medicine (Unuiĝinta Ŝtatoj-Nacia Biblioteko de Medicino) nuntempe indeksas 5,516 ĵurnalojn kiuj enhavas artikolojn en temoj ligitaj al la vivsciencoj.
Kvankam la ĵurnaloj estas en 39 lingvoj, 91 procentoj de la indeksitaj artikoloj estas publikigitaj en la angla.
#000060
La plej multaj sciencaj ĵurnaloj kovras ununuran sciencan kampon kaj publikigas la esploradon ene de tiu kampo;
la esplorado estas normale esprimita en la formo de scienca artikolo.
Scienco fariĝis tiel penetra en modernaj socioj ke ĝi estas ĝenerale konsiderita necesa komuniki la atingojn, novaĵon, kaj ambiciojn de sciencistoj al pli larĝa loĝantaro.
#000061
Sciencrevuoj kiel ekzemple New Scientist , Science & Vie , kaj Scientific American servas la bezonojn de multe pli larĝa legantaro kaj disponigas ne-teknikan resumon de popularaj areoj de esplorado, inkluzive de rimarkindaj eltrovaĵoj kaj progresoj en certaj kampoj de esplorado.
Scienclibroj engaĝas la intereson de multaj pli da homoj.
Tanĝante, la sciencfikcio ĝenro, ĉefe mirinda en naturo, engaĝas la publikan fantazion kaj elsendas la ideojn, se ne la metodojn, de scienco.
#000062
Lastatempaj laboroj por intensigi aŭ evoluigi ligilojn inter scienco kaj ne-sciencaj disciplinoj kiel ekzemple literaturo aŭ pli specife, poezion, inkludas la Creative Writing Science rimedon evoluigitan tra la Reĝa Literatura Fondaĵo.
#000063
Scienco historie estis vire dominata kampo, kun kelkaj rimarkindaj esceptoj.
[k] virinoj renkontis konsiderindan diskriminacion en scienco, multe kiel jes en aliaj lokoj de vire dominataj socioj, kiel ekzemple ofte estado similitaj al laborŝancoj kaj neis krediton por sia laboro.
[l] Ekzemple, Christine Ladd (1847-1930) povis enmeti PhD-programon kiel "C.
Christine "Kitty" Ladd kompletigis la postulojn en 1882, sed estis aljuĝita ŝian gradon nur en 1926, post kariero kiu enhavis la algebron de logiko (vidu vertabelon), kolorvidon, kaj psikologion.
Ŝia laboro iris antaŭ famaj esploristoj kiel Ludwig Wittgenstein kaj Charles Sanders Peirce.
La atingoj de virinoj en scienco ricevis al sia spitemo de sia tradicia rolo kiel laboristoj ene de la hejma sfero.
#000064
En la malfrua 20-a jarcento, aktiva rekrutado de virinoj kaj elimino de institucia diskriminacio surbaze de sekso tre pliigis la nombron da virinsciencistoj, sed grandaj seksoomalegalecoj restas en kelkaj kampoj;
pli ol duono de novaj biologoj estas inaj, dum 80% de PhD'oj en fiziko ricevas al viroj.
[ citaĵo bezonis ] feministoj asertas ke tio estas la rezulto de kulturo prefere ol denaska diferenco inter la seksoj, kaj kelkaj eksperimentoj montris ke gepatroj defias kaj klarigas pli al knaboj ol knabinoj, demandante al ili reflekti pli profunde kaj logike.
En la frua parto de la 21-a jarcento, en Ameriko, virinoj gajnis al 50.3% bakalaŭrojn, 45.6% magistrojn, kaj 40.7% de PhD'oj en scienco kaj inĝenieristikkampoj kun virinoj gajnantaj pli ol duonon de la gradoj en tri kampoj: Psikologio (proksimume 70%), Sociosciencoj (proksimume 50%), kaj Biology (proksimume 50-60%).
Tamen, kiam ĝi venas al la Fizikaj sciencoj, Geosciences, Math, Engineering, kaj Komputado, virinoj gajnis malpli ol duono de la gradojn.
Tamen, vivstilelekto ankaŭ ludas gravan rolon en ina engaĝiĝo en scienco;
virinoj gravedaj infanoj estas 28% malpli verŝajna preni permanentofic-celajn poziciojn pro laboro-vivo-ekvilibrotemoj, [72] kaj inaj gradstudantoj interesi en karieroj en esplormalkreskoj dramece dum la kurso de gimnazio, dum tio de iliaj virakolegaj restaĵoj senŝanĝa.
#000065
Sciencpolitiko estas areo de publika politiko koncernita kun la politikoj kiuj influas la konduton de la scienca entrepreno, inkluzive de esplorfinancado, ofte en traktado de aliaj naciapolitikaj celoj kiel ekzemple teknologia novigado por antaŭenigi komercan produkt-evoluigon, armilevoluon, sanservon kaj median monitoradon.
Sciencpolitiko ankaŭ rilatas al la ago da aplikado de scienca scio kaj interkonsento al la evoluo de publikaj politikoj.
Sciencpolitiko tiel traktas la tutan domajnon de temoj kiuj implikas la natursciencojn.
Laŭ publika politiko estanta maltrankvila ĉirkaŭ la bonfarto de ĝiaj civitanoj, scienco la celo de politiko estas pripensi kiel scienco kaj teknologio povas plej bone servi publikon.
#000066
Ŝtatpolitiko influis la financadon de publikaj konstrulaboroj (kiel ekzemple la konstruinĝenierikverkoj en hidraŭla tekniko da Sunshu Ao (孫叔敖 7-a c. BCE), Ximen Bao (西門豹 5-a c.BCE), kaj Shi Chi (4-a c. BCE) kaj sciencon dum miloj da jaroj.
Tiuj verkoj minimume originas de la tempo de la Mohists, kiu inspiris la studon de logiko dum la periodo de la Hundred Schools of Thought (Cent Lernejoj de Penso), kaj la studon de defensivaj fortikaĵoj (kiel ekzemple la Ĉina Muro, kiu daŭris 2000 jarojn por kompletigi) dum la Militanta ŝtatperiodo en Ĉinio.
En Britio, registara aprobo da la Reĝa Societo de Londono en la 17-a jarcento rekonis sciencan komunumon kiu ekzistas al tiu tago.
La profesiigo de scienco, komencita en la 19-a jarcento, estis parte ebligita per la kreado de sciencaj organizaĵoj kiel ekzemple la National Academy of Sciences (Nacia Akademio de Sciencoj), la Imperiestro Wilhelm Instituto, kaj ŝtatfinancado de universitatoj de iliaj respektivaj nacioj.
Publika politiko povas rekte influi la financadon de altkostoekipaĵo kaj intelektan infrastrukturon por industria esplorado disponigante impostalogojn al tiuj organizoj tiu fondaĵesplorado.
Vannevar Bush, direktoro de la Office of Scientific Research (Oficejo de Scienca esplorado) kaj Evoluo por Usono-registaro, la frontulo de la Nacia Scienca Fonduso, skribis en julio 1945 ke "Scienco estas bonorda konzerno de registaro."
#000067
Scienco- kaj teknologio esplorado ofte estas financita tra konkurenciva procezo en kiu eblaj esplorprojektoj estas analizitaj kaj nur la plej esperigaj ricevas financadon.
Tiaj procezoj, kiuj estas kuro per registaro, entreprenoj, aŭ fondusoj, asignas malabundajn financon.
Totala esplorfinancado en la plej multaj industrilandoj estas inter 1.5% kaj 3% de MEP.
En la OECD, ĉirkaŭ du trionoj de esplorado kaj evoluo en sciencaj kaj teknikaj kampoj estas aranĝita je industrio, kaj 20% kaj 10% respektive per universitatoj kaj registaro.
La registarfinancadproporcio en certaj industrioj estas pli alta, kaj ĝi dominas esploradon en socioscienco kaj homscienco.
Simile, kun kelkaj esceptoj (ekz. bioteknologio) registaro disponigas la plejparton de la financoj por baza scienca esplorado.
En komerca esplorado kaj evoluo, ĉiuj krom la plej esplorad-orientitaj entreprenoj temigas pli peze preskaŭ-esprimajn komercigeblecojn prefere ol " blu-ĉielaj " ideoj aŭ teknologioj (kiel ekzemple fuzio).
#000068
La amaskomunikiloj renkontas kelkajn premojn kiuj povas malhelpi ilin precize prezentado de konkurantaj sciencaj asertoj laŭ sia kredindeco ene de la scienca komunumo kiel tutaĵo.
Determinante kiom multe da pezo por doni malsamaj flankoj en scienca debato povas postuli konsiderindan kompetentecon koncerne la aferon.
Malmultaj ĵurnalistoj havas realan sciencan scion, kaj eĉ batis raportistojn kiuj scias grandan interkonsenton pri certaj sciencaj temoj povas esti sensciaj ĉirkaŭ aliaj sciencaj temoj ke ili estas subite petitaj kovri.
#000069
Multaj temoj difektas la rilaton de scienco al la amaskomunikilaro kaj la uzo de scienco kaj sciencaj argumentoj de politikistoj.
Kiel tre larĝa ĝeneralaĵo, multaj politikistoj serĉas certecojn kaj faktojn dum sciencistoj tipe ofertas verŝajnecojn kaj avertrimarkojn.
Tamen, la kapablo de politikistoj esti aŭdita en la amaskomunikiloj ofte distordas la sciencan komprenon de publiko.
Ekzemploj en Britio inkludas la disputon pri la MMR
inokulado, kaj la malvola eksiĝo en 1988 de ministro, Edwina Currie, por rivelado de la alta verŝajneco ke baterio kulturis ovojn estis poluita kun Salmonella .
#000070
Diversaj agadoj estas evoluigitaj por faciligi komunikadon inter la popolo kaj scienco/sciencistoj, kiel ekzemple sciencatingo, publikan konscion de scienco, scienckomunikadon, sciencfestivalojn, civitansciencon, sciencoĵurnalismon, publikan sciencon, kaj popularsciencon.
Vidu Scienco kaj publikon por rilataj konceptoj.
#000072
Scienco estas reprezentita je la "S" en TIGO kampoj.
#000073
Labori kun sciencistojn kutime prenas por koncedite aron de bazaj supozoj kiuj estas necesaj por pravigi la sciencan metodon: (1)
ke ekzistas objektiva realeco partumita fare de ĉiuj raciaj observantoj;
ke tiu objektiva realeco estas regita per naturleĝoj;
ke tiuj leĝoj povas esti malkovritaj per sistema observado kaj eksperimentado.
Filozofio de scienco serĉas profundan komprenon da kion tiuj subestaj supozoj signifas kaj ĉu ili estas validaj.
#000074
La kredo ke sciencaj teorioj devus kaj reprezentu metafizikan realecon estas konataj kiel realismo.
Ĝi povas esti komparita al kontraŭ-realismo, la projekcio ke la sukceso de scienco ne dependas de ĝi estante preciza koncerne neobserveblajn unuojn kiel ekzemple elektronoj.
Unu formo de kontraŭ-realismo estas idealismo, la kredo ke la menso aŭ konscio estas la plej baza esenco, kaj ke ĉiu menso generas sian propran realecon.
[m] En idealisma mondkoncepto, kio estas vera por unu menso ne devas esti vera por aliaj mensoj.
#000075
Ekzistas malsamaj direktoj en filozofio de scienco.
La plej populara pozicio estas empirio, [n] kiu diras ke scio estas kreita per procezo implikanta observadon kaj ke sciencaj teorioj estas la sekvo de ĝeneraligoj de tiaj observaĵoj.
Empirio ĝenerale ampleksas induktivismon, pozicion kiu provas klarigi laŭ la manieron ke ĝeneralaj teorioj povas esti pravigitaj per la finhava nombro da observaĵhomoj povas fari kaj tial la finhavan kvanton de empiria indico havebla konfirmi sciencajn teoriojn.
Tio estas necesa ĉar la nombro da prognozoj tiuj teorioj faras estas senfina, kio signifas ke ili ne povas esti konataj de la finhava kvanto de indico utiliganta deduktan logikon nur.
Multaj versioj de empirio ekzistas, kun la superregajn estas Bayesianism [86] kaj la hypothetic-dedukta metodo.
#000076
Empirio staris kontraste al raciismo, kiun la pozicio origine asociis kun Descartes, kiu diras ke scio estas kreita per la homa intelekto, ne per observado.
Kritika raciismo estas kontrastada 20-ajarcenta aliro al scienco, unue difinita fare de aŭstra-brita filozofo Karl Popper.
Puŝbutono malaprobis laŭ la manieron ke tiu empirio priskribas la ligon inter teorio kaj observado.
Li asertis ke teorioj ne estas generitaj per observado, sed ke observado estas farita en la lumo da teorioj kaj ke la nura maniero kiel teorio povas esti trafita per observado estas kiam ĝi venas en konflikto kun ĝi.
Puŝbutono proponis anstataŭigantan verifiabilecon kun falspruveblo kiel la orientilon de sciencaj teorioj kaj anstataŭigi indukton kun falsaĵo kiel la empiria metodo.
: 68 Puŝbutono plue asertis ke ekzistas fakte nur unu universala metodo, ne specifa por scienco: la negativa metodo de kritiko, testo kaj eraro.
Ĝi kovras ĉiujn produktojn de la homanimo, inkluzive de scienco, matematiko, filozofio, kaj arto.
#000077
Alia aliro, instrumentalismo, ordinarlingve nomita "silentis kaj multobligas," [90] emfazas la utilecon de teorioj kiel instrumentoj por klarigado kaj antaŭdirado de fenomenoj.
Ĝi rigardas sciencajn teoriojn kiel nigrajn kestojn kun nur ilia kontribuaĵo (komencaj kondiĉoj) kaj produktaĵo (prognozoj) estantajn signifa.
Sekvoj, teoriaj unuoj, kaj logika strukturo estas asertita esti io ĉirkaŭ kiu devus simple esti ignorita kaj ke sciencistoj ne devus plendeti (vidu interpretoj de kvantuma mekaniko).
Proksime al instrumentalismo estas helpema empirio, laŭ kiu la ĉefkriterio por la sukceso de scienca teorio estas ĉu kio kiun ĝi diras koncerne observeblajn unuojn estas vera.
#000078
Paul Feyerabend avancis la ideon de epistemologia anarkiismo, kiu diras ke ekzistas neniuj utilaj kaj escept-liberaj metodikaj reguloj regantaj la progreson de scienco aŭ la kreskon de scio kaj ke la ideo ke scienco povas aŭ devus funkciigi laŭ universalaj kaj fiksaj reguloj estas nerealismaj, malutilegaj kaj damaĝa al scienco mem.
Feyerabend rekomendas traktantan sciencon kiel ideologio kune kun aliaj kiel ekzemple religio, magio, kaj mitologio, kaj konsideras la dominecon de scienco en socioaŭtoritatisma kaj nepravigebla.
Li ankaŭ asertis (kune kun Imre Lakatos) [ ĵetdiskoj ] ke la limadproblemo de distingado de scienco de pseŭdoscienco pro objektivaj kialoj ne estas ebla kaj tiel mortiga al la nocio de scienco kuranta laŭ fiksaj, universalaj reguloj.
Feyerabend ankaŭ deklaris ke scienco ne havas indicon por siaj filozofiaj preskriboj, precipe la nocion de homogeneco de leĝo kaj procezo trans tempo kaj spaco.
#000079
Finfine, alia aliro ofte citita en debatoj de scienca skeptiko kontraŭ kontestataj movadoj kiel " kreadscienco " estas metodika naturalismo.
Ĝia ĉefpunkto estas ke diferenco inter naturaj kaj supernaturaj klarigoj devus esti farita kaj ke scienco devus esti limigita metodike al naturaj klarigoj.
[o] Ke la restrikto estas simple metodikaj (prefere ol ontologiaj) rimedoj ke scienco ne devus pripensi supernaturajn klarigojn mem, sed ne devus aserti ilin por esti malĝusta aŭ.
Anstataŭe, supernaturaj klarigoj devus esti lasitaj demando pri persona kredo ekster la amplekso de scienco.
Metodika naturalismo asertas ke bonorda scienco postulas striktan sekvadon al empiria studo kaj sendependa konfirmo kiel procezo por konvene formiĝi kaj analizi klarigojn por observeblaj fenomenoj.
La foresto de tiuj normoj, argumentoj de aŭtoritato, influis observajn studojn kaj aliaj komunaj misrezonoj estas ofte cititaj fare de subtenantoj de metodika naturalismo kiel karakterizaĵo de la ne-scienco kiun ili kritikas.
#000080
Scienca teorio estas empiria [n] [95] kaj ĉiam estas malferma al falsaĵo se nova indico estas prezentita.
Tio estas, neniu teorio iam estas konsiderita strikte certa sciencon akceptas la koncepton de falibilismo.
[p] La filozofo de scienco Karl Popper akre distingis veron de certeco.
Li skribis ke scienca scio "konsistas el la serĉo por vero", sed ĝi "ne estas la serĉo por certeco ...
Ĉiu homa scio estas mankhava kaj tial necerta."
#000081
Stanovich ankaŭ asertas ke scienco evitas serĉi "magiokuglon";
ĝi evitas la unu-kialan misrezonon.
Tio signifas de ke sciencisto ne demandus simple "Kio la kialo estas ...
", sed prefere "de Kio la plej signifaj kialoj estas ...
Tio estas aparte la kazo en la pli makroskopaj kampoj de scienco (ekz. psikologio, fizika kosmologio).
: 141-47 Kompreneble, esplorado ofte analizas malmultajn faktorojn tuj, sed tiuj ĉiam estas aldonitaj al la longa listo de faktoroj kiuj estas plej gravaj por pripensi.
: 141-47 Ekzemple, sciante la detalojn pri la genetiko, aŭ ilia historio de nur persono kaj edukado, aŭ la aktuala situacio eble ne klarigas konduton, sed profunda kompreno de ĉiuj tiuj variabloj kombinitaj povas esti tre prognoza.
#000083
Studfako aŭ konjekto kiu maskas kiel scienco en provo aserti legitimecon ke ĝi ne alie povus atingi estas foje referita kiel pseŭdoscienco, marĝena scienco, aŭ fatrasscienco.
[r] fizikisto Richard Feynman kreis la termino- " kargosektosciencon " por kazoj en kiuj esploristoj kredas ke ili faras sciencon ĉar iliaj agadoj havas la kontaktiĝeman aspekton de scienco sed fakte malhavas la "specon de ekstrema honesteco" kiu permesas al iliaj rezultoj esti rigore analizitaj.
Diversaj specoj de komerca reklamado, intervalante de ekzaltiĝo ĝis fraŭdo, povas fali en tiujn kategoriojn.
#000084
Povas ankaŭ ekzisti elemento da politika aŭ ideologia biaso sur ĉi flankoj de sciencaj debatoj.
Foje, esplorado povas esti karakterizita kiel "malbona scienco", esplorado kiu povas esti bon-celita sed estas fakte malĝusta, malnoviĝinta, nekompleta, aŭ tro-simplified ekspozicioj de sciencaj ideoj.
La esprimo " scienca miskonduto " rilatas al situacioj kiel ekzemple kie esploristoj intencite misprezentis siajn publikigitajn datenojn aŭ intence donis krediton por eltrovaĵo al la malĝusta persono.
#000085
Kvankam enciklopedioj kiel ekzemple la fl de Plinio (77 p.K.) Naturhistorio ofertis laŭdiran fakton, ili pruvis nefidindaj.
Skeptika sinteno, postulanta metodon de pruvo, estis la praktika pozicio prenita por trakti nefidindan scion.
Jam 1000 jaroj antaŭe, akademiuloj kiel ekzemple Alhazen ( Doubts Concerning Ptolemy ), Roger Bacon, Vitelono, John Pecham, Francis Bacon (1605), kaj C. S. Peirce (1839-1914) disponigis la komunumon por trakti tiujn punktojn de necerteco.
Aparte, erariga rezonado povas esti rivelita, kiel ekzemple " asertado de la sekva."
#000086
"Se viro komencos kun certecoj, li devas finiĝi en duboj;
sed se li estos kontenta al komenci kun dubas, li devas finiĝi en certecoj."
#000087
La metodoj de enketo en problemon estis konataj dum miloj da jaroj, [105] kaj etendas preter teorio por trejni.
La uzo de mezuradoj, ekzemple, estas praktika aliro al solvi disputojn en la komunumo.
#000088
John Ziman substrekas ke intersubjektiva padronrekono estas fundamenta al la kreado de ĉiu scienca scio.
: 44 Ziman montras kiel sciencistoj povas identigi padronojn al unu la alian trans jarcentoj;
li nomas tiun kapablon "percepta konsentemo."
: 46 Li tiam faras konsentemon, kondukante al interkonsento, la provilo de fidinda scio.
#000089
Pro la kreskanta komplekseco de informoj kaj specialiĝo de sciencistoj, la plej granda parto de la avangarda esplorado hodiaŭ estas farita fare de bon-financitaj grupoj de sciencistoj, prefere ol individuoj.
D.K. Simonton notas ke pro la larĝo de tre precizaj kaj sekvoriĉaj iloj jam uzite fare de esploristoj hodiaŭ kaj la kvanto de esplorado generita ĝis nun, kreado de novaj disciplinoj aŭ revolucioj ene de disciplino eble jam ne plu estas eblaj kiam estas neverŝajne ke iu fenomeno kiu meritas sian propran disciplinon estis preteratentita.
Hibridizing de disciplinoj kaj finesing scio estas, laŭ lia opinio, la estonteco de scienco.
#000091
Eltrovaĵoj en fundamenta scienco povas esti mond-ŝanĝantaj.
#000092
Indekso de branĉoj de scienco
#000094
La plena titoltraduko estas de p. 60 el James R. Voelkel (2001) Keplero and the New Astronomy Oxford University Press.
Kepler estis movita al tiu eksperimento post observado de la parta suna eklipso ĉe Graz, la 10-an de julio, 1600.
Li uzis Tycho Brahe_ estas metodo de observado, kio devis projekcii la bildon de la suno en peco da papero tra pingltoruaperturo, anstataŭe de rigardi rekte la sunon.
Li disputis kun Brahe_ estas konkludo ke totalaj eklipsoj de la suno estis maleblaj, ĉar ekzistis historiaj raportoj pri totalaj eklipsoj.
Anstataŭe li deduktis ke la grandeco de la aperturo kontrolas la akrecon de la projekciita bildo (ju pli granda la aperturo, des pli preciza la bildo - tiu fakto nun estas fundamenta por optika sistemdezajno).
Voelkel, p. 61, notoj ke la eksperimentoj de Kepler produktis la unuan ĝustan raporton pri vizio kaj la okulon, ĉar li ekkomprenis li ne povis precize skribi koncerne astronomian observadon ignorante la okulon.
#000098
Ekzemple, Hewitt et al. Conceptual Physical Science Addison Wesley;
3 eldono (la 18-an de julio 2003) ISBN 0-321-05173-4, Bennett et al. La Kosma Perspektivo 3e Addison Wesley;
Vidu ankaŭ, ekz., Gauch HG Jr.
Scientific Method in Practice (2003).
National Science Foundation raporto pri Science (2006) kaj inĝenieristikindikiloj citis la difinon de Michael Shermer (1997) de pseŭdoscienco:' "asertoj prezentis tiel ke ili ŝajnas [esti] sciencaj eĉ se al ili mankas apoga indico kaj probablecon" (p. 33).
En kontrasto, scienco estas "aro de metodoj dizajnitaj por priskribi kaj interpreti observitajn kaj konkluditajn fenomenojn, pasintecon aŭ nunajn, kaj direktita kontraŭ konstruado de testebla korpo de scio malferma al malakcepto aŭ konfirmo" (p. 17)'.Shermer M. (1997). Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition, and Other Confusions of Our Time. New York: W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-3090-1.per kiel cititeNational Science Board. National Science Foundation, Division of Science Resources Statistics (2006). "Science and Technology: Public Attitudes and Understanding". Science and engineering indicators 2006. Archived from the original on February 1, 2013.
kolekto de rilataj kredoj pri la mondo erare rigardita kiel estado bazita sur scienca metodo aŭ kiel havado de la statuso kiun sciencaj veroj nun havas", de la Oksforda Angla Vortaro , duan eldonon 1989.
#000100
Scienco (el la latina vorto scientia, kun la signifo "sci-aro") estas agadosfero de la homo, kies funkcio estas ellaboro kaj sistemigo de objektiva scio pri la realo. Scienco estas unu el formoj de la socia konscio. Ĝi inkluzivas la agadon por akiro de novaj scioj, eltrovon de la leĝoj de la naturo, ankaŭ ĝiajn rezultojn, la sumon de la scioj kaj estas bazo de la nuntempa homara mondobildo.
#000106
Laŭ la unuaj difinoj (proponitaj, interalie, de Aristotelo), scienco estas la aro da scioj, kiujn eblas logike kaj racie pruvi. Jam en la klasika tempo oni taksis sciencon kiel parton de la homa scio forte ligita al filozofio; nur en la 17-a jarcento oni apartigis la nocion filozofio disde la tiam nomata "natura filozofio", kiun oni nomus, per hodiaŭa lingvo, "naturscienco". Laŭ la nuntempa lingvouzo, scienco estas ne nur la ĉi-supre priskribita sciaro, sed ankaŭ la maniero akiri ĝin.
#000107
Oni ofte traktas la nocion scienco kiel samsignifan al naturscienco; alivorte, ĝi priskribas fakojn kiuj studas la realan mondon. Tia difino kompreneble forigas puran matematikon el la aro de sciencoj.
#000108
Scienco aperis en antikveco por la bezonoj de socia praktiko, sed formiĝis en la 16-17-a jarcentoj. Dum sia historia evoluo, scienco iĝis grava socia instituto, havanta grandan influon al ĉiuj sferoj de la socio. Scienco estas ligita kun filozofio, ideologio kaj politiko, kio determinas ĝian socian rolon.
#000109
Se konsideri la nocion scienco laŭ ĝia plej vasta senco, ĝi certe ekzistis jam je la komenco de la homa historio, kvankam certe ĝiaj plej videblaj efikoj aperis nur dum la moderna epoko, post la scienca revolucio kaj paralele kun la evoluo de la strikte definita kaj atente laŭirita scienca metodo.
#000110
En la pratempo la ĉefaj evoluoj de la homa kono ne koncernis sciencon, sed ĉefe teknikon. Jam antaŭ 250 aŭ 300 mil jaroj (en la praŝtonepoko) oni eltrovis la manieron ekspluati fajron laŭ la bezonoj.
#000111
Per sia intuokapablo, prahistoriaj homoj jam kapablis kalkuli kaj elkompreni regulojn laŭ simpa observado de la naturaj okazaĵoj, kio konsistigas la bazon de scienca rezonado. Kelkaj bazaj sciencaj kapabloj, kiel ekzemple matematiko kaj geometrio, verŝajne evoluiĝis tre frue. La osto de Iŝango, datiĝanta je antaŭ pli ol 20 mil jaroj, laŭ kelkaj interpretoj tiam konsistigis unu el la unuaj kalkulbastonoj. Ankaŭ la bazoj de astroscienco estis eltrovitaj dum prahistorio, per atenta kaj zorgema observado de la ĉielaj fenomenoj.
#000112
La unuaj aliroj al mondkompreno
#000113
Laŭ la scienca historiisto André Pichot, scienco naskiĝis en Mezopotamio pli-malpli en la jaro -3500, kaj ĉefe en la urboj Sumer kaj Elam. La unuaj demandoj pritraktataj de sciencistoj temis pri metalscienco. La ĉefa antaŭenpuŝilo por la evoluo de scienco estis la invento de skribo, kiu ebligis stoki informojn en formo de tekstoj; krome, skribado faciligis pritraktadon de astraktaj konceptoj, ĉar la skribitaj signoj ne plu nepre havis rektan ligon al la priparolataj aferoj.
#000114
Pli poste, la Sumeroj inventis frakciojn kaj la pozician sistemon por nombroskribado, kiu ege helpis pritrakti grandajn nombrojn kaj plirapidigi kalkulojn.
#000115
En Antikva Grekio oni eltrovis la klaran distingon de la studo pri objektivaĵoj, ekzistantaj en la realo, disde la studo pri malobjektivaĵoj, kiel ekzemple kutimoj kaj tradicioj de gentoj kaj popoloj. La ĉi-unue menciita speco de sciaro ricevis la nomon scienco, kaj la akiro de ĝi ricevis la nomon filozofio. La unuaj filozofiistoj estis ĉefe teoriemuloj, ofte kun granda intereso al astroscienco. Oni ofte taksis, ke la klopodoj inspiriĝi al naturo en la homaj agadoj (teknologio) estis pli malaltvaloraj ol pura scienco, kaj ili taŭgis por nekleraj manlaboristoj, ne por altrangaj fakuloj.
#000116
Rimarkinda okazaĵo dum la historio de filozofia scienco estis la klopodo de Sokrato priskribi, per filozofio, la funkciado de la homa menso kaj de politikaj komunumoj. Tio signifis unuafoje, ke teoriaj studoj estas iel aplikeblaj al analizo kaj priskribo de realaĵoj.
#000117
Post Sokrato, Aristotelo evoluigis sciencecan mondmodelon laŭ kiu la Suno ĉirkaŭiras la Teron, kaj multaj aĵoj en naturo ekzistas ĝuste pro ilia utilo al la homo: estis la unua ekzemplo je homcentra modelo.
#000118
Scienco en Ĉinio kaj Hindio
#000119
Paralele al la evoluo de scienco en Eŭropo kaj okcidenta Azio, ankaŭ en Ĉinio okazis, sendepende, tre rimarkindaj progresoj. La ĉinoj jam konis la teoremon de Pitagoro; en astroscienco, ili rekonis la kometon de Halley kaj la periodecon de eklipsoj; en matematiko ili inventis bastonkalkulilojn kaj akiris pozician nombrosistemon sendepende de la okcidentanoj.
#000120
En la jaro 132, Zhang Heng inventis la unuan tertremmezurilon; ankaŭ en medicino okazis rimarkindaj eltrovoj, kiel ekzemple la unua tutkorpa sendolorigo, fare de Hua Tuo. En matematiko, Sun Zi kaj Qin Jiushao studis linearajn sistemojn kaj kongruecojn.
#000121
En la teritorio de la nuna Barato, kaj ĉefe en la valo de la rivero Induso, ankaŭ evoluiĝis matematiko; la tieaj simboloj por la ciferojn influis la arabajn ciferojn, kiuj sekve ekuziĝis en Okcidento. La verkoj de Hindaj matematikistoj tradukiĝis al la araba dum la sekvaj jarcentoj kaj jarmiloj.
#000122
En la okcidenta mondo, dum preskaŭ du jarmiloj post la forpaso de Aristotelo oni plu sekvis lian mondkomprenon kaj lian sintenon pri scienco. Kvankam kelkaj sciencaj konoj perdiĝis dum la disfalo de la Romia imperio kaj la sekva, politike malstabila epoko, la kerno de la antikva sciaro konserviĝis ĝis Mezepoko, ankaŭ danke al la unuaj enciklopediecaj verkoj. Dum la frua mezepoko, sirianaj gentoj en orienta Eŭropo tradukis la plejparton de la grekaj scienclibroj en la sirian lingvon, kaj de tiu al la araba kaj aliaj arabimperiaj lingvoj. Tio ekirigis rapidan evoluon de scienco en la araba mondo. Nur dum la dua duono de la Mezepoko Eŭropo reakiris mondan stirrolon en la evoluo de scienco, danke al traduko de kelkaj pluaj antikvaj verkoj de Aristotelo, Ptolemeo, Eŭklido kaj aliaj grekepokaj gravuloj.
#000123
Fine de Mezepoko, la kultura etoso de Italio ekricevis riĉan alfluon de verkaĵoj kaj fakuloj de la disfaliĝanta Bizanca imperio. Koperniko ekproponis sian suncentran modelon por la sunsistemo, male kiel la tercentra sistemo proponita en la Almagesto de Ptolemeo.
#000124
Samtempe, en Norda Eŭropo la invento de la presilo okazigis rapidan disvastigon de presitaj verkaĵoj pri la plej plurspecaj temoj, inkluzive de sciencaĵoj kaj publikaĵoj kiuj kontraŭis la ĝistiaman sintenon de la eklezio. Unuafoje René Descartes kaj Francis Bacon publikigis filozofiajn verkojn plede al novspeca, ne-Aristotela scienco. Descartes proponis, ke matematiko povas utili kiel perilo en la studo de naturo, kiel Galilejo jam faris; Bacon substrekis la plian gravecon de eksperimentado anstataŭ teoriumado. Bacon ankaŭ rekomendis, ke scienco celu al realigo de praktikaj eltrovaĵoj, kiuj povu plibonigi la ĉiutagan vivon de homoj. Bacon ankaŭ atakis la aristotelan opinion, ke ĉiuj naturaĵoj havu hom-rilatan celon en si; li proponis, ke scienco simple studu la efektivan funkciadon de fenomenoj, sen postuli, ke ili havu ajnan celon. La Bacon-eca aliro al scienco ricevis la nomon mekanikismo.
#000125
En la 17-a kaj 18-a jarcento scienco plukonstruiĝis laŭ la bazo proponita de Descartes kaj Bacon; rapidaj progresoj okazis, paralele al evoluo kaj firmigo de novspeca scienco, bazita sur eksperimentado laŭmetoda kaj sur matematika priskribo de la fenomenoj. Newton kaj Leibniz sukcesis evoluigi tute novan fizikon, hodiaŭ konata kiel neŭtona fiziko, kiu pruviĝis per eksperimentoj kaj priskribiĝis per matematiko. Leibniz ankaŭ enkondukis en la nova scienco konceptojn fontantajn el la aristotela filozofio, kiel ekzemple energio kaj potencialo, sed li donis al ili novan signifon, senrilatan al la aristotela celismo.
#000127
En la 19-a jarcento la ĉefaj paŝoj de scienco estis la evoluteorio de Charles Darwin, priskribita en lia verkaĵo La origino de specoj (eble la unua ekzemplero pri scienca popularigo); kaj la esploro pri la leĝoj de varmodinamiko kaj de elektromagnetismo, en fiziko. Ĝuste la progresoj en ĉi-lasta studkampo, tamen, enkondukis novajn konceptojn ŝajne ne kunigeblajn kun la klasika, neŭtona fiziko.
#000128
Ekde la 20-a jarcento ĝis la estonteco
#000129
La speciala kaj ĝenerala relativeco de Albert Einstein, kaj la evoluo de kvantummekaniko fare de pluraj fizikistoj, kondukis fizikon al sia nuntempa stato.
#000130
Dum la du mondmilitoj okazis rimarkinda uzo de nov-eltrovitaj teknikaĵoj, kies evoluigo pelis sciencon antaŭen; fine de la mondmilitoj, tiu klopodo kondukis al la tiel nomata kosmokonkuro.
#000131
Nuntempe, la evoludirekto de scienco estas multe influita de la disponeblo de novaj teknikaj rimedoj kaj aparatoj per si mem akiritaj danke al pasintaj sciencaj progresoj. Ekzemple, telekomunikado, komputiloj kaj Interreto ege revoluciis la vivon kaj laboron de sciencistoj en la tuta mondo, favorante plirapidiĝon de la scienca progreso. En kelkaj unuopaj fakoj, ekzemple astroscienco aŭ nanoteknikaro, la disponeblo de novaj, pli rafinitaj teknikaj rimedoj (ekzemple pli precizaj raditeleskopoj, aŭ pli malgrandaj konstruiloj) konsistigas la ĉefan pelilon por la progreso de nia kono pri la koncerna studkampo.
#000132
Scienco baziĝas je kelkaj bazaj asertoj, ofte subkomprenataj, kiuj necesas por pravigi la efikecon sciencan metodon. Tiuj asertoj jenas:
#000133
Ekzistas objektiva reala mondo, kiun kunobservas ĉiuj inteligentaj estaĵoj;
Tiu reala mondo funkcias laŭ reguloj;
La reguloj estas eltroveblaj per sistema observado kaj eksperimentado.
#000134
Filozofio de scienco estas la branĉo de filozofio kiu okupiĝas pri la esploro de la signifo de la ĉi-supraj asertoj, kaj pri ilia vereco aŭ malvereco.
#000135
Realismo estas la kredo, ke ĉiuj inteligentaj estaĵoj kunobservas la saman realan mondon. La kontraŭa kredo estas malrealismo, laŭ kiu ne eblas difini absolutan verecon tiel, ke la veraĵoj laŭ unu observanto estu same taksataj kiel veraĵoj laŭ ĉiuj aliaj observantoj. La plej ofta formo de malrealismo estas idealismo, laŭ kiu la menso aŭ la spirito estas la plej kernaj partoj de la homo, kaj ĉiuj homo sekve elkreas sian propran realan mondon ĉirkaŭ si. Laŭ idealisma vidpunkto, la veraĵoj de unu observanto povas esti malveraĵoj laŭ alia observanto.
#000136
Empiriismo estas la filozofia vidpunkto, laŭ kiu niaj scioj devenas de rektaj spertoj kaj eksperimentoj, kaj sciencaj teorioj naskiĝas kiel ĝeneraligo de tiaj spertoj. Empiriismo ofte strikte ligiĝas al induktismo, kiu klopodas pravigi la elpenson de ĝeneralaj leĝoj kaj reguloj el neĝenerala, limitiga kvanto da eksperimentoj kaj rektaj observoj.
#000137
La kontraŭa sinteno al empiriismo estas raciismo, ofte asociita al la nomo de René Descartes, laŭ kiu la bazo de niaj scioj estas la menso, ne la observado de okazaĵoj. Grava flanka versio de raciismo evoluiĝis en la 20-a jarcento sub la nomo kritika raciismo: ĝin unue priskribis la aŭstra-brita filozofiisto Karl Popper. Popper asertis, ke teorioj ne devenas el observado, sed, male, observado okazas surbaze de teorioj; la nura ebleco ke observado havu ajnan influon sur teorio estas, kiam ĝi donas malantaŭvidatajn rezultojn. La kerna koncepto de la popera filozofio estas malverigebleco de sciencaj teorioj.
#000138
Robert K. Merton estas konsiderata la patro de sociologio de scienco, en la 1940-aj jaroj; la nova studkampo estis tamen forte influita de la sekvaj kontribuoj de Thomas Kuhn, kaj ĉefe de lia majstroverko La strukturo de sciencaj revolucioj, en la 1960-aj jaroj.
#000139
La plej frua sociologio de scienco distingis la enajn karakterizojn de scienco (metodologio, celoj, ktp...) disde la eksterajn faktorojn (sociologio, politiko...). Tamen, en la sekvaj evoluoj, sciencsociologiistoj parte forlasis tiun ĉi distingon. Inter ili menciindas David Bloor kaj Barry Barnes, laŭ kiuj sciencistoj estas konsiderindaj kiel kutimaj homoj, influitaj de la ĉirkaŭa socia medio kaj de siaj kredoj.
#000140
Tio, kio ekde la scienca revolucio ĉefe karakterizas ĉiujn sciencojn, estas la scienca metodo. Laŭ tiu metodo, la sciencisto komence elpensas hipotezon, kaj atente pristudas la konsekvencojn de tiu hipotezo. La konsekvencoj devas esti specifaj, klare antaŭanoncitaj kaj nekontesteble pruveblaj aŭ malpruveblaj per eksperimento; se ne estas tiel, certe temas pri ne-sciencaj hipotezoj (ekzemple pri metafizikaĵoj aŭ religiaĵoj).
#000142
Post la anonco de la antaŭviditaj konsekvencoj, la sciencisto faras eksperimenton por pruvi aŭ malpruvi la pravecon de la hipotezo. Foje la eksperimento eĉ ne necesas, ĉar la priesplorata fenomeno okazas per si mem en naturo, kaj simpla observado sufiĉas. En kelkaj sciencoj, kiel ekzemple astroscienco aŭ terfiziko, preskaŭ ĉiam temas pri observo; alifoje, kiel ekzemple en partikla fiziko, plej ofte temas pri zorge elpensitaj eksperimentoj.
#000143
Ambaŭokaze, la sciencisto komparas la antaŭviditajn kaj la efektivajn rezultojn, kaj tio estas decidiga por ke la hipotezo estu plene akceptita kiel scienca veraĵo aŭ rifuzita kaj forĵetita.
#000144
Al klasado de la sciencoj estas dediĉitaj multaj esploroj kaj verkoj, sed ne ekzistas komuna vidpunkto pri la temo. Depende de la kriterio de sistemigo, oni povas konsideri iun sciencon kiel apartan sferon de la scio aŭ kiel branĉon de iu alia. En lastaj jardekoj aperis multaj studfakoj ĉe la limoj de du sciencoj, kiel ekzemple matematika lingvistiko, geografio de terkultivado, vivscienca kemio, terfiziko kaj ceteraj, por kiuj trovi objektivan lokon inter la aliaj ne estas facile solvebla problemo.
#000145
Plej ofte sistemon de la sciencoj oni distingas je sekvaj grupoj: formalaj sciencoj, natursciencoj, sociaj sciencoj, kulturaj sciencoj, aplikaj sciencoj kaj intersciencaj kampoj.
#000146
Michel Foucault diras, ke estas tri tipoj de sciencoj:
#000147
Matematikaj kaj fizikaj sciencoj, karakterizataj de dedukta metodo kaj praveblaj hipotezoj;
Sciencoj de kaŭzeco (biologio, lingvistiko, ekonomiko, kiuj serĉas pri la rilato inter kaŭzo kaj efiko inter nekontinuaj elementoj);
Sciencoj de pensado (homaj sciencoj), kiuj disvolvigas la pensado de si-memo en komuna regno.
#000148
La plej ofta klasado de scienco dividas puran disde aplikan sciencon. Eblas diri, ke baza esploro temas pri akiro de scioj, dum aplika esploro temas pri akiro de solvoj al realaj problemoj. Kvankam en la nuna epoko rimarkinda parto de la sciencaj esploroj dediĉiĝas al solvo de konkretaj problemoj, la plejparto de nia nuna kompreno pri la funkciado de la universo devenas de teoria, sencela, baza esplorado. Foje, pura esplorado liveris neatenditajn efikojn kiuj ebligis gravajn progresojn de tekniko. Tiu ĉi rimarko eble ŝuldiĝas unue al Michael Faraday, kiu respondis la demandon "Kio estas la celo de pura esplorado?" per la komento "Do, bonvolu, kio estas la celo de ĵus-naskita bebo?".
#000149
Ekzemplocele, la unuaj esploroj pri la efikoj de ruĝa lumo je la bastonetaj ĉeloj en la homa okulo ŝajnis tute senaj je praktikaj celoj; tamen, oni tiam malkovris ke la nokta vidkapablo de homoj tute ne estas influita de la ĉeesto de ruĝa lumo, pro kio krizokazaj lumoj nun ĉiam ruĝas.
#000150
Sciencisto estas homo, kiu spertas pri iu branĉo de scienco kaj irigas siajn esplorojn laŭ la scienca metodo.
#000151
La vorto "sciencisto" jam ekuziĝis dum la 17-a jarcento, kvankam, ĝis la 18-a jarcento, la fakuloj kiuj studis naturon plej ofte ricevis la nomon "natura filozofiisto". La enkonduko de la vorto "sciencisto" laŭ ties nun komunuma signifo ŝuldiĝas al la filozofiisto kaj historiisto de scienco William Whewell, kiu proponis la novan vorton en 1834, en recenzo al verkaĵo de Mary Somerville. La vortumo de la pritraktata frazo jenas:
#000152
En 1840 li refoje publikigis sian rekomendon, ĉifoje malpli ŝerceme. Grandskala populariĝo de la vorto tamen okazis nur kelkaj jardekoj poste, je la fino de la 19-a jarcento en Usono kaj komence de la 20-a jarcento en aliaj mondopartoj. Je tiu ĉi epoko, finfine, la nuntempa konsidero pri scienco kiel aparta sciaro, priumita de apartaj homoj kaj karakterizita per aparta medoto, jam estis tutmonde akceptata.
#000153
Aristotelo estis elstara greka filozofiisto kaj sciencisto, kaj certe la plej influa je la evoluo de scienco dum la sekvaj du jarmiloj
Taleso, greka filozofiisto, unu el la patroj de geometrio
Nikolao Koperniko, proponinto de la suncentra teorio en astroscienco
#000154
Aristotelo estis elstara greka filozofiisto kaj sciencisto, kaj certe la plej influa je la evoluo de scienco dum la sekvaj du jarmiloj
#000155
Taleso, greka filozofiisto, unu el la patroj de geometrio
#000156
Nikolao Koperniko, proponinto de la suncentra teorio en astroscienco
#000157
Galilejo, patro de moderna fiziko, la unua kiu uzis la teleskopon por malkovri la jupiterajn lunojn
Isaac Newton, la dua patro de fiziko post Galilejo, kaj malkovrinto de la leĝoj de dinamiko
Eŭlero, verŝajne la plej brila matematikisto de la Klerisma epoko
#000158
Galilejo, patro de moderna fiziko, la unua kiu uzis la teleskopon por malkovri la jupiterajn lunojn
#000159
Isaac Newton, la dua patro de fiziko post Galilejo, kaj malkovrinto de la leĝoj de dinamiko
#000160
Eŭlero, verŝajne la plej brila matematikisto de la Klerisma epoko
#000161
Charles Darwin, pioniro de vivscienco, proponinto de la evoluteorio
Louis Pasteur, kemiisto kaj vivsciencisto, laŭ kiu oni kreis la apartan vorton pasteŭrizo (alivorte, steriligo)
James Clerk Maxwell, elstara fizikisto, malkovrinto de la leĝoj pri elektromagnetismo
#000162
Charles Darwin, pioniro de vivscienco, proponinto de la evoluteorio
#000163
Louis Pasteur, kemiisto kaj vivsciencisto, laŭ kiu oni kreis la apartan vorton pasteŭrizo (alivorte, steriligo)
#000164
James Clerk Maxwell, elstara fizikisto, malkovrinto de la leĝoj pri elektromagnetismo
#000165
Marie Curie, fizikistino kaj kemiistino, patrino de radiado-teorio
Albert Einstein, eble la plej renoma sciencisto entute, elpensinto de speciala kaj ĝenerala relativeco
James Watson kaj Francis Crick, komprenintoj de la duobla helika strukturo de DNA
Stephen Hawking, unu el la plej influaj kaj karismaj teoriaj fizikistoj de la 20-a jarcento, okupiĝis pri kosmoscienco kaj kvantuma mekaniko
#000166
Marie Curie, fizikistino kaj kemiistino, patrino de radiado-teorio
#000167
Albert Einstein, eble la plej renoma sciencisto entute, elpensinto de speciala kaj ĝenerala relativeco
#000168
Stephen Hawking, unu el la plej influaj kaj karismaj teoriaj fizikistoj de la 20-a jarcento, okupiĝis pri kosmoscienco kaj kvantuma mekaniko
#000170
La scienca, aŭ sciencista komunumo, estas la aro de ĉiuj sciencistoj. Ĝi konsistas el pluraj subkomunumoj, kiuj okupiĝas pri apartaj sciencaj fakoj; interfakaj kaj transfakaj kunlaboradoj estas ankaŭ tre oftaj.
#000171
Aliĝo al la sciencista komunumo ne estas priskribita de reguloj, sed dependas de instruado, nuntempa laboro kaj ligiĝo al universitato aŭ alia esplorcela institucio. La ranko en la komunumo strikte dependas de la kvanto de publikaĵoj, kiujn la sciencisto subskribis propranome. Kompreneble, la plejparto de sciencistoj ricevis sian edukadon en universitato, kvankam tio ne estas deviga kondiĉo por aniĝi en la sciencista komunumo.
#000172
La sciencista komunumo interagas per gazetoj kaj renkontiĝas en sciencaj kunvenoj kaj kongresoj, kie oni prezentas la rezultojn de siaj esploroj kaj lernas pri la eltrovaĵoj de aliaj fakuloj en la sama studfako. Krom en kongresoj, la sciencista komunumo estas geografie tre disigita, kaj ĝi etendiĝas preskaŭ en ĉiuj landoj de Tero.
#000173
La unuaj asocioj por antaŭenpuŝo kaj disvastigo de scienco ekestis dum Renesanco. La plej frua tia asocio plu ekzistanta nuntempe estas la itala Accademia dei Lincei, kiu estiĝis en 1603. Naciaj Sciencaj Akademioj ekzistas en pluraj landoj; ekzemple, la angla Royal Society fondiĝis en 1660, dum la franca Académie des Sciences estiĝis en 1666.
#000175
Pli poste naskiĝis internaciaj sciencaj organizoj, cele al subteno de kunlaborado inter la sciencistaj komunumoj de malsamaj landoj.
#000176
Scienca literaturo estas la aro de sciencaj publikaĵoj eldonitaj ĉiutage. Sciencaj gazetoj estas la ĉefa dissendilo pri la rezultoj de novaj esploroj el universitatoj aŭ aliaj sciencaj esplorejoj, kaj ili ankaŭ servas kiel arĥivoj de scienco. La unua scienca gazeto, Journal des Sçavans, ekpublikiĝis en 1665; ekde tiu tempo la kvanto da sciencaj gazetoj konstante pliiĝis. En 1981 oni taksis, ke la kvanto da sciencaj kaj teknikaj gazetoj tiutempe eldonataj estis 11 500. La Usona Nacia Biblioteko pri Medicino nuntempe enlistigas 5 500 sciencajn gazetojn en la fako de vivsciencoj. Kvankam la listigitaj ĵurnaloj aperas en 39 lingvoj, 91% da ili estas en la angla.
#000177
Plej da sciencaj gazetoj nur pritraktas unu apartan temon, kaj eldonas sciencartikolojn. La celgrupo de tiuj gazetoj estas aliaj sciencistoj; la lingvo estas faka, kaj ofte ne komprenebla al nefakuloj.
#000178
Malnetaj artikoloj ricevitaj de sciencaj gazetoj reviziiĝas kaj kontroliĝas laŭ kolega revizio: tio signifas, ke aliaj sciencistoj kiuj spertas pri la sama fako povas doni siajn rimarkojn al la verkintoj de la proponata artikolo, kaj la publikigo povas okazi nur kondiĉe ke la revizio donu jesan rezulton; aliokaze, la reviziistoj rajtas sugesti ŝanĝojn por ke la artikolo iĝu akceptebla kaj povu esti refoje proponata en ĝisdatigita formo.
#000179
Pro la graveco de la rolo de scienco en nuntempaj socioj, pli kaj pli populariĝas sciencaj gazetoj celantaj universalan legantaron. Ili ofte provizas ne-teknikan, sed precizan skizon pri la plej interesaj esplortemoj, kun aparta atento pri rimarkindaj malkovroj kaj lastatempaj progresoj. Analoge al tio, ankaŭ sciencaj libroj logas la atenton de multaj legantoj.
#000180
Inverse, la rezultoj liveritaj de scienco foje havas grandan eĥon ĉe la politika kaj socia vivo de la lando, ekzemple kiam temas pri malkovroj aŭ eltrovaĵoj kiuj necesigas novajn leĝojn, aŭ instigas pripensadon fare de la ĝenerala publiko.
#000182
La rilatoj inter scienco kaj religio estas studobjekto en multaj fakoj, inter kiuj filozofio de scienco, discienco, historio de scienco kaj historio de religioj. Jam en la komenco la rilatoj inter la du konsferoj estis parte konflikta, ĉar religio jam provizis stabilan kaj fiksan sistemigon de nocioj pri la komenco de la mondo, kiam scienco ekpaŝis antaŭen por doni siajn proprajn, foje malsimilajn interpretojn.
#000185
Ekzistas pluraj stud- kaj esplorkampoj, kiuj ŝajnigas esti scienco kaj antaŭeniri laŭ la scienca metodo, dum fakte temas pri tute alispecaj fakoj. Tiuj havas la nomon ŝajnscienco.
#000186
Bildstria gvido al genetiko en Esperanto
#000191
Nomado de sciencoj en Esperanto
#000192
La plejmulto da la terminoj pri scienconomoj estas grekdevena. La plej oftaj postafiksoj de tiaj terminoj, ĉiuj neoficialaj en Esperanto, estas jenaj:
#000193
Ofte eblas formi nomon de scienco per pure Esperanteca kunmetado; tial, foje ekestas du paralelaj formoj por nomi la saman sciencon, unu kunmetita per pure Esperantaj radikoj, kaj la alia per pure grek- aŭ latin-devenaj radikoj. Ekzemple, ŝtonscienco havas tute saman signifon kiel petrologio, sociscienco estas tute sama afero kiel sociologio, kaj toksologio estas samsignifa esprimo al venenoscienco. Foje, la pure Esperanta alternativo estas pli taŭga en neformalaj kuntekstoj, dum la grekeca esprimo pli bonas en fakulaj rondoj, kie ne ekzistas risko pri nekompreno de la celata signifo.
#000195
„ Per pacienco venas scienco. ”
„ Scienco havas semon enuan, sed frukton bonĝuan. ”
„ Sciencon oni ne mendas, klerecon oni ne vendas. ”
#000197