lingua Bohemica en la latina), estas West Slavic-lingvo de la Czech-slovaka grupo.
Parolite fare de pli ol 10 milionoj da homoj, ĝi funkcias kiel la oficiala lingvo de la Ĉeĥa Respubliko.
La ĉeĥa estas proksime rilatita al la slovaka, al la punkto de reciproka kompreneblo certagrade tre alta.
Kiel aliaj slavaj lingvoj, la ĉeĥa estas lingva tipologio#Aglutinaj kaj fandaj lingvoj kun riĉa sistemo de morfologio kaj relative fleksebla vortordo.
Ĝia vortprovizo estis grandskale influita per la latina [9] kaj la germana.
#000004
La Czech-slovaka grupo formiĝis ene de Okcidenta La Slava en la maturmezepoka periodo, kaj la normigado de la ĉeĥa kaj la slovaka ene de la Czech-slovaka dialekta kontinuumo aperis en la frua moderna periodo.
En la pli posta 18-a ĝis mid-19-a jarcento, la moderna skriba normo iĝis kodigita en la kunteksto de la Ĉeĥa Nacia Reviviĝo.
La ĉefpopollingvo, konata kiel Common Czech, estas bazita sur la popollingvo de Prago, sed nun estas parolita ĉie en la plej granda parto de la Ĉeĥa Respubliko.
La moravaj dialektoj parolitaj en la orienta regiono ankaŭ estas klasifikitaj kiel la ĉeĥa, kvankam kelkaj el iliaj orientaj variaĵoj estas pli proksime al la slovaka.
#000005
La ĉeĥa havas modere-grandan fonemstokregistron, konsistante el dek monoftong, el tri diftongoj kaj el 25 konsonantoj (dividitaj en "malfacilaj", "neŭtralaj" kaj "molaj" kategorioj).
Vortoj povas enhavi nekutimajn (aŭ komplikajn) konsonantgrupojn aŭ malhavi vokalojn entute.
La ĉeĥa ŝvelintan alveolaran trilon, kiu ne povas okazi kiel fonemo en iu alia lingvo, reprezentita per la Grafemo ř .
La ĉeĥa utiligas simplan ortografion kiuj fonologiistoj utiligis kiel modelon.
#000006
La ĉeĥa estas membro de la West Slavic filio de la slava filio de la hindoeŭropa lingva familio.
Tiu branĉo inkludas la polan, kaŝubon, Upper kaj Lower Sorbian kaj la slovakan.
La slovaka estas la plej proksima lingva genetika najbaro de la ĉeĥa, sekvita per pola kaj silezia.
#000007
La okcidentslavaj lingvoj estas parolitaj en Mezeŭropo.
La ĉeĥa estas distingita de aliaj okcidentslavaj lingvoj per pli d-limigita distingo inter "malfacilaj" kaj "molaj" konsonantoj (vidu Fonologion malsupre).
#000008
La esprimo "Old Czech" estas aplikita al la periodo datante de antaŭ la 16-a jarcento, kun la plej fruaj notoj pri la maturmezepoka periodo ankaŭ klasifikite kiel "frue Old Czech", sed estas ankaŭ eble paroli simple pri "Medieval Czech".
#000009
Ĉirkaŭ la 7-a jarcento, la slava vastiĝo atingis Mezeŭropon, decidante laŭ la orientaj periferioj de la Franka Imperio.
La West Slavic-kuneco de Grandmoravia imperio formita ekde la 9-a jarcento.
La Christianization of Bohemia (Kristanigo de Bohemio) okazis dum la 9-a kaj 10-a jarcentoj.
La diversigo de la Czech-slovaka grupo ene de Okcidenta La Slava komenciĝis ĉirkaŭ tiu tempo, markita inter aliaj aĵoj per ĝia efemera uzo de la esprimita velara frikativo (/ɣ/) [12] kaj kohera emfazo sur la unua silabo.
#000010
La bohema (ĉeĥa) lingvo unue estas registrita skribe en glosoj kaj mallongaj notoj dum la 12-a ĝis 13-a jarcentoj.
Literaturaj verkoj skribitaj en la ĉeĥa ekaperas en la frua 14-a jarcento kaj administraj dokumentoj unue ekaperas direkte al la malfrua 14-a jarcento.
La unua kompleta bibliotraduko ankaŭ datrilatas al tiu periodo.
Malnovaj ĉeĥaj tekstoj, inkluzive de poezio kaj kuirlibroj, estis produktitaj ekster la universitato ankaŭ.
#000011
Verkado iĝas ĝeneraligita en la frua 15-a jarcento en la kunteksto de la Bohema Reformado.
Jan Hus kontribuis signife al la normigado de ĉeĥa ortografio, rekomendis por ĝeneraligita legopovo inter ĉeĥaj malnobeloj (precipe en religio) kaj igita fruaj laboroj por modeligi skriban ĉeĥon post la parola lingvo.
#000012
Ekzistis neniu normigado distinganta inter la ĉeĥa kaj la slovaka antaŭ la 15-a jarcento.
En la 16-a jarcento, la disiĝo inter la ĉeĥa kaj la slovaka iĝas ŝajna, markante la konfesian disiĝon inter Lutheran Protestants en Slovakio utiliganta ĉeĥan ortografion kaj katolikoj, aparte Slovak Jesuits, komencantaj utiligi apartan slovaka-ortografion bazitan sur la lingvo de la Trnava regiono.
#000013
La publikigo de la Kralice Biblio inter 1579 kaj 1593 (la unua kompleta ĉeĥa traduko de la Biblio de la originallingvoj) iĝis gravega por normigado de la ĉeĥa lingvo en la sekvaj jarcentoj.
#000014
En 1615, la bohema dieto provis deklari ĉeĥan por esti la nura oficiala lingvo de la regno.
Post la Bohema Ribelo (de ĉefe protestanta aristokrataro) kiu estis venkita fare de la Habsburgs en 1620, la protestantaj intelektuloj devis forlasi la landon.
Tiu elmigrado kune kun aliaj sekvoj de la 30-jara Milito havis negativan efikon al la plia uzo de la ĉeĥa lingvo.
En 1627, la ĉeĥa kaj la germana iĝis oficialaj lingvoj de la Regno de Bohemio kaj en la 18-a-jarcenta germano iĝis dominaj en Bohemio kaj Moravio, precipe inter la superaj klasoj.
#000015
Kun la komenco de la nacia reanimado de la mid-18-a jarcento, ĉeĥaj historiistoj komencis emfazi la plenumojn de sia popolo de la 15-a tra la 17-a jarcentoj, ribelante kontraŭ la Kontraŭreformacio (la Habsburg-re-catholization-klopodoj kiuj kalumniis la ĉeĥan kaj aliajn ne-latinajn lingvojn).
Ĉeĥaj filologoj studis dekses-jarcentajn tekstojn, rekomendante la reliveron de la lingvo al alta kulturo.
Tiu periodo estas konata kiel la ĉeĥa Nacia Reviviĝo [24] (aŭ Renesanco).
#000017
Dum la nacia reviviĝo, en 1809 lingvisto kaj historiisto Josef DobrovskYXYXYX liberigis germanlingvan gramatikon de Old Czech rajtigis Ausführliches Lehrgebäude der böhmischen Sprache ( Comprehensive Doctrine of the Bohemian Language (Ampleksa Doktrino de la bohema lingvo).
DobrovskYXYXYX intencis sian libron por esti priskriba, kaj ne opiniis ke la ĉeĥa havis realisman eblecon de revenado kiel grava lingvo.
Tamen, Josef Jungmann kaj aliaj vekiĝopredikistoj utiligis la libron de DobrovskYXYXYX por rekomendi por ĉeĥa lingva reviviĝo.
Ŝanĝoj dum tiu tempo inkludis ortografireformon (precipe, í modloko de la antaŭa j kaj j modloko de g), la uzon de t (prefere ol ti) por fini infinitivverbojn kaj la ne-kapitaligon de substantivoj (kiuj estis malfrua pruntepreno de la germana).
Tiuj ŝanĝoj diferencigis la ĉeĥan de la slovaka.
Modernaj akademiuloj malkonsentas koncerne ĉu la konservativaj vekiĝopredikistoj estis instigitaj per naciismo aŭ konsideritaj nuntempaj parolita ĉeĥa malraciaj por formala, ĝeneraligita uzo.
#000018
Sekvado al historiaj padronoj poste estis rilaksita kaj norma ĉeĥo adoptis kelkajn ecojn de Common Czech (ĝeneraligita, neformala registro), kiel ekzemple lasi kelkajn nomvortojn nemalkreskitaj.
Tio rezultigis relative altnivelan de homogeneco inter ĉiuj specoj de la lingvo.
#000019
En 2005 kaj 2007, la ĉeĥa estis parolita fare de proksimume 10 milionoj da loĝantoj de la Ĉeĥa Respubliko.
Eŭrobarometro-enketo farita de januaro ĝis March 2012 trovis ke la gepatra lingvo de 98 procentoj de ĉeĥaj civitanoj estis ĉeĥa, la triaplej alta en la Eŭropa Unio (malantaŭ Grekio kaj Hungario).
#000020
Ĉeĥa, la oficiala lingvo de la Ĉeĥa Respubliko (membro de la Eŭropa Unio ekde 2004), estas unu el la oficialaj lingvoj de la EU kaj la Eŭrobarometro-enketo (2012) trovis ke la ĉeĥa estis la fremdlingvo plejofte uzita en Slovakio.
Ekonomiisto Jonathan van Parys kolektis datenojn pri lingvono en Eŭropo por la 2012 -datita European Day of Languages (Eŭropa Tago de Lingvo).
La kvin landoj kun la plej granda uzo de la ĉeĥa estis la Ĉeĥa Respubliko (98.77 procentoj), Slovakio (24.86 procentoj), Portugalio (1.93 procentoj), Pollando (0.98 procentoj) kaj Germanio (0.47 procentoj).
#000021
Ĉeĥaj parolantoj en Slovakio ĉefe vivas en grandurboj.
Ĉar ĝi estas rekonita minoritata lingvo en Slovakio, slovaka-civitanoj kiuj parolas nur ĉeĥa povas komuniki kun la registaro en ilia lingvo laŭ la mezuro ke slovaka-parolantoj en la Ĉeĥa Respubliko povas fari tion.
#000022
Enmigrado de ĉeĥoj de Eŭropo ĝis Usono okazis ĉefe de 1848 ĝis 1914.
La ĉeĥa estas Less Commonly Taught Language (Malpli Commonly Taught Language) en usonaj lernejoj, kaj estas instruita en ĉeĥaj heredaĵcentroj.
Grandaj komunumoj de Czech Americans vivas en la statoj de Teksaso, Nebrasko kaj Viskonsino.
En la 2000-datita United States Census, la ĉeĥa estis anoncita kiel la plej-ofta lingvo parolita hejme (krom la angla) en Valley, Ĉefservisto kaj Saunders Distriktoj, Nebrasko kaj Republic County, Kansas.
Kun la escepto de la hispana (la ne-angla lingvo plej ofte parolita hejme tutlande), la ĉeĥa enestis la plej-ofta hejma lingvo super dekduaj kromaj distriktoj en Nebrasko, Kansaso, Teksaso, Norda Dakoto kaj Minesoto.
Aktuale en 2009, 70,500 amerikanoj parolis la ĉeĥan kiel sia gepatra lingvo (49-a loko tutlande, malantaŭ turka kaj antaŭ la sveda).
#000023
La moderna skriba normo estas rekte bazita sur la normigado dum la Ĉeĥa Nacia Reviviĝo en la 1830-aj jaroj, signife influite per la ĉeĥ-germana vortaro de Josef Jungmann publikigita dum 1834-1839-a Jungmann uzis vortprovizon de la Bible of Kralice (Biblio de Kralice) (1579-1613) periodo kaj de la lingvo uzita fare de liaj samtempuloj.
Li pruntis vortojn ne donaco en la ĉeĥa de aliaj slavaj lingvoj aŭ kreis neologismojn.
#000024
Norma ĉeĥo enhavas dek bazvokal fonemojn, kaj tri pli trovis nur en pruntvortoj.
Ĉi-lastaj du diftongoj kaj la longa /oː/ estas ekskluzivaj al pruntvortoj.
Vokaloj neniam estas reduktitaj al Ŝvao sonoj kiam neemfazite.
Ĉiu vorto kutime havas primaran emfazon sur it unua silabo, krom enclitic'oj (negravaj, unusilabaj, neakcentitaj silaboj).
En ĉiuj vortoj de pli ol du silaboj, ĉiu strang-numerita silabo ricevas kromakcenton.
Streso estas senrilata al vokallongo, kaj la ebleco de stresigitaj mallongaj vokaloj kaj neakcentitaj longvokaloj povas esti konfuzantaj al studentoj kies gepatra lingvo kombinas la ecojn (kiel ekzemple la angla).
#000025
Ĉeĥaj konsonantoj estas klasifikitaj kiel "alteriĝlokoj", "neŭtralaj" aŭ "molaj":
#000027
Tiu distingo priskribas la deklinacio padronojn de substantivoj, kiu estas bazita sur la kategorio da la finanta konsonanto de substantivo.
Malfacilaj konsonantoj eble ne estas sekvitaj for mi aŭ í skribe, aŭ molaj de y aŭ YXYXYX (krom en pruntvortoj kiel ekzemple kilogramo ).
Neŭtralaj konsonantoj povas preni ambaŭ karakterojn.
Malfacilaj konsonantoj foje estas konataj tiel "fortaj", kaj molaj ili kiel "malfortaj".
#000028
La fonemo reprezentita per la litero ř (elstara ř) estas konsiderita unika al la ĉeĥa.
Ĝi reprezentas la ŝvelintan alveolaran ne-sonorantotrilon ( IPA:
, sono ie inter la r kaj ž de la ĉeĥa (ekzemplo: " řeka " (rivero) ( helpo
info ), [41] kaj ĉeestas en Dvořák .
En neesprimitaj medioj, /r̝/ estas realigita kiel it senvoĉa alofono [r̝̊].
#000029
ĝiaj substantivoj, verboj, kaj adjektivoj estas klinitaj per fonologiaj procezoj por modifi siajn signifojn kaj gramatikajn funkciojn, kaj la facile separebla afiksoo karakterizaĵo de aglutinaj lingvoj estas limigita.
Slavic-lingva klinado estas kompleksa kaj penetra, klinante por kazo, sekso kaj nombro en substantivoj kaj tempo, aspekto, humoro, persono kaj submetata nombro kaj sekso en verboj.
#000031
Vortklasoj inkludas adjektivojn, adverbojn, nombrojn, demandajn vortojn, prepoziciojn, konjunkciojn kaj interjekciojn.
Adverboj estas ĉefe formitaj de adjektivoj prenante la finan YXYXYX aŭ í de la bazformo kaj anstataŭigante ĝin kun e, ě, aŭ o.
Negativaj deklaroj estas formitaj aldonante la afiksoo nen- al la verbo de paragrafo, kun unu escepto:
Je (li, ŝi aŭ ĝi estas) iĝas není.
#000032
Ĉar ĉeĥa uzas kazon por peri vorton funkcio en frazo (anstataŭe de fidado je vortordo, kiel la angla faras), ĝia vortordo estas fleksebla.
Kiel por-fala lingvo, el la ĉeĥa netransitiva frazo povas konsisti el nur verbo;
informoj pri sia subjekto estas ĉifritaj en la verbo.
Enclitics (ĉefe helpverboj kaj pronomoj) devas aperi en la dua sintaksa fendeto de frazo, post la unua stresigita unuo.
La unua fendeto devas enhavi subjekton kaj obĵeti, ĉefan formon de verbo, adverbo aŭ konjunkcio (krom la lumkonjunkcioj , "kaj", mi, "kaj eĉ" aŭ biero, "sed").
#000033
Ĉeĥa sintakso havas subjekt-verb-objektan frazaranĝon.
En praktiko, aliflanke, vortordo estas fleksebla kaj uzita por topikigo kaj fokuso.
Kvankam la ĉeĥa havas perifrastan pasivan konstruon (kiel angla), parollingvaj vortordoŝanĝoj ofte produktas la pasivan voĉon.
Ekzemple, ŝanĝi "Peter killed Paul" al "Paul was killed by Peter" la ordon de subjekto kaj obĵeti estas inversa:
Petr zabil Pavla ("Petro mortigis Paul") iĝas "Paul, Peter killed (Paul, Petro mortigita)" ( Pavla zabil Petr).
Pavla estas en la akuzativo, la gramatika celo (en tiu kazo, la viktimo) de la verbo.
#000034
Vorto ĉe la fino de paragrafo estas tipe emfazita, se suprendirektita intonacio ne indikas ke la frazo estas demando: [52]
#000035
(emfazo ambigua) En partoj de Bohemio (inkluzive de Prago), demandoj kiel ekzemple Jí pes bagetu?
sen demanda vorto (kiel ekzemple Co, "kio" aŭ kdo, "kiu") estas kantdeklamitaj en malrapida pliiĝo de malkulmino ĝis alta, rapide falante al malkulmino en la lasta vorto aŭ frazo.
#000037
En ĉeĥa sintakso, adjektivoj antaŭas substantivojn.
Relativaj propozicioj estas lanĉitaj per relativizer'oj kiel ekzemple la adjektivkterYXYXYX, analoga al la anglaj relativaj pronomoj "kiu", "tio", "kiu" kaj "kiun".
Kiel kun aliaj adjektivoj, estas malkreskite en la konvenan kazon (vidu Deklinacio malsupre) egali ĝian rilatan substantivon, personon kaj nombron.
Relativaj propozicioj sekvas la substantivon kiun ili modifas, kaj la sekvanta estas glosita ekzemplo: [55]
#000038
mi volas viziti la universitaton kiun tiu Johano ekzamenas.
#000039
En la ĉeĥa, substantivoj kaj adjektivoj estas malkreskitaj en unu el sep kazojn.
Substantivoj estas klinitaj por indiki sian uzon en frazo.
Akuzativa lingvo, ĉeĥa-markoj submetataj substantivoj kun nominativo kaj objektosubstantivoj kun akuzativo.
Genitivkazo markas posedemajn substantivojn kaj kelkajn specojn de movado.
La ceteraj kazoj (instrumenta, lokativo, vokativo kaj dativo) indikas semantikajn rilatojn, kiel ekzemple sekundaraj objektoj, movado aŭ pozicio ( dativo) kaj akompano (instrumentalo).
La kazo de adjektivo konsentas kun tiu de la substantivo kiun ĝi priskribas.
Kiam ĉeĥaj infanoj lernas la deklinaciopadronojn de sia lingvo, la kazoj estas referitaj per nombro: [56]
#000040
Kelkaj ĉeĥaj gramatikaj tekstoj ordigas la kazojn alimaniere, grupigante nominativon kaj akuzativon (kaj la dativo kaj lokativo) kune ĉar tiuj deklinaciopadronoj ofte estas identaj;
tiu ordo provizas lernantojn per sperto en aliaj klinitaj lingvoj, kiel ekzemple la latina aŭ la rusa.
Tiu ordo estas nominativo, akuzativo, genitivo, dativo, lokativo, instrumentalo kaj vokativo.
#000041
Kelkaj prepozicioj postulas la substantivojn ili modifas por preni specialan kazon.
La kazoj asignitaj per ĉiu prepozicio estas bazitaj sur la fizika (aŭ metafora) direkto, aŭ loko, perita per ĝi.
Ekzemple, od (de, for de) kaj z (el, for) asignas genitivkazon.
Aliaj prepozicioj prenas unu el pluraj kazoj, kun sia signifo dependaj de la kazo;
Na signifas "sur" aŭ "ĉar" kun la akuzativo, sed«" kun la lokativo.
#000042
Ekzemploj de deklinaciopadronoj (uzantaj prepoziciojn) por kelkaj substantivoj kun adjektivoj sekvas.
Nur unu pluralekzemplo ricevas, ĉar pluralaj deklinaciopadronoj estas similaj trans seksoj.
#000043
Tio estas glosita ekzemplo de frazo utiliganta plurajn kazojn:
#000044
La ĉeĥa distingas tri seksojn - vira, virineca, kaj neŭtra - kaj la vira sekso estas subdividita en vivanta kaj senviva.
Kun malmultaj esceptoj, ingenraj substantivoj en la nominativo finiĝas en -, - e, aŭ - porpeli;
neŭtraj substantivoj en - o, - e, aŭ - í, kaj virgenraj substantivoj en konsonanto.
Adjektivoj konsentas en sekso kaj animacy (por virgenraj substantivoj en la akuzativo aŭ genitivo eksterordinara kaj la nominativpluralo) kun la substantivoj kiujn ili modifas.
La ĉefefiko de sekso en la ĉeĥa estas la diferenco en substantivo kaj adjektivdeklinacio, sed aliaj efikoj inkludas pasinteco-verbfinojn: ekzemple, dělal (certe, aŭ faris);
dělala (certe, aŭ faris) kaj dělalo (certe, aŭ faris).
#000046
Substantivoj ankaŭ estas klinitaj por nombro, distingante inter singularo kaj pluralo.
Karakterizaj por slava lingvo, la ĉeĥaj povo de aroj unu tra kvar permesas al la substantivoj kaj adjektivoj ili modifas por preni ajnan kazon, sed nombroj super kvin metas tiujn substantivojn kaj adjektivojn en genitivkazon kiam la tuta esprimo estas en nominativo aŭ akuzativo.
La ĉeĥa krono estas ekzemplo de tiu trajto;
ĝi estas montrita ĉi tie kiel la subjekto de hipoteza frazo, kaj malkreskita kiel genitivo por numeroj kvin kaj supren.
#000047
Nombraj vortoj malkreskas por kazo kaj, por numeroj unu kaj du, por sekso.
Kvara Moselibro unu tra kvin estas montritaj malsupre kiel ekzemploj, kaj havas kelkajn el la plej multaj esceptoj inter ĉeĥaj nombroj.
La numero unu havas deklinaciopadronojn identajn al tiuj de la demonstrativo, al .
#000048
Ĉeĥa verbkonjugacio estas malpli kompleksa ol substantivo kaj adjektivdeklinacio ĉar ĝi kodigas por pli malmultaj kategorioj.
Verboj konsentas kun siaj subjektoj en persono (unue, sekundo aŭ triono) kaj nombro (singulara aŭ pluralo), kaj estas konjugitaj por tempo (pasinteco, donaco aŭ estonteco).
Ekzemple, la konjugita verbo mluvíme (ni parolas) estas en la nuna streĉa kaj unua-persona pluralo;
ĝi estas distingita de aliaj konjugacioj de la infinitiv mluvit memstare fino, - íme.
#000050
Karakteriza por slavaj lingvoj, la ĉeĥa markas siajn verbojn por unu el du gramatikaj aspektoj:
La plej multaj verboj estas parto da klinitaj aspektoparoj - ekzemple, koupit (perfektive) kaj kupovat (imperfektive).
Kvankam la signifo de la verboj estas simila, en perfektive-verboj la ago estas kompletigita kaj en imperfektive-verboj ĝi estas daŭranta.
Tio estas aparta de pasinta kaj nuntempo, [67] kaj ĉiu ĉeĥa verbo de ambaŭ aspektoj povas esti konjugita en iuj da it'oj tri tempojn.
Aspekto priskribas la staton de la ago tiutempe precizigita per la tempo.
#000051
La verboj de la plej multaj aspektoparoj malsamas laŭ unu el du manieroj: de prefikso aŭ de sufikso.
En prefikso paroj, la perfektive-verbo havas ekstran prefikson - ekzemple, la imperfektive psát (por skribi, por esti skriba) komparite kun la perfektive napsat (por skribi malsupren, finiĝi skriba).
La plej oftaj prefiksoj estas na-, o-, poto-, s-, u-, vy-, z- kaj za-.
En sufikso paroj, malsama infinitivofino estas aldonita al la perfektive-tigo;
ekzemple, la perfektive-verboj koupit (por aĉeti) kaj prodat (vendi) havas la imperfektive formas kupovat kaj prodávat.
Imperfektive-verboj povas sperti plian morfologion por fari aliajn imperfektive-verbojn (ripetaj kaj ripetaj formoj), indikado ripetis aŭ regulan agon.
La verbojít (iri) havas la ripetan formkodit (por iri plurfoje) kaj la ripetan formchodívat (por iri regule).
#000052
Multaj verboj havas nur unu aspekton, kaj verboj priskribantaj kontinuajn statojn de estaĵo - bYXYXYXt (esti), chtít (voli), mokt (esti kapablaj al), ležet (kuŝi malsupren, esti kuŝantaj malsupren) - havas neniun perfektive-formularon.
Inverse, verboj priskribantaj tujajn statojn de ŝanĝo - ekzemple, otěhotnět (iĝi gravedaj) kaj nadknoutse (por iĝi entuziasmaj) - havas neniun imperfektive-aspekton.
#000053
Kvankam la uzo de la ĉeĥa de nuna kaj estonta tempo estas plejparte simila al tiu de la angla, la lingvo uzas pasintecon por reprezenti la anglan nunan perfektan kaj pasintecon perfekta;
onna běžela povis signifi ke ŝi kuris, ŝi kuris aŭ ŝi kuris.
#000054
En kelkaj kuntekstoj, la perfektive de la ĉeĥa ĉi-tie (kiu devias de la ĉeestantaj angloj perfekta) implicas estontan agon;
en aliaj, ĝi implicas rutinan agon.
Kiel rezulto, la lingvo havas bonordan estontan tempon por minimumigi ambiguecon.
Futuro ne implikas konjugi la verbon priskribante agon por esti entreprenita en la estonteco;
anstataŭe, la estonta formo de bYXYXYXt (kiel montrite en la tabelo ĉe maldekstro) estas metita antaŭ la infinitivo (ekzemple, budujíst - "mi manĝos").
#000055
Tiu konjugacio ne estas sekvita per bYXYXYXt mem, tiel estontemaj esprimoj implikantaj substantivojn, adjektivojn, aŭ prepozicioj (prefere ol verboj) preterlasas bYXYXYXt.
#000056
La plej multaj ĉeĥaj verboj falas en unu el kvin klasojn, kiuj determinas siajn konjugaciopadronojn.
Futuro de bYXYXYXt estus klasifikita kiel Class I-verbo pro siaj finoj.
Ekzemploj de la prezenco de ĉiu klaso kaj kelkaj komunaj neregulaj verboj sekvas en la tabeloj malsupre: [79]
#000058
Male al la plej multaj eŭropaj lingvoj, la ĉeĥa distingas vokallongon;
longvokaloj estas indikitaj fare de dekstra korno aŭ, foje kun ů, ringo.
Al longa u estas kutime skribita ú komence de vorto aŭ morfemo ( úroda, neúrodnYXYXYX) kaj ů aliloke, [84] krom pruntvortoj ( skútr) aŭ onomatopeo ( bú).
Longvokaloj kaj ě ne estas konsideritaj apartaj leteroj.
#000060
Ĉeĥaj tipografaj ecoj ne asociis kun fonetiko ĝenerale similas tiujn de la plej multaj latinaj eŭropaj lingvoj, inkluzive de la angla.
Nomvortoj, formalaj parolmanieroj, kaj la unuaj leteroj de citaĵoj estas kapitaligitaj, kaj interpunkcio estas karakteriza por aliaj latinaj eŭropaj lingvoj.
Verkado da ordaj numeraloj estas simila al la plej multaj eŭropaj lingvoj.
La ĉeĥa lingvo uzas decimalan komon anstataŭe de decimalpunkto.
Dum skribado longa nombro, interspacoj inter po tri nombroj (ekz. inter centoj kaj miloj) povas esti uzitaj por pli bona orientiĝo en manskribitaj tekstoj, sed ne en decimalaj lokoj, ŝatas en la angla.
Numeroj (unuaj) utiligas punkton kiel en la germana (1.
En nomvort frazoj (krom personaj nomoj), nur la unua vorto estas kapitaligita ( PražskYXYXYX hrad, Praga burgo).
#000061
La ĉefpopollingvo de Bohemio estas "Common Czech", surbaze de la dialekto de la Praga regiono.
Aliaj bohemaj dialektoj fariĝis marĝenigitaj, dum moravaj dialektoj restas pli ĝeneraligitaj, kun politika movado por morava lingva reviviĝo aktivaj ekde la 1990-aj jaroj.
#000062
La ĉefa ĉeĥa popollingvo, parolita ĉefe en kaj ĉirkaŭ Prago sed ankaŭ ĉie en la lando, estas konata kiel Common Czech ( obecná čeština).
la plej multaj ĉeĥoj estas nekonsciaj pri la esprimo aŭ asocias ĝin kun vulgara (aŭ malĝusta) ĉeĥo.
Komparita al norma ĉeĥo, Common Czech estas karakterizita per pli simplaj klinadpadronoj kaj diferencoj en solida distribuo.
#000063
Ordinara ĉeĥo fariĝis ĉiea en la plej multaj partoj de la Ĉeĥa Respubliko ekde la pli posta 20-a jarcento.
Ĝi estas kutime difinita kiel interdialekto uzita en ofta parolado en Bohemio kaj okcidentaj partoj de Moravio (per proksimume du trionoj de ĉiuj loĝantoj de la Ĉeĥa Respubliko).
Ordinara ĉeĥo ne estas kodigita, sed kelkaj el ĝiaj elementoj fariĝis adoptitaj en la skriba normo.
Ekde la dua duono da la 20-a jarcento, Common Czech-elementoj ankaŭ atingis regionojn antaŭe netuŝitaj, kiel sekvo de amaskomunikila influo.
Norma ĉeĥo daŭre estas la normo por politikistoj, entreprenistoj kaj aliaj ĉeĥoj en formalaj situacioj, sed Common Czech akiras grundon en ĵurnalismo kaj la amaskomunikiloj.
#000064
Ordinara ĉeĥo estas karakterizita per tre regulaj diferencoj de la norma morfologio kaj fonologio.
Tiuj varioj estas pli daaŭ malpli komunpaŝtejo inter ĉiuj Common Czech-parolantoj: [91]
#000065
Ekzemplo de deklinacio (kun la komparo kun la norma ĉeĥo):
#000067
Krom la Common Czech-popollingvo, tie restas gamo da aliaj bohemaj dialektoj, plejparte en marĝenaj kamparaj lokoj.
Dialektuzo komenciĝis malfortiĝi en la dua duono de la 20-a jarcento, kaj de la fruaj 1990-aj jaroj regiona dialektuzo estis stigmatizita, asociita kun la ŝrumpa malsupera klaso kaj uzita en literaturo aŭ alia amaskomunikilaro por komedia efiko.
Pliigita vojaĝado kaj amaskomunikilarhavebleco al dialekt-parolantaj populacioj apogis ilin por ŝanĝi al (aŭ aldoni al sia propra dialekto) norma ĉeĥo.
#000069
Nářečí středočeská (Centraj bohemaj dialektoj)
Nářečí jihozápadočeská (sudokcident bohemaj dialektoj)
#000071
Podskupina podkrknošská ( Krkonoše subgrupo)
#000073
La ĉeĥaj dialektoj parolitaj en Moravio kaj Silezio estas konataj kiel Moravian ( moravština).
En la Austro-Hungara-Imperio, "bohemiano-morava-slovako" estis lingvocivitanoj povis registri kiel parolante (kun la germana, la pola kaj pluraj aliaj).
De la ĉeĥaj dialektoj, nur Moravian estas eminenta en tutlandaj enketoj de la Ĉeĥa Statistika Oficejo.
Aktuale en 2011, 62,908 ĉeĥaj civitanoj parolis Moravian kiam ilia gepatra lingvo kaj 45,561 estis diglosal (parolantaj moravaj kaj normaj ĉeĥo kiel gepatraj lingvoj).
#000075
Komenciĝante en la deksesa jarcento, kelkaj specoj de ĉeĥo similis la slovakan;
la sudorientaj moravaj dialektoj, aparte, estas foje konsideritaj dialektoj de la slovaka prefere ol la ĉeĥa.
Tiuj dialektoj formas kontinuumon inter la ĉeĥaj kaj slovakaj lingvoj, [98] utiligante la samajn deklinaciopadronojn por substantivoj kaj pronomoj kaj la samaj verbkonjugacioj kiel la slovakan.
#000076
Nářečí středomoravská (Centraj moravaj dialektoj)
#000078
Podskupina tišnovská ( Tišnov subgrupo)
#000079
Nářečí vYXYXYXchodomoravská (orientaj moravaj dialektoj)
#000080
En lernolibro pri ĉeĥa dialektologio, (1964) Břetislav Koudela utiligis la sekvan frazon por elstarigi fonetikajn diferencojn inter dialektoj:
#000082
La ĉeĥa kaj la slovaka estis konsideritaj reciproke kompreneblaj;
parolantoj da ambaŭ lingvoj povas komuniki kun pli granda facileco ol tiuj de iu alia paro de okcidentslavaj lingvoj.
Ekde la dissolvo de Ĉeĥoslovakio, (1993) reciproka kompreneblo malkreskis por pli junaj parolantoj, verŝajne ĉar ĉeĥaj parolantoj nun spertas malpli eksponiĝon al la slovaka kaj inverse.
#000083
En fonetikaj diferencoj, la ĉeĥa estas karakterizita per glota halto antaŭ komencaj vokaloj kaj la slovaka per sia malpli-ofta uzo de longvokaloj ol la ĉeĥa;
tamen, la slovaka havas longajn formojn de la konsonantoj r kaj l kiam ili funkcias kiel vokaloj.
Fonemaj diferencoj inter la du lingvoj estas ĝenerale koheraj, karakterizaj por du dialektoj de lingvo.
Gramatike, kvankam la ĉeĥa (male al la slovaka) havas tute produktivan vokativon, [102] ambaŭ lingvoj havas oftan sintakson.
#000084
Unu studo montris tiujn la ĉeĥa- kaj slovaka leksikonojn malsamitajn je 80 procentoj, sed tiu alta procento estis trovita deveni ĉefe de malsamaj ortografioj kaj ignori faktkonfliktojn en morfologia formacio;
Slovaka-morfologio estas pli regula (dum ŝanĝado de nominativo al la lokativo, Praha iĝas Praze en la ĉeĥa kaj Prahe en la slovaka).
La du leksikonoj estas ĝenerale konsideritaj similaj, kun la plej multaj diferencoj trovite en parollingva vortprovizo kaj iu scienca terminologio.
La slovaka havas iomete pli pruntis vortojn ol la ĉeĥa.
#000085
La similecoj inter la ĉeĥa kaj la slovaka kondukis al la lingvoj estantaj pripensitaj unulingvaj fare de grupo de 19-ajarcentaj akademiuloj kiuj vokis sin "Czechoslav" ( čechoslované), kredante ke homoj estis ligitaj en maniero kiel kiu ekskludis German Bohemians kaj (laŭ pli malgranda mezuro) hungarojn kaj aliajn Slavojn.
Dum la Unua Ĉeĥoslovaka Respubliko (1918-1938), kvankam "ĉeĥoslovako" estis indikita kiel la oficiala lingvo de la respubliko, kaj ĉeĥaj kaj slovaka-skribaj normoj estis utiligitaj.
Normoskriba la slovaka estis parte formita laŭ literatura ĉeĥo, kaj la ĉeĥa estis preferita por kelkaj oficialulfunkcioj en la slovako la duono de la respubliko.
Kontraŭ ĉeĥa influo sur la slovaka estis protestita fare de slovaka-akademiuloj, kaj kiam Slovakio derompis de Ĉeĥoslovakio en 1938 kiel la Slovako-Ŝtato (kiu tiam akordigis kun Nazia Germanio en 2-a Mondmilito), literatura la slovaka estis konscie distancigita de la ĉeĥa.
Kiam la akspovoj perdis la militon kaj Ĉeĥoslovakio reformis, la slovaka formiĝis iom sur sia propra (kun ĉeĥa influo);
dum la Praga printempo 1968 de 1968, la slovaka akiris sendependecon de (kaj egaleco kun) la ĉeĥa, [16] pro la transformo de Ĉeĥoslovakio de unitaria ŝtato ĝis federacio.
Ekde la dissolvo de Ĉeĥoslovakio en 1993, "ĉeĥoslovako" rilatis al senpreparaj piĝinoj de la lingvoj kiuj ekestiĝis de la malkresko en reciproka kompreneblo.
#000086
Ĉeĥa vortprovizo venas ĉefe de la slava, Balta Maro kaj aliaj hindoeŭropaj radikoj.
Kvankam la plej multaj verboj havas Balto-loslava-originojn, pronomoj, prepozicioj kaj kelkaj verboj havas pli larĝe, hindoeŭropajn radikojn.
Kelkaj pruntvortoj estis restrukturitaj per popoletimologio por simili indiĝenajn ĉeĥajn vortojn ( hřbitov , "tombejo" kaj listina , "listo").
#000087
La plej multaj ĉeĥaj pruntvortoj originis de unu el dufojaj periodoj.
Pli fruaj pruntvortoj, ĉefe de la germana, [109]
Greka kaj la latina, [110] alvenis antaŭ la ĉeĥa Nacia Reviviĝo.
Pli lastatempaj pruntvortoj venas ĉefe de la angla kaj la franca, [109] kaj ankaŭ de la hebrea, la araba kaj la persa.
Multaj rusaj pruntvortoj, ĉefe bestaj nomoj kaj marameaj esprimoj, ankaŭ ekzistas en la ĉeĥa.
#000088
Kvankam pli aĝaj germanaj pruntvortoj estis parollingvaj, lastatempaj prunteprenoj de aliaj lingvoj estas rilataj al alta kulturo.
Dum la deknaŭa jarcento, vortoj kun grekaj kaj latinaj radikoj estis malaprobitaj en favoro de tiuj bazitaj sur pli malnovaj ĉeĥaj vortoj kaj oftaj slavaj radikoj;
"muziko" estas muzyka en la pola kaj музыка ( muzyka) en la rusa, sed en la ĉeĥa ĝi estas hudba .
Kelkaj ĉeĥaj vortoj estis pruntitaj kiel pruntvortoj en la anglan kaj aliajn lingvojn - ekzemple, roboton (de robota , "laboro") [112] kaj polko (de polko , " pola virino" aŭ de "půlka" "la duono").
#000089
Czech: Všichni lidé se rodí svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství.[114]
#000091
La angla: "Ĉiuj homoj estas naskita liberaj kaj egalaj en digno kaj rajtoj.
Ili estas dotitaj kun racio kaj konscienco kaj devus agi unu direkte al la alia en spirito de frateco."
#000092
ústav profesiuljazikčeskYXYXYX - Czech Language Institute, la reguliga korpo por la ĉeĥa lingvo (en la ĉeĥa)
Ĉeĥa Swadesh-listo de bazavortprovizaj vortoj (de la Swadesh-lista apendico de Wiktionary)
Baza ĉeĥa Frazlibro kun Audio
#000095
Teroj da la bohema krono
#000096
Pli malalta silezia kaj Opole
#000099
Regional costume (Śląskie stroje ludowe)
#000102
La germana Silezia germano (Pli malalta silezia)
#000104
La ĉeĥa lingvo apartenas al la slava branĉo de la hindeŭropa lingvaro, nome al la okcidentslava grupo kune kun la lingvoj: pola, slovaka kaj soraba. La ĉeĥa kaj slovaka estas reciproke kompreneblaj kiel dialektoj (ili disiĝis en la mezo de la 19-a jarcento), kvankam ili diferencas ankaŭ fonetike (en la slovaka mankas "ř", la ĉeĥa ne posedas "ä, ô, ĺ, ľ, ŕ").
#000106
La malnova ĉeĥa literaturo floris inter la 14-a kaj 17-a jarcentoj, sed precipe la protestantisma, tial la rekatoliga periodo (post la batalo apud Prago en 1620, en kiu venkis la katolikoj) persekutis la malnovajn verkojn kaj bremsis la lingvan evoluon. Nur post la patento de la imperiestro Jozefo la 2-a pri religia toleremo (1781) eblis reeldoni la klasikaĵojn, kaj la nacia renesanco povis starti. Kiel bazon por la moderna ĉeĥa lingvo oni elektis la klasikan tradukon de Biblio el la 16-a jarcento - tiel estiĝis konsiderinda diferenco inter la normigita lingvo literatura kaj spontana lingvo parola.
#000107
La ĉeĥa estas lingvo fleksia, uzanta 7 deklinaciajn kazojn. Por deklinaciado kaj konjugaciado ekzistas multaj modeloj kaj esceptoj, tial la ĉeĥa estas relative tre malfacila. Danke al akuzativo ĝi ne havas firme ligitan vortordon, kies ŝanĝado de la vortordo povas reliefigi aŭ malemfazi frazelementojn laŭ deziro de la parolanto.
#000108
a) á é í ó ú vokaloj prononcataj pli longe ol la samaj vokaloj sen streketo. La streketo ne signas akcenton, kiu estas ĉiam sur la unua silabo, dum longaj povas esti ankaŭ silaboj senakcentaj. Longeco povas ŝanĝi signifon de vortoj (dráha fervojo, drahá kara, multekosta). y, ý estas elparolataj same kiel i, í (la plej ofta ortografia stumbligilo de ĉeĥaj infanoj), ů (deveninta de uo) estas prononcata same longe kiel ú: být esti, bít bati, útok atako, dolů malsupren. En la ĉeĥa oftas la diftongo ou = oŭ, en fremdvortoj ankaŭ au = aŭ: mouka faruno; jedou ili veturas; auto aŭto(mobilo); pauza paŭzo. Silaboformaj konsonantoj r, l povas krei silabojn ŝajne sen vokaloj (en la realo ili funkcias kiel veraj vokaloj, kun kiuj ili havas tre similan artikulacion): krk kolo, vlk lupo, mlha [du silaboj: ml - ha] nebulo, brzo [br - zo] baldaŭ.
#000109
b) č = ĉ; ch = ĥ; š = ŝ; ž = ĵ; x = ks, kz: ř = rŝ, rĵ (kiel unu sono): čokoláda ĉokolado; chameleon ĥameleono; šakal ŝakalo; žurnál ĵurnalo: experiment eksperimento; exekuce ekzekuto, ekzekucio; kalendář [kalendárŝ] kalendaro; řeka [rĵeka] rivero. Al la voĉaj konsonantoj b d g h v z ž apartenas ankaŭ voĉa prononco de x [kz] kaj de ř [rĵ], al la senvoĉaj konsonantoj p t k ch f s š apartenas ankaŭ senvoĉa prononco de x [ks] kaj de ř [rŝ]. Fine de silaboj eĉ voĉaj konsonantoj estas prononcataj senvoĉe: hrob [hrop] tombo, hrad [hrat] burgo, kruh [kruĥ] cirklo, keř [kerŝ] arbedo. Okazas ankaŭ asimiliĝo kun sekva konsonanto: podchod [potĥot] subpasejo; kdo [gdo] kiu; včera [fĉera] hieraŭ ktp.
#000110
c) ď ť ň estas molaj konsonantoj prononcataj proksimume kiel dj, tj. nj, sed ĝi devas ĉiam esti unu sono (kiel ĉe la hispana ñ aŭ franca gn en cognac, d'Artagnan; dum ĉe la malmolaj konsonantoj d, t, n la langopinto nur ektuŝas la suprajn dentojn, ĉe ď, ť, ň ĝi premiĝas al la dentoj pli forte): káď kuvo, lať lato, laň cervino, ňadra mamoj, brusto, ďábel diablo, ťukat frapeti. La moliga signo (ˇ) ne estas uzata, se sekvas la vokalo i, kiu moligas aŭtomate: di, ti, ni legu dji, tji, nji, diference de dy, ty, ny, kiujn oni prononcas sen moligo. Simile se sekvas la vokalo ě, ĝi transprenas la moligan signon: dě, tě, ně prononcu dje, tje, nje. La silabon mě oni elparolas mnje: v domě (v domnje] en la domo, měsíc [mnjesíc] monato. La ortografio malgraŭ la sama prononco povas distingi diferencajn signifojn: mě [mnje] min (de mi), mně [mnje] al mi, pri mi. La vokalo ě estas uzata ankaŭ en la silaboj bě pě vě prononcataj bje pje vje: běhat [bjehat] kuradi, opět [opjet] denove, věk [vjek] aĝo. Ankaŭ ili povas distingi signifojn: oběd [objet] tagmanĝo, objet [objet] ĉirkaŭveturi, vědu [vjedu] sciencon, vjedu [vjedu] mi enveturos.
#000111
d) La akcento estas ĉiam sur la unua silabo, ne grave, ĉu la silabo estas longa aŭ mallonga. Male, longaj povas esti eĉ senakcentaj silaboj: kamarád kamarado, amiko. Prepozicio kunfandiĝas kun la sekvanta substantivo en unu prononcan blokon kaj tial ĝi transprenas la akcenton: se mnou [legu: semnou] kun mi; na stole [nastole] sur la tablo.
#000112
En la ĉeĥa ekzistas nek la difina, nek la nedifina artikolo, la substantivoj estas uzataj sen artikoloj. Nur se oni volas emfazi difinecon aŭ nedifinecon, oni uzas pronomojn montrajn aŭ nedifinajn. Eblas do triopo: viro - tiu viro - iu viro.
#000113
La substantivoj povas esti de genro vira, ina aŭ neŭtra. Bedaŭrinde la genro ne estas natura, do ankaŭ bestoj, plantoj kaj objektoj povas aparteni al la genroj vira aŭ ina, ne nur al la neŭtra. Koncernan genron ofte malkaŝas finaĵo aŭ sufikso, kvankam ne ĉiam. La genro aperas ankaŭ ĉe adjektivoj, adjektivaj pronomoj, adjektivaj numeraloj kaj adjektivaj verboj (= participoj). La ĉeĥa preterito historie evoluis el participo, tial ankaŭ ĉe ĝi estas distingata la genro (kaj la nombro: singularo aŭ pluralo). Ĉeĥa virino parolas pri si mem diference ol viro: mi estis feliĉa byl jsem ŝťastný (viro), byla jsem šťastná (virino). Tial ĉe ĉeĥlingvaj romanoj, rakontataj en la unua persono, oni tuj vidas, ĉu la rakontanto estas viro aŭ virino.
#000114
La ĉeĥa kiel fleksia lingvo uzas 7 deklinaciajn kazojn:
#000115
2. genitivo (ženy de virino)
#000117
3. dativo (ženě al virino)
#000118
6. lokativo (ženě pri virino)
#000119
La nomoj de la kazoj esprimas nur ilian bazan funkcion, sed lige kun diversaj prepozicioj ili povas ricevi multajn aliajn signifojn. Ankaŭ unu prepozicio povas havi plurajn signifojn lige kun diversaj kazoj.
#000121
La substantivoj havas kvar deklinaciajn modelojn por la vira genro (muž viro, pán sinjoro, hrad kastelo, stroj maŝino), kvar por la ina (žena virino, růže rozo, píseň kanto, kost osto) kaj kvar por la neŭtra (město urbo, kuře kokido, moře maro, stavení konstruaĵo).
#000122
La adjektivoj ekzistas malmolaj kun finaĵoj -ý por la vira genro, -á por la ina kaj -é por la neŭtra (mladý, mladá, mladé juna), molaj kun finaĵo -í por ĉiuj tri genroj (jarní printempa) kaj posedaj, deriveblaj sole el substantivoj de viraj kaj inaj personoj (otcův patra, matčin patrina).
#000123
Personaj pronomoj havas ĉiu propran deklinacion, iuj pronomoj estas deklinaciataj kiel adjektivoj.
#000124
Bazaj numeraloj havas simpligitan deklinacion. Ekde numeralo kvin la nombrataj substantivoj havas genitivan formon: čtyři chlapci kvar knaboj: pět chlapců kvin knaboj (laŭvorte: kvin da knaboj).
#000125
La komparativo de adjektivoj formiĝas ekz. per la sufkso -ší kaj la superlativo ankoraŭ akceptas prefikson nej-:
#000126
3. nejmladší la plej juna
#000127
La komparativo kaj superlativo estas komunaj por ĉiuj tri genroj, ĉar la sufikso -ší apartenas al mola deklinacio.
#000128
La adverboj deriviĝas el adjektivoj per finaĵo -e (aŭ -ě), ilia komparativo per sufikso -eji (aŭ -ěji) kaj la superlativo ankaŭ akceptas prefiskon nej-:
#000129
Nur la verboj de daŭro havas ĉiujn tri tempojn (preterita, prezenca, futura), dum la verboj de rezulto ne havas la prezencon, ĉar kio ĝuste nun okazas, tio ankoraŭ ne havas rezulton. Komplete ambaŭ verboj donas kvin tempojn: imperfektan preteriton, per-fektan preteriton, imperfektan prezencon, imperfektan futuron kaj perfektan futuron.
#000131
La sistemon riĉigas ankoraŭ prefiksoj kaj sufiksoj: psávat skribadi, ofte skribi; psávávat tre ofte skribadi; dopsat finskribi; dopisovat finskribadi; dopisovávat tre ofte finskribadi ktp.
#000132
La ĉeĥaj infinitivoj finiĝas per -t (koupit aĉeti, arkaike per -ti - koupiti), escepte per -ci (péci baki). Ĉe konjugaciado ekzistas por ĉiu persono aparta formo, tial preskaŭ ne estas uzataj personaj pronomoj: jsem mi estas, jsi vi (ci) estas, je li/ŝi/ĝi estas, jsme ni estas, jste vi estas, jsou ili estas.
#000133
La prezencaj formoj estas simplaj, ne kunmetitaj (píšu mi skribas), sed ekzistas 5 klasoj de konjugaciado.
#000134
La preterito havas formon kompleksan, kiu konsistas el prezenco de la neregula helpverbo být (esti) kaj el tiel nomata preterita participo, kiu havas formojn viran (psal li skribis), inan (psala ŝi skribis), neŭtran (psalo ĝi skribis) kaj pluralajn (psali viroj skribis, psaly inoj skribis, psala neŭtroj skribis). Ekz. psal jsem mi estis skribanta (daŭro), napsal jsem mi estas skribinta (rezulto).
#000135
La futuro de perfektivaj verboj de rezulto havas formojn simplajn, fakte prezencajn en funkcio de futuro (napíšu mi komplete skribos). La futuro de neperfektivaj verboj de daŭro havas formojn kompleksajn, konsistantajn el futuro de la neregula help-verbo být (esti) kaj el infinitivo de la ĉefa verbo (budu psát mi skribos, mi estos skribanta).
#000136
La kondicionalo konsistas el la preterita participo kaj kondicionala formo de la helpverbo být (psal bych mi estus skribanta, napsal bych mi estus skribinta).
#000137
La volitivo estas uzata ĉe dua persono de ambaŭ nombroj kaj ĉe la unua persono plurala: piš! (ci) skribu! pišme! ni skribu! pište! (vi) skribu! napiš! napište! skribu (ĝisfine)! napišme! ni skribu (ĝisfine)! Ĉe aliaj personoj la ordono aŭ deziro estas esprimata per adverbo ať kun la prezenco: ať píšu mi skribu, ať napíšou ili skribu (ĝisfine).
#000138
La participoj aktivaj estas praktike uzataj nur de verboj neperfektivaj kaj sole antaŭ substantivoj (píšící chlapec skribanta knabo). La aktivaj participoj perfektaj (diferencaj de la preteritaj!) aperas nur en malnova literaturo kaj nun estas sentataj kiel arkaikaj (napsavší chlapec skribinta knabo). En kompleksaj verbaj formoj kun la helpverbo být oni uzas la pasivajn participojn. De la neperfektivaj verboj formiĝas la tiel nomataj estantaj pasivaj participoj, de la verboj perfektivaj la estintaj pasivaj participoj. Ekzemploj: dopis byl psán la letero estis skribata, dopis byl napsán la letero estis skribita.
#000139
La gerundioj ekzistas, sed sentate arkaikaj, ili ne estas praktike uzataj. Ili havas tri formojn: viran, komunan inan kaj neŭtran, komunan pluralan (píše, píšíc, píšíce skribante; napsav, napsavši, napsavše skribinte).
#000140
La negativon kreas la prefikso ne-: nejsem mi ne estas, ne-píšu mi ne skribas, nepiš! ne skribu! En ĉeĥa frazo ĉiuj negacieblaj vortoj havas negacian formon: nikdy nikomu nic neřeknu neniam mi ion diros al iu (laŭvorte: neniam al neniu nenion mi ne diros). Ĉe du verboj du negacioj rezultigas pozitivon: nemohu nepřijít mi ne povas ne veni ( = mi devas veni).
#000141
La Esperanta vorto roboto devenas de la ĉeĥa.
#000142
Monato, internacia magazino sendependa, numero 1996/07, paĝo 16: La ĉeĥa verkita de NN.
#000144