Post la nederlanda polico, nun ankaŭ la franca aerarmeo trejnas aglojn kun la celo
„ĉasi” suspektindajn etajn telegvidatajn aviadilojn, la tiel nomatajn droneojn. La programon
koncerne la ĉasadon per rabobirdoj oni efektivigas en militbazo en la komunumo Mont-de-Marsan.
#000005
Ĉu unulingva, unukultura, unukolora mondo? Ne, dankon
#000008
Kredeble, neniam en la historio de la mondo estis tiom da miksiĝo inter unuopaj uloj
el diversaj nacioj, nek iam estis tiom da migrado. En Irlando, ekde la aliĝo de ĉi
tiu ŝtato al EU, la demografio draste ŝanĝiĝis. Antaŭ kelkaj jardekoj la loka loĝantaro
estis preskaŭ tute homogena, sed la alveno de homoj kun plej diversaj originoj (tamen
precipe el Pollando kaj baltaj landoj) aliigis iom post iom la situacion, buntigante
#000009
Sed ne ĉiam tia aranĝo facile plenumeblas. Povas aperi nenature – kaj eĉ artefarite – komuniki, kiam unu el la gepatroj komunikas kun infano aŭ infanoj en lingvo kiun
li/ŝi ne kutime uzas por babili kun la edzo aŭ edzino. Plie, infanoj kaj junuloj kutime
ne ŝatas uzi lingvon ne konatan de la propraj junaj geamikoj. Eble ili sentas sin
fremdaj kaj mokataj: ili volas paroli la saman lingvon kiel la samaĝuloj, aŭskulti
la saman muzik(aĉ)on, porti la samajn bizarajn vestaĵojn kaj manĝi ekzakte la saman
nutraĵon (prefere tiel nomatan „rapidan manĝaĵon”).
#000012
Ke strikodoj ne ĉiam estas tedaj, tion pruvis nederlanda fromaĝfabriko, kiu petole
aldonis bovinon al la nigra-blanka striaro.
#000017
Romano en la portugala premiita
#000018
La aljuĝintoj en Dublino estas gratulindaj pro sia elekto. Eblas ĝoji, ke (preskaŭ)
ne nur la literaturo de la dominanta angleparolanta mondo estas videbla en la irlandaj
librovendejoj kaj bibliotekoj. Tre bonvena estas la apero de pli kaj pli da literaturo
#000022
Se iam vi vizitos Kipron, kaj ne scios, ĉu vi elturniĝos per la loka lingvo, sciu,
#000023
Vojaĝo al la plej fora skota insulo
#000024
La Nacia Kuratorejo de Skotlando (National Trust for Scotland) estas privata organizaĵo, celanta protekti kaj administri grandan nombron da valoregaj
historiaj konstruaĵoj, bienoj, insuloj kaj lokoj de aparta beleco en Skotlando. La
organizaĵo protektas la nacian teritorian heredaĵon kaj ebligas aliron al ĝi. Paginte
modestan kotizon, oni povas membriĝi kaj viziti senpage vidindaĵojn.
#000025
Vojaĝantoj kaj turistoj, kiuj deziras ekkoni la plej vidindajn lokojn en Skotlando,
povas viziti la hejmpaĝon de la organizaĵo, kie troviĝas listo de protektataj proprietaĵoj.
Tiuj, kiuj tediĝas de rondiroj tra muzeoj, katedraloj, bienoj kaj kasteloj, povas
sperti pli streĉajn kaj ekscitajn ekskursojn al sovaĝaj montaroj kaj izolitaj insuloj.
#000026
La plej aventuremaj kaj kuraĝaj (kondiĉe ke ili havas sufiĉe da tempo kaj povas rezisti
marmalsanon) entreprenas vojaĝon al la insulo Saint Kilda (gaele
Hirta). Ĝi estas la plej fora brita insulo kaj unu el la plej izolitaj kaj sovaĝaj lokoj
en Eŭropo. Oni povas viziti ĝin per ŝipo de la haveno Oban sur la skota ĉeftero aŭ
per ŝipeto de la insuloj Harris (gaele
Na Hearadh) aŭ North-Uist (gaele
Uibhist-a-Tuath) en la Hebridaj Insuloj. Ili atingeblas per ŝipo aŭ aviadilo.
#000027
Eble pli konvena veturebleco estas tiu de insulo Skye (facile atingebla per ponto
de la ĉeftero). La plej mallonga veturado al Saint Kilda daŭras proksimume ok horojn.
La vojaĝo ne rekomendindas por infanoj aŭ por tiuj, kiuj suferas de marmalsano. La
vetero ne ĉiam ebligas, ke la veturado okazu.
#000028
Dum du mil jaroj la insulo Saint Kilda estis loĝata de diversaj popoloj. Eble praloĝantoj
okupis ĝin dum la neolitika epoko. Ilia kulturo postlasis kelkajn ŝtonajn restaĵojn
sur la insulo. La origino de tiu popolo estas nekonata, kaj la prahistorio de la insulo
estas mistera. Eĉ la nomo „Saint Kilda” estas disputata. „Saint” signifas „sanktulo”, sed neniam estis sanktulo kun tiu nomo. Okazis iu miskompreno, ĉu pro mencio en
nederlandlingva manuskripto, ĉu pro kripligo de skandinava nomo.
#000030
La insulanoj neniam nomis sian hejmon „Saint Kilda”. Por ili ĝi ĉiam nomiĝis Hiort, sed en la insula dialekto la sono
r ofte pli similis al
l, do „Hiort” aŭ „Hirta” prononciĝis kiel „hilt”. De „hilt(a)” al „kilta” aŭ „kilda” ne estas longa paŝo. Dum la postaj jarcentoj homoj el la plej okcidentaj Hebridaj
Insuloj, kies gaela lingvo estis ilia sola lingvo, okupis Hiort. Eĉ en la lastaj jaroj
vivis maljunaj insulanoj, kiuj nek parolis nek komprenis la anglan.
#000031
Estas apenaŭ kredeble, ke homoj povis tiom longe postvivi sur tiu fora, sovaĝa kaj
malfekunda insulo. Tamen la insulanoj amis sian rokan hejmon kaj ploris, kiam ili
finfine devis forlasi ĝin. Ilia vivo certe estis ege dura. Ili havis plej spartan
dieton: marbirdoj, malfacile kultivita aveno kaj malabundaj terpomoj. Fiŝojn ili malofte
kaptis kaj ne speciale ŝatis. Kiam malsanoj okazis – ekzemple iama terura epidemio de tetano inter novnaskitoj – mankis kuracisto kaj medicinaĵoj. La registaro en Londono kaj la aŭtoritatoj en Skotlando
preskaŭ tute ignoris la insulanojn. Eĉ en la dudeka jarcento oni rifuzis havigi al
ili poŝtservon, telegrafon, telefonon aŭ transporton.
#000032
La forlaso de la insulo estis peniga precipe por la pli maljunaj homoj. En 1930 pro
la malforta ekonomia konjunkturo la senlaboreco estis grava problemo kaj malfacile
eblis trovi laboron por la laborkapablaj insulanoj. La aŭtoritatoj decidis dungi ilin
en la arbaroj de la rearbariga komisiono de Skotlando, malgraŭ la fakto, ke la plimulto
de la loĝintoj de tiu senarba insulo neniam vidis arbojn kaj nenion sciis pri tiu
speco de laboro. La rezulto estis tre malkontentiga, kaj ili multe suferis. Kelkaj
el ili loĝis inter homoj, kiuj nek parolis nek komprenis ilian gaelan lingvon.
#000034
Antaŭ jaroj, kiam mi estis studento kaj loĝis en la skota kamparo, mi iutage renkontis
pastoron de preĝejo en apuda vilaĝo. Dum konversacio li rakontis, ke kiam li estis
knabo, li loĝis sur Hiort, kie lia patro estis misiisto. Evidente li estis unu el
la lastaj infanoj (kvankam ne denaska insulano), kiu konis la vivon en tiu fora loko.
#000035
La tragedio de Hiort kuŝas nun en la pasinteco kaj estas preskaŭ forgesita. La lasta
insulano Rachel Johnson mortis la 8an de aprilo 2016 en la aĝo de 93 jaroj. Longe
post la evakuado de la insulanoj la brita ministrejo pri defendo instalis sur Hiort
armean stacion por monitori la spurojn de misiloj en Atlantiko.
#000036
Konatiĝu: la teatro Samarkanda el Almendralejo
#000037
En la urbo Almendralejo [almendraleĥo], kiu situas en la provinco Badajoz [badaĥós]
de la aŭtonoma regiono Ekstremaduro (Hispanio), troviĝas la teatro
Samarkanda. Al niaj demandoj respondas la produktoro de la teatro, hispana reĝisoro, aktoro
kaj televida prezentisto Fermín Núñez Arenas.
#000038
: S-ro Núñez, ĉu vi povus mallonge prezenti al niaj legantoj la teatron
#000039
Núñez: Ni estas profesia teatra kompanio, kiu laboras jam dum 24 jaroj. Nia repertuaro
inkluzivas klasikajn, modernajn, ĉambrajn, salonajn kaj surstratajn teatraĵojn. Ni
montras al niaj spektantoj diversajn rakontojn, kiuj nin faras intelekte pli liberaj.
Ni estas apertaj al ĉio, kio inspiras, allogas kaj motivigas nin serĉi respondojn
al defioj de la nuntempo.
#000040
: Kiel venis al vi la ideo nomi la teatron „Samarkanda”?
#000041
Núñez: Temas pri tio, ke kiam ni ekfunkciis, estante amatora trupo, por ni la teatro estis
kvazaŭ revo, kiun ni nur celis realigi. Subite iu el ni ekmemoris pri la fabele fama
urbo Samarkando, kaj ni tuj ekimagis nin sur la Granda Silka Vojo, en la urbo de komerco
kaj kreivo. Ankaŭ tre sonora kaj sorĉa vorto „Samarkanda” vere fascinis nin.
#000042
Núñez: Tio estas unukornulo, mita estaĵo, vaste disvastiĝinta en pluraj folkloraj tradicioj
kaj simbolanta bonon, lumon, pacon, belon kaj kreivon. Kiam ni kreis la teatron, tiu
magia figuro esperigis nin je sukceso, konfido je estonteco kaj inspiris nin je serĉo
#000044
: En kiuj landoj la teatro
ĝis nun prezentis siajn spektaklojn?
#000045
La altulo, kiu volis esti eta rakontas la historion de reale vivinta homo (konata kiel „ekstremadura giganto”) el nia regiono. Lia skeleto estas nun konservata en la nacia antropologia muzeo
#000048
Primoku la klasikulojn konsistas el parodioj je klasikaj temoj el la monda literaturo. Ekzemple, la amo
de Piramo kaj Tisbo en
Sonĝo de somermeza nokto de William Shakespeare, la historio de konata rolulo Juanito Ventolera (parodio je
Casanova) de hispana verkisto Ramón del Valle-Inclán, same kiel temoj laŭ la verkoj
de klasikuloj de dramaturgio kiel Aristofano, Plaŭto, Terencio kaj aliaj.
#000050
2050 estas futurisma spektaklo pri tio, kio povas okazi al la socio en totalisma ŝtato.
#000051
Tri en unu vico estas amuza rakonto pri tri senesperiĝintaj, senlaboraj aktorinoj, kiuj trafas en
#000052
: Kiel vi imagas Samarkandon?
#000053
Núñez: Por ni ĝi estas fabela urbo, la historia centro de kulturaj interŝanĝoj, la urbo,
kie realiĝas revoj. Kaj unu tia revo jam plenumiĝis, donacinte al ni la nomon de nia
#000054
: Viaj bondeziroj al la loĝantoj de Samarkando kaj al tuta Uzbekio?
#000055
Núñez: Ni ŝatus iam ludi iun el niaj spektakloj en via urbo. Kaj ni deziras, ke niaj kaj
viaj revoj realiĝu, proksimigante nin kaj disvolvante la multkulturan kreivon.
#000056
Ni notu, ke la teatro
Samarkanda estis fondita en 1994 surbaze de la teatra ateliero de la Popola Universitato de
la urbo Almendralejo. Bildigante la artajn figurojn sur la scenejo aŭ dum la strataj
eventoj, la artistoj sin turnas al diversaj kreivaj teknikoj: evoluigante la teknikon
de movado, danco, akrobataĵoj, muziko, kantoj, fabelaj instalaĵoj, fajraĵoj, procesioj
sur altegaj stilzoj ktp, dum la spektantoj ofte iĝas senperaj partoprenantoj de la
#000057
La konsisto de la trupo de
Samarkanda varias depende de ĉiu aparta teatraĵo, kutime de tri ĝis ses aktoroj kaj ankaŭ teknika
personaro el kvar homoj. La spektakloj de
Samarkanda sufiĉe ofte okazas sur la scenejo de la Municipa Teatro en Almendralejo.
Samarkanda ludas ĉiujn siajn spektaklojn (eĉ eksterlande) en la hispana lingvo. Kaj iuj el iliaj
teatraj-strataj spektakloj tute ne postulas lingvon, ĉar ili okazas sen parola komponanto.
#000058
Tri spektakloj de la teatro
Samarkanda estis trifoje nomumitaj je la premioj
Max – la plej altaj distingoj de Hispanio en la kampo de teatra arto.
#000059
Mi volas noti kun dankemo la amikan subtenon de la hispana filologo-esperantisto José
Maria Salguero Rodríguez, kiu afable konsentis helpi pri organizado de la intervjuo
kun la gvidantaro de la teatro
Samarkanda. Interalie, ĝuste José Salguero antaŭ proksimume dudek jaroj unuafoje informis la
aŭtoron de ĉi tiuj linioj pri ekzisto de la hispana teatro
#000060
Ie ajn en unu el la romanoj de la franca aŭtoro Honoré de Balzac, troviĝas la frazo:
„Paris me fait horreur” (Parizo hororigas min). Ne estas evidente, kial la bela franca ĉefurbo povus provoki
tian senton, ĉar en la sama epoko, kiam verkis Balzac, certe estis en Eŭropo pluraj
urboj, kie la vivkondiĉoj estis multe pli hororaj ol io ajn en Parizo. Markso kaj
Engelso priskribis la malsanajn efikojn de la Industria Revolucio en la nordaj urboj
de Anglio, kie la vivo de la laboristoj estis mizera, brutala kaj mallonga.
#000063
Ekde tiam, por la ordinaraj civitanoj, la urba vivo iom post iom iĝis pli facila kaj
pli prospera, sed tute ne pli trankvila. Komence malrapide, sed konstante pli intense,
la urba medio fariĝis pli kaj pli brua, pli kaj pli streĉa, pli kaj pli malagrabla.
La granda beno, kiu nomiĝas Silento, ne plu estis konstatebla.
#000064
Por homoj, kiuj naskiĝis kun normala aŭdpovo, neniam kaj nenie en la mondo regas absoluta
silento. Eĉ en lokoj, kie ne aŭdiĝas la kanto de birdoj, la zumado de insektoj, kaj
la kriegoj de sovaĝaj bestoj, kelkaj sonoj estas aŭdeblaj: la murmuro aŭ muĝo de la
ventoj, la susuro de la maraj tajdoj kaj la gutado de la pluvo. Laŭ esploristoj, la
antarkta kontinento estas la plej silenta regiono de la mondo, sed eĉ tie okazas ferocaj
ŝtormoj kaj blovadoj, sen mencii la akrajn kriegojn de pingvenoj apud la marbordo.
Eĉ en nord-afrikaj dezertoj sonas la stranga muziko de la moviĝanta sablo de dunoj.
#000065
Ekde la komenco de la aktuala jarcento tiu tuta kakofonio senbride kaj eksponenciale
kreskis kaj kreskis. Ĝi influis la tutan socian etoson. Multaj freneziĝis; draste
pliiĝis la nombro de memmortigoj (kio jam estis gravega problemo dum la antaŭa jarcento);
alkoholismo kaj uzado de drogoj iĝis preskaŭ universalaj; ĉiutage okazis murdoj kaj
seksperfortoj en la urboj kaj eĉ en la supozeble trankvila kamparo; la malliberejoj,
malsanulejoj kaj aziloj por mensmalsanuloj estis plenŝtopitaj; ĉie estis ĥaoso. La
vivo fariĝis netolerebla. Nur junuloj – kaj ne ĉiuj – asertis, ke ili ŝatas la muzikaĉon kaj la altdecibelan bruegon. La registaro troviĝis
#000067
Kompreneble okazis feroca reago kontraŭ la surdiga movado. Muzikistoj kaj komponistoj
protestis, ke ĝi kaŭzos la morton de la muzika arto. Surdigistoj kontraŭargumentis,
ke foresto de muziko estas la prezo, kiu devas esti pagata por regajni trankvilon
kaj pacon. Iuj rimarkigis, ke Beethoven, kiam li surdiĝis, ankoraŭ kapablis senti
siajn komponaĵojn kaj komponi en la kapo. Muzikŝatantoj – kiuj rememoris aserton de la renoma violonisto Jehudi Menuhin, ke ankaŭ la poezio
estas muziko – konsolis sin per legado de poezio, do la eldonistoj de poeziaj antologioj unuafoje
en la vivo faris respektindan profiton.
#000071
La veraj gajnantoj estis denaskaj surduloj (kiuj jam sukcese vivis malgraŭ sia handikapo
kaj fariĝis kvazaŭ elita klaso), kaj instruistoj de gestolingvo kaj liplegado. Ilia
instruado iĝis tre populara, eĉ inter aŭdantaj infanoj, kiuj ĝoje lernis kaj kune
ludis per la „sekreta” lingvo de la surduloj.
#000073
Venis tempo, en kiu iu ŝajne malica spirito de la naturo decidis kunlabori kun la
surdiga movado. Mallonge post la akcidento de Vito, okazis nekredebla koincido, nome
akrega tutmonda epidemio de nekutima virulenta formo de morbilo, kiu kaŭzis grandskalan
surdigon sen interveno de la kirurgio.
#000074
Por la ekonomio estis katastrofa la efiko de la surdiga movado kune kun la pliakrigo
de la situacio pro la epidemio. La elektronik-industriistoj, financistoj kaj komercistoj
bankrotis. Senlaboreco iĝis universala. Perfortega reago de la kapitalisma mondo estis
#000075
Vito ne povis antaŭvidi la konsekvencojn de sia drasta decido. Kelkajn jarojn poste
eksplodis nova monda milito. Pro la fakto, ke tiom da landoj posedas atombombojn kaj
aliajn armilojn de amasa detruo, oni dubas ĉu la homaro longe supervivos.
#000076
Kapitalismo kreis nian socion; kapitalismo detruis ĝin. Se la homaro ne kapablos eviti
iun vagneran Krepuskon de la Dioj, nia planedo por ĉiam silentiĝos. Kaj kiam ne plu
ekzistos la Universo, regos la eterna Silento.
#000078
Tumulta historio de la ĉeĥa nacio
#000079
Spirita revolucio en la koro de Eŭropo estas surprize riĉa libro kun kvazaŭ serio de portretoj el la ĉeĥa historio.
#000080
Iom hazarde mi komencas per Jan Amos Komenský (Komenio), la instruisto de la nacioj:
jam de jaroj tiun nomon mi konas. Li estis moravia teologo, filozofo, religia reformisto,
pansofisto kaj pedagogo. Kion li tuŝis, pri tio klerege li verkis: li pledis por funda
instruado al knaboj kaj knabinoj de ĉiuj tavoloj de la socio. Instrulibrojn li verkis
kaj eĉ inicis tute novan instrusistemon por poloj, svedoj kaj hungaroj. Ĉe famaj amikoj
li pledis por memstareco de sia patrolando. Tamen li ne fariĝis revoluciema, sed restis
eŭropano tradicia, kun humanisma rigardado.
#000081
La 12-jara Jan fariĝis orfo, sed danke al parencoj li studis teologion kaj filozofion,
laste en Hejdelbergo. Jan Amos Komenio revenis post trijara studado en la germanaj
universitatoj hejmen por esti utila al la Moravia Unuiĝo, de kiu li devenis; loka
grafo lasis lin instrui la latinan, kio donis eblon forigi malnoviĝintajn instrumetodojn,
sub kiuj siatempe li mem suferis. Li ricevis taskojn pli gravajn: li fariĝis predikisto
kaj administristo de la fratara (husana) lernejo en la vigla germana fratara grupo
de Fulnek, proksime al la limo kun Silezio.
#000082
Grandajn problemojn estigis la habsburgoj, kiuj malobeis la interkonsentojn pri religia
libereco. Rezultis la 30-jara milito, kiu ruinigis tiom da landoj. Treege suferis
Bohemio kaj Moravio. En 1620 Ferdinando la 2a venkis kun helpo de soldat-taĉmentoj
hispana, bavara kaj papa sur la Blanka Monto ĉe Prago. Rezultis perforta kontraŭreformacio
kaj fino de libero por la ĉeĥa nacio por la sekvaj 30 jaroj. Perforte la popolon oni
ree katolikigis kontraŭ la dujarcenta protestanta tradicio.
#000083
Komenio tuj forlasis la hejmon kaj rifuĝejon li serĉis en urbeto. Hispanaj trupoj
elrabis ĉion – forbrulis multaj liaj libroj kaj manuskriptoj. Sekvis la pesto: pereis la edzino
kaj du infanoj. Konsolon li trovis en la Biblio. Sekvis mirindaj verkoj el tio:
Labirinto de la mondo, ekzemple. La Frataro devis sin kaŝi en arbaroj kaj rokoj. Komenio tra multa vagado
serĉis sekurecon por la siaj i.a. en Nederlando, sed ankaŭ ĉe la Elbo-fonto. Dume
#000084
La sveda reĝo Gustavo Adolfo kun la protestanta saksa armeo penetris ĝis Prago. Unue
la kapojn de protestantaj martiroj ili forigis de la pontoturo, kie malhome jam dek
unu jarojn ili pendis. Oni solene entombigis ilin. Jam baldaŭ la habsburgoj reprenis
la potencon. For estis la espero de ĉeĥoj kaj slovakoj.
#000085
Tiutempe Komenio disvolvis siajn novajn instrumetodojn: anstataŭ nura parkerpostula
instruado kaj paralela vergado venis lernado kvazaŭ luda –
schola ludus (lernejo kiel ludo). Infanoj lernu laŭŝtupe kiel konvenas al ilia aĝo.
#000086
Jen do, se iel resumi almenaŭ parte, kion pri Komenio oni renkontas en ĉi tiu riĉa
#000087
Spirita revolucio en la koro de Eŭropo sinsekve aperas priskriboj pri la princo Václav, Jan Milíč el Kroměříž, la patro
de la ĉeĥa reformacio, Jan Hus, Hieronimo la Praga, kunlaboranto de Jan Hus, Petr
Chelčiscký, la profeto sur la sojlo de epokoj, la frato Řehoř, fondinto de la Unuiĝo
de Ĉeĥaj Fratoj (Ĉeĥa Kunfrataro), Jan Amos Komenský, la instruisto de nacioj, Tomáš
Masaryk, la filozofo kaj ŝtatestro; la lasta ĉapitro, sufiĉe optimisma post ĉi panoramo
tra la ofte perfortoplena historio de la lando, estas
#000088
La libron mi krome instigus eklegi, prefere trastudi, ankaŭ pro la enesto de artisme
faritaj portretoj, kiuj tuj nin memorigas pri alia eldonaĵo de la sama eldonejo:
Jan Hus; Pri la Eklezio – elektitaj ĉapitroj, kiun supre mi jam menciis.
#000089
Fojfoje eldonejoj sendas al MONATO pli ol unu ekzempleron de siaj libroj, el kio rezultas do du recenzoj. Ĉu troas havi
du recenzojn pri unu verko? Ne ĉiam. Vi vidos, ke la ĉi-suba recenzo de Stanislav
Belov estas malfavora. Por komparo, ni rekomendas al vi legi la favoran recenzon de
Don Broadribb, kiu aperis en MONATO 2006/08, p. 27. Poste legu ankaŭ la verkon mem kaj konstatu, kiu recenzanto laŭ vi pravis! (red.)
#000091
Historio de la ĉeĥo, kiu dum kaj post la dua mondmilito savis milojn da ĉeĥaj, judaj
kaj germanaj infanoj de danĝera strata vivo, nazioj kaj komunistoj – mirinda temo, ĉu ne? Pro tio mi kun granda interesiĝo plonĝis en la libron de la
Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter. Tamen mi apenaŭ kontentas pri la rezulto.
#000092
Pri kio fakte temas? Tio estas biografio de la ĉeĥa humanisto kaj pedagogo Přemysl
Pitter. Li naskiĝis en Prago en 1895 en bonhava familio. Post la morto de sia patro
en 1913 li heredis ties presejon, sed li evidente estis mallerta pri komercaj aferoj,
do la entrepreno bankrotis post kelkaj monatoj. La unua mondmilito, eksplodinta en
1914, ŝajne prezentis al li eblon eskapi de tiuj zorgoj, trovi sian lokon en la vivo
kaj gajni estimon de aliuloj kaj de si mem, sed ankaŭ ĉi-kampe li malsukcesis.
#000093
Vidinte la realan militon kun ĝiaj kruelaĵoj, maljustaĵoj kaj sensencaĵoj, li iĝis
pacisto, kiu sentas abomenon al iu ajn perforto. Post dizerto el sia taĉmento li estis
kaptita kaj kondamnita al mortopuno, feliĉe neplenumita pro kreskanta politika ĥaoso
#000094
Tiun agadon li daŭrigis dum la nazia okupacio, malgraŭ pluraj obstakloj kaj minacoj.
Ĝis lasta minuto li helpis al siaj judaj prizorgatoj, kvankam finfine devis lasi ilin
al la manoj de la nazioj, kiuj sendis la infanojn al ekstermejoj.
#000096
De ĉiuj flankoj akuzata kiel nacia perfidulo, li tamen sukcesis savi de malsatmorto,
torturado kaj humiligado milojn da germanaj infanoj kaj enloĝigi ilin en siajn orfejojn
kun judaj infanoj, plejparte georfoj, revenintaj el koncentrejoj. La libro enhavas
kortuŝajn priskribojn de tiaj vivhistorioj, kiuj multe pli interesas ol ajna beletraĵo.
#000098
Post enpotenciĝo de la komunistoj premo sur lin kaj lian agadon kreskis neeviteble
– la komunisma ideologio malakceptis iujn ajn rivalojn, des pli religiajn. Unue oni
katenis lin per organizaj limigoj, poste rekte enmiksiĝis en la funkciadon de lia
lernejo kaj fine integris ĝin en la ĝeneralan klerigan sistemon, diluinte ĝiajn unikajn
#000099
Přemysl Pitter ĝustatempe komprenis direkton de tiu ĉi evoluo kaj fuĝis trans la konstruata
berlina muro. En Okcidento li daŭrigis bonfaran agadon, helpante dum kelkaj jaroj
al germanoj forpelitaj el orienta Eŭropo, kaj poste al ĉeĥoslovakaj fuĝintoj, persekutataj
de la komunisma reĝimo. Apude ĉiam estis lia fidela svisa (kor)amikino Olga Fierz,
kiu post lia morto ordigis kaj publikigis dokumentojn el lia arĥivo.
#000100
Ĉion ĉi mi eksciis fakte el
Enkonduko, do el la unuaj paĝoj de la libro. Stranga afero, ĉu ne? Cetere, mi ne ripetu tiun
eraron de la aŭtoro kaj prezentu ĉion sinsekve. Unue mi diros, kion mi ŝatis.
#000101
Evidente, li havis certan ideologion, kies kerno estis la kristana komunismo, kaj
ankaŭ tio estas interesa afero. En la intermilita periodo ĉiam pli streĉiĝis tensio
inter la du alternativoj: kapitalismo kaj komunismo, kaŭzante plurajn diskutojn, tumultojn
kaj eĉ revoluciojn. Malkontento pri ambaŭ variantoj elvokis al la mondo la trian vojon
– naziismon, kiu pretendis anstataŭigi la klasajn batalojn per rasaj.
#000103
Sed samtempe estiĝis la kvara movado, kiu proponis alian vojon – tiun de amo. Kristana komunismo esperis unuigi la klasojn kaj naciojn en la sola
digna batalo – tiu kontraŭ malriĉeco (spirita kaj materia) kaj malamo. Ĝia voĉo estis mallaŭta kaj
baldaŭ silentigita tiom krude kaj forte, ke eĉ plejparto de la fakuloj pri tiutempaj
eventoj apenaŭ scias pri tiu kvara vojo kaj konsideras ĝin en siaj esploraĵoj.
#000104
Krome la agado de Přemysl Pitter estas interesa en la kunteksto de la postmilita forpelado
de la germanoj el orienta Eŭropo. Tiu temo estas populara nun inter la esploristoj
kaj ĵurnalistoj, grandparte danke al la libro de Günter Böddeker
Die Flüchtlinge. Die Vertreibung der Deutschen im Osten (Rifuĝintoj. Elpelo de la germanoj el la oriento), vere bona kaj interesa. Oni neeviteble
sin turnas al la aferoj antaŭe prisilentataj – deportado de la germanoj, ilia prirabado, persekutado ktp. Sed eĉ en la plej malluma
nokto aperas malforta lumstrio. Por la ĉeĥoslovakaj germanoj tia lumo de espero estis
#000105
Kion mi ne ŝatas en la libro? Bedaŭrinde, temas pri longa listo da riproĉoj.
#000106
Due, la aŭtoro trafas kaptilon, kiu minacas ĉiujn biografojn – li enamiĝas je sia heroo. Přemysl Pitter estas por li preskaŭ sanktulo, pritraktenda
nur de sur malsupra pozicio. Oni ne rajtas pridubi aŭ kritiki tiun grandulon, paroli
pri liaj fuŝoj kaj misagoj – nur adori kaj admiri. Tio sekvigas grandnombrajn kaj sufiĉe tedajn epitetojn kaj
parolturnojn, glorigantajn Přemysl Pitter kaj lian akompanantinon Olga Fierz. Arto
de rakontisto konsistas ne en aldono de glorigaĵoj al sia heroo, sed en prezentado
de li tia, ke legantoj mem elbuŝigu tiujn vortojn.
#000108
Trie, pro la menciita admiro kaj propra idealismo la aŭtoro foje perdas kapablon realisme
pritaksi okazaĵojn. Ekzemple, en la parto dediĉita al la invado de Sovetio (akompane
de aliaj socialismaj ŝtatoj) al Ĉeĥoslovakio en 1968, li resumas, ke la invadintoj
malvenkis, ĉar la ĉeĥoj malaprobis tiun entrudiĝon, protestis kontraŭ la okupacio
kaj amase elmigris aŭ almenaŭ malkontentis. Sed apenaŭ la politikaj gvidantoj interesiĝis
pri humoro de la ĉeĥoj aŭ bedaŭris pri fuĝo de malkontentuloj. Ili deziris plu teni
regon super tiu ĉi lando (militan kaj politikan) kaj plene sukcesis pri tio.
#000109
Eĉ la plej bonkora kaj inteligenta homo estas tamen viva persono el karno kaj sango.
Anton Ĉeĥov estis mirinda verkisto kaj grandanima humanisto, sed tio ne malhelpis
al li esti persono gale sarkasma kaj fervora amoremulo, serĉanta seksajn aventurojn
tra la mondo kaj kun plezuro rakontanta ilin al siaj geamikoj. Do oni ne ripetu oftan
eraron de la arthistoriistoj, kiuj rigardas ĉiun artiston kiel spiritan senkorpan
estaĵon, klarigante liajn agojn nur per serĉado de absoluta beleco kaj altaj movoj
#000110
Mi rimarkigu, ke Přemysl Pitter evidente estis sufiĉe racia kaj praktikema persono,
kio montriĝas interalie en lia rilato al Esperanto. Unue entuziasma pri la ideo de
la Lingvo Internacia, li mem tiel argumentis sian postan kabeon: „Mi komprenis, ke en la nuna historia tempo la ideo de Zamenhof restos neefektivigebla
kaj ke esperantistoj restos nur nemulte signifa sekto. Nu, kaj mi dediĉis mian tempon
al la angla lingvo kaj mi ne bedaŭras tion. Praktike ĝi fariĝis monda interlingvo,
ĉu al ni tio plaĉu aŭ ne plaĉu” (p. 59).
#000111
Kvare, pro la menciitaj misoj en tiu biografia libro mankas pluraj biografiaj detaloj.
Mi tralegis ĝin atente kiel decas al (eksa) historiisto, tamen ne trovis respondojn
eĉ al la plej bazaj demandoj. Kiu financis instituciojn de Přemysl Pitter, speciale
antaŭ la dua mondmilito? Kio ili estis – orfejoj, edukejoj, kluboj? Ĉu stratinfanoj venis tien nur vespere aŭ pasigis tie
tutajn tagojn, eĉ dormis? Kiom da ejoj li havis, kaj kiom da infanoj vizitis ilin
#000112
La aŭtoro ofte citas kritikajn artikolojn de Přemysl Pitter, en kiuj tiu riproĉas
la prezidanton Tomáš Garrigue Masaryk. Sed kio estis la ideologio de Přemysl Pitter
mem? La aŭtoro citas jen kaj jen liajn eldirojn pri religio, antisemitismo, drinkado,
fumado ktp, sed mankas strukturita priskribo de liaj propraj ideoj.
#000113
La libro mem estas preparita kaj eldonita zorgeme kaj preskaŭ senriproĉe. Tajperaroj
maloftas, la lingvaĵo estas sufiĉe glata, kvankam foje senteblas la slava deveno de
la aŭtoro. La papero estas blanka, la folioj forte intergluitaj, la kovrilo el dika
papero kun kolorbildo – iom amatoreca laŭ mia gusto, sed ne primitive, kiel tiuj de multaj Esperanto-eldonaĵoj.
Interne haveblas pluraj nigrablankaj fotoj, sufiĉe bonkvalitaj kaj ĉiam subskribitaj.
Finas la libron listo de ĉefrolantoj kaj fontoj kaj vivkronologio de Přemysl Pitter.
#000115
Al kiu mi povas rekomendi tiun ĉi libron?
#000116
Al legantoj, kiuj interesiĝas pri kulturo kaj historio de Ĉeĥio kaj Slovakio – en la aŭtora teksto kaj citaĵoj de Přemysl Pitter abundas aludoj kaj referencoj al
la eventoj kaj ideoj el la pasinteco de ambaŭ landoj, do tio estas nemalbona kompletigo
al bazaj konoj kaj instigilo al plua esplorado.
#000117
Al kristanoj kaj pacistoj, ja ambaŭ temoj estas vaste prezentataj kaj diskutataj en
la libro, memorigante pri ideoj kaj spertoj de la pasintaj epokoj. Se oni deziras
iri plu, unue lernu lecionojn de antaŭuloj, kiujn ili ofte pagis tre multekoste.
#000118
Fine mi dankas la eldonejon
Kava-Pech pro tiu bona iniciato kaj sugestas pripensi daŭrigon forme de rememoroj de Olga Fierz,
fidela akompanantino de Přemysl Pitter. La libro enhavas kelkpaĝan citaĵon el tiu
verko, kaj se la tuta libro estas tia, ĝi certe elvokos grandan interesiĝon de la
Esperanto-legantaro. Mi pretas esti la unua leganto kaj promesas tujan recenzon, eble
#000120
Dum la mallonga periodo – malpli ol jarcento kaj duono! – ekde la lanĉo de Esperanto fare de Zamenhof lia planlingvo demonstris sin efika,
esprimpova kaj utila komunikilo. Tamen, laŭ Jan Werner, esperantisto, inĝeniero pri
konstruado kaj docento pri konstruado, konstateblas unu granda manko en Esperanto.
Temas pri la apliko de la lingvo en scienco kaj tekniko.
#000122
En la antaŭparolo de sia verketo pri terminologio li rakontas pri la 1970aj jaroj:
„Esprimado de fakaj temoj, precipe la teĥnikaj, estis tre malfacila, ĉar en Esperanto
mankis nomoj por multaj eĉ banalaj nocioj.” Werner atribuas ĉi tiun situacion al la fakto, ke terminologio kiel scienco estas
preskaŭ neglektata inter esperantistoj. Notinda escepto estis la pionira laboro de
Eugen Wüster (1898-1977), sed post li ne-multaj esperantistoj okupiĝis pri la terminologio.
Ŝajne, la Akademio de Esperanto ne tre okupiĝas pri la temo.
#000123
Tamen, se Werner pravas, la unua el tiuj principoj ne estas aplikebla al la terminologio,
nek al uzado de Esperanto en scienco, tekniko aŭ aliaj fakaj kuntekstoj. En tiuj okazoj
la lingvaĵo devas esti kiel eble plej internacia, nome tia, kia ĝi estas en komuna
uzo en la koncernaj fakoj. Aliokaze Esperanto ne estos serioze akceptata de fakuloj.
Werner ne akceptas la kontraŭan opinion de William Auld, ke oni traktu fakan terminaron
same, kiel estas traktata „ordinara Esperanto”.
#000125
Plie, terminologio kaj kreado de faka vortaro ne devus esti tasko de unuopuloj laborantaj
solaj. La laboro devas esti subtenata de iu oficiala aŭtoritato aŭ komisiono, ĉu ŝtata,
ĉu akademia. Kvankam tia aŭtoritato aŭ komisiono nepre devas inkluzivi kompetentajn
lingvistojn, ĝi bezonas kunlaboron kaj konsilon de plej doktaj specialistoj de ĉiu
fako. Sendube la kontribuoj kaj sugestoj de individuo kiel Rüdiger Eichholz estis
valoraj, sed ĉiu terminologia laboro devas esti tasko de speciala komisiono.
#000126
En la hodiaŭa mondo superregas en preskaŭ ĉiuj kampoj de homa aktiveco (sciencoj,
tekniko, kulturo, sporto ktp) la influo de la anglaj – aŭ pli ĝuste la usonanglaj – lingvo kaj vivmaniero. Sed inkluzive en la anglalingva universo la terminologia afero
prezentas gravajn problemojn kaj estigas dubojn kaj miskomprenojn. Werner skribas,
ke anglaj fakuloj el la sfero de lingvistiko konstatis interesan realaĵon. Helpe de
ekzaktaj metodoj ili elektis la 500 plej oftajn vortojn en la angla lingvo kaj trovis,
ke al ili estas eble atribui pli ol 14 000 diversajn signifojn, do averaĝe pli ol
28 signifojn por ĉiu vorto.
#000127
Grava faka kaj interfaka ligilo estas komerco, sed la nuntempa uzado de Esperanto
en komerco estas maksimume en infana stadio de disvolvo. En la scienca sfero ĝi estas
#000129
La aŭtoro de ĉi tiu recenzo ne povas pretendi esti faka terminologo, sed li ĵus aperigis
reviziitan eldonaĵon de modesta verketo pri uzado de la skotgaela lingvo en la moderna
mondo, kiu inkluzivas listojn de fakaj terminoj. En ĝi li korektis kelkajn erarojn,
kiuj troviĝas en popularaj anglaj-gaelaj vortaroj, kaj kiuj estiĝis pro miskompreno
de erarigaj anglaj terminoj. Ekzemple, la kompilinto de iu el tiuj vortaroj indikas
supozitan ekvivalenton por la angla homonimo „lime”, kiu havas almenaŭ tri signifojn, nome „kalko”, „tilio”, „limedo” (citrusfrukto) kaj „limedujo”. Konfuzo pri homonimoj ne ofte okazas, kiam temas pri tute malsamaj kuntekstoj, sed
en ĉi tiu okazo „tilio” kaj „limedujo” ambaŭ apartenas al la kategorio „arbo”, do miskompreno estas neevitebla.
#000130
Alia eraro de la sama kompilinto konsistis el miskompreno de la angla vorto „shrew”, kiu signifas kaj „megero” (malica virinaĉo), kaj „soriko” (eta musosimila mamulo). Werner citas similajn ambiguajn homonimojn en la ĉeĥa kaj
la germana (ekzemple, la du malsamaj signifoj de la germana vorto „Kiefer”, nome „makzelo” kaj „pinarbo”). Estas grave konscii, kiuj samsignifaj terminoj estu evitataj en la faka Esperanto.
Samsonaj kaj same skribataj vortoj devas ne esti uzataj en faka terminaro, krom eble
kiam temas pri tute apartaj „universoj de diskurso”. Eĉ tiel tio estas evitinda. Konsideru ni la germanan vorton „Dichtung” („juntoŝtopaĵo, garnaĵo”), kies alia signifo estas „poezio” (!). Feliĉe, oni malofte trovas la du nociojn en la sama kunteksto.
#000131
Plurajn paĝojn la aŭtoro dediĉas al terminaro de sia propra specialaĵo, nome konstruado.
#000135
Kvankam ĉi tiu verko ne estas legaĵo por la ĝenerala publiko, oni povas rekomendi
ĝin al iu ajn, kiu serioze okupiĝas pri faka terminaro en Esperanto.
#000137
Vintras terure. Neĝo krakas sub la piedoj en Bjelostoko. Tra neĝoŝtormo malfacile
iras knabo. Jam krepuskiĝas. En la fono batas la turhorloĝo, kvinfoje. Pli kaj pli
laŭte aŭdiĝas polaj voĉoj. Temas pri iritataj plenkreskuloj, kies krudaj voĉoj flugas
tra la ŝtormo, voĉoj tre blasfemaj, bone aŭdeblaj por la orelo, kaj senteblaj por
ĉiu animo sentema. „Tiuj damnaj rusoj!
Co za bałagan, cholera! Kia fatraso, fi! Kial ili neniam purigas nian straton?”
#000139
Malaperas iliaj botoj en la blanka tavolo. La knabo suprentiras sian kolumon, pliŝirmante
la vizaĝon de la mordanta malvarmo. Li revas pri dolĉaĵoj kaj hejma varmiĝo en la
komforto de amika domo. Leo atendas lin tie por kune studi la gramatikajn tiklaĵojn
de la antikva greka. Fakte morgaŭ okazos grava testo en la lernejo. Pendaĵo neĝkovrita
montriĝas antaŭ liaj esperplenaj okuloj. Lia ganto tuj forviŝas la neĝon, kaj sur
la ŝildo aperas vorto rusa:
#000140
Kun bedaŭro, li obstine daŭrigas sian vojon. Iu stumblas, kaj kontraŭvole piedfrapas
malplenan botelon, kiu kuŝis en la neĝo. La ŝtormo tralasas denove krudan voĉon. Tiu
homo haltas ŝanceliĝante, prenas la botelon kaj ĵetas ĝin. La botelo tinte frakasiĝas
en apuda rubujo. Apenaŭ aŭdeble, krudaj vortoj en la rusa, kiuj akre mencias la pigrecon
de la poloj, atingas la orelojn de la knabo. Kial malamikaj grupetoj fariĝis tute
fremdaj unuj al aliaj, kaj interkompreniĝado estas absolute ne ebla?
#000141
Li tuj turniĝas dekstren al la alia flanko de la strato. Tie estas alia ŝildo. Tra
la aero li flaras agrablan odoron de freŝaj bakaĵoj. Ganto viŝas la ŝildon, kaj legeblas
la vorto: pano. Li ĉirkaŭiras la angulon, kaj estas alia vendejo antaŭ li. Liaj okuloj
rigardas supren al la ŝildo de tiu vendejo. La neĝo lasis la lastajn literojn klare
skaja. Li frapetas la ŝildon, kaj la neĝo falas leĝere sur la straton.
Konditerskaja. Sukeraĵejo. Jen fine la ĝusta loko! Liaj okuloj jam komencas brileti, kiam li eniras
la vendejon. Kelkajn minutojn poste la knabo pli ĝoje promenas sur la strato kun saketo.
#000142
Kia maloportunaĵo! La antikva greka havas tiom da difinaj artikoloj, kaj mi neniam
sukcesis parkerigi ilin sen helpo de Leo. Feliĉe li helpos al mi, kaj mi trovis la
dolĉaĵojn kiel rekompencon post la studado. Tri, naŭ, dek tri ... Jen! Ĉi tie devas
esti la apartamentaro, kie loĝas Leo. La knabo rekte eniras la konstruaĵon kaj rapidas
#000143
„Kien vi iras? Kiu vi estas? Ĉu vi ne vidis la ŝildon? Vi devas anonci vin, stultulo!” Surprizite li turnas la kapon kaj subite vidas la pordiston. „Pardonu min, sinjoro”, li mallaŭte respondas ruse. „Atendas min mia amiko Leo Wiener, kiu loĝas en la tria etaĝo.” La pordisto kolerete fingromontras la ŝildon al la timigita knabo. Sur ĝi estas skribita
#000144
Lazaro Zamenhof ekkomprenas, ke la gramatiko povas pli kaj pli degeli en liaj manoj,
kaj ke la grandecon de la vortaroj povas anstataŭi unu sufikso, kiu signifas certan
rilaton. Li subite eksentas la teron sub siaj piedoj. Antaŭ liaj okuloj klariĝas skizoj
#000145
Spite al pluraj tiurilataj disvastiĝintaj kliŝoj, urologo ĉiam pli ofte okupiĝas ankaŭ
pri virinoj. Fakte tutmonde la kancero de urina veziko trafas kreskantan nombron da
inaj individuoj: ĉiujare en Italio oni observas ĉirkaŭ 5000 novajn kazojn, el kiuj
#000148
Ĝenerale, vezikan kalkulusozon (kiu estas konata ankaŭ kiel gruzmalsano) spertas 5 %
de la ina itala loĝantaro. Pli ol 2 milionoj da pacientinoj, siaflanke, suferas pro
urina inkontinenco. Cistito mem estas problemo, kiu tradicie je 90 % rilatas al virinoj,
en iu ajn aĝo. Pro la pliiĝo de la supre menciitaj patologioj, kaj kun la espero povi
helpi homojn elkoni kaj frue prizorgi ĉi tiujn malsanojn de la urina aparato,
Società Italiana di Urologia (Itala Asocio pri Urologio) preparis kaj, printempe de 2018, eldonis detalan kaj
interesan manlibron. Interesatoj povas elŝuti la itallingvan broŝuron el la oficiala
#000149
Kvankam Skotlando estas malgranda peco de tero ĉe la okcidenta marĝeno de Eŭropo,
ĝi estas naskiĝloko de kelkaj el la plej gravaj intelektuloj en la kampo de la naturfilozofio.
Ekde la dek-oka jarcento – la periodo de la tiel nomata Skota Klerismo – la ĉefurbo de Skotlando, Edinburgo, iom tro memkontente nomas sin „la Ateno de la Nordo”. Renomaj skotaj intelektuloj, kiuj havis mondvastan influon, inkluzivas la filozofon
kaj historiiston David Hume, la beletriston kaj historiiston Thomas Carlyle kaj la
filozofon kaj ekonomikiston Adam Smith, kies amiko Hume ne ĉiam konsentis pri liaj
#000151
Adam Smith naskiĝis la 5an de junio 1723 en la orient-skota urbo Kirkcaldy (gaela
nomo: Cair Chaladain), ĝis antaŭ nelonge pli konata kiel centro de fabrikado de linoleumo
ol kiel hejmo de pensuloj. Li frue montris sin aparte inteligenta studento, kiu interesiĝis
pri ĉiuj akademiaj fakoj. Post jaroj de studado en Glasgovo kaj Oksfordo, dum la resto
de sia vivo li iom post iom faris sin multsciulo. Li ricevis renomon kiel lekciisto
en Edinburgo, sed estante deca kalvinisto, li malaprobis tion, kion li rigardis kiel
la diboĉan vivon en la ĉefurbo, kaj preferis loĝi en la pli sobra Glasgovo.
#000152
Farinte provan lekcion pri la temo
De Origine Idearum (Pri la origino de ideoj), en 1751 li estis promociita kiel profesoro pri logiko.
Kiel profesoro Smith estis aparte respektata, ne nur de skotaj studentoj, sed ankaŭ
estis serĉata de studentoj el la ĉefaj eŭropaj landoj kaj el Rusio, kiuj poste disvastigis
liajn ideojn kaj principojn en siaj propraj landoj.
#000153
Eble bezonas klarigon la esprimo „la nevidebla mano”. La unua mencio de tiu frazo troviĝas en verko de Smith pri klasika mitologio, en
kiu li parolas pri „la nevidebla mano de Jupitero” en la homaj aferoj. Almenaŭ dufoje poste, en eseoj pri ekonomiko, li uzas la saman
frazon por la nocio, ke lasate regi sin mem, sen troa interveno de la ŝtato, la ekonomio
plej bone funkcias por la publika bono. Tamen, se okazas malavantaĝo al dungitoj kaj
malriĉuloj, la ŝtato ja rajtas korekti la maljustecon.
#000157
Bedaŭrinde, tamen, la ekonomikistaj principoj de Smith (humana kaj kompatema viro)
pli ofte estas misuzataj por pravigi la ekscesojn de la tiel nomata nov-liberalisma
laissez faire (libera merkato sen interveno de la ŝtato), t.e. tute la malo de la socialisma kredo.
Ekstrema ekzemplo de la aplikado de
laissez faire estis la politiko de la antaŭa brita ĉefministro Margaret Thatcher, kiu asertis ke
„la socio ne ekzistas; nur individuoj”, sed tutmonde multaj aliaj politikistoj kaj instancoj sekvis (kaj ankoraŭ sekvas)
#000158
Kiam mi unue ricevis ĉi tiun etan libron, mi dubis, ĉu ĝi bezonas pli ol mallongan
recenzon, sed fakte mi trovis ĝin interesa kaj konciza enkonduko al la vivo kaj la
ideoj de la grava filozofo Adam Smith, precipe kie ili rilatas al ekonomiko. La aŭtoro,
Bo Sandelin, estas supera profesoro en Göteborg, Svedio.
#000160
Alia recenzo pri la sama libro aperis en la rubriko „Ekonomio” (MONATO 2018/07, p. 21)
#000161
Notinda evento okazis en la urbo Yaguaramas (municipo Abreus, apartenanta al la kuba
centro-suda provinco Cienfuegos), kie oni lastatempe muntis 19 440 sunpanelojn donacitajn
de Ĉinio. La ambasadoro de Ĉina Popola Respubliko en Havano, sinjoro Chen Xi, transdonis
la ŝlosilon simbolantan la komencon de la ekspluatado de sunenergiaj parkoj kun suma
gener-povumo de 9 megavatoj (MW), konsiderante ankaŭ tiujn en la okcidenta provinco
Pinar del Rio. Ambaŭ estis konstruitaj kun la financa helpo de la ĉina registaro.
#000163
Rubén Cid Carbonell, kuba vic-ministro pri energio kaj minejoj, deklaris, ke, malgraŭ
la malfacilaĵoj ligitaj kun la ekonomia kaj komerca blokado fare de Usono, preskaŭ
ĉiuj kubanoj havas aliron al elektroenergio. „Yaguaramas, kune kun Pinar del Rio, konstituas la unuan etapon de donaco fare de Ĉinio,
kaj la du parkoj finitaj en 2018 havigas 13 500 megavat-horojn (MWh) jare kaj reduktos
la produktatan karbondioksidon”, li notis. Ene de malpli ol 90 tagoj la kontribuo de la parkoj egalis al pli ol 3500
MWh kaj oni evitis emisii en la atmosferon 3000 tunojn da CO
#000165
Alvenas en Italion aparte efika sistemo por perdi pezon, kiu jam estis sukcese uzita
en aliaj landoj de la mondo. Temas praktike pri gastra balono, kiun oni glutas samkiel
pilolon komence de la traktado kaj kiu post ĉirkaŭ kvar monatoj eliras nature el la
korpo, ene de homaj fekaĵoj. La produkto, kiu nomiĝas
Elipse, estis prezentita komence de junio 2018 en Milano kaj oni priskribas ĝin kiel la
unuan balonon kun ĉi tiaj novecaj trajtoj. Fakuloj rekomendas ĝin al dikaj personoj,
kies korpomasa indico (BMI) egalas al – aŭ pli altas ol – 27, precipe se ili jam provis sekvi dieton sen tamen atingi la deziratan rezulton.
#000166
Dietikistoj je dispono de pacientoj
#000169
La uzo de tiu ĉi metodo por maldikiĝi estas parto de programo, kiu intencas, danke
al la paralela helpo de fakula teamo kaj al la sento pri sateco kaŭzata de la balono,
ŝanĝi la manĝajn kutimojn de pacientoj. La programo antaŭvidas, ankaŭ en la fazo sekvanta
la forpelon de la balono, la ĉeeston de aro da dietikistoj je dispono de pacientoj:
ili kleriĝis tiurilate kaj do havas apartan kompetenton kaj ĉiujn necesajn kapablojn
por prizorgi homojn post la elpelo de la gastra balono pere de ilia ekskremento.
#000170
En Romo, kie la projekto jam komenciĝis, ekzistas 15 nutraj kuracistoj, kiuj jam aliĝis
al la projekto; en Sicilio oni nombras sume 20, dum aliaj ekaperas nun kaj pretas
proponi tiun utilan servon en Lombardio, Emilia-Romagna kaj aliaj regionoj.
#000171
La patrinan tagon oni celebras en la unua duono de majo en tre multaj landoj: ĉi-jare
ĝi estos solenita en la 12a tago. La koncerna datreveno ŝanĝiĝas iomete de jaro al
jaro, sed ĝi koincidas ĉiam kun la dua dimanĉo de majo.
#000172
La origino de la patrina tago ekis antaŭ pluraj jarcentoj: la festo estis antikve
ligita verŝajne kun la kulto de fekundeco kaj patrineco. La patrina tago, kia ni ĝin
konas hodiaŭ, estis tamen starigita fine de la 19a jarcento, kiam ĝin enkondukis la
usona porpaca aktivulino Ann Reeves Jarvis, sekvita de ŝia filino Anna kaj de sinjorino
#000173
Dum la 1860aj jaroj Ann Reeves Jarvis agadis kaj organizadis kampanjojn por kontraŭbatali
la infanan mortemon kaŭzatan de diversaj malsanoj kaj de la poluado de lakto. Post
la usona enlanda milito Ann Reeves Jarvis komencis lanĉi iuspecajn „panjo-festojn”. Temis precipe pri piknikoj kaj aliaj aranĝoj, kun la celo antaŭenigi la amikecon
inter patrinoj apartenantaj al frakcioj, kiuj estis malamikaj dum tiu milito. En 1870
Julia Ward Howe verkis la Proklamon de la Patrina Tago, kiu instigis virinojn ludi
pli aktivan rolon en la paciga procezo.
#000174
La 10an de majo 1908 Anna Jarvis, filino de Ann Reeves Jarvis, organizis en diversaj
usonaj urboj eventojn dediĉitajn al patrinoj. Dum la postaj jaroj la famo kaj graveco
de tia tago kreskis pli kaj pli, kaj la usona prezidento Woodrow Wilson oficialigis
la feston en 1914. Li decidis, ke la festo koincidu ĉiam kun la dua dimanĉo de la
monato majo, kaj tiel oni memoras la daton de la morto de Ann Reeves Jarvis, forpasinta
la 9an de majo 1905. Ĉi tiu tago estis poste elektita en pluraj okcidentaj landoj,
inkluzive de Italio ekde la malfruaj 1950aj jaroj.
#000175
Kiam la nekonata viro venis loĝi en la vilaĝo, neniu atentis lin. Li aĉetis malnovan
domon, iomete riparis ĝin, rekonstruis la tegmenton, farbis la barilon de la korto
kaj faris garaĝon por sia aŭto.
#000177
La nekonata viro kun neniu konversaciis, kun neniu renkontiĝis. Nur de tempo al tempo
li interŝanĝis po kelkaj vortojn kun Cecka, la vendistino en la magazeno, kaj same
kun Petranka, la junulino, kiu laboris en la kafejo.
#000179
Iom post iom la homoj alkutimiĝis al li, sed ili evitis lin kaj ne alparolis lin.
Li kvazaŭ preferis pasigi la tagojn hejme, kaj nur de tempo al tempo oni lin vidis
sur la vilaĝa placo. Lia domo troviĝis ĉe la rando de la vilaĝo, ĉe la strato, kiu
deklivis suben al la ŝoseo al la urbo.
#000181
Sed iun tagon la nekonata ulo serioze maltrankviligis preskaŭ la tutan vilaĝon. Tio
estis en la komenco de oktobro. Trian tagon la pluvo ne ĉesis. Pluvis, la pluvo plifortiĝis,
kaj evidentiĝis, ke tutan semajnon pluvos.
#000182
En la vilaĝo estis nur baza lernejo, kaj kelkaj lernantoj, kiuj frekventis gimnazion,
ĉiun tagon piedmarŝis al la urbo, kiu troviĝis tri kilometrojn de la vilaĝo.
#000183
Hodiaŭ, kiam Veska revenis de la lernejo, Milka, ŝia patrino, demandis ŝin, kiel ŝi
sukcesis iri al la lernejo en la forta pluvo. Veska respondis, ke matene, kiam ŝi
ekiris al la lernejo kun siaj amikinoj Katja kaj Ljubka, Nekonato, kiu loĝis ĉe la
rando de la vilaĝo, proponis veturigi ilin per sia aŭto al la urbo, kaj ili veturis
#000184
– Kiel vi kuraĝas veturi en la aŭto de Nekonato? Vi nek scias, kiu li estas, nek konas
lin. Neniu scias, kiu li estas! Oni diras, ke li estas krimulo kaj farus al vi ion
malbonan aŭ veturigus vin ien kaj malhonorigus vin!
#000186
– Sed, panjo, ni estis tri knabinoj kaj nenian fiagon li povus kaŭzi al ni. Kaj ŝajnas
al mi, ke li ne estas krimulo, bonedukita kaj kultura li estas ...
#000187
– Nenion mi volas aŭdi! – interrompis ŝin Milka. – Kaj neniam vi kuraĝu eniri lian aŭton.
#000188
Sed, evidente, Veska ne taksis serioze la averton de sia patrino, kaj post kelkaj
tagoj iu najbarino diris al Milka, ke ŝi vidis Veska-n denove eniri en la aŭton de
Nekonato survoje al la urbo. Tio nervozigis Milka-n. Ŝi saltis kaj ekiris al la domo
de Nekonato. Post nur kelkaj minutoj ŝi estis antaŭ la pordo kaj komencis forte frapi
al la pordo. Nekonato eliris kaj mire alrigardis ŝin. Ĝis nun neniu el la vilaĝo vizitis
lian domon, nek serĉis lin por io. Li malfermis la buŝon por demandi Milka-n, kion
ŝi volas, sed ŝi ne permesis al li eĉ unu sonon prononci.
#000189
– Sinjoro! – komencis kolere kaj minace ŝi – Mi ne scias, kiu vi estas, sed mi avertas vin ne okupiĝi pri mia filino! Tio konvenas
nek al via aĝo, nek al viaj jaroj. Se mi ekscios, ke vi ankoraŭ foje proponos al ŝi
veturigi ŝin al la urbo per la aŭto, mi plendos al la polico, kaj mi procesos kontraŭ
vi! Ĉu vi ne hontas!
#000190
Nekonato restis konsternita. Li rigardis ŝin kaj ne sciis, kion respondi.
#000191
– Pluvis, kaj mi volis helpi la knabinojn, por ke ili ne marŝu piede – diris li.
#000192
– Tion al iu alia vi diru. Mi estas patrino, kaj mi tre bone scias, kion vi volis.
#000193
La novaĵo rapide disvastiĝis, kaj ĉiuj en la eta montara vilaĝo jam sciis, ke Nekonato
veturigas la knabinojn al la urbo per la aŭto. Iuj, kiel Milka, suspektis lin pri
maldecaj intencoj, sed aliaj senkulpigis lin. Estas virinoj, kiuj diris, ke Nekonato
kompatis la knabinojn kaj proponis veturigi ilin al la urbo, por ke ili ne marŝu tri
kilometrojn piede en la pluvo.
#000195
Ĉar en la vilaĝo okazis preskaŭ neniaj eventoj, tiu novaĵo kelkajn tagojn kaptis la
atenton de la homoj. Oni pridiskutis ĝin en la domoj, en la drinkejo kaj en la kafejo.
Iuj patrinoj serioze avertis siajn filinojn eviti Nekonaton. Sed kiel ĉiu miraklo
tritaga ankaŭ tion oni rapide forgesis. Nekonato preskaŭ ne videblis en la vilaĝo.
Kvazaŭ li estus foririnta ien, kaj lia domo senhomiĝis.
#000196
La vintro pasis, venis la printempo, la arboj verdiĝis, en la kortoj ekfloris la printempaj
floroj. La sunradioj pli kaj pli varmigis la korojn, kaj la sudvento forpelis la zorgojn,
la maltrankvilojn, kaj ridetoj ekbrilis sur la vizaĝoj de la homoj. La pli junaj komencis
frumatene iri al la agroj, kiuj ĉi tie en la montoj estis malgrandaj, sed la homoj
#000197
Iun posttagmezon malbona informo kvazaŭ glacia vento pasis super la vilaĝo: Nedelĉo,
la kvinjara filo de la familio Kanĉov, malaperis. Li eliris el la korto, lia patrino
Vera ne rimarkis lin, kaj kiam ŝi serĉis lin, li jam forestis. Ŝi ekiris tra la vilaĝo
por serĉi lin, sed nenie lin trovis. Ŝi demandis, pridemandis, sed vane, de la infano
ne estis eĉ spuro. Tiu ĉi sciigo rapide disvastiĝis tra la tuta vilaĝo. La homoj maltrankviliĝis.
La viroj kolektiĝis en la drinkejo por decidi, kion fari. La korŝira ploro de Vera
#000198
– Certe li ekiris al la arbaro – supozis la viroj. – Ni devas disiĝi en grupojn kaj traserĉi la arbaron.
#000199
Ili ekiris, rapidis, ĉar baldaŭ vesperiĝos kaj en la mallumo ili trovus nenion. La
placo senhomiĝis kaj silentiĝis en maltrankvila atendado. Nur el la domo de la familio
Kanĉov daŭre elflugis la plorego de Vera. La horoj malrapide kaj pene pasis, sed la
viroj ne revenis. La virinoj ilin atendis kun kuntiritaj koroj kaj kun rigardoj fiksitaj
al la densa pinarbaro, kiu de norde kaj de okcidente ĉirkaŭis la vilaĝon. La suno
kvazaŭ time subiris, kaj ĝiaj lastaj radioj similis al savmanoj.
#000200
Kiam la virinoj, kiuj estis en la kafejo ĉe la placo, jam opiniis, ke ĉi-vespere la
viroj ne povos trovi Nedelĉo-n, el la rando de la vilaĝo aperis Nekonato. Li rapide
marŝis al la placo, portante mane Nedelĉo-n. Petranka el la kafejo la unua lin vidis
tra la fenestro kaj ĝoje ekkriis:
#000201
La virinoj eksaltis kvazaŭ vekitaj de subita tondro kaj ekkuris eksteren. Nekonato
haltis, transdonis Nedelĉon al iu el ili kaj mallaŭte diris:
#000203
– Li dormis ĉe la herbejo Genov, apud la granda pino. Hazarde mi lin vidis.
#000204
– Estu viva kaj sana – diris iu el la virinoj.
#000205
– Dio vin benu – aldonis alia.
#000206
– Kuru, diru al Vera, ke ŝia Nedelĉo estas trovita, kaj al la viroj, ke ili revenu
#000207
Nekonato turniĝis por ekiri, sed Petranka lin haltigis.
#000208
– Sinjoro, atendu, eniru, por ke ni almenaŭ per unu kafo regalu vin.
#000209
Nekonato ekrigardis ŝin, por sekundo li enpensiĝis, sed ekiris al la kafejo. Li sidiĝis
ĉe iu tablo kaj la virinoj lin ĉirkaŭis. Petranka alportis la kafon.
#000210
– Bonvolu, sinjoro – diris ŝi. – Delonge vi ne venis en la kafejon, verŝajne vi havas laboron?
#000211
– Jes – respondis li. – Mi ne havas liberan tempon.
#000212
– Kion vi faras? Malofte vi eliras el la domo – daŭrigis per la demandoj Petranka.
#000213
– Verkisto mi estas. Mi verkas. Mi venis tien ĉi en la vilaĝon por verki trankvile.
#000214
– Verkisto – interrigardis sin la virinoj. Ne ĉiuj klare komprenis, kion signifas esti verkisto,
sed sur iliaj vizaĝoj aperis estimo kaj respekto.
#000215
Mi dankas vin pro la sendita „gustumaĵo” beletra, la novelo
Cent diantoj de Júlia Sigmond (MONATO 2018/12, p. 25-26). Sed estu permesate fari lingvan rimarkon pri ĝi. Ŝajnas, ke la verketo originas
de hungarino, kion mi konkludas el la lingvaĵo, pli precize el ĝia vortordo, pro kio
la lingvon, en kiu ŝi ĝin verkis, mi kutimas nomi „Hunganto”, t.e. la versio, dialekto de Esperanto, preferata de multaj hungaroj. Esperanto bezonas
unuecan sistemon ankaŭ vortordan, alie ĝia populariĝo estas minacata.
#000216
Sekve al tiu ĉi teksto aperis letero de leganto en posta numero de MONATO.
#000217
Oni scias, ke neniu devas miksi arton kaj artiston, kaj ke, se oni volas konservi
siajn ravon kaj admiron pri ajna artisto (kaj mi vere admiras la tuj recenzotan verkiston!),
oni ja devas teni sin je sekura distanco de tiu. Plie, en ĉiuj landoj, kulturoj kaj
lingvoj troviĝas artistoj, kies vivon komplete ĉirkaŭas, vole nevole, polemikoj. Feliĉe
aŭ ne, ĉe ni, esperantistoj, ne estas ja kutime havi artistojn, kiuj estas ankaŭ kaŭzo
aŭ celo de akraj polemikoj, tio estas ja escepto. Sed nun ni parolu pri unu el tiuj
#000219
Esperantlingva poeto el Hispanio, koniĝinta ekde la fino de la 80aj jaroj, Camacho
estas unu el tiuj revoluciuloj de nia poezio, kiuj, grupe, famiĝis kiel
Ibera Skolo. Tamen liaj personaj sintenoj antaŭ kelkaj el niaj institucioj aŭ aliaj famuloj de
nia movado ĉiam rezultigis, ke la vervo kaj verko de Camacho estas rigardataj ne nur
kiel tempestaj, sed ankaŭ kiel agresemaj kaj, de kelkaj personoj, netoleremaj. Ne
estas malmultaj tiuj, kiuj pensas, ke „ja temas pri elstara poeto, tamen
#000220
Tamen pro la fakto mem, ke mi ne rajtas juĝi homon, kun kiu mi neniam havis personan
kontakton, mi povas (almenaŭ mi tion pensis, sed tion taksu leganto mem) kun iom da
senpartianeco prepari tiun ĉi recenzon pri lia lasta libro, titolita
Brulvunde estas bona rikolto de poemoj, produktitaj en la jaroj 2016 kaj 2017, kio igas la
libron duparta tekstaro, kredeble organizita laŭ verk-ordo mem.
#000221
La unua parto, 2016, ekas per versforma prezento de la akra disputo, tiam ĵus okazinta,
inter la aŭtoro kaj Carlo Minnaja. Fakte, la unuaj sep poemoj de la tuta libro konsistas
el rakontado de lia versio de la afero kaj en atakoj kontraŭ Minnaja. Estas domaĝe,
ke Minnaja ne estas ankaŭ poeto, tiel li eble povus per samaj armiloj prezenti kaj
propran version. Tamen ne nur kontraŭ Minnaja Camacho atakas, estas same alia celo: Ian Fantom,
kiu, tamen, „meritis” nur unu poemon, en la paĝo 112.
#000222
Sed ne pensu, ke la tuta poemaro estas tiom akre militema. Estas en ĝi kortuŝa omaĝo
al la tiam ĵus forpasinta ĉefredaktoro de MONATO, nia karmemora Paul Gubbins (p. 30, vidu la kadron), kaj al Baldur Ragnarsson, al
kiu Camacho dediĉas la libron. Li rekonas lin kiel „modelon” por sia verko kaj konfesas ŝuldi al li la versan strukturon, konstruitan laŭ „trioj”. Plie, en la poemo „Al untaj poetoj”, li eĉ rekomendas al siaj posteuloj bone trastudi la verkojn
#000223
Bone ... kaj pri la poemoj mem? Kion pri ili oni povas diri?
#000225
Fine, kiamaniere taksi poeton kiel Camacho? Senkonsidere pri la polemikisto, mi sincere
povas diri, ke liaj poetaj kvalitoj ankoraŭ daŭre vervas, sed liaj poeziaj formuloj
jam, iom post iom, elĉerpiĝas. Tiel, oni ja flaras post legado de
Brulvunde ioman laciĝon, de li mem konfesitan, antaŭ la (memdeviga?) tasko esti ĉiam avangardeca.
Eble mi aŭdacu diri, dum tiu sia „poezia aŭtuno”, nia eminenta poeto devos investi iom da tempo je propra reinventado, kaj, sen plua
kompromiso por esti moderna, fariĝi tiam eterna.
#000227
Carlo Minnaja prave substrekas en sia recenzo, kiun mi legis, ke
Laminario estas mara brunalgo, kies nomon nefakulo kutime ne konas. Tiu titolo, verŝajne, volis
Celakantoj de Camacho, fiŝoj, supozitaj formortintaj de ĉirkaŭ 65 milionoj da jaroj (kiel registras
NPIV) kaj tute abrupte retrovitaj en 1938 kiel plu vivantaj.
#000229
Persone mi sugestas, ke per ĉi tiu titolo – iel spegulante sian amikon en la elektado de ekzotika vivaĵo – la aŭtoro intencis titolon ne tuj forgeseblan, kiu iel, verŝajne, registriĝos en
#000230
Kiel ajn, per vortelekto li montras, ke li tre bone regas nian vortprovizon – sed pli grave: per siaj versoj, poemoj, poemetoj li konvinke arogas al si indan lokon
sur nia eta Parnaso. Junan kaj fierindan kolegopoeton ni hurau!
#000231
fluoj – la tri subtitoloj de ĉi poemaro – iom svage meditigas pri la verkado de tiu ĉi poezia libro: por mi persone Fonto unuavice
pensigas pri mia konstanta eldonisto, kun kiu tra la jardekoj tiom da libroj kaj libretoj
ni povas enmondigi, sed konkrete, ili tri – fontoj, tajdoj, fluoj – pensigas pri akvo, sur kiu drivas nia mondo, nia ekzisto: la unua ĉapitro – fontoj – komenciĝas per Sablodolaro: tia stranga vivaĵo, kiun la „mi” de la verko volus imiti en sekreta kuŝado nerimarkata, por vendiĝi trigroŝe kiel
ornamaĵo en pulbazaro. Kia modestega revo!
#000233
retrovi la vojon al vi estas mistera tasko
nur plenumebla de birdoj manĝantaj panerojn
aŭ de talpoj tunele ligantaj niajn grotajn timojn
ĉar tio aŭtomate pensigas onin pri bildoj ĉiuflanken saltantaj: jen unu el la plej
gravaj taskoj de „moderna” poezio. Sian vivon oni ja ekiras, postlasante spurojn por kapabli retrovi la vojon
iritan, sed birdoj, kiuj hazarde pasas kaj ekĝuas la ĵetitajn panerojn, forigas tiun
spuron ... Tiam do retrovi la vojon fariĝas neeble.
#000234
Glacirompe – povas esti, ke mi komplete misasociadas, sed min tiu poemeto impresas tre triste
tristige: ŝajne, la „mi” ŝipe drivas tra maro da rubo, kvazaŭ glacimonto da rubo. Ĝi memorigas min pri dokumenta
filmo, kiun antaŭ nelonge televide mi spektis.
#000235
Dancanta Satiruso – kiel klasiklingvisto tuj mi ekpensis pri tiu mirinda statuo, kiu marfunde dum jarcentoj
konserviĝis, nun prave en muzeo miatakse fierega: Kiel trafa
ĉar amase turistoj venis vidi ĝin.
#000236
Sed post la malkovro de la mirinda statuo la vivo reiĝis normala:
#000237
La memoroj pri la avo aŭdiĝas kompatema tenereco, kiun samtempe li neas (helpoŝnuron mi elĵetus, / sed
#000238
La siamaj luktistoj – al mi impresas iom triste, ke ĉi tiuj du luktistoj reciproke, ŝajne, sin amas, ja
iel havas interkontakton, sed samtempe ne povas sin aŭdi: tipe „moderna” tristeco kun ĉiuj teknikaĵoj ja uzataj.
#000239
Herbario – romantika poemeto, kiu komenciĝas per renkontiĝo por prizorgi la herbarion, la herbokolekton;
enŝoviĝas gejunulaj am-sentoj, sed malgraŭ ia heziteto inter romantikaj emoj kaj odoroj
de plej logaj floroj, subite venkas ĉu devosento: „ni hastu al parko, verd' atendas.”
#000240
La baseno – pri „akva koro” en la ĝardeno de Palermo. Mi, kompreneble, ne povas esti certa, ke temas ekzakte
pri la sama naturfenomeno, sed ŝajnas al mi, ke ĝuste tie antaŭ tiom da jaroj mi estis,
Kuraĝe antaŭen! pri nimfo, kiu tra la fluoj de riveroj migras de kontinent' al kontinento por honori
#000241
Kaŭze – Ja klare: tio okazas al oni, se oni kuŝas surplanke en ĝardeno. Fungojn oni aŭdas
kreski, aeron pumpadi radiken. En Esperanto mi ankoraŭ ne renkontis, almenaŭ ne konscie,
poeton tiel atentan pri la naturfenomenoj. Gratulon al vi, kara!
#000242
Medito, pri kio restos post ĉiu nia laboremo, luktado, penado – tre ĉarme rekoni survoje konatajn nomojn, eĉ de nia amika rondeto de Kajto – sed fine ĉio forvaporiĝos en eternecan neniomon ... Persone tio min impresas tre
religie, sed, supozeble, tio pruvas precipe pri mia personeco. Dankon, Suso! Bela
#000243
Mi akceptis ĉi tiun libron por recenzo parte pro tio, ke mi nun okupiĝas, partatempe,
pri arkivo kaj pri biblioteko, nome pri la postlasaĵo de Marjorie Boulton kaj pri
la katalogado de Biblioteko Butler. Miroslav Malovec traktis la aferojn, kiuj plej
proksime rilatas al mia agado. Ankaŭ mi pensas pri la bananskatoloj.
#000247
Inter la 11 alitemaj prelegoj mi aparte notas du prelegojn de Piet Buijnsters, en
kiuj li pritaksas diversajn parolrekonilojn kaj literumilojn por Esperanto. Domaĝe,
ke li ne simile pritaksis diversajn tekstlegilojn por Esperanto, ĉar tio eĉ pli interesus
min. Kiu el ABBYY FineReader, OmniPage, Readiris kaj, eble, ankaŭ aliaj programoj
plej bone funkcias por kiaj tekstoj? Jen interesa temo, eble, por iu alia. Piet Buijnsters
forpasis, bedaŭrinde, kelkajn semajnojn antaŭ ol mi ricevis ĉi tiun libron.
#000248
Por resumi, jen kolekto de tekstoj pri diversaj interesaj temoj. Plenan liston de
ili oni povas trovi en la reto, kaj mi esperas, ke la eldonejo ricevis permeson por
enretigi ankaŭ la plenajn tekstojn, kiam estos konvene. Registraĵoj de kelkaj prelegoj
#000249
Arkivoj kaj bibliotekoj – kiel protekti kaj konservi nian heredaĵon. Eld. Espero, Partizánske, 2015. 173 paĝoj. ISBN 978-80-89366-36-1.
#000250
Ĉar mi estas latin-amerikano, mi vivas en mondoparto, kies kulturo estis grandparte
muldita de la romkatolika eklezio, kaj, ĉar mi vivas en urbo mondfame konata kaj pro
karnavala festo kaj pro statuo de Kristo Redemptoro, certe alikontinenta leganto povus,
kvankam pale, imagi, kun kia scivolo diversaj el miaj samurbanoj rigardas la sep ortodoksajn
preĝejojn ekzistantajn en Rio-de-Ĵanejro, el kiuj ĉiu estas ligita al unu enmigrinta
kolektivo el ortodoksaj landoj, do estas ortodoksa rusa, ukraina, siria, libana, pola,
#000251
Tiel, ortodoksa kredo estas afero de niaj slavdevenaj samlandanoj; kio por ni estas
nenia problemo. Sed oni konfesu, ke por multaj brazilanoj estas ja iom strange vidi
homojn, kiuj vivas sian kredon laŭ maniero, kiu por ni, latinoj, „ne samas sed egalas”, kiel diras la kanzono de kuba kantaŭtoro Silvio Rodríguez. Tio okazas, ĉar ortodoksa
kredo ĉiam montriĝas al ni kiel multe pli serioza kaj tradiciema versio de katolikismo,
tamen kun pli belaj kirkoj kaj pli allogaj mesoj (kaj longbarbaj pastroj).
#000252
Ĉar ĝi ĝenerale estas asociita kun slavaj popoloj, ortodokseco fariĝis kvazaŭ komuna
kaj ĝenerala kultura trajto de slavoj, kiuj, eĉ kiam romkatolikoj, havas kulturon
ĝeneralan, plenigitan de ortodoksa pensmaniero; tiel tre oportunas, ke ni havu, en
Esperanto kaj aliaj lingvoj, tekston de la
Proglas (antaŭkanto), tio estas, kanto, kiu antaŭas, dummese, la prezentadon kaj legadon
#000253
Verkita de Sankta Cirilo, ankaŭ konata kiel Konstanteno la Filozofo, temas pri religia
poemo, kiu iel resumas la Novan Testamenton. Ja en sia esperanta versio la poemo belas,
kaj transdonas al ni la religian senton de la verkinto, kredeble same tenatan de nuntempaj
Antaŭkanto gravas ne nur pro sia religia simbolismo, sed ĝi eĉ pli gravas pro sia lingvistika
valoro. La tuta poemo estas la unua teksto skribita kaj en unu el la slavaj lingvoj
kaj en tute nova alfabeto. Bone, tion klarigi postulos iom da historio.
#000254
Antaŭkanton en tio, kion lingvistoj nomas „malnovslava lingvo”, elpensita kiel unua tutslava planlingvo, do komprenota de ĉiu slavlingvano, kiu
scipovas la glagolican alfabeton. Tamen post la morto de Konstanteno lia frato Metodo
readaptis kaj simpligis la glagolican, tiamaniere kreante alian alfabeton kiu, omaĝe
al la mortinta frato, estas nun konata kiel „cirila”.
#000256
Kaj oni ja devas konstati, ke tre trafe pensis la fratoj rilate al la lingvo, ĉar
simpla rigardo al tiu oklingva eldono de
Antaŭkanto (eldonita ĝuste en Nitro), ebligas ke, se oni eĉ nur fulme komparas ilin – kiuj siavice estas, krom la esperanta, la malnovslava (en la cirila kaj glagolica
alfabetoj), la slovaka (laŭsenca kaj versa tradukoj), la nitra dialekto, la ĉeĥa,
la bulgara kaj la angla (?!) – rapide konstateblas, kiom proksimaj tiuj lingvoj ja eĉ hodiaŭ estas. Tamen la varieco
de lingvoj permesas, ke oni demandu: ĉar temas pri slava teksto, kial rusa kaj pola
versioj malestas, ĉu ili ne ekzistas?
#000257
Se kompari kun kelkaj antaŭaj verkoj de Modest, ĉi tie mankas iuj trajtoj, kiuj siatempe
estis kritikataj, sed restas iu atmosfero de sentempeco kaj senlokeco. Privata detektivo
Janko Sinapov estas petata esplori pri malaperinta persono; nomoj estas bulgaraj,
sed la sceno povus okazi en ajna loko: tramo, aŭtomobilo, mezgranda urbo kun malpli
luksaj ĉirkaŭaĵoj, rutineca malnovdoma oficejo, kie amasiĝas paperaj dokumentoj (kvankam
preterpase estas menciitaj komputilo kaj reto), kafejoj taŭgaj por renkontiĝoj, edzino
laca pro la trolaboro de la edzo, inspektado pri eventuala kokro ktp.
#000261
Troviĝas ĉiuj ingrediencoj, kutimaj al ajna detektiva romano. Tiu ĉi aspektas kvazaŭ
de Simenon, ĉar mankas ja modernaj teknologiaĵoj, mankas atente skrupulaj ekzamenoj
de detaloj, kiujn Sherlock Holmes praktikas per lenso. Mankas ankaŭ plej subtilaj
krimkaŭzoj pri heredaĵo, kiuj abundas ĉe la televidaj serioj kun la eterne viva Angela
Lansbury. Fakte, ĉio estas koncentrita en la renkontiĝoj de la detektivo kaj interparoloj
kun la eventualaj konantoj de la malaperinto. Ĉiu el ĉi-lastaj havas sian reteniĝemon,
la unua respondo al la demandanta detektivo estas „mi delonge ne havas rilatojn al li”.
#000262
Por ke vi ne plu konfuziĝu
#000264
Malmultajn paperajn librojn mi aĉetas lastatempe. Plej ofte mi legas artikolojn aŭ
librojn per mia iPad. Ankaŭ multajn paperajn vortarojn mi fordonacis, simple ĉar en
praktiko mi uzas poŝtelefonan aplikaĵon aŭ retejon. Tamen jen verko, kiun mi vere
rekomendas aĉeti en papera formo:
Konfuziloj de Przemysław Wierzbowski. Kial? Mi fojfoje instruas Esperanton kaj rimarkis, samkiel
la aŭtoro de la verko, ke multaj parolantoj de nia lingvo – eĉ progresintoj – kelkajn vortojn ade uzas malĝuste. Ili parolas, ekzemple, pri „impoŝtoj”, „manĝi dezerton” aŭ pri la „rezolucio de ekrano”. Terure!
#000265
Konfuziloj kolektiĝas sur 152 paĝoj vortoj konfuzaj jen pro la similsoneco, jen pro la etimologio
kaj similo al vortoj nacilingvaj, ĉiuj kun tre belaj ilustraĵoj kaj difinoj, bazitaj
Plena Ilustrita Vortaro. Aŭ kiel aperas en la subtitolo: „vortoj, kiuj faras nian lingvon malfacila”.
#000266
Ĝenerale, estas do nur laŭdoj. Eblus kritiki, tamen, du aferojn. La kovrilo estas
iom nekutima kaj ne al ĉiu plaĉos; povus esti, ke tial la verko malpli bone vendiĝos
ol ĝi enhave meritas. Cetere, mankas kelkaj fivortoj, kiujn mi persone estus aldoninta,
ĉar gravas, ke oni ilin ne erare uzu. Sed mi imagas, ke tio malfacilas, ĉefe pro la
#000268
Se vi volas perfektigi vian Esperanton aŭ instruas al progresantoj, mi varme rekomendas
#000269
Eric Lee estas brita ĵurnalisto kaj historiisto, adepto de klasika marksismo kaj socialdemokratio.
Revo lia, kiel de amaso da socialdemokratoj, estas demokratia socialismo – ordo, kie socia justeco kaj homaj rajtoj kunekzistas en plena harmonio. Sed ekzistas
stranga problemo: tie, kie venkis socialismemaj politikaj fortoj, estiĝis politikaj
ordoj, kie aŭ restis kapitalisma sistemo, nur iom „plibonigita”, aŭ mankis demokratio ... Kaj Eric Lee finfine trovis tiun landon kaj mallongan periodon,
kie, tamen, li vidas efektiviĝintan revatan soci-politikan ordon: sendependan Kartvelion
en la jaroj 1918-1921 (kion antaŭis la kamparana „Guria Respubliko”, ekzistinta en unu distrikto de Kartvelio en 1905).
#000271
La eventoj, kiujn traktas la aŭtoro, estas duonforgesitaj: por la epoko de la 1a kaj
2a rusiaj revolucioj, ili ŝajnas, en mondhistoria skalo, nur flankaj okazintaĵoj,
kaj lia atentigo pri ili estas grava restaŭro de la historia honoro de liaj protagonistoj,
kartvelaj socialdemokratoj. Memorigo pri tiuj eventoj antaŭcentjaraj estas tre edifa
por nunaj maldekstraj politikistoj. Sed konsenti kun ĉiuj konkludoj de la aŭtoro ne
#000272
Laŭ la aŭtoro, ekskluziva influo de socialdemokratoj en Kartvelio dum la 2a rusia
revolucio ŝuldiĝas al tio, ke ili multon lernis mem el la sperto de popola ribelo
kaj starigo de pli ol duonjara kamparana memregado en la guria distrikto en 1905.
Tio, ke ili ne simple provis ekgvidi la kampulan ribelon, sed alproprigis la sperton,
proksimigis ilin al la popolo kaj elvokis grandan fidon al ili. Tial ili (nomataj
en posta sovetia politika historiografio „menŝevistoj”) fariĝis la sola amase subtenata partio 12 jarojn poste – en la jaroj 1917-1918, kio kondukis al ilia absoluta venko en la lando. Krome, ili
estis sufiĉe unuecaj, kaj internaj kontraŭdiroj ne malhelpis al ili akorde gvidi la
#000273
Eric Lee asertas, ke la reformoj kaj la finfine formiĝinta konstitucio de Kartvelio
regata de la socialdemokratoj havis vere socialisman kaj senrezerve demokratian karakteron.
La dokumentaj atestoj, ŝajne, subtenas tiun opinion. Kaj laŭ ili, tie estis vere la
„ora epoko” de demokratia socialismo. Tamen unu afero estas juraj dokumentoj, sed tute alia estas
#000274
Ankaŭ granda admiro de la aŭtoro pri la akceptita (cetere, nur lastmomente!) demokratia
konstitucio aspektas kiel ioma troigo. Se ĝi estus tiom perfekta, en 1991 la sendependaj
kartvelaj gvidantoj povus ĝin refunkciigi – tamen ne, ili preferis ellabori ion novan.
#000277
Ĉiuokaze, la libro estas treege interesa minimume pro tio, ke ĝi remalkovras duonforgesitajn
historiajn eventojn kaj elvokas surbaze de tio tre aktualajn meditojn, demandojn kaj
diskutojn. Tial ni povas nur danki al MAS kaj al la tradukista teamo sub gvido de
Renato Corsetti pro aperigo de la libro kaj gratuli la esperantlingvan publikon pro
la eblo la libron legi – ja ĝi nun ekzistas, krom Esperanto, nur en la angla kaj la kartvela.
#000278
Mi faris ĉion fareblan en la Esperanto-movado, de agado kiel sekretario de loka klubo
ĝis organizado de junulara renkontiĝo, de instruado ĝis verkado de lernolibroj kaj
eĉ verkado de recenzoj por MONATO, sed mi neniam okupiĝis profesie pri Esperanto. Pro tio mi legis kun pli granda intereso
ĉi tiun libron de Petr Chrdle, kiu raportas pri siaj personaj spertoj en tiu kampo.
#000280
Chrdle estis ĉefe eldonisto kaj vojaĝ-agento. Temas pri fakoj, pri kiuj pluraj esperantistoj
interesiĝas, kaj per kiuj ili revas vivteni sin. Mi tutkore rekomendas al ili, ke
ili bonvolu atente legi ĉi tiun libron antaŭ ol komenci la laborojn por profesia agado
en tiuj kampoj. La aŭtoro el la propra sperto montras la problemojn, kiujn oni renkontas,
kiam oni agas en la normala mondo, kaj la problemojn, kiujn oni renkontas, kiam oni
agas por klientoj aŭ partneroj, kiuj estas tro entuziasmaj esperantistoj.
#000281
Pli bone ol mi povus fari, la utilecon de ĉi tiu libro montras la fakto, ke ĝi havis
tri eldonojn. Mi ne havas ion por aldoni al ĝia enhavo. Mi povas nur diri, ke el la
lingva vidpunkto, ĝi estas en perfekte klasika Esperanto kaj el la presteknika vidpunkto
ĝi estas de tia kvalito, ke ĝi sufiĉas por inviti aĉeti aliajn librojn de la Eldonejo
KAVA-PECH. En la libro estas, cetere, pluraj fotoj de iliaj kovriloj.
#000282
La libro havas vere konfuzan titolon:
Nek pardono, nek redono: La demando pri senpuneco en krimoj kontraŭ la homaro. Decidinte esti ĝia recenzonto, mi opiniis, ke temas pri verko politika kaj parte
historia, sed mi eraris komplete. Tamen mi ne bedaŭras kaj forte rekomendas ĝin al
ĉiuj, kiuj opinias, ke „alia mondo eblas”. Speciale, se ili malakceptas la mondon, konstruitan de la aŭtoro de tiuj ĉi vortoj.
#000284
Tiu ĉi verko estas unu el malmultaj ekzemploj de aktuala literaturo en Esperanto,
ja esperantistoj preferas traduki kaj eldoni klasikaĵojn (eble pro la aĝo de plejparto
de la eŭropaj samideanoj). La origina franca eldono aperis en 2009 kaj post nuraj
kvin jaroj SAT aperigis ĝin en la Lingvo Internacia, ricevinte aprobon de la aŭtoro
#000285
La aŭtora penso preterflugas stratbatalojn kaj eĉ demandojn pri proprietaj rajtoj,
impostoj kaj klasa konscio. Li celas radikojn de la problemo, kaŭzinta ĉiujn obstaklojn
kaj ĝenojn en la homa vivo. Evidente, li pli detale analizis la jamajn politikajn
sistemojn aliloke, ĉar ĉi-foje li nur preterpase mencias la ŝtatan socialismon (inkluzive
la sovetian kaj ĉinan modelojn), teroron de la ruĝaj ĥmeroj kaj kruelaĵojn de la kultura
revolucio. Do lia kritiko rekte trafas la dominantan socio-ekonomian modelon – la nuntempan kapitalisman socion, kiun oni ofte (kaj trafe) nomas konsumisma.
#000287
Kiujn riproĉojn li havas al la eble plej stabila kaj prospera parto de la mondo, kies
sukceso kaj vivkapablo montriĝis jam en la kompleta kolapso kaj disfalo de la rivala
komunisma bloko, kies lastaj restaĵoj en formo de Nord-Koreio kaj Kubo velke vegetas
kaj poiomete drivas direkte al la ĉina duonŝtata kapitalismo? La ĉefa kaj fakte sola
akuzo vortumeblas koncize: ĝi kontraŭas la vivon.
#000288
Neniam homo estis vere libera, ĉiam ekzistis iuforma subpremado kaj ekspluatado. „La homo naskiĝas libera kaj ĉie ĝi estas en katenoj”, amare konstatis la franca filozofo Rousseau. En ĉiuj epokoj la subprematoj protestis,
foje ribelis, jen venkante respektivajn elitojn, jen (pli ofte) malgajnante ĝenerale,
sed ricevante iujn cedojn. Dum jarcentoj oni kutimis vidi barikadojn, manifestaciojn,
legi pri sindikataj strikoj kaj eĉ pri teroraj atakoj kontraŭ la potenculoj.
#000289
Sed la lastaj jardekoj montras mirindan mankon de grandaj klasbataloj. La klasika
proletaro ŝrumpas kaj perdas sian influon, ĝian lokon okupas „blankaj kolumoj”, parte kiel memdungitoj kun proprietaĵoj, kvankam etaj. La dungitoj en la okcidentaj
landoj ĝuas relative altajn salajrojn kaj socialan protekton. Varoj abundas kaj ofte
malmultekostas. Se mono ne sufiĉas por tuja aĉeto, oni povas preni krediton en banko
#000290
Investaj fondusoj proponas efike uzi ŝparaĵojn por garantii trankvilan maljunecon
al si mem kaj bonan edukadon al siaj infanoj. Post labortago televido amuzos vin,
prezentante freŝajn novaĵojn, televidseriojn kaj humurajn programojn. Pasigi feriojn
helpos turismaj firmaoj, kiuj proponas vastan gamon de ripozeblecoj – de vojaĝo al ekzotaj landoj ĝis malstreĉa sunumado surplaĝe. La vivo iĝis stabila,
komforta kaj sekura. Sed Vanejgemo starigas konfuzan demandon: ĉu tio vere estas la
vivo? Ĉu satigitaj je tiu superabundo de la varoj, homoj sentas sin feliĉaj kaj plenas
#000291
La respondo estas klare nea. Milionoj da homoj generacion post generacio kuras antaŭen
por ne malfruiĝi, sed efektive preskaŭ ne moviĝas, ja tiu kurado pli similas al hasta
aktivado de la hamstroj en turniĝanta rulcilindro. Kliŝoj anstataŭ pensoj, truditaj
ŝablonoj anstataŭ valoroj, merkata interŝanĝo anstataŭ homaj rilatoj. Mi rememoras
la vortojn de Erich Fromm: „En nia tempo en homaj rilatoj oni malofte trovas amon aŭ malamon. Eventuale en ili
dominas pure ekstera amikemo kaj eĉ pli ekstera honesteco, sed sub tiu eksteraĵo kaŝas
sin fremdeco kaj indiferenteco. Kaj ne malmultas ĉi tie ankaŭ kaŝita malfido.”
#000292
En la socio, bazita sur pure ekonomiaj rilatoj, la homo mem iĝis varo, objekto de
interŝanĝoj, kies valoro egalas al lia komerca utileco. Mortigado de militkaptitoj
ĉesis, kiam oni komencis vendi ilin, rimarkigas Vanejgemo. Infanoj kaj virinoj akiris
pli grandajn rajtojn, eĉ hejmaj bestoj estas konsiderataj pli valoraj – ĉar ĉiuj ĉi kategorioj iĝis aktivaj konsumantoj, do ilia komerca valoro kreskis.
#000293
Kiam la greka ministro pri financoj Janis Varufakis protestis kontraŭ sia ekskludo
el la grava kunveno fare de la prezidanto de la Eŭrogrupo Jeroen Dijsselbloem kaj
atentigis, ke li reprezentas suverenan ŝtaton, membron de Eŭropa Unio, li ricevis
rimarkindan respondon de tiu ĉi burokrata oficejo: „La Eŭrogrupo ne havas leĝan ekziston. Temas pri neformala grupo kaj, sekve, neniu
leĝo limigas la agadon de ĝia prezidanto.” Plian fojon mi devas citi Erich Fromm: „Tre malfacilas ne obei, ĝis la homo eĉ ne komprenas, ke li obeas”.
#000295
Raulo Vanejgemo ne kredas je radikalaj solvoj, jam plurfoje elprovitaj kaj ĉiam kreintaj
nur pliajn suferojn kaj ĥaoson. „Anstataŭigi la socian revolucion per la terorismo estis ataki fiinsektaron anstataŭ
forigi la rubojn, en kiuj ĝi prosperas”, klarigas la aŭtoro.
#000297
Sed ĉu la modelo, bone funkcianta en montaraj vilaĝetoj, aplikeblas al la nuntempa
kompleksa, plurtavola socio? Mi imagas kunvenon de la komunumo en milkapa vilaĝo,
sed kiel tio okazus en Pekino kun ties 25 milionoj da loĝantoj? La zapatista justeco
montras sian efikecon en grupoj etaj kaj homogenaj, sed ĉu tio funkcios ankaŭ en Novjorko,
kie ĉiu tria el 8 milionoj da urbanoj naskiĝis eksterlande?
#000300
Same nesolvita aspektas la justica problemo. La aŭtoro prave atentigas pri totala
senefikeco de la nuntempaj justico kaj punsistemo. „Ŝtelu bulkon, kaj oni enkarcerigos vin, ŝtelu fervojon, kaj vi sidos en senato”, laŭdire konstatis Mark Twain. Eĉ se la citaĵo estas apokrifa, tio ne neas ĝian ĝustecon.
La prizonoj en ĉiuj landoj plenas je homoj, kies ĉefa kulpeco estis aparteni al malaltaj
#000301
Ekzemple, la usona kaj rusia prizonularoj grandparte konsistas el homoj, kondamnitaj
pro vendado de narkotaĵoj. Mi mem konas du tiajn ulojn. Unu estas taĝiko-enmigrinto,
kiu longatempe laboris kiel konstruisto kaj poste cedis al tento gajni rapidan monon.
Rezulto: 11 jaroj en malliberejo. Unue li fartis tie sufiĉe bone, eĉ aranĝis konstruan
brigadon, sed nun infektiĝis je tuberkulozo tiom ofta en la rusiaj malliberejoj kaj
#000302
Alia estas junulo 20-jara, kiu cedis al la sama tento, tiom reklamata en holivudaj
filmoj pri sukcesaj ŝtelistoj, kaj rapide akiri monon – solan ŝlosilon al feliĉo. Li nur unufoje akompanis vendiston, tutan tempon sidis
en aŭto kaj nek faris, nek vidis ion. La enketistino kompatis lin kaj lian solulan
patrinon, nun mortantan pro kancero, sed ne povis ŝanĝi juĝistan verdikton: 11 jaroj
da mallibero. Ŝi diris, ke oni alportas tiajn gejunulojn ĉiutage. Dume produktantoj
kaj vendistoj de la plej mortigaj (laŭ la nombro de viktimoj) narkotaĵoj kiel alkoholaĵoj
kaj tabako gajnas milionojn kaj ĝuas socian respekton kiel estimindaj komercistoj.
#000303
Junaj stultuloj, prirabintaj samaĝulon surstrate por akiri modan telefonon, iras al
prizono, dum financistoj, kiuj prirabis tutajn landojn, restas liberaj kaj eĉ ricevas
plurmiliardajn rekompencojn el la ŝtata poŝo, do koste de la homoj, kiujn ili ĵus
prirabis. Oni povus atendi pli seriozan traktadon de la afero dum internaciaj tribunaloj
pri krimoj kontraŭ la homaro, sed ankaŭ ili transformiĝas je farso, kie sur la scenejon
venas ĉefe hazardaj figuroj, dum la ilin kreinta sistemo restas preskaŭ nedamaĝita
#000304
La jud-germana verkisto kaj sciencisto Victor Klemperer diris: „Se la sorto de la venkitoj estus en miaj manoj, mi forlasus pace ordinarulojn kaj
eĉ iujn gravulojn ... sed mi pendumus ĉiujn intelektulojn kaj profesorojn mi pendumus
eĉ tri futojn pli alte ol la aliajn”. Sed Raulo Vanejgemo iras pluen kaj kun bedaŭro konstatas: eĉ ilia pendumado ŝanĝos
nenion, ja ankaŭ ili estas nura sekvo, ne kialo. Sed kiel elradikigi la kialojn? Mankas
#000305
Mi opinias, ke sola vojo estas krei paralelajn strukturojn, kiuj iom post iom forprenos
de la ŝtato kaj komerca elito ilian povon. La nuntempaj teknologioj ebligas tian anstatataŭigon
en preskaŭ ĉiuj kampoj. Oni povas libere disvastigi informojn per Interreto, aĉeti
kaj vendi per ĉifromono, komunikiĝi per Esperanto ... Pardonon, la lastan ideon vortumis
mi, ne la belga filozofo. Mi klarigos.
#000306
Esperantistoj povas paroli pri io ajn, sed fine ili parolos pri Esperanto. Mi ne estas
escepto. Sed ĉi-foje temas ne pri la movadana obsedo, sed pri tute praktika afero.
Mi opinias, ke el tiu ĉi libro la esperantistaro devas fari gravan konkludon rilate
#000307
Oni provis antaŭenigi Esperanton kiel universalan komunikilon, sed tio apenaŭ efikas
en nia epoko de la preskaŭ tutmonda dominado de la angla, pro kio eĉ simpatianta al
la Lingvo Internacia usona artisto Benjamin Tiven nomis ĝin „solvo sen problemo”. Oni klopodas nun antaŭenigi ĝin kadre de la batalo por la lingvaj rajtoj, sed al
99 % de la homoj necesas unue klarigi, ke tiuj rajtoj ekzistas, poste, ke ili estas
damaĝataj, kaj nur fine prezenti Esperanton kiel la solvon. Ĝis nun tiu strategio
apenaŭ sukcesis eĉ inter la lingvistoj kaj aktivuloj.
#000308
Kio restas? Restas svaga, loza, sed vasta movado de „alternativa tutmondiĝo” aŭ alimondismo, kiel ĝin baptis Esperanto-Vikipedio. Temas pri centoj, eĉ miloj da
organizaĵoj kaj grupoj, kiuj batalas jen loknivele, jen tutmonde por homaj rajtoj,
ekologio, konservado de kultura heredaĵo, justa konsumado, memregado ktp. Ili ne estas
unuigitaj, nek havas komunan koncepton aŭ ideologion, sed ĉi-okaze tio estas ne manko,
sed avantaĝo; ja temas ĉefe pri sento, espero, ke alia mondo eblas kaj ke ĝi estos
pli justa, sekura kaj pluralisma. Ĉu nur mi vidas en tio centprocentan kongruon kun
#000309
Do ni sekvu la saman strategion, kiun Raulo Vanejgemo implicite sugestas al sociaj
agantoj: eniĝu en alimondismajn movadojn je ĉiuj skaloj kaj grandecoj kaj agadu kun
ili. Ili jam pruvis sian efikecon plurkampe, ili certe postvivos nuntempajn ekonomiajn
kaj politikajn kataklismojn, do ankaŭ Esperanto postvivu kun ili! Oni povas riproĉi
min pri forlaso de la eterna „politika neŭtraleco” de UEA, sed mi fajfas pri tio pro du kialoj.
#000310
Unue, ĉar mi celas ne UEA – ĉiam pli malfortan, arkaike aranĝitan organizaĵon kun malgrandnombra anaro kaj senefika
estraro. Mi celas la Esperanto-komunumon, kiu ĉiam estis pli vasta kaj produktiva
ol ĉiuj Esperanto-organizaĵoj sume. Ni ne atendu decidojn de babiluloj en ledaj brakseĝoj,
sed aliĝu al la popolo, kiu postulas sian rajton je vivo – ĉu temas pri
Occupy Wall Street en Usono aŭ indiĝenaj protestoj en Sud-Ameriko.
#000311
Due, ĉar tiu „neŭtraleco” en realo neniam plene ekzistis. Ĉu oni povas imagi aŭ almenaŭ akcepti esperantiston-faŝiston?
Ĉu fripono, intence detruanta medion, estos bonvena en nia komunumo? Do ni forĵetu
tiun rudimenton de la malvarma milito kaj agnosku: Esperanto postulas alian mondon
kaj tiukampe ĝi estis pioniro tutmonda. Nun ni simple revenu al niaj radikoj kaj daŭrigu
en ĝusta direkto – antaŭen al la vivo.
#000312
La enpaĝigon evidente plenumis amatoro, kio kaŭzis tipajn fuŝojn. En iuj alineoj la
vortoj intergluiĝas kvazaŭ en mezepoka manuskripto, en aliaj ili subite haltas meze
de la paĝo kaj saltas al sekva alineo. Eble almenaŭ tion kaŭzis manko de vortdivido,
kio ĉiam sennaturigas aspekton de la teksto.
#000315
Kiel mi jam diris, la aŭtoro partoprenis la Situaciistan Internacion kaj tio senteblas
en la verko, kiu uzas terminojn de la situaciistoj kaj fakte evoluigas ilian ideologion
surbaze de postaj spertoj. Sed ĉion ĉi komprenos nur homo, kiu serĉis kaj trovis la
Notoj ion ajn diras pri tio. Tiaj verkoj bezonas kuntekston kaj ĝi tute mankas ĉi-okaze.
Tio validas ankaŭ al la menciitaj
Notoj, kiuj estas tro malmultaj kaj koncizaj. La aŭtoro abunde mencias nomojn kaj eventojn
el la franclingvaj kulturo kaj historio, sed tiuj aludoj restas tute nekompreneblaj
#000316
La traduko ĝenerale estas sufiĉe bonkvalita, sed fojfoje estigas demandojn. Mi ne
parolu speciale pri foje dubinda vortelekto (ekzemple pri „gardokameraoj”, dum delonge ekzistas PIVa „gvatkamerao”), sed atentigu pri kelkaj strangaĵoj. La vorto „propagi” estas abunde uzata en la senco „disvastigi”. Ĉu la aŭtoro vere uzas en la franca originalo tiun fakterminon, markitan en PIV
kiel „fizika, medicina”? Se ne, tio estas malbona elekto, ja la tradukinto estas ne verkisto, sed peranto,
do devas transdoni ne nur la enhavon, sed ankaŭ la stilon de la originala verko.
#000317
Eĉ pli konfuza kaj nekomprenebla estas malamo de la tradukisto al la vorto „kiel”. Li ĉiam evitas ĝin, anstataŭigante jen per ne-PIVa „estkiel”, jen per „kia”. En la lasta okazo kreiĝas tute absurdaj, embarasaj frazoj. Vane mi serĉis finan
krisignon, supozinte ke la frazo „... por dancigi kaj svingigi, kiaj zombioj, la letargiajn amasojn” estas eksklamacio. Post vidi „instalitaj... kiaj taŭropikiloj”, „ili sin prezentu kiaj plendantoj” k.s. mi komprenis, ke temas simple pri tradukista miso.
#000318
Majuskligo de la etnonomoj ankaŭ aspektas strange, evidente spegulante tradicion de
la franclingva originalo, sed ne tiun de Esperanto.
#000319
Resume: mi rekomendas tiun ĉi libron al ĉiuj, kiuj opinias, ke alia mondo eblas, kaj
ŝatus konatiĝi kun strategiaj (ne taktikaj!) ideoj tiukampe. Laŭ difino, tio devas
esti 99 % de la esperantistoj. Sed mi aldonu, ke la teksto estas kompleksa, kaj eble
tio fortimigos 99 % el tiuj 99 %. Kion fari, ofte grandaj ŝanĝoj naskiĝas ene de eta
malplimulto. Ĉu temas pri la Esperanto-komunumo?
#000320
La geedzoj Maja Gorova kaj Bogomil Ĵivkov, konataj bulgaraj artistoj, estas aktivaj
esperantistoj, kiuj dum pluraj jaroj faris ekspoziciojn en diversaj landoj dum Esperanto-aranĝoj.
Iliaj belegaj skulptaĵoj kaj pentraĵoj allogas multajn ŝatantojn de pentrarto kaj
#000321
Jam de pluraj jaroj, la rigora kontrolado de tio, kion oni metas sur la teleron, fariĝis
preskaŭ obsedo. Tio dependas nelaste de la kreskanta influo de televido kaj gazetoj,
kiuj „maniule” montras la gravecon en la nuna mondo de maldika korpo – ne nur kaj ne ĉiam, kompreneble, pro sankialoj: plej ofte pro estetikaj. Ili tiamaniere
pelas homojn, plej kutime sen reala kialo, provi plej diversajn dietajn metodojn.
Dieto devas tamen ĉiam esti entreprenata post konsulto de fakulo, krom se onia intenco
estas perdi nur unu aŭ du kilogramojn.
#000325
Ni ofte aŭdas pri laŭmodaj dietoj kun nekutimaj kaj fojfoje sensaciaj nomoj, sed en
kio ili konsistas kaj kiajn efikojn ili povas havi sur la korpo? Tio ne ĉiam estas
klarigata, nek tro interesas maldikiĝemajn homojn. Verdire kelkaj el la plej laŭmodaj
dietoj ja estas sukcesaj, ĉar ili ja baziĝas sur scienca fundamento: ekzemple oni
pensu pri tiuj dietoj, kiuj estas vaste pristudataj kaj klasifikitaj kiel protein-dietoj.
En tiaj dietoj oni pliigas la procenton de proteinoj je malprofito de aliaj komponantoj,
#000326
Tamen por sana persono, kiu bezonas perdi nur iomete da pezo, sekvi dum longa periodo
malekvilibran dieton povas kaŭzi diversajn problemojn: la sukero de fruktoj aŭ malgranda
procento da kompleksaj karbonhidratoj, kiaj tiuj ĉeestaj ene de grenoj kaj fabacoj,
#000327
Estas interese, ke ĵus ekcirkulis la rezultoj de du sendependaj esploroj: unu pri
la utilo de akvo por la metabolo kaj la alia pri la eventuala efikeco de dutaga fasto
alternigenda kun kvintaga nutra libereco. Prudente kaj modere akvotrinki, kiel konate,
ĉiam bonas kaj utilas: precipe se oni sekvas tre drastan dieton (rekomendindan nur
en okazo de reala bezono atestita de kuracisto), oni devas pliigi la trinkadon de
akvo, ĉar en la komenca fazo la korpo elpelas toksinojn kaj ja bezonas akvon por forigi
#000331
La menciita fastosistemo estas iom riska praktiko, same kiel manĝi nur unufoje tage.
Fari ununuran kompletan manĝon signifas plimultiĝon de insulino: male, disigi la tagan
nutraĵon en plurajn manĝetojn almenaŭ teorie ŝajnas redukti la amasiĝon de graso.
Do la dieto, laŭ kiu oni alternigu kvin tagojn da nutra libereco kun du tagoj, dum
kiuj eblas enkonduki simple fruktokirlaĵojn aŭ kuiritajn legomojn kun malmulte da
oleo, ne estas tiom bona ideo. Tio pravigeblas nur, se oni volas „purigi” sin post streĉa periodo aŭ post periodo, en kiu ne eblis sekvi taŭgan dieton, ekzemple
#000332
Violone: Tute libera, kiel birdo aera
#000333
En siaj du antaŭaj, tre kortuŝaj, membiografiaj rakontlibroj Eddy Raats pli ol unu
fojon aludas sian violonamon. Tute klare la violono estis por la „farbita birdo” anima eskapo en la liberecon, for de ĉiu mizero kaj sufero. Nun li verkis broŝureton
pri sia amatino. Krom enkonduko en la teknikon de la instrumento kaj en ĝian naturan
vivmedion, la orkestron, li liveras aron da eĉ en PIV ne ĉiam facile troveblaj terminoj
#000334
Gajaj anekdotoj el la vera vivo de orkestromuzikisto sukigas la tekston. Kiu interesiĝas
pri iu arĉinstrumento, trovos multe da interesaj sciindaĵoj en la verketo. La libreto
estas citinda, precipe ĉar ne abundas tiaj fakrilataj tekstoj en nia libraro.
#000335
Ene de la plej granda komerca centro de Italio (Città Fiera), situanta en la norda komunumo Martignacco, inter plej diversaj butikoj, oni renkontas
Centro Colibrì. Temas pri scienca instituto, kiu kunlaboras kun prestiĝaj italaj kaj eksterlandaj
universitatoj por ellabori protokolon pri la protektado kaj la bredado de kolibroj.
#000338
Ĝia celo? Eviti la malaperon de unu el la bestoj surprize plej gravaj por la ekvilibro
kaj la sano de nia planedo: tiu bunta birdo konata en Esperanto ankaŭ kiel muŝbirdo.
„Venu kaj malkovru lokon magian, kie scienco kaj fantazio renkontiĝas kun bestoj vivaj
kaj liberaj inter la vizitantoj”, anoncas la slogano de la centro, aludante la ĉeeston de diversaj aliaj bestoj: papilioj,
bradipoj, papagoj, tukanoj, ardeoj, kultivantaj formikoj, ĉiuj en sia rekreita natura
medio. La centro, kies areo egalas 900 kvadratajn metrojn, enhavas sep laŭtemajn ĉambrojn.
Tamen la vera ĉefrolulo de la loko, kiu aliflanke donas al ĝi nehazarde eĉ ĝian nomon,
#000339
Ĉiu fluganta „gasto” havas sian birdejon kaj devas vivi disigite de la ceteraj kolibroj. Al ĉi tiuj birdoj
ne plaĉas vivi are. Temas pri tre soleca besto, terure agresema al siaj similuloj.
Eĉ la ĉeesto de la propra partnero streĉas ĝin kaj, se oni tenas ĝin en grupo, tio
povas kaŭzi eĉ ties morton. Tial kolibroj ne vivas en komunaj birdejoj, sed disiĝas
unu de la alia krom en la mallonga fazo de pariĝo. Kiam tio permesatas, la kolibroj
renkontiĝas unu horon matene kaj unu horon vespere, sed nur sub severa gardado fare
de la bredistoj de la centro.
#000341
La amindumado fakte estas kruda kaj perforta: ĝi konsistas en senbrida batalo. Tuj
post la kuniĝo, ĉiu kolibro revenas al sia birdejo, kaj la skipo de la centro fermas
la fenestrojn, kiuj povas kunligi laŭnecese la diversajn birdejojn.
#000342
Por kolibro ne gravas, kiom da spaco ĝi havas je sia dispono. Pli gravas, ke en ĝian
medion absolute neniu eniru. Ĉi tiuj birdejoj estas konstruitaj kun scienca rigoro,
por konformiĝi al la apartaj kondutaj bezonoj de la koncernaj birdoj. La nigra koloro
de la ĉirkaŭantaj muroj helpas kolibron senti sin protektata kaj kontroli plej zorge
la limon de sia teritorio.
#000343
Ankaŭ la lumigado, kiu reproduktas fidele la frekvencojn de la infraruĝa kaj transviola
zonoj, estas priesplorita tre zorge, por ebligi al la kolibro gardi bone sian propran
spacon. Ĉiuj ecoj de kolibro, kiuj igas ĝin tiel malsama ol la ceteraj birdoj, tiel
postulema kaj ankaŭ tiel teritoriema, estas ligitaj kun ĝia metabolismo, unika en
la tuta animala regno. Ĝia koro atingas 1260 batojn minute, kaj ĝiaj flugiloj povas
moviĝi ĝis 80-foje sekunde. Sed, por povi elteni tiujn ritmojn, ĝi devas havi la eblon
#000344
Kiam kolibro restas sen manĝaĵo pli ol 30 minutojn, ĝi spertas hipoglikemion kaj mortas
ene de malpli ol unu horo, se ĝi ne sukcesas trovi alian nutran fonton. Ĝi nutras
sin per flora nektaro, sed ĉiu unuopa floro enhavas tre malmulte da tio. Tio devigas
kolibron viziti ĝis 200 florojn ĉiutage por povi supervivi. Ĝi devas bone defendi
sian spacon por ne resti sen floroj kaj tiamaniere morti pro malsato. Ĝuste pro tio,
kolibro estas tiel singardema, ankaŭ fronte al sia partnero.
#000345
Centro Colibrì la nektaro estas pretigata dufoje ĉiutage, kaj oni enmetas ĝin abunde en vitrajn
trinkilojn antaŭe steriligitajn. La kolibroj ne povas scii, ke tiu nektaro en la birdejo
neniam mankos. Pro tio ili fariĝas tre agresemaj ĉiun fojon, kiam ili renkontas similulojn.
Tamen, se neniu eniras en la birdejojn, la kolibroj sentas sin tute komfortaj kaj
ne estas ĝenataj de la ĉeesto de homoj ekster sia spaco.
#000346
Kiel oni povas konstati, kolibroj sentas sin proprietuloj de sia teritorio je tioma
nivelo, ke ili ne timas homojn. Ili ja observas la vizitantojn, sed restas trankvilaj,
ĉar ili scias, ke ilian teritorion neniu, se tiel diri, „profanos”. Kompreneble nepras respekti ilian medion kaj viziti ĝin silente: tial aŭd-mesaĝo
invitas, komence de la promeno, sidiĝi sur benkoj kaj ne krii, nelaste ĉar multaj
inoj tiumomente reproduktiĝas kaj kelkaj inter ili eĉ kovas.
#000347
Okaze de danĝero, kolibroj konscias la eblon kaŝi sin en la plej altaj kaj senlumaj
anguloj de birdejoj per tuja movo, kiu portas ilin al rapideco de 90 kilometroj hore
#000348
Fina kuriozaĵo: ja temas pri la unusola birdo, kiu povas retroflugi, sukcesante tiel
eskapi eĉ la atakon de rapidaj kaj timigaj predantoj, kiaj serpentoj!
#000349
La centro, fondita de la itala sciencistino Margherita Hack (konata precipe pro siaj
kontribuoj al astronomio, kio tamen laŭŝajne ne estis ŝia sola pasio), ebligas al
vizitantoj fariĝi membroj kaj subtenantoj de ĝia agado. Ĝi ne volas esti simpla ekspozicio
pri kolibroj, kaj ĝi ankaŭ ne priskribas sin kiel bestoĝardenon, sed intencas esti
aparta centro pri bredado, esplorado kaj protektado de tiuj birdoj, tiom gravaj ĉefe
por la supervivado de la sud-amerikaj arbaroj. Tie ili estas la ĉefaj polenantoj,
respondecaj pri 85 % de la tuta polenado.
#000350
Kiel dirite en antaŭa artikolo (MONATO 2018/10, p. 9) estis neverŝajne, ke tiu furioza, rasisma, homofobia, ksenofobia, perforta kaj ekstreme
maltaŭga kandidato venkos en la brazilaj prezidentaj elektoj. Mi ankoraŭ penas kompreni
lian tutan kampanjan strategion, sed mi raportos ĉi tie faktojn, kiuj estis tre decidaj.
#000351
En septembro oni oficiale malpermesis al Luiz Inácio Lula da Silva esti prezidenta
kandidato. Ĝis tiam Lula estis en la unua pozicio en ĉiuj voĉdonaj enketoj, kvankam
li estis kondamnita de juĝisto Sérgio Moro, kiel MONATO raportis (2018/04, p. 4). Tamen Lula ankoraŭ povis apelacii pri la juĝa decido. Kaj Komitato pri Homaj Rajtoj
de UN rekomendis, ke Brazilo garantiu liajn politikajn rajtojn. Ĉi tiun rekomendon
ne akceptis la brazila Supera Voĉdona Tribunalo (SVT), kaj tiel Fernando Haddad iĝis
la oficiala kandidato de Laborista Partio, anstataŭante eks-kandidaton Lula.
#000352
La brazila popolo estis malkontenta pri la sociaj politikoj, precipe pri sekureco.
Utiligante la mankon de politika sperto de la brazilanoj, Bolsonaro prezentiĝis kiel
opozicio, la kontraŭ-sistema kandidato, kvankam li voĉdonis favore en ĉiuj decidoj
de la nuna registaro de Michel Temer. Li aperis ankaŭ kiel nova politikisto, malgraŭ
preskaŭ tridek jaroj da politika kariero, dum kiuj li produktis nenion signifan. Kaj,
kiel dirite (MONATO 2018/10, p. 9), multaj homoj vidas lin kiel militiston batalantan kontraŭ perforto.
#000353
La rolo de falsaj novaĵoj
#000355
WhatsApp estas tre disvastiĝinta inter brazilaj voĉdonantoj, uzata de 66 % el ili, 97 milionoj
da homoj. Ekde la komenco de la jaro ofte okazis, ke disvastiĝas falsaj novaĵoj rilataj
al kandidatoj. La brazilaj kontrolantaj agentejoj trovis 123 falsajn novaĵojn, el
kiuj 104 estis favoraj al Bolsonaro.
#000356
La plej intensa disvastiĝo okazis en la semajno antaŭ la unuafaza voĉdono. Esploraj
institutoj identigis korelacion inter la kresko en voĉdonaj intencoj favore al Bolsonaro
kaj la nombro de disvastiĝintaj falsaj novaĵoj dum tiu semajno. Vidinte la problemon,
Facebook faris paŝojn por malhelpi disvastigon de falsaj novaĵoj en la dua fazo, kvankam SVT
entreprenis neniun efikan agon. Krom asocii Haddad kun misfunkciado de antaŭaj registaroj,
la mesaĝoj provis ĉefe ligi lin al komunismaj diktatorecoj kaj al trudado de samseksemo
#000357
Unu flankefiko de la disvastigo de falsaj novaĵoj kaj de la furiozaj paroladoj de
Bolsonaro estis pliiĝo de perforto. La brazilanoj neniam vidis tiom da krimoj rilate
al politikaj disputoj en sia lando. Unu fama okazo estis la murdo de kapoejra majstro
fare de Bolsonaro-voĉdonanto, simple ĉar tiu preferis alian kandidaton. Krom tio okazis
pluraj aliaj krimoj, tamen kiam pri ili raportis la gazetaro, Bolsonaro diris, ke
li estas miskomprenita kaj ke li ne povas regi la perfortan reagon de liaj apogantoj.
#000358
Ekzistas juĝprocesoj kontraŭ Bolsonaro pro klara rilato inter lia elekto kaj disvastigo
de falsaj novaĵoj. Alia akuzo estas donacoj de kompanioj, kio estas malpermesita en
Brazilo. Cetere, Bolsonaro proponis al la juĝisto Sérgio Moro postenon en la ministerio
pri justico. Moro estas la juĝisto, kiu baris kandidatigon de Lula por la elektoj.
#000359
Supervivas la genoj de prahistoriaj eŭropanoj
#000360
En la deoksiribonuklea acido (DNA) de la sardoj (la ĉefa gento de Sardio, la due plej
granda insulo de Italio kaj ankaŭ de Mediteraneo) ekzistas pluraj altvaloraj informoj
pri la praa historio de Eŭropo kaj de la hodiaŭaj eŭropanoj. Tion ĉi sciigas aparta
esploro, kiu konsideris la tutan genomon de 3514 individuoj el diversaj partoj de
la mez-mediteranea insulo, konata ankaŭ kiel Sardinio.
#000361
Trafa artikolo tiurilate estis lastatempe publikigita en la revuo
Nature Genetics: ĝi informas, ke sardoj – kaj precipe tiuj el la internaj partoj – konservas pli bone ol ajna alia nuntempa gento la genajn trajtojn de tio, kio estis
la loĝantaro de la eŭropa kontinento antaŭ 7000 jaroj. La skipon de esploristoj, kiuj
okupis sin pri ĉi tiu projekto, direktis la italo Francesco Cucca [franĉesko kuka],
direktoro de la instituto pri genetika kaj biomedicina esplorado de la Nacia Esploro-Konsilio
(itala akronimo: Cnr-Irgb), kaj de la usonano John Novembre, profesoro pri homa genetiko
en la universitato de Ĉikago.
#000362
La DNA tipa por la sarda loĝantaro estas priskribita de la fakuloj kiel rezervujo
de antikvaj genetikaj variantoj, kiuj nuntempe estas tre maloftaj aliloke en la malnova
kontinento, sed treege gravas por kiu ajn, kiu volas pristudi genetikajn malsanojn.
#000363
Savu la naturon, admonas WWF
#000364
En la raporto estas menciite, ke la tero perdis ĉirkaŭ 50 % de siaj malprofundakvaj
koraloj en la pasintaj 30 jaroj, dum 20 % de Amazonio malaperis dum nur 50 jaroj.
La raporto substrekas ankaŭ, ke la naturo ekde foraj pratempoj senpage provizas la
homaron per altvaloraj „servoj” (freŝa aero, pura akvo, manĝaĵo, energio, kuraciloj, kurac-herboj ktp). Monda Natur-Fonduso
admonas, ke la naturo nur en bona stato ebligas alfronti kaj limigi la danĝeron de
klimataj ŝanĝiĝoj. Oni eksplikas, ke ekzemple koraloj protektas insulojn kontraŭ ŝtormoj
kaj tajfunoj; grundo nekulturata forsorbas akvon multe pli bone ol makadamo; mangrovoj
#000366
Monda Natur-Fonduso estas konata internacia neregistara organizaĵo por la protektado
de la naturo kaj de la medio. Ĝi eldonas tian raporton ĉiun duan jaron kun la celo
doni al la homaro ampleksan vidon pri la sano de la planedo.
#000367
Rakonto de virino, kiu supervivis gulagon
#000369
Ĉu fragoj ruĝas simple pro siaj koloroj? Ne, tute ne; fragoj ruĝas pro sango. La eventon,
kiam tio okazis, vi povos trovi en la nov-aperinta libro
#000370
Temas pri la travivaĵoj de juna ĉeĥino Vera, kies patrino estis rus-devena. Pro tiu
deveno ŝia patrino estis suspektata je perfido fare de la sovetia polico NKVD en la
jaro 1945 je la fino de la dua mondmilito. Vera, ŝia fratino kaj ŝia patrino estis
transportitaj de Ĉeĥio al Siberio, kie ili restis (evidente, kontraŭ propra volo)
#000371
La patrino rapide mortis pro malespero kaj malbonegaj vivkondiĉoj. Vera sukcesos fine
supervivi ĉion: persekutojn, malsaton, devigan laboron, riskon de morto pro malsano
ktp. Ŝi neniam forgesos sian landon Ĉeĥoslovakio kaj sian denaskan urbon Brno en Moravio.
#000372
Plie, mi trovis la stilon de la aŭtoro Jiři Kupka agrable leginda, sen stilaj balastoj,
kaj tion ni ŝuldas al la lerta tradukado fare de Jan Werner.
#000375
Mi mencios personan emocion: post fina reveno sialanden Vera renkontas fidindan viron,
sian estontan edzon, kiu promenigas ŝin sur sia motorciklo Jawa 250, ĝuste la sama,
kiun mi stiris kiam mi estis junulo!
#000376
Eblas aldoni kelkajn malgrandajn kritikojn, kiuj tute ne senvalorigas la libron: ekzemple
mi ŝatus trovi en piednotoj la tradukaĵojn de kelkaj paroloj en la rusa, la germana
aŭ la ĉeĥa, kvankam la kompreno de la situacio neniel suferas. Okazis kelkaj tajperaroj,
precipe ĉe la fino de la libro, kiujn ni volonte indulgos. Kelkaj neologismoj aperas,
medpunkto, kiu signifas en la lingvaĉo de malliberuloj medicina punkto. Ankaŭ notindas
azbuko, sinonimo de la cirila alfabeto en la buŝo de rus-parolantoj.
#000377
En Ĉeĥio aperis jam 5 eldonoj de la libro. Vêra Sosnarová prelegis pri siaj travivaĵoj
en Siberio en la tuta lando. La tradukinto aŭskultis ŝin en Brno pasintjare.
#000378
Ĉeĥio multe suferis dum la dua mondmilito, tiom pli ke la homoj sentis sin forlasitaj
de la okcidentaj potencoj (Britio, Francio) post la hontindaj akordiĝoj en Munkeno
1938. Tutcerte, tiaj spertoj lasis spurojn, per kiuj estus klarigeblaj kelkaj nunaj
trajtoj de la ĉeĥa popolo. Ni, civitanoj de Eŭropa Unio, ne surpriziĝu, ke orientaj
landoj (Pollando, baltaj landoj, Ĉeĥio kaj Slovakio) emas turni sin al la granda frato
Usono cele al protektado. Nun la leganto faru al si propran opinion!
#000379
Specialistoj ĉe Imunologia Molekula Centro (IMC) en Kubo antaŭ nelonge kreis
Cimavax-EGF, terapian vakcinon kontraŭ progresinta pulma kancero. Oni jam testis ĝin ĉe pli ol
5000 malsanuloj kaj la rezultoj atingitaj estas tre favoraj.
#000382
Tiel eblas iel haltigi la plimultiĝon de karcinomo ĉe la ĉefa organo de hom-spirado
kaj sekve plilongigi la vivon de malsanuloj. La vakcino cetere prezentas toksecon
aparte malaltan kaj estas bone tolerata. Fakte ĝi ne okazigas la malagrablajn kromefikojn,
kiuj kutime aperas pro kemiterapio kaj radioterapio.
#000384
La doktorino pri sciencoj Tania Crombet Ramos, esploristo ĉe IMC, informis, ke la
vakcinon oni enigas per intramuskola vojo kaj ke ĝia nivelo de sekureco estas treege
alta. Tiamaniere oni povas plibonigi la vivkvaliton de pacientoj rimarkinde kaj precipe
#000385
Cimavax-EGF estis unuafoje registrita en 2008 en Kubo. Ĝin registris pluraj landoj, kiel Argentino,
Kolombio, Peruo, Paragvajo, Bosnio-Hercegovino kaj Kazaĥio. Rilate al ĝia intelekta
proprieto, la disdonado de tiu ĉi esperodona medikamento baziĝas sur du malsamaj patentoj,
unu el kiuj validos en 80 landoj ĝis la jaro 2028, inkluzivante ŝtatojn de EU kaj
Usonon. Nuntempe okazas diversaj klinikaj testoj de
Cimavax-EGF ĉe institucioj en Eŭropo, Azio kaj Usono. En Usono la testado okazas en la esplorcentro
Roswell Park Cancer Institute de Nov-Jorko.
#000386
Kiel substrekis Ramos, la venontaj projektoj pri la vakcino konsideros la plenumadon
de nova esploro, per kiu oni provos taksi la rezultojn de ĝia utiligo kombine kun
diversaj aliaj kuraciloj, mem registritaj kontraŭ pulma kancero. Oni volas tiamaniere
kompreni, ĉu eblas ĝin uzi ankaŭ kontraŭ aliaj malignaj tumoroj kaj dum pli fruaj
#000387
IMC estis fondita en 1994 de la tiama prezidento de Kubo, Fidel Castro Ruz. Ĝi esence
intencas produkti novajn medikamentojn traktontajn kaj kanceron kaj tiel nomatajn
#000388
La juna virino lante vagas tra la publiko kaj sopire ĵetas rigardon por trovi sian
karan amikon Neva. Preter kundancantaj zombiulo kaj vampirulo ŝi rimarkas, ĉe du aliaj
siluetoj, harplenan homlupon. Ŝi tuj direktas sian paŝadon al la angulo, kie troviĝas
la triopo. Juna geedza paro mortaspekta rekonas la junan sorĉistinon. „Sal, Sara! Finfine vi alvenas! Ĉu la motoro de via balailo misfunkciis?” diras mokete la edzo. Rulinte la okulojn, Sara direktas sin al Neva. „Ĉu vi preparis la plenumon de nia plano? Mi ne volas plu atendi!” Neva konspire kapjesas kaj finas sian bieron. „Jes, ni estas kvaropo. La tedaj gufujanoj jam enlitiĝis, kaj ni povas okupi tiun trankvilan
#000390
„Tio estas bona solvo. Sinjoro Couturat ja nur kondukus nin al marĉo!” Sara kolektas sian kuraĝon kaj starigas demandon al la du spiritoj. „Kara Hector, kara René, pri la nuna situacio de la Esperanto-movado: ĉu vi havas konsilon?” Hector estas la unua, kiu respondas. „Ĉu U. E. A. daŭre gvidas la Movadon? Starigu diversloke multajn Esperanto-Oficejojn
en tre vizitataj stratoj, por ke la publiko volonte eniru kaj aĉetu kaj mendu.” Sara tuj reagas. „Kvazaŭ ĝi estus superbazaro!” Nun estas la vico de René. „Ju pli la literaturo esperanta kreskas, des pli la vortaro pligrandiĝas; kaj neniu
povas kontraŭstari tiun rezultaĵon de la vivo mem de la lingvo. Verku, verku, verku!” Al René Sara respondas iom pli singarde. „Mi devas konfesi, ke mi neniun verkon skribis, eĉ pli honte, mi malmulte legas ...” Bram kaj Neva ŝajnas ĝemeti. „Kara fraŭlino,” deklaras Hector, „bonvolu lasi la eternan mondon veni al sia trankvileco. Tuj ekokupiĝu pri la tempa
mondo! La peresperanta kaj poresperanta flankoj de nia movado ne estas tiel apartaj.
Ili sin turnas proksimume al la sama publiko. Ekproduktu rezultaton en harmonio.” La korpoj de Bram kaj Neva tremetas delikate, kaj la du geamikoj ekvekiĝas. Same
Peter revenas al konscio. La kandeloj subite estingiĝas.
#000393
Ĉu tatuado estas barbareca kutimo?
#000395
La 9aj rugbeaj mondpokalaj ludoj okazos septembre 2019 en Japanio. Kadre de la preparado
la administra organo en Dublino pasintseptembre donis gvidlinion pri tio, ke la ludontoj
kaŝu siajn surkorpajn tatuaĵojn. Ili devos kovri la desegnaĵojn per jako aŭ similaĵo,
kiam ili uzas publikan lokon kiel naĝejon aŭ ekzercejon.
#000396
Dirante, ke ili klopodas respekti la kutimojn kaj kulturojn de vizitotaj landoj, la
membroj de la nov-zelanda teamo
All Blacks (Tutnigraj) deklaris, ke ili respektos tiun instrukcion. Hodiaŭ ne-malmultaj sportistoj
– ne nur rugbeistoj – portas tatuaĵojn sur siaj brakoj aŭ dorso. Ankaŭ ja estas fakto, ke en la nuna Japanio
tatuado estas ofte ligata al mafianoj, kaj multaj publikaj banejoj kaj varmafontaj
gastejoj rifuzas akcepti gastojn kun tatuaĵoj sur la haŭto.
#000397
Historie tatuado estas tre malnova. En Eŭropo „la glaciulo”
1 havis tatuaĵojn sur siaj dorso, brakoj kaj gamboj. En Azio ĉina historia libro verkita
en la 3a jarcento priskribis la tiamajn japanojn. Laŭ ĝi, ĉiuj viroj havis tatuaĵojn
sur siaj vizaĝo kaj korpo. Tamen probable pro ĉina influo tatuaĵojn oni longe uzis
kiel signon de krimado en la mezepoka Japanio.
#000398
En 1948 la malpermeso estis nuligita. Tamen ordinaraj homoj ne emis havi tatuaĵojn,
ĉar dum longa tempo tatuado estis praktikata nur de jakuzanoj
3, kies kialoj estis montri apartiĝon de la ordinara mondo, lojalecon al sia organizaĵo
kaj kuraĝon elteni doloron. Tatuaĵoj imponis kaj timigis ordinarajn homojn.
#000400
Iom post iom artistoj, kantistoj kaj gejunuloj timeme komencis pave montri siajn tatuaĵojn.
Hodiaŭaj gejunuloj sentas, ke tatuado estas mojosa. Ĉar nur kuracistoj havas la permeson
fari aŭtentan tatuaĵon, oni faras iom oportunan kaj fojfoje forviŝeblan tatuaĵeton.
Ja ne necesas referenci la japanan konstitucion pri la rajto je libereco de esprimado
kaj serĉado de feliĉo, kiam oni volas desegni tatuaĵon sur sian haŭton.
#000401
1. Mumio nuntempe konata kiel Ötzi, la Homo de Similaun aŭ la Homo de Hauslabjoch.
Li vivis antaŭ ĉirkaŭ 5300 jaroj kaj estis trovita en alpa glaciejo en 1991. La mumio
#000402
2. Genro de japana arto.
#000403
Jakuza estas la nomo donata al la japana mafio.
#000404
Ĉu fuŝa parolado? Ne, lernado
#000405
Nuntempe homoj multe vojaĝas. Kial ne? Ja estas multe da mono, kaj haveblas aviadiloj,
kiuj ene de kelkaj horoj portas onin al Afriko, Ameriko aŭ Nov-Zelando ... Miloj da
agentejoj siaflanke reklamas ĉiutage allogajn, ravajn pejzaĝojn, dum milionoj da homoj
flugas sur strandojn de Egiptio, de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, de Turkio. Laborantoj
en agentejoj organizas agrablan banadon, turistoj revenas sunbrunaj ...
#000406
Oni povus senfine ŝerc-moketi filistrojn, sed ni ekparolu pri aferoj pli seriozaj.
Kio interesas vojaĝantojn? Ili ne nur (kaj ne ĉiam) interesiĝas pri ban- aŭ kurac-lokoj.
Ili tamen deziras ricevi informojn pri la kulturo de la vizitota lando, scii pli pri
muzeoj, etnaj moroj kaj pluraj lokaj interesaĵoj. Kaj ju malpli la lando estas priskribita
en turisma reklamo, des pli scivoliga ĝi estas.
#000407
Jes, estas. Ĝin proponas la germana eldonejo
Reise Know-how, kiu publikigas, laŭ originala metodo (nomata
Kauderwelsch), lernolibrojn pri diversaj lingvoj, dialektoj kaj eĉ slangoj. Ĉiu lernolibro estas
poŝformata kaj havas proksimume 150-200 paĝojn. Ĝi konsistas el 3 partoj: gramatiko,
konversacio, vortaro. Ĝis nun aperis jam pli ol 230 versioj de tiu eldonaĵo.
#000409
Ĉu oni multon bezonas por kompreni kaj komprenigi sin en fremda lingvo? Antaŭ ĉio,
homoj devas ekmastri la sonojn, kiuj forestas en ilia gepatra lingvo. Ne malbone estus
ekmastri la skribsistemon kaj lerni ĝin legi, sed kelkfoje tio estas tro malfacila
– pensu pri la japana aŭ la araba por okcidentanoj – kaj sume nenecesa, ĉar, laŭ la metodo de la germana eldonejo, proksimuma elparolo
estas jam donata per transskribo.
#000410
Due, la verbo: konjugacio laŭ personoj en as-, is-, os-tempoj; ĉio ĉi ekzistas en
plej multaj lingvoj. Krome: imperativo kaj subjunktivo, verboj en la demanda kaj la
negativa formoj. Adjektivoj: kiel estas formataj la gradoj de komparo, kiel ili ŝanĝiĝas
laŭ kazoj, se tio ekzistas. Estas necesaj ankaŭ kardinalaj numeraloj, ordaj numeraloj
kaj diversaj pronomoj: personaj, posedaj, demandaj kaj aliaj. Kaj numeraloj kaj pronomoj
povas havi kazojn. Oni devas scii prepoziciojn kaj kiujn kazojn (de substantivoj kaj
adjektivoj) ĉiu el ili eventuale postulas.
#000412
Unajua, behewa la daraja la pili liko wapi? –
Vi-scias, vagono de klaso de du estas kie? – Ĉu vi scias, kie estas la vagono de la dua klaso?
#000415
Mahali gani ni pazuri pa kuangalia wanyama? –
Loko kiu estas bona de observo bestoj? – Kie oni povas plej bone observi bestojn?
#000416
La kursiva frazo en la ekzemploj estas traduko laŭvorta. Komence ĝi ŝajnas senutila
Kauderwelsch ĝuste signifas „galimatio”, „abrakadabro”). Sed, iom post iom, la leganto de la lernolibro danke al tiu ŝajna absurdeco penetras
en la strukturon de la ĝis nun nekonata lingvo.
#000417
Kaj ankoraŭ unu lingvo, la slovena:
#000418
Od kod ste, če smem vprašati? –
De kie vi-estas, se mi-pravas demandi? – Ĉu mi rajtas demandi, de kie vi estas?
#000419
Ali nam lahko pokažete nekaj znamenitosti? –
Ĉu al-ni facile vi-montros ion de-rimarkindaĵoj? – Ĉu vi povas montri al ni iom da rimarkindaĵoj?
#000420
1. Aŭ Kajjam, kiel literumita en pluraj verkoj akireblaj ĉe
#000422
Rajecká Lesná [rajecka lesna] estas pitoreska montvilaĝeto situanta en la nordo de
la slovaka regiono Žilina [ĵilina] (ĉirkaŭ 200 km norde de Bratislavo). Ĝi estis fondita
en 1474, kaj danke al la riĉa pasinteco ĝi estas hodiaŭ grava pilgrimado-centro de
#000423
Unu el la plej signifaj konstruaĵoj en ĉi tiu malgranda vilaĝeto estas verŝajne la
plej granda movebla ligna kripo en la mondo (8,5 m longa, 2,5 m larĝa kaj 3 m alta)
farita ekskluzive el tilia ligno, kiu troviĝas en la Kapelo de Dia Mizerikordo (slovake
Kaplnka Božieho Milosrdenstva). Ĝi estas verko de la loka lignoskulptisto Jozef Pekara (1920-2005) kaj estas sendube
la plej grava arta esprimo de popola ligna skulptarto en Slovakio.
#000424
Pekara komencis skulpti la kripon en 1980, kaj en 1997 – post preskaŭ 17 jaroj – ĝi estis finita. Li skulptis 300 lignajn figuretojn, el kiuj la duono estas movebla.
La kripo figuras – krom scenigo de la eventoj ĉirkaŭ la naskiĝo de Jesuo – ankaŭ la riĉan historion de la malgranda slovaka nacio. Ne estas mirinde, ke oni
nomas ĝin la slovaka nacia kripo. Ĝi montras la simplan vivon, kutimojn kaj tradiciajn
laborojn de la slovaka popolo en la pasinteco (paŝtistoj, ministoj, vinberistoj, lignohakistoj,
metiistoj, potfaristoj, lignaĵistoj, forĝistoj ktp).
#000425
En la kripo ni povas trovi ankaŭ dominantojn inter la slovakaj kasteloj kaj burgoj,
modernajn konstruaĵojn kaj la slovakan montopinton Kriváň – situantan en la montaro Altaj Tatroj – kiu de la 19a jarcento estas neoficiala simbolo de Slovakio kaj estas unu el la tri
naciaj simboloj, kiuj aperas ankaŭ sur la slovakaj eŭro-moneroj.
#000426
Junulara protesto kontraŭ la turka okupado
#000427
La 15an de novembro 1983, preskaŭ dek jarojn post la turka invado al Kipro, estis
proklamita tiel nomata Turka Respubliko de Norda Kipro: fantomŝtato, kiu okupas
37 % de la insula teritorio kaj kiun ĝis nun oficiale rekonis absolute neniu monda
ŝtato krom Turkio mem. Temas pri areo de 3355 kvadrataj kilometroj kun proksimume
#000428
Ĉiujare okaze de tiu datreveno, do ĝuste en tiu novembromeza tago, pluraj manifestacioj
psevdokratos (falsa ŝtato, en la novgreka) okazas en la ĉefaj urboj de la orient-mediteranea respubliko.
Multnombraj eventoj estis organizitaj en 2018, kiel en la antaŭaj jaroj, en la ĉefurbo
Nikozio, sed ankaŭ en Limasolo, Pafoso kaj Larnako.
#000429
Matene, kiel kutime, miloj da liceaj kaj universitataj studentoj faris grandan strikon.
Ili ne iris lernejen, sed anstataŭe renkontiĝis en centra loko de sia urbo. Ili faris
paroladojn de kondamno kaj memorigis pri la viktimoj de la turka invado, samkiel pri
la multaj malaperintoj (personoj, kiuj malaperis dum la tumultoj de 1974 kaj pri kies
sorto neniu iam ion eksciis). Ili ankaŭ ludis kaj kantis kanzonojn kun patriotisma
enhavo, kontestante la turkajn registaron kaj politikon, kaj samtempe petante, ke
la internaciaj institucioj helpu trovi pacan solvon.
#000430
Ili esperas, ke tia solvo kondukos al reunuiĝo de la lando kaj de la du komunumoj
(grek-kipra kaj turk-kipra), kiuj pasintece paceme kunvivis en la tuta insulo. La
necesa kondiĉo, por ke tio okazu, estas iliaopinie, ke la kolonianoj kaj la turkaj
militistoj forlasu la insulon, kie ili kontraŭleĝe troviĝas ekde 1974.
#000431
Matene de la 15a de novembro junuloj el Limasolo atingis la vojon Anexartisias kaj
restis tie plurajn horojn, organizante pacan proteston antaŭ granda registara konstruaĵo.
Ili tenis enmane tolbendojn kaj flirtigis la kipran kaj la grekan flagojn (ĉi-lasta
estas simbolo de la etno de grek-kipranoj, siadire greklingvaj civitanoj de la sendependa
Respubliko Kipro, sed fakte anoj de la greka nacio, nemalsame ol la greklingvanoj
de Grekio). Oni montris aŭ klamis sloganojn kiel „Atilo forlasu Kipron!” (kun aludo al la barbara reĝo), „Kipro apartenas al sia popolo!” kaj „Ni malakceptas ĉian faŝismon!”.
#000432
Grekaj tombejoj kaj greka teroristo en Albanio
#000433
Albanio probable estis la unua membro de Ligo de Nacioj invadita de sia granda najbaro,
la faŝista Italio, la 7an de aprilo 1939. Tiam oni proklamis kuniĝon de la reĝlandoj
Italio kaj Albanio, laŭ kiu ambaŭ landoj „engaĝiĝis por protekti unu la alian” okaze de eventuala milito kun tria lando. Tiel, la 28an de oktobro 1940 Grekio estis
atakita de faŝista Italio tra albana teritorio. Partoprenis ankaŭ du albanaj taĉmentoj,
kiuj baldaŭ dizertis. La greka registaro deklaris staton de milito kun Albanio.
#000434
Tiam grekoj brave rezistis kaj organizis fortan kontraŭatakon. Iliaj reĝaj soldatoj
ne nur forpelis la italajn taĉmentojn el la greka teritorio, sed ankaŭ eniris profunde
en Albanion. Okazis akraj bataloj, kaj ambaŭflanke mortis miloj da soldatoj. Sed printempe
de 1941 la naziisma Germanio atakis Grekion kaj baldaŭ okupis ĝin. Grekaj soldatoj
#000435
Postmilite la greka registaro paradoksece plutenis la tiel nomatan „staton de milito” rilate Albanion, kiu ne estas nuligita ĝis hodiaŭ, kiam ambaŭ landoj estas membroj
de NATO. Cetere, Grekio estis la lasta EU-membro, kiu akceptis eniron de Albanio al
NATO kaj poste liberiĝon de vizoj por albanoj. Ĝi ankoraŭ ne agnoskis la sendependecon
#000436
Albanaj registaroj devis cedi al la postuloj de Grekio pri, ekzemple, starigo de tombejoj
de grekaj soldatoj falintaj en Albanio. Plue, Grekio postulis, ke tiaj tombejoj (almenaŭ
kvar) aperu ĝuste laŭ la linio, kiu difinas la landlimon de la tiel nomata „Norda Epiro”, la suda parto de Albanio, je kiu havas pretendon ŝovinismaj rondoj en Grekio. Aliflanke,
ĝi obstine neas reven-permeson al miloj da albanoj forpelitaj en 1924 kaj 1944 el
la vasta 5000-kvadratkilometra regiono en nord-okcidenta Grekio (de Ionia Maro ĝis
Florino). En la jaro 1913 tiuj albanaj teritorioj estis okupitaj de la greka armeo
kaj aneksitaj de la greka ŝtato.
#000437
Albanaj civitanoj naskiĝintaj en vilaĝoj kaj urboj, kiuj nun estas en Grekio, ne rajtas
#000438
Antaŭ nelonge, la 28an de oktobro 2018, oni aranĝis grandan solenaĵon okaze de la
starigo de tombejo en la vilaĝo Bularat, sude en la lando. Venis miloj da grekoj,
familianoj de falintaj soldatoj, sed ankaŭ membroj de ekstremismaj organizaĵoj kaj
de la partio Ora Aŭroro. Bularat apartenas al la greka minoritata regiono Dropull,
kie la grekaj flagoj flirtas ĉe ĉiu domo senprobleme. La albana polico zorgis pri
#000439
Surprize, unu 35-jara grekdevena viro kun duobla civitaneco albana kaj greka, Kostantinos
Kacifas, vestis sin soldate je greka uniformo kaj komencis pafi centre de la vilaĝo
Kalaŝnikov. Kiam la polico intervenis, li pafadis kontraŭ ĝin dum du horoj (ĉirkaŭ 90 kartoĉojn),
endanĝerigante la vivojn de la policistoj. La polico pafrespondis, kaj fine pafmortigis
#000440
Tio kaŭzis tujan reagon de amaskomunikiloj en Grekio, aparte ĉe tieaj ŝovinismaj politikaj
rondoj. Amasoj da grekoj marŝis al la albana ambasadejo en Ateno kaj provis forbruligi
ĝin, laŭte kriante „Ni mortigu la albanajn hundojn!” Grekaj instancoj senkiale revokis kaj senvalidigis pasportojn de centoj da albanaj
civitanoj laborantaj en Grekio. Feliĉe, la greka registaro agis ĝenerale prudente
kaj kunlaboris kun albanaj aŭtoritatoj por klarigi la aferon. Todoros Pangalos, eks-ministro
pri eksteraj aferoj, diris: „Armitan teroriston kondamnus ĉiu lando; la albana polico ne kulpas.” Simile sin esprimis la nuna ministro pri instruado kaj aliaj gravaj politikistoj.
Estis prezentitaj filmregistraĵoj kaj aliaj atestaĵoj. Oni faris ankaŭ detalan jurmedicinan
#000441
La polico ne intervenis ankaŭ dum la entombigo de la teroristo la 7an de novembro
2018 en Bularat, kien venis dekoj da busoj kun grekaj civitanoj, deputitoj kaj aliaj.
Bedaŭrinde la partoprenintoj ekspluatis la entombigon por manifesti ŝovinismajn sloganojn
kiel „Norda Epiro estas greka, ni reposedos ĝin! Ni forhaku la kapojn de la albanaj hundoj!
Ni estas ĉi tie sur nia tero! Makedonio estas greka!”. Revenante, ili blokis aŭtoŝoseon kondukantan al la landlimo kun Grekio. La polico
intervenis kaj konstatis, ke almenaŭ 52 el ili estis transpasintaj la landlimon neleĝe.
Ili estis deklaritaj „nedezirataj” kaj ne plu ricevos permeson eniri Albanion.
#000442
Tia malagrabla incidento kaŭzita de ekstremistoj en la najbara lando certe ne povas
detrui la tradician amikecon inter la du popoloj. Albanio akceptis, post la jaro 1949
(kiam finiĝis la civitana milito en Grekio) dekmilojn da grekaj partizanoj kun familioj.
Cetere, nuntempe en Grekio laboras almenaŭ 600 000 albanoj. Ĉiujare en Grekio naskiĝas
6000 albandevenaj beboj kaj en la greka armeo servas almenaŭ 10 000 albandevenaj soldatoj.
#000443
Kiaj rilatoj inter la seksoj trans Mediteraneo?
#000444
Renkontiĝoj Averroes - sekso kaj religioj
#000446
Kial tiu titolo „renkontiĝoj Averroes”? Ibn Ruŝd el Kordobo – Averroes – estis filozofo, juristo kaj kuracisto de la 12a jarcento. Li verkis en la araba lingvo,
ĉar li estis islama andaluzo. Li naskiĝis en 1126 en Kordobo (nuna Hispanio, sed tiam
araba teritorio) kaj mortis en Marakeŝo. Li do simbolas la rilatojn inter la regionoj
norde kaj sude de Mediteraneo. Li estas unu el la ĉefaj arabaj filozofoj kaj lia verko
estis re-malkovrita en la 19a jarcento kaj inspiras la raciajn penskurentojn.
#000447
Kial elekti „sekson” kiel diskuttemon? La rilatoj inter la seksoj – en la longa historio kaj en la nuno – skuas la mondon. Ĉu temas pri malaperigo de paternalismo aŭ seksismo kun samtempa
retroiro al diskriminacio? Kvar rondaj tabloj traktis la jenajn temojn: „Ĉu la seksaj rilatoj fondiĝas sur religiaj aŭ sociaj tekstoj?”, „Ĉu la rilatoj fondiĝas sur imago aŭ valoroj?”, „Ĉu la rilatoj fondiĝas sur praktikado aŭ kontestado?” kaj „Ĉu la rilatoj fondiĝas sur koŝmaroj aŭ revoj?”
#000448
Ĉefe rolas sekso en islamo, laŭ okcidenta pensmaniero, kiam virinoj devas surmeti
kaptukon, aŭ komplete kaŝi sin sub nigra surtuto (ne adaptita al dezerto kaj varmo,
do kial viroj en blanko kaj virinoj en nigro?), ne bicikli, ne stiri aŭtojn ktp. Tro
longus raporti detale pri ĉiuj rondaj tabloj; ni do elektis la unuan pri religioj.
#000449
La filozofo, verkisto kaj rabeno Marc-Alain Ouaknin komentis, ke la leĝo por judoj
estas Torao („La leĝo”) komentata generacion post generacio, t.e. Talmudo, kie interfrotiĝas komentoj por
eviti ununuran penson. La sanktaj tekstoj venas el dio, koncepta ideo malsimila al
la realo. La tekstoj ne devus komenciĝi per „Dio diris”, sed per „Dio, se ĝi ekzistas, diris ...”. La mitoj venas el Babilono; se Torao estis donita al la homoj, ĝi ne plu estas en
la ĉielo. Filozofie, ĉu detruita objekto plu estas la sama objekto? Sekve la homoj
devas mastrumi interkonsenton ĉirkaŭ sankta leĝo.
#000451
En la postaj interŝanĝoj inter la kvar diskutintoj kaj la publiko elstariĝis la ideo,
ke la religiaj tekstoj povas esti malklaraj, dum la juraj leĝoj devas estis tre klaraj.
En la tuta historio viroj superis virinojn kaj sekve ankaŭ la klerikaro. Havi ŝtatan
religion (ekz. islamo en pluraj arabaj landoj) malfermas aŭtoŝoseon al la klerikaro,
kiu povas estri ĉion; sed ankaŭ en kristanismo teologoj ekspluatas sian aŭtoritaton
pri temoj rilataj al la socia vivo (ekz. abortigo).
#000454
Filozofia konkludo estas, ke eblas interpreti kaj pensi alimaniere nur se oni kapablas
forgesi la malnovan pensmanieron. Libereco ekzistas nur se diferenco ne premegas la
aliulon. Studado permesas al la homo resti inteligenta. Samkiel ekonomio ne povas
reguligi sin mem, religio ne povas reguligi sin; necesas ĝin reguligi de ekstere.
#000455
Post tiuj riĉaj intervenoj eblas nur „preĝi”, por ke la homoj komprenu, ke eblas kredi ne trudante sian religian komprenon al
la aliaj. Tio jam estas en franca leĝo de 1905, kiu distingas eklezion disde la ŝtato;
bedaŭrinde iuj landoj ankoraŭ ne atingis tiun punkton, ĉefe tiuj kun multaj analfabetoj,
kiuj neniam legis aŭ legos la fundamentajn religiajn tekstojn.
#000456
Kiu mastrumas ĉi tiun landon?
#000457
En novembro pasintjara la usona prezidento Donald Trump vizitis Japanion. Li alvenis
al la usona militbazo Yokota en Tokio kaj du tagojn poste foriris al Koreio de la
sama bazo. Bonvenigis lian alvenon ne japanaj ĉefministro kaj altrangaj politikistoj,
sed usonaj soldatoj kaj iliaj familianoj, al kiuj la prezidento parolis pri la neceso
kaj valoro de ilia tiea restado.
#000458
Ĉu tia konduto ne estas granda ofendo kaj insulto al la japana popolo kaj ĝia suvereneco?
Eble jes, sed la toleremaj japanoj neniam okazigis manifestacion kontraŭ Trump, kvankam
en ĉiuj aliaj demokratiaj landoj okazis kaj okazos protestoj kaj manifestacioj kontraŭ
lia politiko, kiam li vizitas. Verdire okazis manifestacio en Tokio kontraŭ Trump
fare ne de japanoj, sed de usonanoj loĝantaj tie.
#000459
Multaj homoj opinias Japanion subulo aŭ vasalo de Usono. Sed Yaĉi Ŝotaro, la nuna
ĉefo de la nacia sekureca buroo kaj la plej altranga profesia diplomato, iam komparis
la rilaton inter Usono kaj Japanio al tiu inter kavaliro kaj ĉevalo. Do, Japanio ne
estas ŝildisto Sanĉo Panzo, sed ĉevalaĉo Rosinante, kiu surdorse portas Don Kiĥoton.
#000460
En mezepoka feŭda Japanio vasalo, kiu malŝatis sian mastron, havis liberecon foriri,
sed ĉevaloj ne. La homo kaj la ĉevalo ne staras sur egala bazo. Same la japana registaro
kaj la usona (fakte usona armeo) ne rilatas kiel egaluloj. Alivorte, japanoj ankoraŭ
estas sub la jugo de usona milita duonokupado.
#000461
En 2018 la japana registaro proponis al la usona armeo uzi parton de Yokota-aerzono,
kiu vaste kovras la ĉielon de Tokio kaj 8 najbaraj gubernioj. Nun Japanio bezonas
multigi la nombron de flugoj al la internacia flughaveno
Haneda, ĉar eksterlandaj vizitantoj plimultiĝos en la venontaj jaroj. Sed la usona armeo
rifuzis malfermi la parton de la aerzono, kiun ĝi administras. Ĉi tiu afero montras,
ke japanoj ne povas libere uzi la aerspacon de sia ĉefurbo kaj la vera reganto de
ĉi tiu lando estas la usona armeo.
#000462
Nu, kiamaniere la usona armeo regas Japanion? Ekde la finiĝo de la milita okupo regule
kunvenas japana-usona komuna komitato konsistanta el ses altrangaj japanaj burokratoj
kaj sep usonanoj (ses militaj oficiroj kaj vicambasadoro). La japanaj burokratoj estas
el la ministrejoj pri eksterlandaj aferoj, justico, ĝeneralaj aferoj, financo, defendo,
lando kaj infrastrukturo, agrikulturo kaj forstado kaj el tiu pri medio. Ĉi tiu komitato
estas efektiva komandejo de japana politiko, kie usonaj militistoj ordonas al japanaj
burokratoj. Laŭ malkovrita protokolo de kunsido, la usona flanko ofte deklaris: „Ĉar pri tio jam decidis la komandanto de la Pacifika Armeo, ne gravas, ĉu la japana
#000463
Tia ekstravaganca milita duonokupado igas eĉ civilajn diplomatojn de Usono miri kaj
kritiki. Ekzemple, Condoleezza Rice, ministrino pri eksteraj rilatoj sub prezidento
George W. Bush, komentis, ke Japanio estas delonge koloniita, ne de la usona registaro,
sed de la armeo. Sub la duonokupado la usona armeo memkompreneble havas eksterteritoriajn
rajtojn. Principe japanaj leĝoj ne estas aplikeblaj en la usonaj militaj bazoj. La
usona armeo libere povas okazigi trejnadon kaj ekzercadon sen informi la japanan flankon.
Eĉ en okazo de krimoj fare de usonaj soldatoj, la japana polico ne uzas la rajton
#000464
Malkiel en Germanio kaj Italio
#000465
Estas konate, ke ankaŭ en Germanio kaj Italio troviĝas usonaj militbazoj, sed tiuj
ŝtatoj aplikas siajn leĝojn en la usonaj bazoj, kaj la usonaj armeoj devas averti
pri siaj ekzercadoj kaj ricevi konsenton ktp.
#000466
Konklude: evidentiĝas, ke Japanio ankoraŭ estas duonsendependa ŝtato. Ŝinzo Abe, la
nuna ĉefministro, ofte diris, ke li reakiros belan Japanion, sed neniam menciis reakiron
de la perdita suvereneco de la regno.
#000467
Thomas Kesselring instruis filozofion kaj etikon en diversaj universitatoj en Germanio,
Svislando, Brazilo, Salvadoro, Barato kaj Mozambiko. En la pedagogia altlernejo de
Berno li instruis etikon, interkulturan klerigon kaj scion pri daŭripova evoluo. Ekde
#000468
MONATO: Ni konsideru la nunan staton de Svislando. Ĝi, lando neŭtrala, havas armeon. Ĉu
ni povas nomi ĝin „memdefenda korpuso”, kiel Japanio faras pri sia armeo?
#000469
Kesselring: Svislando atribuas apartan gravecon al sia neŭtraleco. Tio signifas, ke
ĝi principe ne intervenas en politikon de aliaj landoj kaj certe ne lanĉus militon
per agreso kontraŭ iu ajn lando. Plie, ĝi ne subtenus landon engaĝitan en milito por
helpi ĝin en tiu milito. Tamen Svislando havas armeon. La nura celo de ĉi tiu armeo
#000470
MONATO: Svislando estas konata ĉirkaŭ la mondo pro sia aktivado por la paco. Ĝi estas la
lando de Henry Dunant kaj la naskiĝloko, la lulilo, de Ruĝa Kruco. Ĝi estas ankaŭ
la garantianto, konservanto kaj protektanto de la Ĝenevaj Konvencioj. En septembro
2018 en Novjorko la prezidanto de la Konfederacio Alain Berset ripetis antaŭ la Ĝenerala
Asembleo de UN helpoproponon de Svislando por solvi konfliktojn. Ĉu ĝia militagado
#000471
Kesselring: Armeo limigita al nura memdefendo ne estas paradokso. Tamen Svislando
efektive eniras en seriozajn paradoksojn je aliaj manieroj.
#000472
MONATO: Por subteni la ekonomion, la Federacia Konsilio (ekzekutiva povo) volis, en junio
2018, mildigi la reguligon de armilkomerco okaze de vendado al nesvisaj aĉetantoj.
Nuntempe tiu reguligo malpermesas vendi armilojn al militantaj landoj. La proponita
amendo permesus vendon de armiloj al landoj havantaj civitanan militon sur sia teritorio.
Per kiuj argumentoj la Federacia Konsilio subtenis ĉi tiun mildigon?
#000473
MONATO: Ĉu ofte okazas, ke la popolo sukcesas per tia premo?
#000475
Kesselring: Mi suspektas, ke ĉi tiu sukceso rezultis malpli el la influo de la homoj
ol el la minaco de la maldekstraj partioj kaj verduloj en la parlamento.
#000476
MONATO: Ĉu vi povas analizi la situacion? Ĉu okazis reveno al
, t.e. al la situacio antaŭ la konflikto? Ĉu tia situacio estas kontentiga?
#000477
MONATO: Eŭropo spertis militon en la balkana regiono en la 1990aj jaroj; nuntempe ĝi spertas
milit-situacion inter Ukrainio kaj Rusio. Ĉu Svislando bezonas armeon en ĉi tiu kunteksto?
#000479
Kesselring: Ne, certe ne! El neniu el tiuj regionoj Svislando alfrontas danĝeron.
Post popola iniciato en Svislando la 26an de novembro 1989 okazis referendumo pri
jena demando: Ĉu la armeo devas esti abolita? Pli ol triono de la voĉdonrajtaj civitanoj
(35,6 %) voĉdonis favore al ĉi tiu propono. La mondo ŝajnis pli sekura pro la falo
de la Berlina Muro (1989-11-09). Verŝajne hodiaŭ ne tiom da svisoj argumentus favore
al abolo de la armeo.
#000480
MONATO: Kia estas via ĝenerala opinio pri la ekzisto de armeo en Svislando, kiam niaj jetoj
devas turniĝi post du flugminutoj, ĉar la teritorio estas malgranda? Iuj asertas,
ke per sia militservo junaj svisaj viroj ekkonas aliajn partojn de la lando. Ĉu la
armeo necesas okaze de katastrofoj, dum la civitana protektado estas bone organizita?
La armeo estas loko de interŝanĝoj, kie niaj kvar lingvoj estas uzataj kaj ĉiu juna
civitano ricevas eblon malkovri ilin, aŭdi ilin, praktiki ilin.
#000481
MONATO: Multaj homoj en la mondo aŭdis pri la devigo konstrui kontraŭatoman protektejojn
en ĉiu domo en Svislando. Ĉu tiu postulo ankoraŭ validas?
#000483
Kesselring: Jes! Spertoj dum la Dua Mondmilito sugestis, ke rifuĝejoj protektu la
loĝantaron kontraŭ aeratakoj, kaj supozeble tiaj subterejoj protektus la loĝantaron
ankaŭ kontraŭ atakoj per kemiaj, biologiaj aŭ nukleaj armiloj. Cetere la loĝantaro
devus trovi lokon en tiuj protektejoj ankaŭ okaze de nemilitaj nukleaj akcidentoj.
Feliĉe, ĝis nun nenio tia okazis. Do, fakte, la protektejoj neniam estis testitaj
kaj, miaopinie, tia testado verŝajne ne estus sukcesa, almenaŭ koncerne armilojn de
#000484
MONATO: Laŭ via opinio, kian rolon Svislando povas ludi en la hodiaŭa mondo?
#000485
Kesselring: Ekzistas amaso da internacie gravaj taskoj: Svislando povas, ekzemple,
partopreni en perado de porpacaj procezoj kaj en konfliktopreventado. Kiel riĉa kaj
privilegia lando Svisio povus ankaŭ strebi tute elimini la forcejajn gasojn kiel eble
plej frue. Tiam ĝi starigus bonan ekzemplon kaj montrus, ke ĝi efike zorgas pri minacoj
de klimatŝanĝiĝo. Dum la klimatŝanĝiĝo daŭre antaŭeniras, la vivkondiĉoj en multaj
partoj de la mondo fariĝas pli malfacilaj kaj la risko de perforta alfrontado rapide
#000486
Por nealiseksemaj adoleskantoj ekzistas superŝvebanta kaj konkreta risko de memmortigo,
pli ol triobla kompare kun aliseksemaj gejunuloj. Por transseksemuloj, tiu risko estas
pli ol kvinoblo de la averaĝa. Tio legeblas en studo farita en la itala universitato
#000487
Taksado de la risko pri klopodo memmortigi inter neplenkreskuloj pro seksaj kialoj estas publikigita en la internacia revuo
JAMA Pediatrics. Verdire oni faris lastatempe neniun novan ŝokan malkovron, sed la koncerna scienca
esploro priskribas detale, kun la subteno de statistikaj datumoj, la dimensiojn de
problemo jam vaste konata. Tio estas tre pensiga kaj koncernas ĉi-rilate la familion,
la lernejon, la eklezion kaj ĝenerale la socion.
#000488
La esploro substrekas, ke memmortigo estas la dua ĉefa kaŭzo de morto inter adoleskantoj
en la tuta mondo. „Ĉi tiu memmortiga emo fare de tiel nomataj seksaj minoritatoj jam estis konata, sed
unuafoje okazis preciza taksado pri la amplekso de tiu fenomeno inter adoleskantoj
el la komunumo LGTBQ (Lesbian, Gay, Transgender, Bisexual and Queer – lesba, geja, transseksema, ambaŭseksema kaj eksternorma)”, asertis doktorino Ester di Giacomo [di ĝákomo], kuracisto, instruisto kaj direktoro
de la fako pri psikiatrio de la universitato Milano-Bicocca, kiu efektivigis la esploron.
#000489
La rezultoj estas klaraj. Oni analizis 35 antaŭajn akademiajn studojn pri la sama
temo kaj ekzamenis specimenon de preskaŭ du milionoj kaj duono da adoleskantoj (12/20-jaraĝaj),
el dek landoj. La analizo montris, ke adoleskantoj apartenantaj al la ĝenerala grupo
de tiuj seksaj minoritatoj montras memmortigan riskon 3,5-oblan kompare kun la aliseksemaj
#000490
Samseksemaj, ambaŭseksemaj kaj transseksemaj adoleskantoj, laŭ di Giacomo, ĝenerale
spertas pli altan riskon pri izolado, perfortado kaj riproĉado, fare de familianoj
aŭ eĉ de si mem.
#000492
Estas facile paroli pri la neceso de pli granda konscio pri tiu fenomeno en la publika
opinio, samkiel pri la bezono de pli taŭga subteno al tiuj junaj personoj: subteno
bazita sur la klopodo integri en la socion nealiseksemajn gejunulojn por helpi ilin
eliri el ofte nesimpla situacio el psikologia vidpunkto.
#000493
Hodiaŭ estas iu nova espero, malfermita de la fina dokumento de la freŝe finiĝinta
Sinodo de Junularo. Tie oni parolas pri libereco, persona respondeco kaj devontigo
realigi sin mem „propramaniere”. La romkatolika eklezio krome instigas pliigi la nombron de specifaj
akceptogrupoj, jam ekzistantaj en iuj diocezoj. „Ni vidos, kiel la afero disvolviĝos”, asertis tiurilate la sacerdoto.
#000495
Mi scivolas, kiuj eroj en la novelo
Cent diantoj igas Johanon Petik aserti, ke la aŭtoro estas evidente hungara (MONATO 2019/02, p. 5). Al mi nehungaro la teksto impresas preskaŭ modele. Ĝi estas flue legebla kaj klare
esprimita. Mi trovas nur unu frazon („ĉi tiuj belegaj cent ruĝaj diantoj”), en kiu mi preferus alian vortordon, kaj pri iuj aspektoj interpunkciaj eblas diskuti,
sed tio estas bagatela. Estas entute absurde, paroli pri ia hungara dialekto de Esperanto
#000496
Estas ankaŭ absurde imagi, ke manko de vortordaj reguloj minacas la populariĝon de
Esperanto. Veras, ke malmultas eksplicitaj reguloj pri vortordo en nia lingvo, sed
se la lingvo trankvile evoluis dum pli ol cent jaroj sen tiaj reguloj, estas verŝajne,
ke starigo de pliaj reguloj nenion esence ŝanĝus. Aliflanke ja eblas konstati plivastiĝon
de propre esperantaj praktikoj, kiujn indas popularigi – ekzemple, pri la lokiĝo de vortetoj kiel „ankaŭ”, kiu en Esperanto estas diverse lokebla en la frazo, kun diversaj nuancoj, dum en
multaj aliaj lingvoj la responda vorto havas fiksitan lokon rilate al la verbo.
#000497
Iu sekcio de Eŭropa Komisiono proponas, ke en ĉiuj parkoj de la Unio aperu ŝildo kun
la teksto: „Tie ĉi seksa molestado ne estas tolerata.”. Mia dio! Kaj do ekster la parkoj ĉiu rajtas libere molesti aliajn? La ideo kondamni
seksan molestadon certe estas gratulinda, sed tiel la kampanjo ridindigas sin.
#000498
Laŭleĝe la diservo devas esti kristana: tiun ŝtataj oficistoj ne rajtas interrompi,
sed efektive ankaŭ aliaj funkciuloj fojfoje kunlaboras. Ekzemple ankaŭ juda rabenino
samtempe kun kristano diservis legante el la Hebrea Biblio.
#000500
Entute en Nederlando pli ol tridek rifuĝintaj familioj atendadas la verdiktojn de
la juĝistoj ĉu ili rajtas resti. Intertempe kontraŭ tio estiĝas protestomovadeto,
kiu emfazas, ke la proceduroj por trakti azilpetojn en Nederlando devas fundamente
ŝanĝiĝi, por ke estonte estiĝu klareco pri ilia sorto ene de realisma tempolimo kaj
ne, kiel nun, kiam ofte temas pri proceduroj de multaj jaroj, kiujn la registaro regule
plilongigas eĉ per sinsekvaj apelacioj kontraŭ decidoj juĝistaj pri azilpermeso.
#000501
Tiu armena familio – gepatroj kaj tri gefiloj – en la preĝejo Bethelkerk en Hago, jam kelkajn jarojn atendas la rezulton rilate al
sia azilpeto. Espereble la politikistoj ŝanĝos la procedurojn por pli homecigi la
leĝojn kaj la infanoj, kiuj ĝis nun estas la viktimoj, ricevos iom pli homindan sorton.
Tiu ĉi stafeta diservo intertempe vekis la atenton de la tuta mondo. Ankaŭ mi baldaŭ
kiel pastoro partoprenos kune kun kolego el Hago.
#000502
Ĝisdatigo: La 31an de januaro 2019 la stafeta diservo haltis, ĉar la nederlanda registaro ŝanĝis sian azilleĝon kaj la armenoj ne estos ekzilitaj.
#000503
Aleksander Gofen kun Maria Cvetajeva pravas (El mia vidpunkto, MONATO 2018/10, p. 5-6 ), asertante, ke neniu lingvo propre promesas reciprokan interkomprenon. Laŭ la Biblio
la plej frua murdo de la homaro okazis inter fratoj. En la nuntempa Japanio pli ol
duono de la mortigoj okazas inter familianoj. Certe lingvo kaŭzas miskomprenojn kaj
konfliktojn, sed ankaŭ ĝi estigas interkomprenon kaj amikecon. Tial mi elektas Esperanton,
kiu estas produkto de la okcidenta civilizacio, ĉar ĝi estas relative facila kaj relative
neŭtrala. Mi tre ĝojas, ke mi povas legi tian opinion en Esperanto.
#000504
Sur la sojlo de historia revolucio
#000505
Tamen nuntempe ni staras sur la sojlo de teknologia erao tiel revolucia, kiel tiu,
kiu okazis nur unufoje en la pasinteco: pli-malpli antaŭ cent jaroj. Temis pri la
ŝanĝo de la transportado funkciigata plejparte ĉevale al vojaĝado bazita sur eksplodmotoroj.
#000507
Observante malnovan bildon de trafikplena vojo en iu ajn urbo de Nord-Ameriko aŭ okcidenta
Eŭropo el la jaro 1900, legantoj sendube povus rimarki plurajn ĉevalĉarojn, ni diru
98 elcentojn de la tuto, kaj eble unu solan praan aŭton. Se cetere tiu „aŭto” efektive ekzistus en via bildo, ĝi aspektus multe pli kiel malnova ĉevalĉaro ol kiel
#000508
Imagu nun vidi bildon de la sama loko en la jaro 1913, tuj antaŭ la komenciĝo de la
unua mondmilito. Nu, tiu dua bildo, fotita – ne forgesu – nur dek tri jarojn poste, ŝajnus al vi tute malsama ol la unua, ĉi-foje enhavante
98-elcente aŭtojn kaj eble unu (aŭ neniun) ĉevalĉaron. Kio ebligis tion? La alveno
#000509
Tiaspeca teknologia kaj socia ŝanĝo okazas nun, kaj ĝi estas nenio alia ol la ŝanĝo
de eksplodmotoroj (precipe benzinmotoroj) al memstiraj aŭtoj, ĉefe elektraj aŭ, se
ne tiaj, almenaŭ hibridaj. Pri tiu temo MONATO jam informis (Memstiraj veturiloj fariĝas realo (2017/03, p. 13 (2017/011892.php).
#000510
La firmao Uber kaj aliaj retejaj kompanioj jam modifis nian manieron vojaĝi tra la
urboj, kaj en laboraj kaj en sociaj situacioj. En preskaŭ ĉiuj urboj tra la mondo,
Uber-ŝoforoj troveblas ne pli ol du minutojn for de vi kaj ili postulas sendube malpli
da mono ol ordinaraj taksioj. Imagu nun, kio okazus, se (kaj kiam) oni malaperigos
la ŝoforon per aperigo de memstira aŭto: la prezo de via vojaĝo subite duoniĝos.
#000513
Mediajn ŝanĝojn oni ne plu povas nei. La medio ŝanĝiĝis dum la lastaj cent jaroj.
Homoj kulpas, kaj la ĉefa kunkulpulo, aŭ certe unu el la ĉefaj, estas la eksplodmotoro.
Registaroj tra la tuta mondo postulos, pli aŭ malpli frue, purajn teknologiojn en
ĉiuj fakoj de la socio, kaj eĉ pli arde en tiu de transportado.
#000516
Jen eble la plej grandaj ŝanĝoj: la sociaj. La evoluo povos vere revolucii nian manieron
posedi aŭtojn. Fakte, ĝi povos ŝanĝi la manieron, laŭ kiu ni pensas pri aŭtoj: ne
plu pri „posedaĵo”, sed nun simple pri „servo”. La plimulto de ni uzas sian aŭton dum 5 % ĝis 10 % de sia tempo. Dum la cetera tempo,
niaj veturiloj estas parkumitaj. Verŝajne multe pli da homoj ol nuntempe decidos uzi
aŭ lui memstiran veturilon, nur kiam ili bezonos ĝin, tiel evitante al si la neceson
bonteni, provizi per brulaĵo, asekuri kaj prizorgi ion, akirante veturojn tre facile
kaj malmultekoste, kiam ajn kaj kie ajn tio necesas.
#000517
Origine nomata Sankta Kristoforo de Havano, sed nuntempe konata simple kiel Havano,
la multkolora kuba ĉefurbo festos ĉi-jare sian 500an datrevenon.
#000519
Laŭ kronikistoj la hispana maristo Pánfilo de Narváez fondis la urbon en la jaro 1515.
Poste oni ĝin translokis en la nunan regionon, kie la 16an de novembro 1519 oni celebris
la unuan meson kaj magistrato-kunsidon, kiu enskribiĝis en la historio kiel la fonda
#000520
Por eternigi tiun historian momenton de la urba starigo ĉe la havana haveno sub foliabunda
kapokarbo, la guberniestro Francisco Cagigal de la Vega konstruigis en 1754 kolonon
triflankan, kiu portas ĉe la bazo du tekstojn ankoraŭ legeblajn, en la latina kaj
kastilia lingvoj, kun detaloj pri la okazintaĵo.
#000521
Havano konservas multajn heredaĵojn, kiuj rakontas kaj konservas la historion de niaj
indiĝenaj praloĝantoj, bedaŭrinde malaperintaj plejparte. Unu el tiuj heredaĵoj estas
Malnova Havano, distrikto prizorgata de la Oficejo de la Urba Historiisto (OUH).
#000522
Nuntempe oni renovigas la distrikton Malnova Havano danke al la subtena agado de la
ŝtato kune kun OUH, kiu faras grandegan kaj meritoplenan laboron impulsitan interalie
de Emilio Roig de Leuchsenring kaj Eusebio Leal Spengler, respektive la unua kaj la
nuna historiistoj de la urbo.
#000523
1 deklaris Havanon unu el la sep „mirindaj urboj” en 2016. Bernard Weber, prezidanto de tiu fondaĵo, diris: „Post la rekono de Havano kiel unu el la sep mirindaj urboj de la moderna mondo, ĝi
restos kiel parto de la tutgloba heredaĵo, kiel unu el tiuj sep memorindaĵoj.”
#000524
Eŭropa demografio kaj ekonomia dinamiko: migrantoj necesas!
(La biologiaj bazoj de mensogo1
#000525
Kiam mi verkis la artikolon
La interna ideo kaj ekstera politiko (MONATO 2018/10, p. 5), mi ne imagis, ke groteskaj ilustraĵoj por ĝi tuj haveblos en nia realo. Jen, ekzemple,
la lasta oksimoraĵo de la franca prezidento Macron: „Naciismo estas perfido de patriotismo”. Jen du liaj germanaj kolegoj: „Ne nur germanoj faras Germanion”; „Estas bone, ke Germanio estos malpli germana kaj pli islama”. Kaj jen svedaj: „Ni devas esti toleremaj al islamo kaj islamanoj, ĉar kiam ni iĝos minoritato, ili
estos same tiaj al ni”.
#000526
Tamen jen io pli rilata al nia legantaro: la temo de la lasta Universala Kongreso
de Esperanto estis tutmondiĝo kun scienca apogo (vidu la programon1). Kvankam mi ne ĉeestis la menciitajn prelegojn, mi skribas ĉi tion surbaze de tio,
kiom groteskaj estas jam la prelego-titoloj mem1, kaj surbaze de mia antaŭa studado de la temo2. Kia koincido – la apudeco de tiuj ĉi titoloj! Mi ekspliku.
#000527
Ni travivas senprecedencan epokon, kiam la registaroj de la okcidentaj landoj (precipe
de EU) kaj de UN malvalidigis la fundamentan principon de la monda ordo: la principon,
al kiu la homaro pene kaj dolore strebis dum la tuta historio, nome, ke „lando X apartenu al popolo X”. Popoloj strebis al tiu ĉi principo kaj al memdecido, ĉar nur tiel ĉi eblis eviti
#000528
Nun do la komisaroj de tutmondeco neas tiun ĉi principon ĝenerale, sed precipe agreseme
ili rifuzas la rajton de popolo X havi propran landon X por popoloj blankaj, eŭropaj
#000529
Sendube la komisaroj iom stumblis en siaj penoj „diversigi” aziajn kaj afrikajn popolojn aŭ islamajn landojn. Tiuj ial ne emas celebri diversecon.
Tamen ili sukcesis endoktrinigi la civitanaron de la okcidentaj landoj tiugrade, ke
la civitanaro akuzas je „rasismo”, naciismo (egaligata al naziismo), ksenofobio kaj je aliaj „pekoj” ĉiujn, kiuj simple volas konservi siajn landojn en la origina etna kaj rasa konsisto,
kun la originaj kulturo, lingvo kaj religio.
#000530
Estas vere, ke la moderna Eŭropo estas survoje al demografia sinmortigo, ke por ĉiuj
eŭropaj landoj la reprodukta koeficiento estas draste malpli granda ol la minimume
necesa averaĝa valoro de 2,1 infanoj je virino. Eŭropo venis al tiu ĉi priplorinda
stato pro multaj kialoj, el kiuj unue endas mencii rezignon pri la tradiciaj familiaj
kaj (jud-)kristanaj valoroj. Eŭropanoj preferas malĉastecon anstataŭ frukteco, kaj
tio reduktas la loĝantaron de iliaj landoj. Tio estas malĝojiga, tamen ne plejeble
malĝoja. Oni ja povas iel pluvivi ankaŭ en nesufiĉe loĝataj modernaj landoj.
#000532
Se indiĝena specio malprogresas, ĉu oni importas alian specion kun pli alta reproduktiĝo?
Ĉu tia konkurado helpos la indiĝenojn?
#000534
Se indiĝena planto en parko ial degeneras: ĉu ĝardenistoj importas fremdan agreseman
planton, aŭ male, forigas agresemajn plantojn por faciligi kreskon de la indiĝenaj?
#000535
Tamen la komisaroj de fremda migrado kun groteska memcerteco volas kompensi mankon
de pomoj per oranĝoj, pretendante, ke tio ne gravas; kvazaŭ atenti kaj zorgi pri tiu
ĉi trompa anstataŭigo estus neinda kiel „ksenofobio” ktp laŭ la ĉi-supra listo de „pekoj”.
#000536
La realo fakte estas draste pli aĉa. Ili anstataŭigas pomojn ne per oranĝoj, sed per
lolo! Ili anstataŭigas karpojn per piranjoj, kvazaŭ „doktoro preskribis ĝuste ĉi tion”! Fakte, la nov-mond-orda „doktoro” inside preskribis ĝuste ĉi tion, kaj la stultaj pacientoj entuziasme akceptis tian
„kuracilon” motivitan per asertoj, ke ...
#000537
Fabeloj pri la ekonomia neceso aŭ utilo de la novvenintoj el la islama mondo estas
pura mensogo, ĉar nur eta parto el ili volas kaj kapablas labori en la moderna mondo,
sed plimulto suĉas la stulte malavaran socian helpon, ruinigante la ekonomion.
#000538
Kaj, eĉ se estus por-momenta ekonomia utilo: ĉu ŝanĝo de la etna konsisto de lando
estas bagatelo, kiun oni neglektu por ekonomio? Jes, respondas la komisaroj de tutmondeco,
tio estas bagatelo, kaj hontinda bagatelo!
#000539
La komisaroj de tutmondeco senhonte (kaj sakrilegie) egaligas la modernajn islamanojn
3 kun rifuĝintoj kaj viktimoj de la teruregaj mondmilitoj de la pasinteco. Tamen...
#000540
* Islamanoj fuĝas el islamaj landoj: ĉu rezulte de persekutado?
* Islamanoj fuĝas al kristanaj landoj sen ajna intenco iĝi kristanoj, sed kun la
intenco islamigi la akceptantajn landojn: ĉu tio aspektas kiel fuĝado por azilo?
* El plejparte arabaj landoj araboj amase migras al nearabaj landoj de Eŭropo (kiu,
laŭ Bat Ye'or, jam iĝas „Eŭrabio”). Ĉu tio estas rifuĝado?
* La islamaj „rifuĝintoj” ofte kondutas kiel perfortuloj, kiuj venis por liveri la akceptantajn landojn al
la Domo de Islamo – kaj por havi la senpagajn bonaĵojn, kiujn ili konsideras „imposto” (ĵizzja) je „malfideluloj”. Ĉu tio estas rifuĝado?
#000541
Simila grotesko okazas pri la „karavano” de aspirantoj al usona ĥalavo
3 el la mez-amerikaj landoj, kiuj, trapasante kelkajn landlimojn, celas invadi Usonon,
simple ĉar ili tiel volas kaj povas. La samaj komisaroj de tutmondeco ekscitas, organizas
kaj helpas ilin, provizante ankaŭ per ĵurnalista raportado.
#000542
Kaj eĉ se la rifuĝintoj vere estus persekutitaj en siaj foraj landoj: ĉu ne estus
pli ŝpareme kaj prudente, ke iliaj Okcidentaj bonfaruloj aranĝu por ili sekurajn tendarojn
fore, kaj repopolumu per ili aliajn, similajn landojn anstataŭ siajn? Ekzemple, por
„fuĝantoj” el la mez-amerikaj landoj, ĉu ne estus pli proksimaj kaj pli taŭgaj la najbaraj landoj
sude (la tuta Sud-Ameriko!) aŭ tuj norde (Meksiko), parolantaj la saman hispanan lingvon,
kun pli simila civitanaro? Ĉu indas moki la ideon pri „Fortikaĵo Eŭropo”
1 kaj ĝenerale la ideon de ajna lando kiel fortikaĵo por sia popolo kaj civitanaro?!
#000543
La komisaroj de repopolumo de siaj landoj per tiaj novvenintoj hipokrite lamentas
pri (veraj) teruraĵoj de la antaŭaj militoj, dum ili fakte preparas la grundon por
nova eŭropa milito: neevitebla milito por sinliberigo, kies teruraĵoj eble superos
ĉion, kio okazadis en la pasinteco. Kial la komisaroj kondukas tian perfidan propagandon?
1 eksplikas tion per sia titolo ...
#000544
1. Sciencoriĉa UK en Lisbono, Esperanto, n-ro 1327. La titoloj de prelegoj: Eŭropa
demografio kaj ekonomia dinamiko: migrantoj necesas (Martins), p.180; La biologiaj
bazoj de mensogo (Pontes), p. 189; Lingvoj, kulturoj, tutmondiĝo. Kien nun? (Alcalde),
#000545
Халява [ĥaláva] – trafa rusa slangeca idiomaĵo por nemeritita kaj neklarigebla disdonado de bonaĵoj.
#000547
Pli ol 5 milionoj da libroj kaj dokumentoj, 679 inkunabloj – presaĵoj de la 15a jarcento –, nombregoj da historiaj presaĵoj, manuskriptoj, ĉizaĵoj, gravuraĵoj, bildaj kaj biografiaj
materialoj, ĵurnaloj, magazinoj, periodaĵoj, revuoj, altvaloraj libraj raraĵoj ktp
akumuliĝis en la daŭro de du jarcentoj kaj konsistigas unu el la plej grandaj bibliotekoj
en la meza Eŭropo: la Slovaka Nacia Biblioteko en la historia urbo Martin.
#000549
La biblioteko konservas naciajn trezorojn, kiel la libro
Kateĥismo de Bardejov de 1581 kaj antifonoj de la 2a duono de la 12a jarcento.
#000550
La bibliotekon fondis en 1820 la slovaka religia verkisto kaj literatura historiisto
Michal Rešetka [miĥal reŝetka] (1794-1854). Poste subtenis ĝin la organizanto de la
tiutempa nacia kultura vivo kaj lingvisto Martin Hamuljak (1789-1859), kiu donacis
al la nacio 3000 librojn.
#000551
Tiuj ĉi du librokolektoj kreis la bazon de la slovaka nacia biblioteko jam en la 19a
jarcento. En 1863 oni fondis en Martin
Matica slovenská) kiel simbolon de la slovaka nacia kultura konscio sub la hungara regado, kiu reprezentis
ekstere ankaŭ la unuan nacian bibliotekon.
#000552
Post 137 jaroj la nacia biblioteko per ŝtata leĝo estis apartigita de Slovaka Fondaĵo
kaj ĝi iĝis memstara, aŭtonoma kaj kultura institucio de la slovaka nacio, kun la
#000553
Hodiaŭ SNB estas ne nur deponejo de literaturaj juveloj kaj trezoroj de la nacia kulturo,
sed ankaŭ moderna institucio, kiu kontribuas al dumviva edukado de individuoj kaj
vasta enlanda kaj eksterlanda publiko.
#000554
SNB eldonas ankaŭ proprajn librojn kaj publikaĵojn. Inter la libroj, kiuj en la lasta
periodo estas multe admirataj, troviĝas la granda historia monografio enhavanta mapojn
kaj grafikaĵojn de historiaj presaĵoj de la 15a ĝis la 18a jarcento el librokolektoj
kaj stokoj de SNB, kiu prezentas al la publiko la plej gravajn kartografiajn esprimojn
de originaj aŭtoroj. Grandan popularecon akiris ankaŭ la 300-paĝa libro
Ludoj de Betleĥemo, kiu ilustras la popolan kreemon de montaraj paŝtistoj en periodaĵoj de la dua duono
#000555
De 2012 ĝis 2015 SNB realigis la projekton
Cifereca biblioteko kaj cifereca arkivo. Ĝi estis la plej granda cifereciga projekto koncerne skriban kaj kulturan heredaĵon
en Slovakio kaj laŭ siaj amplekso kaj komplekseco ankaŭ unika projekto en Eŭropo.
Oni ciferecigis 2,5 milionojn da objektoj de la stokoj de SNB kaj de la nacia arkivo,
kiu estas funkcia infrastrukturo por ciferecigo kaj konservado. Oni konstruis ankaŭ
pintnivelajn fakajn laborlokojn por ciferecigo de libroj kaj dokumentoj kaj por ĥemia
prizorgo kaj restaŭrado, kaj estis modernigita deponejo de la ĉefa konstruaĵo de SNB.
#000556
SNB estas hodiaŭ aktiva membro de Internacia Federacio de Bibliotekaj Asocioj kaj
Institucioj (IFLA) kaj de la Konferenco de Eŭropaj Naciaj Bibliotekistoj (CENL). Katarína
Krištofová [katarina kriŝtofova] – ĝenerala direktorino de SNB – estas vicprezidantino de la kvinmembra plenumkomitato de CENL. Fine de oktobro ŝi
ĉeestis internacian renkontiĝon de direktoroj de bibliotekoj en la ĉina urbo Hanĝoŭo,
kie fondiĝis la Unio de Bibliotekoj de Ĉinio kaj Ŝtatoj de Meza kaj Orienta Eŭropo
China CEEC Libraries Union). La reciproka kunlaborado inter eŭropaj kaj ĉinaj bibliotekoj komenciĝis jam en
2012 kun la celo krei platformon por interŝanĝo de informoj kaj spertoj.
#000557
SNB havas ankaŭ kolekton da esperantaj libroj, vortaroj kaj revuoj. En 1907 oni eldonis
en Martin la unuan lernolibron de Esperanto por slovakoj
Fundamento de Esperanto. Inter la interesaj libroj legantoj povas trovi ekzemple la
Slovakan Antologion, kiu prezentas al la monda publiko buntan elekton el la literaturaj valoraĵoj de
la nacio kaj donas trarigardon pri la historio de la literaturo ekde la plej malnovaj
#000558
Sian honoran lokon en la historio de la esperanta literaturo en SNB havas ankaŭ Eduard
Vladimír Tvarožek [tvaroĵek], kiu aŭtoris la lernolibron por slovakoj (Esperanto en 14 lecionoj), verkis poezion, prozon, didaktikajn tekstojn kaj dramojn (ekzemple
Skizo de la Esperanta literaturo ktp) kaj Stano Marček [marĉek], kies lernolibro
Esperanto per rekta metodo estis eldonita en 40 aliaj lingvoj.
#000559
La iamaj kaj nunaj agadoj de SNB daŭre konfirmas, ke Slovakio komunikiĝas kun la mondo
ne nur pere de siaj naturbelaĵoj, sed ankaŭ per siaj kultura historio, arto kaj literaturo.
La interrilatoj plu helpos la duflankajn kaj multflankajn interŝanĝojn de literaturaj
valoroj favore al la kultura pliriĉigo de la homoj kaj helpos lin vivi plenvaloran
#000560
Mi havas la impreson, ke la aŭtoro tre simpatias Esperanton, sed tre malmulte submergiĝis
en ĝin, almenaŭ en ĝian mondon kaj en ĝian kulturon. La vortaro certe estas malpli
bona ol la vortaro de Ulrich Matthias ... do kio nova sub la suno? Ĝi vere alportas
nenion novan. Kio do pravigas ĝian eldonon? Precipe, se vi ne apartenas al la mise-bise-anaro,
uzado de tiu vortaro nur kolerigos vin.
#000567
Mi ne komprenas, kial MONATO ĉiam antaŭreklamas, sur la kovrilo de la revuo, la artikolojn, kiuj defendas la politikiston
Lula da Silva (MONATO 2018/04 kaj MONATO 2018/07). Lula ŝtelis milionojn de mia lando Brazilo kaj ricevis, pro tio, justan
kondamnon. Mi esperas ke, se iam mi decidos skribi artikolon pri liaj koruptaj agoj,
la redakcio de la revuo antaŭreklamos ankaŭ ĝin sur la kovrilo!
#000569
Unue, estas absurde redukti la nunan staton de la mondo al konflikto inter islamo
kaj iu „okcidenta” kristanisma civilizo. Necesas konscii, ke la du popolnombre plej grandaj landoj de
la mondo – Ĉinio kaj Barato – kaj amaso da aliaj landoj estas nek islamaj nek kristanaj.
#000572
Kaj utilas memorigi ankaŭ, ke en la tuta historio de kristanismo kaj de nia „okcidenta” civilizo (mi preskaŭ metus citilojn ankaŭ ĉirkaŭ la dua vorto) ne mankas okazoj de
ekstremuloj kiuj (ne konsiderante sin „ekstremaj”) masakris kaj buĉis je la nomo de Dio.
#000574
Kaj tio venigas min al la dua afero. Kiom da indiĝenoj amerikaj pereis pro la invado
de eŭropanoj, kiuj ofte kredis sin senditoj de Dio? La principo, ke „lando X apartenas al popolo X”, certe havis grandan rolon en la nacia konsciiĝo kaj la estiĝo de naciaj ŝtatoj en
Eŭropo dum la 19a kaj 20a jarcentoj, sed se oni volas nomi tion „eterna aksiomo” oni rigardu iom pli vaste al la historio. La tuta nuna Usono estiĝis per malrespekto
al tiu principo, ĉar kiam en Ameriko alvenis eŭropanoj, jam ekzistis indiĝenaj popoloj.
Do laŭ la logiko de Aleksander Gofen (usonano, se mi bone komprenas), lia tuta hejmlando
baziĝas sur krimo kontraŭ la homaro. En lando kiun kreis enmigrintoj, ne decas batali
#000575
Tradukitaj literaturaĵoj en la sunda lingvo
#000576
La sunda lingvo estas minoritata lingvo parolata de ĉirkaŭ 42 milionoj da personoj
en la okcidenta parto de la insulo Javo, en Indonezio. Kvankam ĝi estas la due plej
disvastiĝinta minoritata lingvo en Indonezio, ĝi suferas pro la premo de la nacia
idiomo, nome la indonezia, kaj de kelkaj fremdaj lingvoj, precipe la angla. Oni iam
penis konservi la lingvon per tradukado de fremda literaturo al ĉi tiu lingvo. Tamen
nun la nombro de tradukitaj verkoj malpliiĝas.
#000577
En januaro 2018 la verkanto ektradukis la rakonton
La Eta Princo de Antoine de Saint-Exupéry al la sunda lingvo. La provo komenciĝis post la iel koleriga
konstato, ke oni havas la tradukon de tiu rakonto eĉ al la antikva egipta lingvo,
sed ne ekzistas io tia por la sunda lingvo. Tial la verkanto komencis traduki la rakonton,
malkovrante interesajn faktojn pri tradukado al la sunda lingvo.
#000578
Ĉe reta esploro pri tradukita literaturo en la sunda lingvo, eblis trovi preskaŭ nenion.
Malkovreblis nur tio, ke la romano
La Grafo de Montekristo de Alexandre Dumas estis tradukita al la sunda en 1928. Alia interesa malkovro estis,
ke kelkaj mallongaj rakontoj estis tradukitaj kiel enhavo de loka revuo. Nenio alia
estis. Tial la verkanto sentis sin fiera, tradukinte la verkon de Saint-Exupéry al
#000579
Post fino de la laboro okazis vizito al eldonejo. Kun la eldonisto estis plenumita
longa diskuto pri literaturo tradukita en la sundan. Estis tre surprize (eĉ iom ŝoke)
malkovri, ke fakte la parolantoj de la sunda estas relative inter la plej aktivaj
en la tradukado de fremda literaturo ekde 1920. Ne estis priaj informoj enrete, ĉar
oni ne alŝutas tiujn librojn. Tamen la eldonejo ja posedas kelkajn ekzemplerojn de
#000580
Ekzemple, en la sunda lingvo haveblas tradukoj de
La vojaĝoj de Gulivero (de Jonathan Swift),
Odiseado kaj aliaj literaturaĵoj el la periodo 1920-1930. Tial la eldonisto menciis, ke la
sundanoj bonvenigas fremdajn verkojn tradukitajn en ilian lingvon.
#000581
Maljunaj aŭ jam forpasintaj tradukistoj
#000582
Bedaŭrinde, kvankam en la pasinteco la sundanoj ofte tradukis fremdajn verkojn al
la propra lingvo, nuntempe la nombro de tradukoj malkreskis. Aktivaj sundaj verkistoj
estas ĉefe maljunaj, kaj plej brilaj verkistoj jam forpasis. Nuntempe la nombro de
lertaj sundaj tradukistoj malaltas, kaj plejparte ili nur tradukas mallongajn rakontojn
kiel enhavon de loka revuo.
#000583
Tiu, kiu diris, ke oni ne aĉetu libron pro ĝia kovrilo, certe neniam imagis la bitlibran
eraon. Ĉar oni ne estas plu devigata akiri paperan version, eldonistoj elturniĝas
por ilin igi pli allogaj, kaj tio klarigas, kial mallongan tekston, kiel
Ordre du jour de la franca aŭtoro Eric Vuillard, prezentas tiom impona (duobla) kovrilo, fidele
reproduktita en alilingvaj tradukoj, kiel la esperanta. Estas ĝi unu el tiaj kovriloj,
kiuj igas, ke ebla legonto sin demandu: „Ĉu la teksto mem meritas tiun luksan prezentadon?”
#000585
Kaj la respondo venas jam en la unuaj paĝoj: jen teksto, kiu kaptadas homojn, kaj
– ĉu pro la iom hipnota fluo de la rakontado, ĉu pro la denseco mem de la temo – fakto estas, ke
Tagordo devigas, ke oni ne legu ĝin haste, sed, kvazaŭ oni ĝuus raran vinon, lante, aprecante
ĉiun noton de ĝia gusto. Tamen kiaj estas tiuj notoj? La plej amaraj.
#000586
Tagordo rakontas sinsekvon de agoj, kiuj kondukis naziojn al potenco, unue en Germanio, poste,
kun pli da historiaj detaloj, en Aŭstrio ktp. Ĝi klare montras strategiojn, uzatajn
por atingi kaj teni la total(ism)an potencon en tiuj landoj. Tio, en si mem, estas
nenia novaĵo, ĉar abundas tekstoj pri tiu terura temo. Novas ja la celpunktoj elektitaj
de Vuillard, ĉar, anstataŭ ade ripeti tion, kion jam scias plimulto, ĝi fokusiĝas
al tiuj, kiuj pleje gajnis kun la Tria Regno: la germanaj entreprenistoj, kiuj financis
Hitleron, tiuj, kiuj poste uzis laborforton de sklavigitaj malplimultoj de la koncentrejoj.
#000587
La teksto same montras, kiamaniere naziismo strangolis sian unuan viktimon: Aŭstrion.
Kaj ĉi-okaze la teksto, kvankam kerne literatura, akiras historiajn konturojn: oni
kelkfoje devas gugli, kiu estis tiu aŭ alia, ĝenerale aŭstra, rolulo, kiu ne kapablis
alfronti la hitlerajn fortojn. Tamen ne nur en tio la libreto surprizas nin: plej
gape estas konstati la komplican silenton de la tiel nomataj „demokratiaj fortoj” antaŭ la naziaj atakoj sur aliaj eŭropaj teritorioj.
#000588
En Vieno la 18an de decembro 2018 okazis forumo „Afriko-Eŭropo”, en kiu partoprenis ŝtatestroj, ĉefministroj kaj mil reprezentantoj de firmaoj el
Afriko kaj Eŭropo. En la centro de la diskutoj estis la kunlaboro en la sferoj novigo
kaj ciferecigo, ĉefe pri tio, kiel la avantaĝoj de ciferecigo povus utili. La aranĝon
kunorganizis Aŭstrio, kiu dum la dua duono de 2018 tenis la prezidantecon en Eŭropa
Unio (EU), kaj Afrika Unio.
#000592
Dum la solena malfermo la aŭstra kanceliero Sebastian Kurz alvokis al pli da eŭropaj
investoj en Afriko. EU certigas la evoluhelpon, tamen ĉe la investoj ĝi povus plibonigi
sian kontribuon. Kurz deklaris, ke temas ne nur pri politika, sed ankaŭ pri ekonomia
kunlaboro. La politika kunlaboro povas estigi la ĝeneralajn kondiĉojn, la kunlaboro
je ekonomia nivelo povas lanĉi daŭripovan evoluon. Afriko havos ĝis la jaro 2050 proksimume
2,5 miliardojn da loĝantoj kaj do fariĝos grava merkato. Eŭropo devas rekoni la ŝancojn
por egalrajta kunlaboro. Fine Kurz diris: „Ni ne lasu Afrikon al la ĉinoj.”
#000593
Pere de tiu frazo li atentigis pri la fakto, ke Ĉinio jam superas la aliajn gravajn
eksterlandajn komercpartnerojn de Afriko. En septembro Ĉinio invitis al „Forumo pri kunlaboro Ĉinio-Afriko” ŝtatestrojn el pli ol 40 afrikaj landoj kaj milojn da entreprenistoj. Antaŭ ili la
ĉina ŝtatprezidanto Xi Jinping promesis al Afriko investojn je sumo de 60 miliardoj
da usonaj dolaroj dum la sekvaj tri jaroj.
#000594
Jean-Claude Juncker, prezidanto de la Eŭropa Komisiono, deklaris: „Ni ne komencas de nulo. EU pretigis 44 miliardojn da eŭroj por la investa plano, el
kiuj jam 37 miliardoj estas uzataj en Afriko. Ni devas fari multe pli, por ke la komerco
en Afriko estu pli bona, pli justa kaj pli longdaŭre efika. Ni nepre kuraĝigu la eŭropajn
firmaojn sin engaĝi kaj pli forte investi en la regiono.” Por tio estas bezonata „serena klimato” por entreprenistoj. Juncker precizigis, ke ĉe la ekonomiaj rilatoj inter EU kaj Afriko
temas pri partnereco inter egalrajtaj partoprenantoj. Tiuspecan partnerecon Afriko
povas realigi pli facile kun Eŭropo ol kun Ĉinio. Laŭ Juncker ambaŭ kontinentoj havas
komunajn sortojn kaj interesojn. Eŭropo bezonas Afrikon kaj Afriko bezonas Eŭropon.
#000595
Paul Kagame, prezidento de Ruando kaj prezidanto de Afrika Unio, emfazis la seriozecon
de la forumo. Li deklaris: „Ni kune estas fortaj. De tiu unuiĝo [inter Afriko kaj Eŭropo] povas profiti ambaŭ
kontinentoj.” Se Eŭropo investus en Afriko kaj traktus la tieajn landojn kiel partnerojn, kaj ne
kiel profitantojn de evoluhelpo, tio certe kontribuus al pli bonaj reciprokaj rilatoj.
#000596
Estis subskribitaj kontraktoj, en kiuj EU promesas al Afriko 75 milionojn da eŭroj
kiel kredithelpon por malgrandaj kaj mezgrandaj firmaoj kaj 45 milionojn da eŭroj
por agrikulturaj projektoj. Tri milionoj da eŭroj celas subtenon por la Afrika Liberkomerca
#000597
Eŭropa Investa Banko certigis kreditojn je valoro de 500 milionoj da eŭroj por investoj
en Afriko, kaj Monda Banko promesis disponigi ĝis la jaro 2030 22 miliardojn da eŭroj
#000598
Estis sunaj varmetaj septembraj tagoj. La ĉielo bluis kiel infana okulo, febla vento
karesis la vizaĝojn, la parko dolĉe dormetis en la silento. Ĉiutage, post la fino
de la labortempo, Ljuben ŝatis piediri hejmen, ĝuante la trankvilajn septembrajn posttagmezojn.
Ankaŭ nun li ekiris sur la vastan bulvardon kun la tilioj, kaj poste dekstren li eniris
la parkon, kie la arboj similis al starantaj senmovaj gardistoj kun buntaj manteloj
de flavaj, ruĝaj, brunaj folioj. La aŭtunaj floroj en la bedoj iom moviĝis pro la
vento kaj kvazaŭ klinis sin por saluti lin.
#000599
Ĉe la eta lago en la parko dum la sunaj septembraj tagoj kolektiĝis pentristoj, kiuj
prezentis siajn bildojn, kaj la loko ĉi tie similis al granda neordinara ekspozicio.
Ljuben ŝatis trarigardi la pentraĵojn, konversacii kun la pentristoj, kiujn li bone
konis, kaj foje-foje li aĉetis iun pentraĵon. Jam li havis sufiĉe da bildoj kaj revis
iam fondi artgalerion, kie estos pentraĵoj de diversaj pentristoj.
#000600
Nun li malrapide pasis preter la ordigitaj bildoj, atente trarigardis ilin, esperante
vidi interesan kaj neordinaran pentraĵon, sed la bildoj ne vekis lian atenton. Ja,
Ljuben bone konis la stilon kaj pentroarton de multaj el la pentristoj, kiuj ekspoziciis
#000601
Li daŭrigis malrapide iri, sed subite haltis. Sur unu el la benkoj estis ordigitaj
kelkaj akvarelaj pejzaĝoj. Ljuben alrigardis ilin kaj surpriziĝis. La pentraĵoj estis
neordinaraj. La pentristo, kiu pentris ilin, havis ege originalan stilon. Li kvazaŭ
perceptis nekonatan miraklan mondon kaj talente pentris ĝin. La koloroj estis mirindaj.
Ljuben mire rigardis la bildojn. Ili ravis lin per ia naiveco, sincereco, radiantaj
lumon kaj ĝojon. Senteblis la forta inspiro kaj jubilo de la pentristo.
#000602
Ljuben ĉirkaŭrigardis por vidi la pentriston, sed proksime al la bildoj estis neniu.
Ĉe la najbara benko staris oĉjo Petko, maljuna konata pentristo, kiun Ljuben bone
#000603
– Oĉjo Petko, kiu pentris tiujn ĉi pentraĵojn? – demandis Ljuben.
#000604
La maljunulo ekridetis kaj montris al la lago.
#000605
– Jen, li estas tie – diris oĉjo Petko.
#000606
Ljuben rigardis al la direkto, kiun montris la maljuna pentristo, sed tie li vidis
nur kelkajn knabojn, kiuj pilkludas.
#000607
– Kie? – demandis Ljuben.
#000608
– Tie – denove diris oĉjo Petko – la blondhara bubo, kiu nun kuras al la pilko.
#000609
– Ĉu li pentris la pejzaĝojn? – ne kredis Ljuben.
#000610
– Jes – respondis la maljunulo. – Lia nomo estas Ruslan, kaj de tempo al tempo li venas ĉi tien.
#000611
Kaj oĉjo Petko vokis la knabon:
#000612
– Ruslan, venu ĉi tien. Tiu ĉi sinjoro deziras paroli kun vi.
#000613
Sendezire la knabo proksimiĝis al ili. Li estis pli-malpli dekjara kun densa blonda
hararo, helbluaj okuloj kiel du vitraj globetoj kaj ruĝaj vangoj pro la kurado, similaj
#000614
– Ruslan, ĉu vi pentris tiujn ĉi pejzaĝojn? – demandis Ljuben.
#000615
– Jes – respondis la knabo.
#000616
– Do, vi ŝatas pentri – diris Ljuben.
#000617
– Kaj kial vi alportis ĉi tien la pentraĵojn?
#000618
Tiu ĉi demando iom embarasis la knabon. Li alrigardis malsupren al siaj elfrotitaj
ŝuoj, kaj liaj longaj palpebroj kaŝis lian rigardon. Kelkajn sekundojn li silentis,
kaj poste mallaŭte li ekparolis:
#000619
– Kial? – miris Ljuben.
#000621
– Ĉu viaj gepatroj ne povas aĉeti al vi poŝtelefonon? – demandis Ljuben.
#000623
– Mia patrino ne laboras. Oni maldungis ŝin. Mi ne havas patron; mi ne scias, kiu li
#000624
Ljuben alrigardis la knabon, poste denove la pentraĵojn, kiuj staris sur la benko,
#000625
– Bone. Mi aĉetos du viajn pejzaĝojn. Tamen promesu, ke vi daŭrigos pentri.
#000626
La okuloj de la knabo ekbrilis.
#000627
– Vi havos poŝtelefonon, sed diru al mi, pri kio alia vi revas? – demandis Ljuben.
#000628
La knabo eĉ ne hezitis kaj tuj respondis:
#000629
– Kiam mi estos plenaĝa, mi faros ekspozicion en la urba artgalerio, kaj mia patro,
kiun mi ne konas, venos, trarigardos miajn pentraĵojn kaj vidos, ke mi fariĝis pentristo.
#000630
– Iam vi certe faros grandan ekspozicion, kaj via patro certe venos vidi ĝin – diris Ljuben. – Nun mi prenos tiujn ĉi du pentraĵojn.
#000631
Ljuben proksimiĝis al la benko, prenis du pentraĵojn kaj donis al Ruslan kelkajn monbiletojn.
#000632
– Mi certas, ke vi fariĝos fama pentristo – diris Ljuben kaj foriris.
#000633
Pliakriĝo de la kosov-serbiaj rilatoj
#000634
Kvankam dum multaj jaroj okazis dialogaj sesioj inter Kosovo kaj Serbio, peritaj de
Eŭropa Unio, la serba registaro faras plejeblon por malhelpi al Kosovo, sendependa
ekde 2008, aliĝi al internaciaj organizaĵoj. Tiel, ĝi instigis negativan voĉdonadon
en Unesko kaj, antaŭ monato, en Interpol, ambaŭ tute ne politikaj, tre gravaj kaj
#000635
Serbio malhelpas al Kosovo ankaŭ en tiuj organizaĵoj, kie ĉi-lasta jam estas akceptita.
Pro tio, la registaro de Ramush Haradinaj decidis altigi ĝis 100 % impostojn por ĉiuj
serbaj varoj enirantaj en Kosovon. Tio signifas, ke Serbio perdos kelkcentojn da milionoj
da eŭroj! Tuj reagis la EU-Komisiono, sed Haradinaj respondis, ke la decido havas
politikan karakteron kaj ke ĝi eksvalidiĝos en la momento, kiam Serbio agnoskos la
#000637
Ĉiu ŝtato rajtas havi sian armeon. Tamen Kosovo, liberigita en junio 1999 kaj sendependa
ekde februaro 2008, ankoraŭ ne havas sian armeon, dum membroj de NATO elspezas en
Kosovo, de 20 jaroj, por siaj kelkmilopaj trupoj.
#000638
Tial la 14an de decembro la parlamento de Kosovo voĉdonis por plialtigi la statuson
de la Fortoj de Sekureco al preskaŭ regula armeo, kiu konsistos el 5000 soldatoj kaj
#000639
Tuj reagis Serbio, kiu, laŭ rezolucio 1244 de Unuiĝintaj Nacioj, plu konsideras Kosovon
sia „administra parto”. „Ni devas protekti nian popolon!”, deklaris la serba prezidento Aleksandar Vučić. Temas pri malpli ol 100 000 serboj
el du milionoj da loĝantoj de Kosovo. Cetere, pli da albanoj vivas en Preŝeva Valo
en Serbio! Kaj Serbio aĉetas de Rusio, pli kaj pli, modernajn ofensivajn militrimedojn
#000640
Aliflanke, la armeo de Kosovo estas defenda kaj paca faktoro. En Kosovo plu restos
KFOR-trupoj, najbare estas du membroj de NATO – Montenegro kaj Albanio, pacaj landoj.
#000641
La agnosko de Kosovo fare de Serbio, Rusio kaj ceteraj ŝtatoj de la mondo, aldone
al la pli ol cent landoj jam agnoskintaj ĝin (la nombro iom varias depende de la informo-fonto
kaj de tio, kion signifu „agnosko”), estus plia stabiliga paŝo en la regiono.
#000642
Studentoj de ŝtataj universitatoj protestas
#000643
„Vi forŝtelis niajn revojn, ni forrabos vian dormon!”, „Ni ne estas klientoj, ni ne estas bank-aŭtomatoj!”
#000644
Unue, ili protestis dum longaj horoj antaŭ la ministerio pri instruado, kie studentoj
postulis de la ministrino Lindita Nikolla la nuligon de la leĝo pri klerigado akceptita
en 2015, kiu draste reduktis ŝtatan financadon de publikaj universitatoj. Poste ili
protestis antaŭ la parlamentejo. Fojfoje ili blokis ĉefajn vojarteriojn kaj tiel agis
#000646
Ĉesis kredo al gvidantoj ...
#000647
Tian amasan studentan movadon oni vidis nur 28 jarojn antaŭe, en decembro 1990. Tiam
protestoj rezultigis establon de politika diverseco en la lasta orienteŭropa socialisma
lando. Noveco estas, ke ĉi-foje la studentoj ne elektis siajn reprezentantojn, nek
sin apogis sur politikaj partioj, ĉar ili ne plu kredas al gvidantoj, kiuj tradicie
perfidis iliajn interesojn. Tio similas al la lastatempaj manifestacioj en Parizo.
#000648
La socialista ĉefministro Edi Rama, ege embarasita, unue kategorie kontraŭstaris,
sed poste proponis al ili dialogon, intertraktadon. Tamen tio maleblas pro la manko
de reprezentantoj ĉe studentoj, kaj la studentoj ne plu fidas al la registaro. „Unue plenumu niajn postulojn, poste ni povus dialogi”, diras la studentoj. La registaro certe deziras gajni tempon kaj, plej probable,
#000650
La popolo vidas en tiu nova nekutima kaj amasa protesto de la plej vigla kaj sana
tavolo ekbrilojn de radikala ŝanĝiĝo en la politika situacio de la lando, kiu suferas
pro stagnado en ekonomia evoluo, notinda elmigrado, enorma korupto de regantoj, juĝistoj,
#000651
La florvazo, kiun nazioj ŝtelis de Italio
#000652
„Germanio restituu tuj al Florenco la pentraĵon siatempe ŝtelitan de nazioj!”: jen la alvoko de Eike Schmidt, la direktoro de la muzeo Uffizi [ufici] en la itala
urbo Florenco. La nekutima kaj neambigua alvoko estas des pli signifoplena, se oni
konsideras, ke li, art-historiisto 51-jaraĝa, estas ĝuste germano.
#000653
Temas pri la oleopentraĵo itallingve nomata
Vaso di fiori (Florvazo) de la nederlanda pentristo Jan van Huysum. Ĝin ŝtelis militistoj de
Wehrmacht, la germana armeo, dum la dua mondmilito. Ĝi restis pli ol jarcenton en la florenca
Palazzo Pitti, de 1824 ĝis 1943. Post la ŝtelo ĝi nenie reaperis antaŭ 1991, post
la reunuiĝo de Germanio. Oni tamen tiam petis de Germanio laŭdire „absurdan elaĉeton”, por redoni la pridisputatan artaĵon al Italio. La prokurorejo de Florenco deklaris,
ke tiu objekto klare apartenas al Italio kaj tute ne akireblas aŭ vendeblas. Nigra-blankan
kopion oni de pluraj jaroj ekspozicias simbole en Palazzo Pitti, akompanatan de informa
#000654
La kuba urbo Trinidad, situanta en la centro-suda provinco Sancti Spiritus kaj fondita
la 2an de februaro 1514 de la hispana konkeranto Diego Velázquez de Cuéllar, oficiale
ricevis la statuson de monda metiarta urbo la 15an de septembro 2018.
#000655
En Latin-Ameriko nun troviĝas kvin urboj posedantaj la saman distingon. En ceteraj
mondpartoj kiel Ĉinio, Barato, Irano kaj Danio, urboj premiitaj elmontras ankaŭ tiun
prestiĝan ateston, ĝi iĝas vera ĉarmo por homoj dezirantaj ilin viziti, kaj tiel ĝui
iliajn metiartojn, kiel esprimojn de ilia aŭtenteco.
#000656
„Kiel stimulon al la kreado, tradicio kaj agnosko de la metiistoj el Trinidad”, karakterizis Mercy Correa, vic-prezidanto de Monda Konsilio pri Metiartoj (MKM)
World Crafts Council - WCC) por Latin-Ameriko, la menciitan distingon okaze de ties transdono al la urbo.
MKM estas ne-registara organizaĵo senprofitcela fondita en 1964, en Nov-Jorko, destinata
al reakiro kaj konservado de tiaj artmetioj.
#000657
Antaŭ ĉi tiu momento speciala, oni profunde enketis pri tiu ĉi temo, kaj en 2015 oni
ellaboris dosieron, kiun oni prezentis al la menciita organizaĵo, kaj la urbon vizitis
fakuloj de MKM. En 1988 Trinidad estis ankaŭ deklarita de Unesko Kultura Heredaĵo
#000659
En Brazilo ekde nun la ministerio pri agrikulturo demarkacios indiĝenajn regionojn.
Ĝiaj interesoj preskaŭ ĉiam kontraŭstaras tiujn de konservado. Laŭ Jair Bolsonaro,
la prezidanto de Brazilo, estas problemo, ke ankoraŭ ekzistas protektataj indiĝenaj
regionoj, ĉar ili estas maldense loĝataj. Li ne rimarkas, ke la vivkutimoj de ĉi tiuj
popoloj tre diferencas de tiuj, kiuj loĝas en urboj.
#000660
Fakte, la decido baziĝas sur ekonomiaj interesoj de agrikulturistoj. La prezidanto
ankaŭ parolas pri integriĝo de la indiĝenaj loĝantoj al urboj. Ĉi tio signifas detrui
la kulturon de ĉi tiuj popoloj, inkluzive arton, lingvon, manĝkutimojn ktp.
#000661
En la lastaj jaroj la ĝenerala sinteno de la publiko pri sciencistoj kaj diverstipaj
novigistoj ŝanĝiĝis rimarkinde. Oni rigardas al ili kun intereso kaj fojfoje admiro,
sen la timo kaj la suspektemo de la pasinteco. Ĉi tiu ŝanĝiĝo en la pensmaniero evidentas
ankaŭ en kinarto: fakte al matematiko oni freŝe donis multan spacon sur la tiel nomata
granda ekrano, kvankam malofte oni spektas verkojn, en kiuj la ĉefrolulo estas matematikisto.
#000663
La intrigoj havas unu komunan elementon: la ĉefrolulo estas plej ofte junulo kun impona
matematika talento. Komence de la verko neniu konsideras lin serioze, sed en iu punkto
de la rakonto li elstariĝas kaj ekludas gravan rolon en la historio. Temas kutime
pri talentplenaj uloj, kiuj spertas paralele personajn problemojn. Dum la disvolviĝo
de la historio la talento iamaniere interagas kun la problemoj de la ĉefrolulo, ebligante
al li atingi notindajn rezultojn: spite al ĉio, tamen, ne ĉiam la filmo finiĝas gaje.
#000666
En la efektivigo de ĉi tiaj filmoj la reala vivo de matematikistoj estas priskribata
danke al la konsultado de profesiuloj, kiuj kunlaboras, sed ĉiam restas en la fono.
Plej ofte ilia kontribuo limigas sin je iuj detaloj ie-tie kaj iuj fakaj klarigoj,
kiujn la ĉefrolulo en la filmo devas doni, aŭ je iuj formuloj, kiujn li skribas furioze
#000668
Kio povas konsoli ŝatantojn de scienco, estas tio, ke minimume eblas hodiaŭ trovi
sur la granda ekrano kelkajn belajn matematikajn formulojn. Krome oni trovas manieron
diskonigi al ordinaraj homoj almenaŭ kelkajn el la historioj, kiuj rilatas al matematiko
kaj pro diversaj kialoj indas esti rakontataj. Tiel homoj almenaŭ parte povas ekscii,
en kio konsistas la laboro de matematikistoj kaj kie kaŝiĝas ties fascino kaj beleco.
#000670
La orient-slovaka urbo Košice [kóŝice] (ĉirkaŭ 400 km for de Bratislavo) akiris la
titolon „Eŭropa ĉefurbo de volontulado 2019” (angle
1. Košice tiel fariĝis la unua urbo el la mezaj kaj orientaj eŭropaj landoj kaj la
sesa eŭropa urbo havanta la prestiĝan titolon, post Barcelono (2014), Lisbono (2015),
#000671
Volontulado havas en Košice longan tradicion, kaj ĝi estas esprimo de loka patriotismo.
En pasinta tempo miloj da lokaj volontuloj signife kontribuis al la sukcesa organizado
de eŭropa kultura ĉefurbo (2013), eŭropa urbo de sporto (2016), internaciaj pacmaratonoj
kaj aliaj karitataj agadoj. Necesas mencii ankaŭ la volontulojn, kiuj ĉiutage dediĉas
sin al sociala laboro koncerne homojn longtempe malsanajn, handikapulojn, malriĉulojn,
maljunulojn ktp. En la jaro 2019 atendos volontulojn en Košice du grandaj eventoj:
la monda sportkonkurso de glacihokeo (majo) kaj la monda sportkonkurso de pilkhokeo
#000672
La titolon eŭropa ĉefurbo de volontulado ĉiujare aljuĝas la Eŭropa Volontula Centro
Centre Européen de Volontariat, (CEV) kun sidejo en Bruselo ekde 2013. CEV estas eŭropa reto kun pli ol 80 volontulaj
centroj, disvolvo-agentejoj kaj organizaĵoj okupiĝantaj pri la subteno de volontuloj
kaj volontulado en Eŭropo, je eŭropa, landa kaj regiona niveloj. Ĝi estas ankaŭ centra
forumo por la interŝanĝo de praktiko kaj informado pri volontula laboro en diversaj
#000673
120 jaroj da japana integriĝo en la kuban socion
#000675
Peceto de Kubo estas japana. En kuba kultura miksaĵo aŭ, pli specife, en ĝia mult-etna
konsisto iam priskribita de la kuba sciencisto kaj elstara antropologo Fernando Ortiz
Fernández, enestas porcio apartenanta al la lando de leviĝanta suno, alia arkipelago
kiel la kuba, sed banata de la vasta Pacifika Oceano.
#000676
La 18an de decembro 2018 la kuba prezidento Miguel Díaz-Canel Bermúdez akceptis en
Palaco de la Revolucio Keiji Furuya, prezidanton de la parlamenta ligo de japana-kuba
amikeco, kiu vizitis Kubon kadre de la festaj aranĝoj omaĝe al la 120-jariĝo de la
komenco de japana enmigrado al Kubo.
#000677
Dum la renkontiĝo ambaŭ gravuloj samopiniis pri la bona stato de la duflankaj rilatoj.
Ili kun plezuro rememoris la oficialan viziton al Havano de la japana ĉefministro
Shinzo Abe en 2016 (MONATO 2016/11, p. 14 (2016/011805.php) kaj ĝian kontribuon al antaŭeniro de la rilatoj inter la du nacioj.
#000678
Dum lia restado en la kuba ĉefurbo, tie okazis ankaŭ la tria kunveno de la publika-privata
komitato Kubo-Japanio, kie partoprenis 22 japanaj entreprenoj. Oni subskribis dokumenton
pri japana variaĵo de spadfiŝ-kapta turniro
Ernest Hemingway okazonta en junio 2020, samtempe kun la venontaj someraj olimpiaj ludoj en Tokio.
#000679
Antaŭ 120 jaroj, la 9an de septembro 1898, per vaporŝipo
Orizawa al Kubo venis la unua japano kun la intenco ekloĝi tie, Y. Ozuna. Legante la paĝojn
Diario de la Marina (Taglibro de la ŝiparo), la plej grava tiuepoka gazeto, oni ekscias, ke la alveno
de Ozuna celis progresigi komunumon, kiun nuntempe oni taksas je pli ol 1200
nikkei, japandevenaj enmigrintoj kaj iliaj posteuloj.
#000680
Ili venis al la kariba insulo el diversaj gubernioj de la azia nacio: Okinaŭo, Kagoŝimo,
Kumamoto, Fukuoko, Hiroŝimo, Nagano, Fukuŝimo kaj aliaj. Plej amase
nikkei venis inter la jaroj 1924 kaj 1926. Plejmulto el la alvenintoj estis viroj, eks-samurajoj,
kiuj okaze de la falo de ŝogunaj reĝimoj kaj Meiji-restarigado devis forvojaĝi eksterlanden.
#000681
Sed jam antaŭ pli ol 400 jaroj, en julio 1614, unuafoje en la historio venintoj el
Japanio paŝis sur kuban teron: samurajo Hasekura Rokuemon Cunenaga estranta ducent-personan
ŝipanaron, kiu vojaĝis laŭ la ordono viziti Eŭropon komerco-cele de feŭda sinjoro
(daimio) Date Masamune el la urbo kaj provinco Sendajo (gubernio Mijagi) (Monato 2017/11,
#000682
„La japana enmigrado en Kubon estis malmulta kompare kun aliaj sudamerikaj landoj kiel
Brazilo kaj Peruo, sed la ekzemplo de simpleco, honesteco, spirito de sinofero kaj
amo al laboro kaj al la patrujo, kiun ili inokulis al ni, estis notinda”, substrekis Francisco Miyasaka, prezidanto de la organiza komitato pri la 120a datreveno
de la komenco de japana enmigrado.
#000683
„Japanio kaj Kubo havas longan rilaton de amikeco kaj konfido”, resumis Keiji Furuya, prezidanto de la parlamenta ligo de amikeco, kiu gvidis delegacion
vizitantan Havanon por kulmino de la festojaro.
#000684
nikkei estas integritaj en la kuban socion kaj japan-maniere kontribuas al ĝi. La parlamenta
ligo de amikeco daŭre aktive kunlaboros, por ke la ekonomiaj rilatoj inter la du landoj
#000685
La jaro 2018 superis ĉiujn slovakajn ekonomiajn statistikojn. La malgranda mez-eŭropa
Slovakio produktis en la pasinta jaro pli da aŭtomobiloj ol iam en sia historio. La
kvar aŭtofabrikoj en Slovakio (Kia Motors Slovakia en Žilina [ĵilina],
PSA Peugeot Citroën en Trnava,
Jaguar Land Rover en Nitra kaj
Volkswagen en la ĉefurbo Bratislavo) produktis pli ol 1 080 000 novajn aŭtojn; en 2015 ĉirkaŭ
#000687
Danke al tio la slovaka ekonomio konstante kreskas. La kvoto de produktado de aŭtomobiloj
en la tuta industria produktado atingis 46,8 % kaj la aŭtomobila industrio reprezentis
35 % de la industria eksportado. Necesas ankaŭ rimarki, ke Slovakio dum kelkaj jaroj
havas la unuan lokon (kun 198 aŭtoj) en la monda ranglisto de aŭtoj produktitaj je
1000 loĝantoj. Sekvas Ĉeĥio, Hispanio kaj Germanio.
#000688
Voĉo de la kuba heredaĵo
#000690
La titolo identigas la kuban radiostacion situantan en la urbocentro de la ĉefurbo.
La tre konata tiel nomata
Plaza de las Palomas (Placo de la kolomboj) brakumas la belan konstruaĵon, kie troviĝas Havana Radio,
La Lonja del Comercio (La kunsidejo de komerco).
#000691
La radiostacio, kiu apartenas al la Oficejo de la Urba Historiisto, estis fondita
la 28an de januaro 1999, kiel omaĝo al nia nacia heroo José Martí en lia naskiĝdatreveno.
Ĉi-jare, kiam Havano festas sian 500-jariĝon, la „voĉo de la kuba heredaĵo” kunfestas sian 20an datrevenon.
#000692
Kial havi radiostacion en la urbocentro? Temas pri ideo de la urba historiisto Eusebio
Leal Spengler, tre klera kaj ĉarma homo, kiu impulsas kaj transformas la projekton
pri konservado de la kuba heredaĵo.
#000693
La programeroj de Havana Radio havas kulturklerigan enhavon kaj estas plejparte gvidataj
de fakuloj pri muzeologio, historio kaj kulturo. Oni celas diskonigi la agadon de
la Oficejo de la Urba Historiisto ne nur en Havano, sed ankaŭ tra la tuta insulo.
#000694
La radiostacio subtenas la ideon pri muzeo de radio en Kubo kun la celo konservi la
historian memoron de tiu ĉi amaskomunikilo, kiu havas solidan tradicion en la kuba
#000695
Laŭ diro de la kuba intelektulo Eusebio Leal Spengler, „Havana Radio volis esti eta fajrero dum tiuj ĉi jaroj. Por gvidi la radioteamon oni
alvokis la tiaman knabinon Magda Resik, kiu nuntempe estas ĵurnalistino kaj doktorino
kaj entreprenis la projekton kun respondeco kaj seriozeco. Ŝi kreskigis ĝin kaj profesie
#000696
La Víbora (La vipuro) situas en la havana municipo
10 de Octubre (10a de oktobro) je proksimume 4 km for de la urbocentro. Kvankam la origina fondo
okazis en 1628, la nunan nomon ĝi ricevis en la jaro 1728, kiam juna germana kuracisto
decidis krei sian propran konsultejon en tiu ĉi loko.
#000697
Por reklami siajn kuracistajn servojn la germano dungis meksikan indiĝenon por pentri
la konatan simbolon de Medicino sur la konsultejan muron. Tamen anstataŭ serpento
– ŝajne pro nekono – la indiĝeno pentris meksikan vipuron, kaj tiu estas la kialo de la nomo.
#000698
Temas pri kvartalo ne tiel konata de historia vidpunkto, sed ĝi havas riĉajn detalojn;
ekzemple, tie troviĝas grandegaj domoj kun impona arkitekturo, kiu montras la artan
#000699
Krom la Nacia Sidejo de Kuba Esperanto-Asocio – kaj tre proksime de ĝi – en tiu ĉi kvartalo situas ankaŭ antaŭuniversitata lernejo kaj la kulturdomo de la
municipo, kie plurfoje okazis eventoj pri Esperanto. En tiu kulturejo ofte prezentiĝas
#000700
Kvankam troviĝanta iom for de la urbocentro La Vipuro diskonigas ne nur la kuban,
sed ankaŭ la Esperantan kulturon en rilato kun la komunumo.
#000701
La slovaka eksministro pri eksterlandaj aferoj Ján Kubiš [jan kubiŝ] estas nomumita
speciala kunordiganto de Unuiĝintaj Nacioj (UN) por Libano. Li anstataŭis la danan
diplomatinon Pernille Dahler Kardel, laŭ oficiala anonco de António Guterres, ĝenerala
sekretario de UN, en januaro.
#000702
La 66-jaraĝa karierdiplomato Kubiš komencis sian profesian karieron en la diplomatia
servo de Ĉeĥoslovakio. Li studis en la moskva Ŝtata Instituto de Internaciaj Rilatoj
kaj parolas kvin lingvojn. En 1993 li servis kiel konstanta reprezentanto de Slovakio
ĉe UN kaj aliaj internaciaj organizaĵoj en Ĝenevo, kaj en la jaroj 2006-2009 li estis
slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj.
#000703
Kubiš havas pli ol 40-jaran sperton en la kampo de multflanka diplomatio. Li okupis
oficojn de ĝenerala sekretario de la Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo
en Vieno (1999-2005) kaj ĉefo de la Ekonomia Komisiono por Eŭropo en Ĝenevo (2009-2011).
Li servis ankaŭ kiel speciala sendito de UN en Afganio (2011-2015) kaj laste en Irako
(2015-2018). En 2013 li ricevis francan ordenon „Komandoro de la Honora Legio” pro eksterordinara subteno al mondpaco kaj sekureco dum sia diplomata kariero.
#000704
Lia nova diplomatia posteno en Libano estas politike tikla kaj estas unu el la plej
defiaj en la mondo. La nomumo de Kubiš venas en tempo de plialtigita streĉo de rilatoj
inter Israelo kaj Libano, kie Unuiĝintaj Nacioj dislokis pacigajn trupojn, kiuj kontrolas
la limon inter la du landoj. Oni esperas, ke Kubiš, kiel multflanka diplomato kun
riĉa sperto en diversaj landoj, signife kontribuos al paca solvo de la regiona krizo.
#000705
La 2an de januaro papo Francisko ĝuis buntan kaj festan prezenton de kuba cirka artistaro
en la halo Paŭlo la 6a dum sia ĝenerala aŭdienco.
#000706
La anoj de la trupo Havano, apartenanta al la Nacia Cirko de Kubo, prezentis multkoloran
spektaklon plenan je akrobataĵoj, ĵongladoj, dancoj, ekzercoj ekvilibraj kaj kun rulringoj,
pilkoj kaj ŝnuroj, ĉiam akompanataj de tropika muziko, kiu animis la finon de la aŭdienco.
Unu el la ĵonglistoj eĉ metis turniĝantan pilkon sur la montrofingron de la dekstra
mano de la ŝtatestro, kiu tiel iomete aktive partoprenis en la prezento. La junaj
artistoj kontentigis la publikon per lerteco, ĝojo kaj bunteco.
#000707
Fine de la prezento la papo nelonge dialogis kun la artistoj de la kariba insulo,
kun kiuj oni lin fotis.
#000708
La trupo Havano denove prezentiĝas en Romo ekde la 14a de decembro 2018, post la sukceso
atingita dum kelkmonata periodo – de 2017 ĝis 2018 – en kelkaj italaj urboj. Ĝi arigas pli ol 20 membrojn, inter kiuj troviĝas akrobatoj,
ĵonglistoj kaj dancistoj kolorriĉe vestitaj.
#000709
En sia fina parolado Francisko speciale dankis la kubajn junulojn, „kiuj portas kun sia spektaklo belecon postulantan multe da penado. Estas evidente,
ke ili devas forte trejni sin.” „Beleco ĉiam levas la koron; ĝi plibonigas nin ĉiujn”. „Beleco portas bonkorecon al ni kaj ankaŭ al Dio; daŭrigu tiel proponante belecon al
#000710
La ĝenerala aŭdienco okazas ĉiumerkrede, kaj dum ĝi la papo akceptas milojn da fideluloj
kaj pilgrimantoj el la tuta mondo, kiuj ĉeestas la eventon.
#000711
Dufoje sur la kuba grundo
#000712
Inter papo Francisko kaj la kuba popolo ekzistas rilato speciala, kiu evidentiĝis
tiam, kiam la plej alta reprezentanto de la romkatolika eklezio unuafoje vizitis dum
kvar tagoj la kariban landon kiel „misiisto de mizerikordo” (MONATO 2015/11, p. 7 (2015/011589.php) en septembro 2015. Tiam la kubanoj montris al li elkoran sintenon, respekton kaj
#000713
La vatikana ŝtatestro denove havis kontakton kun la homoj de la kariba insulo tiam,
kiam li ĉeestis duhoran historian renkontiĝon kun la patriarĥo Kirilo en la havana
flughaveno. Tio okazis la 12an de februaro 2016, kaj tiam ili subskribis deklaron
#000714
Alexander Gofen denove donas al ni rasisman opinion pri enmigrado (Biologia bazo de mensogado, MONATO 2019/03, p. 10). Laŭ li la enmigrantoj deziras invadi la landojn de blankaj katolikaj homoj. Ne
estis klare por mi, ĉu tiuj, kiuj biologie mensogas, estas la komisaroj de UN aŭ la
enmigrantoj. Sed en ambaŭ okazoj ne ekzistas serioza scienca esplorado, kiu subtenas
lian opinion. Ĉu li vere pensas, ke ĉi tiuj enmigrantoj ŝatus kunvivi kun homoj, kiuj
pensas kiel li? Sinjoro Gofen estus pli helpa, se li petos, ke liaj regantoj ĉesu
ŝteli rimedojn de aliaj landoj. Tiam tiuj popoloj povos pace kaj feliĉe daŭrigi, loĝante
for de homoj kiel li.
#000715
Verŝajne, unu el la karakterizoj de idealismaj movadoj estas, ke ili, krom liverado
de sukcesa agado, uzas ankaŭ amason da energio, kiu senrezulte kaj en plena ombro
perdiĝas. Kiom da bonegaj tradukoj de gravaj literaturaj verkoj perdiĝis ĉe ni pro
la forpaso de la tradukintoj? Neniu scias, sed multaj scias almenaŭ pri unu aŭ du.
Kaj tio ne nur en literatura kampo, sed ankaŭ en scienca laboro. Fakte, mia recenzo
#000716
Jam de la komenco REF laboris laŭ difinitaj reguloj (REF-regularo). En la daŭro de
la tempo la regularo plivastiĝis kaj fajniĝis. La unua parto de la dokumento (post
12-paĝa enkonduko pri la REF-historio) konsistas el ĝi. Precipe temas pri sistemo
de transskribo de la latineca lingvaĵo ... tiel ke restas klara rilato inter la esperanta
teksto kaj la latineca. Tiu parto estas ege grava kaj baza por ĉiu kunlaboranto. Elirante
de la transskribosistemo de Wüster, REF ellaboris multe pli logikan rektan sistemon.
#000718
Principe la listo konsistas el specio-nomoj (plus fojfoje, malofte, subspecio-nomo),
sed prave kaj inteligente enestas kelkaj familinomoj. Eĉ flaŭristoj ĝisostaj scias,
ke la specioj de ranunkuloj (aŭ ranunkoloj) estas tiel pene distingeblaj, ke nur ranunkulogo
kapablas! Sen deproksima esplorado plej ofte tio ne eblas. Tial simpla naturamanto
ofte vole-nevole kontentiĝas pri la nomo ranunkulo/ranunkolo.
#000721
Interesaj listoj (2 x 12 p.) sekvas kun la rilato inter latinecaj kaj esperantaj specio-epitetoj.
En la plantonomoj tiuj epitetoj foje ripetiĝas, tial estas interese disponi pri tiaj
listoj, kaj precipe ĉe REF, kiu klopodis fikse ligi latinajn (pseŭdo-)sinonimojn al
similaj esperantaj (la rilato 1:1!).
#000722
Sekvas longaj listoj de nacilingvaj nomoj (germane, france, nederlande, angle) kun
la esperantaj ekvivalentoj. Jen la plej praktika rezulto, sed oni ne forgesu, ke ĝi
estas la rezulto de multe da laboro kaj penado. La germana parto, cetere, eldoniĝis
kiel aparta broŝuro. La kunlaborantoj ne limigis sin al enĉambra nazumado de nacilingvaj
flaŭroj! Ie oni legas eĉ vojpriskribon, kun elektindaj datoj, al trovloko (p. 115:
al senfolia epipozio; senfolia orkideo; arbarvirino)!
#000723
Redonu do al Cezaro ... La biblio puŝas min al aldona noto: la ĝermo de REF fakte
estas la verko de Wouter Pilger
Provizora privata listo de komunlingvaj nomoj de plantoj de nord-okcidenta Eŭropo (1982). Ĝis lia ege trofrua morto Wouter kunlaboris en REF.
#000724
Strange, sed seriozo mankis en pure materia kampo. La formo, la realigo de la eldono
estas bona, taŭga, eĉ alloga ... sed nur pene vi trovos iun paĝon, kiu ne havas (malgravan,
#000725
En la januara numero estis artikolo pri protestoj fare de etne grekaj studentoj en
Kipro pro la ĝenerale malakceptata turka rego de parto de la insulo (MONATO 2019/01, p. 8). Bedaŭrinde laŭ la artikolo oni povus pensi, ke la tuta kulpo de tiu situacio restas
ĉe la etnaj turkoj kaj Turkio. Tamen estas abunda kulpo ambaŭflanke. Ekzemple, la
turka invado sekvis seriozan minacon de invado fare de la tiama greka militista registaro,
kiu fakte estis faŝista kaj kiu kolapsis pro la turka bato. Mi konsilas al ĉiuj provi
legi senpartiecan historion de la ploriga historio de Kipro en la lastaj 70 jaroj.
#000728
Min doloras, ke MONATO en la oktobra numero denove malfermas siajn paĝojn al la veneno de Alexander Gofen.
Li asertas, ke Islamo estas sklaviga glavo sangon soifanta kaj ke Kristanismo male
ne estas tia. Kio pri la multaj milionoj da sklavoj alportitaj al la Nova Mondo fare
de kristanoj? Je la sojlo de la Usona Civila Milito, suduloj pravigis tiun sklavigon
per kristanaj argumentoj. Ne forgesu la terurajn aspektojn de tutmonda kristana koloniado.
#000729
Ĉi-rilate Gofen mencias malaprobe la koncepton de „blanka privilegio”, klare ne komprenante, pri kio temas. Pro tio, ke mi estas blanka, mi ne devas zorgegi,
ke policano ne mortigos min, nek ke oni ne dungos min pro mia haŭtokoloro, nek ke
oni malliberigos min maljuste, nek ke oni forte laboros por malhelpi min baloti, nek,
nek, nek. La sistemo ege favoras min, kaj tio ja estas privilegio.
#000730
Fine, estas gravege distingi inter religio kaj individuaj religianoj; multaj usonaj
kristanoj forte kontraŭstaris sklavecon. En la sama numero de MONATO, fine de artikolo pri enmigrintaj laboristoj en Japanio, estis kortuŝa komento fare
de svislandano: „Ni alvokis laborforton, sed venis homoj”.
#000731
Ĉu nova minaco al indiĝenaj popoloj?
#000732
Yacy Souza estas 19-jara indiĝeno de la etno
Guaraní. Ŝi loĝas en San-Paŭlo. Ŝi tre protestas, ankaŭ en sociaj retoj, pro la lastatempe
kreskanta timo pri reapero de neglekto kaj diskriminacio direktitaj kontraŭ indiĝenaj
popoloj en Brazilo. Nia tiea korespondanto Sidney Carlos Praxedes intervjuis ŝin.
#000733
MONATO: Sinjorino Souza, kiam vi ekinteresiĝis pri la historio de indiĝenaj popoloj de Brazilo?
#000734
Souza: Antaŭ tri jaroj. Tamen en libroj kaj universitatoj tiu historio estas konata
nur el neindiĝena vidpunkto. La indiĝena saĝeco estas transdonata plejparte voĉe.
Krome, oni devas kunvivi kun tiuj homoj, se oni volas vere lerni iliajn kulturojn.
#000735
MONATO: Kial vi kredas, ke tiuj problemoj kreskos dum la regado de Jair Bolsonaro?
#000736
Souza: Ĉar sub la lasta armea registaro en Brazilo la indianoj tre multe suferis.
Tiam en Brazilo ekzistis koncentrejoj por indianoj, sed pri tio oni ne instruas en
#000737
MONATO: Ĉi tion scias nur malmultaj, eĉ en Brazilo. Bonvolu paroli pli pri la suferoj de
viaj antaŭuloj. Tiel ni povos helpi redukti minacojn.
#000738
MONATO: La celo de SPI estis protekti indianojn. Kial ĝiaj oficistoj perfortis ilin?
#000740
MONATO: Sur la teritorio de indiĝenaj vilaĝoj estis multe pli da indianoj ol da SPI-oficistoj.
Kiel do la indianoj estis regataj?
#000742
Souza: Tiutempe estis kreitaj indianaj kamparaj gvardioj (Guardas Rurais Indígenas, GRIN). Ili estis indianaj milicioj, kiujn estris militservistoj kaj kiuj policis
la indiĝenajn vilaĝojn. La unuan grupon de 84 indianoj komandis kapitano Manoel Pinheiro.
Liaj celoj estis konservi bonan ordon en la vilaĝoj, limigi moviĝadon de indianoj
inter vilaĝoj, trudi laborojn kaj denunci kulpulojn. Laŭ la raporto de Figueiredo
el la agoj de GRIN rezultis krimaj kontraktoj pri espluatado de indiĝenaj terenoj,
kreiĝis etoso de konstanta ribelado inter indianoj, kaj profitis invadantoj.
#000743
MONATO: Kiel oni punis tiujn, kiuj malobeis la regulojn?
#000744
Souza: La indianojn, kiuj kulpis pri malgravaj malobeoj, oni punis en iliaj vilaĝoj.
Tamen tiuj, kiuj kulpis pri seriozaj malobeoj iris al la kampara reformejo Krenak
(Reformatório Agrícola Krenak), kiu ricevis ĉi tiun nomon, ĉar oni konstruis ĝin apud la teritorio de la indiĝena
etno Krenak en la urbo Resplendor, ŝtato Minas Gerais. Tiun reformejon estris kapitano
#000745
MONATO: Kion faris la indianoj en tiu reformejo?
#000746
Souza: Ĉar la ŝtata registaro volis uzi la indiĝenajn terojn. La reformejon Krenak
anstataŭis bieno Guaraní (Fazenda Guaraní), en la urbo Carmésia. En 1972, la indianoj de la reformejo Krenak kaj tiuj, kiuj
loĝis en la urbo Resplendor, estis translokitaj tien. Ĉi tiu bieno ricevis ankaŭ la
rolon de indiĝena malliberejo dum la diktaturo. Tiutempe oni diris, ke la bieno faras
„mensan pritraktadon”. Tamen, tie ne estis strukturo de psikiatria prizorgado. La bieno Guaraní fakte estis
ankoraŭ unu koncentrejo por indianoj.
#000749
MONATO: Ĉu vi timas, ke tiaj suferoj revenos?
#000750
Souza: Nun en Brazilo reaperas iuj ideoj el la tempo de diktaturo. Do ni riskas fari
la samajn erarojn, se ni forgesos la historion. Eble ni ne havos novajn koncentrejojn,
sed ni bezonas protekti niajn vivojn kaj kulturojn.
#000751
En MONATO 2019/02 mi raportis pri la stafeta diservo en Hago. Fakte, ĝi komenciĝis la 26an de oktobro.
Mi mistajpis. Indas krome mencii, ke ankaŭ mi kune kun kolego-teologo el nia haga
remonstranta komunumo 4-foje povis diservi tie. Unu fojon mi eĉ celebris tie la Sinjormanĝon,
alivorte la eŭkaristion, entute inter la amasa celebrado, kvankam pro mia pasintjara
infarkto mi timis neniam plu povi tion fari. Plej speciale menciindas, ke foje eĉ
duopo da menonitaj pastoroj el Usono peraviadile venis por gvidi du sinsekvajn diservojn.
#000752
Post decido de la registaro doni azilon al la koncerna familio plus al kvarcent ĝis
kvincent aliaj koncernatoj, kiuj jam dum pluraj jaroj atendas respondon pri sia peto
je azilo, la stafeta diservado finiĝis la 30an de januaro. Mirinde ĝuste tiumomente
komenciĝis la operacio de mia koro!
#000753
En Norvegio 2009 estis deklarita „jaro de kulturmemoraĵoj”. Tiurilate oni petis la ĝeneralan publikon elstarigi objektojn el la ĉiutaga vivo,
kiujn ni normale ne imagas kiel kulturajn valorojn, kaj ankaŭ malpli konkretajn fenomenojn
– kiel ŝercoj – kaj prezenti ilin kiel kulturmemoraĵojn. Reage al tiu peto mi verkis norveglingvan
eseon, kiun mi nun – dek jarojn poste – alivestas por prezenti ĝin al internacia publiko.
#000754
Mi pasigis miajn unuajn jarojn en bieneto en la parto interna (orienta, turnita al
la ĉeftero) de la insulo Lundøya en la komunumo Steigen, provinco Nordland. Ĉar mi
naskiĝis blinda, en multa kampara laboro mi ne facile povis partopreni, sed se por
io oni povis uzi min, estis por kranki. Eble estas troigo diri, ke hejme ne ekzistis
eĉ unu dommastra laborilo, kiu ne havis krankon, sed grandega troigo tio ne estas.
#000756
Unu el la plej konataj kranke funkciantaj aparatoj sendube estas la akrigilo el ŝtona
rado. Ĝin almenaŭ du norvegaj kantverkistoj senmortigis. Mi krankadis, kiam necesis
akrigi ĉu tranĉilojn, ĉu falĉilojn, kaj mi memoras, ke oni riproĉis min, ĉar mi ne
turnis la krankon sufiĉe egalrapide. „Tiru egale!”, jen admono, kiun mi ofte aŭdis.
#000757
Tio, pri kio la plej multaj homoj pensas, aŭdante la norvegan vorton por „buterigujo”, estas vertikala ligna cilindro, en kiu oni faras buteron, ŝovante lignan bastonon
supren kaj malsupren. Ni havis ankaŭ tian buterigujon hejme, sed ĝi ne estis uzata.
Tiu, kiun ni uzadis, estis relative vasta ligna „barelo” kuŝanta horizontale sur apogilo. En unu el ĝiaj rektaj vandoj estis truo, tra kiu
eblis piki krank-akson, kaj sur ĝin estis surmetita aĵo konsistanta el latoj, kiuj
buterigis la acidan kremon, kiam oni krankis.
#000759
Ekzistas multaj „primitivaj” manieroj kirli ovojn kaj kremon. Sed ni havis radan kirlilon, tute el metalo. La
fiksita parto, sur kiu la kranko estis muntita, alŝraŭbiĝis al la tablo. La kranko
rotaciigis dentradon, kaj ĝi siavice rotaciigis la radojn de la kirlilo mem, kiu estis
metita en la ujon kun la kirlendaĵo.
#000760
Ankaŭ ĉi tiu metalaĵo alŝraŭbiĝis al la tablo. Mi ne komprenis, kial oni nomis tiun
aparaton „viando-muelilo”, ĉar hejme, laŭ mia memoro, ĝi plej multe uziĝis por mueli fiŝaĵon por „fiŝkukoj”, kiuj ne estas veraj kukoj, sed fiŝmuelaĵo (farĉo?), kiun oni formas kiel rondajn
„kukaĵojn” kaj poste fritas. Mi kredas memori, ke la fiŝaĵo devis trapasi la muelilon kvar fojojn,
kaj inter la dua kaj la tria muelo oni aldonis cepon kaj muskaton. Sed la viando-muelilo
estis uzata ankaŭ por fari specon de kuketoj, kiujn oni nomis „muelilaj kukoj”. Tio, kio eliĝis el la muelilo, ekhavis malsaman formon depende de la ero muntita
sur ĝin – ne malsimile al tio, kio okazas ĉe modernaj manĝaĵprepariloj.
#000761
La klasika kafo-muelilo havas la krankon supre, kaj oni krankas horizontale. Ni havis
tian muelilon hejme, sed ĝi estis tiom difektita, ke mi uzis ĝin kiel ludilon. Tiu
muelilo, kiun ni uzis por mueli kafon, havis la krankon flanke. Plej supre estis speco
de „funelo”, ne konusforma, sed ortangula, en kiun oni metis la kafograjnojn. Ili estis muelataj
per rulcilindro troviĝanta plej malsupre en la funelo, kaj rotaciigata per la kranko.
La muelita kafo falis en tirkesteton ĉe la fundo de la muelilo.
#000762
De traktado de nutraĵoj mi transiras al traktado de fadenoj kaj teksaĵoj. La fadenfaskigilo
estis ligna ilo uzata por kranke fari faskojn de fadenoj. Ĝi havis krucon, kaj en
la ekstremo de ĉiuj kruc-brakoj estis „ungego” kun meza profundaĵo, kiu igis la fadenon faskiĝi orde. Unu el la kvar ungegoj estis
faldebla al la brako, tiel ke oni facile povu depreni la faskon de la faskigilo. La
aksingo de la kruco kompreneble estis surmetita sur krank-akson.
#000763
Por volvi la faskon en fadenbulon ni uzis alian lignan ilon, ĉi-foje sen kranko. Ankaŭ
ĝi havis krucon, sed ĝi rotaciis horizontale. En la brakoj estis pluraj truoj malsamdistance
de la centro, en kiujn oni enmetis bastonetojn por teni la faskon streĉita. En kiujn
truojn oni metu la bastonetojn, tio dependis de la vasteco de la fasko.
#000764
Mi ne memoras, ĉu la teksilo havis krankon, sed mi tion ne ekskluzivas. Ĝi havis du
lignajn rulojn: unu, ĉirkaŭ kiu estis volvita la fadeno antaŭ la teksado, kaj unu,
ĉirkaŭ kiu volviĝadis la tolo dum la teksado. Iel – ĉu ne per kranko? – la „fadenrulo” ja devis esti ĉirkaŭvolvata antaŭ la teksado.
#000767
La rulpremilo kaj la kalandrilo
#000768
Mi restu en Lom. Tie oni havis kestohorloĝon, kiu estis streĉata unu fojon semajne.
Ĝi havis unu pezaĵon por la montriloj kaj unu por la sonsistemo. Por streĉi ĝin necesis
enpiki kranketon tra truo en la vitro.
#000770
Tamen mi konatiĝis kun la krank-telefono antaŭ ol eklerni en la lernejo. En la parto
ekstera (okcidenta, turnita al la maro) de Lundøya loĝis onklino mia kun la edzo kaj
gefiloj. Estis gastama familio, ĉe kiu mi povis pasigi semajnon somere, specon de
„someraj ferioj”, antaŭ ol mi ekfrekventis la lernejon. Tie ekzistis krank-telefono, kiel ankaŭ en
Lom. En la internulejo en Trondheim, male, la telefono estis alispeca, kun ciferdisko.
#000772
Hejme oni instalis telefonon iam dum la 1950aj jaroj. Al la lineo estis konektitaj
du abonantoj plus la centralo. Kiam ni telefonis, ni turnis la krankon antaŭ ol depreni
la mikrofonon. Por telefoni al la alia abonanto de la lineo ni krankis „unu longan kaj unu mallongan”. Por telefoni al la centralo ni krankis „unu longan”. Se ni aŭdis „du longajn”, la voko estis por ni.
#000773
Ni ne havis propran gramofonon hejme, sed ni havis najbarojn, kiuj fojfoje bonvoleme
pruntedonis al ni sian „vojaĝ-gramofonon”. Kompreneble temis pri gramofono, kiun necesis kranke streĉi por ĉiu 78-rivolua disko,
kiun oni ludigis. Ankaŭ la parencoj, ĉe kiuj mi „feriis”, havis gramofonon, sed ĝi estis meblo kun ŝranko sub la „disko-telero”.
#000774
En mia vivo mi ne havis multajn muzikskatolojn, kaj la plej multaj, kiujn mi havis,
estas streĉataj ne kiel gramofono, sed kiel vekhorloĝo. Tamen mi havas unu muzikskatolon,
La Internacion, kiam mi turnas ĝian krankon. Tiam mi povas mem decidi, kiuritme ĝi ludu. La samon
oni povas fari, turnante la krankon de gurdo.
#000775
Kiam ni ekhavis traktoron hejme, mi volis esplori ĝin kaj ekscii, kiel nomiĝas ĉiuj
ĝiaj eroj. Mi ne memoras la detalojn, sed ke la traktoro havis krankon, pri tio mi
#000776
Sed mi svage memoras puton ĉe alia onklino mia loĝanta sur Lundøya. Tie estis kranko
uzata por malhisi sitelojn en la puton kaj poste hisi ilin plenajn de akvo.
#000778
Mi ne ĉesis kranki, kiam finiĝis mia infanaĝo. Multfoje, sidante en aŭtomobilo, mi
perkranke fermis aŭ malfermis la fenestron. Mi havas ankaŭ tolmarkezon, kiun mi movas
per kranko. Se nomi kranko la staci-serĉilon de radioaparato, tiam mi multe krankadis
ankaŭ en mia plenkreskula vivo.
#000779
Unu el la kernpunktoj de elstarigo de kranko kiel kulturmemoraĵo estas, ke ĝi estas
fariĝanta ĝuste tio – memoraĵo pri io iam ekzistinta, sed ne plu ekzistanta, almenaŭ ne samgrade kiel antaŭe.
Tio, kio antaŭe realiĝis per cirklaj movoj, nun realiĝas per klavopremoj.
#000781
Kiam mi komencis prepari artikolon pri la plej granda media katastrofo de Brazilo
kaŭzita de homoj en 2015 en la urbo Mariana, alia simila katastrofo okazis. Ĉi-lasta
en Brumadinho en la sama ŝtato. Ambaŭ katastrofoj estis la sekvo de rompo de baraĵo
retenanta toksan restaĵon de la minentrepreno Vale.
#000787
En Mariana 19 homoj mortis kaj tuta rivero estis preskaŭ detruita, kio nocis 230 urbojn
kaj 80 vivaĵajn speciojn. Sciencistoj prognozas, ke la rubo, kiu atingis la maron,
estos eliminita nur post 100 jaroj.
#000788
Ni ankoraŭ ne scias la mediajn damaĝojn en Brumadinho, sed ĝi jam estas la plej granda
laborista akcidento en la historio de Brazilo. Ĝis nun 121 korpoj jam estis trovitaj
kaj 205 estas mankantaj, el kiuj iuj eble por ĉiam.
#000789
Aresto pro spionado por Nord-Koreio
#000790
La 25an de novembro 2018 la franca kontraŭspionada agentejo
DGSI arestis altrangan ŝtatoficiston de la franca senato Benoît Quennedey [benŭá kenedéj]
pro „kolektado kaj livero al alilanda potenco de informoj, kiuj povas damaĝi la interesojn
de la nacio” kaj pro perfido: laŭakuze, li liveris gravajn informojn al Nord-Koreio, lando fifama
internacie pro sia emo havigi al si nukleajn armilojn kaj kun kiu Francio havas neniajn
#000791
Ĉar Francio estas unu el la ŝtatoj, kiuj oficiale havas nukleajn armilojn, estas klare,
ke la afero povas esti grava. Kvankam hodiaŭ Benoît Quennedey estas libera, li atendas
sian juĝon, ne povas forlasi Francion, renkontiĝi kun nord-koreoj, kaj li perdis sian
#000792
Benoît Quennedey estas 42-jaraĝa ŝtatoficisto, kiu okupiĝis pri administrado de la
konstruaĵaro kaj de la parkoj de la franca senato, unu el la du ĉambroj de la parlamento.
Li ja havis rolon gravan kaj esencan, kaj kvankam li ofte renkontis potenculojn kadre
de sia laboro, li tamen ne havis ofican aliron al gravaj sekretaj dokumentoj pri la
franca nuklea programo aŭ io alia tiaspeca.
#000793
Ekster sia laboro, Benoît Quennedey dediĉis sian vivon al la asocio, kiun li prezidas
Association d'amitié franco-coréenne (AAFC, Asocio de Franca-Korea Amikeco), kiu estis kreita en 1969 kaj oficiale apogas
la korean reunuiĝon, sed fakte estas premgrupo por Pjonjango. En AAFC membras 150
personoj, interalie multaj komunistoj: ne estas konate, kiam Quennedey aliĝis al tiu
asocio, sed jam kiam li estis studento, li disvastigis librojn pri (kaj por) la ĝuĉeo-ideologio,
la nord-koreia speco de socialismo (fakte, socialismaspekta naciismo
#000794
Kadre de tiu asocio, li ofte vojaĝas al Koreio, jen norde de la interkorea landlimo,
jen sude; ekzemple, li ĉeestis la manifestacion okaze de la 70-jariĝo de Nord-Koreio
septembre 2018, kie li rajtis surmeti sur sian veston la ruĝan insignon kun portretoj
de Kim Il Sung kaj Kim Ĝong Il, la plej honorigan el la nord-koreiaj insignoj. Li
ankaŭ verkis du librojn, unu en 2012 pri la nord-koreia ekonomio, kaj alian, kiu celis
ŝanĝi la impreson pri tiu lando en Francio, en 2017. Krome, li estis aktiva rete,
disvastigante siajn ideojn pri Nord-Koreio en diversaj ekstrem-maldekstraj jutubaj
#000795
Krom sia asocia laboro, Benoît Quennedey estis membro (kaj eĉ nacia sekretario) de
Parti radical de gauche (PRG, Maldekstra Partio Radikala), kiu, kontraŭe al tio, kion ŝajnigas ĝia nomo, estas
social-liberala kaj maldekstre centrisma partio. En 2017 li ĉesis esti membro de tiu
partio, eble ĉar tiam PRG kunfandiĝis kun la dekstre centrisma
Parti radical (PR, Radikala Partio) por formi
Mouvement radical, social et libéral (MRSL, Radikala, Sociala kaj Liberala Movado). Sed eĉ se li malakceptis la kunfandiĝon
kun dekstra partio, kio montras lian inklinon al la etikedo „maldekstro”, membreco de subtenanto de la ekstrem-maldekstra Nord-Koreio en centrisma partio
#000796
Pri kio oni akuzas lin?
#000797
Benoît Quennedey delonge altiris atenton de DGSI, ĉar „fasciniĝo” de altranga ŝtatoficisto pri diktatora reĝimo estis maltrankviliga. La polico malkovris
ĉion, kion li kaj lia asocio faris malkaŝe (la retpaĝaro de AAFC estas ege, preskaŭ
suspektinde, detala), sed ankaŭ kelkajn aliajn aferojn, kiujn Quennedey ne afiŝis.
#000798
Interlie evidentiĝis, ke li ofte vizitis la delegitaron de Nord-Koreio en Francio,
kaj apud la sidejo de Unesko en Parizo li renkontiĝis kun agentoj de la sekreta inform-kolekta
#000799
Renkontiĝoj ja okazis. Tamen DGSI ne sukcesis pruvi, ke informoj aŭ ordonoj estis
transdonitaj. Tial okazis la aresto: la polico esperis, ke la pridemandado kaj traserĉadoj
alportos pruvojn. Ĉu tio sukcesis, oni ekscios dum la juĝa proceso.
#000800
Plie, la polico malkovris en la retmesaĝoj de la ŝtatoficisto informojn pri la franca
nuklea armilaro senditajn al tiu inform-kolekta servo de Nord-Koreio, sed tiuj informoj
estis publikaj. Li simple arigis ilin.
#000802
Pli grave, DGSI akuzas lin pri tio, ke li helpis al agentoj de la nord-koreia reĝimo
en kaptado de junulo partopreninta en manifestacio denuncanta malrespekton de homaj
rajtoj en Nord-Koreio. La sekreta servo kaptis la studenton por transporti lin kontraŭvole
en Nord-Koreion, sed li forkuris, kaj la agentoj ne plu sciis, kie li kaŝas sin. Benoît
Quennedey, laŭ la polico, helpis, kvankam malsukcese, al la sekreta servo retrovi
#000803
Ambaŭ agoj, se ili estas veraj, laŭleĝe estas „perfidoj”. Laŭ la artikolo de
Mediapart, Benoît Quennedey konfesis la verecon de tio (sed malpliigis sian rolon), sed liaj
#000804
Averto por la okcidentaj demokratioj
#000805
Ne estas konate, ĉu Benoît Quennedey estas fervora subtenanto de la Kim-dinastio,
proparolanto de la paco inter popoloj, kiu volas helpi la nord-koreojn, aŭ persono
sendube inteligenta, sed kun mensaj problemoj. Post la juĝa proceso oni eble vidos
iomete pli klare tion, kio efektive okazis.
#000806
Tamen, intertempe, oni povas vidi tiun aferon kiel averton al la okcidentaj demokratioj.
Tie oni parolas nuntempe nur pri terorismo kaj kontraŭterorismo. Oni aldonas al la
policoj kaj sekretaj servoj ĉiam pli da potenco, sed samtempe ĉiam pli da misioj (malpliigante
la rajtojn kaj liberecojn kaj, fakte, malpliigante ankaŭ la sekurecon). Je internacia
nivelo, oni timas Rusion matene, Rusion posttagmeze, Rusion nokte. Sed se oni rigardas
la freŝdatan historion de spionado, oni ja vidas Rusion, certe; tamen oni vidas ankaŭ
Usonon (WikiLeaks certe ne estas neŭtrala, sed ĝiaj informoj estis kredindaj), Ĉinion ktp.
#000807
Nia mondo estas danĝera, kaj oni restu atentaj: la malvarma milito finiĝis, sed ne
la spiona milito, eĉ inter aliancanoj, kaj eĉ fare de „malgrandaj” landoj.
#000808
1. Francio estas unu el la malmultaj landoj, kiuj neniam agnoskis Nord-Koreion post
la fino de la malvarma milito. Aliaj estas Usono, Japanio kaj Estonio.
#000809
2. Mencioj de Markso, marksismo-leninismo kaj komunismo tute malaperis el la konstitucio
de Nord-Koreio en 2009. Ilin anstataŭis ĝuĉeismo.
#000810
Mi tre dankas ĉiujn legantojn kaj komentantojn de mia oktobra (2018) artikolo. Miaj
#000812
La ponto Mesi estas ŝtona arkoponto super la rivero Kir en nord-okcidenta Albanio.
Ĝi troviĝas 8 km for de la urbo Shkodër [ŝkoder]. La ponto estas turisma allogaĵo
ne nur por lokaj loĝantoj, sed ankaŭ por eksterlandanoj. Okaze de nuptofestoj ĉi tien
venas geedzaj paroj por fotiĝi. Ili kredas, ke ili estos benataj, se ili trapasos
tiun malnovan ponton. Ĉiujare ĝin vizitas miloj da turistoj el i.a. Britio, Ĉeĥio,
#000813
La ponto estis konstruita en la jaro 1768 laŭ ordono de la paŝao Mehmet Buŝati, unu
el la regantoj en Nord-Albanio. Ĝi estas 108 m longa, 3,4 m larĝa kaj havas 13 arkojn,
el kiuj la meza estas 21,5 m longa. Por la konstruado de la ponto oni uzis tajlitajn
#000814
En majo 2010 la albana ŝtato rekonstruigis la ponton kaj adaptis ĝin al piedirantoj.
#000815
Kuba scienco okupas avangardan pozicion koncerne la bioteknikan fakon, kiel jam estas
internacie agnoskite: eblas mencii, ekzemple, kelkajn porhomajn kaj porbestajn vakcinojn.
Oni plenumis esploradon ankaŭ ene de la promeshava mondo de biomaterialoj – nome produktoj kun alta efikeco por plibonigi la estetikon kaj vivkvaliton de personoj.
Inter la plej signifoplenaj rezultoj estas la hista gluaĵo
Tisuacryl, preskribata por hermetike kaj rapide fermi haŭtajn vundojn kaj tiujn de la buŝa
kavo. Okaze de vundoj kaŭzitaj de traŭmatoj aŭ kirurgiaj operacioj ĉe tensiigitaj
histoj ĝi kontentige anstataŭas la tradician suturan fadenon.
#000816
Kiu mastrumas ĉi tiun landon de Isakawa Taksi (MONATO 2019/02, p. 6) enŝteliĝis du eraroj. La komencaj vortoj „En novembro pasintjara” devas teksti „En novembro 2017”. Krome la aŭtoro atentigis nin, ke la foto en paĝo 7 kontraŭdiras la tekston, laŭ
kiu „la toleremaj japanoj neniam okazigis manifestacion”. Laŭ la klarigo de la aŭtoro, iom da japanoj ja partoprenis, sed ilia nombro estis
#000819
Du novkonstruitaj publikaj establoj altiras ĉiam pli da loĝantoj kaj gastoj de la
finna ĉefurbo. Per siaj siaspeca arkitekturo kaj moderna aranĝo ambaŭ distingiĝas
kaj estas nepre vizitindaj. Ili allogas ne nur legemulojn kaj artŝatantojn, sed ankaŭ
homojn el la ĝenerala publiko.
#000820
Oodi (odo) projektis finnaj arkitektoj kiel legejon por ĉiuj. Ekstere en malhela tago
la konstruaĵo aspektas kiel malpeza longa lumŝipo super la tero. Ĝi ne estas tradicie
rektangula, sed konsistas el arkoj kaj partoj kurbaj, pli kaj malpli mallarĝiĝantaj.
Multaj amuzaj kaj pensigaj finnaj vortoj legeblas sur nigra muro apud la helica ŝtuparo
de la biblioteko. Ili celas homojn, por kiuj estas konstruita la domego: sinperdintoj,
inventistoj, venkitoj, senkulpuloj, paŭtantoj, sameoj, svedlingvaj finnlandanoj, honestuloj,
sinkaŝintoj k.a. Domaĝe, la vortoj estas nur en la finna (kvankam Finnlando estas
#000821
La biblioteko disponas pri 100 000 libroj, gazetoj, ludoj, filmoj kaj aliaĵoj. Ĝi
havas kunvenejojn, laborejojn kaj kinejon/prelegejon „Regina”. Tuj kiam la biblioteko estis malfermita, la bretaroj malpleniĝis, ĉar ege multaj
homoj pruntis ion. Ili rajtas ne nepre redoni la librojn al „Oodi”, sed lasi ilin en iu alia al ili proksima urba biblioteko.
#000823
La muzeo situas sub placo, kie antaŭe aŭtobusoj atendis veturantojn. Nun tiu placo
aspektas kiel sahara dunaro. Infanoj kaj plenkreskuloj rajtas grimpi kaj malsuprengliti
laŭ la deklivetoj. Tra grandegaj rondaj fenestroj en la
dunoj oni povas rigardi sub si la enirhalon de la muzeo. Same el la muzeo oni povas rigardi
supren. En la rondaj fenestregoj ofte aperas vizaĝoj de malsupren-rigardantoj. Iuj
ridetas kaj svingas la manojn al la aliaj.
#000825
La atendovicoj por eniri la muzeon longas, la enirbileto kostas 15 eŭrojn. Tamen oni
ja povas viziti nur la eksteraĵon, kiu jam famiĝis.
#000826
Esperanta ĉiĉerono pri la japana lingvo
#000827
Estas bone sciate, ke la japana estas unu el la plej malfacilaj lingvoj en la mondo.
Laŭ esploro plenumita inter anglalingvanoj pri plej malfacile lerneblaj lingvoj, la
japana vicas en la kvara loko, tuj post la ĉina, la rusa kaj la araba. Do, kiu faktoro
igas la japanan lingvon tiom malfacila por lerni? Kvankam la fonetiko kaj la gramatiko
de la japana ne estas tiel kompleksaj, ŝajne timigas lernontojn la skriba sistemo,
kiu uzas altegan nombron da ĉinaj signoj (tiel nomataj kanĵioj): tiurilate oni legu
Ĉina ideografio: ĉu kateno aŭ heredita trezoro? (MONATO 2018/04, p. 14-16 (2018/012204.php). Aliflanke tiuj kompleksaj kaj enigmaj kanĵioj ja allogis iujn – eĉ se malmultajn – entuziasmajn gelernantojn.
#000828
Ĝis nun ekzistas unu esperantlingva manlibro pri la japana lingvo,
Enkonduko en la japanan. Ĝin verkis Yamasaki Seikô (1929-2017), kiu estis membro de la Akademio de Esperanto.
Ĉar la lernolibro bedaŭrinde tute ne traktas kanĵiojn, la personoj, kiuj eklernis
la japanan per Esperanto, devis turni sin al kanĵi-vortaro havebla en alia lingvo.
Sed lastatempe aperis nova vortaro:
Kanĵi-Vortaro por Lernantoj: Esperanta Eldono. La vortaron kompilis Jack Halpern, poligloto kaj mem entuziasma esperantisto, kun
la helpo de du elstaraj japanaj esperantistoj. La eldonejo estas Japana Esperanto-Instituto.
#000829
Jack Halpern, naskita en 1946 en Germanio, vivis en multaj landoj kaj lernis pli ol
dekon da lingvoj. Kiam li estis 24-jaraĝa, li renkontis japanajn kanĵiojn, kiuj fascinis
lin, kaj post kvin jaroj li transloĝiĝis al Japanio. Profesie li laboris kiel vortarkompilisto
kaj, en 1990, eldonis vortaron utilan por lerni kanĵiojn per la angla. Poste li pligrandigis
kaj plibonigis – per 3002 kapkaraktroj, ene de 1248 paĝoj – tiun vortaron, kiu iĝis vaste akceptata kaj estas alte taksata de la gelernantoj
#000830
Surbaze de tiu pligrandigita vortaro, Jack Halpern projektis eldoni la vortaron en
dek du lingvoj je reduktita formato (kun 1006 kanĵioj en duono de la paĝoj). La japanaj
lernantoj devas lerni 1006 kanĵiojn dum la ses jaroj de baza lernejo. Inter la celataj
dek du lingvoj, la esperanta versio estis la plej frue eldonita.
#000831
Historia Vortaro de Esperanto 1887-1889 de Gonçalo Neves kaj Bernhard Pabst. La PDF-versio de tiu verko ne plu estas akirebla
en la loko menciita, sed nun ĝi aperis libroforme kaj estas aĉetebla en la Retbutiko
#000833
Kial Marielle Franco estis murdita?
#000834
Por kompreni la kialojn de ŝia murdo, ni devas kompreni ŝiajn valorojn kaj por kio
#000835
Marielle Francisco da Silva, konata kiel Marielle Franco, estis brazila sociologo,
politikisto, feministo kaj defendanto de homaj rajtoj. Ŝi naskiĝis la 27an de julio
1 antaŭurbo de Rio-de-Ĵanejro kiel filino de Marinete Francisco kaj Antonio da Silva
Neto. En 1990, 11-jara, ŝi komencis labori kun siaj gepatroj kiel kolportisto. De
la 14- ĝis 17-jara aĝo ŝi estis dancistino, kaj poste ŝi laboris du jarojn kiel edukanto
#000836
Ŝi edziniĝis en 1998 kaj samjare naskis sian unuan kaj solan filinon. En tiu sama
jaro ŝi aliĝis al la unua loka grupo por pretigi junulojn por universitataj ekzamenoj.
En 2000 ŝi komencis lukti por homaj rajtoj, post kiam unu el ŝiaj amikinoj estis akcidente
mortigita per pafo dum disputo inter polico kaj drogŝakristoj.
#000837
En 2002 ŝi kaj ŝia edzo disiĝis, kaj ŝi ekstudis en Pontifícia Universidade Católica
en Rio-de-Ĵanejro, kie ŝi ricevis diplomon pri sociaj sciencoj kaj stipendion de la
Universidade para Todos (universitato por ĉiuj), kreita dum la unua regado de Lula kiel brazila prezidento.
Poste ŝi magistriĝis en Universidade Federal Fluminense pri publika administrado.
En sia magistra disertaĵo Franco riproĉas la registaran politikon, kiu traktas ĉiujn
loĝantojn de faveloj kiel krimulojn.
#000838
Malkaŝe ambaŭseksama, en 2017 Franco transloĝiĝis al la kvartalo Tijuca kun sia fianĉino,
Mônica Benício kaj sia filino. La amrilatoj de Franco kaj Benício komenciĝis en 2004.
En 2017 ili planis edziniĝon (kiu neniam okazis) por la fino de 2018.
#000839
Pro tio, ke ŝi estis virino devenanta el la plej malaltaj sociaj klasoj, sola patrino,
ambaŭseksamulo kaj nigrulino, Franco alfrontis vivon de mistraktado kaj maljusteco.
Ŝi estis ĉio, kio estas plej multe diskriminaciata en la brazila socio. Por ŝi batalado
por homoj en ĉi tiaj kondiĉoj estis ne alternativo sed neceso. Franco reprezentis
ankaŭ homojn en la plej defiaj kondiĉoj. Ŝi venkis, kiam la brazila registaro investis
pli en inkluzivaj sociaj politikoj. Tio certe ĝenis iujn elitulojn.
#000840
Ekde 2007 Franco estis dungita kiel administranto de Komisiono pri Defendo de Homaj
Rajtoj kaj Civitaneco de la Leĝdona Asembleo de Rio-de-Ĵanejro. Tiel ŝi provizis juran
kaj moralan helpon al parencoj de murditoj (ankaŭ murditaj policanoj). Laŭ iama milita
polickomandanto, kiu interŝanĝis kun Franco informon pri murditaj policanoj, „estas stultaĵo diri, ke ŝi ne defendis policanojn” (aserto disvastigata ĝis nun).
#000841
En 2016 ŝi estis elektita en la urban konsilion de Rio-de-Ĵanejro. Pli ol 46 000 balotintoj
voĉdonis por Franco. En la urba konsilio ŝi prezidis la Komisionon pri Defendo de
Virinoj kaj estris komitaton kun kvar homoj, kies celo estis kontroli la iaman federacian
intervenon pri sekureco en Rio-de-Ĵanejro. Ŝi kritikis la federacian intervenon kaj
denuncis policajn misuzojn kaj malobservojn de homaj rajtoj.
#000842
Franco okupiĝis ankaŭ pri kolektado de datumoj pri perforto kontraŭ virinoj, certigante
laŭleĝan abortigadon kaj pliigante partoprenon de virinoj en politiko. Dum ĉirkaŭ
unu jaro ŝi redaktis 16 decido-proponojn, el kiuj du estis aprobitaj: unu reguligas
motorciklan taksio-servon, kaj la alia celas konstruadon de ejoj por nekomplikaj naskoj.
Ŝiaj leĝproponoj klopodis garantii subtenon por la rajtoj de virinoj, GLAT-anoj, nigruloj
kaj loĝantoj de faveloj. En aŭgusto 2017 ŝia propono por inkluzivigi la tagon de GLAT-videbleco
en la urban kalendaron estis malakceptita.
#000843
La 14an de marto 2018 Franco estis murdita per tri pafoj en la kapon kaj unu en la
kolon. Ŝi estis nur 38-jara. Murdita estis ankaŭ Anderson Pedro Mathias Gomes, ŝia
ŝoforo. La ĉefa supozo de la polico estas, ke ilia murdo estis antaŭplanita. Laŭ
Human Rights Watch, la murdo de Franco rilatas al senpuneco kaj al nefidinda sekureca sistemo en la
#000844
La funebran ceremonion, kiu okazis en la Urba Ĉambro de Konsilantoj de Rio-de-Ĵanejro,
ĉeestis miloj da homoj. Ŝia murdo motivis naciajn kaj internaciajn reagojn.
#000845
Ĵurnalistoj ligitaj al la brazila dekstro akuzis la maldekstron pri politika ekspluatado
de la murdo de Franco. Krome, individuoj de la grupo
Movimento Brasil Livre (Movado Libera Brazilo) kaj la parlamentano Alberto Fraga publikigis falsajn mesaĝojn
en sociaj retoj, esprimante dubojn pri la morala karaktero de Franco: ekzemple, pri
ŝia supozata ligo kun drogŝakristoj. En la sekvaj semajnoj la juĝistaro ordonis forigon
de la kalumniaj publikaĵoj. Alian ideologian persekutadon ĉi-jare ordonis prezidento
Jair Bolsonaro: maldungi ĉiujn rekte dungitajn de lia registaro, kiuj dissendis la
#000846
La polico ankoraŭ ne scias, kiu mortigis Franco-n aŭ kiu ordonis ŝian murdon. Estas
dubinde, ĉu esplorado de ĉi tiu krimo vere interesas tiujn, kiuj regas la urbon. La
juĝistino Marília de Castro Neves Vieira, kiu rekte okupiĝas pri ĉi tiu krimo, publikigis
falsajn novaĵojn pri Franco en sociaj retoj. La nova guberniestro de la ŝtato Rio-de-Ĵanejro
Wilson Witzel dum sia kampanjo diris, ke la enketado pri tiu ĉi krimo ne estas prioritata.
Tamen nun, sub nacia kaj internacia premo, li diris, ke li estas proksima al malkovro
de la vero pri la krimo. Ĉu vere?
#000847
Tamen novaj informoj aperis antaŭ nelonge. Homoj suspektataj pri la krimo (kaj ankoraŭ
ne trovitaj) estas ligitaj al Flávio Bolsonaro, filo de la brazila prezidento. Se
tio estas vera, tiu ĉi surpriza informo povas klarigi, kial la polica esplorado estas
tiom malrapida, kaj certe povas faligi la brazilan prezidenton. Kvankam ĝis nun ne
ekzistas ligo inter la morto de Franco kaj Flávio Bolsonaro, se tiaj onidiroj estus
konataj dum la pasintjara prezidenta kampanjo, estus tre malfacile por lia patro venki.
#000848
1. Favelo: neregule kaj senpermese konstruita, malriĉa kaj krime pli danĝera parto
de brazila urbo. [Noto de la redaktoro]
#000849
Nemalmultaj legantoj probable aŭskultis la kanton
1 kantatan de JoMo ĉe esperantistaj eventoj, aŭ el kompaktdisko (KD) fare de JoMo kaj
Liberecanoj. La kanto tekstas jene:
#000851
En la KD JoMo kantas ĝin rokstile sinsekve en tri lingvoj: hispana, esperanta kaj
franca. Oni povas aŭskulti diverslingvajn versiojn de ĉi tiu kanto en Jutubo. La originalo
estas la pola kanto de rezistemo
Warszawianka (La varsovianino, aŭ la Varsovia Kanto
2) verkita de Wacław Święcicki en la Varsovia Citadelo iam inter 1879 kaj 1883. La
komponinto de la melodio estas nekonata malgraŭ onidiroj pri kelkaj nomoj.
#000853
En 1957 la rusa komponisto Dmitrij Ŝostakoviĉ verkis sian dekunuan simfonion en G
minora (op. 103 „1905”), en kies kvara movimento estas ludata patosa kaj korŝira marŝo de la Varsovia Kanto.
Multaj supozas, ke kiam Ŝostakoviĉ komponis la simfonion kaj uzis tiun melodion, eble
en lia koro ekzistis memoro pri la sanga dimanĉo en 1905 kaj ankaŭ pri la subpremita
insurekcio kontraŭ Sovetio en Hungario en 1956. En la filmo
Doktoro Ĵivago, reĝisorita de David Lean en 1965, instrumenta versio estis ludata en la pacema manifestacio
#000855
Tamen en la 1980aj jaroj aperis iu piknika kanto titolita „Blua ĉielo fora” en bazlerneja lernolibro pri muziko. La minora melodio – ĝuste tiu de la Varsovia Kanto – estas ŝajne iom neakorda al la gaja teksto. Klarigita kiel „bazita sur pola popolkanto” la piknika kanto, aprobita de la ministerio pri instruado kaj kiu estis kantata dum
kelkaj jaroj, tekstas jene (laŭvorta traduko):
#000857
Nuntempe en la tuta mondo fendoj inter havantoj kaj nehavantoj grandiĝas. Estiĝas
konfliktoj inter la popoloj serĉantaj liberecon kaj egalecon kaj iliaj despotaj registaroj.
Ĉu en la ĝemado de la rezistantaj popoloj aŭdiĝos la kanto laŭ la Varsovia Kanto aŭ
naskiĝos tute nova kanto de rezistemo? Neniu scias.
#000859
1. La tuta teksto de la kanto legeblas ĉe
#000860
2. Por distingi la kanton disde alia same titolita kanto, ĝi estas foje nomata
Warszawianka 1905 roku (la Varsovianino de 1905).
#000861
La vastan, senfinan maron, la oceanon, la poeto sentas portugalia, kvazaŭ iun
mare nostrum, kiel romianoj sentis la enfermitan Mediteraneon. Portugalaj estis esploristoj, eĉ
se poste la meriton de la malkovro la tradicio atribuos al aliuloj; ĉiam Dio helpis,
Di' estis l' anim', korp' Portugalio / de l' man' kiu ĝin gvidis. Jes ja, Kabralo kaj Vasko Gamo estis marherooj, Magaljano
perfortis la teron ĝin ĉirkaŭirante, sed la granda maro fariĝas sala pro la larmoj de la portugaloj.
#000864
Sed pro misŝanca milit-ekspedicio en norda Afriko Portugalio perdis grandan parton
de sia nobelaro, sian sendependecon favore al hispana dinastio (tamen reakirotan poste);
en la gloro de Portugalio dominas la figuro de Don Sebastiano, kiu, malaperinta senspure
fruaĝe kaj senide, kreis pensofluon preskaŭ mesian: kultura mito
sebastianismo atendas, ke Don Sebastiano reaperos dum nebula nokto kaj solvos la problemojn de
sia popolo ... Al tiu kredo estas dediĉitaj la strofoj de la lasta parto, plenaj de
saŭdado pri l' estinteco kaj kun duboplena atendo pri estonteco, denove glora ...
#000865
Esotera poeto, ĉe kiu aludoj pri antikvaj imperioj, Rozkrucismo, Dio, estas la esenco,
ĉe kiu la esprimoj sin vestas per mistero, tiel ke eseistoj kaj ekzegezistoj ne ĉiam
konsentas pri la kaŝita signifo. Gustuminda la sono de la versoj, kie abundas elizioj.
Konkludas la libreton, donacatan senpage al amikoj (!), omaĝa soneto al Pessoa, verkita
#000866
1. Ĉiuj esperantigoj, kiel en la recenzita verko.
#000868
Amantoj de abeloj kaj de naturo entuziasme ĝojkrias. Entomologoj rimarkis post 38
jaroj, en la insularo Molukoj (Indonezio), la ekziston de specio, kiun oni kredis
jam malaperinta: temas pri la plej granda abelo en la mondo, science nomata
#000869
Popola iniciato por savi abelojn
#000873
1 celas signife plibonigi la bavaran naturkonservadon, por ke la vivmedio de insektoj
kaj maloftaj bestoj plivastiĝu, estu pli bone interligita kaj pli bone protektata
#000874
„La bavarajn leĝojn faras la bavara parlamento aŭ la popolo”, preskribas la bavara konstitucio. Per leĝpropono la civitanoj efektivigas la rajton
je kundecido. Por ekigi leĝproponon, grupo da civitanoj devas formuli ĝian tekston.
Tamen ekzistas atentendaj striktaj gvidlinioj. Ekzemple, la leĝpropono ne rajtas koncerni
plurajn ministeriojn aŭ la financojn de la federacia lando. Krome, la grupo devas
kolekti almenaŭ 25 000 subskribojn de voĉdonrajtaj civitanoj, kiuj subtenas la leĝproponon.
Post tio, la bavara ministerio pri internaj aferoj ekzamenas la leĝproponon kaj permesas
ĝin, se la propono estas bonorde formulita.
#000875
Dum la sekva paŝo, 10 % de la bavaraj voĉdonrajtaj civitanoj devas prezenti la personan
identigilon (pasporton), siajn familian kaj personan nomojn kaj subskribon en siaj
respektivaj municipoj. Sufiĉas iomete malpli ol unu miliono da subskriboj. Kiam ĉi
tiu malfacila obstaklo estas venkita, la leĝproponon oni prezentas al la bavara parlamento
(t.e. al la fina leĝofara instanco).
#000876
Se la ŝtata parlamento voĉdonas por la propono, la bavara registaro devas fari el
la propono validan „civitanan leĝon”, kiun ĝi rajtos ŝanĝi nur pere de nova popola leĝpropono. Se la ŝtata parlamento
ne aprobas la leĝproponon, la bavara registaro devas formuli kontraŭproponon, kaj
tiam la civitanoj devos elekti unu el la du proponoj referendume, per plimulto de
#000877
Biodiverseco – Savu la abelojn
#000878
Ĉi tio influas ankaŭ ĉiujn insektomanĝantojn, precipe multajn birdajn speciojn. Tia
malkresko kaŭzas ne nur malplibonigon de nia vivokvalito, sed konkretan minacon al
nia estonteco. Se la ekvilibro inter faŭno kaj flaŭro estas grave difektita, la ekologiaj
sistemoj pli malstabiliĝos kaj iĝos malpli rezistemaj al naturaj katastrofoj kiel
inundoj kaj periodoj de sekeco. La germana Federacia Oficejo por Naturprotektado konstatis
en sia „Agrikultura Raporto 2017”: Agrikulturo sen naturprotektado povos en la estonteco kaŭzi altegan aldonan koston
#000880
Multaj fakuloj kaj la partio ÖDP (Ekologia Demokratia Partio) formulis la leĝproponon
kunlabore kun multaj aliaj partioj; naturprotektaj asocioj kaj kamparanoj apogis la
#000881
Kamparanoj dependas de la pluekzisto de ekologiaj sistemoj. La postulataj ŝanĝoj devos
helpi al malpli grandskalaj kamparanoj resti konkurencaj per plia emfazo sur la kvalito
anstataŭ la kvanto. Krome, la proponataj ŝanĝoj helpos al la agrikulturo resti profitdona.
#000882
Tamen estas notinde, ke multaj kamparanoj sentas sin atakataj. Ili perceptas en la
proponitaj ŝanĝoj malestiman riproĉon, kvazaŭ nur la kamparanoj respondecus pri drasta
malapero de specioj en Bavario. Ili timas pliiĝon de regularoj kaj financajn malavantaĝojn.
Tial ili petis la civitanojn ne subteni la referendumon.
#000883
Tamen la subtenantoj de la referendumo havis konvinkajn argumentojn por sia leĝpropono
kaj anstataŭ la minimume necesaj 10 % de la voĉdonrajtaj civitanoj la leĝproponon
subtenis 18,4 %. Tio estas la plej granda aprobo, kiun ĝis nun atingis iu ajn referendumo
en Bavario. Ĝi montras, ke tre granda parto de la loĝantaro rekonas la urĝecon kaj
gravecon de la problemo kaj postulas konkretajn kaj efikajn decidojn favore al protekto
#000884
La politikistoj fine reagis, kaj la bavara ĉefministro Söder kunvokis reprezentantojn
de la koncernaj asocioj kaj sciencoj al t.n. ronda tablo por interkonsiliĝi rilate
la paŝojn necesajn por konservi biologian diversecon kaj stabilecon de ekologiaj sistemoj.
#000885
Ankaŭ je federacia nivelo kaj en apudaj landoj, kiel Aŭstrio kaj Svisio, la popola
leĝpropono spertis multegan atenton. La germana ministro pri agrikulturo Klöckner
jam anoncis federacinivelajn paŝojn por protektado de specioj.
#000886
Ĉi tiu sukceso montras, ke civitanoj povas forte esprimi siajn zorgojn kaj dezirojn
kaj tiel decide influi la politikon. Popola leĝpropono, baza demokratia ilo, denove
#000887
1. „Popola leĝpropono” estas esperantigo de la germana jura termino
#000888
La legantoj de MONATO sendube memoras, ke antaŭ kelkaj monatoj pro sanproblemoj Gerrit Berveling demisiis
kiel redaktoro de la rubriko „Spirita vivo”. Ni nun povas anonci, ke ni havas por li posteulon: Alberto García Fumero. Eble Alberto
estas konata al multaj el vi. Antaŭ deko da jaroj li kontribuis per pluraj noveloj
kaj lastatempe ĉefe per sciencaj artikoloj. Li estas licenciulo pri sciencoj de la
religioj, finis distancan kurson pri teologio ĉe la kuba instituto pri religiaj sciencoj
„Patro Félix Varela” kaj estas regula kunlaboranto de katolika revuo.
#000889
Ni deziras al Alberto sukceson pri lia nova tasko kiel redaktoro de la rubriko „Spirita vivo”.
#000890
La ĉefrolulo de la novelo
Amo kaj malamo, Plamen Filov, estas riĉulo kun du grandaj vendejoj, vinfabriko kaj hoteloj. Tamen
lia riĉaĵo ne estas perlaborita laŭ normala vojo, sed pere de politika intrigo. Post
festo honore al lia kvardekjariĝo ĉe lia pordo troviĝas papereto, sur kiu estas notita
jeno: „Redonu tion, kion vi akaparis, aŭ donu al ni 100 000 eŭrojn. Ni telefonos al vi, kie
kaj kiel vi donos al ni la monon. Ne informu la policon! Ne forgesu – vi havas infanojn!” De tiam lia vivo fariĝas maltrankvila, kaj finfine li estas mortpafita. Kiu pafis
lin? Pro kio li estas pafita?
#000891
Mi rekomendas tiun ĉi novelon al tiuj, kiuj ŝatas legi originalajn verkojn en Esperanto.
Aparte tiuj, kiuj sufiĉe bone komprenas la bazan gramatikon de Esperanto, povos legi
tiun ĉi novelon, konsultante vortaron. Krome mi konsilas al Esperanto-instruistoj,
ke ili rekomendu tiun ĉi novelon al siaj kursanoj por atentigi ilin, kiom esprimriĉa
Esperanto estas kaj kiajn vortjuvelojn ĝi entenas en sia vortprovizo.
#000893
Oni diras, ke literaturo estas floro de la lingvo. Kiel maniulo de la noveloj de Julian,
mi sendas aplaŭdon je lia senpaŭza verkado por riĉigi la Esperanto-kulturon. Mi atendadas
#000894
MONATO ofte disvastigas kaj elstarigas sur sia kovrilpaĝo artikolojn, kiuj defendas la plej
grandan komunistan ŝteliston en Brazilo, Lula, kiu detruis nian ekonomion. Jen nur
unu detalo pri liaj koruptaĵoj: Li forĵetis en eksterlandon 617 miliardojn da realoj
al komunismaj landoj kaj al sangavidaj diktatoroj, dum 13 milionoj da laboristoj restis
sen laboro kaj sen pano surtable. Mi treege bedaŭras, ke MONATO tiel valorigas la komunisman sistemon.
#000896
Noto de la redaktoro pri politiko: MONATO ne reprezentas ian apartan partian aŭ politikan vidpunkton kaj evitas cenzuradon.
Tial aperigo de ricevitaj tekstoj neniel signifas „valorigon” de ilia enhavo. Se s-ro Monken aŭ alia kompetenta aŭtoro proponos artikolon pri koruptaĵoj
de Lula jam plurfoje menciitaj en leteroj de legantoj, ni publikigos ĝin.
Alexander Shlafer, redaktoro pri politiko
#000897
Eŭropa Unio permesas pluuzi glifosaton kaj veneni homojn, sed tio ne gravas! Francio
rifuzas alvenon de migrantoj – ne gravas! La prezidento de Francio alparolas la mondon en la angla – ne gravas! Tamen kiam oni atencas la sanktan aŭton, tuj ekribelas la popolo! Konsterne!
#000898
Jam plurokaze la franca registaro provis igi la aŭtomobilistojn pagi la kostojn de
ekologia plibonigo kaj ne sukcesis: en Bretonio antaŭ kelkaj jaroj protestantoj detruis
la portikojn konstruitajn por kontrolado de la preterpasantaj ŝarĝveturiloj sur la
#000899
Ĉar la registaro estis jam investinta milionojn kaj kontraktis kun privata entrepreno,
la nerealiĝintan profiton devis pagi la registaro, do la francoj ... Konsterne!
#000900
Kiam por savi vivojn estis decidite redukti la rapidecon sur la ordinaraj vojoj de
90 al 80 kilometroj hore, ekestis kvazaŭ-revolucio kun protestoj.
#000901
Neniu scias, ke en Norvegio, kiu estas nek „perdita truo”, nek subevoluinta lando, sur aŭtoŝoseoj aperas averta mesaĝo „vi veturas je 79 kilometroj hore”, kaj la norvegoj trankvile veturas eĉ 30 kilometrojn hore. Sed eble tie la aŭto ne
estas sankta kiel en Francio ...
#000902
Do kiam la prezo de benzino plialtiĝis je du centonoj de eŭro, ekestis ribelo. Konsiderante,
ke la plialtiĝo de prezo de benzino plialtigos ŝiajn kostojn, juna komercistino lanĉis
alvokon ĉe la sociaj retoj „Venu protesti ĉe rondirejo sabate, la 17an de novembro!”. Kaj, neatendite por la registaro, dekmiloj da homoj blokis la trafikon.
#000903
La registaro ne antaŭvidis protestojn
#000904
Laŭ ĵurnalisto, kiu ĵus verkis libron pri la prezidento kaj la popolo, la alvoko estis
sendita jam printempe, sed neniu atentis ĝin, kaj la registaro ne komprenis la veran
rilaton de la francoj al la afero.
#000905
Surmeto de flava veŝto, deva okaze de akcidento, iĝis la simbolo de protesto. Ĉie
tra la lando mobiliziĝis ribeluloj, kiuj ne kontentas pri sia vivo: viroj kaj virinoj,
al kiuj mankas mono por pluvivi ĝis la fino de la monato (ofte solpatrinoj kun infanoj,
kiujn la demisiinta patro ne subtenas).
#000906
Ĉina najbarino diris al mi: „Vi, francoj, ne scias, kiom feliĉaj vi estas, ke vi povas tute libere protesti”. Kaj semajnon post semajno altiĝis la nivelo de protesto: ĝis protestantoj parte
detruis la Triumfarkon en Parizo.
#000907
Al simplaj francoj, kiuj protestas kontraŭ plialtiĝo de la vivelspezoj, aldoniĝis
huliganoj kaj ŝtelistoj, kaj la tuta mondo povis televidi surstratajn incendiojn,
frakasitajn montrofenestrojn kaj priŝtelitajn vendejojn de luksaĵoj (estis atakitaj
ne simplaj legomvendejoj, sed vendejoj de lastmodaj telefonoj, ledaj vestoj, luksaj
#000908
Sed pli konsterna estis la reago de la registaro, kiu reage sendis policistojn, kiuj
tamen ne rajtas sin defendi. Post kiam dudeko da homoj estis vunditaj, ŝanĝiĝis la
taktiko de la polico, sed, laŭ la franca juro, ili ne rajtas aresti homon, pri kiu
ili suspektas, ke li venas por batali kaj detrui, ĝis li ekas ... Do ribeluloj venas
en kaskoj kaj maskoj; ili ne estas rekoneblaj pere de la registraĵoj de kontrolkameraoj.
#000910
Estas interese, ke ekstremaj politikaj movadoj, dekstraj kaj maldekstraj, provis enŝoviĝi
kaj altiri al si la flavveŝtulojn, sed ŝajne sensukcese ...
#000911
En mia regiono, la protestoj estis tre fortaj, oni okupis la pagejon de la aŭtoŝoseo,
eĉ bruligis ĝin kaj tre naive postulis „malpli da impostoj, sed pli da mono” (per plialtigo de salajroj kaj pensioj). Mi ne estas ekonomikisto, sed mi bone memoras
kasiston de Esperanto-asocio, kiu tre trankvile diris: „Se vi kreas elspezojn, kreu enspezojn!”.
#000912
Multaj protestantoj en mia regiono estas eksaj laboristoj de la ŝipkonstruejo, kiu
fermiĝis antaŭ 30 jaroj. Ili plejparte restas senlaboraj, sed feliĉe kunvenis ĉe la
kruciĝoj, instalis tendojn, ĝoje piknikis, ludis kartojn, kaj diradis: „Ni iĝis familio”, „Ni estas inter amikoj”, „Ni povas diskuti”. Estas konsterne, ke ili ne povas diskuti aŭ troviĝi aliloke! Ili ofte ricevis subtenon
de homoj, kiuj ne povis aliĝi, sed lasis sian flavan veŝton tre videbla en la aŭto.
Iuj donacis manĝaĵojn, kaj oni raportas, ke la aktorino Brigitte Bardot alportis du
botelegojn da ĉampano okaze de la jarfino.
#000913
La protestoj daŭras monatojn, kvankam en januaro la nombro de manifestaciantoj malkreskis.
Tamen, laŭ psikiatro, tio povas daŭri longe. Kompare kun la studenta ribelo en 1968,
kiu celis pli bonan estontecon por ĉiuj, la flavveŝtuloj ŝajnas zorgi pri si mem.
#000914
Do tiuj, kies postuloj ne estos plenumitaj, plu protestos. La registaro reagis, proponante
financan helpon. La entreprenoj plejparte akceptis, ĉar tiu „premio” ne iĝos salajra plialtigo kaj ne estos impostita. Sed venis protestoj. „Kaj mi?”, diras la senlaboruloj kaj homoj, kiuj ricevas iom pli aŭ iom malpli ol la bazan
salajron kaj sekve ne rajtas ricevi tiun aldonan pagon ...
#000915
La postuloj, kiuj unue rilatis al la vivnivelo, nun turniĝas al la vivkondiĉoj de
„kamparanoj”. Pro altaj prezoj de loĝejoj en la urboj, multaj homoj vivas en la kamparo, en vilaĝoj,
urbetoj aŭ mezgrandaj urboj. Tie evidente ne estas ĉiuj publikaj servoj, des pli,
ke administracioj, konsiderante, ke nun ĉion eblas fari rete, „por faciligi vian vivon” fermis multajn staciojn kaj oficejojn (pri elektro, impostoj, poŝto; malsanulejojn,
akuŝejojn ktp). Do necesas veturi al la plej proksima oficejo, ĝenerale 40-60 kilometrojn.
#000916
Sekve venis la nova fazo: pri „demokratio”. Kial mi devu veturi, dum aliaj trovas ĉion surloke? Iu junulo plendis, ke ne estas
universitato en lia urbeto! Kelkaj urbestroj malfermis „plendkajerojn” kiel en la antaŭrevolucia Francio, sed, laŭ historiistoj, kun granda diferenco: Cent
jarojn antaŭ la revolucio de 1789, kamparano bone sciis, kiu respondecas pri kio.
Li sciis, al kiu sin turni, por ke ponto estu riparita aŭ vojo permesita. Nunaj homoj
nenion scias. (Komparu kun Briteliro, kiam nur nun, post tri jaroj da traktado por
eliri el Eŭropa Unio, britoj finfine konscias kiom ligitaj ili estas al EU).
#000919
Ĉar la ideo skribi siajn postulojn ŝajnas bona, la registaro malfermis „grandan debaton” pri kvar ĉefaj demandoj (impostoj, publikaj servoj, ekologio kaj demokratio) ĝis
#000920
Debatojn organizis kelkaj urbestroj, aŭ sociaj organizaĵoj aŭ flavveŝtuloj. Eblis
skribi ankaŭ rete, kaj multaj kaptis la okazon postuli plej diversajn aferojn. Evidentiĝis,
ke la bezonoj de la francoj ne estas tio, kion imagas la registaro ...
#000921
Komisiono estis kreita por tralegi ĉion kaj eltiri la esencon, sed tuj venis suspektoj,
ke „oni” prikonsideros nur tion, kio konformas al la politiko de Emmanuel Macron, kiun iuj
#000922
Ĉiu konsideras sin ĉefo aŭ unuopulo
#000923
Eblis imagi, ke konstruiĝos politika partio, kiu prezentiĝos ĉe la balotoj al la Eŭropa
Parlamento la 26an de majo, sed kiel jam skribite, ekestis neniu ĝenerala linio, krom
#000924
La problemo de la registaro kaj politikistoj estis: „Al kiu sin turni por diskuti?”, ĉar ĉiu flavveŝtulo konsideras sin ĉefo aŭ unuopulo. Sekve eĉ la protestantoj plej
„videblaj” dum la manifestacioj ne kapablis (aŭ ne volis?) organiziĝi.
#000925
Ni vidos kiel evoluos la tuto, sed estas konsterne, ke necesis bruligi kaj detrui
urbo-centrojn por ekkonscii kaj konsciigi, ke estas problemoj, ke la diferenco inter
#000926
Peruanino diris al mi „Vi, francoj, estas feliĉaj; vi vivas bone!” Tamen en lando, kie konsumado iĝas la devizo, kie oni kalkulas progreson nur laŭ
kresko de la konsumado, kie 13 % de la salajruloj vivas el aŭtoproduktado, estas malfacile
reklami, ke eblas simple vivi, ne tro konsumi, malpli veturi kaj savi la naturon.
#000927
La kroatia ŝtato akceptis novan minoritatan kulturon kiel protektendan kulturan heredaĵon.
#000928
Post kvarjaraj klopodoj la kroataj esperantistoj atingis agnoskon de Esperanto kiel
kulturheredaĵo de Kroatio, kaj la ŝtato enskribis tion en la ŝtatan registron de protektataj
#000929
La koncerna decido de la ministrejo pri kulturo, kiun eblas trovi en la retpaĝaro
de Kroata Esperanto-Ligo (), atingis la prezentintojn de la propono en februaro 2019.
#000930
Tio estas la dua tiaspeca agnosko en la mondo: temas pri la dua ŝtato (la unua estis
Pollando), kiu agnoskas, ke Esperanto-kulturo estas aŭtoktona en la koncerna lando,
kaj ke la lingvo, en kiu tiu kulturo estas kreata, devas esti ŝtate protektata.
#000931
Dum pli ol 130 jaroj la Esperanto-movado estas batalanta por diversaj oficialaj agnoskoj,
por ke la decidorganoj (politikaj kaj sciencaj) ne konsideru ĝin kiel fenomenon negravan
kaj hobian kaj la lingvon kiel artefaritan kaj ne egalvaloran kun la naciaj lingvoj.
#000932
Ĝis nun agnoskoj venis de Unesko (en 1954 kaj 1985): temas pri dokumentoj, kiuj fakte
agnoskas la Esperanto-kulturon kiel gravan kulturon en la mondo kaj rekomendas al
la membro-ŝtatoj enkonduki Esperanton en lernejojn. Tamen tiuj rekomendoj neniam alportis
fruktojn – neniu ŝtato pro ĉi tiuj rezolucioj klopodis enkonduki Esperanton en lernejojn.
#000933
Nun ĉi tiuj du landoj agnoskas Esperanton kiel ion protektendan, konsiderante Esperanto-kulturon
kiel parton de sia nacia kulturo. Oni ne forgesu, ke tion antaŭis agnosko de Spomenka
Štimec kiel grava kroata verkisto pro ŝia verkado en Esperanto: ŝi estas listigita
en registro de verkistoj, kiuj meritas subtenon kaj ricevas monatan financan pagon
#000934
Intertempe ĝuste en Kroatio (kun ok aliaj eŭropaj partneroj) oni efektivigas projekton
por krei didaktikajn rimedojn, per kiuj fremdlingvaj instruistoj (neesperantistoj)
povas gvidi lernobjekton enkondukan al la instruado de lingvoj ĝenerale – kaj tiu lernobjekto estas mini-esperanto. Tiu lernobjekto (multlingva akcelilo) finpretiĝos,
inkluzive de eksperimentaj kursoj por okjaruloj en tri bazaj lernejoj, ĝis decembro
#000935
Eŭropa Esperanto-Unio kaj Kroata Esperanto-Ligo jam prepariĝas por proponi enkondukon
de tiu lernobjekto en kelkajn bazajn lernejojn, bazante sian postulon sur eŭropaj
dokumentoj pri multlingveco, Unesko-rezolucioj kaj la nova agnosko, ke necesas protekti
kaj apliki Esperanto-kulturon en Kroatio.
#000936
Tiu plano nun estas tre realisma pro du faktoroj: pro tio, ke nun la kroata ŝtato
laŭleĝe devas protekti Esperanton kaj, due, ĉar la menciita lernobjekto ne postulas
financajn rimedojn kaj preparadon de instruistoj. Oni simple uzos la jam ekzistantajn
#000937
Aliflanke la agnosko malfermas novajn ŝancojn por similaj agnoskoj en aliaj eŭropaj
landoj. Por tio jam serioze preparas sin Slovakio kaj Litovio, kaj kelkaj aliaj landoj
#000938
Foje bildkarton el Milano ni ricevis de italoj Stefania kaj Gerardo Dassi:
De la urbo de Roberto Vecchioni [vekjoni], la aŭtoro de la belega kanto „Samarcanda”, ni sendas signon de nia profunda aprezo kun la vorto
dankon al la popolo de Uzbekio!
#000940
Ĉi tiu kanzono donis la nomon al samtitola albumo
Samarcanda (1977). La kanto aperis sur diversaj vinilaj sondiskoj, kasedoj kaj kompaktaj diskoj;
oni disaŭdigis ĝin en radio kaj televido ... Konata itala primuzika ĵurnalisto Mario
Bonanno dediĉis tutan libron al profunda kaj detala studo de la albumo
#000941
Roberto Vecchioni estas unu el la plej signifaj italaj artistoj kun eksterordinare
larĝa kreiva gamo. Neniu en lia familio havis ajnan rilaton al kantado aŭ muziko.
Junaĝe Roberto venis al muziko pere de poezio, kiam li komencis kompreni pri ritmo.
Nokte li aŭskultis muzikon, precipe la kantojn de belga bardo Jacques Brel kaj de
francaj kanzonistoj Charles Aznavour kaj Georges Brassens, mirante pri tio, kiel la
melodio povas harmonie konektiĝi kun la vortoj, enkorpiĝante en graciajn muzikajn
kaj poeziajn bildojn. De tiam la junulo havis deziron serioze okupiĝi pri muziko.
#000942
Samarcanda estas unu el liaj plej ikonecaj kantoj kun sia vigla ritmo kaj alloga refreno. La
adekvata etoso por la aŭskultantoj estas kreata de la prologo, kiu kutime antaŭas
la originalan version de ĉi tiu kanzono:
Estis granda festo en la ĉefurbo, ĉar la milito finiĝis. La soldatoj revenis hejmen
kaj demetis siajn uniformojn. Sur la strato ili dancis kaj trinkis vinon, la muzikistoj
ludis seninterrompe. Estis printempo, kaj virinoj finfine povis, post multaj jaroj
de disiĝo, denove brakumi siajn virojn. Ĉe tagiĝo la lignofajroj estis estingitaj
#000944
La kanto temas pri soldato, kiu travivis la militon ĵus finiĝintan. Li subite ekvidis
en la homamaso de jubilantaj homoj strangan virinan figuron, nigre vestitan, kun malica
rigardo, kiu ŝajnis al li esti enkorpiĝo de morto. Kredante, ke ŝi venis por li, la
soldato fuĝas de ŝi, rapide rajdante surĉevale al Samarkando. La kanzono fojfoje estas
#000945
Ni petis Roberto Vecchioni, ke li respondu kelkajn niajn demandojn.
#000946
MONATO: S-ro Vecchioni, kiel al vi venis la ideo verki la kanzonon Samarcanda
#000947
Vecchioni: Ĉe la bazo de la kanto
Samarcanda estas mallonga fikcia historio raportita de William Somerset Maugham. Ĝi rolas kiel
Appointment in Samarra (Rendevuo en Samarra) de la usona verkisto John Henry O'Hara. Morto, kiu logas kaj
trompas. Ĉi tiu arketipa temo venas el la profunda antikveco kaj ĝi estas komuna en
la tradicioj de multaj kulturoj.
#000948
MONATO: Kiun ĉefan mesaĝon vi volis transdoni al la aŭskultantoj per via kanto Samarcanda
#000949
Vecchioni: Tiutempe mi pensis, ke la sorto estas pli forta ol homoj. La temo de
Samarcanda jam estis en la Biblio, en hindaj kaj arabaj mitoj. Hodiaŭ mi opinias, ke ĉio tute
malas, ke ĝuste la homoj determinas sian propran sorton.
#000950
MONATO: Kiom da eldonoj de via muzika albumo Samarcanda aperis ĝis nun? Kiomas ĝia proksimuma
#000951
Vecchioni: Ili estas tiom multaj, ke mi eĉ ne memoras. Entute, eble 700-800 miloj
#000952
MONATO: Kiom da italaj kaj eksterlandaj kantistoj plenumis vian kanton?
#000953
Vecchioni: Kelkaj artistoj kantis ĝin, inkluzive de la itala bando
#000954
MONATO: Ĉu via kanto estas tradukita en aliajn lingvojn?
#000955
Vecchioni: Nur en la hispanan. Verdire, mi estis seniluziigita, sed por tio ekzistas
multaj kialoj, ekde la manko de penado flanke de la eldonistoj ĝis la komplekseco
#000956
MONATO: Ni scias ankaŭ pri la refaraĵo de via kanzono
Samarcanda en la ĉeĥa lingvo kaj pri poeziaj tradukoj de ĉi tiu kanto en Esperanto. Ĉu vi scias
#000957
Vecchioni: Mi nenion sciis pri tio. Dankon pro la bonaj novaĵoj.
#000958
Vecchioni: Por mi, Samarkando estas rigarde nevidebla kaj samtempe senfine alloga
urbo. Ĝi estas mirinda loko kun speciala esenca vivospaco, kiu estas enkorpigita en
La mil kaj unu noktoj kaj estas konservita de la animoj de homoj kaj per la mirindaj arkitekturaj strukturoj.
Fakte, ĉi tie ĉio rememorigas la grandegan historian scenejon, kiu asertas la potencon
de belo, bono kaj monda ordo, kaj kie ĉio demonstras, ke la sorto grandparte dependas
#000960
MONATO: Ni scias, ke vi estas ne nur komponisto, kantverkisto kaj kantisto, sed ankaŭ aŭtoro
de pluraj fikciaj libroj. Ĉu vi povus konatigi niajn legantojn kun via libro por infanoj
#000961
Vecchioni: Tio estis komuna projekto, realigita de mi kune kun bonega desegnisto-dezajnisto.
En rakonto por infanoj, ni devis, forme de fablo kaj parabolo, prezenti la venkon
de vivo super morto kaj de bono super malbono, kiel fabelo, kiu estas alirebla por
ilia kompreno de artaj bildoj, kaj kiu instruu al ili ĉiujn plej gravajn kaj bonajn
aferojn en la vivo. La sunplena kolorigo kaj la mirinda spirito de aventuro kun tuŝo
de patino helpis doni al la infana rimo profundan moralan senton: ne estu arogaj en
la momentoj de ĝojo kaj gloro, restu saĝaj, zorgemaj kaj atentaj eĉ alfronte de danĝero.
#000962
MONATO: Kio plej gravas en via vivo kaj krea laboro?
#000963
Vecchioni: Mi kredas je la vivo, kiu en si mem estas feliĉo. Mi pensas, ke homo spertas
momentojn de melankolio, nostalgio, adiaŭo ne por eligi malĝojon kaj turmenti animojn,
sed por spiri vivon en ties tuta nehaltigebla movado kaj diverseco. Ja finfine, la
vivo, kiel rapidanta trajno, ebligas al ni rigardi, ŝajne, al la samaj aferoj, sed
intertempe, malkovrante ĉiufoje ion novan kaj signifan.
#000964
MONATO: Vidu, dum preskaŭ kvardek jaroj multaj el viaj samlandanoj en Italio rakontas aŭ
skribas al ni, ke ĝuste la kanzono Samarcanda grandparte influis ilian deziron vojaĝi
#000965
Vecchioni: Ĉar Samarkando estas beleco kaj mistero. En la kolektiva imagpovo, Samarkando
estas bildo de unu el la „nevideblaj urboj” (Le città invisibili) de nia verkisto Italo Calvino. Kun sia unika arkitekturo kaj historia pejzaĝo, la
urbo enkorpigas unu el la nesolveblaj labirintoj de argentina prozisto kaj poeto Jorge
#000966
Vecchioni: Mi kredas, ke la plej bona deziro de mi al ĉiuj nacioj kaj landoj estas
la sekva: paco, stabileco, saĝeco kaj beleco estu ĉiam kun vi!
#000968
Mi ĝojis legi vian artikolon
Havano 500-jariĝos ĉi-jare (MONATO 2019/02, p. 10) kaj ekscii, ke Kubo estis fondita en 1515 fare de hispana esploristo Panfilo de
Narvaez. Signo staras antaŭ indiana monteto en St. Petersburg, Florido, trans la strato
en kiu mi vivis kiel infano. Mi ankoraŭ povas citi la surskribon laŭmemore: „Ĉi tie alteriĝis Panfilo de Narvaez, la 15an de aprilo 1528. De la loko de ĉi tiu
antikva indiana vilaĝo estis lanĉita la unua esplorado fare de blankulo de la nord-amerika
#000972
Lingvo estas multe pli ol nura komunikilo
#000973
Antaŭ nelonge mi spektis televidan programon pri afazio. Ĝis tiam mi sciis preskaŭ
nenion pri tiu stranga kripliga stato, sed post konsulto de PIV kaj Vikipedio mi konstatis,
ke la termino, kiu devenas de la greka vorto αφασία [afasia] kaj signifas „senparoleco”, rilatas al „perdo de la parolkapablo, sen paralizo de la langaj muskoloj”.
#000974
La programo temis pri la malĝoja situacio de du pacientoj en rehabilita kaj terapia
centro, kiuj pro apopleksio perdis parton de sia movkapablo kaj sian tutan – aŭ preskaŭ tutan – parolkapablon.
#000975
La unua paciento, kies resaniĝo estis relative sukcesa, estis profesia futbalisto,
kiu kompreneble ne plu povis daŭrigi sian sportan karieron post la ekapero de la malsano.
Post la kuracado li tamen kapablis denove marŝi, kuri kaj fari iom da gimnastiko.
Plie li reakiris sufiĉe multe da sia parolkapablo, kvankam li ne rehavis sian memfidon
por povi facile babili kun nekonatoj kaj ja forgesis multajn vortojn kaj esprimojn.
La rezulto de la terapio de la dua paciento estis multe malpli kontentiga. Li malfacile
movis la brakojn kaj la krurojn, kaj li apenaŭ povis paroli, eligante nur „jes”, „ne” kaj „mi ne scias”. Li iel montris, ke li scias, kion li volas diri, sed ne kapablis elbuŝigi la vortojn.
#000976
Forgeso de la denaska lingvo
#000977
Ambaŭ malfeliĉuloj esprimis sian koran dankemon kaj plezuron, kvankam nia kontribuo
estis tre malgranda kaj (por ni) senkosta. Nia sperto konfirmas, ke ies lingvo estas
multe pli ol nura informilo aŭ komunikilo. Ĝi estas esenca parto de nia animo, kaj
sen ĝi oni estas apartigata for de la homaro.
#000980
La aranĝo okazis sub la egido de la eŭropa komisionano pri vivmedio, maraferoj kaj
fiŝkaptado Karmenu Vella el Malto. Sukceson rikoltis hungara migdalarbo, gajninta
danke al 45 132 voĉoj. La duan lokon atingis kverko en la rusa regiono Abramcevo (per
39 538 voĉoj), kaj la trian premion gajnis centjara ilekskverko (alinome ĉiamverda
kverko) el la portugala Monte Barbeira (alvenis 32 630 voĉoj por ĝi). En tiu internacia
konkurso gravas ne la arba beleco, utileco, grandeco aŭ aĝo, sed precipe la historio
de la arbo rilate al homoj. Ne mirindas do, ke ĉiu el tiuj arboj havas sian propran,
#000982
Prunus dulcis) estas 135-jaraĝa kaj troviĝas en la hungara urbo Pécs. Ĝi kreskas inter blankaj
ŝtonoj antaŭ preĝejo dediĉita al la virgulino Maria. La episkopo Janus Pannonius verkis
sian poemon pri migdalarbo jam en 1466, kaj la belegaj blankaj ĝis rozkoloraj floroj
de la gajninta arbo estas por la loka loĝantaro simbolo de virgeco, eterna renovigo
#000983
La tigfrukta kverko (Quercus robur), arbo konata ankaŭ kiel pedunkla kverko aŭ roburo, en la rusa regiono Abramcevo,
havas eĉ 248 jarojn. Dum sia longa vivo, ĝi estis muta atestanto pri multaj elstaraj
rusaj verkistoj, poetoj, pentristoj kaj aktoroj, kiel interalie Gogol, Turgenev, Repin,
Vasnecov kaj Levitan. Unu el la plej famaj pentraĵoj de Viktor Miĥajloviĉ Vasnecov
Kverka bosko en Abramcevo, kiu datumas de 1883 kaj akiris grandan sukceson. La pentraĵo estas hodiaŭ ekspoziciata
en la ŝtata galerio Tretjakov en Moskvo.
#000984
La fortika kaj masiva 150-jara ilekskverko (Quercus rotundifolia) en la portugala urbo Mértola (regiono Alentejo) kontribuas al la biodiverseco kaj
disvolviĝo de la loka kamparo. Dum amika kunsido kun geamikoj en ĝia ombro, oni povas
ĝis malfrua nokto mediti, elĝuante pacon kaj trankvilon.
#000985
Partoprenis la konkurson 15 arboj el 15 eŭropaj landoj; voĉdonis entute 311 772 homoj
el la tuta Eŭropo. La konkurso, unuafoje lanĉita en 2011, volas atentigi pri arboj
kiel grava natura riĉaĵo, kaj samtempe subteni internaciajn projektojn pri mediprotektado.
#000986
Datreveno de kuba kultura institucio
#000987
La unua kultura instituto naskiĝinta post la venko de la kuba revolucio fondiĝis en
1959 kaj reprezentas la gravecon, kiun por la ŝtato ĉiam havas la kuba kulturo.
#000989
La instituto estas la ĉefa aŭtoritato ne nur por produkti kinartaĵojn enlande, sed
ankaŭ por organizi la „Internacian Festivalon de Latin-Amerika Kinarto”, kiu fariĝis 40-jara en 2018.
#000990
Tio estas la difino donita de la unua oficiala leĝo pri kulturo, laŭ iniciato de la
kuba revolucio. Temas pri leĝo 169, kiu rekonas la ampleksan valoron de kinarto kiel
fortan kialon por tiam fondi la instituton.
#000991
ICAIC gvidas ankaŭ la kinartan agadon enlande kaj utiligas ĝiajn trajtojn por prezenti
plej diversajn kaj realajn homajn kaj sociajn konfliktojn enkadrigitajn en la kubaj
#000992
En sia unua jardeko la instituto produktis kelkajn el la plej elstaraj filmoj, kiuj
enskribiĝis en la historion de la kuba kinarto enlande kaj eksterlande, kaj kiuj krome
aldoniĝis al rekonataj eksterlandaj listoj de la plej altkvalitaj filmoj de la 20a
#000993
Memorias del Subdesarrollo (Memoraĵoj de Subevoluo, 1968),
La muerte de un burócrata (Forpaso de burokrato, 1966) kaj
Cecilia Valdés (1982), kiu baziĝas sur la romano
Cecilia Valdés o La loma del ángel (Cecilia Valdés aŭ la monteto de la anĝelo) de la aŭtoro Cirilo Villaverde
#000994
Kiel asertis la kuba intelektulino Grazziella Pogolotti
3, „La instituto ne nur preparis la kulturan kinartan politikon, sed ankaŭ kontribuis
por formi la kulturan politikon de tiu unua jardeko”.
#000995
2. Cirilo Villaverde de la Paz (1812-1894) estis kuba artikolisto, romanisto, instruisto,
tradukisto kaj verkisto. Post 1868 li emis al la kuba sendependeco.
#000996
En sia lasta letero (MONATO 2019/05, p. 5) Alexander Gofen proponas al la legantaro la „originan sencon” de rasismo. Sed konstatendas, ke la menciitaj „antaŭjuĝo, malbona traktado aŭ ekspluatado” estas nur simptomoj de rasismo, ne la kerno de la koncepto mem. Tiun kernon ne necesas
longe serĉi: rasismo estas pensmaniero aŭ mondkoncepto, laŭ kiu homoj estas konsiderataj
ne kiel individuoj kun propraj bonaj kaj malbonaj trajtoj, sed kiel anoj de iu supozata
raso. Rasisma sinteno kaŭzas ne nur malbonan traktadon kaj ekspluatadon de iuj, sed
#000998
Kaj laŭ tiu vidpunkto la pensmaniero kaj mondkoncepto de s-ro Gofen ŝajnas esti esence
rasismaj, precipe kiam li nomas enmigrantojn „lolo”, do trudherbo de alia specio ol la loka loĝantaro. Mi invitas s-ron Gofen humile
mediti pri la signifo de la zamenhofaj vortoj bulonjaj: „inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj
kun poloj, sed homoj kun homoj.”
#000999
De laboru ĝismorte al laboru ĝis morto
#001000
„Laboru 365 tagojn, 24 horojn ĝismorte” estis kompania slogano de Watami [ŭatami], granda trinkej-ĉeno, kies prezidanto fariĝis
membro de la Ĉambro de Konsilistoj. „Eĉ se vi mortus, ne lasu vian taskon!” estis alia slogano skribita en la kompania kajereto de Dentsu, la plej granda reklamagentejo
#001001
Dentsu poste pagis 500 000 enojn (ĉ. 4000 eŭroj) pro rompo de la leĝo pri labornormoj,
sed nek la prezidanto nek la superulo de Takahaŝi estis akuzataj. Tiu ĉi ĉefo laborigis
kaj molestadis ŝin dirante „20 horoj da via kromlaboro nenion signifas por la kompanio” kaj „Mankas kapablo al vi, kiu sentas la nunan taskon peniga.”
#001003
Kalkuloj, demandoj ... kaj reformoj
#001004
Laŭ la japana Kabineta Oficejo en 2015 sin mortigis 2159 homoj pro problemoj rilataj
al sia laboro. Jam en 2001 la ministrejo pri bonfarto kaj laboro publikigis, ke kromlabori
pli ol 80 horojn dum 2 ĝis 6 monatoj aŭ 100 horojn dum 1 monato, havas grandan riskon
#001005
Kial japanoj tiel longe laboras kaj ne forlasas laborejojn, kiuj preskaŭ ĝismorte
premas ilin? Unue, laboristoj emas labori longe por havi krompagon, ĉar la salajro
estas malalta. Iu esplorinstituto kalkulis, ke se kromlaboro estus abolita, la laboristaro
perdus enspezon de 5 bilionoj da enoj (5 000 000 000 000 enoj aŭ 39 890 miliardoj
da eŭroj). Due, multaj laboristoj – eĉ simplaj dungitoj – havas senton de respondeco kaj pensas, ke ili ne ĝenu siajn kolegojn kaj klientojn
per sia neglekto aŭ rezigno. Trie, precipe en la servindustrio gastoj kaj klientoj
postulas multe da servado; ili devas esti traktataj kiel dioj, kio ŝarĝas laboristojn
#001006
Post la okazo de Dentsu multaj grandaj kompanioj malpermesis tro longan laboradon.
Ili ofte malŝaltis lumilojn de oficejoj post la 21a horo, por ke dungitoj ne plu laboru.
La dungitoj, tamen, reiris hejmen kun hejmtaskoj.
#001008
Alia, sed pli fundamenta kaj eventuale pli grava kaŭzo de longa laborado estas la
manko de laborforto. Laŭ iu prognozo, en 2030 mankos 6 440 000 laboristoj. Tial la
registaro, kune kun la politiko de enkonduko de gastlaboristoj kaj stimulado de virina
laboro, lanĉis projekton ŝanĝi la aĝolimon de emeritiĝo de 60-65 jaroj al 70, kaj
samtempe aliigi la aĝolimon de pensiiĝo, tiel ke multaj maljunuloj devas labori.
#001009
En 2016 jam 52,9 % de la viroj 65-69-jaraĝaj laboris, dum 35,5 % de la samaĝaj viroj
laboris en Usono, 25,7 % en Britio, 19,4 % en Germanio kaj 8 % en Francio. Nun la
japana registaro pene antaŭenigas la projekton kaj intencas altigi tiun kvanton ĝis
67 % en 2020 per la devizo „Kreu la socion de dumvivaj aktivuloj”, kiu por multaj maljunuloj aŭdiĝas kiel „Laboru ĝismorte!”
#001010
Du ekzilitaj reĝoj, la malaltstatura Viktoro Emanuelo la 3a (Italio) kaj la altstatura
Ahmet Zog la 1a (Albanio) aperas sur foto de 1946 dum kunmanĝado en restoracio en
la ĉefurbo de la reĝlando Egiptio, regata de la albandevena kaj pli ol unujarcenta
#001011
La reprezentanto de la savoja familio – iam malamiko de la reĝo albana, kies kronon li forrabis la 12an de aprilo 1939, fariĝante
reĝo de Italio-Albanio kaj Abisenio – estis forpelita de sia lando per popola referendumo junie 1946. Li regis Italion
dum 46 jaroj kaj mortis en Egiptio unu jaron poste.
#001012
Ahmet Zog la unua estis proklamita reĝo de Albanio en la jaro 1928 kaj estis devigita
forlasi la landon en la unuaj tagoj de aprilo 1939, post kiam faŝista Italio invadis
ĝin. Tamen komunistoj malpermesis al li reveni Albanion por ilia kongreso dummilita,
maje 1944. Ahmet Zog mortis en Parizo en la jaro 1961.
#001013
Vane ambaŭ daŭre esperis restarigon de la monarkio pere de siaj heredantoj. Tamen,
ambaŭ registaroj post longa tempo akceptis, ke la reĝaj familioj pluvivu en la patrujo.
Tiel, la ostoj de Emanuelo estis reentombigitaj en Italio decembre 2017, kaj la vidvino,
la filo kaj la novedzino de Ahmet ekloĝis kaj entombiĝis en Tirano. Cetere la nepo
kun la novedzino – nun loĝantaj en la iama reĝa rezidejo en Tirano – deĵoras en ŝtataj oficejoj.
#001014
Fine de marto 2019 pli ol 4,4 milionoj da slovakoj voĉdonis por nova ŝtatprezidanto.
Fakte, nur 41,79 % (en antaŭaj elektoj 2014: 50,48 %) partoprenis en la balotado.
Venkis, kun 1 056 000 voĉoj, nekonata 45-jara politikistino, advokatino kaj civila
aktivulino Zuzana Čaputová [zúzana ĉáputova].
#001015
Zuzana Čaputová decidis kandidatiĝi en marto 2018. En la unua fazo de la prezidantaj
elektoj ŝi ricevis 40,6 % de la voĉoj. Ŝi kaj Maroš Šefčovič [maroŝ ŝéfĉoviĉ], profesia
diplomato, vicprezidanto de la Eŭropa Komisiono kaj komisionano pri la Energi-Unio,
kiu ricevis 18,7 % de la voĉoj, avancis en la duan fazon de la elektoj, kiu okazis
la 30an de marto 2019. En ĝi Čaputová ricevis 58,4 % de la voĉoj.
#001016
Šefčovič, sendependa kandidato kun silenta subteno de la reganta politika partio
SMER – sociálna demokracia (DIREKTO – socialdemokratio), ricevis nur 41,6 % de la voĉoj. Malvenko de tiu ĉi sperta kaj
longjara diplomato, kiu laboras en altaj postenoj en Eŭropa Unio, estas ankaŭ amara
malvenko por la politiko de la reganta partio kaj por ĝia prezidanto kaj eksĉefministro
Robert Fico. Entute por la prezidanta posteno kandidatis 15 homoj.
#001017
Čaputová studis en la jura fakultato de la universitato Comenius en la slovaka ĉefurbo
Bratislavo. Fininte siajn studojn, ŝi komencis labori en la loka magistrato de malgranda
urbo Pezinok (ĉirkaŭ 30 km norde de Bratislavo) kiel asistantino en la jura fako,
kaj poste kiel loka deputito en la urbo.
#001018
En 2016 ŝi ricevis la prestiĝan internacian premion
Goldman Environmental Prize (Media premio Goldman) pro sia senĉesa kampanjo kontraŭ malfermo de rubaĵdeponejo
en la urbo Pezinok. Čaputová havas ankaŭ sian propran juran oficejon kaj estas aŭtoro
kaj kunaŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj membro de la reto
Environmental Law Alliance Worldwide (ELAW, Tutmonda alianco pri media juro) de mediojuristoj. Ŝi estas divorcinta kaj havas
#001019
De 2017 Čaputová estas fonda membro kaj vicprezidanto de la slovaka socialliberala
Progresívne Slovensko (Progresema Slovakio). Ŝin favoris tiuj, kiuj ne kredis la promesojn de la nuntempaj
regantaj politikaj partioj. Ŝia prezidanta kandidateco baziĝis sur ŝanĝo, vero, egaleco,
helpo, justeco kaj batalado kontraŭ koruptado. Ŝi multfoje asertis en la prezidanta
kampanjo, ke justeco en Slovakio ne ĉiam aplikiĝas egale al ĉiuj. Ŝiaj grandaj avantaĝoj
estas bonegaj scioj pri juro, polurita retoriko kaj preteco reagi en ĉiuj diskutoj.
#001020
Inter ŝiaj malavantaĝoj nomeblas sensperteco pri enlanda kaj eksterlanda politiko
kaj malforta scipovo de la angla lingvo. Laŭ politikaj analizistoj Čaputová daŭrigos
la politikon de la nuntempa slovaka prezidanto Andrej Kiska.
#001021
La prezidanton oni elektas en Slovakio por servi kvin jarojn. La oficiala enpostenigo
okazos la 15an de junio 2019, kaj la unua eksterlanda vizito de Čaputová estos al
Ĉeĥio. Okaze de la inaŭguro de la kvina slovaka ŝtatprezidanto, Zuzana Čaputová, la
Slovenská pošta) eldonos poŝtmarkon kun ŝia portreto. Poŝtmarkoj kun portreto de prezidanto havas
longan tradicion en Slovakio (ankaŭ en la iama Ĉeĥoslovakio), sed aliloke en la mondo
tiaj poŝtmarkoj estas malpli kutimaj.
#001022
Zuzana Čaputová ne estas la unua prezidantino de membro-ŝtato de Eŭropa Unio (antaŭis
ŝin i.a. Estonio, Kroatio, Litovio kaj Malto), sed la unua prezidantino en la historio
de la landoj de la viŝegrada grupo (Ĉeĥio, Hungario, Pollando kaj Slovakio).
#001023
Kvartaga vizito de la brita princo Karlo
#001024
Kariba vojaĝo de reprezentantoj de la brita reĝa familio inkluzivis la anglajn ekskoloniojn
Sankta Lucio, Barbado, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Sankta Kristoforo kaj Neviso
kaj Grenado. Kubo iĝis la sesa, kvartaga haltloko, post kiu sekvis la lasta celo:
#001025
La 25an de marto Miguel Díaz-Canel Bermúdez, la prezidento de Kubo, oficiale akceptis
Karlon, princon de Kimrujo, en la Palaco de la Revolucio. Dum la renkontiĝo la du
gravuloj interŝanĝis siajn opiniojn pri la stato de rilatoj inter Kubo kaj
Britio. Ili samopiniis pri tio, ke la rilatoj estas bazitaj sur kunlaborado kaj reciproka
kaj profunda respekto, kaj pri la deziro disvolvi ligojn sur la kampoj de sanprotektado,
klerigado, kulturo, medioprotektado kaj daŭrigebla disvolvado. Britio kaj Kubo havas
seninterrompajn historiajn rilatojn ekde 1902.
#001026
Charles [ĉalz]), princo de Kimrujo, kaj lia edzino Camilla, dukino de Kornvalo, honoris la
kuban nacian heroon José Martí per flora krono sur Placo de la Revolucio. La programo
de la vizito de la reĝfamilia geedza paro al la plej granda inter la antilaj insuloj
estis plena je diversaj agadoj.
#001027
John Lennon, situanta en la havana kvartalo Vedado, princo Karlo kaj dukino Camilla ĝuis skulptaĵon
pri la brita pac-aktivulo, komponisto kaj membro de la muzika grupo
The Beatles, kiun kreis kuba artisto José Villa Soberón. Lennon fariĝis viktimo de atenco antaŭ
sia domo en Novjorko la 8an de decembro 1980. La britaj geedzoj vizitis ankaŭ la kulturan
Yellow Submarine), nomita alude al unu el la plej emblemaj kantoj de la brita rokgrupo.
#001028
Akompanate de Eusebio Leal Spengler, direktoro de la Oficejo de la Urba Historiisto
de Havano, princo Karlo kaj lia edzino piediris tra mallarĝaj stratoj de la malnova
Havano, kie oni senvualigis statuon omaĝe al Ŝekspiro.
#001029
En la sidejo de la Kuba Virina Federacio dukinon Camilla akceptis Teresa Amarelle,
la ĝenerala sekretario de la organizaĵo. La du virinoj interŝanĝis ideojn pri virinaj
rajtoj kaj pri ilia stato en Kubo, pri la agado kontraŭ fizika kaj psika perforto
kontraŭ virinoj, pri temoj ligitaj al la strebado garantii egalecon de virinoj.
#001030
Elmontro de kuba danca arto
#001031
La reĝaj gastoj veturis vizite al la speciala evoluzono
Mariel (ZEDM), situanta 45 kilometrojn okcidente de la ĉefurbo, en la provinco Artemiso,
kie ili partoprenis en la ceremonio pri ekkonstruado de sunpanelaro
Mariel Solar, kiu generos 50 megavatojn. Oni planas, ke ĝi plene funkcios ekde septembro. La antila
lando aspiras jam en la jaro 2030 generi 24 elcentojn de sia energibezono el renovigeblaj
#001033
La vizito al Imunologia Molekula Centro (IMC) fariĝis la lasta oficiala ago de la
britaj gastoj, kie oni rakontis al ili pri IMC kaj pri la terapia vakcino
Cimavax-EGF, kiu estas gvida produkto de IMC destinita por lukti kontraŭ progresinta pulma kancero
#001034
Sendube plej oportuna speco de urba trafiko estas metroo. En multaj urboj tutmonde
#001035
Ukrainio ne postrestas. En la lando metroo ekzistas en tri urboj: Kievo, Ĥarkovo kaj
Dnipro (antaŭe Dnepropetrovsk). Krome, en la urbo Krivyj Rig (ruse: Krivoj Rog) estas
tiel nomata „rapida tramo”, kiu laŭ la opinio de iuj iom similas al metroo. Antaŭ jaroj oni planis konstrui
metroon ankaŭ en la urboj Doneck kaj Lviv, sed la planoj ne realiĝis.
#001036
Plej evoluinta estas la metroo en la ukraina ĉefurbo Kievo. Tie la ideo de subtera
fervojo ekestis jam en 1884, sed ĝin ne aprobis la kieva registaro. La duan projekton
pri metroo en la ukraina ĉefurbo oni proponis en 1916, sed ankaŭ ĝi ne efektiviĝis.
#001037
Nur en aŭgusto 1944 la registaro de Sovetio decidis fari esplorojn, teknikan projekton
kaj antaŭkalkulon de metroo en Kievo. En aprilo 1949 oni komencis ĝian konstruadon,
kaj en 1960 ĝia unua linio ekfunkciis. Nun la metroo estas moderna inĝeniera komplekso
kun diversaj servoj kiel vagonriparado k.a.
#001038
En la sovetia periodo la metroo portis la nomon de Vladimir Lenin, sed en la 90aj
jaroj la tabuletojn kun tiu nomo oni forprenis.
#001039
La kieva metroo havas tri liniojn, kies suma longo estas 67,7 km, kun 52 metro-
kaj tri kruciĝ-stacioj. Ĉiutage la metroon uzas averaĝe 1,38 milionoj da pasaĝeroj.
#001040
Komence de la 60aj jaroj en Ĥarkovo oni konstruis novajn loĝejkompleksojn. Tio necesigis
ankaŭ solvon de la problemo pri urba trafiko.
#001041
Surteraj specoj de transportado ne plu sufiĉis lige kun la konstante pliiĝanta nombro
de pasaĝeroj. La antaŭesploroj montris, ke nek rapida tramo nek unurela fervojo povus
regi la situacion. Kiel sola solvo evidentiĝis la konstruado de metroo.
#001042
Ĝi ekfunkciis somere de 1975 kaj estas la dua laŭ longeco en la lando. La metroo konsistas
el tri linioj (longe: 38,1 km), 29 stacioj kaj tri kruciĝstacioj. Je dispono estas
ankaŭ du vagonejoj. Ĉiutage la metroon uzas 800 000 pasaĝeroj (laŭ proksimumaj kalkuloj
ĝis nun veturis ĉirkaŭ 8 miliardoj da personoj).
#001043
La metroo en la urbo Dnipro estas la plej nova. Ĝi havas nur unu linion kun 6 stacioj
#001044
Ties konstruado komenciĝis en 1981. Oni planis ĝin funkciigi en 1991. Sed pro financaj
malfacilaĵoj kaj la disfalo de Sovetio la funkciigo okazis vintre de 1995. Tiu metroo
estas la plej mallonga en la mondo. Por traveturi ĝin oni bezonas 12 minutojn.
#001045
Holio estas hindua festo por festi la alvenon de printempo per ĵetado de kolorriĉaj
pulvoro kaj akvo. Tio estas vaste festata en Barato, Nepalo kaj en aliaj landoj, kie
hinduoj loĝas. Pakistano estas nomata „la lando de islamo”, sed multaj hinduoj loĝas ĉefe en la provinco Sindho, kiu situas en la suda parto
de Pakistano ĉe la landlimo kun Barato. Hinduoj konsistigas 1,6 % de la tuta loĝantaro
de Pakistano, kaj multaj islamanoj havas praajn familianojn, kiuj estis hinduoj.
#001046
La festo okazis la 20an de marto 2019. La registaro kaj konataj politikistoj de Pakistano
komplimentis hinduajn popolojn pro la festo. Pakistano estas islama respubliko, sed
tio ne signifas, ke ĝi estas lando nur por islamanoj. La motivo fondi Pakistanon estis
krei pacan ŝtaton, kie ĉiuj homoj povas havi liberan kredon. La fondinto de Pakistano,
Muhammad Ali Jinnah, diris, ke ĉiuj homoj rajtas havi sian kredon, kaj oni rajtas
aparteni al ajna religio kaj la ŝtato ne intervenu. Homoj kun malsamaj religioj, lingvoj,
nacioj ktp, loĝas en unu ŝtato, Pakistano, sed diverseco estas ofte bedaŭrinde neglektata.
#001047
Ĉar Holio estas hindua festo, multaj islamanoj konsideras, ke festi ĝin estas profana
ago; tial iu festanta devas peti de Dio pardonon. Viroj kaj virinoj dancas kune, ni
tuŝas la vizaĝon de aliseksuloj por kolori ilin, kaj tiaj agoj estas malbonaj laŭ
la opinio de severaj islamanoj. Studentoj partoprenantaj en la festo estas ofte kritikataj,
sed ili memfide diras, ke tio estas ilia kulturo. Barato kaj Pakistano iam estis unu
ŝtato kaj homoj en ambaŭ landoj komune havas kulturan tradicion.
#001049
Opinioj dispartiĝas: iu diras, ke ni ne partoprenu en festo de alia religio, sed alia
diras, ke jes. Se ni denove pensas pri la motivo krei Pakistanon, oni devas toleri
aliajn religiojn kaj la profundecon de kredo. Mi persone pensas, ke oni povus vivi
pli feliĉe se oni tolerus la diferencojn. Festi Holion ne estas islama kulturo, sed
sendube parto de la pakistana kulturo. Oni en Pakistano devas konsideri la bezonon
pri toleremo, kiu tamen bedaŭrinde mankas en la nuntempa mondo.
#001050
En 2004, kiam Eŭropa Unio decidis, ke en la baltaj landoj Litovio, Latvio kaj Estonio
estu prioritata fervojkonstruado, komenciĝis la tiel nomata „jarcenta projekto” de la transeŭropa fervoja reto
#001051
Ĉi projekto celas interligi Pollandon, la baltajn landojn kaj Finnlandon kaj tiel
plibonigi la ligon de centra kaj orienta Eŭropo kun Germanio. La projekto antaŭvidas
fervojan linion ligontan Talinon (Estonio) kaj Varsovion (Pollando) tra Rigo (Latvio)
kaj Kaunas (Litovio). La ligo de Helsinko al Talino ĉi-momente plu estus per pramŝipoj,
sed en estonteco tunelo elfosota inter Helsinko kaj Talino ebligus ligi la estonan
ĉefurbon kaj Helsinkon per fervojo.
#001052
Notindas, ke por la fervoja projekto malfacilaĵon kaŭzas la fakto, ke ekde la mezo
de la 20a jarcento ĝis nun en la baltaj landoj oni uzas fervojtrakon larĝan je 1520
mm, dum en Eŭropo la ŝpuro estas 1435 mm. Tial nuntempe la plimulto de fervojaj ŝarĝoj
venas el orientaj landoj, precipe Rusio. Manko de rekta fervoja linio inter Norda
kaj Balta Maroj kaŭzas aldonajn transportkostojn.
#001053
La linio Talino-Varsovio longos minimume 870 km. Eŭropa Unio celas al maksimuma rapideco
de 249 km/h por pasaĝeraj trajnoj kaj 120 km/h por ŝarĝtrajnoj. La investado en projektojn
en Litovio, Latvio kaj Estonio atingos proksimume 5,7 miliardojn da eŭroj. Nur en
Litovio investoj superos 2,4 miliardojn.
#001054
Dume, la nova 120-km-longa linio de
Rail Baltica atingas Kaunas, la duan urbon de Litovio. Per ĝi hodiaŭ eblas semajnfine trajne atingi
#001055
Ankaŭ estis publikigita la tempo, kiun la trajno bezonos por atingi diversajn urbojn.
Ekzemple, anstataŭ la nunaj 9 horoj buse, rapidtrajne la estona ĉefurbo Talino el
Vilnius estos atingebla post 3 horoj 38 minutoj, la pola ĉefurbo Varsovio post 4 horoj
kaj la latva Rigo post nur 1 horo 54 minutoj (hodiaŭ buse tio postulas 4 horojn).
Hodiaŭ la trajno inter Vilnius kaj Kaunas por ĉirkaŭ 100 km bezonas ĝis 80 minutojn;
per rapida trajno sufiĉos nur 38 minutoj.
#001057
La vojaĝprezoj ĉi-momente ne estas publikigitaj, tamen klaras, ke biletoj por
Rail Baltica kostos preskaŭ duoble pli ol por buso, sed tamen restos du- aŭ trioble malpli altaj
#001058
Kiel kompletigo al la artikolo
Popola iniciato por savi abelojn (MONATO 2019/05, p. 8) mi povas informi, ke intertempe la leĝopropono estis traktita en la bavara parlamento.
La registaro promesis, ke ĝi fariĝos leĝo.
#001060
Kial Marielle Franco estis murdita? (MONATO 2019/05, p. 6): Mi renkontis ŝin unufoje, kaj mi povas diri, ke ŝia ekzisto estis ja minaco al
la banditaro, kiu regas Rio-n. Kurioze, la murdinto proksimas al la faŝisma prezidento
de mia kompatinda lando ...
#001061
Marielle Franco estis murdita (MONATO 2019/05, p. 6), ĉar ŝi defendis la malriĉulojn ... La murdinto estas proksimulo de nia aktuala
#001062
Goncourt estas atribuata ĉiujare al la aŭtoro de „imagita verko proza”, kio normale signifas, ke ĝin ricevas aŭtoroj de romanoj. Sed kiam en 2017 la premion
ricevis Éric Vuillard [erik vŭijár] pro la verko
L'ordre du jour („Tagordo”), tio estis surprizo, interalie ĉar la verko ne estas romano de klasika speco. La
récit, do rakonto, kaj en ĝi li rakontas – kun granda imagpovo – serion da historiaj okazaĵoj.
#001064
Temas pri okazaĵoj en Eŭropo antaŭ la dua mondmilito, dum la firmigo de la nazia reĝimo
en Germanio, precipe rilate al la aligo de Aŭstrio al la germana regno kaj la fifamaj
interkonsentoj munkenaj en la jaro 1938a. Ĉion ĉi Vuillard rakontas en vigla maniero,
imagante la detalojn sed konstante aldonante pensigajn komentojn pri la rilato inter
historia realo kaj la historia kompreno de la posteularo. Rezultas tre leginda verko,
kiun konu ĉiu, kiu serioze interesiĝas pri la historio de tiu epoko.
#001065
Aparte memorindaj en la tuto estas rakontoj pri adiaŭa vespermanĝo, al kiu la brita
ĉefministro Chamberlain invitis Ribbentrop, la eksiĝantan ambasadoron de Germanio,
ĝuste en la vespero, kiam germanaj trupoj eniras la aneksatan Aŭstrion, kaj pri la
munkena konferenco en septembro 1938.
#001066
Kaj tiu iom speciala verko estas nun legebla ankaŭ en Esperanto. Gratulinda estas
la iniciato traduki gravan lastatempan verkon, kaj mi alvokas al pliaj tiaj iniciatoj.
#001067
Esperanto aktiv' mi ekscias, ke la tradukinto havas ambiciojn pri pliaj tradukoj literaturaj. Mi povas
nur rekomendi al li, en ontaj aferoj konsiliĝi ne nur ĉe sia amikaro sed ĉe vere spertaj
uzantoj de la lingvo, kaj eventuale eĉ partopreni en kursoj aŭ laborgrupoj pri tradukado.
#001070
Lingva pripenso pri itala revolucieto
#001071
Dum la pasinta jaro ankoraŭ ne estis antaŭvidite, ke en Italio rajtas geedziĝi oficiro
kaj suboficiro. Ĉi-jare tio estas ebla, kaj la ministro pri defendo ĉeestis la unuan
tiaspecan ceremonion por gratuli la geedzojn. Nu, la vorto „geedzoj” estas malfacile aplikebla en ĉi tiu okazo, kaj mi uzas la neŭtran (aŭ neŭtralan) terminon
„partneroj”, ĉar la nuptan ceremonion festis du inoj.
#001072
Fakte, en Esperanto, kiam oni ne povas (aŭ ne volas) indiki la sekson (nun oni fojfoje
parolas pri „genro”), la teoria regulo de la Fundamento estas, ke por homoj sekse nedifinitaj oni uzu la
pronomon „ĝi”, sed, laŭ Plena Ilustrita Vortaro, efektive Zamenhof uzis tion nur por infanoj.
#001073
Alexander Gofen ankoraŭ frapadas per sia venena prozo (MONATO 2019/03, p. 10-11). Tio okazadas de pluraj jaroj. Ĉu la gazeto inklinas al faŝismo?
Mi, blankula eŭropano, aliĝas al nenia religio, jud-kristana aŭ alia. Jes ja, tio
ekzistas! Sed mi scias pri malgranda kliko tute ne islama „Kranio kaj tibioj” (angle
Skull and bones), kiu volas regi la tutan mondon per milito, teroro, monpremo. Ĝi kreas nigrajn ŝafojn,
ĉefe islamajn, por malatentigi la popolon pri la vera potenca organizaĵo, ĉar la forto
de tiu kliko alvenas el la ombro. La mensogo fariĝas ilo por regi. Ĉu sinjoro Gofen
vere konsideras tiujn mensogojn realo?
#001074
Antaŭ 70 jaroj, la 12an de septembro 1949, mortis la unua slovaka botanikistino, Izabela
Textorisová [tekstorisova], kiu okupas apartan kaj specifan lokon en la historio de
#001075
Izabela Textorisová naskiĝis la 16an de marto 1866 en la malgranda slovaka vilaĝo
Ratková, ĉirkaŭ 200 kilometrojn nord-oriente de Bratislavo, en la familio de loka
advokato. Ŝi volis fariĝi bazlerneja instruistino, sed ŝia patro decidis, ke ŝi estos
leterportistino. Ne estas mirinde do, ke ŝi finis nur ses klasojn de la bazlernejo
kaj plu studis nur kiel memlernanto. En 1886 ŝi sukcese trapasis poŝtajn ekzamenojn
kaj tiel eklaboris en nova poŝtoficejo situanta en la montara vilaĝo Blatnica, kie
ŝi restis praktike dum sia tuta vivo.
#001076
Ŝia sopiro al kleriĝo estis tiel forta, ke, krom la postulemaj laboraj devoj kaj la
zorgado pri siaj gepatroj kaj tri fratinoj, spite al ĉiuj antaŭjuĝoj kontraŭ la scienca
agado de virinoj en tiu tempo, ŝi lernis ses fremdajn lingvojn (la latinan, la germanan,
la francan, la rusan kaj parte ankaŭ la italan kaj la rumanan) kaj intense studis
naturajn sciencojn – botanikon, speleologion, astronomion kaj mineralogion.
#001077
La finon de sia kreema kaj produktema vivo ŝi pasigis en la malgranda urbo Krupina,
kie la 12an de septembro 1949 ŝi mortis en la aĝo de 83 jaroj kaj kie ŝi estas entombigita.
En 1981 ŝiaj restaĵoj estis transportitaj en la nacian tombejon ene de la historia
urbo Martin, kie ripozas multaj eminentuloj de la slovaka politika kaj kultura vivo.
#001078
La vilaĝo Blatnica kuŝas ĉe la piedo de la montaro Veľká Fatra (Granda Fatro), kies
ĉefa montodorso estas 45 kilometrojn longa. En la pitoreskaj valoj kaj herbejoj de
tiu montaro, Textorisová malkovris kelkajn rarajn endemiajn speciojn, kiel roza dafno
Daphne cneorum), edelvejso (Leontopodium alpinum) ktp. Ŝia nomo enskribiĝis en la sciencan botanikan nomenklaturon, precipe post kiam
ŝi malkovris en 1893 interesan, antaŭe nekonatan, novan specion de kardo sur la loka
monto Tlstá (Dik-korpa). Tiun ĉi la hungara botanikisto A. Margittai (1880-1939) poste
nomis, honore al ŝi, ĝuste
#001079
Dum sia vivo Textorisová kreis grandan herbokolekton, science nomatan
Herbarium Textoris, kiu enhavas proksimume 5000 herbojn. Ŝi fake priskribis pli ol centon da novaj plantoj
el la tiel nomata „ĝardeneto Turiec”, la ĉirkaŭaĵo de Martin (pro la rivero Turiec, kiu trafluas la distrikton Martin).
Siajn riĉajn spertojn pri botaniko ŝi regule publikigis en la hungara faka periodaĵo
#001080
Textorisová havis ankaŭ proksimajn rilatojn kun Máša Haľamová, slovaka poetino de
fragila kaj pure virina liriko (MONATO 2018/07, p. 10 (2018/012265.php). Ŝi aperigis ankaŭ malgrandajn literaturajn artikolojn en la virinaj magazinoj
Listy žien (Leteroj de virinoj) kaj
Svet dievčat (Mondo de knabinoj), kolektis materialon pri slovakaj dialektoj kaj sporade kunlaboris
kun reprezentantinoj de la slovaka kaj ĉeĥa virinaj movadoj.
#001081
Ukrainio: defioj por la nova prezidanto
#001083
Ĉiuj naciaj kaj internaciaj observantoj substrekis, ke la unua kaj la dua fazoj respondis
al internaciaj demokratiaj normoj, kontraŭe al la elektoj de 2004, kiam el la „venko” de Viktor Janukoviĉ rezultis la Oranĝa Revolucio kaj la venko de Viktor Juŝĉenko.
#001086
La ĉi-supran parton oni komprenu el historia vidpunkto. Ukraina Sovetia Socialisma
Respubliko (Ukraina SSR) estis la dua laŭ grandeco, graveco kaj loĝantaro el ĉiuj
sovetiaj respublikoj, havanta nuklean potencialon kaj estinta kunfondanto de UN. Ukraina
SSR estis la plej kompleksa respubliko de Sovetio, ĝiaj alipensuloj konsistigis 75 %
de ĉiuj sovetiaj politikaj malliberuloj. Pro tio, post la proklamo de sia sendependeco
la 24an de aŭgusto 1991 Ukrainio fariĝis la malplej fidinda najbaro de Rusio, krom,
probable, la tri baltaj landoj, kiuj fakte por ĝi ne estis tiel gravaj.
#001087
Ruslando prenis de Ukrainio ne nur la nomon (Petro la 1a dekomence estis caro de Moskovio;
nur en 1721 li anoncis sin imperiestro de la Granda, Blanka kaj Malgranda Rusioj),
sed ankaŭ la tutan historion de la Kijiva Rusio (Rutenio). Filinoj de la Granda Kijiva
Princo Jaroslavo la Saĝa (983-1054) fariĝis reĝinoj de Francio, Norvegio, Hungario.
#001088
En aliaj eksaj sovetiaj respublikoj, krom la baltaj landoj, Ukrainio kaj Kartvelio,
prezidentoj plenumas siajn devojn dum multaj jaroj. Kontraŭe, la rezultoj de elektoj
en Ukrainio ofte ne ripetiĝas. Fakte, dum sia 28-jara ekzisto la sendependa Ukrainio
havis 5 prezidentojn, el kiuj nur unu estis reelektita. Laŭ onidiroj, la lastaj elektoj
#001089
La elekta procezo komenciĝis la 31an de decembro, tri monatojn antaŭ la unua fazo.
Kutime, dum la novjara noktomezo la prezidento salutas la popolon kun bondeziroj por
la sekvanta jaro. Tion faris la tiama prezidento Poroŝenko, kaj tion elsendis multaj
televidkanaloj, krom unu: „1+1”. Tiu lasta, kiun posedas la riĉulo Kolomojskij, elsendis salutvortojn de la komika
aktoro Volodimir Zelenskij, kiu anoncis pri sia intenco kandidatiĝi por la prezidenta
posteno. La historio scias pri similaj faktoj: laŭdire Lenin iam asertis, ke eĉ kuiristino
#001090
La iama soveti-ukraina por-komunisma poeto Pavlo Tiĉina verkis poemon (kiun nepre
devas parkerigi ukrainaj lernejanoj), kiu komenciĝas per la vortoj:
Sur la placo, ĉe preĝejo
Estu ataman' por ni ...1
Do, interesa vico: kuiristino, paŝtisto, kaj nun, post 100 jaroj, komika aktoro ...
#001091
Oni multe kritikis kaj laŭdis Poroŝenkon pro liaj mankoj kaj atingoj: li ja plifortigis
la armeon dum la milito kontraŭ Rusio, li helpis akiri la „tomoson”, la dekreton per kiu la Ortodoksa Eklezio de Ukrainio fariĝis la 15a sendependa (de
Moskvo). Sed oni ne povis laŭdi aŭ kritiki la alian kandidaton Zelenskij, ĉar li faris
nenion, ne aperis publike ktp. Ankoraŭ unu manko de la aktoro-prezidento: li malbone
parolas la oficialan lingvon de la ŝtato, la ukrainan. Nur nun li serĉas instruiston.
#001092
Analizante la lastajn elektojn, oni menciu ankaŭ maltrankviligaĵojn: dum en antaŭa
balotado en 2010 partoprenis 25,5 milionoj da personoj, ĉi-jare temis pri nur 18,5
milionoj, 27 % malpli. Kialoj de tiu fakto estas la aneksado de Krimeo fare de Moskvo
kaj la milito kun Ruslando en Donbaso (orienta Ukrainio); la elektojn ne partoprenis
ankaŭ civitanoj de Ukrainio loĝantaj en Rusio kaj Transnistrio (parto de Moldavio
okupita de Rusio). Alia grava faktoro estas la elmigrado pro la malfacilaj ekonomiaj
kondiĉoj en la lando: nur en Pollando nun loĝas kaj laboras proksimume 2 milionoj
#001094
Miloj da homoj kolektiĝis sekva-tage apud la administrejo de Petro Poroŝenko por danki
lin pro la 5-jara senlaca laboro. Antaŭ la nov-elektita prezidento Zelenskij staras
defioj de du militoj: kontraŭ Rusio kaj kontraŭ koruptado. Sukcesojn al li!
#001095
1. Traduko de la aŭtoro. Atamano estis titolo de la plej supera ĉefo de la kozakaj
trupoj en la rusa imperio.
#001096
Studo efektivigita centprocente en Italio fare de la instituto IRCCS
Neuromed, en la centrosuda regiono Molizo, montris, kial spirulino (science:
#001098
En la rivero Devoll, sud-oriente en Albanio, estas konstruataj hidroelektraj centraloj,
kies kapacito estas malpli granda ol tiu de la centraloj en la rivero Drin – situanta en la nordo – konstruitaj jam en la komunisma erao, en la 70aj jaroj de la pasinta jarcento.
#001104
Unu el ili, tiu de Moglica – la dua en tiu rivero – estas projektita kaj konstruata de la norvega kompanio
Statkraft jam de kvar jaroj. La 160 metrojn alta digo, unu el la plej altaj en la mondo, pere
Francis garantios energipovon de 180 megavatoj, kun jara produktado de 450 000 megavat-horoj.
La artefarita lago ampleksos pli ol sep kvadratajn kilometrojn kaj havos volumenon
de 400 milionoj da kubaj metroj.
#001105
„La digo konsistas el asfalta bazo kaj loka pleniga materialo”, diris la inĝeniero kaj direktoro William Burstrom. La centralo staras sur monta
deklivo kaj la akvo venas per 16-kilometra tunelo tra roka masivo. En la konstruado,
laŭ s-ino Rigela Gegprifti – ĉefo de homrimedoj – estas engaĝitaj pli ol 2000 laboristoj el 23 landoj.
#001106
Efiko en la socia vivo
#001107
Tiaj hidroelektrejoj – kun diversaj energipovoj – estas konstruataj multnombre tra la tuta Albanio. Ili efikas bone al la infrastrukturo
en la regiono kaj al plivigliĝo de la loĝantara vivo.
#001108
En Italio dum 2018 notinde malaltiĝis la nombro de malriĉaj personoj. Ĉu eble la krizo
#001109
Laŭ pluraj statistikoj publikigitaj de la eŭropa statistika oficejo Eurostat, la nombro
de italaj civitanoj, kiuj spertis pasintjare gravan materialan mankon, estis 5 035 000.
Unuavide tio estas alta nombro, sed fakte pli ol miliono malpli ol la 6,1 milionoj
registritaj dum 2017. La personoj, kiuj devis alfronti signifoplenan malhavon, estis
sume en la pasinta jaro 8,4 % de la tuta loĝantaro, kontraŭ 10,1 % en la jaro 2017.
#001110
Formorto minacas ĝis unu milionon da specioj
#001112
Laŭ freŝa 1800-paĝa raporto fare de Interregistara Sciencpolitika Platformo pri Biodiverseco
Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services, IPBES) estas hodiaŭ en danĝero pli ol 40 % de la amfibiaj specioj, preskaŭ 33 %
de la koralaj rifoj kaj pli ol triono de la maraj mamuloj. El la 59 ekzistantaj specioj
de rajoj kaj ŝarkoj, 17 estas endanĝerigitaj sekve de troa fiŝkaptado kaj ruinigado
de biotopoj. Klimataj ŝanĝiĝoj kaj insektoj damaĝas ankaŭ libanajn cedrojn. Ne mirinde
do, ke la libana ministrejo pri agrikulturo enkondukis programon, kiu antaŭvidas la
plantadon de ĝis 40 milionoj da cedroj antaŭ 2030.
#001113
En la raporto estas interalie menciite, ke biodiverseco estas nia komuna heredaĵo
kaj la plej grava sekureca vojo al la homa supervivado. La internacia aro de fakuloj,
kiuj pretigis la esploron, resumis jene la kvin kialojn, kiuj plej influas la malaperon
de bestoj kaj plantoj. Temas pri malpliiĝo kaj detruiĝo de biotopoj, neleĝa ĉasado
de sovaĝaj bestoj, tutmonda plivarmiĝo, media malpurigo; fine kulpas la ĉeesto de
novaj specioj de bestoj kaj plantoj (ekzemple, ratoj, moskitoj, serpentoj ktp), kiuj
atingis de siaj originaj lokoj aliajn malproksimajn landojn pere de ŝipoj aŭ aviadiloj.
#001114
La raporto sciigas, ke ekzistas nerekta ligiteco inter klimataj ŝanĝiĝoj/perdo de
biodiverseco kaj la grandiĝanta nombro de homoj en la mondo (kio kuntrenas kreskantan
konsumadon de resursoj): oni klarigas, ke ekde 1970 la agrikultura rikolto fakte triobliĝis,
dum elhakado de arbaroj duobliĝis. Cetere ĉiujare oni ekspluatas 60 miliardojn da
tunoj da renovigeblaj kaj nerenovigeblaj naturaj resursoj. La urboj estas nun duoble
pli grandaj ol en 1992. Kompare kun 1980, la malpurigo pro plasto estas dekoble pli
multa. Plie, grandaj kvantoj da pezaj metaloj kaj toksaj fabrik-forĵetaĵoj malpurigas
#001115
IPBES atentigas, ke antaŭ 2016 malaperis 9 % de la rasoj de malsovaĝaj mamuloj bredataj
por nutrado aŭ laboro. La damaĝo en ekosistemoj, samkiel la estingiĝo de specoj de
sovaĝaj kaj malsovaĝaj bestoj kaj plantoj, estas rekta konsekvenco de grandaj kaj
malprudentaj agoj de homoj. La rezultoj de la raporto certe estos precipa temo de
la monda konferenco pri protektado de specioj, kiu okazos en Ĉinio venontjare. Dum
tiu konferenco estos mondvaste determinataj la bazaj principoj por la protektado de
#001116
Oni fondis la platformon IPBES en Panamo en 2012. Ĝi celas plifortigi kaj profundigi
sciencan politikan kunlaboron por biodiverseco kaj daŭripova evoluo. IPBES agadas
sub la aŭspicioj de kvar organizaĵoj de Unuiĝintaj Nacioj (UN): la Programo de UN
pri la Homa Medio), Unesko, la Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo kaj la Programo
de UN pri Disvolvado. La sekretariato de IPBES troviĝas en Bonno (Germanio). La raporto
estis aprobita dum ĝia 7a plena kunveno de la 29a de aprilo ĝis la 4a de majo 2019
#001117
Pli da informoj haveblas anglalingve ĉe
#001118
Orienta Partnereco: sukcesa politiko de EU
#001119
Orienta Partnereco estis fondita en 2009 kiel diplomatia projekto de Eŭropa Unio (EU)
post iniciato de Pollando. Ĝi prezentas platformon, kiu subtenas eŭropan integradon
kaj celas plivastigi la rilatojn kun la ses eks-sovetiaj respublikoj Armenio, Azerbajĝano,
Belorusio, Kartvelio, Moldavio kaj Ukrainio.
#001120
Pri la estonteco de Orienta Partnereco, sed ankaŭ pri interhomaj rilatoj, regiona
sekureco kaj ekonomia kunlaborado parolis la ministroj pri eksterlandaj aferoj de
la Viŝegrada Grupo (Ĉeĥio, Hungario, Pollando kaj Slovakio) maje en Bratislavo, Slovakio.
#001121
Laŭ la slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj, Miroslav Lajčák, lia lando delonge
konsideras Orientan Partnerecon sukcesa politiko de EU kaj havas grandan intereson,
por ke ĝi estu plue inter la prioritatoj de EU. En solena proklamo subskribita de
la partoprenantoj oni esprimis subtenon al la landoj de Orienta Partnereco.
#001122
Plastaj rubaĵoj malpurigas i.a. la marojn. Fifama estas granda kirliĝo meze en la
Pacifika Oceano. La plastaĵoj tie devenas precipe de tri riveroj de orienta kaj sud-orienta
Azio. Pri 90 % de la maraj plastaĵoj respondecas 10 riveroj, du en Afriko, la aliaj
en Azio. Sed la fenomeno estas tutmonde renkontata ĉe strandoj. Fiŝoj kaj aliaj vivestaĵoj
suferas, manĝante disfrotitan plastaĵon, la tiel nomatan mikroplastaĵon.
#001125
Estas diskutoj, ĉu oni reduktu la produktadon de plastoj. Sed tio povas havi nur marĝenan
efikon. La tutmonde produktata kvanto (320 milionoj da tunoj aŭ da kubaj metroj) estas
laŭ volumeno komparebla al tiu de ŝtalo (1662 milionoj da tunoj aŭ 210 milionoj da
kubaj metroj). Tio signifas, ke plastaj materialoj havas avantaĝojn, plenumas vastiĝintajn
bezonojn kaj estas ne nur superfluaĵoj.
#001126
Tamen estas dezirinde draste limigi la plastaĵojn nur unufoje uzatajn (kiel la plej
multaj pakumoj, en Germanio 30,5 %, vidu la diagramon) kaj facile anstataŭeblajn.
Eŭropa Unio nun malpermesos plastajn vatbastonetojn, trinkŝalmojn, unufojajn manĝilojn
k.a. kaj postulas, ke la membroŝtatoj limigu la konsumadon de plastaj sakoj al 90
(en 2019) kaj 40 (ĝis 2025) ĉiu-jare kaj -persone (taksata nuna nombro: 198). Germanio
atingis la ĉi-lastan valoron jam en 2017, ĉar – pro kampanjo el la medioprotekta ministrejo – plej multaj vendejoj postulas pagon por la plimulto de la sakoj. Oni nun volas pliakrigi
#001127
Por redukti rubaĵojn speciale en deponejoj, en 1991 Germanio malpermesis rektan deponadon
kaj devigis produktantojn repreni kaj reutiligi la pakumojn. Samtempe oni konstruis
kaj modernigis rubobruligejojn. La jara deponado tiel reduktiĝis je faktoro 10, kaj
nur 1 % de la plastaj forĵetaĵoj atingas deponejojn. Konsumantoj nun pagas jam ĉe
la aĉeto malmultajn cendojn por pakumoj, monon, kiu estas transdonata al firmaoj,
kiuj disspecigas la kolektitan pakumrubaĵon.
#001128
Ĉe la reciklado de plastaj pakumoj, krom la kolektado nur la disspecigado kostas monon
(pagatan de konsumantoj jam ĉe la aĉeto). La postajn ŝtupojn pagas la vendado de la
produktoj. Por la apartigo de la plastoj oni ellaboris robotojn kaj ankoraŭ plibonigadas
ilin. La amasaj plastospecoj estas ekkonataj per spektroj en proksima infraruĝo, se
la plasto ne estas tro miksita, ne tro malpurigita aŭ tro kovrita de surgluaĵoj.
#001130
Por eviti plastajn forĵetaĵojn en la medio, certe iom helpas redukti la kvanton de
unufojaj pakumoj kaj aliaj tiaj varoj, aŭ per libera volo aŭ per impostoj aŭ per malpermesoj.
Sed estas multe pli efike kolekti ekz. pakumojn kaj reutiligi ilin. Germanio – kaj ĝis nun bedaŭrinde nur malmultaj aliaj landoj – estas tiurilate sur bona vojo. 99 % de la kolektitaj pakumoj estas reutiligataj,
aŭ kiel materialo aŭ kiel brulaĵo.
#001135
Jen nur kelkaj ekzemploj de multaj eblaj plibonigoj. Sed unua paŝo por redukti la
mondvastajn plastajn forĵetaĵojn estus, se multaj landoj sekvus similan vojon kiel
#001137
Kiu ne esperas la neespereblan, ne trovos ĝin.
#001139
Heraklito ofte nomiĝas „la obskura” aŭ „la nekomprenebla”, sed nepre li restas fascina.
#001140
André Cherpillod, laŭ propra aserto neestante kapabla traduki Herakliton el la greka
originalo, uzis plurajn diverslingvajn tradukojn por el tiuj distili sian propran
version. Tiun metodon tre saĝan siatempe ankaŭ mi uzis por mia versio de la
Evangelio kopta laŭ Tomaso. Kaj la rezulto, kiun en tiu ĉi libreto li prezentas, pravigas lian elekton.
#001141
Cherpillod kompreneble uzis fakulojn al mi nekonatajn, nuntempajn, dum siatempe por
2 mi uzis precipe la tekstfragmentojn en la eldono de Bruno Snell, München-Zürich,
#001142
La eldonon de kolego-tradukisto Cherpillod mi senhezite juĝas pli bona ol mian propran:
unue senambigue li komencas per prezentado de sia labormetodo, due li aldonis enkondukon
#001143
Liaj gvidantoj proponis al li iun sistemigon en la fragmentoj, kio montriĝas tre bona
sugesto: nun kun pli da profito oni povas gustumi la spicaĵojn de Heraklito.
#001144
Paĝo 7, ĉe I. La stulteco de la homoj kaj iliaj pensomajstroj: „La surdeco de la homoj al la Diskurso”. La nocio „diskurso” por france-parolantoj nepre estas konata, sed en tiu ĉi traduko el tiel fora epoko
ĝi impresas al mi tro filozofi-fakule; mi mem miatraduke preferis – kaj nepre restas ĉe tio – la multe pli simplan „parolo”.
#001145
Paĝo 8 sube. „Ĉio estiĝas el konfliktoj” estas unu el liaj ĉefaj instruoj – kiel ofte en nia realo tion ni rekonas ankoraŭ nia-epoke! Estas granda plezuro mediteme
#001146
Paĝo 11. Mi bedaŭras, ke eraron mi trovis en la rakonto pri la efezanoj plenkreskaj:
„ilin ekzilis la plejvalora Hermodoro” devas esti „ili ekzilis la plejvaloran Hermodoron”.
#001149
Al ĉiu senhezite mi povas rekomendi tre trankvile, kvazaŭ gustumante, ektralegi tiujn
ĉi citaĵojn de tiu tre granda antaŭsokrata filozofo. Ĝuu ĝin!
#001150
Komence de majo 2019 papo Francisko vizitis unuafoje Bulgarion (jam vizititan en majo
de 2002 de la pola papo Johano Paŭlo la 2a), kadre de vojaĝo, kiu poste venigis lin
ankaŭ al Nord-Makedonio. Bulgara romkatolika monaĥino, fratino Svetla Zekova, kiu
agas en monaĥejo de Respubliko Kipro, sed flugis al sia patrolando por la okazo, ĉeestis
mem la eventon kaj havigis kelkajn ekskluzivajn fotojn, informante ankaŭ la legantaron
de MONATO pri la ĉefaj temoj traktitaj de la unua sud-amerika papo dum lia vizito.
#001153
Post unutaga restado en la bulgara ĉefurbo Sofio, kie, serĉante vojon al ne tre facila
ekumenisma dialogo, li povis oficiale renkonti estrojn de la loka ortodoksa eklezio
kaj pilgrime viziti la katedralon de sankta Aleksander Nevski, li aviadile atingis
Rakovski. Temas pri urbeto loĝata de proksimume 26 000 personoj en la sudo de Bulgario,
ne malproksime de Plovdiv: tie vivas multaj romkatolikoj kaj estas monaĥejo de franciskanaj
monaĥinoj, al kiuj apartenas ankaŭ Svetla Zekova.
#001154
En la mateno de la 6a de majo 2019 papo Bergoglio (lia italdevena familinomo) celebris
la sanktan meson, dum kiu unuafoje ekde sia papiĝo li komuniis 245 infanojn, kiuj
venis de ĉiu parto de Bulgario. La preĝejo sankta Mikaelo estis plena, kaj multaj
homoj (10 000 entute alvenis tie por la okazo) ja ne povis eniri en ĝin: ĉiu infano
povis do esti akompanata nur de unu gepatro; la alia devis atendi ekstere. Fine de
la liturgio, riĉa de intensaj momentoj kaj reciprokaj dankoj, multaj rozaj petaloj
(simbolo de Bulgario) falis de la preĝeja plafono, salutante la papon.
#001155
En la posttagmezo de la sama tago, post aŭtomobila traveturado tra la urbeto Rakovski,
papo Francisko renkontis la romkatolikan komunumon, aŭskultante plurajn elkorajn atestojn
(ekzemple tiun de monaĥino, kiu rakontis sian malfacilan vivon kaj la kialon de sia
decido, farita dum pilgrimado en suda Francio, iĝi monaĥino por servi la aliulojn).
#001156
Li alparolis la ĉeestantojn itallingve (helpate de bulgaren tradukanta pastro), dum
ili parolis al li en la bulgara. Li kaptis la okazon por longe kaj spontane paroli
al la bulgara komunumo pli kiel amiko kaj spirita gvidanto ol kiel reganto de la eklezio
(li ofte asertas, ke li sentas sin precipe episkopo de Romo).
#001157
Li ne tuŝis nebulajn doktrinajn temojn, sed per emociplenaj rigardo kaj voĉo sciigis
sian vidpunkton pri diversaj temoj rilataj al la ĉiutaga vivo kaj rakontis anekdotojn
el sia persona sperto. Jen unika eblo por koni kaj kompreni, kia homo estas papo Francisko,
preter tio, kion malprecize la internacia gazetaro ofte raportas. Fakte oni ofte lin
miskomprenas pro lia agmaniero tiel malproksima de la „tradicio”, sed li klare montras, precipe dum tiuj renkontiĝoj kun kredantoj, siajn sincerecon
#001158
Unue la papo dankis al la ĉeestantoj pro la varma bonvenigo, la belaj tradiciaj dancoj
kaj la diversaj parolaj atestoj. Li klarigis, ke li povas finfine elkompreni, kial
Angelo Roncalli (poste fariĝinta papo Johano la 23a) en la pasintaj jardekoj tiom
amis Bulgarion, kie li junaĝe restis inter 1925 kaj 1934. La papo klarigis, ke ni
devas vidi per la okuloj de kredo kaj de amo, sekvante la spurojn de la „bona papo”, kiu scipovis agordi sian koron laŭ tiu de Jesuo kaj ne konsentis kun tiuj, kiuj
ĉirkaŭ si vidis nur malbonon kaj kiujn Roncalli tial nomis „profetoj de malbonsorto”. Oni ja devas fidi je Dio, kiu akompanas nin daŭre kaj, eĉ meze de la problemoj de
la vivo, kapablas realigi neatenditajn kaj surprizajn projektojn, anoncis la papo.
#001159
Aludante al la tiumatena vizito al la rifuĝejo de Vrazhedebna, li asertis, ke li ĝojas
ekkoni homojn devenantajn de plej diversaj landoj de la mondo, alvenintajn al Eŭropo
por trovi pli bonajn vivkondiĉojn. „Ni devas ekkonscii, ke ĉiu persono estas filo de Dio, sendepende de ties etno aŭ religia
aparteno. Por ami iun, ne necesas peti ties vivhistorion. Amo venas antaŭ ĉio ĉi,
ĉar ĝi estas senpaga. Ĉu vi scias ion plian? Ni devas atenti.”
#001160
„Ni falis en kulturon de adjektivo: ĉi tiu homo estas ĉi tia, tiu homo estas tia. Dio
ne volas tion. Ĉiu homo estas persono, bildo de Dio. Ni ne uzu adjektivojn. Ni ne
flustru. Kiom facile oni nuntempe klaĉas! Sed tio signifas ‚adjektivigi’ la homojn, alglui al ili etikedojn. Ni devas pasi de la kulturo de adjektivo al la
kulturo de substantivo: ĉiu el ni estas persono, homo, kun la sama valoro. Ni lasu,
ke adjektivojn metu Dio mem. Ni devas ami iun ajn. Homo, kiu amas, ne perdas tempon
kompatante sin mem. Li vidas ĉiam ion fareblan. Kiu amas ne povas esti pesimisto.”
#001161
Li daŭrigis sian paroladon per pli persona kaj elkora stilo: „Mi neniam renkontis pesimiston, kiu faris ion bonan en sia vivo. La Sinjoro estas
la unua, kiu ne pesimistas. Pesimistoj detruas ĉion, ili vidas belan kukon kaj ĵetas
vinagron sur ĝin. Jesuo siaflanke estas
ne-kurac-ebl-a optimisto. Li ĉiam parolas bone pri ni, klopodante konduki ĉiun el ni antaŭen, vetante
denove pri ni, donante al ni kroman eblon post ĉiu falo kaj eĉ peko, travidante novan
vojon por ni. Kiel belas, kiam niaj komunumoj estas konstruejoj de espero.”
#001162
„Eklezio nenio alia estas ol familio inter aliaj familioj. Ĝi estas domo kun malfermitaj
patrino. Se pordo ŝajnas fojfoje fermita, la ŝlosilo estas ĉiam sur ĝi, en la seruro: oni
ne devas frapi ĉe la pordo, ĉiu povas mem malfermi ĝin sen peti apartan permeson.
Sufiĉas malmulto por malfermi ĝin. Preĝejoj ne estu do fermitaj al iu ajn. Eklezio
estas patrino, ĉar patrino ne kondamnas, ne malaprobas, sed ĉiam atendas, kuraĝigas,
akceptas. Patrinoj neniam havas antaŭpretigitan respondon; ili ĉiam konsolas, ĉiam
havas surprizon por ni kaj volas nian feliĉon.”
#001163
„La devo de eklezio estas havi malfermitajn pordojn, kiel faris sanktaj Cirilo kaj
Metodo, kiuj tradukis la Biblion al slavaj lingvoj, por ke ĉiu homo povu kompreni
la vorton de Dio kaj efike apliki ĝin al sia propra vivo. Oni devas nun eliri, esti
kuraĝa kaj kreema, por provi kompreni, kiel eblas traduki la amon de Dio, en konkreta
kaj komprenebla maniero, por la nuna junularo. Ni devas atingi ties koron, koni ĝiajn
atendojn kaj revojn kiel komunumo-familio, kiu subtenas, akompanas, invitas spekti
la estontecon pere de esperaj okuloj, sendepende de la frustriĝoj kaj elreviĝoj, kiujn
#001164
„En la mondo estas du kategorioj, kiuj suferas multe: la junularo kaj la maljunularo.
Ni devas igi ilin renkontiĝi, ili fakte bezonas unu la alian. La maljunuloj estas
la radiko, la viva memoro de nia kredo. La junuloj ja bezonas radikojn, memoron. Estas
unu bela profetaĵo de la profeto Joelo:
La maljunuloj revados, la junuloj profetados. Kiam ili renkontiĝas, la maljunuloj denove ekrevas, ekvivas, dum la junularo estas
kuraĝigata de ili. Ili tiel komencas viziti la estontecon (itale
#001165
La papo fine benis la ĉeestantaron, memorigante la faman benon de papo Johano la 23a,
kiu malfermante la 2an vatikanan koncilion sub lunlumo, invitis siatempe la ĉeestantojn
porti al siaj hejmoj, kaj precipe al siaj infanoj, lian kareson. Li salutis la monaĥinojn,
la sacerdotojn, brakumante interalie plurajn invalidojn, antaŭ ol ekveturi al Nord-Makedonio.
#001166
La plej fama arĝenta monero estas talero kun portreto de la imperiestrino Maria Theresia
de Aŭstrio, kiu regis de 1740 ĝis 1780.
#001167
En la urbo Sankt Joachimsthal (hodiaŭ Jáchimov en Ĉeĥio) oni pregis similajn monerojn
ekde 1519 ĝis 1528. Oni nomis ilin Joaĥim-taleroj aŭ mallonge taleroj. La nomo „dolaro” etimologie venas de talero.
#001169
La 21an de septembro 1753 Maria Theresia kaj la princo de Bavario konvencie renovigis
la monsistemon. El unu „Kolonja marko” (234 g da pura arĝento) oni pregis 10, kaj el unu „Viena marko” (281 g da pura arĝento) 12 talerojn.
#001170
Sur la teritorio de la tiama Habsburga Monarkio estis multaj pregejoj. Unu el ili
estis de 1764 ĝis 1805 en Günzburg, urbo je 125 km okcidente de Munkeno.
#001171
Sur la supra flanko de talero el tiu pregejo videblas Maria Theresia en profilo. Sur
la moneroj de 1764 kaj 1765 ŝi aperas kun sia bukla hararo. En la periodo 1765 ĝis
1780 ŝi portas vidvinan vualon, ĉar ŝia edzo forpasis en 1765. La mallongigita surskribo
estas latina: M. THERESIA. D. G. R. IMP. HU. BO. REG. (Maria Theresia Dei Gratia Romanorum Imperatrix, Hungariae Bohemiaeque Regina, Maria Theresia, per dia graco imperiestrino de la romianoj, reĝino de Hungario kaj
#001172
Tiutempe 10 moneroj havis la saman mason de arĝento kiel unu
Kolonja marko, ĉirkaŭ 234 g da arĝento. La maso de la talero estas 28,1 g, la fajneco 833/1000
de arĝento. Do unu monero entenas 23,3 g da pura arĝento. Diametro: 39,5 mm, diko:
2,5 mm. En Aŭstrio 1 talero kostis 120 krejcerojn, kaj en la aliaj germanaj landoj
#001174
Sur kelkaj moneroj el la pregejo Günzburg aperas la litero G, poste H. La literon
G ricevis moneroj el la pregejo en Nagybánya en Hungario (hodiaŭ Baia Mare en Rumanio).
En 1805, dum la napoleonaj militoj, oni fermis la pregejon Günzburg, sed la konstruaĵoj
daŭre ekzistas. Ni vizitis la urbon Günzburg en majo 2018 kaj povis eniri la ejojn
#001175
En Aŭstrio la talero kun la portreto de la imperiestrino estis valida ĝis 1858, kaj
en iuj afrikaj landoj eĉ en la 20a jarcento. En kelkaj landoj ĝi ricevis stampon „kontraŭmarko” por indiki, ke ĝi validas. La talero estis pregata ne nur en Aŭstrio, sed ankaŭ en
Londono, Romo, Milano kaj Kalkato. Entute oni pregis pli ol 400 milionojn da pecoj.
#001176
La talero de Maria Theresia estas ankoraŭ tre populara. En 2019 ĝi estas pregata en
Vieno, en „Münze Österreich” (monerfarejo de Aŭstrio). La repregaĵo portas la jaron 1780 kaj la inicialojn S.
F. de la tiamaj monerfabrikaj majstroj Tobias Schöbl kaj Joseph Faby. En februaro
2019 unu talero kostis 21 eŭrojn. Jare oni vendas inter 10 000 kaj 50 000 monerojn.
#001177
Tambura bruo kaj intensa fulmado akompanis la falon de meteorito la 1an de februaro
2019, je la 13a horo, proksime de la urbo Viñales en la okcidento de Kubo. Supre de
la urbo videblis fuma strio. La okulfrapa evento daŭris nur 20 sekundojn. Unue la
observantoj kredis, ke kraŝis aviadilo. Poste ili komprenis, ke meteorito falis. Tuj
oni komencis kolekti la fragmentojn. Oni trovis pli ol 100 kilogramojn da materialo.
Kelkaj pecoj kuŝis sur tegmentoj, aliaj troviĝis profunde en la mola tero.
#001179
Ludovic Ferrière, la ĉefa kuratoro de la meteorita kolekto de NHM, priskribas la novan
akiraĵon: „Ĝi estas preskaŭ tute kovrita de ne-brila brune nigra fanda krusto, havas koran formon,
kaj la maso estas 61 gramoj. Flanke ĝi estas rompita; tie oni vidas la helgrizan strukturon
de la mineralo kaj ŝok-vejnojn. Laŭ la klasifiko la meteorito estas
ordinara kondrito L6. Kondroj estas kelkajn milimetrojn grandaj silikat-globetoj en la meteorito.”
#001181
Christian Köberl, la ĝenerala direktoro de la muzeo kaj esploristo de impaktoj, dankis
al la kuba ambasadoro Juan Antonio Fernández Palacios pro la valora donaco: „Por NHM, kiu havas la plej grandan kaj malnovan kolekton de meteoritoj, la vinjalesa
aerolito estas valora pliriĉigo de la kolekto.”
#001182
La nova meteorito admireblas en la meteorita salonego numero 5 de NHM.
#001183
La vorto „meteoro” venas de la greka vorto μετέωρος [meteoros] kaj signifas „en la aero”. En la 15a jarcento oni opiniis, ke la ĉielo estas dia kaj senŝanĝa kaj oni ne povis
imagi, ke ŝtono povas fali de granda distanco sur la teron. „Meteoro” estis tiam vorto ankaŭ por veteraj fenomenoj kiel pluvgutoj, nuboj kaj neĝflokoj.
Hodiaŭ oni scias, ke meteorŝtonoj venas el la kosmo kaj veterfenomenoj apartenas al
#001184
Meteoroido estas ĉiela korpo, kiu moviĝas tra la kosmo. Meteoro estas luma fenomeno,
kaŭzata de la renkontiĝo de meteoroido kun la atmosfero de Tero. Tre hela meteoro
nomiĝas bolido. Meteorito (nomita ankaŭ aerŝtono, aerolito, meteorŝtono) estas natura
minerala fragmento, postrestaĵo de meteoroido, falinta el la kosmo sur Teron.
#001185
Pri pederasto kaj liaj viktimoj
#001187
Diversaj nacioj de la mondo konstruas ĉi tiun skulptaĵon en la nomo de tutmondaj patrineco
kaj amo kaj la kuraca forto de muziko
. Temas pri frazo aperinta en la komenco de filmeto de Michael Jackson pri lia albumo
History. Kelkaj interpretis ĝin kiel omaĝon al
La granda diktatoro de Charlie Chaplin, kiu kurioze ankaŭ uzis la internacian lingvon sur la ŝildoj de
la vendejoj en la juda kvartalo.
#001188
Kvankam tiuj fanatikuloj blinde defendas lin, ili ne kapablas klarigi fakton, kiun
tamen neniu neas – nek liaj familianoj, nek liaj advokatoj: kion faris Michael Jackson kun etaj knaboj
dum la pli ol 1000 noktoj pasigitaj kune en lia dormoĉambro? La ĝisnunaj pretekstoj
„li estis eksterordinare kreema, do nature havis bizaran vivon” kaj „li neniam ĝuis normalan infanecon” ne plu konvinkas iun, kiu rigardis la filmon.
#001190
Mi konfesas, ke post spektado de la filmo mi iom obsediĝis pri tiu ĉi temo, kaj legis
ĉion, kion oni iam skribis prie. Mi malkovris aliajn dokumentfilmojn de la jaroj 2002-2004,
en kiuj interalie ĵurnalistoj kaj policistoj montras, kio okazis en Neverland. Mi
restis ŝokita. Krome, mi trovis plurajn novaĵojn de la 1990aj jaroj, en kiuj la ĵurnalisto
trankvile diras: „Michael Jackson alvenis akompanata de sia juna amiko X, 9-jara”. Ankaŭ pri unu el liaj edziĝfestoj oni normale legas, ke „la edziĝatestanto estis Z, 8-jara amiko de la stelulo”. Ekzistis tiom da atentigaj signaloj, ke el la nuna perspektivo malfacile kompreneblas,
kial neniu ion faris. Dume, la pederasto daŭrigis sian kriman agadon. Verŝajne ni
ĉiuj kulpas, iugrade, inkluzive de esperantistoj.
#001192
Antaŭ nelonge mi legis, ke la du plej gravaj homoj, kiuj (iom) uzis Esperanton estis
papo Johano Paŭlo la 2a kaj la elstara kantisto kaj dancisto Michael Jackson. Honeste
mi ne scias, ĉu mi kapablos aŭskulti denove liajn kantojn sen revidi la tristajn mienojn
de Wade kaj James. Ĉu eblas apartigi la homon de ties kreaĵoj? Kiel ni rilatu al la
malhela dimensio de artisto? Ĉu ni daŭre menciu lin en nia propaganda varbado?
#001193
Brila humuro pri vivo en Barcelono
#001194
Mi kun granda intereso prenis por recenzo la libron, ĉar tiu ĉi verko de Eduardo Mendoza,
diference de aliaj, ĝis nun ne ekzistas en mia lingvo. La verko (ne romano tamen,
sed granda novelo) apartenas al la ĝenro „humura sciencfikcio”, kies pinta disflorado okazis en la 1950aj kaj 1960aj jaroj en kreado de Robert Sheckley,
William Tenn kaj, aparte, Stanisław Lem (Stelaj taglibroj de Ijon Tichy k.a.). Tiu ĉi verko, aperinta 30 jarojn post la pintaj specimenoj, estas marĝena
por la aŭtoro, tial ne atingas ilian nivelon, sed estas tute digna reprezentanto de
#001195
La skrupulaj priskriboj de diversaj kolizioj kaj ironiaj mencioj de barcelonaj moroj
naskas la fortan humuran efikon de la tuta teksto, absurdan komikecon. Pro tio la
leganto, sendepende de la grado de konateco kun la vivo en Hispanio, ofte sincere
ridas. Nu, jen ekzemplo: „Mi estas alveninta je la limo de mia korpa rezisto. Mi ripozas metante miajn du genuojn
sur la grundo, la maldekstra kruro faldita malantaŭen kaj la dekstra faldita antaŭen.
Vidinte min je tiu pozo, sinjorino donas al mi moneron de dudek kvin pesetoj, kiun
mi tuj englutas por ne ŝajni malĝentila” (p. 15).
#001197
Eraroj eblas ankaŭ ĉe bonaj tradukistoj. Ilin povas korekti provlegistoj kaj redaktoroj.
En la libro estas menciitaj eĉ du: Stéphane Brault kaj Lode Van de Velde. Sed ili
ĉu reale nenion provlegis, ĉu mem ne tre bone regas la gramatikon de Esperanto. Aliokaze
tiom da eraroj en la teksto ne restus. Ni nur bedaŭru, ke ĝuadon de la bona verko
malhelpas fuŝaĵoj en la traduko.
#001199
La eldonejo de la libro informis nin, ke baldaŭ aperos dua reviziita eldono, en kiu
espereble ĉiuj eraroj estos korektitaj.
#001201
La regionon ĉirkaŭ la urbo Saint-Etienne stampis la ekspluatado de karbo-minejoj.
Nuntempe ĉiuj ŝaktoj estas fermitaj. Restas ankoraŭ multaj spuroj de tiu ekonomia
agado, el kiuj la plej elstara estas la ŝaktoturo de
Puits Couriot (ŝakto Couriot, nun minejo-muzeo), kaj ĝiaj du rubaĵo-montetoj.
#001202
Antaŭ nelonge aperis en loka ĵurnalo artikolo pri ministo, kiu laboris dum 64 jaroj.
Pierre Bruas [pjer bruas] naskiĝis en 1857 kaj eniris en minejon en la aĝo de 10 jaroj.
Li fine emeritiĝis en 1931, post 64 jaroj da laboro: li estis tiam 74-jara.
#001203
Li laboris ĉe pluraj kompanioj, ĉiam kiel ĉe-funda ministo. Kiel multajn kolegojn
lin trafis pluraj labor-akcidentoj, ekzemple iam li restis 5 horojn superkovrita kaj
estis ĝustatempe savita. Tiu akcidento kaŭzis la perdon de du fingroj. Liaj kolegoj
admiris lian energion kaj lertecon. Ili nomis lin „paĉjo Bruas” kaj rakontis:
#001204
„Ĉe la ŝakto Cambefort li komandis la supren- kaj malsupren-levadon de la lifto-kaĝo,
kun respondeco pri la vivo de ministoj. Tiam oni uzis sonorilon por signali al la
surfaca maŝinisto: 1 frapo por iri supren, 2 frapoj por iri malsupren, 3 por iom retropaŝi,
kiam la kaĝo haltis tro alte, kaj kontinua sonorado por peti rektan supreniradon.
Neniam li eraris, kaj li nombris siajn sonoril-frapojn en la regiona dialekto, parenca
al la okcitana lingvo. Fakte li estis vizitinta lernejon dum nur kelka tempo”.
#001205
Sed la ĉefa kaŭzo de lia longega kariero estas familia: li zorgis longtempe pri multnombra
familio. Li edziĝis unuafoje en 1883 kun Madeleine Vérot, kun kiu li havis du filinojn:
Philomène kaj Annette, naskiĝintaj respektive en 1885 kaj 1891. Tio estis nenio eksterordinara,
sed lia edzino bedaŭrinde mortis en 1904, kaj li reedziĝis en 1906 kun Louise Mayanson.
Li estis jam 49-jara, sed li estis bone konata de siaj kunuloj kiel viro forta kaj
plene energia. Lia nova edzino estis vidvino kaj alportis al la geedza paro siajn
4 infanojn. Krome ŝi naskis kun Pierre Bruas du pliajn infanojn, Louise kaj Félix,
#001206
Do, en la aĝo de 52 jaroj li respondecis pri 8 nematuraj infanoj, sed tio ne malkuraĝigis
lin. Fine li emeritiĝis en 1931, jam 74-jara.
#001207
Tia tuta vivo da laboro devis esti agnoskita. Tion pensis la tiea deputito Petrus
Faure, kiam li eksciis pri
paĉjo Bruas. Li postulis por li la medalon de la Honor-Legio. Ĝenerale, tiun medalon ricevas
nur armeaj oficiroj aŭ altranguloj, sed ĉi-foje temis pri simpla laboristo, kies veŝton
li ornamis la 1an de aŭgusto 1937, meze de familianoj, amikoj kaj la tuta komunuma
#001208
Lia vivo en la nuntempo
#001209
Kial tiu historio nin tuŝas profunde ankoraŭ nun? Multaj aspektoj de lia vivo estas
allogaj. En tiu tempo apenaŭ ekzistis emerito-pensioj aŭ sistemo de socia asekuro.
Laboro estis nepra neceso. Eble kelkaj liberaluloj (laŭ ekonomia vidpunkto) per lia
ekzemplo emfazos la eblon de pli longa labor-kariero, ĝuste nuntempe, kiam pro la
plilongiĝo de vivo aperas financaj problemoj ĉe emerito-kasoj. Tamen aliaj povos respondi,
ke tiaj viv-kondiĉoj estas bildoj de la pasinteco. Feliĉe la socio progresis, almenaŭ
#001210
En Vieno situas la palaco
Albertina, en kiu troviĝas la plej granda kolekto de grafikaĵoj en la mondo. Krome tie estas
daŭra ekspozicio de la „Kolekto Batliner”, kiu ampleksas verkojn ekde la franca impresionismo ĝis moderna arto. En la palacaj
ejoj oni ekspozicias ne nur proprajn artaĵojn, sed ankaŭ daŭrajn aŭ portempajn pruntaĵojn
#001211
En la dua duono de la 17a jarcento, sur la tereno, kie nun staras la palaco, estis
kortega konstru-oficejo. En 1742 ties direktoro Emanuel Teles da Silva Tarouca [taruka]
(1696-1771) ricevis de la imperiestrino Maria Theresia de Aŭstrio la permeson alikonstruigi
ĝin al palaco, kiun oni nomis „Palaco Tarouca”. Tarouca estis la filo de la portugala ambasadoro, dum multaj jaroj edukisto, grava
konsilanto kaj intimulo de Maria Theresia. Li pensiiĝis en 1757. Poste Maria Theresia
aĉetis la palacon kaj uzis ĝin kiel gastodomon.
#001212
Albert kun sia edzino vojaĝis de januaro ĝis julio 1776 tra Italio. En Venecio la
4an de julio 1776 la aŭstra ambasadoro Giacomo Durazzo transdonis al ili pli ol mil
kuprogravuraĵojn, kiuj pligrandigis la grafikaĵ-kolekton. Tiutempe oni ne plu amasigis
kuriozaĵojn, sed fondis science konceptitajn kolektojn kaj bibliotekojn.
#001214
En 1780 Albert iĝis aŭstra guberniestro en Aŭstra Nederlando. Tie la kortega arkitekto
Louis de Montoyer (1749-1811) konstruigis en Laken, norde de Bruselo, kastelon, en
kiu la paro loĝis. En 1792 Albert kaj Maria Christina pro revolucio devis fuĝi kun
la kolekto unue al Dresdeno, la hejmurbo de Albert. Poste ili transloĝiĝis al Vieno.
En 1795 la imperiestro Francisko la 2a subtenis la paron finance kaj donacis al ili
la palacon de la iama posedanto Tarouca.
#001215
Albert komisiis al sia arkitekto Montoyer adapti la palacon por siaj grafikaĵ-kolekto
kaj biblioteko kaj inter 1802 kaj 1804 alkonstruigis reprezentan alon, uzante ankaŭ
parton de la aŭgustena monaĥejo. La palaco iĝis pli ol duoble pli granda. La nun 150
metrojn longa fasado apud la imperiestra palaco Hofburg montras imprese la financan
povon kaj memkonscion de la duko. La internaĵojn de la palaco de Laken li integris
en novajn pompajn salonegojn kun silkaj tegaĵoj el Liono kaj orumitaj kristalaj lustroj.
#001216
Dum la adaptado de la palaco la paro loĝis en Kaunitz apud Vieno, kie Maria Christina
mortis en 1798. Ŝi estis nur 56-jara. Maria Christina estis la sola infano de Maria
Theresia, kiu rajtis edziniĝi ne laŭ la dinastia strategio de la imperiestrino, sed
#001217
Siajn lastajn vivjardekojn Albert pasigis en sia palaco sen multaj kontaktoj kun la
publiko. Li pliampleksigis la grafikaĵ-kolekton. En 1816 Albert decidis, ke ĝi estu
nedisigebla kaj nevendebla valoraĵo. Post lia morto en 1822 la heredantoj pligrandigis
la kolekton. Poste ĝi iĝis parto de la Habsburga familia fondaĵo. En 1870 la unuan
fojon oni nomis la grafikaĵ-kolekton
Albertina memore al la nomo de ĝia fondinto.
#001218
Post la unua mondmilito Aŭstrio iĝis respubliko, kaj multaj nobeloj perdis sian propraĵon.
Nova posedanto iĝis la juna ŝtato, kiu ne pagis kompenson al la nobeloj. Oni volis
neniigi la memoron pri la monarkia pasinteco. La pompaj salonegoj fermiĝis. Ili iĝis
tenejoj de artaĵoj, oficejoj kaj bibliotekoj. La kultura heredaĵo iom post iom ruiniĝis.
Tamen la grafikaĵ-kolekto pligrandiĝis ĉe Alfred Stix, la direktoro de
Albertina de 1923 ĝis 1934. Li kompletigis ĝin aĉetante francajn kaj germanajn desegnaĵojn.
Albertina por la palaco kaj kolekto iĝis oficiala en 1921.
#001219
Albertina suferis gravajn damaĝojn pro bombardado fare de usonaj aviadiloj. Ĝis 1952 oni nur
supraĵe renovigis la palacon, kiu tamen perdis sian historian identecon. Dum la jaro
1959 ĝi estis malfermita nur 35 horojn semajne, kaj la nombro de vizitantoj ne estis
#001220
De 1962 ĝis 1986 direktoro Walter Koschatzky revivigis la palacon kaj kolekton. Li
#001221
Oni alikonstruigis kaj renovigis la konstruaĵon en la 1990aj jaroj. La remalfermo
okazis en 2003. Estis restaŭrita la historia fasado kaj 18 pompaj salonegoj. En diversaj
landoj oni sukcesis aĉeti originalajn meblojn el la periodo 1780-1822. La ĉefan enirejon
oni konstruis sur la nivelo de la 11 metrojn alta bastiono. Estiĝis novaj ejoj por
ekspozicioj. Ties areo kreskis de 150 m2 al 5000 m2. Ekde tiam la nova subtera tenejo ampleksas 5000 m2. Indas mencii ŝtuparon por festaj eventoj kaj spegulan ĉambron.
#001222
Aktuale la vizitantojn impresas flugilsimila tegmento (Soravia Wing, 2003) el titano,
projektita de la aŭstra skulptisto Hans Hollein (1934-2014). Temas pri 53 metrojn
longa, mallarĝa tegmento antaŭ la enirejo, kiu aŭdace „trastrekas” la historian fasadon. Tiu tegmento estis kaj estas ege pridiskutata. Ĝi tamen necesas,
ĉar ĝi protektas kontraŭ pluvo la novajn lifton kaj rulŝtuparon. Erwin kaj Hanno Soravia
pagis la kostojn de la tegmento. Krome ties familio okupiĝis pri la konstru-projektoj
#001223
Sub la tegmento de la palaco legeblas
Sammlung Batliner (Kolekto Batliner]. Ĝi konsistas el 500 verkoj ekde la franca impresionismo ĝis moderna
arto kaj estas kerno de daŭra ekspozicio. En 2007 tiu kolekto fariĝis propraĵo de
Albertina. La familio Rita kaj Herbert Batliner kolektis la artaĵojn ekde la 1960aj jaroj.
#001224
La nombro de vizitantoj ege pliiĝis. Ĝi atingas preskaŭ 800 000 jare.
Albertina estas nun unu el la plej multe vizitataj muzeoj en Vieno. Ĝiaj fakoj estas grafikaĵoj,
fotoj, pentraĵoj kaj arkitekturaj eksponaĵoj. La nombro de kunlaborantoj plimultiĝis
#001227
Geviroj de l' maro vestas sin per longa elasta vosto el plasto, ŝirmas siajn okulojn per okulvitroj
por naĝado kaj enakviĝas. Naĝante oni ĉiel amuziĝas en baseno, lago aŭ maro. Por komunikiĝi
en la subakva mondo oni eklernas gestolingvon de manoj kaj movoj. Oni uzas sian fantazion
en la naĝado kaj trejnas siajn muskolojn, precipe tiujn en la mezo de la korpo. Tial
ilia ŝatokupo estas ankaŭ fortiga sporto.
#001228
Tiu speco de naĝado estiĝis en Aŭstralio antaŭ deko da jaroj. Nun ĝi disvastiĝas en
Eŭropo. En Finnlando oni jam aliĝas al kursoj pri „marvir(in)a naĝado” (notu, ke ankaŭ viroj povas aliĝi!). La kursojn aranĝas homoj, kies hobio fariĝis
#001229
Plenkreskuloj kaj geknaboj, kiuj timas enakviĝi, povas forpuŝi la timon imagante sin
mar-estuloj. En la naĝado oni komencas amuzi sin per fantaziaĵoj. Ludante oni multe
ridas, serĉas trezorojn kaŝitajn sur la fundo de la baseno kaj admiras la kolorojn
#001230
geviroj de l' maro okazigis naskiĝtagan feston, kiu komenciĝis en baseno, kie ili ĝissate admiris la
lerton kaj ludojn en la akvo. Kiam ili fine senvostigis sin, ili ekĝojis pri siaj
retrovitaj gamboj. Iu el ili ekkriis: „Ho, mi tamen estas dupiedulo!”
#001231
Faktoj: La plasta naĝvosto kostas ĉirkaŭ 65 eŭrojn. Komencantoj devas kapabli naĝi
50 m kaj scipovi senstreĉe flosi sur la akvo.
#001232
Kelkaj medikamentoj tradicie uzataj en la pasinteco kaj konataj pro sia efikeco ne
plu havas la saman resanigan econ kaj tial fariĝas pli kaj pli senutilaj. Tion sciigis
fine de aprilo 2019, kun iom da maltrankvilo, fakuloj de Unuiĝintaj Nacioj. Ili klarigis,
ke ne temas pri tute nova fenomeno, sed ke oni jam spertas ĉi-rilate veran tutmondan
krizon, kiu kompreneble pensigas kaj timigas kaj medicinistojn kaj pacientojn. La
fenomeno de rezistado kontraŭ medikamentoj do daŭre pliiĝas.
#001234
En la raporto oni konkludas jenon: medicinaj proceduroj kaj kirurgiaj intervenoj estas
en danĝero precipe pro la alarma nivelo de rezistado registrita en pluraj landoj je
diversaj disvastiĝintaj medikamentoj. Krom al antibiotikoj (kiuj, kiel jam konate,
emas perdi sian efikon post longa kaj kelkfoje nenecesa utiligado), oni ĉi-foje aludas
ankaŭ al tuta serio da fungicidoj, pesticidoj, kontraŭvirusaj kaj kontraŭmikrobaj
#001235
La konferencon organizis la ne-registara organizaĵo
R20 - Regions of Climate Action (Regionoj de klimata agado), kiun en 2010 fondis la usona aktoro kaj eksa guberniestro
#001238
En sia malferma parolado la aŭstra prezidento Alexander Van der Bellen substrekis
la urĝecon, kun kiu oni devas kontraŭbatali la klimatŝanĝiĝon. Li deklaris: „Ni scias, ke la tempo elĉerpiĝas – la klimat-krizo ja ekzistas delonge.” Nun oni devas inversigi la tendencon pri ellasado de forcejaj gasoj. La socian kaj
ekonomian modelojn estontece oni devas tiel aliigi, ke ili funkciu sen ellasado de
karbondioksido. Tiun celon oni devas atingi ĝis la jaro 2050.
#001239
Aplaŭdata estis la parolado de Greta Thunberg, kiu fondis en aŭgusto 2018 la mondskalan
FridaysForFuture (Vendredoj por la estonteco), kadre de kiu oni organizas protestojn kaj lernejanajn
strikojn por pli bona klimat-politiko kaj alvokas la registarojn aktive agadi.
#001240
Thunberg diris, ke la homoj eĉ ne scias, en kia danĝero ili troviĝas. Ili maksimume
rimarkas, ke io malĝuste funkcias kaj ke iĝas pli varme. Kiam klariĝis al ŝi la detruaj
efikoj, kiujn havas la klimatŝanĝiĝo, ŝi estis mirigita. Ĝi entute mankas en la novaĵoj
kaj ne ĉiutage oni parolas pri tio. Fakte antaŭ longa tempo oni devis proklami krizan
staton de la klimato kaj aktive agadi. Anstataŭ tio la temo pri klimato estas traktata
#001241
La sveda junulino apelaciis, ke la politikistoj urĝe kontraŭagu la klimatŝanĝiĝon.
Kompreneble, milionoj da infanoj povus iri sur la straton, sed ili ne estas gvidpersonoj,
ankaŭ ne sciencistoj. Por mastri la krizon oni devus aliigi ĉiujn vivosferojn. Unuopaj
solvoj, izolitaj unu de alia, ne plu sufiĉas, diris Thunberg. La junaj homoj devus
postuli de la nun respondeca generacio: „Ni ne plu havas tempon kaj ni ne allasos, ke vi eltiru vin!”
#001242
Arnold Schwarzenegger pledis por pli da aktivado kaj alvokis grandajn revojn. Oni
opiniis lin freneza en lia vivo, ĉar li havis ŝajne neeblajn celojn fariĝi korpokulturisto-ĉampiono,
filmstelulo aŭ politikisto. „Tamen revuloj aliigas la mondon, kaj ne skeptikuloj”, emfazis Schwarzenegger. Li kritikis, ke ankoraŭ 7 milionoj da homoj mortas jare
pro poluado de la naturmedio. Tia estas la nuna stato. „Ĉu ni ĝin konservu?”, li turnis sin al la skeptikuloj. Li alvokis, ke anstataŭ tio oni aliĝu al la klimat-protekta
#001243
Antonio Guterres, ĝenerala sekretario de Unuiĝintaj Nacioj (UN), deklaris, ke la situacio
estas vere „tre serioza”. Li alvokis la mondan komunumon al pli da engaĝiĝo kontraŭ la klimatŝanĝiĝo. „Ni faras tro malmulte de tio, kio estas interkonsentita. Kaj ni nun scias, ke ĝi entute
ne sufiĉas”, diris Guterres. Li aludis la interkonsenton en Parizo, kiun oni akceptis en la jaro
2015. Konforme al ĝi la tervarmiĝo devus esti limigita ĝis sub 2 celsiaj gradoj. Ĝis
hodiaŭ multaj landoj ne realigis tion, kion ili promesis en Parizo. Kiel novajn konkretajn
paŝojn li listigis interalie la enkondukon de impostoj pro poluado de la natura medio
kaj forigon de la subvencioj por fosiliaj brulaĵoj. „Mi scias, ke ni povas atingi tion, kondiĉe ke ni havu politikan volon”, deklaris la ĝenerala sekretario de UN.
#001244
En la konferenco okazis fakdiskutoj pri temoj kiel klimat-komunikado, daŭripova turismo,
bioekonomio, moviĝado. Arnold Schwarzenegger partoprenis en diskuto pri la temo „Aera poluado kaj sano”, ĉar ĝi estas tre grava por li. „Venis la tempo, ke ni vekiĝu kaj parolu pri tio, kio vere gravas: ĉiun tagon ja mortas
25 000 homoj pro aera poluado”, diris Schwarzenegger.
#001245
Oni prezentis projektojn pri plej bona klimat-protektado en Malio, Nikaragvo, Maldivoj,
Lesoto kaj projekton pri redukto de la ellasado de karbondioksido en evolulandoj.
#001246
Monika Langthaler, la organizantino de la aranĝo, diris: „Ĉi-jare ni sukcesis atingi pli da homoj kaj doni fortan signalon por la klimat-protekto.” En la konferenco, kiu okazis la trian fojon en Vieno, partoprenis 1200 politikistoj,
fakuloj kaj eminentuloj el 30 landoj.
#001247
Internacia grupo de sciencistoj malkovris novan specion de natriko, kiu vivas en Turkio,
Azerbajĝano, Armenio, Kartvelio, Irako, Irano kaj Rusio, krom en malgranda areo de
orienta Eŭropo. Surbaze de genetikaj kaj morfologiaj donitaĵoj la sciencistoj konstatis,
ke de la natriko science nomata
Elaphe sauromates ekzistas du malsamaj specioj. La nova, disa specio de natriko estas nomita
Elaphe urartica kaj science priskribita en la ĉi-maja eldono de la internacia scienca gazeto
#001248
La novan sciencan nomon proponis la sciencistoj honore al la germana zoologo kaj botanikisto
Peter Simon Pallas (1741-1811), kiu proponis siatempe la nomon
Elaphe sauromates. La specifa epiteto de la nova scienca nomo (urartica) devenas de la nomo de malnova reĝolando de la ferepoko, konata kiel Urarto, kiu
situis en montara regiono inter la sud-oriento de la Nigra Maro kaj la sud-okcidento
de Kaspio. La reĝolando akiris potencon en la dua duono de la 9a jarcento a.K. kaj
estis konkerita de medoj komence de la 6a jarcento a.K.
#001249
Laŭ zoologoj estas eksterordinare komplekse trovi ĉi tiun specion de natriko en libera
naturo. Ili kolektas bazajn genetikajn informojn jam de 17 jaroj, kaj nur detala analizo
de DNA (deoksiribonuklea acido) klare montris, ke temas pri frata kaj tiel nomata
kripta, t.e. kaŝita specio de natriko. La suma longo de la nova specio estas kutime
1,2 metroj. Ĝi ne estas venena kaj tute sendanĝeras.
#001250
La serpentoj de la genro
Elaphe estas tre popularaj inter la bredistoj de serpentoj. Ili vivas ne nur en la mezvarma
zono, sed ankaŭ en subtropikaj kaj tropikaj regionoj.
#001251
Tiun ĉi jaron en Litovio oni povus nomi la jaro de elektoj kaj referendumoj – okazis tri balotadoj kaj du referendumoj.
#001252
Post dekjara litova prezidenteco Dalia Grybauskaitė transdonis sian postenon al la
nova prezidento. La 26an de majo, en la dua fazo de la prezidenta balotado, li venkis
kandidatinon de konservativuloj (Patrolanda Unio - kristandemokratoj de Litovio) Ingrida
Šimonytė, kolektinte 65,68 % de la voĉoj kontraŭ 33,04 %. Spertuloj rimarkigas, ke
al la venko de Nausėda forte kontribuis la fakto, ke li estas senpartia persono, ekonomikisto,
homo inteligenta kaj trankvila en komunikado. En la unua fazo de la prezidentaj elektoj,
kiu okazis la 12an de majo, Šimonytė ricevis 31,31 % kaj Nausėda 30,94 %.
#001253
Gitanas Nausėda estas 55-jaraĝa financisto, preleganto, sciencisto. Li partoprenis
en la prezidentaj elektoj kiel sendependa kandidato. Ekde 2008 li estis konsilanto
de la prezidanto de la sveda banko SEB, financa analizisto, kaj poste ĉefa ekonomikisto.
En aŭgusto 2018 li forlasis sian postenon en la banko.
#001254
En la dua balotfazo partoprenis 53,88 % de la voĉdonantoj.
#001255
La 12a de julio estis la unua ofictago de la nova prezidento Nausėda. La prezidento
de Litovio elektiĝas per rekta voĉdonado de la posedantoj de litova ŝtataneco por
periodo de kvin jaroj. Tiun postenon li ne povas okupi pli longe ol dufoje sinsekve,
#001256
Interese, ke por la posteno de prezidento ĉi-jare kandidatiĝis eĉ naŭ personoj, inter
kiuj estis ankaŭ la nuna ĉefministro Saulius Skvernelis. Antaŭ la voĉdonado li diris,
ke li forlasos sian postenon, se li ne venkos en la unua fazo de elektoj. En la unua
fazo li tamen restis nur la tria, kolektinte 19,58 % de la voĉoj, kaj rezulte li konfirmis,
ke li intencas demisii. Tamen poste li ŝanĝis sian opinion kaj komencis paroli pri
tio, ke li povus resti sur sia posteno.
#001257
Krom la prezidentaj elektoj, en Litovio okazis du gravaj referendumoj (la 12an de
majo) kaj elektoj de 11 personoj por Eŭropa Parlamento (la 26an de majo).
#001258
En la referendumoj la voĉdonantoj devis esprimi sian opinion rilate du demandojn:
ĉu ili aprobas duoblan civitanecon kaj ĉu ili konsentas malpliigi la nombron de parlamentanoj
#001259
Pli konkrete, oni proponis etendi la civitanaron tiel, ke la litovan pasporton povus
konservi ankaŭ tiuj homoj, kiuj akiris „civitanecon en ŝtatoj, kiuj plenumas la kriteriojn de eŭropa kaj transatlantika integriĝo”. Referendumo pri tiu ĉi konstitucia amendo okazis kun 53,16-procenta partopreno;
tamen la amendo ne estis aprobita, ĉar ĝi ne kolektis sufiĉajn aprobajn voĉojn: „jes” diris 73,92 % kontraŭ 26,08 % da neaj voĉoj, sed por ke ĝi estu aprobita, jese devis
voĉdoni pli ol duono de ĉiuj registritaj voĉdonantoj.
#001260
La nuna parlamento de Litovio konsistas el 141 parlamentanoj. En la referendumo civitanoj
devis esprimi sian opinion, ĉu indas redukti la nombron de parlamentanoj ĝis 121.
Ankaŭ tiu ĉi amendo ne sukcesis, ĉar tro malmultaj voĉdonantoj partoprenis. Kvankam
76,19 % jesis, la partopreno de la voĉdonantoj atingis nur 47,80 % anstataŭ la necesaj
#001261
Litovio havas 11 mandatojn en Eŭropa Parlamento. Tiu ĉi nombro estas ĉi-jare dividita
inter sep politikaj partioj. Tri lokojn okupos membroj de Patrolanda Unio (kristandemokratoj),
po du la partio de litovaj socialdemokratoj kaj Unio de Kamparanoj kaj Verduloj. Po
unu mandaton gajnis kvar aliaj politikaj organizaĵoj.
#001262
Malgraŭ tio, ke la balotado por Eŭropa Parlamento okazis en Litovio samtempe kun tiu
por nova prezidento, la aktiveco de balotantoj por Eŭropo estis malpli alta: preskaŭ
10 000 personoj rifuzis uzi la voĉdonilon de Eŭropa Parlamento kaj pli ol 5 % simple
#001263
Verŝajne eblas konstati, ke la plej popularaj politikaj fortoj en Litovio estas la
konservativuloj kaj la socialdemokratoj. La 3an de marto en Litovio okazis municipaj
elektoj. La rezultoj montris, ke la konservativuloj kaj la socialdemokratoj ricevis
la plej grandan nombron da mandatoj: po 274. Por 1502 municipaj mandatoj konkurencis
pli ol 13 000 politikistoj.
#001264
En Litovio ekde 1990 okazas elektoj por urbaj konsilioj. 60 municipaj konsilioj estas
elektataj por kvar jaroj. La nombro de mandatoj en urbaj konsilioj dependas de la
nombro de voĉdonrajtaj civitanoj en tiuj municipoj.
#001265
Pri la artikolo de Cristina Casella
Obliĝas filmoj pri matematikistoj (MONATO 2019/07, p. 14 (2019/012411.php) mi opinias, ke mankas mencio de la televida serio titolita en la angla lingvo
Numb3rs (Num3roj) kaj en la franca lingvo
La loi des nombres (La leĝo de la nombroj), kiun kreis Nicolas Falacci kaj Cheryl Heuton en 2005. En
118 epizodoj de po 42 minutoj, ĝi rakontas la kunlaboradon de du fratoj, la elstara
normala matematikisto Charlie Eppes kaj la FBI-ano Don Eppes, kontraŭ krimuloj.
#001266
Fiŝmilito inter Skotlando kaj Irlando
#001267
La vivo de mara fiŝkaptisto estas malfacila, danĝera kaj ofte ne tre rekompencata.
Eĉ pli malfaciligas ĝin tio, ke kvantoj kaj specioj de fiŝoj konstante malkreskas,
kaj pro tio nemalofte okazas disputoj pri la rajto fiŝkapti en iuj regionoj de oceano.
Unu el la plej gravaj inter tiaj disputoj estis la tiel nomataj „moru-militoj” inter Islando kaj Britio, kiuj estiĝis en la 1970aj jaroj kaj finiĝis per la venko
fare de Islando en 1976, kiam ĝi gajnis la ekskluzivan rajton kapti moruojn en 370-kilometra
#001268
Nova „fiŝmilito” ekflagris dum la unua semajno de junio, ĉi-foje ne inter Islando kaj Britio, sed
inter du malgrandaj keltaj najbaroj: Skotlando kaj Irlando. La skota registaro en
Edinburgo avertis Irlandon, ke ĝi intencas ekspedi siajn ŝipojn por devigi la irlandajn
fiŝistojn forlasi la 12-mejlan1 zonon ĉirkaŭ la izolita roka insuleto
Rockall [rokol], kiu situas 301 kilometrojn okcidente de Skotlando, 423 kilometrojn nord-okcidente
de Irlando kaj 700 kilometrojn sude de Islando.
#001269
Tiu ĉi decido de la skota registaro furiozigis la irlandan registaron, kiu ne akceptas,
ke Rockall estas skota posedaĵo. En la jaro 1955, Britio deklaris posedon de la roka
insuleto, kaj en 1972 ĝi estis enkadrigita kiel parto de Skotlando, kaj specife kiel
apartenanta al Hebrida Insularo, kvankam Rockall estas eta neloĝebla roka insuleto
370 kilometrojn for de la plej proksima loko, kie loĝas homoj (la insulo Norda Uisto,
unu el la insuloj de la Foraj Hebridoj).
#001270
Irlando neniam asertis, ke Rockall estas ĝia posedaĵo, kvankam antaŭ multaj jaroj
iu irlanda unuopulo provis surteriĝi tie por instali irlandan flagon kaj perdis sian
#001271
Kredeble la ago de la skota registaro estas parte klarigebla per la fakto, ke Skota
Nacia Partio, kiu havas plimulton en la skota parlamento, pli kaj pli intencas postuli
sendependecon de Skotlando kiel suverena ŝtato kaj ne parto de Britio. Ĝi volas resti
membro de Eŭropa Unio, kvankam ĝiaj fiŝkaptistoj neniam estis kontentaj pri ties fiŝkapta
#001272
2. La gazetaro aludas pri alia ebla motivo por aserti (aŭ, respektive, kontesti) posedon
de la insulo: eventuala proksima submara fonto de nafto kaj natura gaso. (red.)
#001273
Mi ŝatis la konkludajn demandojn de la artikolo fare de Xavi Alcalde (MONATO 2019/07, p. 12-13): Ĉu eblas apartigi la homon de ties kreaĵoj? Kiel ni rilatu al la malhela dimensio
#001274
Jam Puŝkin starigis similan demandon: „Ĉu povas kunesti genieco kaj malbonfarado?”
#001275
Estas Dio, kiu inspiras genian arton, kaj inter la artoj muziko estas ĝuste tia arto,
kiu ebligas plene apartigi la Originan Aŭtoron disde pekaj „perantoj”.
#001277
eble sonĝante pri neverkitaj verkoj.
#001278
Mi memoros lin kiel lastfoje, kun supla sunĉapelo
kaj elfekebla sendifekta se elefanto ĝin digestis.
#001279
Ĉu vi scias, per kiu voko oni haltigas ĉevalon en Esperanto kaj kiel oni reirigas
ĝin? Ĉu vi konas la blekojn (bestsonojn) de ĉevalo? Kaj krome: kie kaj kiel oni trovas
respondojn al tiuj demandoj? – Nu, ĉiuj troveblas en PIV, sed – ho, ve – ofte kaŝite kaj en nesistemaj lokoj. La ĵus aperinta
Esprimaro – Promenoj en Edeno de la konata flandra leksikografo Petro Desmet'
1 malkaŝas ilin en rapide konsulteblaj registroj.
#001280
En la ĉapitro pri „bestoblekoj” ni legas ekzemple: „ĉevalo: henas, ronkas, snufas, snufegas, nazobruas, blovas” – kaj samspece pri pli ol 470 aliaj bestoj. Ankaŭ inversigita listo ekzistas: „heni: ĉevalo, mulo, mustango, poneo, stalono, zebro”. Simile kiel bestoj, ankaŭ objektoj „blekas”. Kiam pezaĵoj kunpuŝiĝas ili „diras”
bac! kaj la trumpeto konsole vokas
trateratra! – jen plia listo de la
Esprimaro. Ĝi plusendas nin al ankoraŭ plia ĉapitro, nome tiu pri interjekcioj. Kaj tie ni intuicie
kaj tuje trovas la respondon al la tekstkomencaj demandoj: „haltigo de laborbesto, de ĉevalo:
pru!” kaj „instigo de ĉevalo al moviĝo:
#001281
Kiel variigi adjektivajn esprimojn kun „tre”? Aparta ĉapitro instruas ekzemple „diligenta kiel abelo”, „ĵaluza kiel Otelo”, „stulta kiel ansero, kiel ŝafo, kiel la ŝafoj de Panurgo”. Aparte tiklaj en la internacia lingvo estas esprimoj komprenendaj ne laŭvorte, sed
metafore. Ĉu alilingvano komprenos ilin?
Esprimaro eltiris el PIV la klasikajn metaforojn, kiuj de jardekoj formas parton de la Esperanta
kulturo. Konata ekzemplo estas „leporkoro”. Laŭvorte ĝi signifas la internan organon de tiu besto. Sed metafore – kaj eĉ pli ofte – ĝi estas bilda esprimo por timemulo. Sub tiu kapvorto la Edenaĵo prezentas ĝin, do
de la signifo al la vortoformo.
#001282
Ĥoro: Aro da samopiniantaj personoj:
la ĥoro de la kriistoj kaj mokistoj.”
#001283
tiri la medolon de l'
Esprimaro: Por tiu, kiu plaŭde-feliĉe naĝetas en la kiel-vi-fartas-lago, ĝi ne havos apartan
gravecon. Ĉiuj, kiuj partumas kun la aŭtoro la amon al esprimriĉa, sukplena, variflora
Esperanto, ĝin danke, tuje kaj ĝue akiros. Por leksikografoj-kolegoj ĝi estas nepraĵo
kaj kontribuu al pliriĉigo de laŭeble multaj vortaroj.
#001286
1. Desmet' i.a. verkis la plej ampleksan vortaron nederlandan-Esperanton-nederlandan,
estas kuntradukinto de la nova Bildvortaro, prilaboris la Zamenhofan Proverbaron kaj
estas konstanta kunlaboranto de MONATO.
#001287
2. La sola trovloko estas en la postmorte publikigita unua volumo de
Fabeloj de Andersen (1923), multaspekte nefidinde redaktita (kaj evidente ŝanĝita) de iu
#001288
La unua foto de nigra truo
#001290
Verŝajne ĉiuj amaskomunikiloj komence de aprilo montris la unuan foton de la nigra
Messier 87, situanta en la centro de la galaksio Virgo A (aŭ M87), je ĉirkaŭ 55 milionoj da
lumjaroj de Tero. Ĝi ja havas mason 6,5-miliardoblan de tiu de la suno.
#001291
Ĉu vi scias, kiu estas la plej recenzita verko en Esperanto? Tre verŝajne tio estas
Vojaĝo en Esperanto-lando de Boris Kolker. Aperis pri ĝi recenzo ne nur en MONATO (2002/08, p. 18), sed en 18 aliaj lokoj.
#001294
En entrepreno mi estas gvidanto de parto de la firmao. Mi bone konas la laboron, kaj
ĉiuj diras, ke mi estas bona fakulo kaj bona estro de tiu parto de la firmao. Sed
en la ĉiutaga vivo kaj en kontaktoj kun homoj ekster la entrepreno mi estas ordinara
malfortulo. Mi ne povas komenci la plej ordinaran interparoladon en rilatoj kun aliaj,
aparte kun virinoj. Dum interparolado kun aliaj homoj pri ĉiutagaj aferoj, mi estas
embarasiĝema, mi ne scias, pro kio, sed mi ofte diras ion, kion oni ne povas ligi
kun temo de interparolo, mi estas konfuzita, eĉ ne scias pardonpeti, kiam mi faris
#001296
Mi cetere estas ordinara juna homo, dudek-naŭ-jara, finis ĉe ekonomika fakultato;
mi estis bona studento. Loĝas mi en malgranda loĝejo, kiun por mi aĉetis la gepatroj.
Mi havas ankaŭ modestan sed novan personan veturilon kaj tre solidan salajron. Mi
diras al vi: tute ordinara homo kaj ankaŭ tute ordinara malfortulo mi estas.
#001297
Iuj miaj konatoj diras, ke mi estas ekstravaganculo, ke mi estas sklavo de miaj kutimoj.
Mi ellitiĝas je precize difinita horo. Post la matena tualeto, mi trinkas ankaŭ precize
difinitan markon de kafo. Mi interaranĝas kolorojn de miaj vestoj laŭ iuj miaj, nur
miaj, reguloj. Se vi demandus min, kial mi ĝuste tiel faras, mi ne povus klarigi.
#001298
Vendrede ĉiufoje, post la fino de la laboro, mi pasumante eniras kafejon, kiu situas
en strato proksima al mia loĝejo. Tie mi sidas ĉiam sur la sama loko, trinkas ĉiam
saman specon de nigra biero kaj legas ĉiam la saman taggazeton. Ĉi tie mi silentas
unu horon, eble interŝanĝas kelkajn vortojn kun kelnero; poste mi pagas kaj tiam foriras
#001299
Ĉiuj gastoj – ofte ili estas homoj el mia ĉirkaŭaĵo – konas unu la alian kaj konas min kiel strangulon, sed mi ne parolas kun ili. En la
kafejo ĉiuvendrede oni gardas „mian” lokon. Kelneroj al mi alportas trinkaĵon kaj gazeton, eĉ ne demandante, kion mi deziras.
#001300
Vesperiĝis – pli bone estus diri, ke la ĉielo hirtiĝis kaj malheliĝis. Mian gazeton prilumis nur
elektra lampo super la servotablo.
#001301
– Fakte, mi ne povus scii! – mi respondis al tiu virina voĉo.
#001304
Kiam mi min turnis, antaŭ mi staris tre bela juna virino, kiu surprizite rigardis
min per du nigraj larĝe malfermitaj okuloj.
#001305
Pardonpetinte, ŝi foriris al alia fino de la servotablo, mendis kafon, kaj restis
sidanta tie, verŝajne atendante iun.
#001308
Mi estis konfuzita. Sammomente mi estis surprizita pri mia agmaniero. Imagu, mi en
tiaj okazaĵoj nur murmuris ion sensencan, absurdan, direktante la rigardon al alia
flanko. Ĉi-foje mi respondis, rigardante en la okulojn de la virino. Tiuj okuloj,
en kiuj mi vidis diabletojn, almenaŭ tiel ŝajnis al mi, tute ne eliris el mia kapo
kaj daŭre obsedis min. Kvankam neniu alvenis ĉe ŝi, mi ne havis kuraĝon inviti ŝin
#001310
Ekstere komenciĝis tempesto. Unue ekblovis vento, kaj poste venis vera pluvego. Terure,
kvazaŭ la ĉielo malfermiĝus. Mi ne povis forpreni mian rigardon de la nigrokula fraŭlino.
#001311
Rigardante miadirekten, ŝi ekridetis. Tiu rideto al mi ŝajnis neordinara: ŝi ridetis
per la tuta vizaĝo, sed aparte ŝiaj okuloj ludis kiel oleo sur diafana akvo.
#001312
La gastoj de la kafejo unu post la alia foriris. La fraŭlino probable iun atendis,
sed tiu ne alvenis. La pluvego ne ĉesis. Ankaŭ mi ekmoviĝis. Tamen, irante apud la
#001313
– Permesu, ke mi veturigu vin hejmen! Antaŭ la kafejo staras mia aŭto. La pluvego estas
forta. – Mi tion diris kvazaŭ infanan poemeton.
#001314
Ŝi ekĝojis, sed diris, ke ŝi loĝas malproksime en malnova parto de la urbo. Mi diris,
ke tio ne estas grava.
#001315
En la aŭto mi denove iĝis la malnova konfuzulo, sed ŝi senĉese babiladis. Ŝi rakontis,
ke ŝi finis sian studadon sed ankoraŭ ne trovis laboron; ŝi deziris laboron ie proksime,
ĉar en la urbo vivas ŝiaj maljunaj gepatroj. Ne, ŝi ne havas fraŭlan koramikon; ŝi
volas esti bona studentino, kiu prizorgas maljunajn gepatrojn; ili ne havas monon
por pagi ŝiajn studojn. Ŝi en la kafejo atendis parencon, kiu promesis helpi ŝin trovi
laboron. Tiun parencon ŝi longtempe ne vidis ...
#001316
Mi nur sporade ĵetis rigardon al ŝi, sed ŝi multe plaĉis al mi. Ŝajnis, ke ŝi fariĝis
pli serena, pli ĝoja en mia aŭto. Mi povis diri nenion, nur „jes” kaj „ne”. Tiel forte ŝi influis min.
#001317
Mi veturigis ŝin en alian parton de la urbo, kaj haltis antaŭ dudeketaĝa apartamentaro.
Estis mi tre konsternita: mi forgesis demandi ŝin pri la nomo, telefonnumero, numero
de loĝejo, adreso ... Ankoraŭ pluvis. Ŝi ĝentile dankis kaj forkuris al la enirejo
de la apartamentaro. Mi forveturis hejmen.
#001318
Restante sola, mi diris al mi mem, ke mi estas granda kaj nekorektebla stultulo, kaj
mi tion ripetadis la tutan sekvan semajnon.
#001319
En mia kapo, sendepende de mia volo, enloĝiĝis la nigraj okuloj de tiu bela virino,
kies familian nomon kaj voknomon mi, stultulo, ne konis. Tiuj nigraj okuloj ĝenis,
ke mi koncentriĝu dum la laboro, dum negocaj kunvenoj. Mi malbone dormis kaj ofte
#001320
Vendredon mi denove alvenis en „mia” kafejo.
#001321
Kaj – imagu – sur tiu „mia” seĝo en la kafejo sidis ŝi, trinkante kafon kaj parolante kun kelnero.
#001322
Ŝi ne rimarkis min. Mi aliris, kovris per miaj manplatoj ŝiajn okulojn kaj diris:
#001323
– Divenu, kiu mi estas?
#001324
– Mi atendis vin! Mi opiniis, ke vi ne alvenos, sed kelnero klarigis, ke vi ... – Ŝi diris multon unuspire, mezurante min per siaj penetremaj nigraj okuloj.
#001326
Pasis kvin monatoj. Ni nun preparas geedziĝon. Ni konkludis, ke ne eraro, sed feliĉa
cirkonstanco baptopatris al nia ligo, nia estonta geedzeco.
#001327
Mi plue estas faka gvidanto en la firmao, sed nun mi ne estas fuŝulo en la ordinara
ĉiutaga vivo. Ŝi, mia nigrokula belulino, vekis en mi iun dormantan parton, pri kiu
#001328
La ĉiujara alveno al la kariba regiono de granda kvanto da polveroj, forme de nuboj
el la sahara dezerto, okazigas ŝokon malfavoran kontraŭ diversaj ekosistemoj maraj
kaj teraj, kaj ĝenerale kontraŭ la homa sano.
#001329
Doktoro pri fiziko Eugenio Mojena López, konsilanto de la prognoza centro de la kuba
instituto pri meteologio, certigas, ke „plimultiĝo de bronka astmo, alergioj, haŭto- kaj kor-malsanoj en Kubo, ŝajne havas
unu el siaj kaŭzoj en la tunoj da sahara polvo, alvenantaj ĉiujare al la insularo.”
#001330
Mojena López sciigas ankaŭ, ke laŭ ĵusa studo la grandaj ondoj de polvo efikas malfavore
al la vivo en la karibaj koralrifoj, ĉar ilin atakas fungo endemia en Afriko, kiun
transportas tiuj polvonuboj. La polvo vojaĝanta tra altaj atmosferaj tavoloj malsanigas
ankaŭ marajn mamulojn. Tiu fenomeno estas konata kiel „ruĝa tajdo”, ĉar ege multiĝas ruĝalgoj, el kiuj multaj estas toksaj, ankaŭ por homoj. Laste ĝi
havas malfavoran efikon al rizo, fazeoloj, fruktarboj, sukerkano kaj aliaj kultivaĵoj,
#001331
La sahara polvo enhavas ferkombinaĵojn, salon, silicon kaj aliajn mineralojn, aldone
persistajn organajn poluaĵojn, virusojn, fungojn, bakteriojn kaj diversajn akarojn
patogenajn, kapablajn damaĝi homojn, plantojn kaj bestojn.
#001332
La polvonubojn estigas sabloŝtormoj super Saharo kaj Sahelo. Ili povas atingi altecon
de tri ĝis sep kilometroj. Oni taksas, ke ĉirkaŭ 90 milionoj da tunoj da sahara polvo
ĉiujare alvenas al Karibio printempe kaj somere. Dum la lastaj kvin jardekoj la kvanto
da polvo dissemita atmosfere pli ol dekobliĝis. La saharaj polvonuboj averaĝe atingas
la kariban zonon ses tagojn post kiam la sabloŝtormo okazis en la afrika dezerto.
Ili ĝenerale alvenas al la Antiloj en la monatoj marto kaj aprilo, sed la plej granda
ondaro de polvoj okazas junie, julie kaj komence de aŭgusto.
#001333
Por helpi alfronti la mondan klimatan ŝanĝiĝon la kuba registaro aprobis ŝtatan planon
nomatan „Tasko Vivo”, kiu postulas prioritaton en la landa media politiko. La landa ministerio pri scienco,
teknologio kaj medio respondecas pri efektivigo kaj kontrolo de la taskoj de tiu programo.
Por redukti la efikojn de sahara polvo tra la lando, „Tasko Vivo” postulas sisteman plenumadon de plursektoraj agadoj en ĉiu loĝloko kaj regiono de
#001334
Modokreisto reviviĝas en la nomo de araneo
#001336
Nova specio de aŭstralia araneo, lastatempe malkovrita, ricevis sian nomon (science
Jotus karllagerfeldi) laŭ la ĵus forpasinta modokreisto Karl Lagerfeld (1933-2019). La novan sciencan
nomon proponis internacia grupo de germanaj kaj aŭstraliaj sciencistoj, ĉar la araneo
memorigas per siaj koloroj pri la stilo de Karl Lagerfeld. La nova specio de araneo
havas korpon kolorigitan nigre, brune kaj blanke, dum la aliaj reprezentantoj de la
Jotus estas helkoloraj, nur ruĝaj aŭ bluaj.
#001337
Ĉi tiu saltanta araneeto estas granda inter kvar kaj kvin milimetrojn. Oni ĝin trovis
proksime al la lago Broadwater (Kvinslando, Aŭstralio). En Aŭstralio vivas miloj da
araneospecioj, sed multaj araneoj de tiu genro ankoraŭ ne estas priskribitaj.
#001338
La germana modokreisto, artisto kaj fotisto, sed ankaŭ karikaturisto, Karl Lagerfeld
mortis en februaro 2019 en la aĝo de 85 jaroj. Ekde 1983 li gvidis la faman francan
Chanel ĝis sia morto. Li estis originala kaj rekonebla ĉefe pro siaj blanka hararo, nigraj
okulvitroj, amelitaj kolumoj kaj nigraj senfingraj gantoj.
#001339
Dum 2017 proksimume 464 000 homoj en la mondo perdis sian vivon rezulte de murdoj,
superante klare la kvanton de 89 000 pereintoj en armitaj konfliktoj dum la sama jaro.
Tion raportis en Vieno la Oficejo pri Drogoj kaj Krimado de Unuiĝintaj Nacioj (UNODC),
prezentante „Tutmondan studon pri murdoj 2019”.
#001341
„La celo de la studo estas doni klarigojn pri seksrilataj mortigoj, mortiga perforto
fare de bandoj kaj aliaj problemoj, por subteni preventadon kaj intervenojn cele al
malpliigo de la nombro de murdoj”, diris Jurij Fedotov, direktoro de UNODC. „La landoj devontigis sin kadre de la Celoj por Daŭripova Evoluigo redukti ĉiujn formojn
de perforto kaj kun ili ligitajn morto-indicojn antaŭ la jaro 2030. La studo enhavas
gravajn ekzemplojn de efikaj intervenoj je komunuma nivelo, kiuj kontribuas al plibonigoj
en regionoj, kiuj estas tuŝataj de perforto, bandoj kaj organizita krimado.”
#001342
La studo montras, ke la totala nombro de homoj, kiuj suferis perfortan morton rezulte
de murdoj pliiĝis en la lasta kvaronjarcento de 395 542 dum 1992 al 464 000 dum 2017.
Pro la fakto, ke la monda loĝantaro tamen pli rapide plimultiĝas, la indico de la
registritaj pereintoj konstante reduktiĝas. Tial en la mondo malpliiĝis la kvanto
#001343
Nur al organizita krimado dum 2017 oni atribuas 19 procentojn de ĉiuj murdoj. Ekde
la komenco de la 21a jarcento bandoj kaj organizitaj krimgrupoj mortigis same multe
da homoj kiel ĉiuj armitaj konfliktoj en la tuta mondo. Krome la organizita krimado
samkiel armitaj konfliktoj malstabiligis landojn, subfosis la soci-ekonomian evoluon
#001344
La averaĝa tutmonda indico de murdoj dum 2017 (6,1) kaŝas drastajn regionajn diferencojn.
La indico en Nord- kaj Sud-Ameriko (17,2) estas la plej alta ekde la komenco de fidindaj
registradoj en 1990. Ankaŭ la indico en Afriko (13,0) estas super la tutmonda averaĝo,
dum la indicoj en Azio, Eŭropo kaj Oceanio estas sub la tutmonda indico de murdoj
#001345
Kvankam la murdo-indicoj en Ameriko estas same altaj kiel antaŭe, la situacio en la
unuopaj landoj diferencas. Iuj lokaj loĝantar-grupoj havas indicon de murdoj kompareblan
kun tiuj en konfliktaj regionoj.
#001346
La plej oftaj viktimoj estas viroj
#001347
Laŭ plej novaj taksoj dum 2017 tutmonde 81 procentoj de la registritaj viktimoj estas
viroj kaj junuloj, kaj pli ol 90 procentoj de la suspektatoj pri murdoj estas viroj.
La studo montras tamen, ke la seksa diferenco inter la viktimoj ŝanĝiĝas laŭ la aĝo.
#001348
Knaboj kaj knabinoj en aĝo de 9 jaroj – kaj pli junaj – estas murdataj, laŭ informoj el 41 landoj, samkiel homoj el aliaj aĝogrupoj. Krome
viroj konsistigas pli ol 40 procentojn de la viktimoj.
#001349
En ĉiuj regionoj kreskas kun pliiĝanta aĝo la probableco, ke gejunuloj fariĝos viktimoj
de murdoj. Viroj kaj junuloj en aĝo inter 15 kaj 29 jaroj havas tutmonde la plej altan
#001350
Kvankam virinoj kaj junulinoj konsistigas multe pli malaltan procenton de viktimoj
ol viroj, tamen ĉe ili estas la plej granda nombro de murdoj ligitaj kun intimaj partneroj
#001351
Celdirektitaj kaj efikaj intervenoj por kontraŭbatali la murdadon postulas ampleksan
komprenon pri ĝiaj disvastiĝo kaj faktoroj. La kaŭzoj de murdado elstarigitaj en la
studo estas malegaleco, senlaboreco, politika malstabileco, seksaj stereotipoj en
la socio kaj ekzisto de organizita krimado. Pafiloj, drogoj kaj alkoholo favoras la
#001352
La studo de UNODC indikas ankaŭ la signifon de la regmodelo, kiu koncentriĝas al jurŝtateco,
kontraŭbatalo de korupto, investoj en soci-ekonomia evoluo, inkluzive klerigon. Ĉiuj
ĉi estas decidaj por la reduktado de perfortaj krimoj.
#001353
Uzantoj havas ĉiutagan celon libere elekteblan kaj estas rekompencataj pro la plenumado
de ekzercoj, pro la regula uzo de la programo kaj, ĝenerale, pro sia fojfoje vere
entuziasma lingvolernemo. Se oni ne uzas Duolingon kelkajn tagojn, oni ricevas retpoŝtan
mesaĝon afable memorigantan pri la komenca sindevigo (ekzemple 10-minuta lernado tage)
kaj invitantan al pli ofta aliro. La elŝuto kaj la uzado de Duolingo estas senpagaj.
La programo profitas la kontribuojn de homoj kun alta lingvonivelo, kiuj tradukas
la enhavon de la retejo.
#001358
La fondinto de Duolingo, Luis von Ahn, respondecas ankaŭ pri la famaj
reCAPTCHA-iloj, kiuj ebligas al la uzantoj pruvi esti ne robotoj.
#001359
La 28an kaj 29an de junio konferenco de la Grupo de 20 (mallonge, G20) okazis en Osaka,
la due plej granda urbo en Japanio. G20 estas la forumo de la plej gravaj landoj,
Eŭropa Unio kaj ĉefaj internaciaj financaj organizaĵoj por pridiskuti precipe ekonomiajn
aferojn kaj aliajn gravajn taskojn kiel mediprotektadon.
#001360
Nuntempe Japanio ŝajnas la plej taŭga kaj sekura loko por gastigi internacian eventon,
kie kunsidas gvidantoj de gravaj landoj kaj organizaĵoj, ĉar en Japanio la risko,
ke okazos agoj de politika aŭ religia teroro aŭ manifestacioj kontraŭ la konferenco,
estas malgranda. 30 000 policanoj el la tuta lando estis mobilizitaj; por la du tagoj
de la konferenco oni fermis najbarajn ŝoseojn kaj ĉirkaŭ 450 publikajn infanĝardenojn
kaj lernejojn en Osaka; ĉiuj rubujoj en stacidomoj estis fermitaj ne nur en Osaka,
sed ankaŭ en Tokio, 400 km for de Osaka, por ke neniu enmetu eksplodaĵojn.
#001361
Male, Abe, sur la fono de enlande stabila pozicio kaj persone intimaj rilatoj kun
gvidantoj de potencoj kiel Usono kaj Rusio, vaste vojaĝas eksterlanden, proponas,
persvadas kaj montras modelon de libera komerco kaj internacia kunlaboro. Ekzemple,
Abe jam kvarfoje ludis golfon kun Trump, kaj 25-foje havis pintajn konferencojn kun
Putin dum sia sesjara regado. Dum la sama periodo li vizitis 80 landojn por plenumi
sian „diplomation de la birdokula vidpunkto pri la terglobo”.
#001363
Kompreneble Abe tute ne estas perfekta: li kaj membroj de lia kabineto plurfoje estis
meze de skandaloj. Se tiaj skandaloj okazus antaŭ dek jaroj, tio nepre renversus la
kabineton. Sed hodiaŭ danke al la ses malgrandaj kaj malfortaj opoziciaj partioj,
Abe ĝuas preskaŭ absolutan potencon. Nur 5,5 % de la voĉdonantoj subtenas la Konstitucian
Demokratian Partion, la plej grandan opozician partion, sed, aliflanke, la Liberal-Demokratian
Partion de Abe subtenas ĉirkaŭ 35 % de la voĉdonantoj.
#001364
Tuj antaŭ la konferenco de G20, surbaze de siaj amikaj rilatoj kaj kun Usono kaj kun
Irano, Abe vizitis Teheranon por plenumi peradon inter tiuj landoj, kiuj akre kontraŭstaras
pri la nuklea produktado fare de Irano. Bedaŭrinde, la pacperanta vizito de Abe fiaskis,
ĉar dum lia vizito Irano atakis du petrolŝipojn en la Hormuza Markolo kaj paffaligis
#001366
Dum la konferenco de G20 Abe aparte renkontiĝis kun Trump kaj Putin por antaŭenigi
gravajn farendaĵojn inter tiuj landoj. Trump neklare menciis komercan cedon deflanke
de Abe, eble por helpi al Abe, kiu havos elektojn de membroj de la senato en julio.
Sed en aŭgusto Trump anoncos grandan frukton, kiun li akiris de Japanio por la usona
popolo, kiu venontjare havos elektojn de prezidanto. La 26a konferenco inter Abe kaj
Putin nur denove konfirmis, ke ili penu akceli la pactraktaton prokrastatan ekde la
fino de la dua mondmilito kaj interkonsenton pri transdonado de insuloj aneksitaj
#001367
Ĉu en la mondo venkis popolismo?
#001368
Je la aĝo 82, post 41 jaroj kiel episkopo – 38 el ili kiel ĉefepiskopo de Havano – forpasis la 26an de julio Jaime Lucas Ortega Alamino, „la kardinalo”, aŭ tutsimple „Jaime” [ĥajme] por la plimulto de la kubaj katolikoj. Spite al la somera varmego, dum tri
tagoj homoj venis en la havanan katedralon adiaŭi lin, kaj oni celebris mesojn por
#001370
La funebran ceremonion ĉeestis, krom la kuba episkoparo, episkopoj el Usono kaj Puertoriko,
la prezidanto de la Nacia Asembleo de la Popola Povo, du vicprezidantoj de la Ŝtata
kaj de la Ministra Konsilioj, kaj florkronojn sendis la prezidanto Miguel Díaz-Canel
kaj la generalo Raúl Castro. Ankaŭ mesaĝo de la papo Francisko estis legita.
#001371
Dum sia multjara agado – li estis ordinita en 1964, post studoj en Kanado – Ortega estis siatempe paroĥestro en sia naskiĝurbo Jagüey Grande (provinco Matanzas)
kaj de la katedralo provinca, prezidanto de la tiea Dioceza Komisiono Kateĥeza, profesoro
pri morala teologio ĉe la havana seminario, episkopo de Pinar del Río kaj ĉefepiskopo
de Havano. Dum tri sinsekvaj periodoj (ekde 2001) li estis prezidanto de la Kuba Konferenco
de Katolikaj Episkopoj, kaj post kelka tempo estis ree elektita. Kardinalo Ortega
membris en la Papa Konsilio pri Socia Komunikado, la Kongregacio pri Evangelizado
de la Popoloj kaj pluraj aliaj kongregacioj, kaj estis konsilanto ĉe la Papa Komisiono
#001372
Kiel ĉefepiskopo de Havano li kreis novajn paroĥojn, rekonstruigis pli ol kvindek
kirkojn kaj paroĥajn domojn, starigis la nunan sidejon de la Konferenco de Kubaj Katolikaj
Episkopoj kaj la Domon de Laikoj. Li konsekris kvin episkopojn kaj ordinis 43 sacerdotojn,
kaj sukcesis akiri kaj la permeson kaj la monon por la konstruado de nova seminario
– la antaŭan konfiskis la registaro por militistaj celoj en la sesdekaj jaroj.
#001373
En 2011 kardinalo Ortega prezentis al la tiama papo Benedikto la 16a sian demisian
leteron, ĉar episkopoj devige emeritiĝu je la aĝo de 75 jaroj, sed li estis petita
resti en la posteno. Nur en 2016 la papo Francisko akceptis lian demision kaj anstataŭigis
lin per la tiama episkopo de la provinco Camagüey, Juan de la Caridad García Rodríguez.
#001374
Ordinite en 1964, la juna pastro zorgis pri pluraj taskoj, inkluzive kiel Vikario
Kunlabora en la urbo Cárdenas, ĝis en la jaro 1966 li estis pune sendita pro sia religia
agado al agrikultura punestablo de la tiamaj
UMAP (Militistaj Unuoj Apogaj de la Produktado). Tie li kaŝe celebris diservojn, konfesprenis
kaj evitigis kelkajn sinmortigojn inter la punatoj. Post ok monatoj li estis liberigita;
li havis vizon por elmigri al Hispanio, sed elektis resti en Kubo kaj ree okupiĝis
pri pluraj paroĥoj. En 1969 li estis nomumita paroĥestro de la katedralo de Matanzas.
#001375
Decembre de 1978 Johano Paŭlo la 2a nomumis lin episkopo de Pinar del Rio. Post tri
jaroj da senlaca laboro tie li estis promociita al la ĉefepiskopejo de Havano, kiu
#001376
Temis denove pri malfacilaj jaroj. Kvankam novembre de 1978 komenciĝis la oficialaj
dialogoj kun la tiel nomata komunumo kuba en eksterlando (dialogoj daŭrigitaj en 1979,
kiuj reguligis la migrajn rilatojn kun Usono) la politika atmosfero estis sufiĉe varma.
En novembro 1994 la papo Johano Paŭlo la 2a igis lin la dua kuba kardinalo.
#001377
La sekvaj jaroj estis sufiĉe ŝarĝitaj, ne nur en Kubo: inter aliaj taskoj, en 1996
la kardinalo estis elektita kiel unu el la vicprezidantoj de la Konferenco de Katolikaj
Episkopoj de Latin-Ameriko (CELAM), kaj li ĉeestis la Asembleon pri Ameriko de la Sinodo de Episkopoj ĉe Vatikano,
inter novembro kaj decembro 1997. En 1998 li estis honora invitito ĉe la Monda Kongreso
de la Internacia Katolika Gazetara Unuiĝo (UCIP) en la sidejo de Unesko en Parizo, okaze de la aljuĝo de ora medalo al la havana
#001378
Tamen sendube la plej grava evento de 1998 estis la unusemajna vizito de la papo Johano
Paŭlo la 2a al la lando en januaro. Poste la kardinalo havis ŝancon gastigi papajn
vizitojn en 2012 (Benedikto la 16a) kaj 2015 (Francisko).
#001379
Kubo kaj la eklezio estis la du ĉefaj aferoj en la vivo de kardinalo Ortega. Dum siaj
multaj jaroj ĉe la stirilo li klopodis plibonigi la rilatojn inter la eklezio kaj
la registaro, aŭ pli ĝuste, inter kubanoj kaj kubanoj. Tio altiris al li kaj laŭdojn
kaj mallaŭdojn. Ne ĉiuj, ĉiam, komprenis lian agadon. Dum intervjuo en 2014 li konfesis:
„Se mi devus rekomenci kaj reorienti mian vivon, ŝajnas al mi ke, spertinte kaj sciante,
ke Dio min vokas, mi denove Lin sekvus, eble kun pli da scio pri la signifo de tio,
sed same ĝoje kaj per la sama anima sinteno, kaj eble eĉ pli bone.”
#001381
La plej maljuna ministo (MONATO 2019/08-9, p. 7-8 ) aperis erareto ĉe la fotoj: La ŝakto-foto montras la muzeon de minejo en Saint-Etienne
nomata „Puits Couriot” kaj ne la ŝakton Cambefort, kie laboris Paĉjo Bruas.
#001382
En la recenzo de mia libro,
La Eksperimento: La forgesita revolucio de Kartvelujo (MONATO 2019/08-09, p. 26-27) aperas kelkaj eraroj.
#001383
La recenzinto, Nikolao Gudskov, skribas, ke „la socialdemokratoj ne sukcesis solvi plurajn problemojn, unuavice la nacian” – kvazaŭ mi ne estus skribinta pri ili. Estas plena ĉapitro en la libro pri la kartvelaj
naciaj malplimultoj, kaj tie mi konkludis, ke „la kartvelaj social-demokratoj ne ĉiam mastrumis la aferon bone, kaj en kelkaj okazoj
estis respondecaj pri teruraj krimoj.”
#001384
Li skribas ankaŭ, ke „socialismo povas esti nur rezulto de la socia revolucio en industrie evoluinta lando” – sed en mia libro mi skribis multe pri tiu temo, kaj mi citis la kartvelajn gvidantojn,
kiuj bone sciis tion (male al la bolŝevistoj).
#001385
„Neniu monda potenco agnoskis sendependan Kartvelion”, li skribas. Sed fakte, li eraras. Ekzemple, en februaro 1921, la Supera Konsilio
de la venkintaj aliancaj potencoj decidis jure agnoski Kartvelion. Grafo Curzon telegrafis
al sia reprezentanto en Kartvelio: „La registaro de lia reĝa moŝto donas al ĝi” – la Kartvela Demokrata Respubliko – „juran agnoskon”.
#001386
Li dubas, ke Stalin havis la potencon lanĉi la invadon en 1921, sed fakte Stalin kaj
liaj amikoj faris tion malantaŭ la dorsoj de la sovetia gvidanto Lenin kaj la estro
de la ruĝa armeo Trockij.
#001387
La kartveloj „ne rezistis al la okupado” de la rusoj post la invado, li skribas. Eble li ne legis la ĉapitron „La fina batalo”, kiu priskribas la rezistadon de la kartveloj, inkluzive de la grandega ribelo en
#001388
Li skeptikas pri tio, ke la Kartvela konstitucio estis kiel mi priskribis, kaj skribas,
ke „se ĝi estus tiom perfekta” – mi ne skribis, ke ĝi estis perfekta – la estroj de la nova kartvela respubliko en 1991 devus akcepti ĝin. Eble li ne scias
ke la kartvelaj estroj sepdek jarojn post la unua respubliko ne estis social-demokratoj
#001389
Li konkludis, ke mia libro „nun ekzistas krom en Esperanto, nur en la angla kaj en la kartvela”. Mi ĝojas informi ĉiujn, ke la libro aperos ĉi jare ankaŭ en la rusa, kaj ni esperas
fini la germanan tradukon dum la venontaj monatoj.
#001390
Giganta afrika heliko: nedezirata gasto en Kubo
#001391
La kuba arkipelago riĉas je biodiverseco danke al siaj faŭno kaj flaŭro. Pli specife,
1 faŭnon, la faŭnon de la moluskoj, unu el la plej diversspecaj tutmonde, ĉar ĝi havas
endemiecon, kiu atingas 95 % inter ĝiaj teraj reprezentantoj (Henry Augustus Pilsbry,
usona malakologo, nomis Kubon „malakologia paradizo”). Tia natura pejzaĝo estas tamen minacata de la eniro en la landon de ekzota, invada
#001392
La gigantan afrikan helikon (Achatina fulica) oni konsideras la plej invada specio de tera molusko neindiĝena en Kubo, kaj unu
el la cent ekzotaj kaj invadaj specioj plej damaĝaj mondskale laŭ la Internacia Unio
por la Konservo de Naturo (angle
International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN).
#001393
La heliko estas konsiderata ekzota for de sia deven-areo (orienta Afriko: pli precize
Kenjo, Tanzanio kaj Somalio) kaj estas tipa por la tropika zono. Ĝia invado ekis en
la 19a jarcento kaj estis faciligata ĉefe de homoj. Ĝi povas agi kiel plago kontraŭ
kultivaĵoj kaj estas aktiva vektoro de malsanoj.
#001394
La humida kuba klimato favoras la reproduktadon de la heliko tra specioj de vegetaĵoj
hortikulturaj, ornamaj kaj naturaj, en ekskrementoj de hejmaj bestoj, falfoliaro surtera
#001396
La heliko estas specio ĉiovora, konsumanta precipe vegetaĵan materialon, sed povas
ankaŭ ingesti interalie likenojn, fungojn, paperon kaj kartonon: tio estas sukcesa
karakterizaĵo por ke ĝi povu adaptiĝi je diversaj ekosistemoj. Alia karakterizaĵo
estas ĝia kapablo enteriĝi ĉe minacoj aŭ por protekti sin kontraŭ predantoj, fermante
sian konkon per membrano kaj malpliigante sian metabolon dum malfavoraj kondiĉoj (kiel
senpluveco aŭ manko de manĝaĵo).
#001397
Tiu specio ĉionmanĝa estas grava minaco por la pli ol 1500 aŭtoktonaj kubaj helikoj
pro la konkurado pri manĝaĵoj kaj spaco. Oni jam konstatis, ke la heliko povas sin
nutri per almenaŭ 250 plantaj specioj, multajn el kiuj oni ekonomiacele kultivas.
#001398
La giganta afrika heliko kutimas loĝi en urboj, preferas lokojn malpurajn kaj, ĉar
ĝi estas origina el Afriko, ĝia loĝantaro sendiference disvastiĝas, delokas indiĝenajn
speciojn kaj malekvilibrigas ekosistemojn pro la manko de naturaj predantoj agantaj
#001399
Kiel sciigis la biologo Antonio Alejandro Vázquez Perera, estro de laboratorio pri
malakologio en la instituto pri tropika medicino
Pedro Kourí, „Unuafoja raporto pri ĝia apero en Kubo okazis en julio 2014, en la ĉefurba municipo
Arroyo Naranjo; ĝi estis farita de nia laboratorio kaj publikigita en la revuo
Molluscan Research. Nuntempe ĝi ĉeestas en ĉiuj kontinentoj.” Esploro publikigita en la scienca revuo
Biological Invasions ebligis ligi la plivastigon de tiu ĉi invada specio kun religia joruba praktikado;
alivorte, ĝin oni enigis enlanden por plenumi ceremoniojn.
#001400
Doktoro Vázquez Perera klarigas: „Parazitologia esploro okazigita de nia laboratorio ebligis aldone detekti, ke individuoj
Achatina fulica estas infektitaj de la parazita nematodo
Angiostrongylus cantonensis, aganto kaŭzanta meningiton ĉe homoj. La giganta afrika heliko povas esti gastiganto
de larvoj de nematodoj, inter ili elstaras tiu
Angiostrongylus cantonensis, malgraŭ tio, ke ĝi estas ronĝula parazito.” Li aldonis: „Tiu nematodo povas akcidente infekti personojn pere de la konsumado de vegetaĵoj nebone
lavitaj aŭ de krudaj moluskoj. La giganta afrika heliko povas ankaŭ kaŭzi bronkiton,
encefaliton, histan inflamon, cefaleon, diareon kaj febron.”
#001402
1. Malakologio estas branĉo de zoologio, kiu okupas sin pri la studado de moluskoj.
#001403
Plej efika rimedo kontraŭ ronĝuloj
#001404
„Biorat estas uzebla por elimini ronĝulojn, nome ratojn kaj musojn, kaj iliajn plagojn” sciigis Andrés Molina Soto, ĝenerala direktoro de
Labiofam. Ĝi estas produktata en la centro-sudo de Kubo ekde 1994, kaj grandan kvanton da
ĝi akiras institucioj pri publika sano por malpliigi kaj forigi „nedeziratajn gastojn”.
Biorat estas ellaborita surbaze de rizo kun ŝelo, kiun oni fermentigas. Ĝi uzas kiel aktivan
substancon la bakterion salmonelo (Salmonella enteritidis) kaj pli precize ĝian varianton Danysz, pli taŭgan por ratoj kaj musoj. Ĝi estas
ne-noca por aliaj specioj kaj estas ankaŭ biomalkomponebla.
#001406
Inter la avantaĝoj oni povas mencii, ke ĝi mortigas ratojn kaj musojn per unufoja
apliko; ke ĝi ne damaĝas homojn kaj hejmajn bestojn; ke ĝi facile utiligeblas kaj
aplikeblas; ke malsanaj ronĝuloj infektas kaj mortigas la sanajn; ke unufoja apliko
sufiĉas por malaperigi ronĝulojn dum 6-8-monata periodo; en lokoj, kie estas ankaŭ
Biorat estas preferata de ratoj kaj musoj. Oni devas apliki la produkton, kiam plej granda
estas la agado de ronĝuloj (post la 4a posttagmeze).
#001407
Neordinaraj eventoj okazis en Albanio en la jaro 2019. La unua inter ili estis la
totala bojkoto de la parlamento dominata de socialistoj (78 lokoj el 140) fare de
la opozicio, ĉar la parlamenta plimulto voĉdonadis (ekde 2013, kiam ĝi gajnis la elektojn,
farante troajn promesojn) tute neglektante la malplimulton.
#001409
Laŭ la opozicio, pluraj membroj de la socialista parlamenta grupo kaj proksimume 370
altaj ŝtataj funkciuloj, kiujn enpostenigis la socialista registaro de Edi Rama, estas
ligitaj al la enlanda drog-mafio.
#001410
Amasaj protestoj de studentoj por nuligo de la leĝo pri instruado kaj aliaj civitanaj
protestoj kontraŭ tiel nomataj „ekonomiaj oligarĥoj”, kiuj malrespektis la publikan intereson kaj estis ligitaj kun evidenta koruptado,
igis la ĉefministron ŝanĝi februare preskaŭ duonon de sia registaro.
#001411
Intertempe, pro la granda justica reformo iniciatita de la internacia komunumo (Usono
kaj Eŭropa Unio), ekde la jaro 2016 la lando praktike restas sen konstitucia kaj kasacia
kortumoj. Do, mankas supera arbitracio!
#001412
La opozicio bojkotis ankaŭ la normalajn lokajn elektojn en junio 2019, el kio rezultis,
ke la socialistoj estis la sola partio venkinta en ili. La prezidento Ilir Meta elpaŝis
defende al la plurisma sistemo akirita en la jaro 1991 post duonjarcenta totalisma
reĝimo, sed la socialista parlamento responde komencis la proceduron por lia elpostenigo!
#001413
La someraj ferioj kaj la bezono de turismaj enspezoj provizore trankviligis la politikan
situacion. Tiel oni atendas la aŭtunon por esperi grandajn ŝanĝojn: la opozicio postulas
eksterordinarajn lokajn kaj parlamentajn elektojn, kiujn aranĝu transira registaro
sen Edi Rama kiel ĉefministro, kio restarigu plurismon en Albanio. La socialistoj
persistas en sia nova pozicio de absoluta dominado.
#001414
Mi estas belgo, kiu pasigis la unuan parton de sia profesia vivo (1970-1987) en la
banka mondo. Ĝi estis la transira periodo inter la epoko, en kiu ordinara homo ne
sentis sin komforta en banko kaj cetere ankaŭ ne bezonis bankkonton, kaj la nuntempo,
ne plu imagebla sen la elektronikaj pagiloj proponataj de bankoj kaj pseŭdo-bankoj.
#001416
Postskribo en la 28a de aŭgusto 2019
#001420
Grandega evoluo dum la pasintaj 50 jaroj
#001422
La 1970aj jaroj estis turnopunkto en la funkciado de la belga banka sistemo. Antaŭ
1970 la celpubliko de la bankoj konsistis nur en komerco, industrio kaj riĉuloj. La
simpla laboristo aŭ terkulturisto ne bezonis bankon. Cetere, en la plej grava financa
transakcio dum la vivo de belgoj, la aĉeto de domo, bankoj ne povis interveni, ĉar
ili ne rajtis doni hipotekajn pruntojn: tio estis la monopolo de ŝparkasoj kaj kelkaj
#001423
Fine de la 1960aj jaroj la ŝparkasoj komencis oferti bankservojn al siaj klientoj,
kaj reage la bankoj ekinteresiĝis pri laboristoj kaj oficistoj. Ene de kelkaj jaroj
la diferencoj inter bankoj kaj ŝparkasoj malaperis, kaj novaj leĝoj forigis la restantajn
#001425
La „sovaĝa” kapitalismo kaŭzis en la jaroj 2008-2010 mondan bankokrizon, kiu kolapsigis ankaŭ
plurajn belgajn bankojn. Ili povis pluekzisti nur danke al grandskala ŝtata helpo
(intertempe plejparte repagita). Unu banko, la postsekvanto de la franca-belga
Dexia, kies belga parto estis fuzio de publika kaj kooperativa bankoj, daŭre estas ŝtata
posedaĵo. Inter la rimedoj, kiujn uzis la Eŭropa Centra Banko por sanigi la bankan
sektoron, estis la kvazaŭ nula rentonivelo. Tio plene renversis la profitbazon de
la bankoj. Rezulto estis plia ŝrumpo de la nombro de oficistoj kaj filioj.
#001429
La tradiciaj investebloj estas ŝparkontoj kaj obligacioj (ĉu de la banko, ĉu de la
ŝtato, ĉu de komerca entrepreno). Investfondusoj estas ofertataj de la bankoj ekde
la 1970aj jaroj kaj havas moderan sukceson. Aĉeto de akcioj neniam estis populara
en Belgio, kaj la kolapso de multaj bankoj (kies akcioj estis konsiderataj tute sekura
investo) memorigis pri la grandaj eblaj riskoj.
#001431
La du ĉefroluloj celas memorigi la venontajn generaciojn pri tiaj aferoj por atingi
pli pacan kaj justan socion. Sekve, oni devas konstrui muzeon de memoro, de kruelo
kaj hororo, nome muzeon de milito. Se ĝi sukcesus inkluzivi ĉiujn militilojn de la
mondo, ekstere oni estus pli sekura. Per mallongaj ĉapitroj, Magris montras al ni
ĉiun salonon de la muzeo laŭ fadeno, kiu interplektiĝas kun aliaj, kiel la mult-tabulaj
notoj, verkitaj de ĝia iniciatinto kaj la familia itinero de Luisa Brooks, la homo,
fine realiganta ĝin. Kurioze, la tuto baziĝas sur reala persono, kiu ekzistis en Triesto
#001440
Jen postlegada pripenso: estas tiom da militaj muzeoj en la mondo, tiom da monumentoj
al militemaj prodaĵoj ... ĉu oni devus transformi ilin, por ke ili fariĝu memoraĵoj
al paco kaj al bono?
#001441
Kial gravas daŭre esplori kaj pripensi tiujn hontindajn epizodojn de nia historio?
Ĉar ni devas ne forgesi, kio okazis, kion faris la homa (ĉu vere infana?) raso. Ĉar
ni ne devas alkutimiĝi. Ĉar, eble, la fumo de la kremaciejo devenas de nia interno.
Ĉar honorigante la viktimojn kaj la etikajn heroojn, ankoraŭ plejparte anonimajn,
ni reprenas iom de la digno, perdita pro la fieco de la murdistoj – ankaŭ plejparte anonimaj, ankoraŭ. En Hispanio oni tion nomas
#001443
La libro de Claudio Magris faras grandan kaj altkvalitan kontribuon tiucele. La majstra
traduko de Carlo Minnaja ebligas, ke ĉiuj konatiĝu kun ĝi en racia lingvo. Kaj li
aldonis pli ol 200 utilajn piednotojn por kompreni kaj ĝui la erudicion de la aŭtoro.
La reviziado de Federico Gobbo perfekte enŝoviĝas en profesian eldonon. Kaj li aldonis
valoran prezenton de la libro ĝuste por ni, esperantistoj, kiuj ne malproksimas de
pacismaj utopioj. Fine, la bela kovrilo de la FEL-eldono samas al tiu originala, pri
#001444
Post tralego de dudeko da recenzoj en pluraj lingvoj, ŝajnas, ke kelkaj kritikistoj
trovis la verkon tro ambicia kaj longa, foje ankaŭ iom konfuza, ne malofte kun troa
uzo de kliŝoj. Dume, la plimulto el ili taksis ĝin elstara, unika, poezia kaj fascina,
enciklopedia (ne hazarde ĉiu recenzo fokusiĝas pri malsama epizodo kaj citas apartan
frazon), pinto de la eŭropa humanismo. Interalie, ĝi premiiĝis kiel la plej bona libro
de la jaro 2016 de la itala ĵurnalo
#001445
La 23an de aŭgusto la baltaj landoj festis la 30an datrevenon de evento, kiu forte
simbolis ilian strebadon al libereco.
#001448
En tiu tago de 1989, homoj de Litovio, Latvio kaj Estonio – tiam okupataj de Sovetio – ligis la ĉefurbojn Vilnius, Rīga kaj Tallinn per homĉeno 650 kilometrojn longa, tiel
deklarante sian aspiron al libereco. Oni kalkulas, ke ĉirkaŭ 2 milionoj da homoj staris
unu apud alia. La tago estis elektita ne hazarde, ĉar tio estis la 50a datreveno de
1. Historiistoj konsentas, ke la Balta Vojo – kiu kunigis tri naciojn – estis unu el la plej gravaj paŝoj survoje al sendependeco.
#001449
En 2009 Unesko aldonis al sia Monda Memorlisto la Baltan Vojon – pacan politikan manifestacion – kiel soci-politikan fenomenon, kies signifo kaj influo al la sendependiĝo de Litovio,
Latvio kaj Estonio, ne estas diskuteblaj.
#001450
Sur la katedrala placo de Vilnius stariĝis la memordekoracio „Radio-ondo”, kiu estas tiel granda kiel kvinetaĝa domo. La instalaĵo estas 19,25 metrojn longa,
16,60 metrojn alta kaj konsistas el 2145 radioaparatoj. Je la 19a horo ili ĉiuj disaŭdigis
la tiaman tre popularan kanton „Baltio jam vekiĝas”. La nacia agentejo
Factum, kiu registras naciajn rekordojn, informis, ke la artaĵo fariĝis unu ero en la listo
#001452
La nacia radio kaj televido realigis sian ideon kun helpo de la artistoj Viačeslavas
Mickevičius kaj Ieva Makauskaitė. „Tiutempe la radio estis ege grava kaj estas neimageble, ke la Balta Vojo estus sukcesinta
sen moderna teĥniko”, diris Mickevičius, kiu tiutempe estis nur kvarjara knabo.
#001454
Post la datrevenaj solenaĵoj de la Balta Vojo la radioartaĵo estis translokita al
la Eŭropa Parko proksime de Vilnius por konstanta eksponado.
#001455
1. Traktato pri ne-agreso subskribita la 23an de aŭgusto 1939 en Moskvo inter Sovetio
#001456
Ĉu vi alteriĝis en iu belga flughaveno lastatempe aŭ forflugis de ĝi? Do tre verŝajne
vi ne estas serĉata krimulo!
#001457
En la jaro 2019 en Belgio estis arestitaj 94 personoj, kiujn oni suspektas pri terorismo,
120 personoj, kiuj estas suspektataj pri homŝakrado kaj 7 kidnapantoj. Ili ĉiuj planis
#001458
La 15an de januaro 2018 kreiĝis la Sekcio pri Pasaĝeraj Informoj (angle
Passenger Information Unit), kiu planas kompari la pasaĝerlistojn de ĉiuj flugoj, kiuj alteriĝas en Belgio aŭ
foriras de ĝi, kun datumbazoj de homoj suspektataj aŭ kulpigitaj pri gravaj krimoj.
Nun, fine de 2019, 70 % de ĉiuj pasaĝeroj estas kontrolataj.
#001459
La 27an de aprilo 2016 la Eŭropa Parlamento kaj la Konsilio de Eŭropa Unio aprobis
la direktivon 2016/681 pri la uzo de pasaĝerlistoj por la prevento, eltrovo kaj esplorado
de terorismaj kaj aliaj gravaj krimoj.
#001460
La 28an de novembro de la sama jaro la Eŭropa Komisiono publikigis la detalojn, kiujn
la membro-ŝtatoj devis atingi ĝis majo 2018. Tiuj detaloj antaŭvidas interalie, ke
devas kontroli la pasaĝerojn, kiuj venas de lando ekster EU aŭ iras al lando ekster ĝi,
rajtas kontroli tiujn, kiuj faras flugojn interne de EU aŭ interne de la membro-ŝtato.
#001461
„Ni ricevas la datumojn 48 horojn antaŭ la planita foriro aŭ alveno, kio donas al ni
iom da tempo por prepari kelkajn aferojn”, diras Gunter Ceuppens, direktoro de la Sekcio pri Pasaĝeraj Informoj. „La datumoj tiam estas krucigataj kun tiuj de homoj, kiuj estas serĉataj. Kiam la krucigo
rezultigas trafon, ili estas analizataj en la sekcio kaj poste transdonataj al la
flughaveno, kie tiu homo surteriĝos aŭ foriros.”
#001462
„De la komenco en 2018 la sekcio analizis pli ol 26 milionojn da datumoj. Tio estas
ĉirkaŭ 70 % de la datumoj de ĉiuj flugpasaĝeroj en nia lando”, diris la belga ministro pri internaj aferoj Pieter De Crem. „Por komparo, pasintjare la sekcio analizis nur ĉirkaŭ 33 % de la flugpasaĝeroj. La
intenco estas, ke fine de 2019 ni atingu 100 % de la aviadkompaniaj pasaĝeroj, sed
ankaŭ la datumojn pri pasaĝeroj de internaciaj trajnoj kaj busoj ni volas aldoni.”
#001463
Ĉie en la mondo sentiĝas la forceja efiko pro la ellasado de karbon-dioksido estigata
de la homa agado. Ĉe la orienta rando de Eŭrazio la situacio estas grava. Ĉar la japana
insularo estas ĉirkaŭata de la maro, la indico de altiĝo de la temperaturo estas pli
granda ol la meznombra kvanto. Dum la lastaj 100 jaroj ĝi altiĝis je 1,1 celsiaj gradoj.
#001464
Laŭ la varmiĝo de la akvo en la Filipina Maro, multe da marakvo vaporiĝas, kaj fariĝas
grandegaj kirloj, el kiuj baldaŭ kreskas kaj formiĝas tropikaj ŝtormoj kaj tajfunoj.
Ĉiujare, averaĝe 27 tajfunoj naskiĝas, kaj ĉirkaŭ tri el ili surteriĝas en Japanion.
Sciencistoj antaŭvidas plimultiĝon kaj pligrandiĝon de tajfunoj pro la altiĝo de la
marakva temperaturo. Tial oni timas, ke iu giganta tajfuno atakos Japanion kaj inundos
vastan parton de niaj insuloj.
#001465
La multiĝo de karbondioksido kaŭzas varmiĝon kaj acidiĝon de la marakvo, el kio rezultas
ŝanĝiĝo kaj detruo de la ekosistemo. En la lastaj jaroj oni kaptis ne multajn el iuspecaj
fiŝoj, kiel salmoj kaj sairoj
1, kiuj antaŭe estis abunde kaptataj. Varmigitaj maraj tajdoj malfaciligas la reproduktadon
de tiuj fiŝoj aŭ forpelas ilin norden. Usonaj sciencistoj raportis, ke en orienta
Azio la fiŝa resurso malmultiĝis je 15-35 % dum la lastaj 80 jaroj.
#001466
De kelkaj jaroj okazas, ke moskitoj ne venas piki homojn en la somerfino en Tokio
kaj aliaj urboj. Laŭ fakuloj, la moskitoj ne povas agadi en medio kun temperaturo
oC. Aldone la fakuloj avertas pri la eblo – ĉar en Japanio la klimato estas tropika – ke alispecaj moskitoj, kiuj transportas malarion kaj aliajn tropikajn malsanojn,
#001467
Ne nur la varmo faras la japanan someron neeltenebla, sed ankaŭ la humideco, kiu kelkfoje
superas 70 %. Ĉi-aŭguste en Tokio estis 10 tagoj, en kiuj la plej alta temperaturo
superis 35 gradojn. Dum unu semajno – inter la 29a de julio kaj la 4a de aŭgusto – 57 personoj mortis en Japanio pro granda varma ondo, kaj 18 347 estis ambulance transportitaj
al malsanulejoj. En 2018 pli ol 1000 mortis pro simila varmondo. Nemalmultaj mortis
nokte, kio signifas, ke dumnokte la rolo de humideco estas granda.
#001468
Por protekti sin kontraŭ la forta suna varmo kaj la transviolaj radioj, la japana
popolo uzas sunombrelojn. Jam antaŭ 300 jaroj urbanoj uzis belajn ombrelojn faritajn
el fortikaj paperoj. Altrangaj viroj, inkluzive de samurajoj, kuracistoj kaj bonzoj,
konkure uzis okulfrapajn ombrelojn. La registaro fojfoje malpermesis luksajn sunprotektilojn.
#001469
En la moderna epoko tute malaperis la kutimo porti sunombrelojn ĉe viroj. Tamen nun
la ministerio pri medio rekomendas, ke ankaŭ viroj uzu tiujn protektilojn. Laŭ enketo,
ĉ. 70 % de la virinoj uzas ombrelon, dum nur ĉ. 5 % de la viroj uzas ĝin.
#001470
Cololabis saira, parenco de skombro (red.)
#001471
Esploristoj de la universitato Tulane en Usono sukcese identigis novan specion de
malgranda ŝarko, kiu ĉasas iom nekutime. Ĝi allogas siajn viktimojn tiamaniere, ke
en mallumo ĝi eklumas. Estas ankaŭ interese, ke ĉi tiu nova specio de ŝarko estas
nur 14 centimetrojn longa. Krom per sia scienca nomo (Mollisquama mississippiensis) ĝi estas kurioze konata ankaŭ kiel „usona poŝa ŝarko” (angle
#001472
Ĉi tia ŝarko estis malkovrita en la Golfo de Meksiko en februaro 2010 per ŝipo de
National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA, Federacia Oceana kaj Atmosfera Administracio). Sciencistoj ekinformis la publikon
pri la koncerna golfa ŝarko jam en 2015, sed oficiale ĝi estis science klasifikita
#001473
Tiu ĉi predanto ĉasas fiŝojn pli ol 300 metrojn sub la marnivelo. Laŭ esploristoj
el malgranda poŝglando, situanta proksime de ĝiaj antaŭaj naĝiloj, la ŝarko elŝprucas
fluoreskan fluidaĵon. Tiel ĝi altiras la atenton de viktimo, kiu naĝas al la lumo,
dum ĝi (praktike nevideble) atakas.
#001474
La besto estas unu el du konataj specioj de poŝaj ŝarkoj de la genro
Mollisquama. La alia poŝa ŝarko, ankaŭ malofte vidata, estas pacifika specio, science nomata
Mollisquama parini. Ĉi tiu fiŝa vertebrulo estas 40 centimetrojn longa. Oni ĝin malkovris en 1979 ĉe
#001475
Multaj „olduloj” (sed ankaŭ plenkreskuloj, kelkfoje eĉ sub la aĝo de 40 jaroj) spertas presbiopecon,
normalan staton ligitan al onia maljuniĝo, kiu ne ebligas al la okuloj vidi bone – kaj precipe legi – de proksime. Se, por legi tiun ĉi artikolon, vi jam bezonas uzi okulvitrojn aŭ iom
malproksimigi la revuon de viaj okuloj, tre interesos vin scii, ke baldaŭ aperos nova
#001477
Sufiĉos fakte enmeti ĉiutage kelkajn gutojn en viajn okulojn. Tio estos vera revolucio
por milionoj da homoj, kiuj devas alfronti ĉi tiun vidan malordon kaj foje, forgesinte
siajn okulvitrojn, ne hezitas peti la helpon de nekonatoj en superbazaro por ekscii
kelkajn detalojn pri la ingrediencoj aŭ la kosto de la produktoj, kiujn ili volas
#001478
Novartis (por nun, temas pri okulakvo konata nur per sia mallongigo: Unr844) devus iĝi havebla
jam en 2023 post la fino de la testado, ankoraŭ plenumata. Estroj de la farmacia kompanio
diskutis en septembro 2019, en la svisa urbo Bazelo, kun la internacia gazetaro, pri
siaj novaj esploroj kaj pri la perspektivoj, kiujn ili malfermas tutmonde.
#001479
„La kuracado de presbiopeco estas tre interesa fako, ĉar tiu problemo koncernas rimarkindan
parton de la adolta loĝantaro, kaj la esploroj donas kuraĝigajn rezultojn”, klarigis Gaia Panina, medicina direktoro de
#001480
La 19an de aŭgusto 2019 la 26-jara junulo Ángel Ernesto López Hernández starigis mondrekordon,
kiam li „blinde” pedalis per unurada ciklo tri kilometrojn en 13 minutoj kaj 35 sekundoj. Tion li
faris tra ĉefaj stratoj de la urbo Sancti Spíritus.
#001483
„Kiam mi ekkonis Aliet Pérez Martínez, kiu rompis – la 13an de aŭgusto 2016 en Santiago de Cuba – la mondan rekordon de blind-stirado de motorciklo sen kromĉaro, mi sentis min inspirita
de lia heroaĵo”, diris Ángel Ernesto. „Malkovrinte tiun ĉi veturilon kun nur unu rado, mi intencis rompi la rekordon kaj,
ĉar mi estas tre obstina, tion mi atingis.”
#001484
Por garantii, ke lia vidpovo fariĝas nula, sur la okuloj li portis unue bandaĝon el
kotono kaj gazo; sur tio li portis krome maskon kaj fine nigran kapuĉon.
#001485
Ángel Ernesto laboras en la municipa grupo pri scenaj artoj, kiel klaŭno
Galletica (kekseto) kaj kiel amatora ekvilibristo sur sep benketoj. Antaŭ pli ol unu jaro li
planis tiun heroaĵon antaŭe neniam konatan en la mondo.
#001486
La junulo esperas sukcesi registri la eventon en la libro
#001487
La 7an de septembro 2019 en Parizo okazis futbalmatĉo Francio-Albanio. Laŭregule oni
aŭdigas la naciajn himnojn de ambaŭ landoj – unue, tiun de la gasto, ĉi-okaze de Albanio.
#001488
Sed, strange, ĉiuj 80 000 spektantoj aŭdis ĝisfine la himnon de Andoro! Albanoj protestis
ĉe la ĉefarbitracianto, kaj tiu ĉi, siavice, ĉe la organizantoj. Post kvar minutoj,
la parolisto, pardonpetante, anoncis la himnon de ... Armenio!
#001489
Finfine, pli grava persono repardonpetis, kaj la spektantoj aŭdis la albanan himnon
– stare, tiel esprimante, ankaŭ ili, sian pardonpeton je la nomo de la franca popolo.
Tion faris oficiale, du tagojn poste, ankaŭ la franca prezidento Emmanuel Macron en
sia mesaĝo al la albana ĉefministro Edi Rama.
#001490
Tiu ĉi malagrabla okazintaĵo vekis disputojn en Albanio. Ĉu ĝi estis vere senintenca
homa eraro okazinta dufoje aŭ ies fiintenca ago?
#001491
Cetere, oni eksciis, ke UEFA monpunis la francan futbalan federacion je 10 000 eŭroj.
#001492
Ĉu Briteliro kviete okazis jam en marto?
#001493
Kiam la 28an de aŭgusto la brita ĉefministro Boris Johnson deklaris, ke li suspendos
la parlamenton, ekestis tuja furoro en politikaj rondoj pri „konstitucia krizo”, kun stratmanifestacioj kontraŭ „la puĉo”. Sed verdire, la konstitucia krizo ekis ne la 28an de aŭgusto 2019, sed la 23an de
junio 2016, kiam estis deklarita la rezulto de la referendumo pri brita membreco en
#001494
Plej grava evento ekde 1660
#001495
Tri monatojn post tiu referendumo okazis faka seminario ĉe la Universitato de Londono
pri la konsekvencoj de Briteliro. Unu preleganto priskribis Briteliron kiel la plej
gravan konstitucian eventon de la brita historio post 1660, ĉar ĝi montras, ke rilate
al la demando pri Eŭropo, la suvereneco de la popolo superas la suverenecon de la
#001496
Alia preleganto diris, ke li ne povas pensi pri alia evento en la brita historio,
en kiu la popolo ĝis iu grado reduktis la suverenecon de la parlamento. Li klarigis,
ke laŭ jura vidpunkto la referendumo estis nur konsila, sed ĉar la registaro promesis
respekti la rezulton de la voĉdono, la plimulto de la parlamentanoj komprenis ĝin
kiel devigan. Post la referendumo la registaro kaj la parlamento sekvas politikon,
kiun ili kontraŭas. „Tia situacio estas senprecedenca en nia longa konstitucia historio”, asertis la preleganto, „Eŭropo do respondecis pri la enkonduko de nova koncepto en la britan konstitucion,
la suverenecon de la popolo”.
#001497
La plej longa sesio ekde 1707
#001498
Ordinare parlamentaj sesioj daŭras unu jaron, komenciĝante en aprilo aŭ majo. Fine
de sesio leĝproponoj ekkonsideritaj nuliĝas, kaj devas esti dekomence reenkondukitaj.
La nova sesio komenciĝas per reĝina parolado, en kiu ŝi elmetas la registaran planon
por la sesio. Tamen la sesio, dum kiu Theresa May traktis pri Briteliro, daŭris jam
pli ol du jarojn, kaj estis la plej longa ekde la unuiĝo de Anglio kaj Skotlando en
1707, kaj do jam venis tempo por nova parlamenta sesio.
#001499
Boris Johnson fariĝis ĉefministro la 24an de julio, la tagon antaŭ la somera paŭzo,
kiu daŭris ĝis la 3a de septembro. Dum tiu paŭzo li anoncis, ke la parlamenta sesio
finiĝos la 10an de septembro, kaj la nova sesio komenciĝos la 14an de oktobro – por ebligi la okazigon de la partikonferencoj, por kio la parlamento tradicie paŭzas,
sed el tio rezultis la plej longa suspendo de la parlamento post ĝia sesio de 1930-1931.
Laŭ Boris Johnson, tion li faris por ebligi novan programon de sociaj reformoj sub
lia ĉefministreco, sed laŭ liaj kritikantoj li faris tion por silentigi la parlamenton
#001500
Konfliktaj opinioj kaj politikaj artifikoj
#001501
En la semajno, en kiu la parlamento kunvenis inter la somera paŭzo kaj la fino de
la sesio, la parlamento decidis, ke la ĉefministro petu prokraston de la dato de Briteliro.
Tamen Boris Johnson daŭre insistis, ke la leĝo jam diras, ke Britio eliros la 31an
de oktobro, sendepende de tio, ĉu Britio kaj EU atingos interkonsenton aŭ ne. La antaŭaj
prokrastoj ne ebligis novajn traktadojn, kaj donis nur tempon por provi trapuŝi esence
la saman interkonsenton kontraŭ la volo de la parlamento.
#001502
Tio, kiel Boris Johnson sukcesos pri tio sen agi kontraŭleĝe, fariĝis granda demando
en la amaskomunikiloj. Tamen iu aŭtoro el la Brita Asocio pri Konstitucia Juro (United Kingdom Constitutional Law Association) sugestis unu eblon. Ĉiu nova leĝo, por ke ĝi validu, devas esti promulgita de la
reĝino laŭ konsilo de la ĉefministro. Li argumentis, ke eblus, kaj eĉ decus, ke la
ĉefministro prezentu novan leĝon al la reĝino, kun rekomendo, ke ŝi rifuzu ĝin promulgi.
#001503
Britio estas fama pro manko de skribita konstitucio, aŭ, pli ĝuste, de „kodigita” konstitucio. Ekzistas kelkaj historiaj dokumentoj, sed plie al tio la procedurojn
oni decidas pere de precedencoj. La konstitucia historio estas longdaŭra potenclukto
inter la monarĥio kaj la parlamento. Nuntempe oni konsideras, ke la parlamento estas
suverena, sed la monarĥo konservas kelkajn rajtojn. Laŭ la anglalingva Vikipedio,
„La parlamento estas duĉambra, sed havas tri partojn, konsistantajn el la Suvereno
(Reĝino-en-Parlamento), la Ĉambro de Lordoj, kaj la Ĉambro de Deputitoj (la Suba Ĉambro)”. Do la potenco-divido inter la Suvereno kaj la Parlamento fariĝis iomete obskura.
#001504
Novaj leĝoj devas ricevi reĝan aprobon, kaj la fino kaj komenco de parlamentaj sesioj
devas ricevi reĝan aprobon. Tio ne estas afero por la parlamentaj ĉambroj, sed afero
por la ĉefministro kaj la monarĥo. Tiu aprobrajto nomiĝas „la reĝa prerogativo”. La reĝan prerogativon oni aplikas tradicie ankaŭ al eksterlandaj aferoj, inkluzive
de la lanĉo de militoj, sen tio, ke la parlamentaj ĉambroj havus formalan voĉon en
#001505
Theresa May kiel ĉefministro aplikis la reĝan prerogativon, kiam ŝi donis la formalan
avizon al Eŭropa Unio pri Briteliro, tiel difinante la elirdaton la 29a de marto 2019.
Tamen la Alta Kortumo juĝis tion kontraŭkonstitucia, ĉar temas ne nur pri eksterlandaj
rilatoj, sed ankaŭ pri leĝoj de Eŭropa Unio, kiuj validas ene de la lando. Pro tio
Theresa May devis tion poste akceptigi pere de la parlamentaj ĉambroj. Poste, interkonsente
kun Eŭropa Unio, ŝi pluetendis tiun datlimon ĝis la 31a de oktobro, dum ŝi trifoje
sensukcese provis akceptigi esence la saman proponon en la parlamento.
#001506
Tiaj demandoj estas ĝenerale evitindaj en la brita socio, ĉar la ora regulo de la
brita politiko estas, ke oni tenu la reĝinon for de la politiko. Tamen ekzistis aludoj
al eventuala misuzo de la reĝa prerogativo rilate al la invado de Irako, kaj certe
leviĝos pliaj demandoj ankaŭ pri tio, ĉu la skota verdikto restos nekontestata.
#001508
Ekzistas pluraj precedencoj de longaj suspendoj de la parlamento. Plej laste ĉefministro
John Major en 1997 frue ĉesigis la parlamentan sesion, tiel evitante debaton pri subaĉeto
de parlamentanoj por fari parlamentajn demandojn. Nun John Major estas unu el la subtenantoj
de la jura agado kontraŭ la suspendo de la parlamento fare de Boris Johnson.
#001509
Ĉu Briteliro jam okazis en marto?
#001510
Laŭ Robin Tilbrook, ĉiuj juristoj, kiuj komentis pri la afero, kun la escepto nur
de tiuj, kiuj estas pagataj por argumenti kontraŭe, diras, ke li havas fortan argumentaron.
Tamen la afero eĉ ne atingis la Altan Kortumon, pro interveno de unu el la juĝistoj,
kiu deklaris ĝin „tute sen merito”. Robin Tilbrook apelaciis, argumentante, ke tiu juĝisto havas, pro sia historio,
politikajn motivojn, kaj ne devus esti enplektita en tiu ĉi afero. Li nun atendas
decidon de Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj (ne de Eŭropa Unio), al kiu li pledis pri
la rajto esti aŭdata de jura tribunalo.
#001512
La ironio malantaŭ tiu ĉi konfuzo estas, ke origine la ĉefa motiviĝo malantaŭ la kampanjado
por brita eliro el Eŭropa Unio – kaj eĉ kontraŭ la Traktato de Maastricht, kiu kreis Eŭropan Union – estis la manko de demokratio en Eŭropa Unio. Sed nun, kiam Britio provas regajni
la suverenecon, la demando estas, ĝuste kie kuŝu tiu suvereneco ene de Britio.
#001513
La plej lasta libro de profesoro Vernon Bogdanor, eldonita en februaro ĉi-jare, titoliĝas
Preter Briteliro: cele al Brita Konstitucio. Li argumentas por kodigita konstitucio samtipa kiel tiuj, kiujn havas aliaj landoj.
La libro priskribas plian konfuzon enkondukitan de la aŭtonoma regado en Skotlando
kaj Kimrio. En la antaŭlasta ĉapitro li citas kelkajn eminentajn konstituciajn juristojn.
Unu el tiuj asertis: „Al la granda plimulto el ni mankas klara kaj ampleksa kompreno de tio, kio estas la
kondiĉoj de nia konstitucio”. Laŭ alia: „konstitucie, ni nun trovas nin en senvoja dezerto sen ajna mapo aŭ kompaso”.
#001514
Vernon Bogdanor mem pli frue en sia libro skribis, ke antaŭ la aliĝo de Britio al
la Eŭropa Komunumo en 1973, „la brita konstitucio povus esti karakerizata per precize ok vortoj: ‚Kion ajn la reĝino-en-parlamento promulgas, tio estas leĝo’.”
#001515
Tiel ni revenas al la fundamenta problemo, kiun difinis profesoro Bogdanor, ke la
popolo voĉdonis por Briteliro, dum la parlamento kontraŭas. Tio kondukis al konflikto,
en kiu la obskura konstitucia kaj jura situacio estas uzata kiel batalrimedo. En la
angla lingvo, oni nomas tion
lawfare – vortluda kunfando de la vortoj
warfare (militado). Ĝuste tia jura militado surbaze de obskura konstitucio estas en la centro
#001516
Se gas- aŭ elektro-kompanio kreas fosaĵon en via strato por enmeti tubojn aŭ kablojn,
ĝi devas averti similajn kompaniojn, kiel ekzemple la koncernan telefon-kompanion,
por ke ili povu uzi la okazon por instali aŭ renovigi ankaŭ siajn kablojn, ekzemple
Interret-kablon, en la sama fosaĵo. Tio ĉi estas eŭropa direktivo jam de kvin jaroj,
kaj al ĝi devis adaptiĝi la lokaj leĝoj en ĉiuj landoj de Eŭropa Unio (EU) antaŭ la
1a de januaro 2016. La direktivo ŝajnas logika, mon- kaj tempo-ŝpara, kaj do oni atendus,
ke la leĝon oni ĉie tuj aprobus.
#001517
Paradokso: oni devas, sed ne rajtas
#001518
Tamen Belgio estas aparta fenomeno. Ĝi estas federacio, kiu konsistas el Flandrio
(la plej granda parto), Valonio kaj Bruselo (la plej malgranda parto). Tial la eŭropa
direktivo devas esti leĝigita tri fojojn, aparte en ĉiu federaciero. La leĝigo okazis
preskaŭ tuj en Flandrio kaj Valonio, sed post kvar jaroj ankoraŭ ne en Bruselo. La
kialo estas ne tio, ke la brusela leĝdona instanco ne konsideras la direktivon inda,
sed tio, ke ĝi konsideras sin ne rajtigita krei tian leĝon.
#001519
La Eŭropa Kortumo opinias, ke Eŭropa Unio sufiĉe longe atendis nun, kaj komence de
julio decidis pagpuni Belgion je 5000 eŭroj tage ĝis la leĝo estos realigita. Estas
atentinde, ke ĝi decidis pagpuni Belgion, sed ne Bruselon, ĉar ja Belgio estas ano
de Eŭropa Unio, ne la apartaj federacieroj. Bruselo protestis, kaj diris al Eŭropa
Unio, ke ĝi ne estas rajtigita fari tian leĝon, sed la Komisiono reagis per simpla
„se Flandrio kaj Valonio ja sentas sin kompetentaj, tiam ankaŭ Bruselo sentu sin kompetenta
#001520
Philippe De Backer, la ministro en Belgio respondeca pri „administra simpligo”, sentas sin tre malkomforta pri tiu ĉi multekosta jura nodo kaj petis Bruselon „rekonsideri sian pozicion”. Li ne tre bone komprenas la obĵetojn de Bruselo kaj petas „simple leĝigi la direktivon, same kiel faris Flandrio kaj Valonio”.
#001521
Ĉu eble Kafka studis en Belgio?
#001522
La ĉi-jara „Premio pri ĝusta vivmaniero” (angle:
Right Livelihood Award) iras al kvar ricevontoj:
#001523
1. La defendanto de homaj rajtoj Aminatou Haidar en Okcidenta Saharo, „pro ŝia konstanta senperforta agado, malgraŭ malliberiĝo kaj torturo, cele al justeco
kaj memdecidrajto por la popolo de Okcidenta Saharo”.
#001524
2. La advokato Guo Jianmei en Ĉinio, „pro ŝia pionira kaj persista laborado por sekurigi la rajtojn de virinoj en Ĉinio”.
#001525
3. La klimataktivulino Greta Thunberg en Svedio, „ĉar inspiranta kaj pliklariganta politikajn postulojn pri urĝa klimatagado, kiu reflektas
#001526
4. La indiĝena gvidanto Davi Kopenawa de la janomana popolo en Brazilo, kune kun
Hutukara Associação Yanomami, „pro ilia kuraĝa rezoluteco por protekti la arbarojn kaj biodiversecon de la amazona
regiono, kaj la landojn kaj kulturon de ĝiaj indiĝenaj popoloj”.
#001527
La premio estis fondita en 1979, kiam la sved-germana filatelisto Jakob von Uexküll
[fon ikskil] proponis al la Nobel-fondaĵo krei du novajn Nobel-premiojn, ne komprenante,
ke la testamento de Nobel ne ebligas tion. Eĉ la sveda nacia banko ja povis krei nur
Nobel-memorpremion pri ekonomiko, ne Nobel-premion. Pro la rifuzo de la fondaĵo, von
Uexküll do fondis propran premion, financatan de lia poŝtmarkkolekto.
#001528
Miaj amikoj nomas min klimata skeptikulo. Sed ĉu vere? Mi ja kredas, ke la klimato
sur nia tero ŝanĝiĝas. Mi ankaŭ kredas, ke CO2 sorbas varmoradiadon. Mi ankaŭ estas konvinkita, ke ni devas esti zorgemaj pri fosiliaj
mineraloj: ili estas kompleksaj molekuloj, en kiujn la suno investis multan energion.
Sed ... mi ne kredas, ke la homo kaŭzas la nunan klimatan ŝanĝiĝon.
#001529
Miaj amikoj nomas min negacianto: iu, kiu neas la evidentan realon. Ili ankoraŭ ne
starigas min sur la brulŝtiparon, sed tamen rigardas min kun certa malfido, iomete
kiel herezulon. La sekva teksto ne celas konverti miajn amikojn, sed nur organizi
miajn proprajn ideojn kaj eventuale kompari ilin kun aliaj vidpunktoj.
#001530
Unue pri klimata ŝanĝiĝo. Ĉio komenciĝis antaŭ ĉirkaŭ 14 miliardoj da jaroj kun la
„granda knalo”, la praeksplodo, iomete stranga hipotezo sed nun vaste akceptita. Antaŭ 3,5 miliardoj
da jaroj nia mondo jam ekzistis kaj tiam verŝajne ekestis la vivo. La surfaco de la
tero estis ankoraŭ varma kaj malmola. Aperis kontinentoj, el kiuj Rodinio antaŭ ĉirkaŭ
1 miliardo da jaroj estis la unua, preskaŭ certe sekvita de aliaj.
#001531
Pangeo ekzistis antaŭ 250 milionoj da jaroj. Ĝi estis granda tera maso kun verŝajne
kontinenta klimato. Pangea iom post iom disiĝis en apartajn kontinentojn. Geologo
rakontis al mi, ke ekde tiam centoj, eble miloj, da klimataj ŝanĝiĝoj okazis. Glaciajn
periodojn sekvis varmaj periodoj. Certe ili ĉiuj okazis sen homa interveno. Restas
mirinde, ke nuntempe, kiam la ŝanĝiĝo okazas la dekmilan fojon, homoj volas atribui
la kaŭzon al homoj. Pro diversaj kialoj homoj volas esti respondecaj pri eblaj katastrofoj.
#001532
En bibliaj tempoj, Jeremio kaj aliaj profetoj jam antaŭdiris katastrofojn rezultantajn
el homa konduto. Ezekielo antaŭvidis la apokalipson kaj la finon de la tempo. Ĉi tiu
damnita pensado daŭre vivas en diversaj religiaj sektoj. Estas farita scienca esplorado
pri tiu fenomeno kaj ŝajnas, ke la familio decidas, kion oni kredas. Ankaŭ la teorio
de mondvarmiĝo kaŭzita de homoj apartenas al ĉi tiu serio. Konata estas la „razilo de Ockham” (William of Ockham, 14a jarcento). Ĝi diras, ke oni ne supozu novan kaŭzon de io,
se niaj spertoj instruas al ni, ke ĝi ĉiam okazis sen tiu specifa kaŭzo. Se mil klimataj
ŝanĝiĝoj okazis sen homa interveno, ne utilas formuli hipotezon por la mil-kaj-unua.
#001533
Miaj amikoj diras: nun la cirkonstancoj malsamas. La teorio de antropogena varmiĝo
pruviĝis, ĉar 97 % de la sciencistoj asertas tion. Ekzistas konsento inter erudiciuloj.
Do laikoj kiel mi ne rajtas dubi pri tio. Sed ĉu konsento pri teorio estas konvinka
pruvaĵo (pensu pri la konsento pri sorĉado)? Kaj eĉ la konsento de 97 % ne estas vera
konsento, restas 3 %. Ekzistas franca esprimo pri ĉi tio:
l'art de grouper les chiffres (la arto grupigi nombrojn). Krome montriĝas, ke tiu nombro 97 % venas de unu sola
publikaĵo, kaj ke aliaj aŭtoroj komplete refutis ĝin.
#001534
Sed estas pli: la maniero formuli. Diri, ke 97 % de la priklimataj eldonaĵoj opinias,
ke homoj ludas „rolon”, signifas, ke la aŭtoroj, kiuj diras, ke ekzistas 1 % da kontribuo al tutmonda varmiĝo,
„pezas same” kiel aŭtoro, kiu parolas pri 100 %. Laŭ la nederlanda profesoro Guus Berkhout, el
la 11 944 priklimataj artikoloj konsultitaj, 7930 tute ne komentis pri ĝi, kaj nur
#001535
Kredantoj diras – kaj probable tio estas ĝusta – ke la kvanto de CO2 en la atmosfero altiĝis de ĉirkaŭ 290 ppm (miliononoj) ĝis ĉirkaŭ 410 ppm kaj ke
tiu kresko estas rekta sekvo de bruligado de fosiliaj brulaĵoj fare de homoj. En la
informaj kampanjoj pri klimato, grafikaĵo ofte montras la temperaturon sur la tero
kaj la CO2 en la aero, depende de tempo; la du linioj – fenomenoj – kuras preskaŭ perfekte paralele. La meza temperaturo sur la tero altiĝis ekde 1850
je ĉirkaŭ 1,0 grado. Por multaj, tio pruvas, ke la emisio de CO2, se ne la sola, certe estas la plej grava kaŭzo de monda varmiĝo, ĉar ekzistas forta
#001537
Miaj amikoj diras: estis ĉiel klare pruvite, ke CO2 sorbas varmon kaj ke la CO2-koncentriĝo pliiĝas. Sed ekzistas ankoraŭ aliaj faktoroj. Krom „pli malgrandaj fratoj” kiel ozono kaj ridgaso (N2O) temas ankaŭ ĉefe pri metano kaj akva vaporo.
#001539
CO2 havas diversajn fontojn – ankaŭ nia korpo kontribuas al ĝi. Ĉirkaŭ kvarono de la CO2 ellasata en la atmosferon ĉiujare estas provizore stokita en plantoj kaj alia kvarono
en la oceanoj. La fakto, ke iuj CO2-fontoj mem estas klimataj, ne faciligas la problemon. Plie, eblas, ke la varmiĝo
mem pliigas la CO2-koncentriĝon, kiel sugestas la cititaj datumoj pri polusa glacio. Iuj CO2-purigiloj estas ankaŭ klimatdependaj: plantoj kreskas pli bone, kiam ili ricevas
pli da CO2, kaj pro pli varma printempo, falfoliaj arboj ricevas siajn grandegajn surfacajn
foliojn, per kiuj ili sorbas CO2. Aliflanke, bruligi fosiliajn brulaĵojn laŭdire havas kvin- ĝis ses-oble pli grandan
efikon al la pliiĝo de CO2 ol la reduktita kapablo sorbi CO2 rezulte de senarbarigo kaj malapero de aliaj naturaj areoj.
#001542
Nuntempe ekzistas du mondaj vidpunktoj, faritaj per eksterpolado kaj ega simpligo
de datumoj. Unue, la mondo mortanta pro sekeco, altiĝanta marnivelo kaj varmiĝo kaj
la alia utopio de stabila klimato en mondo bonega por ĉiuj. Al Gore diris bone en
sia prelego okaze de la akcepto de la Nobel-premio:
We are what is wrong and we must make it right (Malordigis ni, kaj ni devas reordigi.)
#001546
1. Por tiuj, kiuj interesiĝas, rigardu ĉe
#001550
2. Vidu pli en la reto sub
#001551
Perdita ŝlosilo kaj savanta prezidento
#001552
Marŝo de la itala junularo
#001554
De tempo al tempo, aŭ pli precize koincide kun la komenco de la lernojaro, la junaj
generacioj de Italio esprimas per marŝoj sian malkontenton, precipe por protesti kontraŭ
lokaj misfunkcioj. Tio komenciĝis antaŭ kvindeko da jaroj ĉe universitato, kontraŭ
la malbona ekzemplo de iuj profesoroj, kiuj dediĉis malmulte da tempo al instruado
por sin dediĉi al propraj esploroj aŭ privataj profesioj aŭ al politiko.
#001555
Kun la paso de la jaroj partoprenis pli multe la liceanoj, do adoleskantoj, kiuj kelkfoje
okupis sian lernejon dum po kelkaj horoj (aŭ eĉ noktoj) semajne, por aranĝi paralelan
„memregatan” programon pli proksiman al siaj interesoj. Tiu modo daŭris kelkajn generaciojn, kaj
poste silente estingiĝis. Ĉi-jare la komenco de la lernojaro preskaŭ koincidis kun
la politika protestado de la „flavaj veŝtoj” en Francio, kiuj kuntrenis ankaŭ gejunulojn, kaj osmoze ankaŭ la italajn gejunulojn.
#001556
Tamen tute neatendita en Italio estis la amasa partopreno de la junularo en samtempaj
marŝo-manifestacioj en pli ol cent urboj: entute, pli ol unu miliono da geknaboj aliĝis
kvazaŭ procesie. Kvankam en ĉi tiu sezono okazas politikaj balotadoj en nia lando,
neniu politika partio iel partoprenis. Nur la (nova) ministro pri publika instruado
sendigis al la lernejestroj cirkuleron, por ke ili allasu, ke en tiu tago la liceanoj
#001557
Do kio okazis? Estis diskonigita la parolado de Greta Thunberg [tunberj] antaŭ la
speciala pintokunveno pri klimato de Unuiĝintaj Nacioj (la 23an de septembro 2019)
(la esperantigon de la teksto vi trovos ĉi-sube).
#001558
Certe restas instigo al konsciiĝo aŭ al memkonsciiĝo pri la problemo de la varmiĝo
de nia planedo. Kaj tio koncernas ne nur la junularon, nek nur Unuiĝintajn Naciojn.
#001559
Mia mesaĝo estas: ni observos vin. Tio ĉi estas tute misa. Mi ne devus esti tie ĉi.
Mi devus reesti en mia lernejo aliflanke de la oceano. Tamen vi turnas vin al ni junuloj
por trovi esperon. Kiel vi aŭdacas?
#001560
Vi ŝtelis miajn revojn kaj mian infanaĝon per viaj vantaj paroloj. Kaj tamen mi estas
inter la bonŝanculoj. Homoj suferas. Homoj mortas. Tutaj medio-sistemoj kolapsas.
Ni troviĝas en la komenco de amasa ekstermado, dum ĉiuj viaj paroloj koncernas nur
monon kaj fabelojn pri senfina ekonomia kreskado. Kiel vi aŭdacas?
#001561
Vi diras, ke vi aŭdas nin kaj komprenas la urĝecon. Sed – kiom ajn malĝoja kaj kolera mi estas – mi ne volas kredi tion. Ĉar, se vi vere komprenus la situacion kaj ankoraŭ rifuzadus
agi, tiam vi estus diablaj. Kaj tion mi rifuzas kredi.
#001563
Tiuj 50 % estas eble akcepteblaj por vi. Sed la nombroj ne enprenas la sojlopunktojn,
la retrokuplajn ciklojn, la plian varmiĝon kiun kaŝas toksa poluado de la atmosfero,
kaj ĉiujn aspektojn de egaleco kaj klimat-justeco. Tiuj nombroj baziĝas ankaŭ sur
la supozo, ke mia generacio suĉos centojn da miliardoj da tunoj de via CO
2 el la aero – per teknologioj, kiuj apenaŭ ekzistas.
#001565
Do 50 %-a risko estas por ni, kiuj devos vivi kun tiuj konsekvencoj, simple ne-akceptebla.
#001566
Por havi 67 %-an ŝancon resti sub tutmonda varmiĝo de 1,5
oC – la plej bona kalkulo, kiun povas prezenti IPCC
1 – je la 1a de januaro 2018 la mondo povis eligi ankoraŭ 420 gigatunojn da CO
2. Hodiaŭ tiu nombro jam reduktiĝis al malpli ol 350 gigatunoj.
#001567
Kiel vi aŭdacas ŝajnigi, ke la problemon eblas solvi pere de „la kutima negocado” kaj kelkaj teknikaj aranĝoj? Je la hodiaŭaj niveloj de eligado la restanta CO
2-buĝeto estos tute foruzita ene de ok jaroj kaj duono.
#001568
Vi perfidas niajn atendojn. Sed la monda junularo komencas kompreni vian perfidon.
Ĉiuj estontaj generacioj observas vin. Kaj se vi elektas perfidi nin, mi diru: ni
#001570
Ni ne permesos, ke vi restu senpunaj pro tio. Ĉi tie kaj en ĉi tiu momento, ni strekas
la limon; la mondo vekiĝas. Kaj ŝanĝo venos, ĉu vi tion ŝatas aŭ ne ŝatas.
#001571
La universitato de Mons (Belgio) en oktobro donis tri doktorecojn pro honoro al personoj,
kiuj laboras pri daŭripova socio. La plej fama sendube estas la sveda junulino Greta
Thunberg [tunberj]. Kun ŝi ricevis la honorigon la franca eks-ministro, medi-aktivulo,
verkisto kaj prezentisto Nicolas Hulot kaj la brita ekonomikisto Nicholas Stern, kiu
laboras ankaŭ en la kampo de ekologio.
#001573
Thunberg ne ĉeestis la solenaĵon, sed dankis la universitaton en retfilmo pro la honoro.
Laŭ la rektoro, profesoro Philippe Dubois, la universitato ŝuldas dankon al Greta
pro la espero, kiun ŝi donas al la junularo de la tuta mondo. „Ŝi estas la ambasadoro de la konscienco”, diris la rektoro.
#001574
Ĉi-jare la Sveda Akademio aljuĝis Nobel-premion pri literaturo ankaŭ al la aŭstro
1. Sen pridiskuti la artistajn valorojn de la premiito albanoj estas tre ŝokitaj kaj
ĉagrenitaj, ĉar temas pri homo kun ideoj kaj agoj ekstreme faŝismaj, esprimitaj kaj
elmontritaj ankaŭ okaze de la lastaj militoj en la eksa Jugoslavio, ĉefe en Kosovo.
#001575
Peter Handke subtenis la pereigajn klopodojn de la reĝimo de la „buĉisto de Balkanio”, Miloŝeviĉo, kontraŭstaris la NATO-bombardadojn al militistaj ejoj de Serbio, kaj
ĉeestis la entombigajn solenaĵojn de la lasta serba diktatoro komunista, ege admirata
#001576
Albanoj ĝenerale – kaj aparte tiuj de Kosovo – sentas sin humiligitaj kaj seniluziigitaj pro tia decido de la Akademio, kiu tradicie
elstarigas la plej progresemajn personojn de nia homaro. Per sia prezidanto Mehmet
Kraja la Akademio de Sciencoj de Kosovo sendis oficialan proteston, dum la albana
ĉefministro Edi Rama diris, ke „mi unuafoje vomemis pro tia decido de la sveda akademio”.
#001577
Neregistaraj organizaĵoj alvokis pri peticio kun centmiloj da subskriboj, sendota
al Svedio por postuli la nuligon de la premio aljuĝita al Peter Handke.
#001578
1. Aŭstra verkisto, aŭtoro de teatraĵoj, noveloj, poemoj kaj eseoj.
#001579