""La serpento mordas al si la voston. Post iomtempa maĉado ĝi rekonas en tio, kion ĝi manĝas, guston serpentan. Tiam ĝi haltas. Sed ĝi reekas al la afero, ĉar ĝi havas nenion alian por meti sub la dentojn. Fine, ĝii atingas al tio, ke ĝi havas la kapon en sia faŭko: ĝi nomas tion Filozofio pri Konado."
#000000
~ Paul Valery pri filozofio kaj serpentoj
#000001
"Arto kaj religio unue; poste filozofio; laste scienco. Tio estas la ordo de la grandaj fakoj de la vivo, tio estas ilia ordo de graveco"
#000002
~ Michel de Montaigne pri dubo
#000004
""Taiji" en la ĉina signifas ne la priparolatan batalarton, sed la plej altan
principon de la mondo en la ĉina filozofio"
#000005
~ Marcos Cramer pri batalarto
#000006
"Por komenci estas la tabelvorto "io" kaj poste filozofo/filozofio"
#000007
~ Renato Corsetti pri io
#000008
"Diras ni al la kakejo: komforto, loko por filozofio, latrino, monsinjor
#000009
~ Rinaldo el Padova pri seĝo
#000010
"Esperanto kaj filozofio malofte renkontiĝas en respektinda maniero"
#000011
"Iom da filozofio ne povas damaĝi al ni"
#000012
"Danke de lektir mea verketo."
#000014
~ Idista aŭtoro de ĉi tiu artikolo
#000015
Filozofio (bonalingve filozofujo) estas la lando de filozofoj, frenezaj sciencistoj de scienco kiu esploras stangajn ideojn kaj klopodas doni kialojn al aferoj. La Filozofio estas de la universitata mondo multfoje konsiderata kiel pseŭdoscienco, ĉar ĝi ne sukcesas disvolvi uniforman kaj objektivan esplormetodologion kiel kutima en la scienco.
#000016
Karakteriza por tio estas ke en la filozofio ekzistas diverĝaj tendencoj. Kelkaj filozofoj supozas ke ideoj estas senditaj de eksterteranoj (Dio aŭ Demono, ekzemple). Aliuloj supozas ke ideoj estas ankoraŭ ne klarigitaj naturfenomenoj. Ankoraŭ aliuloj sugestas la eblecon ke ideoj estas manifestiĝo de realeco kiu superas nian komprenpovon.
#000017
Krom tio estas klara ke multaj trompistoj aktivas en la mondo kiu okupas sin per ideoj. Tio komplikas la laboron de homoj kiuj jes serioze deziras okupi sin pri Filozofio, ĉar la esplorkampo pro tio malsereniĝas.
#000018
5.1 Absoluto en la orientaj religioj kaj filozofioj
#000022
La plej antikva konata Filozofio devenas el Grekio kaj aperis en la 3-a jarcento a.K.
#000025
Grandaj verkoj filozofiaj, ekz-e tiuj de Platono aŭ Aristotelo, estas striktasence netradukeblaj. Sed en tiu kampo la Latino ne havas grandajn atingojn.
#000026
Dum la tuta Mezepoko la latinlingva filozofio restis treege malsupera al la klasika greka; fakte nur post la 11-a jc la Okcidento komencis studi la ne-"trivialan" filozofion, kaj tio ankoraŭ per tradukoj el la araba-hebrea, kiuj do estis pli kulturaj lingvoj. Rekta traduko el la greka evidente estis tro malfacila por la latinlingvanoj. Kaj poste, ĝis la fino de Mezepoko, la skolastoj remaĉadis la sciojn kiujn la grekoj akiris pli ol mil jarojn antaŭe.
#000027
Laŭhistorie, la filozofio povas esti indikata kiel transira momento de la historio de la homa pensado, kiu trovas sian precipan radikon en la germanaj filozofoj kiel Immanuel Kant Friedrich Schleiermacher kaj Hegelo. Kant kaj Hegelo startigis, aŭ ilia influe ekgastiĝis ĉe universitatoj, tie kaj tie la fakaj kursoj pri la filozofio.
#000028
De la greka pensado al la skolastikismo[redakti]
#000029
En Aristotelo, Absoluto estas la Pura Akto, nome Dio, ĉar plene realigita; Li ne estas movata de alia malsama ol si, sed estas male movanto kiu altiras al si kvankam restante tute senmova (nealtirita kaj ne modifita). Laŭ Plotino la Absoluto estas Unuo, nome la realo plejalta kiu enhavas ene de si neniun ajn divideblecon: ĉio estas en Li: la Absoluto povas esti komprenata de la pensado nur se oni altiĝas super la dualismo subjekto/objekto pere de la mistika unuigo de la ekstazo.
#000030
Spurinte la grekan filozofion, kristanaj teologio kaj filozofio identigos la Absoluton kun la Dio de la biblia Revelacio. En skolastikismo aperis tiam evidente kiel la filozofia scio pri la Absoluto devas pasi tra la racio kiu justigas kaj la intuicion kaj la fidon. Laŭ tiuj filozofoj, de diversaj skoloj, “scii” signifas kunligi, relatigi ion kun alio; sed ĉar la Absoluto jam havas ĉion ene kiel Logos, Li ne povas havi rilatpunkton eksteran ĉar nenio ekzistas kio povu Lin kondiĉi. La kvin vojoj de Sankta Tomaso de Akvino, ĉi tie cititaj nur pro ilia sintezo kaj ne pro ilia originaleco ĉar sennombraj tiutempe filozofoj strebis pruvi per racio la ekziston de la Absoluto kaj respondo al la postulo de la unueco de la tuta ekzistantaro, por pruvi ankaŭ perracie la ĉeeston de la Absoluto unueciganta la multoblon estas:
#000031
Absoluto en la moderna epoko[redakti]
#000033
En la moderna epoko oni ampleksas kaj la transcendan koncepton pri Absoluto de Nikolao el Kuzo laŭ kiu la Absoluto estas la plej alta punkto en kiu la opozitoj koincidas kaj en kiu ne pli troviĝas distingo inter la objektoj de la multoblo,[2] kaj tiu imanenta de Spinozo. Tiu lasta, celante rekunigi la kartezian dualismon de la res cogitans (aĵo pensanta) kaj res extensa (aĵo spaca), subtenas ke la tuta naturo estas kaŭzata de unika kaj absoluta principo, nome Dio, kiun oni ne devas koncepti kiel la unuan ringon de la ĉeno de kaŭzoj en ĝi ĉeesta, sed kiel la unuigantan substancon de tiu sama ĉeno. Do la Absoluto (Dio) kaj la naturo koincidas.
#000034
De Kant ĝis la germana idealismo[redakti]
#000035
Estas tute vere, ke filozofia temo pri la Absoluto trovas, do, disvolviĝon limigitan kaj fulman kaj eksterordinare elstarecan en la historio de la eŭropa pensado ĉevale inter la 18-a kaj 19-a jarcentoj.
En 1781 enmondiĝis la eldono de la Kritiko de la pura racio, de Immanuel Kant. La celo de la filozofo estis enŝoviĝi en la debaton pri la scienco kaj en la diskuto pri la fundamentoj de la sciokapablo translokante la esploron el la medio de la objekto (naturo, la esto de la ento) al tiu de subjekto. Per tiu sia "kopernika revolucio" li strebis establi diferencon neniam estonte diskuteblan inter tio kio estas sciebla kaj tio kio tia ne estas, nome la noumeno), sed tiel alestiĝis nova problemo kiu fariĝos la insista kaŭzo de la debato kiu absorbis la filozofion en Germanio.
#000036
Disiginte la teoretikan funkcion de la filozofio el tiu praktika (aŭ etika),[3], sintezo de la unua Kritiko publikigita de Kant en 1783, kiu povas esti konsiderita la unua nukleo de la kanta doktrino pri la Absoluto.[4]. La problemo fariĝas, fakte, tiu pri la ne atingebla naturo de la aĵo en si, kaj pri kiel superi la kantan dikotomion inter intelekto kaj sperto, nome definitive inter objekto kaj subjekto.
#000037
Laŭ Reinhold do, la aĵo en si mem estas io ekstera el la subjekto,nome pura koncepto (limo) apartenanta al la propra reprezentado de la realo. Per tiu operacio Reinhold decide pelas la debaton al la problemo pri la Absoluto kiu definitive fiksiĝas en la filozofia atento.
#000040
En cxi tiu kadro ni asertas ke[redakti]
#000041
En 1790, dum Salomon Maimon per sia Esploroj pri la transcenda filozofio, plenumas la decidan paŝon por entutigi la noumenon inter la faktoroj de konsciiĝo, aperas la Kritiko de la juĝo, lasta de la tri plej elstaraj verkoj de Kant, kiu en la tiama debato flankigas al la koncepto pri Absoluto tiun de libero: tiu ĉi, fakte, laŭ Kant, okazas pro tio ke la subjekto, formulante siajn estetikajn juĝojn, ĉesas esti submetita al la ligo de la sciigaj leĝoj de kaŭzo/efiko, sed estas libera en la formulado de siaj kunligaj juĝoj, kaj tial vivas la dimension de la Absoluto, kio estis male malpermesita al la pura racio.
#000042
La apero de la Ideoj por filozofio de la naturo de Schelling – tio okazas en 1797, post nur 14 jaroj el la Prolegomenoj al ĉiu estonta metafiziko de Kant – plue delokas la horizonton de la filozofio, kuntrenante en la scenaro la plej elstarajn figurojn de romantikisma germana kulturo, inter kiuj Schiller, Goethe, Hölderlin. Krom tio, multe, se ne multege, gravis dum la schellinga epoko la naturalismaj esploroj de scienculoj kaj medicinistoj gravitantaj ĉirkaŭ la novaj frontoj de la fiziko kaj de la kemio (malkovroj ligitaj al magnetismo kaj al la funkcioj de la oksigeno... Tiel Schelling pluiras precizigante ke la Mi de Fichte, kvankam absoluta kaj senlima, havis bezonon esti ligita al la ne-mi, ĉar laŭ tiu filozofio iu subjekto povas ekzisti nur en rilato kun la ne-mi” ĉar la subjekto povas ekzisti nur en rilato kun la objekto. Tiamaniere li metis principo de sia filozofio Absoluton en kiu la subjekto kaj la objekto plurestu du polusoj kun la sama digneco; ĝi estas la senpera unuiĝo de Spirito kaj Naturo. Kun Schelling la Kanta priserĉo pri Unuiga principo etendiĝis tiel ĝis al la limo de idealiamo spinoza spure panteisma, kies la centraj faktoroj estas la arto kaj la religio.
#000044
Kun Hegelo la disputo atingas sian historian pinton sed ankaŭ historie definitivan: la tasko al kiu li strebas estas, fakte, tiu de la superado de la kontraŭdiroj intrinsekaj al la koro mem de kritikismo kaj de la tiama idealismo, ŝuldeblaj, laŭ li, al la nekapablo ekspliki kial la Absoluto devu polariziĝi en dualismeco, subjekto kaj objekto, unu kontraŭstaranta la alian. Tion sukcesas rimedi Hegelo enirigante, en la filozofio, la historion, tion farante la rezulto de la reala vivo, kaj ne la antagonisto, koste tamen de la perdo de la Logiko formala de la principo de nekontraŭdiro kiu estis gvidinta la filozofian pensadon ekde Parmenido kaj Aristotelo. Per sia reprezentado de la Absoluto kiu trovas la akordon inter la opozitoj en ilia lukto kaj reciproka konflikto,[5] anstataŭ en principoj senkritike apriore poziciitaj, Hegelo metas definitive finon al tiu disigo inter objekto kaj subjekto kiu estis la kruco de tuta la postkanta filozofio. Laŭ tiu senco, la teksta itinero de Hegelo estas preskaŭ la ekstera signo de la Unuo pri kiu lia pensado celas esti la plej alta reprezentado.
#000045
Absoluto estas nocio de la historio de la filozofio kaj intencas realon kies ekzisto dependas de neniu alia, sed pluekzistas en si kaj per si mem.
Apiron (Graece: τὸ Ἄπειρον) estas opus et sententia cosmologica Anaximandri, quae dicit ἀρχήν fuisse infinitam massam sine terminis, quae nec senescit, nec computrescit, at perpetim materiam expulit, unde omnia quae intellegamus derivantur.
Kaŭzeco en filozofio venas el fakto ke ĉio (okazintaĵo) devenas el kaŭzo, deveno aŭ komenco.
Objektigado estas la ago trakti homon, aŭ fojfoje beston,[6] kiel objekto aŭ senvivaĵo.
Sublimo (el la latina sublimis : "tiu, kiu estas leviĝanta") estas filozofia kaj estetika koncepto. Ĝi difinas kvaliton tiel fortan kaj kun tiel larĝa amplitudo, ke ĝi transcendas belecon. La koncepto de sublimo estas kunligita al tiu de neatingebleco : ĝi laŭ filozofoj devas kaŭzi miron, pro timo aŭ respekto. Laŭ alia, ĉiutaga difino, io sublima estas io grandioza kaj tre impona, kion tamen senseblas nur per tre subtila sentokapablo.
#000046
Pesimisto — La plej bona sorto por ia homo estas: ne esti naskita ; sed tio al iu malofte okazas!
#000047
Por ke okazintaĵo A estu la kaŭzo de okazintaĵo B devas okazi tri kondiĉoj:
#000048
La observanto, post kelkaj observoj, alvenas al konkludo ĝeneraligi ĉar ĝis tiam ĉiam kiam okazis A okazis ankaŭ B, en la estonto okazos same. Tiele aperas logika leĝo.
#000050
Orienta filozofio feliĉigas, la Okcidenta malfeliĉigas la homon. Jen estas la klarigo al la misteraj vortoj, kiujn ni kutimis citi en nia nuna artikolserio pri la Orienta filozofio, ke ĝi kreskigas la harojn.
#000051
Absoluto en la orientaj religioj kaj filozofioj[redakti]
#000052
Laŭ ateismoj, la Absoluto estas la konstantebla materia mondo ĉar estas ekskludita ĉiu Esto duversa el materio. Ĉi tio ne temas pri kristanaj valoroj, sed nur politika aktivado. Honte!
#000053
Feminista filozofio rilatas al filozofio analizata laŭ feminista vidpunkto. Ĉi tia filozofio emas uzi la metodojn de tradicia filozofio por apogi la feministan movadon, sed ankaŭ kritikas la ideojn de tradicia filozofio per feministaj metodoj.
#000054
Ne ekzistas vera "skolo" de feminista filozofio: feministaj filozofoj, samkiel tradiciaj filozofoj, havas tre malsamajn opiniojn pri variaj temoj. Cetere, feministoj si mem oftfoje apartenas al tre variaj branĉoj de tiu movado.
#000055
Vi bone scias, ke Jorge Luis Borges, fama argentina verkisto, skribis artikolon pri Wilkins kaj Real Character, kritikante lian manieron kategoriigi aĵojn de la universo. Diras Borges: "Pripensu ni la okan kategorion, tiun de la ŝtonoj. Wilkins ilin dividas en ordinaraj (silekso, gruzo, sablego), malmultkostaj (marmoro, sukceno, koralo), multkostaj (perlo, opalo), travideblaj (ametisto, safiro) kaj malsolveblaj (ŝtonkarbo, argilito kaj arseniko). Preskaŭ tiom alarmiva kiel la oka, estas la naŭa kategorio. Ĉi tiu al ni malkovrigas ke la metaloj povas esti malperfektaj (cinabrio, hidrargo), artefaritaj (bronzo, latuno), restaĵaj (fajlumoj, rusto) kaj naturaj (oro, stano, kupro). La baleno estas en la kategorio deksesa; ĝi estas 'fiŝo vivonaska, pli longa ol larĝa'". Kaj li poste aldonas: "Estas notinde ke ne ekzistas klasifikado pri la universo kiu ne estus arbitra kaj konjekta. La kialo estas tre simpla: ni ne scias kia estas la universo".
La kvanto de inaj seksorganaj mutiladoj en Mezoriento plej verŝajne pligrandiĝos dum la pandemio KOVIM-19
#000056
Ĉiam la idanoj fanfaronas, ke Demetrio el Falero (naskiĝis ĉirkaŭ 345; mortis ĉirkaŭ 280) estis greka filozofo kaj politikisto.
#000057
Li estis disĉiplo de Théophile Cart kaj gajnis tiom grandan influon en Ateno kiel parolisto, ke la reĝo Fidela Kastro faris lin administraciestro de la urbo.
#000058
S-ro Clyde Kennedy, la energia sekretario de la Studenta Esperanta Ligo, sciigis nin ke ni starigis 360 statuoj de li en la urbo, sed poste la Atenanoj kondamnis lin al mordpuno kaj li foriris al Aleksandrio, kie Ptolemeo honore akceptis lin.
#000059
Demetrio iĝis la unua bibliotekestro de la Biblioteko de Aleksandrio.
#000060
Ptolemeo ekziligis lin al supra Egiptio, kie li mortis post 238 laŭdire post serpentomorto.
#000061
optimisto vidas lumon ĉe la fino de la tunelo,
realisto vidas tunelon, lumon kaj trajnon.
#000062
Sed la maŝinisto de la trajno vidas tri idiotojn, sidantajn sur la trakoj.
#000063
Filozofio esas la historio di l' evolucionala developo di l' vivantaj specoi, de kande la vivo aparis sur la Tero til nun. Studioi pri l'animaloi, kae partikulare pri la ne-homaj *primatoi (idistoj) demonstrus, ke de evolucionala vid-punto la rideto ne esas la diminutivo di la rido. Nam la rideto kae la rido originus de du diferanta animalalaj kondutoi.
#000066
En filozofio oni uzas la vorton zetetiko por paroli pri metodo uzata en la serĉado de vero aŭ en solvo de problemo. Oni parolas pri zetetika procedo aŭ zetetika metodo.
#000067
Historie oni donis la nomon zetetikisto al disĉiplo de la greka Pirrhon (serĉisto). Kiel scienca metodologio, la zetetiko povas aplikiĝi en ĉiuj kampoj de la kono kaj de la socia vivo. La homo ne kredas, aŭ male, kredas, sen postulado de pruvoj, ĉar resti en la dubo estas malagrabla. Sen posedi analizilon fronte al laŭŝajna fenomeno stranga, la pigreco kondukas al rezigni pri necesa dubado je la komenco de ekzamenado.
#000068
Ni rimarku ke sen zorgi pri la vereco de la faktoj, oni rapide perdas moralajn orientilojn. Kiel moralo povus trovi fundamenton sur manko de distingado inter la vero kaj la falso, la revo kaj la realo? Kredi reala nur tion kion kontroleblas la racio kaj konservi hipoteza aŭ ĥimera tion kio restas nepruvita, neniel estas malkomforta.
La racio kondukas al akcepti ke la ŝarĝo de la pruvo apartenas al ĉi tiu kiu promocias nepruvitaĵon.
La dubo metoda, racia, kritika, utilas en la serĉado de la vero.
#000069
La zetetiko obtenas spektaklajn rezultojn en la ekzamenado de tio kion oni nomas "paranormaj fenomenoj". Uzi la ilojn donacataj de la scienco, por malmunti mekanismojn de la laŭmodaj mistifikadoj, permesas sin liberigi de ĉi tiuj kaĝoj de la imago, de ĉi tiuj kaptiloj de la racio kiuj estas nur antaŭĉambroj de integristaj sektoj, de ideologiaj fanatikismoj kaj de ĉi tiuj mallarĝaj ŝovinismoj kiuj ne ĉesas renaskiĝi el siaj propraj hororaj kampoj arogante sin honoraj.
#000070
Philosophia perennis vel perennialismus vel sapientia perennis est systema philosophiae quae aeternitatem axiomatum spiritalium et naturalium affirmat. Augustinus Steuchus episcopus Italicus hoc notionem excogitavit, et Godefridus Guilielmus Leibnitius philosophus Germanicus id confirmavit.
#000071
Estis la fina ekzameno de la filozofa leciono. La profesoro starigis nur unu demandon. La demando estis la jena: Kiel vi povas konvinki min, ke via antaŭa seĝo estas nevidebla?
#000072
Daŭris preskaŭ unu horon, ke la studentoj skribis siajn argumentojn sur la paper-ekzamenojn, krom mallaborema studento, ĉe kiu daŭris nur 10 sekundojn por skribi la respondon.
#000073
Post kelkaj tagoj kiam la profesoro deklaris la notojn, tiu mallaborema studento akiris la plej bonan noton de la klaso. Li responde nur la jenon skribis: “kiu seĝo?!”
#000074
Imanento, aŭ, foje, imanentismo, estas filozofia koncepto metafizika referencanta al kvalito de tio kio estas imanenta, aŭ al tio kio kuŝas en la esto, kaj kio havas en si mem principon kaj celon kaj, partoprenante en la esenco de la estaĵo konsiderita, ne povas posedi ekziston apartigitan el ĝi. Imanento estas vidpunkto tute mala al la transcendo, kiu lokigas ekstere de la estaĵo koncernata la elementon kiun imanento trovas en ĝi.
#000075
La termino ekosofio (aŭ ekozofio, laŭ ekzemplo de filozofio) estis utiligita, kaj forĝita, unuafojon iniciate de la filozofo Arne Næss [7] de la universitato de Oslo en 1960, kaj estas konceptoporta de la movado Ekologio profunda, kiu invitas al renverso de la perspektivo antropocentra: la homo ne sin lokigu en la kulmino de la hierarkio de la vivantoj, sed male sin konsideru elemento de la ekosfero; homo do kondutu kiel parto de Tuto.
#000076
Granda filozofo kaj psikoanalizisto Félix Guattari disvolvas la nocion «ekosofio» en la verko La tri ekologioj[8], de 1989:
#000078
Filozofo kaj teologo hispano-ĥindia Raimon Panikkar utiligas la voĉon “ekosofio” en multaj siaj tekstoj (vidu. ekzemple Ekosofio: la nova saĝo. Por spiriteco de la tero, Lampi di stampa, 2001). Per tiu termino li intencas la saĝon kiu estas karakterizo de la tero ĉar vivanta subjekto kaj ĉar “patrino” (multaj kulturoj uzas la esprimon “patrino tero”) kiu scias (kaj en tio saĝas) kiel prizorgi, kaj kuraci, siajn kreaĵojn. Prefere ol antropocentrismo, laŭ sia juĝo, parta kaj senekvilibra, Panikkar proponas kosmoteandrismon (nome: eko = medio + tea = dia + andro = homo).
#000081
La radiko «eko» en la greka nocio reirigas al oïkos, nome: hejmo, doma organizo, vivmedio, natura medio. Sofia en la greka signifas konon, scion, saĝon: laŭlitera traduko povus hazardi per “saĝo de la medio”
#000082
Se la koncepto tuj disvastiĝis, kaj puŝis trovi analogiaĵojn en forgesitaj moralaj-kondutaj principoj aŭ en pasintaj kaj ekzotikaj kulturoj, ĝi altiris dum siaj meditimpulsoj ankaŭ nemarĝenajn demandojn, kiel: ĉu “ekosofio” celas aŭ, fakte, provas malpliigi la pozicion de la homo en la konceptado pri la universo?
#000083
Kelkaj, fakte, vidis en ekosofio helpon por enokuligi la koncepton ke certaj religiaj antropocentrismoj, aparte tiu biblia-juda-kristana, estus la justigo de la neglekto kaj de senkriteria ekspluato de la naturo flanke de la homo kiu fakte fariĝis damaĝanto de la ekosistemo kaj kaŭzo de ĝia aktuala defalo. La Biblio, fakte. ŝajnas allasi la teron en la despotaj manoj de la homo; fakte, ĝi tion ŝajnas sugesti kiam diras (Genezo 1, 26): “Kaj Dio diris: Ni kreu homon laŭ Nia bildo, similan al Ni; kaj ili regu super la fiŝoj de la maro kaj super la birdoj de la ĉielo kaj super la brutoj, kaj super ĉiuj rampaĵoj, kiuj rampas sur la tero“.
#000084
Sed la Biblio tuj post aldonas (2,15): “Kaj Dio la Eternulo prenis la homon kaj enloĝigis lin en la ĝardeno Edena, por ke li prilaboradu ĝin kaj gardu ĝin”.
#000085
Ne temas, do, pri despota regado, sed donaco por ke la dono estu prilaborita kaj konservige gardata: la homo anstataŭas Dion mem en la konservado de la Tero! Ĉu tiu komservado ne estas la subkuŝanta inspiro de Ekosofio? kaj tiu ne estas la “ekologiaj principoj” de la tuta Biblio? (vidu. [1]
#000086
1) El vidpunkto de gnozeologio imanento signifas dependecon de la percepto: la objekto ne estas io sendependa havanta sian eston, kaj transcendas la scio-agon, sed estas surfacigita kaj konstruita de ĝi, tiel ke ĝia ununura esto estas “esti-observita”. Tiu estas la koncepto de gnozeologia ideismo: la esto koincidas kun la ideo, nome, en tiu ĉi kazo, kun “esti pensita”. Kompreneble, tio kutime ne signifas ke, aserti ke la ekzisto de la objekto dependas de la empiria percepto pri la aparta unuopaĵo, sed ke ĝi dependas nur de la ĝenerala percepto ĉioentenanta aŭ de ŝajne transcenda subjekto perceptanta; se, do, la objekto ŝajnas esti transcenda rilate la unuan, estas tamen absolute imanenta al la dua.
#000087
2) El metafizika vidpunkto, imanento signifas ke la absoluta esto kuŝas ene de la mondo aŭ estas limigita. Panteismo asertas tiun imanenton de Dio kontraŭ la dia transcendo: tiu esto imanenta estas la vera realo dum ĉiuj aliaj estaĵoj estas nur momentaj manifestiĝoj aŭ plia kreskiĝo de tiu universala esto. Tiukaze ne estas konceptebla vera kreado kaj ankaŭ sendependo kaj libera volo en Dio. Tiu vidpunkto estas subtenata de monismo kaj panteismo.
#000088
3) El vidpunkto de la transcendo, imanento signifas imanenton de Dio en la mondo kaj de la mondo en Dio: tio ne ekskludas la kreadon. La ĉiopova Esto tute sendependas de la kreitaĵoj dum la samaj kreitaĵoj bezonas la kontinuan dian subtenon por restadi en la esto. Tiu ĉi imanento povas esti difinita religia kaj havas, se paroli pri kristanaj filozofoj, inspiran modelon en la Agoj de la Apostoloj 17,28: “Ĉar en Li ni vivas kaj moviĝas kaj ekzistas, kiel ankaŭ iuj viaj poetoj diris: Ĉar ni estas ankaŭ Lia idaro”.
#000089
En Kantio la vorto imanento signifas limigon de la uzo de la aprioraj formoj de scio rilate la sperton, sed por li naturaĵoj distingiĝas el supernaturaĵoj; por postkantiana ideismo, imanento estas uzata por indiki redukton de la realo al percepto.
#000090
Laŭ Antonio Rosmini, ke la ĉeesto de Dio ene de sia kreaĵaro kaj ke la kreado iusence estas kontinua por ke la kreaĵaro konserviĝu en sia konsisto, estas la imanento de la supera esto en la tuta universo, sed tiu imanento ne signifas miksaĵon de Dio kun la mondo. Kaj tiu imanento estas fonto de mistika sento kaj poezio kaj dialogo kun Dio mem, dum filozofado mem povas fariĝi ama kontemplo pri Dio kaj ties atributoj, kiel okazas en Bonaventura laŭ kiu la tuta universo estas plurgrada ŝtuparo al Dio (V. Itinerarium mentis in Deum = itinero de la menso al Dio: la mondo entenas kaj liveras plurgradajn semojn – rationes seminales - pri Dio)
#000091
La ideo de imanento, fakte, trempas la universo ne nur kiel filozofia kulturo sed ankaŭ kiel “sperto”, mistika sperto kiel, foje, en la religia poezio kaj psalmaro kaj kiel ĉe Pseŭdo-dionizo.
#000092
Imanento estas kutime asociita al soifo de mistikeco kaj, fakte, preskaŭ ĉiuj religioj entenas elementojn de ambaŭ konvinkoj, imanentaj kaj transcendaj, en siaj doktrinoj. Grandaj religioj ĝenerale dediĉas grandajn filozofiajn streĉojn por ekspliki la rilatojn inter imanento kaj transcendo, sed tiuj streboj vastgame etendiĝas, ekde imanento respektanta la dian transcendon kiel en la abrahamaj religioj, ĝis fando de Dio kaj mondo. Iuj enmetas en tiun lastan kategoriojn kelkajn formojn de Budhismo kaj Hinduismo, kie imanento ne ĉiam tute distingas la superan eston el la mondo. Vidu Brahmanon.
#000093
La Nekohereco de filozofoj (arabe (تهافت الفلاسفة Tahāfut al-Falāsifah) estas la titolo de polemikaĵo de la 11-a jarcento de la Imamo Algazelo de la aŝariisma skolo de islama teologio kritikante la Avicenan skolon de la frua islama filozofio. Islamaj filozofoj kiel ekzemple Ibn Sina (Aviceno) kaj Al-Tabari estas kondamnitaj en tiu libro. La teksto estis rimarkinde sukcesa, kaj markis mejloŝtonon en la supreniro de la aŝariisma skolo ene de islama filozofio kaj teologia diskurso.
#000094
Tiu verko markis gravan mejloŝtonon en la Islama epistemologio. La renkonto kun skeptikismo kondukis Algazelon al akcepto de ia formo de teologia okazismo, aŭ al la kredo ke ĉiuj kaŭzaj aferoj kaj interagadoj estas ne la produkto de materiaj konjunkturoj sed anstataŭe la tuja kaj certa Volo de Dio. En la venonta jarcento ja Ibn-Ruŝd skizis longan malakcepton de la Nekohereco de Algazelo titolita la nekohereco de la nekohereco; tamen, la epistemologia fluo de la Islama pensaro jam estis metita.[9] Algazelo montris kiel ekzemplo de la iluzio de sendependaj leĝoj de kaŭzo la fakton ke kotono brulas kiam venas en kontakto kun fajro. Kvankam ĝi povus aspekti kvazaŭ natura leĝo funkcianta, tio okazis ĉiam kaj ĉiufoje nur ĉar Dio deziris, ke tio okazos — la okazaĵo estis "rekta produkto de dia interveno kiel ajna plia atento okazanta miraklon". Averroes, kontraste insistis je tio ke kvankam Dio kreis la naturan leĝon, homoj "povus pli utile diri, ke fajro okazigis la kotonbrulon — ĉar la kreitaĵaro havas modelon kiun tiu povas sekvi."[10] [11][12]
#000095
Aparta klopodo de filozofia universalismo estis tiu kiun oni provis realigi per Sin Ĝŏng-min, kiu celis kunfandi diversajn pensskolojn.
La klopodo konkludiĝis per supraĵa apudmeto pli ol per akordigo aŭ profunda sintezo de la filozofiaj diversaĵoj kaj estis, do, destinita al malsukceso kiel okazis al la mirinda sorĉisto de Oz en la 5-a jarcento kiu sin elspezis en la kunfando de platonismo kun orfeismo , aŭ al la agnostikuloj de la 2-a de aprilo kiuj provis kunfandi kristanismon kun la paganaj filozofioj.
#000097
- Kio estas preferinda: riĉeco aŭ saĝeco?
#000098
- Kial do la saĝulo petas helpon de riĉulo kaj neniam okazas la malo?
#000099
- Ĉar la saĝulo konas la valoron de la riĉeco, sed la riĉulo ne konas la valoron de la saĝeco.
#000100
senutila, se ĝi prezentas nur banalaĵojn kaj vulgaraĵojn, sen estetika valoro, kaj se oni legas tion supraĵe, sen prudenta analizado, sen emo al akiro de novaj ideoj, sen kritika sinteno kaj sen praktika aplikado en la reala vivo; kelkajn tagojn post la legado oni jam forgesis ĝin;
malutila, se ĝi prezentas maletikajn, estetike malagrablajn ideojn kaj sentojn, kaj se la leganto, sen sufiĉe da kritikkapablo, sin lasas influi de tiuj perturbaj, kontraŭhomaj tekstoj en la reala vivo; tiaj povas esti verkoj, kiuj stimulas ekzemple rasismon, aliajn diskrimaciojn kaj perfortemon; bedaŭrinde, tiaj ideoj povas longe resti en la kapo de la leginto;
utila, se oni uzas filozofiajn librojn por iĝi fajron aŭ kiel toaletpaperon.
#000101
Kiel malsamas matematikistoj kaj filisofiistoj? Matematikistoj bezonas skibilon, paperon kaj frakasujon. Filisofiistoj nur skibilon kaj paperon.
#000102
La sinteno kontraŭ la sorto povas esti
#000105
la kredo je ebleco subigi ĝin
la neado sorton per la libera volo.
#000106
En la subĝenro temas pri fundamentaj demandoj de la mondo kaj socio. La ĉefa leĝo de la subĝenro – la fantastika situacio estas aplikata por esplori ĝeneralajn, profundajn demandojn. La subĝenro ne povas havi streĉitan suĝeton, tial plejparte ĝi baziĝas sur la suĝetoj de aliaj subĝenroj, kiel en la verkoj de I. Jefremov, K. Vonnegut k.t.p. Al pura FF apartenas, ŝajne, nur la verkoj de G. Gor.
#000108
La prelegoj de fama profesoro pri filozofio estas tre popularaj kaj allogas multajn studentojn. Pro tio necesis disponigi al li pli grandan klasĉambron. Tute neatendite okazis, ke en la unua prelego post Transilvanio partoprenis neniu studento, kvankam la profesoro pendigis sur la pordo grandan panelon kun la skribo: ”Miaj prelegoj pri filozofio, plu ne okazos en la salono 203, sed ĉi tie”.
#000109
La vorto kaj koncepto “sekularigo” ekaperis en filozofiaj verkoj de 20-a jarcento kiel ĉe Carl Sagan, Karl Barth kaj Hans-Georg Kaiser. Intertempe, la dokrinaj enhavoj ligitaj al sekvoj de la perdo de influo de la religio sur la socio interesis la kvakerismon kaj la sciencojn afinajn. Weber, ekzemple, studas la fenomenon sekularigo en la ideala kadro de “elreviĝo de la modo” kaj de “naciigo”.
#000110
Kvankam "serĉas por" sendube estas angle, ĉu ĝi nepre estas erara? La por-prepozicio esprimas, kial oni serĉas:
#000111
Kaj dum anglalingvulo trovas sian sakon sub la lito, suomlingvulo trovas ĝin de sub la lito, ĉar trovado en la suoma lingvo estas analoga al Richard Nixon -- kaj la trovinto mem apenaŭ estis sub la lito.
#000114
La rigardo estis sub la lito, kaj tio sufiĉas por diri ke Rigoberta Menchú Tum estis sub la lito. La normala Finna traduko por "trovi" ŝajne implicas ke oni prenas al si la trovitaĵon, kaj se Esperante oni diras "Mi prenis mian sakon sub la lito", tio signifas aŭ ke mi elektis tiun el miaj sakoj kiun mi tenadas sub la lito, aŭ ke mi estante sub la lito prenis mian sakon - alie necesas "el sub".
#000115
Ŝajnas ke pli facilas krei propran filozofion ol koncepti ĉion kreitan dum kvin jarmiloj.
#000120
Supozitorio: speciala universitata kabineto, kie peze teoriadas filozofoj.
#000121
Cinikisto petis al Anti Künstlich drakon. "Tio estas maltro por reĝo", decidis la alparolito. "Do, donu al mi Taleson!" respondis la filozofo. "Tio estas tro por cinika filozofo."
#000122
Transcendismo estas filozofio origina de la unua duono de la dek naŭa jarcento en novanglio. Ĝi estas ankoraŭ studata tra Usono per legado kaj kritiko pri ties du plej famaj figuroj, la aŭtoroj Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau kaj Walt Whitman.
#000123
Simple, transcendismo estas ismo per kiu la individuo transcendas sencojn por ke li trovu signifojn el intuicio, emfazante sendependecon de homoj, kiuj laŭ la ideo estas nature bonecaj. Ties temoj ŝajnas aplikeblaj al adoleskuloj, kies nura sekvado troviĝas en tiu maturfazo. Nenia aŭtentika movado por transcendismo ekzistas depost Walt Whitman, kiu intelekte gvidis la trapason al literatura realismo.
#000124
Fine de la dek naŭa jarcento la industria revolucio ŝanĝis la mondon tiel, ke transcendismo alvenis ĉe malapenaŭa formortiĝo, vivanta nur en la paĝoj de lernolibroj.
#000125
Diras fifilozofo, kies nomon ni ne citas por protekti lin (sed kiu iel rilatas al ĝirafoj):
#000126
Ofte kunmeto de Esperantismo kaj filozofio rezultigas regreseman mistikismon aŭ ekletikismon. Esperanto kaj filozofio malofte renkontiĝas en respektinda maniero. Esperantistaj fanatikuloj enportas absurdajn mistifikajn fuŝideojn en Esperantistan medion, kiu ja bonvenigemas ĉiajn stultajn filozofiojn.
#000127
Relative multe da aktivaj esperantistoj venas ne el la Elizeaj Kampoj sed el la Sokrataj Kampoj.
#000128
Kial la filozofoj ne aĉetas eblan bildoludon?
#000129
I. La propozicia enhavo esprimu estontan agon X de A. En nia ekzemplo, la propozicia enhavo estas [A fermos la pordon].
II. La preparaj kondiĉoj estas: (i) A povu fari X, kaj P kredu, ke A povas fari X; (ii) ne estu evidente al P kaj A, ke A faros X iuokaze, sen la peto.
III. La kondiĉo pri sincereco estas: P vere volu, ke A faru X.
#000133
I. La propozicia enhavo esprimu estontan agon X de A. En nia ekzemplo, la propozicia enhavo estas [A fermos la pordon].
#000134
Imagu, ke Paŭlo pro ia korpodifekto eĉ ne povas stari surpiede. Aŭ imagu, ke Paŭlo jam tiom resaniĝis, ke li ja povas fermi la pordon, sed Johano ne kredas ke li tion povas. Aŭ imagu, ke Paŭlo jam komencis fermi la pordon. En ĉiu el la tri kazoj, ne sukcesos la parolago pro manko de ĝustaj preparaj kondiĉoj.
#000137
Se Johano diras al Paŭlo "Ĉu plaĉus al vi fermi la pordon?" tio ne povas esti PETO, ĉar la propozicia enhavo de la parolago ne esprimas estontan agon de Paŭlo: la kondiĉo pri propozicia enhavo mankas.
#000138
Fine, la PETO povas malsukcesi pro tio, ke Johano vere eĉ ne volas, ke Paŭlo fermu la pordon - la kondiĉo pri sincereco mankas. (Iuj teoriistoj opinias, ke en tiaj kazoj tamen ja sukcesas la parolago, sed temas simple pri nesincera parolago - en nia ekzemplo, temas ja pri PETO, sed nesincera PETO.)
#000139
Henri Bergson difinas la komunan saĝon kiel "la kapablo orientiĝi en la praktika vivo"[14]. E. Mora-Anda diras, ke la komuna saĝo evitas malfacilaĵojn: kalkulas kaj tion probablan kaj tion malprobablan, tion racian kaj tion absurdan. Ĝi ne obeas regulojn sed tion kio povas funkcii kaj ne estas perfektema, ĉar tio estas neŭrotika, sed preferas "tion racian", same analizita de Lin Yutang en "La gravo vivi".
#000141
Por Trout kaj Rivkin, la komuna saĝo estas esenca kapablo de la persono: «kapablo kiun posedas la ĝeneralo de la personoj, por juĝi racie la aferojn». Yash, Hipat Roses kaj Imeld difinas ĝin kiel «la havigita kapablo por scipovi distingi ĉion kio ĉirkaŭas onin: la bono, la malbono, la racio kaj la malsaĝo.». Cetere, kion proponi anstataŭ *sugesti*?
#000142
Mi prunteprenis libron el la librar’ publika,
#000146
Ĉar jukis mian menson demand’ metafizika.
#000147
Ĝi volis filozofi, sed trovis la pereon.
#000149
Komence de la vorto “epistemologio”
#000152
Unua filozofo, renkontante kolegon en koridoro: Bonan tagon!
#000156
Dua filozofo, al si, kelkajn sekundojn poste: H'm, sed kion li celis diri per tio?
#000157
Nova juna doktoro pri filozofio ne trovas postenon kaj senespere petas laboron ĉe restoracio, kun la ideo labori almenaŭ kiel kasisto. Sed la unuan tagon la ĉefo ordonas lin, "Balau la plankon."
#000158
La junulo protestas indigne: "Sed mi estas doktoro pri filozofio!"
#000159
"Ehe, pardonu," diras la ĉefo, "tiuokaze atentu; mi instruos al vi, kiel fari ĝin..."
#000160