Kaj la ceter’ – ĉu ne literaturo?
#000000
Antaŭ kelkaj tagoj Sten Johansson verkis en Libera Folio pri la esperanta literaturo, pri ĝiaj ekzisto kaj neceso. Interesa legaĵo kun, laŭ mia opinio, grava manko: ke ĝi egaligis literaturon nur al fikcia prozo kaj poezio. Ĉiuj konsideroj estis farataj kun nur tiuj du kategorioj enmense, kaj kun fokuso baze en la romanoj kaj noveloj. Sed kial estu tiel? Ĉu nefikcio ne estas valora kiel literaturo? Ĉu eseoj, faka literaturo, sciencpopularigo, biografio kaj aliaj ĝenroj ne meritas la konsideron de beletro?
#000002
Tiu certe ne estas la sola ekzemplo. Sten mencias la faman bazan legoliston de William Auld, al kiu denove nur fikciaj prozaĵoj kaj poemaroj apartenas. La retejo prizorgata de Sten, ”Originala Literaturo Esperanta” (OLE), montras saman kriterion, kun listoj respektive de originalaj romanoj, de originalaj noveloj, novelaroj kaj rakontoj, de originalaj dramoj kaj de originalaj poemaroj, plus recenzoj.
#000003
Ankaŭ la libro ”Historio de la esperanta literaturo”, de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer, tiom detala (foje eĉ tro) pri poezio, proza fikcio (romanoj, noveloj, rakontoj) kaj teatro, estas ege magra pri aliaj ĝenroj. Konsiderante ke la ĉefa premio en la esea branĉo de la Belartaj Konkursoj portas la nomon de la patro de unu el la aŭtoroj, surprizis min la malgranda spaco dediĉita al tiu ĝenro.
#000004
Nur du ĉapitroj konsideras la nefikcion, kaj eĉ en tiu kazo temas plej ofte pri temoj denove rilataj al la literaturo laŭ tiu restrikta kompreno. La ĉapitro 37-a pri eseoj temas ĉefe pri la lingvo Esperanto aŭ ĝia komunumo (prelegoj aŭ historio). La 48-a (kaj parte la 54-a) celas la studojn pri la literaturo mem, denove pri aŭtoroj pritraktataj en aliaj ĉapitroj pro ties poezia aŭ fikcia verkado.
#000005
Nur du pliaj personaj ekzemploj el tiu ĉi enciklopedieca libro (kiun mi ne celas kritiki ĉi-artikole – ĝi estas ja tre kompleta kaj informriĉa, sed ĝuste tial la forestoj estas pli evidentaj). Paul Neergaard, aŭtoro interalie de ”La vivo de la plantoj”, libro en kiu la lingvaĵo montras lian zorgon por celi ne nur fakan sed ankaŭ poeziecan efikon, aperas nur kiel aŭtoro de unu specifa recenzo – krom kiel celo de flanka klaĉaĵo.
#000006
Pli nuntempa, Nikolao Gudskov, aŭtoro de plurtemaj eseoj kaj de popularigaj libroj pri aferoj tiel diversaj kiel esperantismo, antikva filozofio, biologio aŭ bredado, bele kaj zorge redaktitaj, aperas nur kiel editoro kaj kompilanto de poeziaj libroj. Cetere, tute forestas la redaktoro de tiu ĉi gazeto, Kalle Kniivilä, aŭtoro de eĉ kvar libroj, en la ĝenro ĵurnalismo, kiun mi denove ne hezitas nomi literatura.
#000007
Tia uzo de la vorto literaturo ne limiĝas al tiuj okazoj, kaj eĉ ne al la esperanta mondo. Por doni plian ekzemplon, la Nobel-premioj pri literaturo havas la saman tendencon trafi verkistojn en tiuj samaj ĝenroj (poezio, fikcia prozo, dramo), kaj la esceptoj ne superas kvin aŭtorojn (kaj eĉ en tiuj eblus argumenti ke probable ĉe la plejmulto neliteraturaj kriterioj pezis pli).
#000008
Ne devus esti tiel. Eĉ laŭ la difinoj de la vortaroj, nek literaturo nek beletro devus aludi nur al tia mallarĝa kolekto de libroj. Ja, laŭ PIV, literaturo estas la tuto de la verkoj uzantaj la lingvon kaj koncernantaj la vivon kaj kulturon de iu homa grupo, epoko kaj simile.
#000009
Ne ĉiuj havis tiun saman restriktan kriterion. La originala verkaro de Zamenhof, krom manplenon da poemoj, inkludas baze paroladojn kaj aliajn prozajn nefikciajn verkojn. Lia Fundamenta Krestomatio entenis ankaŭ aliajn specojn de tekstoj. La pritraktado de literaturo en ”Esperanto en Perspektivo” enhavis ĉapitron pri scienca, popularscienca kaj faka literaturo (en tre ampleksa senco).
#000011
La eldonejo de Régulo ne hezitis eldoni popularigajn verkojn, kiel tiun de Neergaard jam menciitan aŭ la tre aprezindan ”Senĝenaj dialogoj”, de Alberto Fernández (kiu ne hezitis utiligi rakontajn teknikojn por enkonduki la leganton en tre profundajn sciencajn konceptojn), kaj eĉ inkludigis popularigajn fakverkojn en sia kolekto “Beletraj kajeroj” (kun titoloj tiom pure sciencaj kiel ”El la polvo de la tero”, ”Estiĝo de la tero kaj de la homo”, kaj simile.)
#000012
En la esperanta eldonado troviĝas granda manko de faka populariga literaturo. Mi ne celas nun tiun pure fakan, kiun ni certe ankaŭ devus havi, sed kies manko eble eksplikiĝas per la relative malgranda kvanto da fakuloj (krom en tre limigitaj okazoj). Ankaŭ ne la pure sciencan publikigadon, pri kies malhelpoj bone esprimiĝis antaŭnelonge en Libera Folio la vicprezidanto de la asocio de sciencistoj.
#000013
Mi parolas pri la ĝenro de alta popularigado, kiu celas la kleran nefakan publikon, dezirantan esti informita pri la nuntempo aŭ havi elementojn por pripensi la mondon. Tiu ĝenro, en tre ampleksa senco, tre sukcesas en multaj landoj, kaj kreis siaspecajn literaturajn stelulojn, foje ĉar ili jam estis tiaj en siaj fakaj kampoj, sed en aliaj okazoj pro ilia stilo. Por tio kelkaj el ili ne hezitas utiligi beletrajn verkoteknikojn. Multaj (ĉefe anglalingvaj sed ne nur) estis tradukitaj al dekoj da lingvoj, sed, ve, neniu al Esperanto.
#000014
Antaŭ kelkaj jaroj unu el tiuj steluloj, Richard Dawkins, la fama biologo, lanĉis publikan debaton sin demandante kial plej ofte romanistoj ricevis la Nobel-premion, kaj kial ne sciencistoj kiel Pinker aŭ E. O. Wilson povus esti kandidatoj. Iuj mokis lin, konjektante ke li mem provas volontuli, sed mi mem kunhavas tiun opinion kaj trovas ke li meritas almenaŭ esti konsiderata.
#000015
Fakte lia verkaro pli proksimas al literaturo ol al pura scienco, komencante per la titolo de lia plej konata verko, ”La egoista geno”, kiu ne estas scienca koncepto, sed vera metaforo. Kaj per tiu libro li ja influis la kulturon de sia epoko (se uzi la antaŭan difinon de literaturo) per la lanĉo de la koncepto kaj vorto ”memeo”, kiu preskaŭ difinas nian nunan publikan arenon.
#000016
Mia hipotezo pri la malriĉeco de tia ĝenro en Esperanto estas ke ĝi parte ŝuldiĝas al manko de prestiĝo de la nefikcia prozo ĉe kelkaj partoj de nia samideanaro, ĝuste la gardistoj de la literatura kanono. Mankas do stimulo ĉe verkistoj kaj eldonistoj, eĉ se foje troviĝas bonaj ekzemploj en nia ĝisnuna eldonado. Povas do okazi ke homo kun literaturaj emoj preferas verki fikcion, por esti pli bone agnoskata kiel beletristo.
#000017
Ekzemple, ion tian mi foje suspektas kiam mi legas historiajn romanojn en Esperanto. Iuj el ili povus bone esti historiaj libroj, rakontantaj laŭ la esploroj de la aŭtoroj aŭ la materialo de ili kolektita. Sed iel la verkisto suspektas ke la enmeto de fikciaj eroj kreos pli altan beletran valoron, kaj do preferas ŝanĝi la ĝenron por atingi tiun beletran rekonon. Ne devus esti tiel: faka historia verko ja estas literaturo, kaj, se la aŭtoro havas talenton, eĉ beletro. Kial ne?
#000018
Mi aplaŭdas la eseon de del Barrio. Ekstrema difino de literaturo estas ĉio kion oni povas legi. Supozeble tiuj kiuj limigas sian difinon de la vorto je romanoj, poezio ktp kredas ke literaturo devas ne esti simpla komunikilo de informoj sed artaĵo. Kompreneble ne estas klara distingo inter informkomunikilo kaj artaĵo kaj tial ĉiu unuopulo havos sian propran difinon de kio estas literaturo.
#000023
Antaŭ multaj jaroj kiam mi estis dekkelkjarulo mi diskutadis kun samaĝa germana amiko pri literaturaj majstroverkoj kaj menciis la titolon de tre renoma komedia teatraĵo. Lia tuja reago estis "Aĥ, tio ne estas majstraĵo – tio estas komedio!" Do lia takso de kio konsistigas literaturaĵon estis eĉ pli severa.
#000024
Nikolao, antaŭis miajn pensojn prie 😉
Populariga literaturo kiel ĝenro estas tre interesa, sed verki interese estas granda laboro kaj majstreco.
Por estu sukcesa tiu agado: sufiĉa aro da legantoj, 2. aŭtoselekto de verkistoj (oni legas ja plej interesajn!)
#000026
Ĉe mi jukas manoj, sed literatura talento estas nesufiĉa ;-(
#000027
"troviĝas granda manko de faka populariga literaturo"
#000028
La Nobel-premioj pri literaturo kutime atingas la laureatojn je la fino de longaj karieroj
#000030
Chiuj ghenroj de literaturo valoras. La koncernaj literaturajhoj sukcesas au malsukcesas (en la pleneco de tempo!) lau la kvalito kaj la honesteco de la enhavoj. Kune la hodiaua publiko kaj la morgaua publiko decidas. En la nuno en Esperantujo la sola portempa problemo estas relativa manko de legantoj kaj klientoj.
#000031
Por krei fakajn popularigajn verkojn de literatura valoro necesas aŭ fakulo, kiu lertas pri tia verkado, aŭ kunlaboro de fakulo kaj persono kun intereso kaj lerto pri tia verkado.
#000035
Ne utilas plian fojon diskuti kio estas literaturo, kaj ĉu enpreni en ĝin vortarojn, jarlibrojn aŭ instrukciarojn por lavmaŝinoj. Ke mankas fakaj verkoj en E-o ne tute veras, tuj venas al mia menso “Sekretoj de la marestaĵoj”, “Enkonduko en la teorion de lingvaj ludoj”, “Vivo de la plantoj”, “La kosmo kaj ni”, “Origino de la vivo sur la tero”, “Freud kaj la naskiĝo de la psikanalizo”, “Bazaj nocioj pri kemio”, tutaj aroj da AIS-bruŝuroj kaj da IKU-kolektoj; se oni alklakas la ja ne kompletan, tamen en nia mondeto la plej abundan, UEA-librokatalogon, nur per la serĉo laŭ vorto “homo” oni trafas al pli ol kvindeko da titoloj el kiuj ĉ. duono estas originalaj pri sciencaj branĉoj (anatomio, filozofio, psikologio, historio, politiko), “Kaj la fiŝo fariĝis homo”, “Estiĝo de la tero kaj de la homo”, “Homoj de Putin”, “La korpo de la homo”, “Paradigmoŝanĝo en la sciendoj”, “Teozofio” k.m.a.; se oni serĉas laŭ “medicino” jen pluraj aliaj. Mi ne kapablas fari fidandan komparan statistikon kun aliaj lingvoj, sed mi opinias, ke eĉ en tiuj la fikcia ĝenro samproporcie superas la t.n. sciencan. Mi partoprenas en juĝkomisiono pri itallingvaj verkoj pri popularigo de la “sciencoj” (plurcento da verkoj ĉiujare): nu, la humanistikaj larĝe superas ĉiujn aliajn (matematiko, inĝenierarto, medicino, tekniko, jurscienco). La Esperanto-mondo ne malsamas de la ĝenerala. Jes ja, Kalocsay neniam verkis en E-o pri medicino; tamen Lapenna abunde pri internacia juro.
Koncerne la mencion de Neergaard en HEL, ne temas pri “flanka klaĉaĵo”, sed pri inspirofonto de nia plej granda poetino (cetere de ŝi malkaŝe deklarita en siaj poemoj kaj vaste konata al samtempuloj), do mencio pri li en verko pri literaturhistorio tute adekvatas.
#000039
Dankon al ĉiuj komentintoj pro viaj opinioj aŭ aldonoj. Eble mi pli eksplicite ripetu ke mia celo ne estas tiom la pure faka literaturo (kiu ja meritas alian artikolon), sed tiu ĝenro, iel en la limo, kiu informas, klerigas kaj eventuale eĉ distras, utiligante literaturajn teknikojn, foje celante (almenaŭ parte) belon kaj arton, sed kiuj restas en la parto de la nefikcio.
Ekzemple, mi klare distingas inter historio kaj historia fikcio, kaj ne vidas kial tiu ĉi lasta estu konsiderata beletro, dum la unuan la kanono malofte konsideras tia. Tion mi disvolvis iom pli en alia artikolo en mia blogo: 
Kaj se iu leganto deziras diskuti la aferon plu, mi invitas vin al la venontsabata virtuala renkontiĝo de la madrida Esperanto-grupo, kiu utiligos tiun temon kiel bazon de debato. Vidu detalojn ĉe: 
#000040
Juna kuiristo en Bakuo transformis sian apartamenton en restoracionVenkado de ekzistadismaj krizoj per muziko: Karolina Cicha de PollandoMeksika kolektivo kiu piratas librojn por kundividi kulturon alfrontas blokadojn
#000045