Konata kolektivo en Meksiko kiu ciferecigas librojn kaj poste kundividas ilin interrete, kiel politika pozicio, batalas kontraŭ nova kopirajta regulado. La retejo Pirateca [ndlt. Tiu nomo rilatas hispane al du vortoj: “Pirata” kaj “Biblioteca”, aŭ “Pirato” kaj “Biblioteko”, kio esperante signifus egale: “Pirateko”] estas ankoraŭ neatingebla pere de la ĉefaj operatoroj pri telekomunikado en la lando ekde julio 2022.
#000001
La kolektivo alfrontas agojn kiujn ĝi taksas persekuto flanke de la registaraj aŭtoritatoj pri aŭtorrajtoj, kiuj alvenis al la blokado de ĝia retejo kaj al limigoj por kundividi siajn enhavojn ligitajn al sia retejo en sociaj retoj. Ĝia Tvitera konto ankaŭ estis suspendita.
#000002
 estas retejo kiu ekde 2019 provizas liberan aliron al pli ol 279 titoloj hispane sub la slogano “La libroj ne estas ŝtelitaj, ili estas eksproprietigitaj!”. Homoj kiu administras estas anonimuloj. Ili diras per siaj propraj vortoj al Tutmondaj Voĉoj ke:
#000003
A veces, para no centrar la atención en las identidades, preferimos decir que Pirateca no es nada. Pero tal vez, buscando una definición provisional, hoy podríamos decir: Pirateca es una amistad.
#000004
Foje, por ne koncentri atenton al identecoj, ni preferas diri ke Pirateko estas nenio. Sed eble, serĉante provizoran difinon, hodiaŭ ni povus diri: Pirateko estas amikeco.
#000005
La instigoj malantaŭe naskiĝas kun la deziro kundividi librojn kiuj markis ilin (ilian vivon):
#000006
Es nuestra forma de materializar el amor por nuestrxs amigxs, es el deseo de compartir nuestras lecturas con ellxs; pero también es el amor por esa comunidad posible, esa comunidad por venir: esxs otrxs amigxs que aún no conocemos, aquellxs con quienes en secreto, nuestros afectos resuenan.
#000007
[Tio] estas nia maniero materiigi amon por niaj amikoj, estas la deziro kundividi niajn legaĵojn kun ili; sed ankaŭ estas la amo por tiu ebla komunumo, tiu venonta komunumo: tiuj aliaj amikoj kiujn ni ankoraŭ ne konas, tiuj kun kiuj niaj simpatioj sekrete akordiĝas.
#000008
Antaŭ kelkaj monatoj legantoj de Pirateko rimarkis ke la retejo ne alireblas pere de pluraj meksikaj operatoroj pri telekomunikado kaj denuncis tion en la [sociaj] retoj. Ili ankaŭ asertas ke Fejsbuko forigis antikvajn publikaĵojn de Pirateko kaj malpermesis la kreadon de novaj.
#000009
Pluraj librovendejoj en Meksiko subtenante Piratekon metis ŝparmonujojn por ricevi ekonomiajn kontribuojn por Pirateko. Inter ili, la eldonejo kaj librovendejo Impronta, kiu ricevis viziton de inspektistoj de la Meksika Instituto pri Industria Proprieto (es: IMPI), kiuj rekviziciis la ŝparmonon la saman monaton kiam komenciĝis la blokadoj.
#000010
La operatoroj pri telekomunikado implikitaj en la blokado estas la plej grandaj en Meksiko: Telmex, Megacable kaj iutempe Izzi, kiu poste ĉesis bloki ĝin. Historiaj retmezuradoj de Observatorio Abierto de Interferencias, spaco dediĉita al dokumentado pri interretaj blokadoj, kaj Ripe Atlas havas registraĵojn kiuj konfirmas la ekziston de la blokado.
#000011
La operatoroj pri telekomunikado Telmex kaj Megacable, kiuj estis konsultitaj de Tutmondaj Voĉoj, diris ke la blokaj mezuroj okazas ĉar ili ricevis ordon de IMPI.
#000012
Las medidas implementadas por TELMEX tienen como objetivo dar cumplimiento al requerimiento del IMPI y evitar la imposición de cualquiera de las sanciones previstas en el artículo 388 de la Ley.
#000014
La mezuroj efektivigitaj de TELMEX celas plenumi la postulon de IMPI kaj eviti la altrudon de iu ajn el la sankcioj antaŭviditaj en Artikolo 388 de la Leĝo.
#000015
Ni konsultis IMPI-n kaj ĝian vicdirektoron pri komunikado, Alberton Olguin, por ekscii la kaŭzojn kaj la kialon de tiu ĉi proceduro. Lia respondo estis ke ĝi estas malfermita afero kaj en proceso, do ne eblas doni informojn pri ĉi tiu kazo. La membroj de Pirateko siaflanke konsideras ke ĉi tiuj agoj havas klare ideologian kialon kiu:
#000016
[Busca] perpetuar el sistema profundamente clasista y privatizador que dicta que sólo las personas con capital económico pueden acceder a la cultura; para ellos, la cultura se compone de objetos cualquiera, capitalizables y que se pueden poseer, negando así un hecho que a nosotrxs nos parece una realidad ontológica absoluta: que toda creación es siempre colectiva y que el valor de los objetos culturales está en las vidas que transforma, en los corazones que sensibiliza, en las mentes que potencia, y no en los valores monetarios que algún sistema económico pueda poner sobre ellos.
#000017
[Serĉas] daŭrigi la profunde klasisman kaj privatigan sistemon kiu diktas ke nur homoj kun ekonomia kapitalo povas aliri kulturon; por ili, kulturo konsistas el ajnaj objektoj kapitaligeblaj kaj kiuj povas esti posedataj, tiel neante fakton kiu ŝajnas al ni absoluta ontologia realo: ke ĉiu kreado estas ĉiam kolektiva kaj ke la valoro de kulturaj objektoj estas en la vivoj kiujn ĝi transformas, en la koroj kiujn ĝi tuŝas, en la mensoj kiujn ĝi disvolvas, kaj ne en la monaj valoroj kiujn iu ekonomia sistemo povas meti sur ilin.
#000018
La meksika leĝaro havis serion da modifoj koncerne kopirajton. En 2020, inter ĉi tiuj ŝanĝoj estis enkondukita administra proceduro kiu permesas al operatoroj pri telekomunikado bloki aliron al retejoj provizore, sen havi juĝistan rezolucion pri la kazo.
#000019
En ĉi tiu kazo, blokaj agoj devenas de administra proceduro kaj ne rezulte de proceso. La blokado estis iniciatita de IMPI pro anonima plendo kiun ĝi ricevis kontraŭ Pirateko, diras Salvador Alcantar, kiu akompanas la kolektivon en la leĝa proceduro kaj kiu taksas ke oni alfrontas la unuan publikan kazon kun ĉi tiuj trajtoj en la lando.
#000020
Unu el la kritikoj de ĉi tiu nova kopirajta leĝaro estas ke la aŭtoritato ne havas publikajn registrojn pri ĉi tiu tipo de rimedoj petataj al interretaj provizantoj, do ili povas agi laŭ sia bontrovo kaj sen respondigebleco, aldonas Alcantar.
#000021
Fronte al la ekonomia argumento laŭ kiu kundividi librojn, kiel Pirateka faras, efikas sur la aŭtorojn de ĉi tiuj libroj kaj sur la eldonejojn, la kolektivo diras ke:
#000022
Los derechos de autor no protegen a nadie más que a los intereses económicos de los dueños de los grandes capitales, o sea, a quienes menos participan en la elaboración de las potencias afectivas de un texto.
#000023
Kopirajtoj ne protektas iun ajn krom la ekonomiajn interesojn de la posedantoj de granda kapitalo, tio estas tiuj kiuj malplej partoprenas en la ellaborado de la afekciaj povoj de teksto.
#000024
[Pirateko] konsideras ke la institucioj kaj korporacioj kiuj kutime mencias ĉi tiun argumenton devus subteni ĝin publikante la informojn pri kiel la profitoj generitaj de la eldona industrio estas distribuitaj kaj tiel konigi la supozeblajn efikojn al la aŭtoroj. La Nacia Ĉambro de la Meksika Eldona Industrio (es: CANIEM) raportas ke la privata libroindustrio generis ekonomian enspezon de 8 mil 469,9 milionoj da meksikaj pesoj (440 milionoj da usonaj dolaroj) en 2020, el kiuj 368 milionoj (19 milionoj da dolaroj) respondas al elektronikaj libroj. La ekonomia forto de la industrio ankoraŭ restas sur papero.
#000025
Ĝis nun la kolektivo ne estis sciigita aŭ informita de la aŭtoritato pri la leĝaj kialoj aŭ akuzoj kiuj kondukis al la blokado de ĝia retejo. Ili argumentas ke la blokadoj okazas meze de persekutado fare de IMPI kaj CANIEM, por scii la nomojn de la homoj kiuj prizorgas kaj por puni ilin. Dume, ili reasertas ke [ili] daŭrigas danke al la subteno kiun ili ricevas de tiuj kun kiuj ili kundividas la librojn:
#000026
Honestamente, hemos llegado a sentir miedo. En más de una ocasión hemos pensado en desistir. Afortunadamente nunca han faltado nuestrxs amigxs para alentarnos y apoyarnos. Por eso, aquí seguimos.
#000027
Sincere, ni sentis timon. En pli ol unu okazo ni pensis pri rezigni. Feliĉe niaj amikoj neniam mankis por kuraĝigi kaj subteni nin. Pro tio, ĉi tie ni daŭrigas.
#000028
Tiu ĉi estas fragmento de la originala teksto verkita de Esther Mamani kaj publikigita en la cifereca revuo Muy Waso.
#000031
La bolivia Chiquitania estas la plej granda kaj biodiversa tropika seka arbaro de la mondo. De preskaŭ unu jardeko, arbaraj incendioj mortigas, ĉiujare, milionojn da bestoj, bruligas milionojn da hektaroj kaj damaĝas milojn da familioj.
#000032
Antaŭ la naturmedia kaj homa katastrofoj, indiĝenaj virinoj kiel Germinda Casupá transprenas la defendadon de sia teritorio.
#000033
Germinda estas 45-jaraĝa. Ŝi surhavas ĝinzon, kotonan to-ĉemizon, sportajn ŝuojn kaj ŝi tenas sian malhelan hararon en bulo. Por protekti sin kontraŭ la suno ŝi ĉiam uzas ĉapelon, ankaŭ el teksaĵo. La longaj vojoj kiujn ŝi devas sekvi en la komunumoj estas por ŝi kvazaŭ promenadoj. Kiam ŝi estis junaĝa ŝi ludis futbalon, basketbalon kaj flugpilkadon [eo].
#000034
La vojo de San Ignacio al Santa Anita daŭras ĉirkaŭ du horojn kaj estas gruza. Dum la vojaĝo, la polvo kaj la varmego kumuliĝas en la taksio. Malgraŭ la sufokiĝo, Germinda ridetas kaj montras kontaĝan humuron.
#000035
Atingante la komunumon, Germinda salutas la tieajn estrojn kaj profitas por kontroli iliajn laborplanojn, dum la brula sezono alvenas.
#000036
Germinda estas bona administranto. Malgraŭ la malmultaj rimedoj de la Organizo de Ĉikitaj Virinoj, la estro sukcesas profitigi la monon kaj kovri per ĝi almenaŭ la transportkostojn.
#000038
Tiu “administra” kapablo venas de ŝia unua laboro, kiam ŝi ankoraŭ estis adoleskanto. Tiam ŝi estis dediĉiĝanta al la pago de servoj kaj al la kontrolo de dungitaro en loka bieno.
#000039
La gepatroj de Germinda elprenis ŝin el la lernejo kiam ŝi estis 15-jaraĝa, por ke ŝia pli aĝa frato havu la oportunon iri al la universitato.
#000040
Du jarojn post tiu familia decido, Germinda ne nur laboris kaj prizorgis siajn filojn, sed ŝi ankaŭ iris al la vespera lernejo por fini sian mezlernejan gradon.
#000041
Por Germinda, daŭrigi edukadon estis esence. Ŝi ne volis travivi la samajn aferojn kiujn ŝia patrino travivis.
#000042
“Kiam ŝi havis ok jarojn, miaj geavoj vendis ŝin al riĉa familio por ke ŝi helpu en la domo kaj ŝi neniam revenis al la lernejo”, rakontas Germinda pri sia patrino.
#000043
Tiu praktiko en la orienta Bolivio estas konata kiel patronado kaj konsistas el donado de kuratoreco de knabinoj kaj knaboj al “patronoj”, kontraŭ “prizorgado”. Reĝimo de servuteco [eo] kiun UN difinas kiel nuntempan formon de sklaveco.
#000044
Chiquitania estas la plej granda tropika seka arbaro en la mondo kaj, ĝis 2019, ankaŭ la plej bone konservita. La plej granda parto de tiu teritorio troviĝas en la departemento de Santa Cruz.
#000045
Dum la periodo de bruligado de la tero (chaqueo), kiu komenciĝas inter julio kaj aŭgusto, la disvastiĝo de la fajro estas koŝmaro kiu ripetiĝas ĉiujare. Tiu praktiko realiĝas tradicie por la preparado de la agrikulturaj grundoj, sed de pli ol jardeko ĝi mortigas la naturmedion.
#000046
La homoj loĝantaj en la areoj klarigas ke la incendioj servas por purigi la kultivareojn de malgrandaj, mezaj kaj grandaj produktistoj de sojo, maizo kaj fazeoloj.
#000047
Laŭ informo de la Fondumo Tierra (Fundación Tierra), 26,3% el la areo bruligita en Santa Cruz en 2019 estis tero de mezaj kaj grandaj agrikulturaj kompanioj.
#000048
Nur 4,9% temis pri komunaj proprietoj kaj apenaŭ 2,7% pri malgrandaj proprietoj.
#000049
La incendioj ekster kontrolo okazantaj pro la agroindustrio, kiu disvastiĝas inkluzive ĝis fiskaj teroj kaj protektitaj areoj, endaĝerigas la sekurecon de pli malgrandaj komunumoj.
#000050
Tamen, en 2019, multaj komunumoj pagis monpunojn pro la incendioj de siaj teritorioj. La monpunoj atingis ĝis okdek mil boliviajn pesojn.
#000051
Arlena Algarañaz, la plej bona amikino de Germinda Casupá, memoras kun kolero pri la multaj horoj kiujn ili pasigis en oficejoj de la Aŭtoritato pri Imposto kaj Kontrolo de Arbaroj kaj Tero. Ili provis klarigi al la oficistoj ke la incendioj ne estas okazigitaj de la komunumoj.
#000052
Pri Germinda, Arlena memoras ke “ŝi estis unu el la plej aktivaj partoprenantoj en la atelieroj pri virina enpovigo kiujn ni faris kune kun la Advokato de la Popolo kaj la Plataformo pri Inkluziva Familia Prizorgo”.
#000053
Malgraŭ sia persisto kaj strebo, Germinda ankoraŭ devis superi obstaklon: sian eksedzon, kun kiu ŝi edziniĝis kiam ŝi estis 16-jaraĝa.
#000054
Li ne konsentis ke Germinda devus studi kaj labori samtempe. Kiam ŝi iris eksteren, li molestis kaj perfortis ŝin pretekste de “ĵaluzo”. Dum multaj jaroj li frapis kaj insultis ŝin.
#000055
Antaŭ pli ol kvin jaroj, la spiralo de perforto rompiĝis. Li diris al ŝi ke ŝi “ŝparu monon por aĉeti sian skatolon (rilate al ĉerko)”. Germinda komprenis la gravecon de la minaco.
#000056
Tiel, la jaro 2015 iĝis jaro de ŝanĝoj por Germinda. Ŝi disiĝis de sia perforta edzo, sed ŝi ankaŭ komencis sian karieron en la indiĝena gvidado.
#000057
For de tiu rilato, iĝis pli facile por Germinda daŭrigi sian edukadon per partopreno en atelioroj kaj plenumado de postenoj en kiuj ŝi montris sian temperamenton: fortan sed akordiĝeman, engaĝitan kaj respondecan.
#000058
La kritikoj kontraŭ Germinda ne mankas. Plejparte, ili venas de viraj gvidantoj.
#000061
Kiam ŝi eniras unu el la komunumoj kiujn ŝi vizitas kutime, unu el la gvidantoj de la komunumo diras ke ili ne agnoskas ŝin kiel aŭtoritaton.
#000062
Krome, ili nomas ŝin “NRO-ista”. Pejorativa formo por diri ke ŝi nur laboras kun fondumoj kaj organizoj sen lukro.
#000063
“Kial virino devas iri ien ajn? Kiu elektis ŝin por tio?”, plendas gvidanto.
#000064
Kaj ne estis la ĉefoj kiuj elektis Germinda por partopreni en la juĝado de la Internacia Tribunalo pri Naturo (TIN) en Ĉilio en 2019 por denunci la bolivian ŝtaton pro mortigo de la naturmedio. Tamen, ŝi estis elektita danke al la vasta subteno de siaj virinaj kolegoj.
#000065
En 2018, ŝi kreis la Ligon de Komunumaj Defendantoj. Tiu ĉi organizaĵo estas komunuma averta sistemo pri kazoj de perforto kontraŭ la virinoj de la regiono.
#000066
“Germinda ĉiam estas atenta por helpi siajn kunulinojn. Se ni ekscias pri kazo de perforto, ni raportas ĝin”, klarigas Elena Guasese, loĝanto de Sañonama.
#000067
Tiu verdikto kiun la tribunalo donis en 2019 signifis venkon por Germinda, sed ĝi reprezentis nur la komencon de pli da taskoj kaj respondecoj.
#000068
La etendiĝo de la agrikultura frontlinio kaj la fajro revenis al Chiquitania en 2020 kaj ankaŭ en 2021. Tiuj ĉi novaj incendioj postulas de Germinda pli da laboro por estingiĝi la flamojn kaj savi sian popolon. Tio signifas protekti la vivon de la arbaroj kaj de ĝiaj loĝantoj.
#000069
Nuntempe, Germinda vizitas la komunumojn por vidi kiuj agadoj estas farataj por malpliigi la efikojn de la fajroj.
#000070
La monitorado kiun Germinda faras, inter aliaj aferoj, temas pri ĝisdatigo de la nombro de familioj ekzistantaj en ĉiu komunumo, kontrolado de ilia aliro al trinkakvo aŭ aŭtoj kiuj havas sufiĉan fuelon por eblaj evakuoj.
#000071
“Ni devas moviĝi de zorgo al agado”, diras Germinda antaŭ eniri taksion pere de kiu ŝi vizitos tri komunumojn en la ĉirkaŭaĵo de San Ignacio de Velasco: Sañonama, Santa Anita kaj Espíritu.
#000072
La lukto kontraŭ la fajro ne ĉesas
#000074
Survoje al la komunumo de Espíritu, Germinda parolas kun kelkaj fajrobrigadistoj kiuj laboras en la regiono. La incendioj reaktiviĝis en Candelaria, San Matías kaj Roboré.
#000075
La odoro de brulaĵo denove kaŭzas teroron.
#000076
Aldone al la fajroj, Germinda havas plian zorgon kiu devigas ŝin akceli la vojaĝon: ŝia plej malgranda infano malsaniĝis, verŝajne stomaka infektiĝo. Ŝi havas tri filojn.
#000077
Kvankam familiano helpos ŝin prizorgi lin, Germinda estas maltrankvila: la taskoj komencas kumuliĝi.
#000078
“Kelkfoje mi pripensas retiriĝi de ĉio ĉi. Ĉiujare iĝas pli kaj pli malfacile batali kontraŭ la fajro”, plendas ŝi denove.
#000079
En Espíritu, Germinda aranĝis diversajn renkontiĝojn kun la virinoj de la komunumo. Ŝi planis paroli pri aliro al trinkakvo, edukado kaj sano.
#000080
Sed la fajro kaj ĝia danĝera etendiĝo okupas la diskutojn.
#000081
Tiun tagon, post sia lasta renkontiĝo, Germinda tuŝas sian frunton, aranĝas sian ĉapelon kaj finas sian vojaĝon.
#000082
“Estis tre bele esprimiĝi antaŭ la Internacia Tribunalo pri Naturo”, — memoras Germinda rideteme — “sed ĉi tie en la arbaro ne ekzistas verdikto kiu estingu la fajron”.
#000083
Elvi Sidheri, foto de la aŭtoro, uzata kun permeso.
#000085
Li estis kvar tagojn inter la plastaj seĝoj en la Baraĥa flughaveno en Madrido [ĉiuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojaĝis por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa España (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [ĉiuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Góngora kaj García Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasĉambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn aŭ estis plananta ekloĝi en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaĵoj.
#000086
Li ne povis atendi plu kaj decidis malantaŭeniri. Lia pacienco atingis sian limon. “Se Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankaŭ ne volas eniri Hispanion”, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin ĝis hodiaŭ: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo.
#000087
Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reĝimo de Enver Hoĝa (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiaŭ de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, eĉ kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne loĝas nur en Albanio. Ili konsistigas la ĉefan etnon en Kosovo (ĉirkaŭ 93%), la ĉefan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan ĉeeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eŭropo [ĉiuj eo].
#000088
Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko ĉar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dediĉis du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dÿ bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A España con Amor (Sama titolo en originala verkaĵo albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021.
#000089
Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpoŝto kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita.
#000090
Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?
#000091
Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la España de mis sueños de juventud, la que había conocido leyendo a Lope de Vega, Góngora y García Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no sentí ningún resentimiento hacia España. Volví a los pocos años, en 2004, y después muchas otras veces, cada vez que podía. De hecho, después de dos décadas tomé esa experiencia como inspiración y la plasmé como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A España con amor, por más que el libro no sea autobiográfico.
#000092
Ĝi estis tre ŝoka, ĉar mi rimarkis ke la Hispanio de miaj sonĝoj en mia juneco, kiun mi konis legante Lope de Vega, Góngora, Gracía Lorca, estis io alia. Sed, kvankam mi konstatis ke realeco malsamas, mi ne sentis ian rankoron kontraŭ Hispanio. Mi revenis ene de kelkaj jaroj, en 2004, kaj poste multalifojojn, ĉiufoje kiam mi povis. Fakte, post du jardekoj mi prenis tiun sperton kiel inspiron kaj reflektis ĝin kiel aŭtoro en parto de mia libro eldonita en 2021, Al Hispanio kun Amo, malgraŭ tio ke la libro ne estas aŭtobiografia.
#000093
Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto
#000094
Kiel vi rekonektis kun la hispana mondo poste?
#000095
Fui a América casi inmediatamente después de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las raíces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a República Dominicana y al principio me sentí casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi país la cultura y la lengua italianas están muy presentes. Y después empecé a apreciar la forma relajada en que vivían los lugareños, el clima, la naturaleza, el mar azul y la música. Después en Cuba me sentí muy atraído por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubrí que, aunque España y América Latina tienen orígenes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoamérica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de España y de Europa.
#000096
Mi ris al Ameriko preskaŭ tuj post ĉi tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre taŭga ĉar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, ĝia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskaŭ hejme ĉar ĝi estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre ĉeestas. kaj poste mi komencis estimi la malstreĉitan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [ĉiuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaĵoj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eŭropo.
#000097
Kion vi povus rakonti al ni pri ĉi tiuj kulturaj diferencoj inter Hispanio kaj Latinameriko el via perspektivo kaj viaj spertoj?
#000098
España es casi un típico país de Europa Occidental: desarrollado, moderno, de mentalidad abierta, aunque mantiene sus raíces mediterráneas. América Latina ha heredado la mayor parte del legado cultural español, como su lengua y muchas tradiciones, pero también ese maravilloso Nuevo Mundo ha creado su propia conciencia, a partir de la mezcla de muchas culturas y etnias que emigraron a lo largo de los siglos y se fusionaron con el componente nativo y con personas de otros orígenes como África y Asia.
#000099
Hispanio estas preskaŭ tipa okcidenteŭropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam ĝi konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaĵo, kiel ĝian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankaŭ tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaĵo de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandiĝis kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio.
#000100
En tiu miksaĵo de kulturoj en Latinameriko, kiel vi vidas, el Albanio, tiun denaskan komponenton kiun vi mencias kaj ĝian interagadon kun aliaj kulturoj? Ĉu vi vidas similecojn inter tiu realaĵo kaj via balkana kunteksto?
#000101
Las poblaciones indígenas conforman la parte más importante de la imagen que tenemos de América Latina, y en particular la que yo tengo como hispanófilo porque son el corazón mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y raíces que aportaron civilizaciones históricas y también en el aporte de culturas nativas: sin ellas América Latina no sería la misma.
#000102
La península balcánica también ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la región siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos.
#000103
La indiĝenaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, ĉar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaĵo de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankaŭ pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama.
#000104
La Balkana Duoninsulo ankaŭ estis loĝata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forĝita de la miksaĵo de ĉi tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj.
#000105
Ĉu vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?
#000106
Seguramente podemos encontrar muchas, sí. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problemáticas comunes como falta de estabilidad, problemas económicos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democráticos híbridos. Afortunadamente también compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegría, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el día a día que nos permite apreciar los pequeños placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la América Latina de Europa en muchos aspectos hermosos.
#000107
Ni certe povas trovi multajn, jes. Kvankam mi ne ŝatas paroli pri negativaj aspektoj, ni menciu ke en ĉi tiuj du regionoj estas oftaj problemoj kiel manko de stabileco, ekonomiaj dilemoj, registaraj krizoj, pasintaj diktaturoj kaj hibridaj demokratiaj sistemoj. Feliĉe ni ankaŭ kundividas sintenon en la ĉiutaga vivo de travivado kun ĝojo, ni estas koleruloj, ni malestimas malfacilaĵojn kiujn ni alfrontas kaj estas certa ĝuo de la malrapideco en la tago al tago kiu permesas al ni estimi la malgrandajn plezurojn kiuj estas prezentitaj al ni. Mi ŝatas pensi ke, iel, Balkanoj estas la Latinameriko de Eŭropo en multaj belaj aspektoj.
#000108
Ĉu ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas ĉar ne ekzistas ekvivalentoj?
#000109
Creo que sí. Pienso en la muy típica palabra española “siesta” que puede traducirse fácilmente con la palabra albanesa “kotem”: una especie de siesta relajante, que también implica una tradición del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos.
#000110
Mi kredas ke jes ja. Mi pensas pri la tre tipa hispanvorto “siesta” [eo: siesto] kiu oni povas facile traduki per la albana vorto “kotem”: speco de malstreĉa dormeto, kiu ankaŭ implicas tradicion de malrapida ĝuo de la vivo kiun ambaŭ kulturoj kundividas.
#000111
Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu ĝi estus?
#000112
La que siempre me ha fascinado es “hermosa”, ya que es una de las primeras palabras que aprendí al leer el libro “La judía de Toledo” de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judío alemán sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judía a quien llamaban la “Fermosa”. Para mí, España y el mundo y culturas hispánicas son simplemente hermosas.
#000113
Tiu kiu ĉiam fascinis min, estas “hermosa” [eo: bela], ĉar ĝi estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron “La judía de Toledo” [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokaŭsto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reĝo Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis “Fermosa”. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj.
#000114
Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj aŭtoroj kiujn vi ŝatas aŭ pli ĝuas traduki?
#000115
Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de España o de América Latina, y debo señalar que mi primera traducción del español fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo –uno de los poetas más difíciles de traducir–, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre.
#000116
Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio aŭ Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas aŭtorojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej ŝatata verkistino, Elvira Sastre.
#000117
Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?
#000118
Poca y no está traducida. El clásico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: título original en albanés) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Española inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al español y yo siempre recomiendo su traducción por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. También me gustaría destacar mi libro A España con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y españoles desde la década de 1930 hasta nuestros días a través de tres historias de amor en tres épocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en España la novela policial La espía de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero español y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)
#000119
Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaĵo estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda aŭtoro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi ĉiam rekomendas ĝian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankaŭ ŝatus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj ĝis nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espía de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)
#000120
Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone ĉi tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadaré ĉiam aperas, sed kiuj aliaj estas?
#000121
La literatura albanesa está viviendo una especie de renacimiento, después de la caída del régimen totalitario en Albania, pero también en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que están creando una nueva ola sin vínculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo régimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli.
#000122
Kadaré es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los más de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras están inevitablemente vinculadas a aquel periodo histórico. Él supo jugar majestuosamente con la censura, señalando problemas que nadie más podría. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vírgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitución, las organizaciones criminales mafiosas y nada más, como si Albania y los albaneses fuéramos sólo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura.
#000123
La albana literaturo vivas specon de renaskiĝo, post la falo de la totalisma reĝimo en Albanio, sed ankaŭ en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reĝimo kaj ĝiaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini aŭ Kristaq Turtulli.
#000124
Kadaré estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfeliĉa fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri ĉiam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vírgenes Juradas (Ĵuritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazaŭ Albanio kaj albanoj estas nur tio. Ĝi estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio aŭ al ĝia literaturo.
#000125
Efektive, kiam oni parolas pri “Albanio” kaj “Kosovo”, oni kutime proliferigas negativajn, aŭ almenaŭ antaŭmodernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontraŭstari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?
#000126
Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quizás, porque les resulta más fácil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atención en el carácter cosmopolita ancestral típico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad característica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judíos en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa ­–código de honor tradicional albanés­– nuestra actitud alegre y nuestra obstinación y carácter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regímenes opresores.
#000127
Samkiel eksterlandanoj, albanaj aŭtoroj kutime fokusiĝas pri tio, eble, ĉar ili trovas ĝin pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontraŭe, mi ĉiam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito aŭ en la ricevo de rifuĝintoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaĵoj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reĝimoj.
#000128
Kiun estontecon de kunlaboro ni povas atendi inter la albana mondo kaj la hispana mondo konsiderante ke ili estas ekstercentraj areoj de tutmonda kultura produktado?
#000129
Estoy seguro de que seguirán construyéndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a través de la literatura, y daré lo mejor de mí para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor.
#000130
Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos daŭre konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en ĉi tiu kunteksto, kiel aŭtoro kaj kiel tradukisto.
#000131
Avinjo Cristina Calderón, forpasinta la 16-an de februaro 2022 je la aĝo de 93 jaroj, estis amata de la indiĝena jamana komunumo [es: Yàmana] de Bahía Mejillones, situanta en Puerto Williams ĉe insulo Navarino, ĉe la plej suda finaĵo de Ĉilio. Kiel lasta konata parolanto de la jagana lingvo (konata kiel yágankuta en la jagana komunumo kaj ankaŭ kiel jamana lingvo [es: Yamana] en scienca literaturo), ŝi reprezentis unu el la lastaj vivaj ligiloj al la mondo de la jamanaj prauloj. Ŝi estis tenere nomata Abuela Cristina (Avinjo Cristina).
#000134
Lingvo reprezentas pordon al kompreno de la profundeco de la homa sperto per la okuloj de posedantoj de tiu ĉi kulturo. Ĝia perdo signifas ke la ligo per kiu okazas la transdonado de lingvo de unu generacio al alia estas rompita. Se la scioj de tiu ĉi lingvo ne estas dokumentitaj, ili ne estos alireblaj por la komunumo por estonta uzado. Antaŭ ol forpasi, Calderón faris ĉion por esti certa ke sia lingvo estos savita per libroj kaj aliaj fontoj.
#000135
La parencoj de Calderón estis parto de la lasta generacio kiu partoprenis en tradicia jamana rito markanta plenkreskiĝon, konata kiel Čiaxaus, antikva spirita praktiko en kiu knaboj kaj knabinoj estas preparataj por la vivo kiel plenkreskaj membroj de sia komunumo per trapaso de fizikaj elprovoj kaj lernado de postvivaj taktikoj. Dum sia vivo Calderón atestis per propraj okuloj la terurajn ŝokojn kaŭzitajn de daŭra koloniado de jamanaj teritorioj fare de eŭropaj setlintoj, same kiel la kulturan asimiladon de sia popolo per misiista agado, transloko de tradiciaj teroj kaj diskriminacio kontraŭ la nomada vivmaniero.
#000136
La jamanoj [eo] estas indiĝenoj de Fajrolando, konata kiel Onaašáka en ilia lingvo, en la suda regiono de Sudameriko. La jamana popolo okupis tiun ĉi regionon dum pli ol 10 000 jaroj. Ilia lingvo spegulas proksimajn rilatojn kun la tero kaj la maro kaj kun ĉiuj specioj en ili.
#000137
Cristina Calderón. Foto en publika havaĵo.
#000138
Laŭ eseo de ŝia nepino Cristina Zárraga, publikigita en Langskape Magazin [en], Calderón kreskis parolante sole la jaganan ĝis la aĝo de 9 jaroj, kiam ŝi komencis iom lerni la hispanan, anglan kaj aliajn indiĝenajn lingvojn parolitajn apude. Ŝi vivis duonnomade, kreskinte proksime al la naturo, vojaĝante per boato al multaj lokoj en Fajrolando antaŭ ol la landlimo kun Ĉilio kaj Argentino dividis la regionon je du malsamaj naciaj ŝtatoj. Calderón orfiĝis junaĝe kaj estis prizorgata de siaj parencoj kaj baptopatrino. Tiutempe multaj jamanoj bedaŭrinde mortis pro pulmaj malsanoj kaj parencoj de la avino ne estis escepto.
#000139
La postvivaj strategioj de ŝia familio inkluzivis la strigladon de ŝafoj en somera tempo kaj la ĉasadon de lokaj animaloj kiel la guanako kaj la lutro, en aliaj sezonoj. Calderón ĝuis multe da libereco dum ĉasado kaj libera boatado en la tradicia jamana teritorio, sed ankaŭ alfrontis diversajn malfacilaĵojn. Por garantii ŝian sekurecon, ŝia familio admonis ŝin edziniĝi al viro 15 jarojn pli aĝa. Ŝi travivis malriĉecon, translokadon kaj multajn sociajn ŝanĝojn dum sia longa vivo. Ŝi iĝis lerta plektantino de korboj kaj estis aprezata pro sia majstreco. Fine de sia vivo, speciale post la forpaso de sia amata fratino Ursula Calderón, kun kiu ŝi multe babiladis en la jagana, ŝi estis vaste honorata kiel la lasta flua parolanto de la lingvo.
#000140
La influo de Calderón kiel la lasta parolanto estis sentata surloke en Fajrolando kaj mondskale. Ŝi estis rekonita kiel Viva Homa Trezoro [es] de la ĉilia registaro en 2009. Ŝi ofte aperis en amaskomunikiloj kaj koncentriĝis je kundividado de sia lingvo kun homoj ĉirkaŭ ŝi. Ŝi parolis pri la grave endanĝerigita statuso de la jamanoj kaj ludis aktivan rolon en produktado de multnombraj materialoj en la jagana lingvo. La multaj verkoj de literaturo kaj arto kiujn ŝi postlasis iĝis la ĉefa fonto de materialoj por klopodoj revivigi la jaganan lingvon nun kaj estonte.
#000141
La profundeco kaj beleco de la jagana lingvo povas esti aprezataj kaj komprenataj per legado de “Yágankuta: Malgranda vortaro de la jagana” — ilustrita libro produktita de Cristina Calderón kaj de ŝia nepino Cristina Zárraga kunlabore kun esploristoj kaj artistoj kiel Oliver Vogel, Yoram Meroz, Anna Kolle kaj aliaj.
#000142
Kovrilo de la libro “Hai kur mamášhu čhis” (Mi deziras rakonti al vi historion) de Cristina Zárraga kaj Ursula Calderón.
#000143
Estas ankaŭ jagana vortolisto el 715 vortoj [en], kompilita de lingvisto Ana María Guerra Eissmann kaj alirebla rete per la Interkontinenta Vortara Serio. La libro de jamanaj fabeloj, rakontitaj al Zárraga de Cristina Calderón kaj de ŝia fratino Ursula Calderón, havas la titolon “Hai kur mamášhu čhis” (“Mi deziras rakonti al vi historion”) kaj estas aĉetebla en Amazon, origine eldonita de Ediciones Pix [es], eldonejo bazita en Ĉilio kaj Germanio. Cristina Zárraga ankaŭ verkis biografion de sia avino en la hispana en libro titolita “Memorias de mi abuela yagan” (Rememoroj pri mia jamana avino).
#000144
La forpaso de Calderón reprezentas grandegan perdon. Kiel la lasta parolanto de Yágankuta kaj unu el la lastaj atestintoj de la tradicia jamana vivo, ŝi havis fluecon kaj sciojn kiuj ebligis esprimi ŝian kulturon en unika maniero, kion hodiaŭ povas fari neniu.
#000145
Tamen, ŝia nepino Cristina Zárraga antaŭnelonge diris en intervjuo al la ĉilia magazino Pousta [es] ke Calderón ne deziris esti rigardata kiel la lasta jamano. “Mi ne estas la sola, nek la lasta. Rigardu ĉirkaŭ mi, estas multe da jamanoj” diris ŝi reference al la ĉeesto de jamandevenuloj en sia komunumo. Ŝi estis la lasta parolanto, sed ne la lasta jamano.
#000146
Zárraga nun klopodas surloke protekti la medion kaj kundividi la jaganan lingvon, aranĝante Zoom-renkontiĝojn por lingvolernantoj. Ŝiaj aliaj parencoj loĝas en Bahía Mejillones en insulo Navarino en Ĉilio, kie ili vivtenas sian kulturon [es] en multaj formoj kaj aktivas pri la protektado de la rajtoj de indiĝenaj popoloj en Ĉilio.
#000147
Prezentado de libro “Cristina Calderón. Rememoroj pri mia jamana avinjo” (CC BY-NC-SA 2.0)
#000148
Danke al la heredaĵo de Calderón, estas multe da materialaj por novaj parolantoj kaj granda bazo por lernado. Haveblas ĉiuj vojoj por ke la heredaĵo de la avino restu viva.
#000149
Tiu ĉi historio estis origine publikigita en Periodismo de Barrio kaj estas republikigata de Global Voices kadre de partnera interkonsento. [La ligiloj en tiu ĉi artikolo estas en la angla, krom [eo] = en Esperanto]
#000151
La 16-an de majo la Usona Departemento de Ŝtato anoncis aron da paŝoj por “subteni la kubanojn, liverante al ili pli da eblecoj por daŭrigi la vivon liberan de subpremado fare de la kuba registaro kaj serĉi pli grandajn ekonomiajn oportunojn”.
#000152
La deklaro aperis preskaŭ unu monaton post la relanĉo de la duonjaraj migradaj intertraktoj inter la du landoj kaj la remalfermo de usona konsula sekcio en Havano por pritrakti vizopetojn je limigita nivelo.
#000153
Periodismo de Barrio respondis al kelkaj demandoj por klarigi la ŝanĝojn, kiuj okazis en la lasta monato en la usona politiko rilate al Kubo.
#000154
Kio estis la novaj rimedoj, aprobitaj de la Biden-administracio?
#000155
Laŭ la porgazetara informletero eldonita de la Ŝtata Departemento, la agoj celas subteni kubanojn en iliaj aspiroj al libereco kaj pli bonaj ekonomiaj oportunoj kaj inkluzivas kreskon de konsulaj servoj, vizajn procezojn kaj la relanĉon de la Programo de Reunuiĝo de Familioj, kiu estis suspendita en decembro 2018 dum la prezidenta oficperiodo de Donald Trump.
#000156
Ĝi ankaŭ kuraĝigas la kreskon de la kuba privata sektoro per usonaj interretaj servoj, aplikaĵoj kaj platformoj de elektronika komerco, same kiel ĝi subtenas interagojn de kubaj kaj usonaj entreprenistoj per kreado de novaj vojoj por fari elektronikajn pagojn kaj per kresko de aliro al komerco kaj mikrofinancado.
#000157
Ankaŭ Usono likvidis limigon, kiu antaŭe ebligis ĝiri al unu familio ne pli ol 1000 dolarojn dum trimonata periodo, kaj diris ke ĝi plu subtenos ĝirojn al kubaj entreprenistoj por stimuli la kreskon de iliaj komercoj. La usona registaro ankaŭ faciligos por familioj viziti parencojn en Kubo kaj por aŭtorizitaj personoj eblecon ĉeesti renkontiĝojn kaj fari esplorojn sur la insulo.
#000158
Kiuj temoj estis pridiskutataj dum la migrado-intertraktoj?
#000159
La 21-an de aprilo 2022 unuafoje post kvar jaroj reprezentantoj de la registaroj de Kubo kaj Usono renkontiĝis por diskuti pri la plenumo de la Migrada Interkonsento, subskribita de ambaŭ landoj. Tiuj renkontiĝoj okazis dufoje ekde la 1990-aj jaroj antaŭ ol ili estis suspenditaj de la Trump-administracio en 2018.
#000160
Migradaj tendencoj, mekanismoj por pritrakti neorganizitan migradon, revenoj kaj repatrujigoj de civitanoj kaj la roloj de ambasadejoj estis inter la temoj, pritraktitaj en aprilo. La dialogo celis stimuli laŭleĝan, laŭordan kaj sekuran migradon inter la du landoj.
#000161
Novaj paŝoj de Biden kaj la relanĉo de la intertraktoj pri migrado povas esti interpretata kiel strategio celanta redukti nombron de migrantoj, provantaj eniri la landon kontraŭleĝe, speciale se analizi tion en la kunteksto de la renkontiĝoj kun gvidantoj de aliaj landoj en la regiono kiel Meksiko kaj Panamo, dum kiuj estis priparolata la sama problemo.
#000162
Kion diras la Usona-Kuba Migrada Interkonsento?
#000163
La Migrada Interkonsento inter Kubo kaj Usono inkluzivas la duflankajn interkonsentojn subskribitajn en 1984, 1994, 1995 kaj 2017.
#000164
La interkonsento de 1984 aperis rezulte de intertraktoj de la du registaroj, sekvintaj la amasan eliron tra la haveno Mariel. Kubo konsentis akcepti la revenigon de 2 746 migrintoj forlasintaj la landon dum la krizo, kiuj estis klasifikitaj de Usono kiel krimuloj aŭ mensmalsanuloj.
#000165
La interkonsentoj de 1994 kaj 1995 estis stimulitaj de la migrada ondo en 1994 konata kiel “Flosa Krizo” dum kiu proksimume 30 000 kubanoj foriris per maro al Usono.
#000166
Tiuj ĉi intertraktoj sekvigis garantion de la usona registaro doni po almenaŭ 20 000 vizojn jare. En majo 1995 Usono kaj Kubo subskribis alian dokumenton, laŭ kiu kubanoj kaptitaj en la maro aŭ kontraŭleĝe venintaj al la bazo de usona mararmeo en Guantanamo, devos esti revenigataj al Kubo dum la kuba registaro promesis ke ili ne estos punataj aŭ persekutataj pro ilia provo kontraŭleĝe forlasi la landon.
#000167
Ambaŭ interkonsentoj sekvigis la enkondukon de la politiko “Malsekaj piedoj, sekaj piedoj“, laŭ kiu kubaj migrantoj kaptitaj en la maro estas revenigataj al Kubo, sed se ili sukcesis atingi la bordon ili rajtas resti en Usono.
#000168
La deklaro en 2017 subskribita dum lastaj tagoj de Obama en la Blanka Domo, finis tiun ĉi politikon same kiel la programon de Permesiloj por Kubaj Medicinistoj, kreitan en 2008 dum la regado de la administracio de George W. Bush, kiu ebligis la eniron al Usono por medicinistoj laborantaj aŭ studantaj en tria lando sub gvido de la kuba registaro.
#000169
Ĝis kiu grado kreskis neorganizita migrado de Kubo al Usono?
#000170
La 10-an de decembro 2018 la Usona Servo pri Civitaneco kaj Enmigrado (angle: USCIS) por ĉiam fermis sian oficejon en Havano, preskaŭ komplete ĉesigintan vizajn servojn ekde decembro 2017 sekve de la tiel nomata “Havana Sindromo“.
#000171
Same en 2018 la Trump-administracio suspendis la efektivigon de migradaj interkonsentoj inter la du nacioj kaj la programon de Reunuiĝo de Familioj. La fermo de laŭleĝaj kanaloj por ricevi vizojn al Usono kombine al la malboniĝo de ekonomiaj kondiĉoj sur la insulo, kaŭzis kreskon de neorganizita migrado al Usono.
#000172
Ekde tiam laŭleĝa enmigrado al Usono falis je 90%, laŭ artikolo publikigita de la Instituto Quincy. Sole en 2020 doganejo kaj limgarda servo de Usono trovis pli ol 14 000 kubanojn, kiuj provis eniri la landon senpermese. En 2021 la nombro kreskis ĝis 39 303 kaj en la unuaj monatoj de 2022 ĝis 70 835, raportas la Instituto Quincy.
#000173
Laŭ datumoj de Trac Immigration, 83 478 kubanoj estis atendantaj respondon al iliaj azilpetoj en Usono en aprilo 2022. La cifero reprezentas pinton dum la tuta tempo kun pli ol duobla kresko de la totala nombro de pritraktataj kazoj registritaj en 2021.
#000174
Pritraktataj azilpetoj de kubanoj en Usono de 2010 ĝis aprilo 2022 (Fonto:kompilita de Periodismo de Barrio surbaze de datumoj de Trac Immigration).
#000175
En aprilo 2022 la plej granda nombro de kazoj estis en ŝtato Florido kie troviĝis 60,1% da ili, sekvis Teksaso (20,8%) kaj Tenesio (3,8%). La ŝtato kun plej malmultaj kazoj estis Portoriko kun nuraj 0,02%.
#000176
Pritraktataj azilpetoj de kubanoj en Usono laŭ ŝtatoj (Fonto:kompilita de Periodismo de Barrio surbaze de datumoj de Trac Immigration).
#000177
Malsame ol dum amasaj eliroj dum la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj, en lastaj jaroj kubanoj elektas eniri Usonon prefere surtere ol surmare. La nuligo de viza reĝimo fare de la registaro de Nikaragvo en novembro 2021 ebligis al ili veturi al Nikaragvo kaj poste daŭrigi sian vojon surtere direkte al la sudaj limoj de Usono.
#000178
Artikolo en The Washington Post klarigas ke plejparto de la migrantoj eniras tra Yuma [eo], Arizono, kie estas truoj en landlima barilo aŭ tra Del Rio, Teksaso, marŝante laŭ malprofunda parto de Rio Grande.
#000179
Tiu artikolo estis unue publikigita en la bolivia reta revuo Muy Waso kaj estas republikigata en Global Voices kadre de partneriĝo.
#000182
Serio de novigaj ciferecaj projektoj uzas teknologion por helpi lokajn komunumojn esti pli rezistaj fronte al la efikoj de la klimata krizo en unu el la plej biodiversaj lokoj de Latinameriko. La regiono Gran Chaco [eo: Granĉako, estas stepa regiono en Suda Ameriko, kies partojn posedas Argentino, Bolivio kaj Paragvajo] estas la dua plej granda kaj grava arbaro de Sudameriko. Ĝia areo dividiĝas ene de kvar landoj kaj havas pli ol 100 milionojn da hektaroj. Pli ol ok milionoj da personoj vivas en tiu teritorio.
#000183
Pro la kondiĉoj de sia teritorio kaj la homa interveno, Gran Chaco estas unu el la plej vundeblaj regionoj fronte al la efikoj de la klimata krizo en Latinameriko. La erozio de la grundo, la dezertiĝado kaj la ŝanĝiĝo de la akva reĝimo estas kelkaj problemoj kiuj jam efikas sur la teritorion.
#000184
Por la venontaj 30 jaroj antaŭvideblas eĉ pli grandaj efikoj. Ĉefe koncerne sekecojn kaj inundojn, aŭ la kreskon de ekstremaj klimataj fenomenoj.
#000185
Laŭ la Fondaĵo Vida Silvestre Argentina, se la malarbarigo kaj la ŝanĝo de la uzo de grundoj en la regiono Gran Chaco daŭros kiel ĝis nun, la efikoj estos katastrofaj. Ĝis 2028 la regiono povus perdi la ekvivalenton de areo 200 fojojn pli granda ol tiu de Bonaero.
#000186
Ankaŭ, Verónica Quiroga, doktoriĝinta pri Biologiaj Sciencoj, klarigis al Mongabay ke “la cikloj de inundoj kaj sekecoj ekstremaj estas naturaj en la regiono”, sed ke nun ilia ofteco mezuriĝas en jaroj. Antaŭe tiuj ŝanĝoj kalkuliĝis je jardekoj.
#000187
Laŭ plej freŝdataj informoj, en la regiono Gran Chaco vivas pli ol ok milionoj da personoj. Preskaŭ 300 miloj el ili troviĝas en Bolivio. Ene de tiu loĝantaro ekzistas almenaŭ kvin indiĝenaj popoloj.
#000188
La plej granda parto de la loĝantoj “dediĉas sin al agrikulturo, bestobredado, abelbredado kaj metiartoj”. Tamen, multaj el tiuj aktivaĵoj estas minacataj de la agroindustria antaŭeniro kaj ĝia grandskala produktado.
#000189
Tiuj lokaj problemoj, akrigitaj de la loka klimatŝanĝo, minacas la supervivadon de la loĝantoj de la regiono Gran Chaco.
#000190
“Tiu nova klimata variado jam efikas sur la loĝantarojn kaj sur iliajn produktadajn sistemojn, kun perdo de agroproduktiveco, reduktiĝo de la kvalito kaj de la disponeblo de akvo, riveraj elbordiĝoj, incendioj”, avertas Mauricio Moresco, kunordiganto de Gran Chaco Proadapt.
#000191
Laŭ Mauricio, urĝas “akceli la kreadon de novaj kapabloj, iloj, konoj kaj modeloj de produktado kaj vendado, kiuj ebligu al la komunumoj de Gran Chaco kaj al ĝiaj ekosistemoj malgrandigi sian vundeblecon”.
#000192
La rivero Pilcomayo trairas la regionon Gran Chaco en tri landoj. Ĝi fluas pli ol mil kilometrojn ekde siaj fontoj en Bolivio ĝis la argentina teritorio. Pilcomayo estas unu el la riveroj kun plej granda kvanto da sedimentoj en la mondo kaj, dum la riveraltiĝoj, ĝis triono de ĝia tuta volumeno konsistas el sedimentoj.
#000194
Dum la pluvaj sezonoj, tiu trajto kaj ĝia neantaŭvidebla trajektorio enkotigas multajn domojn kaj loĝantarojn de la regiono.
#000195
Por alfronti tiujn riskojn, indiĝenaj popoloj komencis krei regionan partoprenan procezon inter Argentino, Bolivio kaj Paragvajo, en la komenco de la jarmilo. Ekde tiam, tiu procezo plifortiĝis kaj integris helpon de diversaj organizaĵoj, iĝante sistemo de frua averto pere de ciferecaj komunikaj medioj. Estas uzataj grupoj de Vacapo (la plej uzata kaj la plej alirebla mesaĝilo en la regiono), sed ankaŭ Telegramo, Tvitero kaj Fejsbuko.
#000197
La Sistemo de Frua Averto, ankaŭ nomata SAT (mallongigo de “Sistema de Alerta Temprana“), estas strebo kiu baziĝas sur la kunlaboro de apartaj sektoroj kiel teknikistoj kaj loĝantoj, sed ĝia administrado estas farita de la lokaj komunumoj. Laŭ la Tutmonda Komisiono pri Adaptado, per averto antaŭa je 24 horoj kaze de ŝtormoj en la ĉirkaŭaĵo, la damaĝo povas malaltiĝi je 30%.
#000198
Marko Carraso, de la Fondaĵo Avina, organizo kiu apogas tiun strebon, diras ke “temas pri granda kunlabora procezo, en kiu kreiĝas agoj kiuj rilatas al adaptado, konfliktsolvado, krizo-administrado kaj konstanta kreado de klimatdatumoj”.
#000199
Tiamaniere, ili povas krei retojn de frua averto en kazoj de urĝeco, programojn de naturmedia komunikado, informado pri klimato kaj vendado de produktoj.
#000201
“En la nuna mondo (...) informo estas esenca kiam oni devas fari decidojn ĝustajn fronte al tiuj efikoj. La komunumoj devas urĝe agi por malaltigi la klimatŝanĝiĝon, adaptiĝi al ĝiaj efikoj kaj monitori ĝiajn efikojn”, diras Marcela Zamora, landa administranto de Virinoj Konektitaj NANUM en Bolivio kaj respondeculino pri konservado de la Fondaĵo Nativa.
#000202
Ĉi tiu artikolo estis origine eldonita de Carlos Gutiérrez en la latinamerika amaskomunikilo Connectas. Ĝi estis reduktita kaj republikigita en Tutmondaj Voĉoj [eo] kadre de gazetara partneriĝo.
#000203
Ĉi tio estas “ŝlosila momento en nia hemisfero, tempo en kiu ni alfrontas multajn defiojn por demokratio” en Latinameriko [eo]. Kun ĉi tiu frazo, en intervjuo kun NTN24, la usona asistanta sekretario pri Okcidenhemisferaj Aferoj, Brian A. Nichols, kaŭzis fortan reagon la 2-an de majo de iuj ŝtatestroj de la kontinento. Li aludis la fakton ke landoj kiel Kubo, Nikaragvo kaj “la reĝimo de Maduro” [ndlt. reference al Venezuelo (ĉiuj eo)] ne respektas “la demokratian ĉarton de la Amerikoj”, do ili ne estus invititaj al la Pintokunveno de la Amerikoj okazonta de la 6-a ĝis la 10-a de junio 2022 en Losanĝeleso, Kalifornio (ĉiuj eo).
#000204
La Pintokunveno de la Amerikoj, kiu komenciĝis en 1994, estas serio da kunvenoj de ŝtataj kaj registaraj estroj de la okcidenta hemisfero por pridiskuti komunajn zorgojn, valorojn kaj politikojn, kaj estas organizita de la Organizaĵo de la Amerikaj Ŝtatoj (OAŜ) [eo]. La gastiganta lando — ĉi-kaze Usono — elsendas la invitojn.
#000205
Reagis unue la prezidanto de Meksiko, Andrés Manuel López Obrador (AMLO), kiu diris ke li ne ĉeestos la pintokunvenon se ne ĉiuj landoj partoprenos: “Se oni estas ekskludita, se ne ĉiuj estas invititaj, reprezentanto de Meksiko iros, sed mi ne irus”. Demandita ĉu temas pri protesta mesaĝo, la prezidanto kategorie jesis, “ĉar mi ne volas ke la sama politiko daŭru en Ameriko. Kaj fakte mi volas aserti sendependecon, suverenecon kaj manifesti por universala frateco. Ni ne estas por konfrontiĝoj”.
#000206
De tiu momento, preparoj por la Pintokunveno de la Amerikoj, kiu ĉi-jare portas la sloganon “konstrui daŭripovan, rezisteman kaj egalan estontecon”, fariĝis kapdoloro por la usona registaro. En mallonga tempo, estroj de aliaj landoj ankaŭ esprimis sian intencon ne ĉeesti se Kubo, Venezuelo kaj Nikaragvo ne estos invititaj. Ĉi tio estis la kazo de la prezidantoj de Argentino, Alberto Fernández; de Bolivio, Luis Arce; de Honduro, Xiomara Castro; de Gvatemalo, Alejandro Giammattei, kaj de Brazilo (ĉiuj eo), Jair Bolsonaro.
#000207
Ĉi tiu situacio, praktike skismo en la rilatoj de Latinameriko kun Usono, metis sur la tablon la ekzistokialon mem de la Pintokunveno de la Amerikoj, kiu laŭ siaj principoj serĉas kontinentan integriĝon.
#000208
Se sabe que el gobierno de Estados Unidos concibió desde un inicio que la Cumbre de las Américas no fuera inclusiva.
#000209
Era su intención excluir a varios países, entre ellos #Cuba, a pesar del fuerte reclamo regional a que se le pusiera fin a las exclusiones. (1/4)
#000210
Estas sciate ke la usona registaro konceptis de la komenco ke la Pintokunveno de la Amerikoj ne estu inkluziva.
#000212
Estis ĝia intenco ekskludi plurajn landojn, inkluzive de #Kubo, malgraŭ la forta regiona alvoko por fino de ekskludoj. (1/4)
#000213
Por iuj spertuloj, la Pintokunveno de la Amerikoj spegulas la malaltan integriĝon de la nacioj de la kontinento, la demokratian krizon en multaj el ili, kaj pridubas la superregadon de Usono en la regiono. Ekzemple, Anatoly Kurmanaev kaj Jack Nicas, en teksto por The New York Times, atentigas ke ĉi tiu kunveno, kiu devus “reliefigi la vizion de la registaro de Joe Biden”, reale “povus montri la malpliiĝantan influon de Usono en la antaŭenigo de ĝiaj planoj en la regiono”. Siaflanke, Andrea Sanfeliz, internaciisto kaj direktorino de Institucia Disvolviĝo de la Meksika Instituto por Konkureco (IMCO), trovas en la nuna usona administrado “maltrankviligitan, malfortigitan gvidadon, kun malmulta direkto”; efektive, ŝi diras ke tio, kion ni povus vidi estas “la zorgo kiun Usono havas pro la pliiĝo de popolismo en Latinameriko”.
#000215
EE.UU al excluir a países hermanos como Cuba, Venezuela y Nicaragua de la Cumbre de las Américas, destruye las bases de solidaridad, cooperación y respeto a la soberanía que sustentan la Carta de la OEA. EE.UU divide a los países latinoamericanos.
#000216
Usono ekskludante fratinajn landojn, kiel Kubon, Venezuelon kaj Nikaragvon de la Pintokunveno, detruas la fundamentojn por solidareco, kunlaboro kaj respekto por suvereneco, kiujn subtenas la OAŜ-ĉarto. Usono dividas latinamerikajn landojn.
#000218
En la lastaj jaroj, aŭtoritataj reĝimoj komencis reaperi en Venezuelo kaj Nikaragvo, kvankam Kubo jam havis registaron kun ĉi tiuj trajtoj, diras Mario Torrico, esploristo de FLACSO-México, en la libro Giro a la derecha. Un nuevo ciclo político en América Latina (“Turniĝo dekstren. Nova politika ciklo en Latinameriko”). Tamen, li aldonas, en landoj kiel Honduro kaj Bolivio, “demokratio difektiĝis” kaj estroj kun “malkaŝe kontraŭdemokratia diskurso” “elstariĝis sukcese”. Tio rilatas precipe al Bolsonaro kaj Nayib Bukele, de Salvadoro. Xavier Rodríguez-Franco, venezuela politikologo kaj latinamerikisto loĝanta en Usono, konsentas ke de politika vidpunkto, la regiono trapasas “bedaŭrindan demokratian regreson en multaj el niaj landoj”.
#000220
La “aŭtoritata minaco” en Latinameriko, aldonas Torrico en sia verko, “ekestas en momento de manko de konfido de la loĝantaro ne nur al politikistoj kaj partioj, sed ankaŭ de la subteno de demokratio mem fronte al konstantaj problemoj, kiuj ne trovas solvon, kiel malsekureco, la malfortika ekonomia situacio de familioj kaj korupto”.
#000221
En la latinamerika regiono ni estas vivantaj la momenton de plej granda malunueco en jardekoj, diras Rodríguez-Franco. Laŭ lia analizo, “la integriĝa antaŭenpuŝo de la unuaj 15 jaroj de la 21-a jarcento estas en siaj plej malhelaj horoj, en siaj plej amaraj horoj. La regionaj kaj subregionaj integriĝaj interkonsentoj, kiel tiuj de Centra Ameriko, Karibio kaj Sudameriko, kaj ankaŭ de la Komunumo Sudamerika de Nacioj (Unasur), la Anda Komunumo aŭ la Karibia Komunumo (ĉiuj eo), estas esence malplenaj strukturoj de politika enhavo, “malplenaj” en reguligaj terminoj kaj kun tre malmulta kapablo por enmiksiĝo en la reguliga kadro de interamerika komerco”.
#000222
Por la ĵurnalisto Francesco Manetto de El País de Hispanio [eo], la fakto ke la kontinento troviĝas en malordo ne estas nova. Tamen, li konsideras ke, kun siaj deklaroj, López Obrador vekis senton en pluraj landoj, preter Kubo, Nikaragvo, Venezuelo. El simbola vidpunkto, li klarigas, “Usono ankoraŭ trenas la ŝarĝon de pasinteco, en kiun ĝi rekte intervenis”. Tial, “eble ni alfontras novan internacian politikon de Usono pri la resto de la regiono”.
#000223
La okazaĵo nei la invitojn al Kubo, Venezuelo kaj Nikaragvo atentigas pri estonteco de riska polusiĝo en la kontinento. Ĉi tion rimarkis la nacioj de la Bolivara Alternativo por Ameriko (ALBA), kiu havis sian propran pintokunvenon en Havano (ĉiuj eo), la 27-an de majo. Tie, kiel esprimis la plenuma sekretario de ALBA, Sacha Llorenti, en la fina deklaro de la kunveno, la estroj malakceptis “la ekskludojn kaj la diskriminacian traktadon” fare de la norda potenco kaj ratifis “sian devontigon al la plifortigo de ALBA, kiel instrumento de kuniĝo de niaj popoloj surbaze de la principoj de solidareco, socia justeco, kunlaboro kaj ekonomia komplementeco”. Ili ankaŭ favoris la “veran regionan integriĝon gvidatan de la Komunumo de Latinamerikaj kaj Karibiaj Ŝtatoj (CELAC) kaj kun la postuloj de la Proklamo de Latinameriko kaj Karibio kiel zono de paco”.
#000224
Kun sia ekskluziva sinteno, Vaŝingtono [eo] ŝajnas forgesi ke en la pasinteco ĝi ne nur kunvivis kun la plej malbonaj latinamerikaj diktaturoj, sed ankaŭ antaŭenigis ilin, kio kontribuis al la apero de fortaj kontraŭusonaj movadoj en la kontinento.
#000225
Fronte al la ekskludo de la registaro de Biden, eble la plej komplika rolo estas tiu de Meksiko. La lando ne estas en facila situacio, ĉar ĝi estas “ĉarnira” aŭ “matraca” nacio, kiel Andrea Sanfeliz difinas ĝin, pro tio ke unuflanke ĝi dividas limon kun Usono kaj aliflanke ĝi estas unu el la plej eminentaj nacioj de Latinameriko. Malgraŭ tio, en ĉi tiu krizo ĉe la Pintokunveno de la Amerikoj, AMLO pruvis gravan influon en la regiono. “Mi ne scias kiom multe ĉi tiu akto de ribelo, inter citiloj, kontraŭ Usono estos favora por Meksiko, nek kiajn rektajn konsekvencojn havos ĝia partopreno en la Pintokunveno”, diras Sanfeliz. La prezidanto atendis ĝis la lasta minuto antaŭ ol publikigi sian decidon ne iri al la Pintokunveno.
#000226
Ĉi tio montras al ni aferon: tutamerika integriĝo estas en ruinoj, samkiel la eblecoj pridiskuti la problemojn de la kontinento profunde por atingi komunajn interkonsentojn, kiuj profitigas ĉiujn amerikajn naciojn. Sed fine, la civitanoj de la kontinento perdos.
#000227
Kolombio [eo] elektos sian prezidanton kaj vicprezidanton en voĉdonoj kiuj okazos dimanĉe la 19-an de junio. Male al aliaj jaroj, ekzistas senprecedenca polusiĝo kaj vera ebleco ke la populara maldekstro, kiu neniam akiris potencon, sukcesos gajni la baloton.
#000229
La 29-an de majo, la rezultoj de la unua raŭndo al la prezidanteco kaj vicprezidanteco montris, ke neniu kandidato sukcesi atingi 50 procentojn plus unu voĉo necesajn por esti rekta gajninto.
#000230
Sekve, dua raŭndo okazos inter prezidenta kandidato Gustavo Petro kaj lia balotpartnero Francia Márquez — kiu gajnis 40,32 procentojn de la voĉoj — kaj la “ekstera” paro Rodolfo Hernández kaj Marelen Castillo — kun 28,15 procentoj. Laŭ analizistoj de la sendependa amaskomunikilo, la Silla Vacía, la politika establo — reprezentita de uribismo, popolisma kaj novliberala politika movado de eksprezidanto Álvaro Uribe Vélez — estis la plej granda perdanto en ĉi tiuj balotoj, lasante la arenon malfermita al “batalo inter du popolismoj”.
#000231
La kandidatoj de la Historia Pakto (es: Pacto Histórico) estas Gustavo Petro, iama membro de la malmobilizita urba gerilana movado Movimiento 19 de abril (M19), senatano kaj iama urbestro de Bogoto [eo], kaj precipe, lia vicprezidanta kandidantino, Francia Márquez, ekologiisto kaj afrikkolombia [eo] advokato, kiu ankaŭ estis hejmmastrino. Unuafoje en la historio de Kolombio, populara maldekstra koalicio eble povas atingi potencon kaj transformi la geopolitikajn aliancojn de la regiono.
#000232
“Kolombio neniam estis direktita de revoluciuloj kiel Meksiko aŭ Bolivio, aŭ de popularaj movadoj kiel peronismo en Argentino, aŭ de socialisto kiel Salvador Allende en Ĉilio [ĉiuj eo]”, deklaris la BBC. “La maldekstraj reformismaj politikistoj kiuj estis proksimaj al la regado, estis mortigitaj”.
#000233
De la teamo Ligas Gobernantes Anticorrupción (Kontraŭkoruptaj Regantaj Ligoj), la prezidenta kandidato estas multmilionulo Rordolfo Hernández. Malgraŭ koruptaj akuzoj, li fokusis sian kampanjon kontraŭ korupto kaj tradiciaj politikistoj. Krome, li ankaŭ kaŭzis polemikon ne nur ĉar pluraj subtenantoj de Uribe apogis lin – kvankam li asertas esti sendependa, – sed ankaŭ ĉar multaj rigardas lin kiel spegulan bildon de eksa usona prezidanto Donald Trump. Lia vicprezidanta kandidato Marelen Castillo ankaŭ estas afrikkolombiano, kio signifas, ke la lando vidos sian unuan afrikkolombian vicprezidanton ĵurkonfirmitan la 7-an de aŭgusto, sendepende de kiu venkos en la dua raŭndo.
#000234
En ĉi tiuj balotoj, malfido estis generita ĉar la Comisión Nacional Electoral [eo: Nacia Voĉdona Komisiono] ne povis dungi internacian aŭditoron, tial ili estis tenitaj kun la tradiciaj softvaraj aŭditoroj tutlande. Ĉi tio generis popolan maltrankvilon pri ebla voĉdona fraŭdo de pluraj partioj.
#000236
Kial la lando estas dividita?
#000237
Por multaj homoj, la ekstrema politika polusiĝo komenciĝis en 1948, kiam la progresema politikisto Jorge Eliecer Gaitán [eo] estis mortigita, kaj poste formiĝis flankoj de gerilanoj kaj kontraŭ-gerilanoj kio kondukis al la perforto kiu ankoraŭ ne ĉesis, precipe, en kamparaj regionoj. Ekzemple, lastatempe la kvazaŭmilita grupo Clan del Golfo [eo: Golfa Klano] kaŭzis “Paro armado” [ndlt. En Kolombio, la “Paros armados” aŭ “Armitaj strikoj” en Esperanto, rilatas al agadoj de kontraŭleĝaj armitaj grupoj de gerilanoj, kvazaŭmilitistoj aŭ drogkomercistoj, kiuj atakas civilulojn kaj militistojn, per blokado de vojoj, limigo de movebleco, minacoj kiuj devigas la fermon de komercaj lokoj kaj suspendon de klasoj en lernejoj kaj universitatoj; fonto: ĉi tie] kiu koncernis 178 municipojn en kamparaj regionoj de Kolombio, kiel venĝa respondo al la ekstradicio de ĝia plej sperta gvidanto, Dairo Antonio Úsuga David, ankaŭ nomata Otoniel, al Usono.
#000238
Do, la polusiĝo devenas de la interna konflikto en Kolombio, kiu lasis centmilojn da mortintoj kaj milionojn da delokitaj homoj kaj kiu daŭras malgraŭ historia pacinterkonsento kun unu el la ĉefaj gerilaj grupoj en 2016. Multaj pridubas la observon kiun la nuna prezidanto Iván Duque [eo] estis faranta por la pacprocezo inter la registaro kaj la FARK, subskribita en 2016. En enketo de februaro 2022, 73% de la loĝantaro malaprobis lian registaron. La plimulto estas malkontenta pri ŝlosilaj aferoj kiel korupteco, civitana sekureco, ekonomio, dungiteco, sano, vivmedio kaj edukado. La 4-an de junio 2022, Duque estis kondamnita al hejma aresto pro malobservado de juĝa decido pri la protekto de naturrezervejo.
#000239
Unuflanke, dekstraj fortoj, profitantaj de la ĝenerala malkontento kaŭzita de gerilaj armitaj grupoj, puŝis mesaĝojn kontraŭ maldekstraj ideoj kaj la Revoluciaj Armitaj Fortoj de Kolombio (FARK) [eo], precipe en tradiciaj amaskomunikiloj, kiuj intensiĝis depost la registaro de Uribe ekoficis en 2002. Nun granda parto de la loĝantaro timas la maldekstran registaron ĉar oni diris al ili, ke se Gustavo Petro venkus, Kolombio “iĝus Kubo aŭ Venezuelo”. Ili timas ke Petro estos popolisto kiu povus konduki Kolombion al bankroto aŭ iĝi aŭtoritata. Pli ol 90% de la kolombia loĝantaro malaprobas la prezidanton de Venezuelo, Nicolás Maduro. Ĉirkaŭ 1,7 milionoj da venezuelanoj loĝis en Kolombio ekde marto 2021, multaj fuĝis pro profundiĝanta humanitara krizo.
#000240
Aliflanke, aliaj kolombiaj balotantoj diras, ke ili vekiĝis kiam ili eksciis la veron pri la “falsaj pozitivoj ” — la murdoj de miloj da civitanoj, ĉefe membroj de la kolombia armeo, por prezenti ilin kiel venkon en la batalo kontraŭ gerilanoj kaj drogokontrabandistoj — kaj ankaŭ kiel rezulto de la nacia striko en 2021 kaŭzita pro la anonco de imposta reformo. Dum la striko, 80 junuloj estis mortigitaj, kaj multaj aliaj, vunditaj; organizaĵoj akuzas ŝtatajn fortojn pri la arbitra kaj misproporcia uzo de forto. Oni ankaŭ protestis kontraŭ la masakroj kaj murdoj de tiom da sociaj gvidantoj (kaj la mortigoj ankoraŭ ne ĉesis), kontraŭ la korupto kaj inflacio. Samtempe ili postulis la defendon de digna vivo, socia egaleco kaj homaj rajtoj. La manifestaciantoj malakceptis la registaron de Duque, ĉar ili kredas ke la kontrolaj povoj estas je lia servo.
#000241
La 19-an de junio la dividita Kolombio balotos por sia estonteco. Venku kiu venku, sed la kolombianoj volas ŝanĝon.
#000242
En Meksiko, la Internacia Tago de Virinoj, la 8-a de marto, estas tago kiu kaŭzas interesegon al dekmiloj da homoj. Perforto en Meksiko estas sistema: pli ol 30 mil meksikanoj perdas sian vivon pro perfortaj eventoj. Multaj el tiuj viktimoj estas virinoj: femicidoj pliiĝis je 137 % inter 2015 kaj 2020, kaj sep el dek knabinoj kaj virinoj (plenkreskaj), kiuj havas pli ol 15 jarojn, suferis genran perforton, laŭ datumoj de la Nacia Aŭtonoma Universitato de Meksiko.
#000245
Meksika feminisma aktivulino, kies atesto pruvas la delikatan situacion kiun virinoj trapasas en Meksiko, rakontas al Tutmondaj Voĉoj sian ĉiutagan vivon kiel defendanto de virinaj rajtoj. Pro sekurecaj kialoj, ŝia oficiala nomo estas anstataŭigita per ŝia oficiala pseŭdonimo, “Formikineto” (es: Hormiguita). Ŝi loĝas ĉe la periferio de Meksikurbo.
#000246
Ŝia aktiveco kiel feministino ekis en 2020. “Ĉio komenciĝis en la pandemio”, rakontas Formikineto. “La Morras decidis preni la spacojn”. Morras, meksika esprimo por junaj virinoj, estas, laŭ ĉi tiu kunteksto, organizitaj knabinoj.
#000247
Por Formikineto, “la amo inter virinoj estas revolucio, ĝi signifas retenadon kaj subtenadon, kaj eblecon doni al si novan ŝancon por vivi ĉiutage en alia perspektivo”.
#000248
Ŝia unua manifestacio estis antaŭ la Palaco de Belartoj [eo], en la centro de la ĉefurbo. Tamen, ŝi diras ke strataj vendistoj sturmis ilin. “Ni estis fizike kaj vorte atakitaj, kio kaŭzis ke ni ne revenu al tiu danĝera zono por eviti alfrontojn”.
#000249
Meksikaj feministoj denuncas la nekompetentecon kaj neagadon de la registaro fronte al seksa perforto samkiel la troan burokratigon de la vojoj de denunco, kiuj klarigas la malmultan aŭ neekzistantan zorgon por solvi la problemon. Nur 4% de femicidoj iĝas objekto de proceso [eo]. Tio estas unu el la ĉefaj kialoj malantaŭ la manifestacioj.
#000250
Formikineto diras ke feminismaj marŝoj havas kompleksan planadsistemon, kiu estas videbla en la amasaj manifestacioj en Meksiko, ĉar ili povas atingi 20 000 homojn.
#000251
“Poste, mi rimarkis ke la kolektivoj estis regitaj de asembleo kaj fronto, la asembleoj kunigis pli ol 10 aŭ 15 kolektivojn, kaj krome ni havis sufiĉe grandajn subtenajn retojn kiuj planis la unuiĝon kun aliaj feminismaj grupoj de aliaj ŝtatoj de la Meksika Respubliko”. Ŝi diras ke homoj kutime perceptas feministojn kiel “centrajn”, tio estas ke ili nur prizorgas siajn proprajn kolektivojn aŭ ke ili estas dividitaj, sed ŝi argumentas ke ili “ĉiam celas ĉeesti” unu ĉe la alia.
#000252
En 2020, feminismaj manifestaciantoj pentris ruĝe la pordon de la Nacia Palaco, kiu funkcias kiel la ĉefsidejo de la federacia registaro estrita de la maldekstra Andrés Manuel López Obrador (AMLO), kun mesaĝoj kontraŭ seksa perforto. La sekvan jaron, la manifestaciantoj organiziĝis por fari memorandon de ĉiuj viktimoj de femicido super la ŝirmita kiraso por protekti la fasadojn de la palaco. Ĉi-jare, la registaro ĉirkaŭbaris la nacian palacon denove.
#000253
Ekzistas manifestacioj ankaŭ en aliaj partoj de la lando. Gerero [eo], suda ŝtato de Meksiko, havis kiel guberniestran kandidaton Félix Salgadon Macedonion, kiu estis akuzita pri seksperfoto. Malgraŭ la malkaŝa subteno de la plej forta kaj la plej subtenata partio de la lando, MORENA [es: MOvimiento REgeneración NAcional, eo: Nacia Regenera Movado], ili [la manifestacioj] sukcesis retiri lin de la kandidatiĝo. En februaro 2021, la feministoj timigis la Balotan Tribunalon de la Ŝtato de Gerero por ĝia kunlaboro por postuli al tiu kandidato: “Se ne estas malakcepto, estos revolucio”, ili diris. Monatojn poste, AMLO vojaĝis al ĉi tiu ŝtato, kie okazas kontraŭleĝa vendo kaj prostituado de knabinoj. Li minimumigis la problemon dirante ke “tio ne estis la regulo” [ndlt. Ĉi tiuj vortoj povas esti interpretitaj kiel “tio ne estas ofta”] kaj ke “estas multaj kulturaj, moralaj kaj spiritaj valoroj” en ĉi tiuj komunumoj.
#000254
Formikineto komentis al ni la kialon kiu malhelpas ŝin diri sian oficialan nomon. “Mi publike denuncis la direktoron de mia mezlernejo, kiam mi jam studis en la gimnazio, kaj mi rimarkis ke multaj knabinoj suferis tion kion mi suferis en tiu mezlernejo, tiam, akademiaj aŭtoritatoj, instruistoj kaj studentoj komencis minaci kaj persekutadi min, mi recevis atentigojn kaj akuzojn, ĉar kiam oni denuncas anomalion en la sistemo, ĉiuj iras kontraŭ oni”.
#000255
Ĉi tiu sperto pelis Formikineton fariĝi konata feministino en sia regiono. “Ĉi tiu situacio estis la guto kiu elverŝigis la glason, ĉar la morras de la kvartalo komencis sendi al mi mesaĝojn por peti de mi helpon pri sekura aborto [aborto ne estas laŭleĝa en Meksiko, nur en specifaj cirkonstancoj kaj subŝtatoj], por denunci agresanton aŭ por peti de mi konsilojn. Tamen, mi ankaŭ ricevis minacojn de la agresantoj de tiuj knabinoj; mi ankaŭ alfrontis mian agresanton, kaj la homoj de mia ĉirkaŭo defendis lin”.
#000256
Sed la minacoj fariĝis esence pli kompromitaj. “Ili sendis al mi mesaĝojn, aŭ eĉ telefonis al mi per mia telefonnumero, kaj diris ‘ni seksperfortos vin’, ‘ni mortigos vin’, ‘ni malaperigos vin’, ‘ni scias kie vi loĝas’ citante mian adreson”. Formikineto eĉ deklaris senti sin gvatita de ŝtataj agentoj kaj polico, samkiel siaj kunuloj.
#000257
Por 2022, Formikineto prezentas al ni la ĉefan akson de feminismaj postuloj: “Por ĉi tiu 8M, ni organizas pacan proteston, kaj ni ankaŭ kontrolas la eblecon malfermi dialogan tablon por postuli laŭleĝan aborton en la Meksikŝtato [eo].”
#000258
Malgraŭ la malfacilaĵoj kaj minacoj, ŝi sentas sin subtenata de sia defenda komunumo. “Mi sentas fratecon ene de feminismo, ĉar inter ni, ni helpas unu la alian, mia pano de ĉiu tago estas helpi la morras denunci kazojn de seksperfoto, akompani familiojn en la tribunalo por kazoj de feminicido; miaj agoj ne estas por mi, ili estas por la generacioj kiuj venas.”
#000259
Foto de la aŭtorino, uzata kun permeso.
#000261
Meksiko [eo] estas meze de malplibonigo de simptomoj de klimata krizo, kun sekecoj, inundoj kaj fajregoj ĉiam pli severaj en ĝia teritorio. En tiu kunteksto, kie populacioj suferas pro malabundeco, pliiĝis luktoj por akvo en la lando, en la lasta jardeko.
#000262
Keretaro [eo], ŝtato en centra zono de la lando, kun altaj indicoj de streso kaj malsekureco pri akvaj rimedoj, estas la sola ŝtato kiu neniam havis specifajn lokajn leĝojn pri akvoj. Nuntempe, la tuta teritorio de la ŝtato estas tuŝita de sekeco, kaj pli ol triono suferas severan sekecon. Krome, la 26 ĉefaj akvorezervejoj de Keretaro estas malplenaj.
#000263
La 31-an de marto, oni prezentis du leĝajn proponojn kiuj atentigis la loĝantaron.
#000264
Alrededor de 30 organizaciones, activistas y ambientalistas protestaron en rechazo a las dos iniciativas presentadas ante la @Legislatura_Qro. 
#000266
Ĉirkaŭ 30 organizoj, aktivuloj kaj ekologiistoj protestis kontraŭ du iniciatoj prezentitaj en la @Legislatura_Qro.
#000269
Ambaŭ proponoj estis kritikitaj de civilaj organizoj kiel riskaj ĉar ili ne traktas gravajn aspektojn de akva reguligado, kiel la efikon sur ekologian daŭrigeblon, la kamparan kuntekston kaj la klimatan ŝanĝon; kaj ankaŭ, ĉar ili establas privatan administradon de trinkakvaj servoj, modelon kiu estas tutmonde kaj vaste pridubita pro siaj negativaj efikoj por la homa rajto je akvo.
#000270
El relator de @onu_es@SRWatSan ya advirtió los riesgos de privatizar los servicios públicos de agua para los #DerechosHumanos, ¿por qué seguimos insistiendo? #AguasConLaLeyDeAguas 
#000271
La raportisto de UN @SRWatSan jam avertis pri riskoj de privatigo de publikaj akvaj servoj kontraŭ homaj rajtoj, kial insisti?
#000273
La guberniestro de Keretaro, la Ŝtata Akvo-Komisiono kaj iuj leĝdonantoj argumentis, ke la leĝaj iniciatoj ne celas privatigi akvon en la ŝtato, sed la koncesion de la publika servo al privataj kompanioj; kvankam diversaj grupoj de la civila socio kaj aktivuloj atentigis, ke “koncesio de servoj” estas formo de privatigo laŭ Raportisto de Unuiĝintaj Nacioj pri homa rajto je akvo.
#000274
Retoj el la tuta lando, inkluzive de la Coordinadora de Trabajadores en Defensa del Carácter Público del Agua, la Coordinadora Nacional Agua para Todxs, la Red Mexicana de Cuencas, la Coalición de Organizaciones Mexicanas por el Derecho humano al agua kaj la Freshwater Action Network México (FANMex), avertis pri la eblaj konsekvencoj de aprobo de la iniciatoj, konsiderante la efikojn de privatigo en aliaj ŝtatoj de la lando kaj specife en Keretaro en la lastaj du jardekoj.
#000275
Osc identifican 3 riesgos en #aguasconlaleydeaguas de #Queretaro:
Sin inclusión real de #DerechosHumanos ni justicia hídrica
Sin bases para la Gestión integral en #EmergenciaClimática
#000276
Osc identigas 3 riskojn en #aguasconlaleydeaguas de #Keretaro:
Sen reala inkludo nek de #HomajRajtoj, nek de akva justeco
Sen bazoj por integra administrado pri #KlimataKrizo
#000277
Kvankam la koncesio de la servoj estas aktuala praktiko de la ŝtata ĉefurbo, la formaligo de ĉi tiu modelo malfermus la pordon por normaligi tion, laŭ akademiaj kaj ĵurnalaj esploroj, kio estas unu el la ĉefaj kaŭzoj de la nuna loka akva krizo. En la lastaj jaroj, la konfliktoj kaŭzitaj de akaparado de akvo estigis manifestaciojn en Amealco, Cadereyta kaj aliaj municipoj de Keretaro.
#000278
Sub la alvoko #AguasConLaLeyDeAguas (Akvoj [ndlt. La vorto estas uzata por averti aŭ atentigi iun pri specifa danĝero aŭ situacio] kun la Akva Leĝo), organizoj kaj loĝantoj postulas malferman parlamentan kunsidon por malhelpi la riskojn kaj inkluzivi la civitanajn proponojn.
#000279
De la loka parlamento, la malfermo de spacoj por partopreno ankoraŭ ne estis konsiderata, malgraŭ la fakto ke ĝi estas devo derivita de la Escazú-interkonsento, internacia pakto kiu traktas aliron al informoj, publika partopreno kaj aliro al justico en naturmediaj aferoj en Latinameriko kaj Karibio (ĉiuj eo).
#000280
#ParlamentoAbierto no es un foro ni unos días para enviar opiniones por correo, es un proceso amplio, oportuno, transparente, incuyente y suficiente acorde con obligaciones y estándares de #EscazúAhora y del derecho humano al agua. #AguasConLaLeyDeAguas de #/ZNmXDNyk2P
#000281
#MalfermaParlamento estas nek forumo, nek kelkaj tagoj [por] sendi opiniojn per poŝto, ĝi estas larĝa, ĝustatempa, travidebla, inkluziva kaj sufiĉa procezo laŭ devoj kaj normoj de #EscazúNun kaj de homa rajto al akvo. #AguasConLaLeyDeAguas (eo: Gardu pri la akva leĝo) de #Keretaro
#000283