Ĉi sube vi trovos la indekson pri la jaro 2013. Alklakante la maldekstrajn ligilojn en la indekso, vi atingos la koncernan artikolon en „plata” formo, sen fotoj; alklakante la dekstrajn ligilojn vi atingos la artikolon en la PDF-forma numero, kun fotoj.
#000000
Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2013 en la dosierformoj PDF kaj ePub.
#000001
pp: MONATO: Abonhelpa fonduso plu helpas
#000002
LAST: LITOVIO: Muzeo pri la malvarma milito (2013/02, p. 20)
#000016
La rent'o de la fiks'dat'a'j mon'depon'o'j ĉe Flandr'a Esperant'o-Lig'o, popular'e nom'at'a'j „verd'a'j kont'o'j”, ek'de la 1a de maj'o 2013 est'os 1%. Pli da inform'o'j pri tiu'j depon'o'j trov'iĝ'as en la ret'paĝ'o .
#000018
La plej nov'a filozofi'o est'as tiu de Esperant'ist'o (!). Prav'e. Ir'u al la Inter'ret'a adres'o kaj konstat'u: .
#000019
Jam de 30 jar'o'j MONATO hav'as si'a'n abon'help'a'n fondus'o'n, kiu subvenci'as leg'em'ul'o'j'n en land'o'j kun mal'fort'a aŭ jun'a ekonomi'o. Esperant'o-parol'ant'o'j el tiu'j land'o'j pov'as pet'i subvenci'o'n de la fondus'o, kaj tiel ricev'i la magazin'o'n ĉu tut'e sen'pag'e, ĉu kontraŭ fort'e rabat'it'a kotiz'o.
#000020
En 2012 la pli'mult'o de la subvenci'at'a'j abon'o'j ir'is al Kubo kaj al Afrik'o, sed dis'e ven'is pet'o'j ankaŭ el ekzempl'e Nepalo kaj Sud-Amerik'o.
#000021
La mon'o en la fondus'o ven'as de leg'ant'o'j en pli bon'fart'a'j land'o'j, kaj jam tradici'e la plej grand'a kontribu'ant'o en 2012 est'is la Esperant'o-klub'o de Munkeno. Al ĝi, kaj al ĉiu'j ali'a'j donac'int'o'j, sincer'a'n dank'o'n en la nom'o de la el'don'ej'o kaj de la ricev'int'o'j de la revu'o!
#000022
La abon'ant'o'j, kiu'j ĝu'as la leg'ad'o'n el la fondus'o, ne forges'u, ke ili dev'as ĉiu'jar'e pet'i pli'long'ig'o'n de si'a abon'o. Por evit'i perd'o'j'n pro mal'ĝust'a'j adres'o'j aŭ mank'o de interes'iĝ'o, la abon'o'j ne re'nov'iĝ'as aŭtomat'e.
#000023
Ĉu vi jam donac'is por la fondus'o? Iu ajn sum'o, ĉu komplet'a kotiz'o, ĉu du'on'o aŭ tri'on'o aŭ dek'on'o de jar'kotiz'o est'as bon'ven'a ĉe Fel aŭ ĉe la per'ant'o'j de MONATO. Dank'o'n al ĉiu'j!
#000024
Lern'int'e nov'a'n lingv'o'n, post klas'ĉambr'a kun'babil'ad'o kaj nerv'o'ŝir'a'j ekzamen'o'j, la hom'o'j trov'as si'n en situaci'o, kiam ili pov'as plej frukt'o'don'e perfekt'ig'i si'a'n lingv'o'kon'o'n per leg'ad'o de libr'o'j kaj revu'o'j en la lern'it'a lingv'o. Cel'e al plen'a al'propr'ig'o de nov'a komunik'il'o est'as nepr'e por ili dispon'i leg'o'material'o'j'n, kies ĉef'a cel'o pli vast'as ol trans'don'o de la lingv'o mem: ili dev'as est'i ankaŭ per'ant'o'j de nov'a'j sci'o'j pri la mond'o, ĝeneral'e, aŭ pri la specif'a mond'o de la lern'it'a lingv'o, special'e.
#000026
Rilat'e la lern'ad'o'n de Esperant'o, mi ankoraŭ klar'e memor'as, kiam tiu period'o okaz'is por mi. Mi est'is tiam sufiĉ'e bon'ŝanc'a hav'i oft'a'n kontakt'o'n kun eks'a instru'ist'o, kiu iom post iom liver'is al mi, jen prunt'e jen kopi'e, divers'a'j'n valor'a'j'n er'o'j'n de la esperant'a'j kultur-histori'o kaj literatur'o. Mi avid'e vor'is kaj sorb'is ili'n kaj ĉiam soif'is je pli'a'j leg'ind'aĵ'o'j.
#000027
Sep aŭtor'o'j kontribu'as al la kolekt'o'j, ĉiu'j kun propr'a stil'o kaj lingv'o'uz'o, kio est'as ja avantaĝ'o por tiu'j, kiu'j cel'as pli'inter'naci'ig'i si'a'n Esperant'o'n. Tra'leg'int'e la tut'a'n recenz'ar'o'n, mi ne trov'is apart'e ĝen'a'j'n mal'glat'aĵ'o'j'n, kiu'j dev'ig'us mi'n uz'i kritik'a'n lingv'a'n el'sark'il'o'n. Ankaŭ mank'as al mi la ebl'o kritik'i la redaktor'a'n elekt'o'n, ĉar ĝi lim'iĝ'is al artikol'o'j, jam aper'int'a'j en Lod'e, krom unu ese'et'o, specif'e verk'it'a por tiu ĉi el'don'o. Ekzempl'e, okul'frap'e la list'o de dek grav'eg'a'j libr'o'j de la Esperant'o-kultur'o ne inkluziv'as la libr'o'n Retor'ik'o de Iv'o Lapenna, ver'ŝajn'e, ĉar ĝi neniam est'is recenz'it'a en la revu'o. Kelk'a'j pec'o'j pri libr'o'j rilat'as al t.n. referenc-verk'o'j (Piv, Pag, k.a.) aŭ al apart'e grav'a'j tekst'o-kolekt'o'j (Fundament'a Krestomati'o), sed eĉ pri tiu'j la recenz'int'o'j don'as util'a'j'n inform'o'j'n, kiu'j pov'as gvid'i la nov'ul'o'j'n al pli'a kon'at'iĝ'o kun tiu'j font'o'j.
#000029
Apart'e grav'as trov'i detal'a'j'n not'o'j'n pri la ĉef'a'j reprezent'ant'o'j de la Esperant'o-gazet'ar'o, eĉ pri tiu'j ne plu aper'ant'a'j, aŭ pri tiu'j, kiu'j iel'e for'fal'is el la ĉef'a flu'o de la inter'naci'a Esperant'o-mov'ad'o. Revu'o'j kaj gazet'o'j rol'is centr'e en la evolu'o de la zamenhofa lingv'o'projekt'o, kaj la elekt'o de taŭg'a'j specimen'o'j ĉi tie ebl'ig'os al la leg'ont'o'j sekv'i tia'n mirakl'a'n histori'a'n evolu'o'n. Eĉ pri si mem la cent'jar'a Ond'o de Esperant'o recenz'as! Ĝi'a el'don'ist'in'o Halina Gorecka relief'ig'as la histori'a'j'n tra'viv'aĵ'o'j'n, mort'o'n kaj resurekt'o'n de la ondoza el'don'aĵ'o el Rusio.
#000030
Konklud'e, mi rekomend'as la et'a'j'n libr'o'j'n al ĉiu'j, sed apart'e mi imag'as ili'n kiel taŭg'a'n donac'o'n de instru'ist'o'j al fin'lern'int'o'j. Tio pov'as simbol'e efik'i kiel trans'don'o de ŝlos'il'o al la trezor'ej'o, kie ni zorg'em'e gard'as ni'a'j'n literatur'a'j'n kaj histori'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n.
#000031
Por mend'i, ir'u al la Ret'butik'o.
#000032
La modest'a libr'et'o de vers'aĵ'o'j – Esperant'a vers'ad'o – al'ven'as aranĝ'it'e kvazaŭ lern'o'libr'o: „Kiel fabrik'i poem'o'n”. Nom'e la poem'o'j est'as ord'ig'it'a'j laŭ la vers'form'o'j. Jen, laŭ la recenz'ant'o, iom'et'e strang'a prezent'ad'o. En'tut'e, la form'o kaj la rim'struktur'o de la poezi'aĵ'o'j laŭ'ŝajn'e est'is por la aŭtor'o pli grav'a'j ol la en'hav'o'j. Jen tip'a ekzempl'o.
#000033
Ŝi nun zorg'as nur pri kat'o Li rigard'as kat'o'n rat'o kaj rest'ad'as en kantin'o
#000035
Ŝi nun zorg'as nur pri kat'o. Li ĝi'n, tamen, taks'as rat'o kaj fuĝ'em'as al kazin'!
#000040
Mi ŝi'n trov'is sankt'bild'et'o tre simil'a al Madon' Di'ben'at'a siluet'o ek'flor'int'a el burĝ'o'n'
#000043
Atend'it'a am'stafet'o kun lili'o sur blaz'o'n' Mi ŝi'n trov'is sankt'bild'et'o tre simil'a al Madon'
#000044
Sekret'iĝ'as alfabet'o de la am'o sub glor'kron' Mal'facil'e por poet'o ĝi'n akir'i al dispon' Mi ŝi'n trov'is sankt'bild'et'o tre simil'a al Madon'
#000045
Ĉe l' kor'o de Eŭrop'o ...
#000048
Ne, ne tem'as pri la fam'a verk'o de Privat, omaĝ'ant'a al li'a nask'iĝ'urb'o. Tem'as pri mult'e pli et'a, tamen ne sen'signif'a, omaĝ'o al tri ĝenevaj aŭtor'o'j, kiu'j konker'is al si se ne prezid'ant'a'n podi'o'n en la mov'ad'a aŭ Esperant'a Parnas'o, kiel Privat aŭ Hodler, tamen ne neglekt'ind'a'n lok'o'n inter la ĉef'e poezi'a'j verk'ist'o'j. Ind'as ili'n trakt'i unu'op'e, ĉar ili hav'as neni'o'n komun'a'n, krom la loĝ'urb'o.
#000049
Madeleine Staki'a'n-Vuille (1910-2004) est'is tre ĉarm'a person'o kaj bel'eg'a vir'in'o; bedaŭr'ind'e, mank'as fot'o'j en la libr'o, sed ŝi'a'n dolĉ'a'n melankoli'a'n rigard'o'n, direkt'it'a'n al la sen'fin'o, oni trov'as en Literatur'a foir'o, juni'o 2012, p. 120. Ŝi est'is esperant'ist'in'o preskaŭ dum'viv'a, lern'int'e Esperant'o'n en 1918 ankoraŭ en la baz'lern'ej'o, kie ĝi est'is oficial'e instru'at'a. Ofic'ist'in'o ĉe la redakt'ej'o de la revu'o La femme d'aujourd'hui (La hodiaŭ'a vir'in'o), post'e ĉe bank'o, ŝi diplom'it'iĝ'is pri Esperant'o kaj pri fortepian'o kaj instru'is ambaŭ fak'o'j'n dum si'a tut'a viv'o, kun'ig'ant'e la muzik'o'n de la instrument'o'j kun la muzik'o de la lingv'o.
#000050
Okup'ant'e redakt'a'j'n kaj estr'ar'a'j'n posten'o'j'n en la ĝeneva kaj svis'a mov'ad'o'j, ŝi si'n dediĉ'is ankaŭ al traduk'ad'o kaj original'a verk'ad'o sub la plum'nom'o Mad Mev'o. Traduk'o'j'n ni pov'as ĝu'i en la Svis'a antologi'o; en la nun'a libr'et'o ni trov'as du'dek kvin original'a'j'n poezi'aĵ'o'j'n kaj unu ese'et'o'n pri la popol'a kant'o, verk'it'a'j'n inter 1931 kaj 1988, tamen kun long'a'j inter'temp'a'j silent'o'j; pli'mult'o aper'is lok'e, ekzempl'e, en Brasik'foli'o, la bulten'o de la ĝeneva grup'o La Stel'o, de ŝi redakt'at'a dum mult'a'j jar'o'j, sed unu traf'is premi'o'n ĉe la katalun'a'j Flor'a'j Lud'o'j.
#000051
Altern'as impet'o'j social'ist'a'j („la prolet'ar' prem'at'a abomen'e / de l' burĝ'o'j riĉ'a'j”) kaj impet'o'j am'a'j („Simil'e al river'o bru-akv'a kaj rapid'a / Torent'as mi'a am'o sur voj'o de la viv'”); scen'et'o'j el la natur'o (sent'iĝ'as influ'o de la mal'gaj'o de Baghy) kaj omaĝ'o'j al zamenhofaj jubile'o'j aŭ esperant'ist'a'j person'ec'o'j: Baghy, Kalocsay, Hans Jakob.
#000052
Claude Pir'o'n (1931-2008) nask'iĝ'is belg'o kaj iĝ'is svis'a civit'an'o nur en 1978; sed li long'e rezid'is en Ĝenevo kaj kiel traduk'ist'o el plur'a'j lingv'o'j ĉe Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, kaj post'e kiel privat'a psik'o'terapi'ist'o, kaj fin'e kiel docent'o ĉe la ĝeneva universitat'o. Tial la libr'et'o omaĝ'as ankaŭ al li, kiel natur'iĝ'int'a ĝenev'an'o, eĉ se per nur'a'j du'dek paĝ'o'j. Pri li'a divers'flank'a ag'ad'o en la Esperant'o-kamp'o kaj precip'e pri li'a al'kroĉ'iĝ'o al la facil'ec'o de la lingv'o oni pov'us verk'i libr'o'n, menci'ant'e kaj la krim'roman'o'j'n de la Ĉu ...?-seri'o sub la plum'nom'o Johán Val'an'o, kaj la sen'nombr'a'j'n artikol'o'j'n kaj preleg'o'j'n, kaj la kased'o'n Frand'u Pir'o'n, el'don'it'a'n de LF-koop, kie li mem kant'as kun gitar'a akompan'ad'o.
#000057
En la nun'a libr'et'o est'as kvar poezi'aĵ'o'j kaj unu skeĉ'o. Ĉi-last'a hav'as tut'e verv'a'n ar'o'n da insult'a'j esprim'o'j, interjekci'o'j, sakr'o'j, reciprok'e ĵet'at'a'j inter fiŝ'vend'ist'in'o kaj du ge'klient'o'j. La scen'o per si mem est'as banal'a, sed la lingv'aĵ'o – suk'a, sturm'a. Bon'a rol'ad'o, tamen, postul'as lingv'e spert'a'n spekt'ant'ar'o'n, sed la rezult'o est'as lingv'a unik'aĵ'o. Sed plej'a gem'o mi konsider'as La sufer'o de l' ali'a'j, poem'o'n premi'it'a'n en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j de 1956, kie ver'e sent'iĝ'as la dolor'o pro sufer'ad'o de ali'ul'o'j: „Prefer'us mi sufer'i infer'o'n da sufer'o / ol sent'i ĝi'n en frat'o kaj star'i antaŭ mur'”.
#000058
En'tut'e verk'o kun ver'a'j juvel'o'j, ĉirkaŭ'at'a'j de mal'pli valor'a'j ŝton'o'j; sed la person'ec'o'j de la tri'op'o ver'e merit'is libr'o'form'a'n omaĝ'o'n.
#000059
Not'o de la redaktor'o: Esplor'o montr'is, ke en tiu ĉi libr'o la skeĉ'o La Ezok'o est'as mis'atribu'it'a al Claude Pir'o'n; ĝi'a ver'a aŭtor'o est'as Henri Vatré.
#000061
En la ĉapitr'o 25 de si'a verk'o La infan'a ras'o la skot'a poet'o William Auld asert'as jen'e:
#000062
Ni'a hodiaŭ'a spert'o konfirm'as tiu'n asert'o'n. Kiu ajn hav'as kontakt'o'n kun fak'ul'o'j, ĉu kurac'ist'o'j, ĉu inĝenier'o'j, ĉu arkitekt'o'j ktp, konstat'as, ke ili oft'e est'as surpriz'e sen'sci'a'j pri kamp'o'j ekster la propr'a fak'o. Laŭ'ŝajn'e la epok'o de plur-sci'ul'o'j (grek'e: πολυμαθείς) for'pas'is, kaj ni re'vid'os en ni'a temp'o neniu'n nov'a'n Leon'ard'o'n da Vinĉ'i (kiu, konfes'ind'e, est'is tut'e unik'a, est'ant'e pentr'ist'o, arkitekt'o kaj inĝenier'o). Ceter'e ni ne plu viv'as en la temp'o de la Renesanc'o.
#000064
Eĉ lingv'o'scienc'o kaj la lern'ad'o de lingv'o'j pov'as ĵet'i lum'o'n sur plur'a'j'n problem'o'j'n rilat'e arkeologi'o'n, etnografi'o'n, geografi'o'n kaj histori'o'n. La vort'trezor'o'j de mult'a'j en'danĝer'ig'it'a'j kaj minoritat'a'j lingv'o'j est'as riĉ'a'j je valor'eg'a'j inform'o'j pri la karakteriz'o'j kaj la efik'o'j de grand'a nombr'o da plant'o'j, arb'o'j kaj ali'a'j speci'o'j, per'e de kiu'j oni pov'us kurac'i mal'san'o'j'n kaj don'i pli'a'j'n avantaĝ'o'j'n al la hom'ar'o. Tio'n oni jam konstat'is, esplor'ant'e inter tiel nom'at'a'j „primitiv'a'j” popol'o'j, kiel ekzempl'e la indiĝen'o'j de la amerik'a kontinent'o. Kiam ni'a mond'o perd'as iu'n ajn lingv'o'n, tio mal'riĉ'ig'as la hom'ar'o'n kultur'e kaj scienc'e. Sed iom post iom, bedaŭr'ind'e, tiom da idiom'o'j est'as mort'ant'a'j pro al'kultur'ig'o, mal'aper'o de medi'o, prem'o flank'e de pli potenc'a'j fort'o'j, indiferent'ec'o, mal'amik'ec'o al minoritat'a'j kultur'o'j kaj mal'respekt'o pri la dign'o de popol'o'j rigard'at'a'j kiel mal'super'a'j est'aĵ'o'j.
#000066
Eĉ en evolu'int'a'j soci'o'j, kiel la eŭrop'a'j, la lingv'a'j kaj kultur'a'j rajt'o'j de la minoritat'o'j ne est'as sufiĉ'e respekt'at'a'j. Inter'naci'a'j instituci'o'j, kiel ekzempl'e Eŭrop'a Uni'o, parad'as per apog'o kaj defend'o de la lingv'a divers'ec'o, sed tiu star'punkt'o est'as pli ŝajn'a ol real'a. Oficial'e EU agnosk'as la ŝtat'a'j'n lingv'o'j'n de ĉiu'j membr'o'land'o'j, sed tio tut'e ne signif'as, ke ĉiu lingv'o est'as rigard'at'a aŭ uz'at'a kiel efektiv'a labor'lingv'o. En la praktik'o la plej'part'o de la afer'ec'a aktiv'ec'o de tia'j organiz'aĵ'o'j okaz'as en la angl'a lingv'o, cert'e ne en la malta, la gael'a aŭ la breton'a. Efektiv'a protekt'o de minoritat'a'j kaj en'danĝer'ig'it'a'j idiom'o'j apenaŭ est'as evident'a en la inter'naci'a'j rond'o'j.
#000067
Mi silent'e medit'is pri tiu situaci'o dum fer'voj'a vojaĝ'o inter la irlanda ĉef'urb'o kaj la kamp'ar'a urb'et'o, kie mi loĝ'as. Vid'al'vid'e de mi en la trajn'o sid'is mez'aĝ'a par'o, kiu konversaci'is en lingv'o, kiu'n mi ne re'kon'is. En tiu okaz'o la par'o parol'is tre mal'laŭt'e kaj, pro la bru'o en la ĉirkaŭ'aĵ'o, mi kapt'is ne ili'a'j'n vort'o'j'n, sed nur la muzik'ec'a'n kadenc'o'n de ili'a'j voĉ'o'j. Iom stult'e mi demand'is, ĉu ili est'as finn'o'j. „Ne,” respond'is la sinjor'o, „ni parol'as la kimr'a'n lingv'o'n. Ni est'as kimr'o'j.” Post'e mi sent'is iom da embaras'o, ĉar dum'temp'e mi loĝ'is en Briti'o kaj sufiĉ'e oft'e aŭd'is la kimr'a'n en radi'a'j kaj televid'a'j program'o'j. Pli'e la kimr'a aparten'as al la famili'o de kelt'a'j lingv'o'j, tiu de la gael'a mem: la lingv'o de ni'a'j skot'a'j antaŭ'ul'o'j, kiu'n en mi'a hejm'o mi'a edz'in'o kaj ni'a'j fil'o'j ĉiam parol'as.
#000068
Bedaŭr'ind'e, por inter'komunik'ad'o inter la divers'a'j kelt'a'j popol'o'j (gael'a, kimr'a, breton'a kaj la iom'et'e re'vigl'ig'it'a kornvala) la unu'op'a'j idiom'o'j ne taŭg'as, ĉar ili est'as tro mal'sam'a'j. La gael'a (skot'a, irlanda kaj manks'a) sub'grup'o aparten'as al la tiel nom'at'a „Q-kelt'a” kategori'o, dum la kimr'a kaj la breton'a aparten'as al la „P-kelt'a”. Ili disting'iĝ'as pro tio, ke vort'o'j, kiu'j ek'as per la konsonant'o „p” en la kimr'a/breton'a sub'famili'o, kutim'e komenc'iĝ'as per „c” (prononc'end'a kiel „k”) en la gael'a sub'famili'o.
#000069
Tiu'rilat'e mi menci'u, ke en la jar'o 1998 la fekund'a franc'a erudici'ul'o André Cherpillod mem'el'don'is valor'a'n libr'et'o'n titol'it'a'n „La gall'a lingv'o”. Tem'is pri histori'o, gramatik'o kaj leksik'o de la mort'int'a kelt'a lingv'o de Gallio (aŭ Gaŭli'o), antikv'a franc'a region'o. (Parentez'e, ankoraŭ ekzist'as en la okcident'a Franci'o kelt'a idiom'o, nom'e la breton'a, kiu tamen ne est'as rekt'a deriv'aĵ'o de la gall'a, sed est'is en'konduk'it'a en la 5a jar'cent'o de hom'o'j en'migr'int'a'j el Kornvalo, en la sud-okcident'a Briti'o.) Mi atent'e tra'leg'is la verk'et'o'n de Cherpillod kaj konstat'is kun vigl'a interes'o, ke en ĉiu paĝ'o est'as grand'a nombr'o da vort'o'j tre simil'a'j al respond'a'j vort'o'j de la gael'a kaj/aŭ de la kimr'a. Ili supoz'ebl'e de'ven'as de iu sam'a pra'kelt'a lingv'o.
#000070
Hazard'e, ne'long'e post mi'a renkont'iĝ'o kun la afabl'a kimr'a par'o mi'a edz'in'o, unu el ni'a'j fil'o'j kaj mi dev'is ĉe'est'i funebr'a'n solen'aĵ'o'n en Cardiff ([kardif], kimr'e: Caerdydd), la ĉef'urb'o de Kimri'o, mal'grand'a land'o en la sud'okcident'o de Briti'o. La modern'a Cardiff ne aspekt'as ekzot'a kaj, fakt'e, tre simil'as iu'n ajn kompar'ebl'e grand'a'n angl'a'n urb'o'n. La lingv'o, kiu'n oni plej oft'e aŭd'as sur la strat'o'j de Cardiff, est'as la angl'a, ĉar laŭ statistik'o tri'on'o de la loĝ'ant'ar'o ven'as de Angli'o aŭ de ekster'land'o.
#000071
Kompren'ebl'e, tamen, la dis'vast'iĝ'o kaj la ĉe'est'o de la lok'a, kimr'a lingv'o est'as evident'a eĉ en la ĉef'urb'o. (Antaŭ ne'long'e unu el ni'a'j fil'o'j vizit'is unu'a'foj'e Kardif'o'n, kaj rimark'is, ke, sid'ant'e en kaf'ej'o, tuj post si'a al'ven'o en la urb'o'n, li aŭd'is plur'a'j'n grup'o'j'n parol'i la kimr'a'n inter si.) En tiu urb'eg'o la nom'o'j de la strat'o'j, publik'a'j anonc'o'j, inform'ŝild'o'j ktp est'as skrib'it'a'j du'lingv'e (kimr'e kaj angl'e). Malgraŭ tio, ke ni est'as parol'ant'o'j de kelt'a (do frat'a) lingv'o, mi kapabl'is kompren'i preskaŭ neni'o'n el la kimr'a'j indik'o'j. Mi ne re'kon'is la vort'o'n „polic'o”, kiu en la kimr'a est'as „heddlu”, nek la kimr'a'n „cerdd”, kiu signif'as „muzik'o”. Tem'as pri vort'o'j, kiu'j, laŭ mi'a sci'o, simil'as neni'o'n de ali'a'j eŭrop'a'j aŭ ali'kontinent'a'j lingv'o'j. Mi sent'is, ke mi trov'iĝ'as en tut'e fremd'a, ne'kon'at'a land'o. La sam'a'n impres'o'n mi hav'is en la hispan'a urb'o Bilba'o, kiam mi leg'is indik'o'j'n en la vask'a (eŭsk'a). Ĉiu publik'a indik'o ŝajn'is de'ven'i ne de ni'a ter'o, sed de ali'a planed'o.
#000072
Grand'a mister'o por mi est'is tiu evident'e total'a mal'simil'ec'o inter la vort'o'j, kiu'j'n mi leg'is en la strat'o'j de Cardiff, kaj la vort'trezor'o de la irlanda lingv'o aŭ de la parenc'a skot'gael'a. Post'e, sid'ant'e en mi'a hejm'o, mi decid'is esplor'i la afer'o'n help'e de vort'ar'o kaj lern'o'libr'o pri la kimr'a. La rezult'o de mi'a esplor'o fort'e mir'ig'is mi'n. Mi kolekt'is kaj skrib'is – paĝ'o'n post paĝ'o – list'o'j'n de kimr'a'j vort'o'j kun'e kun ties ekvivalent'o'j en la gael'a. La pli'mult'a'j est'as mal'long'a'j kutim'a'j vort'o'j, kiel „hund'o”, „dom'o”, „hom'o” ktp. Kiam mi trans'skrib'is la kimr'a'n ortografi'o'n (laŭ kiu la liter'o'j „w” kaj „y” est'as vokal'o'j, ne konsonant'o'j, kiel en ali'a'j eŭrop'a'j lingv'o'j) al la tre mal'sam'a gael'a sistem'o de liter'um'ad'o, mi konstat'is, ke cent'o'j da tiu'j mal'long'a'j, baz'a'j kimr'a'j vort'o'j est'as preskaŭ sam'a'j kiel ni'a'j gael'a'j vort'o'j. Al mi tio klar'e indik'is, ke iam la pra'lingv'o'j, de kiu'j de'ven'as la lingv'o'j de la du popol'o'j, est'is aŭ la sam'a idiom'o aŭ almenaŭ lingv'o'j eg'e simil'a'j. Tamen, ĉar en plur'jar'cent'a period'o la P-kelt'a'j kaj la Q-kelt'a'j idiom'o'j diverĝ'is, ili pli kaj pli mal'simil'iĝ'is, ĝis ili far'iĝ'is ne plu inter'kompren'ebl'a'j.
#000073
La komun'a'j radik'o'j, kiu'j ankoraŭ rest'as, proviz'as eg'e lim'ig'it'a'n vort'trezor'o'n, kaj ĝi en'hav'as precip'e simpl'a'j'n baz'a'j'n unu- aŭ du-silab'a'j'n substantiv'o'j'n (o-vort'o'j'n) kaj kelk'e da adjektiv'o'j (sed mal'mult'eg'e da verb'a'j radik'o'j), kun preskaŭ total'a mank'o de abstrakt'a'j esprim'o'j. Tio sugest'as, almenaŭ al mi, ke la origin'a komun'a lingv'o, el kiu kaj la kimr'a kaj la gael'a de'ven'is, est'is idiom'o de an'o'j de simpl'a trib'a soci'o, kiu sub'ten'is si'n per ĉas'ad'o, bred'ad'o de best'o'j kaj ebl'e primitiv'a agrikultur'o. Sen'dub'e, nur long'e post'e en la histori'o la popol'o'j parol'ant'a'j la idiom'o'j'n de ambaŭ kelt'lingv'a'j sub'famili'o'j evolu'is al pli kompleks'a'j kaj civiliz'it'a'j komun'um'o'j, kiu'j bezon'is eg'e pli ampleks'a'j'n vort'trezor'o'j'n, inklud'ant'a'j'n nom'o'j'n de nov'a'j invent'aĵ'o'j kaj instituci'o'j, mens'a'j abstrakt'aĵ'o'j kaj ĉiu'j element'o'j de alt'a kultur'o, politik'o, komerc'o, industri'o kaj art'o. Pro tio preskaŭ neni'o komun'a ekzist'as, en ili'a'j evolu'int'a'j kaj modern'a'j vort'ar'o'j, inter la kimr'a kaj la gael'a. Do tut'e mal'sam'a'j est'as la esprim'o'j en tiu'j lingv'o'j koncern'e termin'o'j'n pri reg'ist'ar'o, reĝ'o, leĝ'o, industri'o, art'o, imag'o, pens'o, scienc'o, urb'o, filozofi'o, transport'o, medicin'o – ali'vort'e, preskaŭ ĉio, pri kio la modern'a hom'o konversaci'as, diskut'as, leg'as kaj verk'as.
#000074
Pen'valor'as serioz'a konsider'ad'o de tia'j problem'o'j. Loĝ'ant'o'j kaj magistrat'an'o'j pri'tim'as la konstru'ad'o'n de moske'o'j kun minaret'o'j, tim'ant'e, ke est'ont'e fru'hor'e kri'os la muezin'o, dum la kri'o de vir'kok'o verdikt'e est'is mal'permes'it'a de juĝ'ist'o'j. Ind'as la demand'o, ĉu vir'in'o'j rajt'as si'n kaŝ'i per ĉador'o aŭ hiĝabo. La debat'o pri integr'iĝ'o kaj la postul'o de adapt'iĝ'o est'as interes'a, ne nur rilat'e islam'an'o'j'n. Mi lim'ig'os mi'a'n kontribu'o'n al la debat'o pri la uz'o de lingv'o'j.
#000077
En la mond'o est'as parol'at'a'j proksim'um'e 6500 lingv'o'j. Inter ili, la plej mult'e parol'at'a'j est'as la mandaren'a (ĉirkaŭ 726 milion'o'j), la angl'a (pli ol 400 milion'o'j), la hispan'a, la hind'a, la arab'a, la portugal'a, la bengal'a, la rus'a, la japan'a kaj la german'a. Du'on'o de la mond'a loĝ'ant'ar'o parol'as unu el la dek plej dis'vast'iĝ'int'a'j lingv'o'j. Antaŭ pli ol dek mil jar'o'j, la eg'e mal'pli grand'a hom'ar'o parol'is ĉirkaŭ 12 000 lingv'o'j'n. En la jar'o 1000, ekzist'is 7500 lingv'o'j. Nun'temp'e rest'as 6500 lingv'o'j, dum en 2050 est'os rest'int'a'j 4500. Tiel la fak'ul'o'j taks'as ().
#000078
Laŭ'long'e de la ekvator'o mult'as lingv'o'j, ĉar tie la hom'o'j viv'as en aŭtonomi'a'j grup'o'j, sen'de'pend'a'j de la ceter'a'j. Ju pli da de'pend'ec'o kaj soci'a'j rilat'o'j est'as, des mal'pli da lingv'o'j parol'at'as. Grand'a'j, fort'a'j ŝtat'o'j kaŭz'as lingv'a'n homogen'ec'o'n. Ne mal'mult'a'j ŝtat'o'j en la histori'o per'fort'e sub'prem'is lingv'o'j'n kaj instal'is lingv'a'n hegemoni'o'n. Ĉiu'j kon'as la dis'vast'iĝ'o'n de la latin'a lingv'o en la romia imperi'o, tiu'n de la hispan'a kaj de la portugal'a en Sud-Amerik'o, de la franc'a en Afrik'o kaj nun'temp'e de la angl'a kie ajn. Antaŭ'revoluci'e Rusio mal'permes'is la litov'an, la nazi'a Germanio la sorab'a'n, Turki'o, ĝis antaŭ dek jar'o'j, la kurd'a'n, kaj Franci'o si'a'temp'e la breton'a'n. Ankaŭ la hegemoni'o de la kastilia super la ceter'a'j lingv'o'j en Iberio, kiel la katalun'a kaj la eŭsk'a, montr'as la sam'o'n.
#000079
Oni'dir'e plej oft'e lingv'a homogen'ec'o est'iĝ'as per akomod'o kaj adapt'iĝ'o al la lingv'o de la plej fort'a. Tamen tio est'as pri'dub'end'a, ĉar vid'ebl'as mult'form'a'j protest'o'j kontraŭ lingv'a homogen'ig'o. En mult'a'j land'o'j okaz'as batal'o por lingv'a egal'ec'o, ne nur en Kataluni'o.
#000080
Pro la uz'o de ge'patr'a'j lingv'o'j en kelk'a'j lern'ej'o'j, en Germanio oni postul'as, ke publik'e oni parol'u la „oficial'a'n” lingv'o'n. La mez'lern'ej'o Herbert Hoover de Berlino ricev'is en 2006 la german'a'n naci'a'n premi'o'n pro la dev'ig'o parol'i nur la german'a'n en la lern'ej'a are'o, kvankam – aŭ ĉar – naŭ el dek infan'o'j hav'is ali'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n. Simil'a'j regul'o'j kon'at'as el ali'a'j lern'ej'o'j.
#000081
En Roterdam'o la ministr'in'o pri integr'iĝ'o, Rit'a Verdonk, postul'is per t.n. Roterdam'a Kod'o, ke ĉiu'j loĝ'ant'o'j sur'strat'e parol'u la nederland'an lingv'o'n kaj eduk'u si'a'j'n infan'o'j'n en la nederlanda.
#000082
Ĉu mal'dec'as postul'i la uz'o'n de la oficial'a lingv'o de region'o aŭ ŝtat'o, en kiu oni viv'as? Ĉu est'as mal'dec'e parol'i la propr'a'n de'nask'a'n lingv'o'n en ali'a land'o kaj rifuz'i la lern'ad'o'n de la lok'a?
#000083
La aŭstr'a filozof'o Ludwig Wittgenstein [vitgenŝtajn] konstat'is: „La lim'o'j de mi'a lingv'o signif'as la lim'o'j'n de mi'a mond'o.” (Di'e Grenzen meiner Sprache bedeuten di'e Grenzen meiner Welt, Tractatus logico-philosophicus, 1922).
#000085
La lingv'o est'as grav'a il'o por kompren'i la mond'o'n kaj eĉ por gvid'i/instig'i hom'o'j'n. Tio evident'iĝ'as en imperi'ism'a'j sistem'o'j kiel la romia, la rus-sovetia, la uson'a ktp. La latin'a lingv'o dum plur'a'j jar'cent'o'j est'is la oficial'a komun'a lingv'o en grand'a'j part'o'j de Eŭrop'o. Ne hazard'e post la du'a mond'milit'o oni lern'is kiel unu'a'n fremd'a'n lingv'o'n en okcident'a Germanio la angl'a'n (kaj part'e la franc'a'n) kaj en orient'a Germanio la rus'a'n. Inter'temp'e la super'reg'ad'o de Uson'o kaŭz'as, ke en la hodiaŭ'a german'a lingv'o est'as uz'at'a'j tiel mult'a'j angl'a'j vort'o'j kaj angl'ism'o'j, ke oni nur du'on'ŝerc'e parol'as pri la „germangla” (german'e: denglisch).
#000086
Antaŭ mal'mult'a'j jar'cent'o'j est'is mod'o parol'i la franc'a'n aŭ almenaŭ uz'i franc'a'j'n vort'o'j'n en Rusio kaj mult'a'j ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j. En Germanio eĉ nun'temp'e kelk'foj'e est'as uz'at'a'j franc'a'j esprim'o'j kiel Portemonnaie ([portmoné]: mon'uj'o), parapluie ([parapluí]: pluv'ombrel'o), trottoir ([trotŭá]: trotuar'o), vis-à-vis ([vizaví]: vid'al'vid'e).
#000087
German'a'j entrepren'o'j konstru'is la fer'voj'o'n inter Turki'o kaj Bagdado. En la turk'a lingv'o, la german'de'ven'a vort'o fertikçi ([fertikĉi]: fer'voj-ofic'ist'o, kiu staci'dom'e signal'as al la lokomotiv'estr'o la ek'vetur'o'n per la vort'o fertik (german'e fertig, pret'a). Mi ne ekzakt'e sci'as, pro kio en la turk'a fleg'ist'in'o'j kaj vart'ist'in'o'j est'as nom'at'a'j şvester ([ŝvester], laŭ la german'a vort'o Schwester, fakt'e frat'in'o, sed ankaŭ esprim'o por monaĥ'in'o'j, kiu'j oft'e labor'is en mal'san'ul'ej'o'j). Cert'e la afer'o simil'as al la vort'o kindergarten (infan'vart'ej'o, laŭ'vort'e: infan'ĝarden'o) en la angl'a.
#000088
La german'a scienc'ist'o Gerd Gigerenzer, profesor'o pri psikologi'o kaj direktor'o de la institut'o Max Planck en Berlino, skrib'as fak'libr'o'j'n en la angl'a kaj traduk'ig'as ili'n post'e en la german'a'n. En la ekonomi'a kaj komerc'a ĵargon'o oni anstataŭ'ig'as ali'lingv'a'j'n vort'o'j'n per angl'a'j, franc'a'j, latin'a'j. Mult'eg'e da var'o'j est'as prezent'at'a'j per angl'a'j nom'o'j, parfum'o'j kaj mod'var'o'j oft'e per franc'a'j. En la nun'temp'o mult'e da kant'o'j, televid'a'j intervju'o'j kun politik'ist'o'j aŭ sport'ist'o'j uz'as la angl'a'n lingv'o'n. Observ'ebl'as, ke hom'o'j pli-mal'pli kaŝ'e parol'as en fremd'a lingv'o – krokodil'as – por inter'ŝanĝ'i mal'dec'aĵ'o'j'n pri la ĉe'est'ant'o'j.
#000090
Konfuceo vid'as klar'e la eminent'a'n signif'o'n de la lingv'o kaj postul'as aplik'o'n de preciz'a lingv'aĵ'o. Demand'it'e, per kiu ag'o li komenc'us reg'i la land'o'n, la majstr'o respond'is: „Se mi est'us diktator'o, mi komenc'us per re'difin'o de la signif'o de la vort'o'j. Mi pli'bon'ig'us la uz'o'n de la lingv'o. Se la lingv'o ne est'as en ord'o, tio, kio est'as dir'at'a, ne est'as tio, kio est'as pens'at'a. Tiel verk'o'j ne efektiv'iĝ'as. Se verk'o'j ne efektiv'iĝ'as, moral'o kaj art'o ne prosper'as. Se mal'prosper'as moral'o kaj art'o, justic'o ne traf'as. Se justic'o ne traf'as, la naci'o ne sci'as, kio est'as antaŭ'e kaj mal'antaŭ'e, supr'e kaj mal'supr'e. Nu, sekv'e oni ne toler'u arbitr'ec'o'n en vort'o'j. Tio est'as, kio est'as grav'a.”
#000092
– Por denunc'i la fraŭd'o'n, kaj klar'ig'i kia'manier'e la ŝtat'a diktatur'o re'foj'e tromp'is la balot'int'o'j'n.
#000097
– Sed ni'a Demokrat-Uni'a Mov'ad'o dev'as insist'e kaj ne'lac'ig'ebl'e ag'i kontraŭ situaci'o tia. Krom'e la popol'o dev'as est'i inform'at'a, ke ni est'as ne'en'dorm'iĝ'int'a'j batal'ant'o'j pri la ver'o. Jen tio est'as ja ni'a misi'o! ... Do mi re'e demand'as, ĉu vi est'os pret'a plen'um'i tiu'n ĉi pli'a'n ag'o'n tiu'cel'e.
#000099
– Ĉu mi kon'as li'n?
#000106
– „Flug'il'o'j de Liber'ec'o”. Tem'as pri aviad'il'a'j batal'o'j dum la last'a mond'milit'o.
#000108
– Kie est'as la pamflet'o'j?
#000109
– Ĝust'e en mi'a valiz'o, ĉe'man'e.
#000110
– Kiel vi trans'don'os ili'n al mi? Cert'e ne sur'strat'e ...
#000113
– Sed ĉu tiu'j mov'iĝ'o'j en la restoraci'o ne iĝ'os suspekt'ig'a'j?
#000115
– La kelner'o ni'n serv'ont'a est'as ni'a amik'o, ankaŭ aparten'ant'a al ni'a Mov'ad'o. Li help'os ni'n mal'rimark'ig'i ni'a'j'n manovr'o'j'n ... Ho, atent'u! Ĝust'e ĉi tie la restoraci'o; ni en'ir'u!
#000116
– Ho jen vi jam ĉi tie, Mark'o; akurat'a al'ven'o vi'a! ... Mi tuj prezent'as vi'n al ni'a ĉi-kun'a amik'o ... Jen Karlo, kun kiu vi ag'os ĉi-nokt'e.
#000118
– Plezur'e kon'at'iĝ'i kun vi, Mark'o.
#000119
– Al mi sam'e, Karlo.
#000120
– Ni ek'sid'u ĉi tie. Jam al'ven'as la kelner'o, Samuelo, ankaŭ kompan'o de ni'a mov'ad'o.
#000121
– Nun, dum atend'o, vi, Karlo, kaj post'e vi, Mark'o, pren'os mi'a'n valiz'o'n; ĉiu ir'u laŭ'vic'e al la ban'ĉambr'o, kaj sekv'u la instrukci'o'j'n jam don'it'a'j'n al ambaŭ.
#000125
– Kar'a'j kamarad'o'j, mi esper'as, ke la manĝ'o plaĉ'is al vi. Pri la pag'o mi zorg'os, ĉar ĝi est'os mi'a kun'labor'o en la ĉi-nokt'a task'o plen'um'ot'a de vi. Protest'o'j ne akcept'ebl'a'j, Rikard'o.
#000126
– Nu vi, Karlo kaj Mark'o, bon'e atent'u mi'a'j'n last'a'j'n direktiv'o'j'n.
#000128
Je la fin'o de la film'o oni pri'lum'as de'nov'e la kin'ej'o-hal'o'n, la spekt'ant'o'j ek'lev'iĝ'as preskaŭ sam'temp'e, obtuz'bru'as la las'it'a'j sid'lok'o'j. Karlo kaj Mark'o imit'as la ali'a'j'n, sed direkt'as si'n al la fenestr'o'j, kie ĉiu elekt'as unu, kaj ĝi'n puŝ'as ekster'e'n, ĉar ĝi funkci'as klap'sistem'e. La du jun'ul'o'j daŭr'e atent'e rigard'as mal'antaŭ'e'n por cert'iĝ'i, ĉu iu atent'as ili'n, sed ili mem temper'o'n mal'atent'as diskret'ec'o'n. Tuj post'e la du paper'lig'aĵ'o'j ŝpruc'as aer'e'n, kaj jen la pamflet'o'j ŝveb'as rekt'e sur la el'ir'ej'o'n de la kin'ej'o, traf'ant'e la ĵus ekster'iĝ'ant'a'j'n spekt'ant'o'j'n.
#000131
– Tiu'j pamflet'o'j est'as ja ver'a'j „Flug'il'o'j de Liber'ec'o”, sed pac'em'e batal'ant'a'j kontraŭ lok'a despot'ism'o – Karlo flustr'as al Mark'o kaj neglekt'em'e fingr'o'montr'as al la ŝveb'ant'a'j flug'foli'o'j, kiu'j'n ambaŭ rigard'as kun mal'kaŝ'it'a kontent'o, ĝu'ant'e la spektakl'a'n efik'o'n.
#000132
Tamen, du minac'mien'a'j ul'o'j paŝ'as al ili montr'ant'e emblem'o'j'n, kaj anonc'ant'e:
#000134
En la Liber'e Katolik'a Eklezi'o oni ĝeneral'e de'ir'as de la princip'o, ke la hom'o est'as ne nur ter'a, ĉi tie viv'ant'a est'aĵ'o, sed per'e de re'en'karn'iĝ'o'j ĝi dev'as real'ig'i si'n ĉi tie kaj post'e. Sam'e kiel la ide'o'j de la framason'o'j, ankaŭ tiu'j ĉi noci'o'j est'is vast'e kontraŭ'at'a'j en rom'katolik'a rond'o. Per'e de kelk'a'j pra'katolik'a'j kaj anglikan'a'j episkop'o'j en Briti'o, Arnold Harris Mathew, Frederick Samuel Willougby kaj James Ingall Wedgwood, en Aŭstrali'o fin'fin'e Charles Webster Leatbeater far'iĝ'is la unu'a prezid'ant'a episkop'o de la inter'temp'e mem'star'iĝ'int'a Liber'e Katolik'a Eklezi'o. Nun'temp'e ĝi hav'as komun'um'o'j'n en 45 land'o'j, en ĉiu'j kontinent'o'j.
#000139
La eklezi'o de'ir'as de la pra'a krist'an'a kred'konfes'o de Niceo, sed hav'as krom'e propr'a'n nun'temp'a'n kred'konfes'o'n. Tre grav'as en la Liber'e Katolik'a Eklezi'o la liturgi'a form'o de la di'serv'o'j, sen'ig'it'a de ĉio kio en la pra'a rom'katolik'a tradici'o est'is negativ'a, dum oni atribu'as mult'a'n atent'o'n al la noci'o „etern'a viv'o”, aŭ „viv'o sen'fin'a”. Ekzempl'e ĉe preĝ'ad'o por mal'san'ul'o'j, por mort'int'o'j, por patr'in'o'j nask'ont'a'j kaj por infan'o re'nask'iĝ'ant'a sur ĉi ter'o.
#000140
En la urb'o Zwolle la komun'um'o est'is fond'it'a ĉirkaŭ 1950. Antaŭ'e oni jam okaz'ig'is en'dom'a'j'n di'serv'o'j'n, sed bedaŭr'ind'e pri tio ne rest'as plu arkiv'o. La unu'a komun'um'o en Nederlando est'is en la urb'et'o Bloemendaal [blúmendal] en 1922.
#000141
Tre karakteriz'a en tiu ĉi eklezi'o est'as la teozofi'o, la gnostik'o, la mistik'o – apud la simbol'a leg'ad'o de, ekzempl'e, bibli'a'j tekst'o'j. Krom la Evangeli'o laŭ Johano oni regul'e uz'as tekst'o'j'n el la bibliotek'o de Nag Hamado (kiu'n oni trov'is en 1945 en Egipti'o): ekzempl'e, la Evangeli'o de la Ver'o, la Evangeli'o laŭ Filip'o, aŭ la Evangeli'o kopt'a laŭ Tomas'o.1
#000142
1. En Esperant'o pri tiu last'a aper'is traduk'o de Gerrit Berveling en 1981.
#000145
Ĉu baldaŭ du katolik'a'j eklezi'o'j?
#000147
Ebl'e eĉ en la tut'a Eŭrop'o kaj fin'fin'e en la tut'a mond'o? Almenaŭ la viena katolik'a sacerdot'o Helmut Schüller tio'n esper'as. En 2011 li lanĉ'is kuraĝ'a'n kaj unik'a'n iniciat'o'n de „mal'obe'o” al la hierarki'a struktur'o de la rom'katolik'a eklezi'o en Aŭstrio. La mal'obe'o, precip'e tiu far'e de la sacerdot'o'j mem, hav'as kiel cel'o'n radikal'a'n re'form'o'n de la rom'katolik'a eklezi'o.
#000148
Kio'n la ribel'ant'a entrepren'em'a sacerdot'o Schüller, la iam'a ĝeneral'vikari'o de la viena kardinal'o kaj ĉef'episkop'o d-ro Schönborn (papabilis – t.e. ebl'a kandidat'o por pap'ec'o!), vol'as re'form'i? Li'a'j postul'o'j kaj esper'o'j est'as ident'a'j kun la jam jar'dek'o'n ekzist'ant'a iniciat'o de la katolik'a'j laik'o'j en Aŭstrio Wir sind Kirche (Ni est'as eklezi'o). La ĉef'a'j postul'o'j est'as: pli fort'a konsider'o de la laik'o'j ankaŭ en supr'a'j etaĝ'o'j de la eklezi'a gvid'ant'ar'o; for'ig'o de la celibato (mal'permes'o de ge'edz'iĝ'o por la katolik'a'j sacerdot'o'j); sacerdot'a ordin'ad'o de la vir'in'o'j; permes'o ricev'i eŭkaristi'o'n por la divorc'int'a'j kaj de'nov'e ge'edz'iĝ'int'a'j person'o'j; pli da demokrati'o kaj klar'ec'o en la eklezi'o.
#000149
Kio'n dir'i pri la „radikal'ec'o” de la postulat'a'j re'form'o'j kaj ŝanĝ'o'j? Eĉ se ili efektiv'iĝ'us, ili neniel pov'us est'i konsider'at'a'j radikal'a'j. La radik'o'j de la kred'o kaj de la eklezi'o trov'iĝ'as ne en la plaĉ'o kaj arbitr'o de la hom'o'j, sed en la vort'o de Di'o. Kaj tiu vort'o klar'e dir'as, ke unu'flank'e ĉiu krist'an'o est'as sacerdot'o, ne'grav'e ĉu infan'o, vir'o, vir'in'o, en ge'edz'ec'o aŭ celibateco (1 Pet 2:5+9) kaj la eklezi'o, se tem'us pri tiu, kiu'n ver'e fond'is Krist'o, ne bezon'as i'o'n ŝanĝ'i – kaj du'a'flank'e, ke la vir'in'o ne rajt'as gvid'i kaj instru'i en la komun'um'o (1 Tim 2:12). Tio ne koncern'as la sacerdot'ec'o'n de la vir'in'o, sed ŝi'a'n ag'funkci'o'n en la komun'um'o. Tio'n pov'as ŝanĝ'i nek pap'o nek koncili'o nek s-ro Schüller.
#000150
La sol'a ver'e radikal'a re'form'o de la eklezi'o, nom'e de tiu, kiu'n Krist'o ne fond'is, est'us re'ven'i al la pur'a evangeli'o, kiel tio'n prov'is ating'i Lutero, sen'sukces'e, ĉar la eklezi'o de Romo vol'is kaj vol'as rest'i ekster la norm'o'j de la evangeli'o.
#000151
Ĉiu'okaz'e la iniciat'o de s-ro Schüller ĝu'as pli kaj pli larĝ'a'n eĥ'o'n ne nur en Aŭstrio, sed ankaŭ en ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j kaj eĉ ekster Eŭrop'o. Princip'e pov'as est'i, ke post la fond'o de la mal'nov-katolik'a eklezi'o en la jar'o 1871 pro la dogm'o de la sen'erar'ec'o de la pap'o, kiam li parol'as „ex cathedra” (de si'a pap'a katedr'o), ni ebl'e baldaŭ hav'os i'a'n nov-katolik'a'n eklezi'o'n, kiu ordin'ad'os vir'in'o'j'n, kvankam ankaŭ la vir'o'j ne pov'as est'i ordin'it'a'j; kiu liberal'ig'os si'a'j'n moral'a'j'n norm'o'j'n; kiu eĉ pli ol la eklezi'o de Romo simil'os al la ekster'krist'an'a mond'o – sed ĉio ĉi tuŝ'us eĉ ne la plej mal'dik'a'n radik'har'o'n por ne dir'i radik'o'n de la ver'a krist'an'a instru'o.
#000152
Not'o de la ĉef'redaktor'o: Tiu ĉi artikol'o de Vink'o Ošlak ne est'as pur'a raport'aĵ'o, sed klar'e el'dir'as li'a'n opini'o'n. Ali'flank'e, met'i ĝi'n sekt'e sub la rubrik'o „opini'o” mi'a'opini'e est'us ne ĝust'e, ĉar en'est'as mult'e da raport'aĵ'o en ĝi.
#000153
Nur mal'mult'e da vers'o'j mi kon'is el ĉi mir'ind'a cikl'o Myricae – Mirik'o'j de Giovanni Pascoli – antaŭ ol aper'is tiu ĉi traduk'o. Est'as poezi'kolekt'o, kiu iom post iom dum si'a'j re'el'don'o'j ĉiam pli ampleks'iĝ'is. Fin'fin'e ĝi est'as kvazaŭ „la” ekzempl'o de klasik'a ital'a lirik'a poezi'o.
#000154
La titol'o Myricae (latin'a vort'o kun senc'o: tamarisk'o) fam'iĝ'is ĉe Vergili'o – Eklog'o 4, vers'o 2: „Plaĉ'as ne ĉiu'j'n arbust'o'j kaj ĉi tamarisk' humil'a”. Ĝi do simbol'as simpl'a'n, ne alt'flug'a'n poezi'o'n. Ne est'as hazard'e, ke Pascoli elekt'is latin'a'n titol'o'n kun alud'o intim'a al latin'lingv'a poem'o, ĉar li est'is fort'e tra'penetr'it'a de la latin'a literatur'o. Mem li ankaŭ verk'is poem'o'j'n latin'e, kaj plur'foj'e en la nov-latin'a mov'ad'o li akir'is inter'naci'a'j'n premi'o'j'n pro tio. Krom'e Pascoli instru'is pri la latin'a kaj grek'a lingv'o'j kaj literatur'o'j en plur'a'j universitat'o'j, ĝis fin'e li far'iĝ'is docent'o pri la ital'a en la universitat'o de Bologna.
#000155
La verk'o en'hav'as 15 sekci'o'j'n: de aŭror'o ĝis sun'sub'ir'o, re'memor'o'j, ek'pens'o'j, kre'it'aĵ'o'j, la sufer'o'j de l' poet'o, la last'a promen'ad'o, la ĝu'o'j de l' poet'o, fenestr'o ilumin'it'a, elegi'o'j, en kamp'ar'o, printemp'o, dolĉ'ec'o'j, trist'ec'o'j, sun'sub'ir'o, arb'o'j kaj flor'o'j. Kelk'a'j „mem'star'a'j” poem'o'j inter'sekci'a'j kvazaŭ aŭd'ig'as dialog'o'n inter la „mi'o” de la poet'o kaj la ekster'a real'o, mitecigita en natur'pentr'ad'o.
#000157
Oft'e la metrik'o aŭ la rim'skem'o relief'ig'as si'n kvazaŭ kun'ten'a poezi'il'o: sam'e kiel ĉe la sol'a poem'ar'o de Katul'o en la latin'a, kie oni laŭ'metrik'e ord'ig'is la poem'o'j'n. Pascoli tio'n cert'e sci'is, do ebl'e tio influ'is li'a'n elekt'o'n de ĉi ord'ig'a rimed'o.
#000159
Unu cit'o montr'u, kiel tio son'as:
#000161
Ĝem'profund'as la orgen' en la lant'a kandel'fum'o: jen vir'in'a voĉ'o'zum' ĉe la klostr'a preĝ'ej'lum'o.
#000162
Jen murmur'e mal'jun'ul' el altar'o kantilen'as: post ĉi tio kun hast'em' la vir'in'o'j ĉant'refren'as.
#000163
Sed en'mez'e de ĝem'long', el vid'kaŝ'a kurten'lin'o, lev'as si'n en sving'sekur' iu voĉ'o de knab'in'o;
#000164
kaj al tiu zum'as ek, ĉiu'j flug'a'j, strikt'e kun'a'j, kaj ĝi'n sekv'as en post'kur' krom'a'j voĉ'o'j de la jun'a'j.
#000165
Pli bel'as flor'o kie pluv' somer'a las'as gut'er'o'n, kiu sun're'bril'as; pli bel'as kis'o, kies lum' fajr'er'a ĉe plor' scintil'as.
#000168
Bon'ven'a aper'ig'o en mal'kutim'a ĝenr'o
#000170
Jen histori'a rakont'o, kiu dis'volv'iĝ'as en fikci'a land'ar'o el iu mez'epok'a aŭ pra'epok'a era'o – kun kastel'o'j, nobel'o'j, popol'an'o'j kaj serv'ant'o'j. La karakter'o'j viv'as por ni kaj est'as kred'ebl'a'j. Tamen, kiel oft'e en tia ĝenr'o, la leg'ant'o iel dev'as hav'i enciklopedi'a'n kapabl'o'n disting'i kaj memor'i divers'a'j'n rol'ul'o'j'n, kiu'j gam'as tra generaci'o'j, kun'e kun la motiv'o'j kaj plan'o'j – tiu sekv'o'kapabl'o tiom pli neces'as, se vi ne ĝu'as la luks'o'n konsum'i la verk'o'n unu'paf'e.
#000171
La centr'a rol'ul'o est'as jun'ul'o, kiu far'iĝ'as lake'o en la serv'o de reĝ'ar'o, specif'e de kron'princ'in'o. La rakont'o sekv'as li'a'n kresk'o'n el jun'ec'o al matur'ec'o, en kiu li lern'as la art'o'n far'iĝ'i efik'a lake'o, ne nur sklav'ec'e obe'ant'a, sed ruz'e plen'um'ant'a la bezon'o'j'n de la ge'mastr'o'j, taks'ant'e situaci'o'j'n kaj anim'stat'o'j'n, el'trov'ant'e neces'a'j'n inform'o'j'n, sed ĉiam prov'ant'e (ne ĉiam sukces'e) respekt'i la ekstrem'a'j'n (kaj foj'foj'e kontraŭ'dir'a'j'n) postul'o'j'n de kort'um'a etiket'o: „Liver'u suk'a'j'n inform'o'j'n, sed ne trud'u vi'n arogant'e, ne kontraŭ'dir'u; parol'u nur kiam al'parol'at'a ...”
#000172
Franc'is bon'e reg'as si'a'n ĝenr'o'n, kaj esprim'as si'n per bon'stil'a, matur'a Esperant'o. Ne ebl'as spur'i kun cert'ec'o la verk'o-jar'o'n, sed ni imag'as ĝi'n unu el la pli fru'a'j verk'o'j de tiu kvaropano. Sed jes, tiu bon'a lingv'a stil'o relief'ig'os si'n pli klar'e en li'a'j post'a'j verk'o'j – el'star'e La grand'a Kaldron'o.
#000174
Vi do kapt'iĝ'os en tri'part'a histori'a roman'o, en mond'o de kavalir'o'j, reĝ'a'j kort'eg'o'j, reg'ant'o'j, reg'at'o'j kaj serv'ant'o'j. Svarm'as intrig'o'j, komplot'o'j, suspekt'o'j kaj strategi'o, ĉio pen'e real'ig'it'a en pra-teknologi'a epok'o.
#000175
La verk'o ja postul'as reg'o'n de ampleks'a vort-trezor'o; svarm'as histori'a'j vort'o'j: livre'o (p. 26), reps'o (p. 28), devanc'i (p. 28), krabl'i (p. 38), ek'tik'is (p. 43), panegir'o (p. 47), laŭb'o ktp. Trov'ebl'as lingv'a'j juvel'et'o'j, kia'j lakefrajo (p. 56), nervojnskuaj (p. 120), scifiero (p. 162) kaj (p. 48) „tut'rutin'e nazalnazas”.
#000176
Resum'e, jen facil'e digest'ebl'a jun'ul-aventur'a rakont'o kun ampleks'o kaj kvalit'o mal'oft'a en la esperant'a literatur'o. Ni dev'as laŭd'i la el'don'int'o'j'n pro la kon'ig'o kaj sekv'e etern'ig'o de ĉi tiu verk'o; ĝust'e en la jar'o antaŭ la for'pas'o de la aŭtor'o.
#000178
Zhou-Mack invit'as al nov'a rege'o
#000179
Nun est'as bon'a temp'o por rege-ŝat'ant'a'j esperant'ist'o'j. Post Jonny M nun aper'is el'star'a disk'o de Zhou-Mack Mafuila. Zhou-Mack jam de'long'e kon'as Esperant'o'n kaj preskaŭ tut'temp'e okup'iĝ'as pri muzik'o; tamen ni dev'is mult'a'j'n jar'o'j'n atend'i por tiu ĉi disk'o. Nun li port'as alt'kvalit'a'n muzik'o'n al Esperant'uj'o kaj regal'as ni'n per riĉ'a muzik'il'ar'o, klar'a'j voĉ'o'j kaj dancig'a'j melodi'o'j.
#000180
Ne ĉiu'j titol'o'j sukces'as ten'i la atent'o'n de la aŭskult'ant'o, sed Marcelina, Ĉu bon'e? kaj Inter'gent'a am' re'kapt'as ĝi'n kaj invit'as al danc'ad'o. Kun 15 titol'o'j la album'o est'as iom pli long'a ol kutim'e en Esperant'uj'o, kio just'ig'as la iom pli alt'a'n prez'o'n de la disk'o.
#000181
Inter proksim'um'e 1800 kaj 1949 Indonezio est'is koloni'o de Nederlando (kvankam dum la du'a mond'milit'o Japani'o suveren'is ĝi'n ĝis 1945). La jar'o'j tuj post tiam est'is period'o de ribel'o, dum la „indiĝen'o'j” streb'is sen'de'pend'ig'i si'a'n arkipelag'o'n. Haasse dum la antaŭ'milit'a period'o est'is lern'ej'an'o en Nederlanda Hindio, kiu fin'e renom'iĝ'is Indonezio.
#000184
La roman'et'o Urug hav'as nur fon'e la politik'a'n/kultur'a'n barakt'ad'o'n inter la nederlandaj mastr'o'j kaj la indiĝen'a loĝ'ant'ar'o. Mult'e pli, ĝi est'as tre ĉarm'a, bel'e verk'it'a rakont'o pri du najbar'a'j infan'o'j. Unu est'as knab'o, kiu sen'escept'e kon'iĝ'as simpl'e kiel „mi”, do kvazaŭ pseŭdo'aŭtor'o de la verk'o. Li est'as la jun'a fil'o de region'a estr'o el Nederlando. La ali'a infan'o est'as indiĝen'a knab'o sam'aĝ'a, nom'it'a Urug.
#000185
Kvankam laŭ'teori'e dev'us est'i grand'a abism'o inter la ĉiu'tag'a viv'o de la nederlandaj mastr'o'j kaj tiu de la indiĝen'o'j, en ĉi tiu rakont'o tio preskaŭ tut'e mank'as. La patr'in'o de la nederland'famili'a knab'o est'as intim'a amik'o de la patr'in'o de Urug, kaj ambaŭ patr'in'o'j urĝ'as la du knab'o'j'n kun'lud'i kaj vizit'i unu la ali'a'n. Grand'a part'o de la roman'et'o tem'as pri tiu kun'lud'ad'o kaj la infan'a am'o inter ili.
#000186
Aspekt'e, la el'don'o de Vok'o est'as pli al'log'a, ĉef'e ĉar ĝi uz'as iom'et'et'e pli facil'e leg'ebl'a'n liter'ar'o'n. Tamen la pres'liter'o'j en la el'don'o de Inter'naci'a Esperant'o-Institut'o est'as pli grand'a'j, do pli favor'as person'o'j'n, kies vid'kapabl'o est'as iom ne'akr'a. Ĝi ankaŭ hav'as ne'long'a'n en'konduk'o'n, dum la Vok'o-a el'don'o don'as nur la rakont'o'n kaj vort'eksplik'a'n apendic'o'n.
#000188
Plej grand'a invent'o de la hom'ar'o
#000192
En 2011, en la februar'a numer'o de MONATO, Roberto Pigr'o laŭ ĉef'a'j punkt'o'j eksplik'is la origin'o'n de la grek'a kaj latin'a alfabet'o'j. La verk'int'o de la ĉi-sub'a'j lini'o'j re'e al'front'as (kaj pli'vast'ig'as) la tem'o'n.
#000193
Ĉu vi iam demand'is vi'n mem, pro kio en la latin'a alfabet'o la liter'o'j hav'as la ord'o'n al ni kon'at'a'n? Kaj kiom long'e tiu ĉi ord'o ekzist'as? Profund'a esplor'ad'o de la demand'o permes'is al la verk'int'o konklud'i, ke tiu si'n'sekv'o ĉiam ekzist'is de post la ek'aper'o de la alfabet'o, kvankam – honor'e al la ver'o – en la pra'a latin'a alfabet'o ĉe'est'is mal'pli ol la nun'a'j 26 sign'o'j: la liter'o'j „G”, „J”, „U”, „W”, „Y”, „Z” aper'is fakt'e pli mal'fru'e, kiel rezult'o de la evolu'o de la origin'a latin'a alfabet'o. La ord'o tamen de la primar'a'j 20 liter'o'j ne ali'iĝ'is post la 6a-4a jar'cent'o'j a.K., kiam la latin'a alfabet'o form'iĝ'is.
#000194
Ni parol'os ĉi tie ankaŭ pri kelk'e da ali'a'j alfabet'o'j, hav'ant'a'j komun'a'n histori'o'n kun la latin'a. Pri la origin'o kaj la evolu'o de ĉiu alfabet'o oni pov'us verk'i dik'a'j'n foli'ar'o'j'n, sed, mal'long'e dir'it'e, la histori'o de la ses alfabet'o'j, kiu'j'n ni ekzamen'os en ĉi tiu lok'o, jen'as. Kiel rezult'o de la evolu'o de la hieroglif'a skrib'o, mez'e de la 2a jar'mil'o a.K., aper'is la fenic'a alfabet'o. Kompar'e kun hieroglif'a'j skrib'o'j, ĉi tiu est'is pli progres'int'a kaj komenc'is dis'vast'iĝ'i kaj orient'e'n (kie, sur ĝi'a baz'o, aper'is la skrib'o'j hebre'a kaj arab'a), kaj okcident'e'n (kie ĝi est'ig'is la grek'a'n skrib'o'n). El la grek'a de'ven'is la latin'a, la rus'a kaj – scienc'ist'o'j ne est'as cert'a'j pri tio – eĉ la armen'a kaj la kartvel'a alfabet'o'j. La tabel'o inter'kompar'as ses nun'a'j'n alfabet'o'j'n. La fenic'a'n mem ĝi ne en'hav'as: tiu alfabet'o ja kon'is dum si'a evolu'o plur'a'j'n variant'o'j'n, sed en la nun'temp'a'j lingv'o'j ĝi ne plu est'as uz'at'a. La tabel'o, pro konciz'ec'o, en'hav'as nur modern'a'j'n alfabet'o'j'n. Iel ajn, la fenic'a alfabet'o dev'us si'n trov'i inter la hebre'a kaj la grek'a. Inter la grek'a'j kaj la hebre'a'j liter'o'j ne ekzist'as klar'e vid'ebl'a simil'ec'o: tiu'j du alfabet'o'j form'iĝ'is de mal'sam'a'j variant'o'j de la fenic'a alfabet'o, kaj ili evolu'is aŭtonom'e. La ord'o, tamen, de la liter'o'j en la du alfabet'o'j est'as mir'ind'e simil'a, se oni ne konsider'as iom da liter'o'j specif'e hebre'a'j kaj grek'a'j. Plen'a ident'ec'o ceter'e ne pov'us est'i, pro tio ke la hebre'a kaj la grek'a est'as lingv'o'j „genetik'e” diferenc'a'j.
#000195
El la grek'a alfabet'o, per'e de mal'sam'a'j voj'o'j, evolu'is la latin'a kaj la rus'a. Oni pov'as simpl'e konstat'i, ke ekzist'as mult'e da simil'a'j liter'o'j. En kelk'a'j ĉel'o'j de la tabel'o est'as du aŭ eĉ pli mult'a'j liter'o'j anstataŭ unu. La krom'a'j liter'o'j est'is kre'it'a'j en la latin'a kaj la rus'a alfabet'o'j post'e, sen'de'pend'e de la grek'a. Ekzempl'e, „J” form'iĝ'is el „I”; „U” kaj „W” el „V”; „Q” origin'as de la pra'grek'a liter'o „koppa”, tut'e ne ekzist'ant'a en la nov'grek'a alfabet'o. Kiam la aŭtor'o'j de la rus'a (aŭ, se dir'i pli ĝust'e, de la slavon'a) alfabet'o Ciril'o kaj Metod'o akomod'is la grek'a'n alfabet'o'n, mank'is al ili mult'a'j liter'o'j. Por la slav'a fonem'o respond'a al la esperant'a „c” ili pren'is la hebre'a'n liter'o'n „צ”, kaj por la fonem'o „ŝ” la liter'o'n „ש”. Post'e tiu'j liter'o'j trans'form'iĝ'is en „Ц” kaj „Ш”, kaj sur'baz'e de ili nask'iĝ'is ankaŭ du nov'a'j liter'o'j: „Ч” kaj „Щ”. Tiu'j liter'o'j kaj kelk'a'j pli'a'j est'is al'don'it'a'j fin'e de la nov'a alfabet'o: la ord'o de la grek'a baz'o ne ali'iĝ'is. Mal'e la pur'e grek'a liter'o „Ψ” (psi) en la ceter'a'j alfabet'o'j est'is super'flu'a.
#000196
Io est'as dir'end'a ankaŭ pri la armen'a kaj la kartvel'a alfabet'o'j, sed ili'a histori'o est'as mal'pli simpl'a. Tiu'j du form'iĝ'is sur la grek'a filozofi'a kaj religi'a baz'o, sed ili'a'j liter'o'j est'is kre'it'a'j per la uz'o de stil'ig'it'a'j sign'o'j arame'a'j (ili mem hav'is fenic'a'n de'ven'o'n). La stil'ig'ad'o est'is tiel invent'em'a, ke nun en la armen'a'j kaj kartvel'a'j liter'o'j ne plu est'as vid'ebl'a'j la arame'a'j form'o'j. Krom'e, la mult'jar'cent'a histori'o mult'o'n ali'ig'is.
#000197
Ceter'e, la origin'a ord'o de la liter'o'j en ĉiu alfabet'o rest'as dum jar'cent'o'j sen'ŝanĝ'a. Kiel okaz'as, ke la ord'o ĉiam sam'as, kvankam pas'is jar'cent'o'j kaj jar'mil'o'j, okaz'is milit'o'j kaj mal'sat'o'j, ek'est'is epidemi'o'j kaj revoluci'o'j? Ver'ŝajn'a klar'ig'o pov'as est'i la jen'a: alfabet'o est'as tre oportun'a aĵ'o. Uz'ant'e alfabet'o'n, oni pov'as kompil'i kaj facil'e uz'i list'o'j'n, katalog'o'j'n, vort'ar'o'j'n, inform'il'o'j'n ktp. Tiu'j dokument'o'j kaj libr'o'j est'as uz'at'a'j dum dek'o'j, cent'o'j, mil'o'j da jar'o'j. Ni supoz'u, ke iam aper'is ard'a re'form'ant'o, em'a modif'i la si'n'sekv'o'n de la liter'o'j. Li dev'int'us renvers'i kaj re'far'i de komenc'o tiom da list'o'j, katalog'o'j, vort'ar'o'j. Sed ĉu tio ĉi est'us raci'a? Afer'o tia ja est'us mult'e'kost'a.
#000198
Dank'e al tio, la hebre'a alfabet'o kun si'a ord'o jam ekzist'as dum 3000 jar'o'j, la latin'a dum almenaŭ 2500 jar'o'j ktp. Laŭ ĉio, kio supr'e dir'it'is, oni pov'as hav'i la impres'o'n, ke ĉiu'j alfabet'o'j de la mond'o origin'is de la fenic'a skrib'o. Tut'e ne est'as tiel. Orient'a'j skrib'o'j – la ĉin'a'j hieroglif'o'j, la japan'a'j kanaoj, la kore'a Hangeŭlo, la hindia Nagari'o kaj ali'a'j – est'as neniel lig'it'a'j kun la fenic'o'j. Ĉiu'j ĉi skrib'o'j est'as ne mal'pli interes'a'j, sed ni skrib'u pri ili est'ont'e. Ĉiu'j'n enigm'o'j'n rilat'e alfabet'o'n ne ebl'as solv'i tuj. Alfabet'o fin'fin'e kio est'as? Ĉu konvenci'o, ĉu neces'o, ĉu io efemer'a aŭ etern'a valor'o? Ni dir'u: ĝi est'as unu el la plej grand'a'j invent'o'j de la hom'ar'o.
#000199
Litova mon'er'o dediĉ'it'a al korb'o'pilk'ad'o est'as agnosk'it'a la plej bel'a en la mond'o. La sukces'o de la unu-lida mon'er'o est'is anonc'it'a en Vieno en la konferenc'o de la asoci'o de direktor'o'j de mon'far'ej'o'j (angl'e: Mint Directors' Conference), okaz'ant'a ĉiu'n du'a'n jar'o'n.
#000200
La mon'er'o, el kupr'a-nikel'a aloj'o, est'is emisi'it'a en 2011 okaz'e de la eŭrop'a korb'o'pilk'ad'a ĉampion'ad'o en Litovio. Laŭ la konferenc'an'o'j, la mon'er'o prezent'as si'a'n tem'o'n simpl'e kaj klar'e. Jen la unu'a foj'o, ke litova mon'er'o est'as tiel agnosk'it'a.
#000201
La litova bank'o produkt'is milion'o'n da korb'o'pilk'a'j mon'er'o'j, kiu'j montr'as unu'flank'e pilk'o'n kaj ŝtat'blazon'o'n kaj ali'flank'e la nom'o'n de la ĉampion'ad'o.
#000202
La sport'o est'as la plej popular'a en Litovio. Ĝi komenc'iĝ'is en la land'o en 1920 kaj neniam perd'is popular'ec'o'n. La plej sukces'a team'o est'as „Zalgiris” el la urb'o Kaunas.
#000203
Divers'a'j konfesi'o'j, tradici'o'j kaj religi'a'j kutim'o'j pli kaj pli al'tir'as ni'a'n atent'o'n. La Fakultat'o pri Kompar'a'j Religi'o-Scienc'o'j de la universitat'o de Bruselo kuraĝ'ig'as la serĉ'ad'o'n de komun'a'j valor'o'j inter mal'sam'a'j religi'o'j. Kelk'a'j el tiu'j valor'o'j est'as „klar'ec'o” kaj „simpl'ec'o”, kondiĉ'o'j „sin'e qua n'o'n” (= „nepr'a'j”) por kompren'i la metafor'o'n de la „filozofi'a tuj'o”, t.e. la „sefira arb'o” aŭ la „arb'o de la viv'o”. La arb'o de la viv'o est'as simpl'ig'it'a imag'aĵ'o de la di'a kre'o-plan'o kaj ŝlos'il'o por akir'i inform'o'j'n pri la transcend'a origin'o kaj la evolu'o de la univers'o. Ĉi tiu arb'o trov'ebl'as en mult'a'j antikv'a'j kultur'o'j kaj est'as ankoraŭ nun kon'at'a kaj stud'at'a. Por inic'it'o'j „klar'ec'o” kaj „simpl'ec'o” est'as etern'a'j premis'o'j por kompren'i la mister'o'j'n de la viv'o.
#000205
Dum'e pens'ul'o'j kaj verk'ist'o'j daŭr'ig'as romp'i al si la kap'o'n per la koncept'o „liber'o”, ne rimark'ant'e ke liber'o „de facto” (= „efektiv'e”) ne ekzist'as. Ĉu ni ja est'as liber'a'j de l’ gravit'o de la ter'o? Ĉu ni est'as liber'a'j de l’ aer'o, kiu'n ni spir'as? Ĉu ni est'as liber'a'j de la eter'o, kiu ĉirkaŭ'as ni'n? Ĉu ni est'as liber'a'j de la akv'o, kiu kovr'as ni'a'n planed'o'n kaj kiu sen'soif'ig'as ni'n? Ĉu ni est'as liber'a'j de la fajr'o kaj la sun'lum'o, kiu'j varm'ig'as ni'n kaj kies fotosintez'o don'ad'as al ni energi'o'n kaj viv'o'n? Ĉu ni est'as liber'a'j de l’ miliard'o'j da pens'o'j kaj sent'o'j, kiu'j tra'ŝveb'as la univers'o'n kaj kiu'j fekund'ig'as ni'n individu'e kaj kolektiv'e, mens'e kaj emoci'e? Ĉu ni est'as liber'a'j de ĵurnal'o'j kaj nov'aĵ'o'j, kiu'j en'ven'as ni'a'n salon'o'n? Ĉu ni est'as liber'a'j de la veter'o, de l’ sort'o kaj fortun'o, de amik'o'j kaj mal'amik'o'j, hav'ant'a'j grand'a'n signif'o'n el la vid'punkt'o de la dis'volv'iĝ'o kaj la evolu'o de la di'a plan'o? Ĉu ni est'as liber'a'j de la fort'o'j, potenc'o'j kaj leĝ'o'j, kiu'j kre'is ni'n? Ĉu ni est'as liber'a'j de la ĉiu'tag'a pan'o, de ni'a karm'o kaj de la biologi'a ĉen'o al kiu ni aparten'as?
#000210
Ankaŭ la koncept'o „ver'o” est'as oft'e mis'kompren'at'a. Blaise Pascal dir'is: „Ni dezir'as trov'i la ver'o'n, sed trov'as nur ne'cert'ec'o'n” kaj Immanuel Kant al'don'is: „Se ni pov'as klar'e nek cert'ig'i nek ne'i, ni pov'as nur kred'i”. Laŭ tiu'j ĉi vid'punkt'o'j eklezi'an'o'j ne cert'as sed nur „kred'as”, dezir'as, esper'as. Se ili kontraŭ'e „cert'us” pri la ekzist'ad'o de Di'o, konform'e al la konsci'o, ke la font'o de la viv'o est'as am'o kaj sur'baz'e de la vort'o'j de Sankt'a Johano: „Di'o est'as am'o” (N.T. 1 Joh. 4:8, vers. 16), ili pli bon'e dir'u ke ili est'as „cert'ul'o'j” anstataŭ nur'a'j „kred'ant'o'j”. Ja, kiu neniam real'e spert'is am'o'n? Do, kiu ne „cert'as” pri la ekzist'ad'o de Di'o?...
#000212
Est'i religi'a – praktik'i religi'o'n – kontakt'i, rilat'i, intersanĝi en la plej nobl'a senc'o de la vort'o, liber'ig'it'a de histori'a'j kaj konfesi'a'j mis'kompren'o'j, est'as eg'e grav'a kaj kre'a labor'o. Eĉ liber'pens'ul'o'j kaj ateist'o'j ne pov'as ne'i ĝi'n, sam'e kiel kemi'ist'o'j, fizik'ist'o'j kaj politik'ist'o'j, kiu'j ad'e klopod'as util'ig'i si'a'j'n material'o'j'n, rilat'o'j'n kaj kontakt'o'j'n por kolekt'i avantaĝ'o'j'n kaj ating'i dezir'at'a'j'n rezult'o'j'n. Sen bon'a'j rilat'o'j inter kontraŭ'a'j aŭ anti'fort'o'j la viv'o ne pov'as daŭr'i.
#000214
El kvar hom'o'j konsist'as mi'a famili'o: mi kaj mi'a'j patr'in'o, edz'in'o kaj fil'in'o, kiu'j aparten'as do al tri generaci'o'j. Mi'a'opini'e, ĝi est'as tre ordinar'a ĉin'a famili'o.
#000217
Mi'a patr'in'o est'is kamp'ar'an'o, sed pro si'a alt'a aĝ'o perd'as labor'kapabl'o'n. Ŝi nun loĝ'as en urb'o kun ni. Ŝi est'as labor'em'a kaj pur'ig'em'a kaj laŭ si'a kapabl'o ŝi far'as ankoraŭ hejm'a'j'n labor'o'j'n, ekzempl'e kuir'ad'o'n, pur'ig'ad'o'n ktp.
#000218
Ali'temp'e ŝi babil'as kun najbar'o'j kaj, vesper'manĝ'int'e, promen'ad'as sur'strat'e kun si'a'j simil'aĝ'a'j amik'in'o'j. Kompren'ebl'e ŝi financ'e bezon'as mi'a'n help'o'n, kvankam la ĉin'a reg'ist'ar'o ĉiu'monat'e donac'as al ŝi 110 juan'o'j'n (ĉ. 13,6 eŭr'o'j'n). Tio ne sufiĉ'as por viv'ten'i ŝi'n. Mi do kun grand'a ĝoj'o liver'as al ŝi mon'o'n por montr'i mi'n bon'a fil'o.
#000219
Mi'a edz'in'o labor'as en hospital'o. Ŝi'a salajr'o ne est'as grand'a, tamen jam sufiĉ'as por ŝi'a viv'o. Dum liber'a'j tag'o'j ŝi aŭ dorm'as aŭ vizit'as vest'aĵ'o-vend'ej'o'j'n.
#000220
Vesper'e ŝi ŝat'as spekt'i televid'film'o'j'n divers'tem'a'j'n. Plaĉ'as al ŝi ankaŭ ĵurnal'o'j kaj gazet'o'j. Mi dir'as, ke ŝi est'as leg'em'ul'in'o kaj sci'o'riĉ'ul'in'o, kiu hav'as vast'a'n vid'kamp'o'n dank'e al inform'o'j de la amas'komunik'il'o'j.
#000221
Mi'a fil'in'o lern'as en gimnazi'o. Kvankam per mi'a aŭt'o la lern'ej'o situ'as nur kvin minut'o'j'n for de ni'a hejm'o, ŝi dev'as laŭ'regul'e tie tra'nokt'i. Lecion'o'j'n ŝi hav'as ek'de fru'maten'o ĝis en'lit'iĝ'o.
#000222
Preskaŭ ĉiu'j ĉin'a'j gimnazi'an'o'j tiel energi'e lern'as por sukces'i en ekzamen'o'j kaj en'ir'i bon'a'n universitat'o'n. Nur sabat'e mi'a fil'in'o pov'as hejm'e'n'ir'i, kiam kun'e ni ĝu'as famili'a'n etos'o'n. Tamen ĉiu'vesper'e ŝi telefon'as al mi kaj mi'a edz'in'o por salut'i ni'n. Tio trankvil'ig'as ni'n.
#000223
Kvankam mi kaj mi'a'j kun'babil'ant'o'j loĝ'as en divers'a'j lok'o'j tra la mond'o, mi sent'as, ke ili est'us ĉe mi kvazaŭ en la sam'a ĉambr'o. Dank'e al Inter'ret'o ni'a mond'o far'iĝ'as pli mal'grand'a.
#000226
Kvankam ĉiu en mi'a famili'o hav'as propr'a'n viv'manier'o'n, ni bon'e fart'as en etos'o harmoni'a kaj ĝoj'o'plen'a. Ĉiu'j komplet'e sent'as si'n kontent'a'j pri la viv'o.
#000228
Ter'trem'o (aŭ sism'o) est'as vort'o trist'e kon'at'a en mult'a'j lok'o'j de la planed'o: Japani'o, Indonezio, Ĉilio trem'ad'as daŭr'e, se ne ĉiu'tag'e. En Eŭrop'o, kun'e kun Greki'o kaj Turki'o, ebl'e est'as Italio la plej kutim'a viktim'o de tiu natur'a event'o, kvankam antaŭ ne'long'e rimark'ind'a'j trem'o'j okaz'is ankaŭ ali'lok'e (Irlando, Norvegi'o, Pollando, Bulgario, por menci'i nur kelk'a'j'n land'o'j'n, kie la fenomen'o est'as mal'pli oft'a). Oni foj'foj'e eĉ aŭd'is, ke la mond'o al'proksim'iĝ'as al si'a fin'o, laŭ (mis'kompren'it'a) maja'a profet'aĵ'o. La real'o est'as tamen, ke „subit'a'j el'ig'o'j de energi'o akumul'it'a en la ter'krust'o pro la inter'prem'o de ter'krust'a'j plat'o'j” (tiel klar'ig'us geolog'o la signif'o'n de tiu vort'o, el scienc'a vid'punkt'o) ĉiam okaz'is sur ni'a ter'o. Por ke ni pov'u parol'i pri tuj minac'ant'a apokalips'o, la mond'o dev'us est'i sku'at'a de katastrof'a'j ter'trem'o'j, eg'e pli detru'a'j ol la sum'e mez'pov'a'j (kvankam tim'ig'a'j), kiu'j okaz'as nun'temp'e.
#000229
En Italio, en'tut'e, ne mal'oft'as ter'trem'o'j eĉ pli katastrof'a'j ol la last'jar'a'j. Oni memor'u ekzempl'e, en la last'a'j 35 jar'o'j, tiu'j'n, kiu'j sku'is Fri'ul'o'n (1976, 6,4 Richter, 989 viktim'o'j), Irpinion (1980, 6,9 Richter, 2914 viktim'o'j), Umbri'o'n (1997, 6,1 Richter, 11 viktim'o'j), Molizon (2002, 5,4 Richter, 30 viktim'o'j pro la fal'eg'o de baz'lern'ej'o), Abrucon (2009, 6,3 Richter, 308 viktim'o'j). Iel ajn, ankaŭ tiu'j, kiu'j frap'is en maj'o 2012 Emili'a Romagna-n (ĝis 6,0 Richter, kaŭz'int'a'j 26 viktim'o'j'n) ne est'is neglekt'ind'a'j. La mal'sam'o inter la unu'e menci'it'a'j region'o'j kaj la last'a est'as, ke Emili'a Romagna ĝis nun est'is apenaŭ konsider'at'a kiel danĝer'a are'o el sism'a vid'punkt'o. Ni ne tro'ig'os, asert'ant'e, ke la loĝ'ant'ar'o viv'is laŭ si'a opini'o en tut'e sen'risk'a region'o: la last'a'j kompar'ebl'a'j trem'o'j en tiu region'o okaz'is fakt'e antaŭ du'on'jar'mil'o. Kaj est'as klar'e, ke la memor'o pri tiu'j trem'o'j, okaz'int'a'j en epok'o, en kiu oni ankoraŭ ne kolekt'is scienc'a'j'n, fid'ind'a'j'n don'it'aĵ'o'j'n pri sism'ologi'o, est'is en la kap'o de la lok'ul'o'j – kvankam ne en tiu de la fak'ul'o'j – tut'e mal'aper'int'a.
#000230
En ali'a'j land'o'j de la mond'o ter'trem'o'j detru'as, sed ankaŭ instru'as afer'o'j'n. Ĉef'e en Japani'o kaj en soci'o'j pli matur'a'j ol iu'j mediterane'a'j, la hom'o'j lern'is bon'e kun'viv'i kun la „surpriz'o'j” de la natur'o. Tie hom'o'j rigard'as ter'trem'o'n kiel pluv'o'n, neĝ'o'n aŭ ajn'a'n natur'a'n fenomen'o'n, nepr'e akcept'end'a'n kaj akord'ig'ebl'a'n kun la normal'a viv'o. En Italio tio neniam okaz'is ĝis nun: la pli'mult'o de la ital'o'j kon'as nek la danĝer'ec'o'n de si'a loĝ'are'o, nek statistik'o'j'n pri la last'a'j ter'trem'o'j en la are'o, nek – tiom pli grav'e – la ĝust'a'n si'n'ten'o'n, kiu'n oni dev'us montr'i okaz'e de ter'trem'o: kaŝ'iĝ'i sub tabl'o, kur'i sub pord'o'n aŭ tuj eskap'i ekster'e'n (descend'ant'e ŝtup'ar'o'n aŭ eĉ salt'ant'e de la balkon'o) por la ital'o'j est'as pli-mal'pli la sam'a afer'o.
#000231
Oni forges'as, ke Italio ĉiam est'is en si'a histori'o mal'imun'a kontraŭ ter'trem'o'j. Tio de'pend'as de ĝi'a geologi'o kaj neni'u respond'ec'as pri tio. En la last'a'j jar'o'j, Inter'ret'o kaj la ceter'a'j teknologi'o'j help'is dis'vast'ig'i rapid'e kaj facil'e la nov'aĵ'o'j'n pri la du „grand'a'j” ter'trem'o'j okaz'int'a'j en la centr'o'sud'a kaj centr'o'nord'a Italio. Kaj iu'j ekster'land'e fal'is el la nub'o'j.
#000233
Ĉu do ebl'as ter'trem'o en Italio? Tamen tut'e ne tem'as pri nov'a afer'o. Io pli'a dir'end'as: Italio est'as relativ'e facil'e traf'ebl'a eĉ de cunam'o. Terur'a (mort'ig'int'e 100 000 person'o'j'n) est'is tiu de 1908, kiu traf'is Sicilion kaj Kalabrion, sed pri kiu la ital'o'j, inkluziv'e la reg'ist'ar'o'n, jam est'as forges'int'a'j. Fakt'e oni em'as konstru'i long'a'n pont'o'n ekzakt'e en la sam'a punkt'o, kie cunam'o tiam okaz'is, dum azi'a'j fak'ul'o'j asert'as, ke ĝi neniu'okaz'e rezist'us al ter'trem'o super'a al 7 grad'o'j de la skal'o Richter, kia okaz'is antaŭ mal'pli ol jar'cent'o.
#000234
Krom la oft'ec'o de ter'trem'o'j kaj mar'trem'o'j, kelk'foj'e detru'a'j, oni menci'u ankaŭ la ĉe'est'o'n en Italio de vulkan'o'j. Plur'a'j el ili, kiel Etn'o kaj Vezuvi'o, kaj Strombol'o, est'as ankoraŭ aktiv'a'j, kaj neni'o'n bon'a'n signif'as la fakt'o, ke Vezuvi'o dum 2000 jar'o'j dorm'as. Iam ĝi vek'iĝ'os, kiel ĉiu'j dorm'ant'o'j. Eventual'e, tio pli'alt'ig'as la risk'o'n de nov'a detru'eg'a erupci'o en la ven'ont'a'j jar'o'j aŭ jar'dek'o'j. La fak'ul'o'j sci'as, ke ĝi normal'e hav'as fort'a'n erupci'o'n ĉiu'jar'mil'e, kaj jam pas'is bedaŭr'ind'e, por tiu'j, kiu'j konstru'ig'is vila'o'j'n sur ĝi'a'j flank'o'j, la du'obl'o de la temp'o. Oni last'a'temp'e parol'as ankaŭ pri grand'a vulkan'o (nom'iĝ'ant'a Marsili), kiu si'n trov'as sub'akv'e en Tiren'a Mar'o. Tiu mem est'as rigard'at'a aktiv'a kaj ĝi'a vek'iĝ'o, iu'tag'e ne mal'probabl'a, hav'us katastrof'a'j'n sekv'o'j'n en Italio kaj ne nur tie.
#000235
Ni re'ven'u tamen al ter'trem'o'j. De kio de'pend'as la sism'ec'o de Italio? Kaj kiu'j est'as la plej danĝer'a'j lok'o'j?
#000236
Pli facil'e est'os komenc'e asert'i, kiu region'o (ĉar tem'as pri unu'sol'a) est'as sekur'a: Esperant'o-parol'ant'o'j vizit'u sen'tim'e Sardinion, kiu est'as, ne nur pro tio, ver'e rav'a insul'o. La ceter'a'j region'o'j de la t.n. kontinent'a Italio (inkluziv'e tamen de Sicilio) mal'e risk'as, precip'e Fri'ul'o, Abruco, Umbri'o kaj Irpinio (inter Kampani'o kaj Basilikato). Tut'e ne hazard'e en ĉiu'j ĉi are'o'j okaz'is en la last'a'j 35 jar'o'j fort'eg'a'j ter'trem'o'j. Oni imag'u Italion kiel aĵ'o'n est'ant'a'n inter martel'o kaj ambos'o: sen'vol'e, ĝi si'n trov'as ĝust'e mez'voj'e inter Afrik'o kaj Eŭrazi'o (t.e. la eg'a kontinent'o, kiu en'hav'as kaj Eŭrop'o'n kaj Azi'o'n). La t.n. nigr'a kontinent'o, Afrik'o, supr'e'n'ir'as iom post iom ĉiu'jar'e, kaj Italion puŝ'ad'as nord-orient'e'n.
#000237
La sort'o de la ital'a du'on'insul'o, eĉ se post milion'o'j da jar'o'j, est'os komplet'e unu'iĝ'i kun la balkana du'on'insul'o, dum la fekund'a Pad'a Eben'aĵ'o (aŭ Val'o de Pad'o) mal'aper'os, kun'prem'iĝ'int'e inter Apenin'o'j kaj Alp'o'j. La last'a'j trem'o'j rilat'as ekzakt'e tiu'n kun'prem'o'n, kiu far'iĝ'os per'e de ter'trem'o'j ĉiam pli evident'a al la ĝis nun trankvil'a'j loĝ'ant'o'j. La strang'ec'o de Italio est'as, ke la du plat'o'j (la afrik'a kaj la eŭrazi'a) tranĉ'as ĝi'n je du part'o'j. Pro iu ne facil'e klar'ig'ebl'a kial'o, nord-orient'a Italio aparten'as al la afrik'a plat'o, dum kelk'a'j part'o'j de Sicilio al la eŭrazi'a. Tem'as pri strang'a inter'plekt'o. Tiu situaci'o string'as Italion sam'e kiel makzel'o. Kaj la prem'o kaj la rezist'o est'as grand'a'j: kaj laŭ'regul'e, post dek'o aŭ dek'kvin'o da jar'o'j, jen ne'evit'ebl'e nov'a ter'trem'o, ne mal'oft'e super'a eĉ al 6 grad'o'j de la skal'o de Richter. Ĉi-rilat'e, est'us interes'e vid'i, kial neni'u plu uz'as la skal'o'n, koncern'a'n la damaĝ'o'j'n kaj ne la preciz'a'n magnitud'o'n, kre'it'a'n de la ital'o Mercalli.
#000238
La ĉi-jar'a'j ter'trem'o'j okaz'int'a'j en Emili'a Romagna, kvankam ne apart'e fort'a'j laŭ la sism'olog'o'j, ig'is Apenin'o'j'n supr'e'n'ir'i, en'e de mal'mult'a'j tag'o'j, je 15 cm. Oni dev'as rigard'i la traf'it'a'n region'o'n eĉ bon'ŝanc'a, pro tio, ke la tie'a ter'trem'o okaz'is je du ĉef'a'j faz'o'j: se, anstataŭ du, est'us okaz'int'a nur unu grand'a ter'trem'o, hodiaŭ ni cert'e parol'us pri eg'e pli mult'a'j ol 26 mort'int'o'j, ebl'e pri mil'o'j, kiel ali'flank'e okaz'is en la 1970-aj kaj 1980-aj jar'o'j en ali'a'j region'o'j.
#000239
Oni opini'as, eĉ konvink'it'e, ke ter'trem'o'j ne est'as antaŭ'vid'ebl'a'j. Tamen aper'as de temp'o al temp'o „ilumin'it'o'j”, kiu'j, kvankam ne oficial'e re'kon'it'a'j de si'a'j koleg'o'j, jam de jar'o'j sonor'ig'as alarm'o'n (sen'rezult'e) antaŭ plej grand'a'j sism'a'j event'o'j. Iu'j scienc'ul'o'j de la t.n. International Centr'e for Theoretical Physics (ICTP) kaj de la Universitat'o de Triest'o, jam en mart'o 2012 rimark'ig'is, ke fort'a ter'trem'o pov'us traf'i Emili'a Romagna-n, kaj la 4an de maj'o 2012 ili eĉ hav'is asemble'o'n por pri'diskut'i tio'n. Post 16 tag'o'j, la ter'trem'o ja okaz'is. Neni'u inform'is la loĝ'ant'ar'o'n, ĉar oni tut'e ne memor'is av'a'j'n kaj pra'av'a'j'n rakont'o'j'n pri ter'trem'o'j en la are'o, kaj ankaŭ ĉar en Italio, se iu asert'us publik'e tia'n afer'o'n, ali'ul'o'j jur'e plend'us kontraŭ tiu pro „sen'kial'a alarm'o”. Ĉu oni ne rajt'as en demokrati'a land'o liber'e parol'i? Pri'zorg'i tio'n, kio pov'us okaz'i, por ĉiu eventual'aĵ'o, ne est'us mal'util'a afer'o. Se neni'o okaz'as, des pli bon'e. Sed scienc'ul'o'j neniam parol'as mal'saĝ'e. Ili ŝajn'e sci'as si'a'n fak'o'n.
#000240
Hodiaŭ est'as iu fak'ul'o, prof. Alessandro Martelli, kiu inform'as, ke terur'a ter'trem'o (ebl'e ĝis 7,5 grad'o'j de la skal'o de Richter) „ver'ŝajn'e” (ĉu por ne est'i linĉ'it'a?) frap'os en'e de kelk'a'j monat'o'j la sud'a'n Italion (Kampani'o'n, Kalabrion, Sicilion). Oni hav'as instrument'o'j'n por kalkul'i, sur'baz'e de la last'a'j trem'o'j, kio pov'os okaz'i en ali'a'j region'o'j de la land'o. Sed neni'u aŭskult'as li'n. Li delir'as, li est'as vizi'ul'o aŭ fol'ul'o. Sam'kiel Giampaolo Giuliani, kiu en 2009 en Abruco est'is antaŭ'vid'int'a la ter'trem'o'n, kiu post'e ja traf'is la ĉef'urb'o'n de la region'o (L'Aquila). Sur'baz'e de empiri'a'j esplor'o'j, baz'it'a'j sur la kvant'o'j de radon'o sub'ter'e, li est'is cert'a pri la tuj'ec'o de terur'a ter'trem'o, sed li ne pov'is sav'i ies viv'o'n, ĉar neni'u don'is al li la ebl'ec'o'n dis'vast'ig'i vast'a'skal'e si'a'j'n teori'o'j'n. Koincid'o'j. Ter'trem'o pov'as okaz'i ie ajn, iam ajn. Kial ne las'i la loĝ'ant'o'j'n dorm'i trankvil'e kaj kaŝ'i la kap'o'n sub'ter'e? Pri strut'a (kaj stult'a) politik'o oni dev'us parol'i.
#000241
Sen'dub'e ne est'us simpl'e aŭ saĝ'e tut'e evaku'i region'o'j'n, kie mil'o'j aŭ milion'o'j da famili'o'j loĝ'as, pro nur'a supoz'o, ke io danĝer'a pov'us okaz'i. Sed kiom kost'us almenaŭ inform'i pri la simpl'a ekzist'o de tia risk'o kaj pri la manier'o si'n'ten'i dum'ter'trem'e aŭ post'ter'trem'e? Tia'j'n afer'o'j'n ĉiu'j dev'us ek'sci'i en baz'lern'ej'o, kiel ajn. La nombr'o de eventual'a'j viktim'o'j ŝajn'e mal'supr'e'n'ir'us, kaj oni ĝeneral'e „matur'iĝ'us” kiel popol'o. Ali'flank'e ne tem'as pri nur'a hipotez'o, pri sen'kial'a tim'o, sed pri kalkul'o'j, kiu'j est'is plen'um'it'a'j sur la baz'o de statistik'o'j kaj precip'e de real'a'j trem'o'j, kiu'j ĵus okaz'is en la nord'a Italio, klar'e lig'it'a el geologi'a/tekton'ik'a vid'punkt'o al la sud'a.
#000242
Sed fatal'ism'o plaĉ'as pli mult'e al la ital'o'j, kiu'j prefer'as atend'i katastrof'o'n por post'e direkt'i la fingr'o'n al la proksim'ul'o, kalkul'ant'e kaj pag'ant'e la damaĝ'o'j'n (ĉiam kun mal'mult'a'j bon'ŝanc'ul'o'j/ruz'ul'o'j pret'a'j ekspluat'eg'i la situaci'o'n por pli'riĉ'iĝ'i, kio okaz'is ekzempl'e ek'de 1980 en la sud'a Italio, kie oni ankoraŭ frot'as si'a'j'n man'o'j'n dank'ant'e por la tiam'a ter'trem'o), anstataŭ el'spez'i maksimum'e tri'on'o'n de tiu tut'a mon'sum'o por prevent'i fal'o'j'n, konstru'i (aŭ re'konstru'i) laŭ'leĝ'e kaj tiel precip'e sav'i plur'a'j'n hom'a'j'n viv'o'j'n. Prefer'e prevent'i ol kurac'i, dir'as ital'a reklam'o pri dent'o'past'o. Sed en mi'a et'kompren'a land'o, kaj ali'lok'e, oni prefer'as viv'i en ĝu'o kaj bru'o, dum tio ebl'as, ĝis la ter'o trem'as.
#000243
Ĉi-jar'e, vojaĝ'ant'e en Lagoso, la plej popol'amas'a urb'o niĝeria, mi aŭd'is vir'o'n demand'i pri sid'lok'o, kaj ĉu li pov'os ĝi'n okup'i. Vir'in'o, kiu sid'is proksim'e al mi, respond'is en la joruba, mi'a ge'patr'a lingv'o: „Tie ne ek'sid'u. La lok'o aparten'as al haŭs'a sinjor'o.”
#000244
Iam ĉin'a fraŭl'in'o kaj mi vizit'is Guangzhou, prosper'a'n sud'a'n urb'o'n ĉin'a'n, kie nun loĝ'as kaj komerc'as mil'o'j da afrik'an'o'j kaj mez-azi'an'o'j. La ĉin'in'o demand'is: „Ĉu vi feliĉ'as kaj sent'as vi'n hejm'e, vizit'ant'e lok'o'n, kie trov'iĝ'as hom'o'j kun vi'a haŭt'kolor'o?”
#000246
Mi respond'is: „Mi feliĉ'as kaj sent'as mi'n hejm'e, kiam oni ne parol'as pri haŭt'kolor'o kaj naci'ec'o por montr'i diferenc'o'j'n inter hom'o'j.”
#000247
Iam jun'ul'o dir'is al mi, vid'int'e, ke uson'a blank'ul'o kaj mi sur'voj'e renkont'iĝ'is kaj babil'is: „Surpriz'as mi'n, ke vi, afrik'an'o, pov'as amik'iĝ'i kun blank'ul'o.” Mi ne memor'as mi'a'n preciz'a'n respond'o'n, sed mi klar'ig'is, ke, por iu'j, haŭt'kolor'o'j ne bar'as inter'hom'a'j'n rilat'o'j'n.
#000248
Pri'skrib'i hom'o'n per land'o, haŭt'kolor'o, alt'ec'o, naci'ec'o ktp tut'e normal'as, de'pend'e de la situaci'o, ekzempl'e kiam tem'as pri krim'o. Sed en ni'a mond'o oni tro mal'just'e tiel pri'skrib'as por indik'i ne'aparten'ec'o'n.
#000249
La lagosa sam'trib'an'in'o mi'a (ebl'e krist'an'in'o) el la sud'o de mi'a land'o ebl'e tiel parol'is, ĉar la sinjor'o (ebl'e islam'an'o) ven'is el la nord'o. Inter ili mank'is unu'ec'o. Se la sid'lok'o aparten'us al sam'trib'an'o, ŝi est'us dir'int'a simpl'e, ke la lok'o jam est'as pren'it'a, ne menci'ant'e la naci'ec'o'n de la okup'ant'o.
#000250
Kresk'as la nombr'o de ĉam'o'j en la Tatra Naci'a Park'o en Slovaki'o kaj Pollando. Laŭ zoologi'ist'o'j ĉi-jar'e tie viv'as en'tut'e 950 ĉam'o'j: 675 en Slovaki'o, 275 en Pollando. Ili ĝu'as en la park'o bon'a'j'n natur'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n, opini'as fak'ul'o'j.
#000252
La ĉam'o mont'ar'a tatra (scienc'e „Rupicapra rupicapra tatrica”) est'as sub'speci'o de la ĉam'o mont'ar'a, kiu viv'as en Eŭrop'o nur en part'o'j de Slovaki'o kaj Pollando. Ambaŭ seks'o'j port'as sur'kap'e korn'o'n kaj flav'blank'a'n desegn'aĵ'o'n.
#000253
Tatroj (slovak'e kaj pol'e „Tatry”) est'as mont'ar'a region'o en Karpat'o'j. La pli'mult'o de la mont'ar'o situ'as en Slovaki'o, et'a part'o en Pollando. En 1949 viv'is en Tatroj nur 160 ĉam'o'j.
#000254
Iam, kiam la post'rest'int'a'j temp'o'j est'is la plej modern'a'j, fier'a postiljon'o de sur pomp'a kaleŝ'o korn'o'ton'e dis'trumpet'is si'a'n al'ven'o'n en vilaĝ'o'j, urb'et'o'j kaj urb'o'j. La hom'o'j kun'kur'is kaj gap'e ĉirkaŭ'is la ĉar'o'n por vid'i, kiu ricev'as poŝt'e ĝoj'ig'a'n aŭ larm'ig'a'n nov'aĵ'o'n.
#000255
Dum'viv'a'j poŝt'ist'o'j en Germanio ne plu ekzist'as. I'a'j por'temp'e dung'it'a'j poŝt'ec'e vest'it'a'j ul'o'j-ul'in'o'j tra'kur'as la strat'o'j'n kaj ĵet'as leter'o'j'n laŭ oft'e tre larĝ'anim'a kompren'o.
#000257
Tial ne mal'oft'e „perd'iĝ'as” leter'o'j, aŭ aper'as tut'e fremd'a'j send'aĵ'o'j en la propr'a leter'uj'o („mis'ĵet'o'j” oni nom'as ili'n en la statistik'o), kiu'j'n oni re'port'as ne'mal'ferm'it'a'j al la poŝt'ofic'ej'o.
#000258
Ĉu vi pov'as trankvil'e sid'i, se vi post tuj'moment'a inter'ret'a anonc'o, atend'as per'poŝt'a'n send'aĵ'o'n almenaŭ post'post'tag'mez'e? Oni kutim'as nom'i la ordinar'a'n poŝt'serv'o'n „helik'o'poŝt'o” kaj kutim'as helik'e atend'i.
#000260
Sed, ĉu est'as toler'ebl'e ek'sci'i, ke leter'o ne aper'os ĉe vi pro nur unu (mal'grav'a) mis'liter'o en la adres'o, ke oni oficial'e re'send'is la tut'o'n al la adres'int'o, kaj ke tiu alt'instanc'a trakt'ad'o bezon'is ses semajn'o'j'n? Ĉu ni ver'e viv'as en Eŭrop'a Uni'o en la jar'o 2012?
#000261
Tamen por skrib'em'a hom'o est'as solv'o. Ekzempl'e, verk'int'e, mi ne plu send'as mi'a'j'n artikol'o'j'n poŝt'e, sed kuraĝ'as trans'don'i ili'n ret'e al MONATO. Malgraŭ Inter'ret'o, la nov'a mond'o tie por la ofic'ant'o'j cert'e ne est'as tut'e sen'problem'a (sen'dub'e nur pro la mis'o'j de la ekster'a'j kun'labor'em'ul'o'j), sed almenaŭ re'ag'as afabl'e kaj tuj la ĉef'o Paŭlo Gubbins.
#000262
Kaj mi ver'e dev'as ĝoj'i, ke mi ne plu est'as dev'ig'at'a send'i al li, redaktor'o pri „Modern'a viv'o”, la tut'o'n helik'o'poŝt'e, sed elektron'ik'e. Fakt'e mi dev'as ĝoj'i, ĉar subit'e ne plu ekzist'as ni'a kutim'a, tradici'a, laŭ'ord'a poŝt'ofic'ej'o.
#000263
Tiu ja jam de'long'e ne plu instituci'e funkci'ad'as. La antaŭ'e ŝtat'a entrepren'o privat'ig'is kaj vend'is kaj la dom'o'n kaj la teren'o'n. Tiam la poŝt'a'n posten'o'n trans'pren'is bak'ist'o. Nun de unu tag'o al la sekv'a tiu sen'avert'e ĉes'ig'is la poŝt'ej'a'n serv'o'n.
#000264
En Romo 54-jar'a lok'a rab'ist'o en'ir'is kun fals'a bomb'o en poŝt'a'n ofic'ej'o'n (ili funkci'as en Italio simil'e al bank'o'j), sed ne sukces'is konduk'i la rab'o'n al ĝi'a fin'o.
#000266
Antaŭ la okul'o'j de polic'an'o'j, vok'it'a'j de mal'varm-sang'a ofic'ist'in'o kaj tuj al'kur'int'a'j, la vir'o fakt'e ne el'ten'is la streĉ'o'n kaj hav'is infarkt'o'n.
#000267
Tial la ĝendarm'o'j, aŭ pli preciz'e la karaben'ist'o'j (ital'lingv'e „carabinieri”), improviz'e ek'rol'is kiel fleg'ist'o'j. Anstataŭ li'n arest'i kaj sub'met'i al pri'demand'ad'o, ili port'is li'n al la plej proksim'a mal'san'ul'ej'o. Kurac'ist'o'j urĝ'e operaci'is kaj tiel sav'is la viv'o'n de la fripon'o.
#000268
La pacient'o tut'kor'e dank'is al la karaben'ist'o'j, sed baldaŭ kompren'is, ke la afer'o por li ne tiom feliĉ'e fin'iĝ'os. Apenaŭ la rab'ist'o, taŭg'a kiel ĉef'rol'ul'o de humur'aĵ'o aŭ de komik'a film'o, est'os konvalesk'int'a, atend'os li'n proces'o pro la rab'o'prov'o.
#000269
Ján Kubiš [j'a'n kubiŝ] ricev'is la orden'o'n pro ekster'ordinar'a sub'ten'o al mond'pac'o kaj sekur'ec'o en Eŭrop'o dum si'a diplomat'a karier'o.
#000271
Komenc'iĝ'is la histori'o kaj tradici'o'j de la levoĉa sankt'ej'o en 1247, kiam est'is konstru'it'a unu'a'foj'e mal'grand'a kapel'o (preĝ'ej'et'o) kiel dank'esprim'o al Maria pro la sav'o de la lok'a'j loĝ'ant'o'j el invad'o de tatar'o'j (1241-1242). De tiam komenc'is okaz'i dank'esprim'a'j procesi'o'j ankaŭ el apud'a'j vilaĝ'o'j. Francisk'an'o'j, minoritoj, kiu'j ven'is al Levoča en 1311, komenc'is celebr'i la fest'o'n de la Vizit'ad'o de la Virg'ul'in'o Maria.
#000273
En la du'a du'on'o de la 15a jar'cent'o la kapel'o sur la mont'o Marian'o est'is jam tro mal'grand'a por la kresk'ant'a nombr'o de pilgrim'ant'o'j, kaj pro tio lok'a paroĥ'estr'o en 1470 re'konstru'is la kapel'o'n al nov'gotik'a preĝ'ej'o kaj instal'is la gotik'a'n statu'o'n de la Virg'ul'in'o Maria. En 1673 la marian'a mont'o akir'is la pap'a'n indulgenc'dokument'o'n.
#000274
Vizit'o de la Sankt'a Patr'o
#000275
La grav'ec'o'n de ĉi tiu pilgrim'a lok'o rimark'is ankaŭ la Sankt'a Seĝ'o. La pap'o Johano Paŭlo la 2a rang'alt'ig'is la preĝ'ej'o'n de Vizit'ad'o de la Virg'ul'in'o Maria la 26an de januar'o 1984 al bazilik'o minor'a. Kaj 11 jar'o'j'n post'e la Sankt'a Patr'o Johano Paŭlo la 2a person'e vizit'is la marian'a'n mont'o'n en la ĉe'est'o de pli ol 650 000 pilgrim'ant'o'j el Slovaki'o, Pollando, Ukrainio, Ĉeĥi'o, Hungari'o kaj Rumani'o.
#000276
La pilgrim'ant'o'j vizit'ad'as la pilgrim'ej'o'n preskaŭ ĉiu'tag'e, de printemp'o ĝis mal'fru'a aŭtun'o.
#000277
Membr'o'j de la eŭrop'a asoci'o de marian'a'j pilgramadaj urb'o'j elekt'is la 3an de oktobr'o 2005 Levoča kaj la marian'a'n mont'o'n kiel membr'o'j'n de si'a asoci'o. La mal'grand'a pilgrim-urb'et'o Levoča est'is tiel inkluziv'it'a inter la mond'a'j pilgrim'ad'a'j marian'a'j centr'o'j kiel Lurd'o, Ĉenstoĥovo, Fátima ktp.
#000278
Du jar'o'j'n post la aper'o de urb'an'o, inicial'o'j dc, nun kon'at'a kiel i.d.c. (ĉu pli lingv'e neŭtral'a nom'o?), publik'ig'is du'a'n plen'a'n album'o'n, sign'o'j de viv'. Ĝeneral'e la album'o simil'as al urb'an'o, kun orel'kapt'a'j elektron'ik'a'j melodi'o'j en la komenc'o kaj mal'rapid'a'j melankoli'a'j kant'o'j en la du'a part'o. Plej'part'o est'as nov'a'j kant'o'j kun kelk'a'j, kiu'j jam aŭd'ebl'is en koncert'o'j antaŭ'e. La plej el'star'a kant'o est'as La fin'a venk', kiu jam en Inter'ret'o aper'is kun akompan'a film'et'o.
#000279
Resum'e, Sign'o'j de viv' est'as rekomend'ind'a al ŝat'ant'o'j de i.d.c., kaj al ŝat'ant'o'j de elektr'o'pop'a muzik'o, sed aĉet'u unu'e la unu'a'n disk'o'n urb'an'o.
#000280
Daŭr'e kresk'as en Slovaki'o la nombr'o de infan'o'j nask'iĝ'int'a'j en ne'ge'edz'a rilat'o. En 2006, laŭ raport'o de la ministeri'o pri san'o, nask'iĝ'is 14 888 ekster'ge'edz'a'j infan'o'j, en 2010 20 009.
#000281
Tio reprezent'as tri'on'o'n de ĉiu'j nov'nask'it'a'j infan'o'j en Slovaki'o. La mez'a aĝ'o de nask'ant'in'o'j en 2010 ating'is 28,32 jar'o'j'n.
#000282
Unu'a'foj'e en la histori'o de Eŭrop'a Uni'o, la traktat'o de Lisbon'o en 2007 oficial'ig'is mal'ferm'a'n kaj regul'a'n dialog'o'n inter eŭrop'a'j instituci'o'j, eklezi'o'j, religi'o'j kaj komun'um'o'j de divers'a'j kred'o'j. Spit'e la ĝeneral'a'n percept'o'n, ke religi'a'j kaj kred'a'j demand'o'j for'est'is de la eŭrop'a integr'iĝ'o, tamen est'as kon'at'a'j long'e'daŭr'a'j kontakt'o'j inter religi'ul'o'j, politik'ist'o'j kaj eŭrop'uni'a'j ŝtat'ofic'ist'o'j ek'de la Deklar'o de Schuman1 de 1950 ĝis hodiaŭ. Analiz'o de la religi'a'j kontakt'o'j far'it'a'j dum tiu period'o mal'kaŝ'as, ke 120 grup'o'j reprezent'ant'a'j katolik'a'j'n, protest'ant'a'j'n, anglikan'a'j'n, ortodoks'a'j'n, jud'a'j'n, islam'an'a'j'n, hindu'a'j'n, budh'an'a'j'n kaj framason'a'j'n komun'um'o'j'n dialog'is kun la Eŭrop'a Komision'o.
#000283
Publik'privat'a'j inter'rilat'o'j est'as rezult'o el person'a'j religi'a'j interes'o'j de politik'ist'o'j kaj ofic'ist'o'j koncern'at'a'j en la trakt'ad'o de eŭrop'a kun'labor'o, kaj ne el sistem'a politik'o pri religi'o. Malgraŭ la ĝeneral'a opini'o, ke la rom'katolik'a eklezi'o est'is la unu'a apog'ant'o de la trakt'ad'o pri eŭrop'a integr'iĝ'o post la du'a mond'milit'o, fakt'e est'is la ekumen'a mov'ad'o dum la inter'milit'a period'o, kiu star'ig'is la unu'a'n trans'naci'a'n grup'o'n por konsider'ad'o de religi'o, form'it'a'n de protest'ant'a'j kaj anglikan'a'j eklezi'ul'o'j kaj politik'ist'o'j konsil'ant'a'j eklezi'o'j'n pri eŭrop'a integr'iĝ'o.
#000284
Prov'a'j rilat'o'j dis'volv'iĝ'is el la decid'o de la Eŭrop'a Komision'o inter'rilat'i kun eklezi'o'j kaj religi'o'j en 1982. Tiu'j inter'rilat'o'j far'iĝ'is formal'a'j en 1990, post kiam la prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o lanĉ'is publik'a'n debat'o'n. Rezult'e de tio, kresk'ant'a nombr'o de eklezi'o'j kaj komun'um'o'j de divers'a'j kred'o'j star'ig'is ofic'ej'o'j'n en Bruselo. Tiel ili iniciat'is la inter'rilat'o'j'n kun eŭrop'a'j instituci'o'j, kiu'j efektiv'e okaz'is ek'de 2007, kiam ver'a'j instituci'a'j inter'rilat'o'j komenc'iĝ'is. La instituci'ig'o stimul'is regul'a'j'n publik'a'j'n kun'sid'o'j'n inter alt'rang'a'j religi'a'j gvid'ant'o'j kaj eŭrop'uni'a'j ofic'ist'o'j.
#000285
La Komision'o est'as la sol'a eŭrop'a instituci'o rekt'e direkt'ant'a la inter'kred'a'n dialog'o'n, sed est'as propon'o kre'i simil'a'n mekanism'o'n en la Eŭrop'a Parlament'o.
#000286
Kvankam religi'a'j demand'o'j rest'as sub la jurisdikci'o de la eŭrop'uni'a'j membr'o'ŝtat'o'j, tamen la kresk'ant'a nombr'o de ofic'ej'o'j de religi'a'j instituci'o'j ĉe Eŭrop'a Uni'o est'as indik'o, ke la afer'o'j pri fid'o grav'as en la koridor'o'j de la eŭrop'a'j instituci'o'j kaj en la konstru'ad'o de la eŭrop'a politik'a sistem'o.
#000287
1. La Deklar'o de Schuman de la 9a de maj'o 1950 est'is reg'ist'ar'a propon'o de Robert Schuman, la tiam'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j de Franci'o, por kre'i nov'a'n organiz'a'n form'o'n de ŝtat'o'j en Eŭrop'o. (red.)
#000288
Sekular'ig'o minac'as la brit'a'n soci'o'n, dir'is Sayeeda Warsi, estr'o de alt'nivel'a brit'a delegaci'o dum oficial'a vizit'o al la Pap'o. Ŝi al'don'is, ke sekular'ism'a'j aktiv'ul'o'j akapar'as la soci'a'n viv'o'n. La plej klar'a ekzempl'o est'as la mal'permes'o en kelk'a'j lok'o'j vid'ig'i aŭ port'i religi'a'j'n sign'o'j'n en'e de reg'ist'ar'a'j konstru'aĵ'o'j aŭ lok'o'j, kie religi'o est'as periferi'a aŭ mal'pli'grav'ig'it'a en la publik'a sfer'o.
#000290
Baron'in'o Warsi, la unu'a islam'an'in'o serv'ant'a kiel ministr'o, koment'is, ke unu el la plej mal'trankvil'ig'a'j aspekt'o'j de tiu aktiv'ism'o est'as ĝi'a kern'a ne'toler'em'o. Ĝi montr'as simil'a'j'n trajt'o'j'n kiel total'ism'a reĝim'o, rifuz'ant'e la rajt'o'n je religi'a ident'ec'o. Ŝi opini'is, ke la plej bon'a manier'o antaŭ'e'n'ig'i la soci'a'n harmoni'o'n est'as met'i krist'an'ism'o'n en la centr'o'n de la publik'a viv'o. „Tre oft'e oni suspekt'as la kred'o'n en Eŭrop'o pro la baz'a mis'koncept'o, ke por la kre'ad'o de egal'ec'o inter la minoritat'o'j oni bezon'us for'viŝ'i si'a'n religi'a'n hered'aĵ'o'n. Hom'o'j dev'as sent'i si'n fort'a'j pri si'a'j religi'a'j ident'ec'o'j kaj pli cert'a'j pri si'a'j kred'o'j”, ŝi fin'is.
#000291
Sukces'o'n rikolt'is jun'a'j slovak'o'j ĉe astronomi'a olimpi'ad'o en Brazilo. Kvin gimnazi'an'o'j gajn'is du or'a'j'n kaj unu arĝent'a'n medal'o'j'n.
#000292
La ide'o pri inter'naci'a astronomi'a olimpi'ad'o ek'est'is inter reprezent'ant'o'j de Taj'land'o, Indonezio, Irano, Ĉini'o kaj Pollando. La unu'a olimpi'ad'o okaz'is en Taj'land'o en 2007, la ven'ont'a okaz'os en Greki'o.
#000294
De long'a temp'o la estim'at'a'j leg'ant'o'j de ĉi tiu prestiĝ'a magazin'o ne hav'is okaz'o'n leg'i pli da el'tir'aĵ'o'j el la fam'a'j Anal'o'j De BAILENAMBEANN, kiu'j rakont'as en kronik'a form'o epizod'o'j'n pri la viv'o inter la bon'a'j loĝ'ant'o'j de tiu histori'a irlanda urb'et'o. Jen pli'a ĉapitr'o.
#000295
Krom la ankoraŭ ekzist'ant'a monaĥ'in'ej'o de la Sankt'a Kor'o en la iam tre pi'a urb'et'o Bailenambeann [baljenamjaŭn] tie trov'iĝ'is, ĝis la komenc'o de la dek-naŭ'a jar'cent'o, monaĥ'ej'o de la Nud'pied'a Orden'o de sankt'a Feardia Anticoncupiensis. Oni pov'as nur bedaŭr'i, ke la last'a fond'aĵ'o mal'aper'is. Hodiaŭ, en ni'a mal'pi'a mond'o, tia'j jun'a'j vir'o'j, kiu'j antaŭ'e em'is aŭskult'i la di'a'n al'vok'o'n al la religi'a viv'o, nun prefer'as „rep'o'n” al la sankt'a ofic'o, „hiphop'o'n” al la sankt'a mes'o, kaj la kun'ul'ec'o'n de mini'jup'e vest'it'a'j jun'a'j vir'in'o'j al la ĉast'a fraŭl'ec'o.
#000296
Pli-mal'pli je la sam'a temp'o, kiam la monaĥ'ej'o ferm'is si'a'n pord'o'n por la last'a foj'o, iu el la mal'mult'a'j rest'ant'a'j monaĥ'o'j, nom'e frat'o Bernardo, krom'nom'at'a La Simpl'ig'ist'o, decid'is dediĉ'i la last'a'j'n jar'o'j'n de si'a viv'o al pli'bon'ig'o de la eduk'a sistem'o en Irlando.
#000297
Oni dev'as klar'ig'i, ke ĝust'e tiam, kiam Bernardo far'is si'a'n grav'a'n decid'o'n, Irlando ĝu'is la unu'a'j'n jar'o'j'n de sen'de'pend'ec'o. La tri'kolor'a flag'o fier'e flirt'is super la nov'a parlament'ej'o, kaj la korife'o'j de la Liber'a Ŝtat'o est'is deklar'int'a'j, ke la irland'gael'a lingv'o est'os laŭ'konstituci'e la unu'a oficial'a idiom'o de la land'o, kiu ĝis tiam est'is reg'at'a de la angl'e'parol'ant'a'j angl'o'saks'o'j. En Bailenambeann tiu deklar'o kaŭz'is mal'facil'aĵ'o'j'n por la lok'a'j lern'ej'o'j. Por hom'o'j, kiu'j loĝ'is en la tut'gael'lingv'a okcident'o, kaj kiu'j est'is de'nask'a'j parol'ant'o'j de tiu antikv'a kaj nobl'a lingv'o, uz'ad'o de la gael'a ne est'ig'is problem'o'j'n, kvankam eĉ por ili la klasik'a liter'um'ad'o de la idiom'o est'as komplik'a kaj ne facil'e lern'ebl'a. Ni cit'u nur unu ekzempl'o'n: laŭ la tradici'a ortografi'o la vort'o „gael'a” skrib'iĝ'as kiel Gaedhilge, sed prononc'iĝ'as kiel „gejlge”. (Fakt'e ĝi est'as eĉ pli komplik'a, ĉar la h reprezent'as ne la son'o'n „ho”, sed punkt'et'o'n super la liter'o d).
#000298
Pli'e, la gramatik'o de la ne're'form'it'a naci'a lingv'o est'is eĉ pli kompleks'a ol la ortografi'o, hav'ant'e deklinaci'o'j'n kaj konjunkci'o'j'n iom simil'a'j'n al tiu'j de la klasik'a'j lingv'o'j latin'a kaj grek'a.
#000299
La bon'kor'a Bernardo fru'e konstat'is, ke la jun'a'j lern'ej'an'o'j mult'e sufer'as sub la pez'a jug'o de tia'j komplik'aĵ'o'j, kaj li decid'is re'form'i kaj simpl'ig'i la antikv'a'n lingv'o'n. Unu'e li decid'is, ke la gramatik'o de la gael'a dev'us konsist'i el nur dek ses regul'o'j – ver'e revoluci'a iniciat'o.
#000300
Est'us ted'e list'ig'i ĉiu'j'n 16 regul'o'j'n, sed oni pov'us menci'i kelk'a'j'n el la re'form'o'j propon'it'a'j de Bernardo. Li for'ig'is ne'neces'a'j'n liter'o'j'n (kiu'j abund'as en la skrib'a lingv'o), kaj drast'e simpl'ig'is la ortografi'o'n. Li rekomend'is instru'ad'o'n kaj uz'ad'o'n de modern'a'j latin'a'j liter'o'j anstataŭ la bel'a, sed mal'pli praktik'a antikv'a kelt'a alfabet'o baz'it'a sur la mez'epok'a'j manuskript'o'j. Li mal'pli'ig'is la nombr'o'n de la konjugaci'o'j kaj simpl'ig'is la divers'a'j'n form'o'j'n kaj temp'o'j'n de la verb'o'j; li nul'ig'is la dativ'a'n kaz'o'n de la substantiv'o'j; kaj li permes'is en'konduk'o'n de inter'naci'a termin'ar'o por modern'a'j koncept'o'j, kiu'j ne ekzist'is en la antikv'a idiom'o. Kompren'ebl'e tia'j neolog'ism'o'j dev'us est'i skrib'at'a'j kaj prononc'at'a'j laŭ la regul'o'j de la lingv'o kaj obe'i la princip'o'n de vokal'harmoni'o (princip'o, kiu ekzist'as nur en la gael'a'j lingv'o'j kaj en kelk'a'j mal'mult'a'j ali'a'j en Eŭrop'o, kiel, ekzempl'e, la hungar'a). Bernardo ĝeneral'ig'is la uz'ad'o'n de prefiks'o'j kaj sufiks'o'j, kaj far'is ali'a'j'n util'a'j'n ŝanĝ'o'j'n. (Kurioz'e, kvankam oni fort'e kontraŭ'star'is li'a'n iniciat'o'n, la ŝtat'a'j instanc'o'j post'e en'konduk'is simil'a'j'n re'form'o'j'n.)
#000301
Li'a'j ceter'a'j re'form'o'j est'is eĉ pli original'a'j. Kvankam en la preĝ'ej'o en Bailenambeann la dimanĉ'a mes'o okaz'is ĉiam en la latin'a lingv'o, la fidel'ul'o'j oft'e kutim'is dir'i la patroni'a'n preĝ'o'n en la gael'a. Bernardo vol'is for'ig'i el ĝi la pasiv'o'n de la subjunktiv'a mod'o, kiu aper'as plur'foj'e en la preĝ'o. Tio ne plaĉ'is al la fidel'ul'o'j. Pli'e li furioz'ig'is la ĉef'episkop'o'n en Dublino per sugest'o, ke, en la tag'o de la fest'o de sankt'a Patrik'o, naci'a patron'o de Irlando, la mes'o est'u celebr'at'a en la irlanda lingv'o, ne en la latin'a.
#000302
Eĉ pli ŝok'e tamen est'is ali'a propon'o li'a, kiu rilat'as al la ne'katolik'a'j irland'an'o'j (protest'ant'o'j, ktp). La pli'mult'o de la irland'an'o'j aparten'as al la katolik'a religi'o, kaj tiu fakt'o est'as re'spegul'at'a en la popol'a lingv'aĵ'o. Ekzempl'e, anstataŭ la salut'o „Bon'a'n tag'o'n!”, kutim'a en ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j, la gael'lingv'an'o'j salut'as si'n per tradici'a fraz'o, kies signif'o est'as: „Di'o kun vi!”. La al'parol'at'a person'o respond'as per la salut'o: „Di'o kaj Maria, kaj Patrik'o kun vi!” Je tio la unu'a salut'ant'o respond'as: „Di'o kaj Maria kaj Patrik'o kaj Brigit'a (nom'o de ali'a popular'a sankt'ul'in'o) est'u kun vi!”. Kompren'ebl'e oni rajt'as al'don'i la nom'o'j'n de plu'a'j sankt'ul'o'j. (En Irlando, temp'o neniam mank'as por long'a'j salut'o'j kaj konversaci'o.)
#000303
Bernardo sci'is, ke kult'o al la sankt'ul'o'j ne est'as kutim'a inter protest'ant'o'j, sed li ne est'is tre bon'e inform'it'a pri la protest'ant'a teologi'o, do li ekumen'em'e, kaj iom naiv'e, sugest'is, ke ne'katolik'o'j salut'u si'n gael'e per la vort'o'j: „Di'o kaj Lutero kaj Kalvino est'u kun vi!”. Post tiu propon'o ne nur la ĉef'episkop'o koler'iĝ'is. Preskaŭ la tut'a loĝ'ant'ar'o de Bailenambeann (kaj la katolik'o'j kaj la protest'ant'o'j) protest'is, kaj kelk'a'j ebri'ul'o'j ĵet'is ŝton'o'j'n kontraŭ la fenestr'o'j de la dom'et'o de Bernardo, kiu ne plu hav'is loĝ'ej'o'n en la ferm'it'a monaĥ'ej'o. Normal'e la baljenamjaŭnanoj est'is tre pac'em'a kaj toler'em'a popol'o, sed tiu iniciat'o est'is sent'it'a de la an'o'j de ambaŭ konfesi'o'j kiel terur'a herez'o.
#000304
* Ĝi est'is tiom mod'a, ke (sen'blag'e) du el la sub'skrib'int'o'j de la deklar'o pri la sen'de'pend'iĝ'o de Irlando est'is esperant'ist'o'j. (Not'o de la aŭtor'o)
#000306
Ambaŭ'bord'e de la river'o Djoué [ĝu'e] apud Brazavilo, la ĉef'urb'o de la Respublik'o Kongo, kolekt'iĝ'is grand'a'j hom'amas'o'j. Ili vol'is admir'i la dik'a'j'n kap'o'n kaj kol'o'n de hipopotam'o, kiu'n lok'a'j infan'o'j nom'is Blek.
#000307
Kaŝ'iĝ'as en la river'o grand'a'j surpriz'o'j. Antaŭ kvar jar'o'j, oni tie mort'paf'is krokodil'o'n, kiu manĝ'is du infan'o'j'n. La kadavr'o'n oni port'is al la urb'o'dom'o de Makelekele, la unu'a kvartal'o de Brazavilo.
#000308
La danĝer'o de la hipopotam'o ne mal'instig'is bub'aĉ'o'j'n ĵet'i ŝton'o'j'n en la akv'o'n por aper'ig'i la best'o'n, kiu efektiv'e blek'is, grumbl'is kaj ŝpruc'ig'is akv'o'n tra si'a'j naz'tru'eg'o'j, antaŭ ol de'nov'e en'akv'iĝ'i.
#000310
Pro tio, ke dum mult'a'j jar'o'j mi kolekt'as inform'o'j'n pri radioaktiv'ec'o, la artikol'o Mank'as elektr'o, mank'as mem'kritik'o (MONATO, 2012/7, p. 8-9) instig'is mi'n skrib'i pli optimism'e pri la event'o'j en la provinc'o Fukuŝimo en Japani'o.
#000311
Kiam mi inform'iĝ'is pri la katastrof'o ĉe la atom'central'o de Fukuŝimo, detru'it'a pro cunam'o en mart'o 2011, mi esper'is, ke la japan'o'j lern'is sur'baz'e de la ĉernobila situaci'o. La ver'a tie'a katastrof'o konsist'as en tio, ke la rus'a'j instanc'o'j dev'ig'is la ĉernobilanojn for'las'i si'a'j'n hejm'o'j'n.
#000312
Frap'is mi'n, kiam mi aŭd'is, ke de'nov'e, kiel ĉe Ĉernobilo, la japan'a'j politik'ist'o'j ignor'as la opini'o'j'n de scienc'ist'o'j. Do, stult'e, ili ordon'is, ke la popol'o ĉirkaŭ Fukuŝimo for'las'u si'a'j'n hejm'o'j'n. Mult'a'j nun sufer'as pro neniel neces'a ekzil'o, kiel ĉe Ĉernobilo.
#000316
Post Hiroŝim'o kaj Nagasak'o est'is decid'it'e, ke iu ajn nivel'o de radioaktiv'ec'o est'as danĝer'a. Post'a'j esplor'o'j pruv'is, ke hormesis aplik'iĝ'as al radioaktiv'ec'o sam'e kiel al ali'a'j venen'o'j. Ja iom'et'e da radioaktiv'ec'o neces'as por bon'a san'o.
#000318
Japan'o'j bezon'as politik'ist'o'j'n, kiu'j aŭskult'os si'a'j'n scienc'ist'o'j'n kaj kiu'j dir'os, ke la popol'o ne tim'u la mal'grand'a'n radioaktiv'ec'o'n apud Fukuŝimo. Ili do re'ven'u al si'a hejm'o kaj bien'o kaj ili'n re'konstru'u.
#000319
Ĉernobilanoj nun re'ven'as post kvar'on'jar'cent'o al si'a'j teren'o'j. Esper'ebl'e japan'o'j ne tiom long'e atend'u.
#000320
Not'o de la redaktor'o pri scienc'o: La supr'a artikol'o est'as person'a opini'o, kiu ebl'e en'hav'as kelk'e aŭ mult'e da ver'o, sed not'ind'as, ke en aŭgust'o 2012 en fid'ind'a'j inter'naci'a'j gazet'o'j aper'is nov'aĵ'o pri fiŝ'o'j, kiu'j hav'is, laŭ scienc'ul'o'j, nivel'o'n de radioaktiv'ec'o terur'e (256-obl'e) pli alt'a'n ol la permes'at'a. Ne ebl'as asert'i, ke hom'o'j pov'is rest'i en si'a'j hejm'o'j kaj ke neni'o okaz'us. En Ĉernobilo nask'iĝ'is infan'o'j kun divers'a'j mis'form'aĵ'o'j, kaj ne ver'as, ke tie la hom'o'j sufer'is nur pro mal'riĉ'ec'o kaj ekzil'o.
#000321
Kiel ebl'as, ke ni sen'pen'e dir'as mil'o'j'n da vort'o'j ĉiu'tag'e? Kiu'j'n stadi'o'j'n parol'ant'o dev'as tra'ir'i por traduk'i ide'o'n en vort'o'j'n aŭ fraz'o'j'n? Scienc'ist'o'j kre'is model'o'j'n pri tio, sed nur por parol'ant'o ĝeneral'a, ali'dir'it'e por mez'um'a parol'ant'o. Tiu tamen ne ekzist'as: ĉiu, flu'e aŭ balbut'e, parol'as en si'a propr'a manier'o. Kiel klar'ig'i tiu'j'n diferenc'o'j'n?
#000322
La Max-Planck-Institut'o pri Psik'o'lingv'ist'ik'o en Nimeg'o, Nederlando, esplor'ad'as tiu'j'n faktor'o'j'n en divers'a'j grup'o'j. Unu el tiu'j est'as esplor-grup'o Individu'a'j diferenc'o'j en lingv'o'pri'labor'ad'o (sub la gvid'ad'o de profesor'o doktor'o Antje Meyer). Solv'end'a'j demand'o'j est'as inter ali'a'j: kial iu'j eg'e pli bon'e ol ali'a'j pov'as sekv'i konversaci'o'n en bru'a ĉirkaŭ'aĵ'o; kial iu'j pli facil'e re'kon'as ekster'land'a'n aŭ dialekt'a'n akĉent'o'n ol ali'a'j; kial iu'j mal'pli facil'e re'memor'as ĝust'a'n vort'o'n ol ali'a'j?
#000324
Ekzist'as ne nur individu'a'j diferenc'o'j, sed ankaŭ grup'a'j, ekzempl'e inter jun'ul'o'j kaj mal'jun'ul'o'j. Ĉe pli'aĝ'ul'o'j la perd'o de aŭd'kapabl'o ja lud'as rol'o'n. Tamen du person'o'j kun sam'a handikap'o pov'as montr'i diferenc'o'n. Du kon'a'j procez'o'j, kiu'j influ'as la parol'a'n procez'o'n, est'as la ĝis'dat'ig'o de labor-memor'o kaj la sub'prem'ad'o de aŭtomat'a'j kaj super'reg'a'j re'ag'o'j. Dum konversaci'o la tem-inform'o'j dev'as ad'e est'i ĝis'dat'ig'at'a'j. Koncern'a'j inform'o'j anstataŭ'as ne plu koncern'a'j'n. Kaj dum parol'ad'o pri hund'o, kiam la ĉi-rilat'a vort'o „kat'o” (ebl'e ne'konsci'e, ĉar ekzempl'e hazard'e preter'pas'as kat'o) aper'as en ies kap'o, tiu dev'as sub'prem'i la aktiv'ig'o'n de la koncept'o kat'o.
#000325
Nu, ĝarden'ist'o'j sci'as, ke kelk'a'j plant-speci'o'j est'as ĉiu'jar'e atak'at'a'j de afid'o'j, dum ali'a'j – ekzempl'e ment'o kaj lupol'o – rest'as ne'tuŝ'it'a'j. Se oni pov'us izol'i la gen'o'n, kiu stimul'as la afid-for'pel'a'n feremonon en tiu'j kresk'aĵ'o'j, kaj en'konduk'i ĝi'n en nov'a'n speci'o'n de tritik'o, ebl'e ne neces'us ŝpruc'ig'i tiom da insekt'o'mort'ig'il'o'j. Tiu ĉi est'as unu el la esplor'o'j, pri kiu'j okup'iĝ'as la bio'scienc'ist'o'j de Rothamsted Research dum la last'a'j sep jar'o'j.
#000336
Scienc'ist'o'j en Briti'o asert'as, ke eksperiment'o'j rilat'e genetik'e modif'it'a'j'n kresk'aĵ'o'j'n (GM-kresk'aĵ'o'j'n) est'as pli sever'e kontrol'at'a'j ol ali'land'e. GM-eksperiment'o'j dev'as est'i izol'it'a'j en vitr'o'dom'o ĝis ĉia kontrol'o est'as plen'um'it'a. En 2012, post sep'jar'a en'ferm'it'a esplor'ad'o, Rothamsted Research ricev'is permes'o'n de la reg'ist'ar'o prov'i kresk'ig'i afid-rezist'a'n tritik'o'n en kamp'o apud Harpenden. La prov'kamp'o situ'as iom for de ali'a'j gren'kamp'o'j. Oni protekt'as la kamp'o'n kontraŭ trud'best'o'j kaj trud'hom'o'j per rimark'ind'a bar'il'o. Oni star'ig'is plur'a'j'n rigor'a'j'n izol'ad'a'j'n kontrol'o'j'n por evit'i inter'ŝanĝ'o'n de polen'o kun ali'a'j gren'spec'o'j. La nov'a eksperiment'a kresk'aĵ'o est'as nom'it'a printemp'a tritik'o. Ĝi ne flor'as sam'temp'e kun gren'speci'o'j kutim'e kultiv'at'a'j en Briti'o. Pro tio, la polen'o de kontraŭ'afid'a tritik'o ne pov'as trans'ir'i al ali'a'j speci'o'j de tritik'o, al horde'o, aven'o aŭ sekal'o.
#000337
Hom'o'j daŭr'e kontraŭ'argument'as kaj kelk'foj'e manifestaci'as kontraŭ GM-kresk'aĵ'o'j. Grup'o kun signif'o'plen'a nom'o Tak'e the Flour Back (Re'pren'u la farun'o'n) propon'is manifestaci'o'n kontraŭ la eksperiment'o. Kelk'a'j fervor'ul'o'j eĉ vol'is detru'i la prov'kamp'o'n. Proksim'um'e 200 protest'ant'o'j al'ven'is al Harpenden en maj'o 2012. Polic'an'o'j star'is inter ili kaj la kamp'o. Ankaŭ sub'ten'ant'o'j de la eksperiment'o ĉe'est'is, sed fin'e la manifestaci'o est'is pac'em'a. La protest'ant'o'j pri'tim'as efik'o'n de la prov-tritik'o sur ali'a'j kresk'aĵ'o'j kaj apart'e sur la hom'a kaj best'a korp'o. Ili konstern'iĝ'as pro ebl'e ne'invers'ig'ebl'a trans'polen'ad'o de la modif'it'a tritik'o al ali'a'j gren'speci'o'j. Ili tut'e ne kontraŭ'as scienc'o'n, sed prefer'as rimed'o'j'n pli natur'a'j'n.
#000338
Protest'ant'o'j asert'as, ke la kontraŭ'afid'a esplor'ad'o est'as mis'uz'o de publik'a mon'o, kaj ke potenc'a'j agrikultur'a'j kompani'o'j profit'os la nov'a'n speci'o'n. Scienc'ist'o'j de Rothamsted respond'as, ke la nov'a gren'speci'o ne ricev'os patent'o'n: ĝi est'os por la bon'fart'o de la tut'a mond'o. Tak'e the Flour Back si'a'flank'e protest'as, ĉar mult'e da manĝ'aĵ'o perd'iĝ'as pro mal'ŝpar'o kaj ne'efik'a konserv'ad'o post rikolt'o. Sen'dub'e ili prav'as, kaj oni dev'as al'front'i tiu'j'n problem'o'j'n, sam'temp'e trov'ant'e ali'a'j'n rimed'o'j'n por konserv'i la ter'o'n kaj sekur'ig'i manĝ'o'proviz'o'n al la mond'o. Sukces'a evolu'ig'o de afid-rezist'a gren'o ebl'e ŝanĝ'us la mond'o'n, sam'e kiel la tritik'o iam evolu'ig'it'a de Norm'a'n Borlaug. Ni dev'as esperant'e atend'i la rezult'o'j'n de la septembr'a rikolt'o.
#000340
Pli ol ses monat'o'j'n viv'is sen kor'o la eks'a fajr'o'brigad'ist'o Jakub Halik el la ĉeĥ'a urb'o Neratovice (ĉ. 30 km for de la ĉef'urb'o Prago). Li hav'is en si'a korp'o du art'e'far'it'a'j'n pump'il'o'j'n lig'it'a'j'n al bateri'o'j, kiu'j pump'ad'is sang'o'n tra la vejn'o'j kaj arteri'o'j.
#000341
La slovak'a'n ekonomi'o'n pen'e sav'as la eksport'a'j aŭt'o'fabrik'o'j, kiu'j progres'as dank'e al nov'a'j model'o'j. Oni prognoz'as, ke la tri aŭt'o'fabrik'o'j en Slovaki'o (Kia Motors Slovaki'a en la urb'o Žilina [ĵilina], PSA Peugeot Citroën en Trnava kaj Volkswagen en la ĉef'urb'o Bratislav'o) dum ĉi tiu jar'o produkt'os ĉ. 925 000 aŭt'o'j'n; en 2011 est'is nur 639 000.
#000344
Dank'e al tio la slovak'a ekonomi'o en temp'o'j de ŝuld'a kriz'o kresk'as je preskaŭ 3 % jar'e. La sol'a mal'avantaĝ'o est'as, ke aŭt'o'produkt'ad'o est'as lig'it'a kun impost'facil'ig'o'j kaj ne al'port'as al la ŝtat'o grand'a'j'n rekt'a'j'n impost'en'spez'o'j'n. En la slovak'a'j aŭt'o'fabrik'o'j labor'ad'as preskaŭ 20 000 person'o'j kaj en la tut'a aŭt'o'industri'o pli ol 60 000.
#000345
Gajn'is prestiĝ'a'n beletr'a'n premi'o'n alban'de'ven'a ital'o. Carmine Abat'e, nask'it'a en 1954, gajn'is la premi'o'n Campiella pro si'a roman'o La colline del vent'o (La mont'et'o de la vent'o), kiu akir'is 98 el 273 voĉ'o'j.
#000346
Abat'e pri'trakt'as soci'a'j'n tem'o'j'n, inkluziv'e de ras'ism'o. En la premi'it'a roman'o famili'o el Kalabrio front'as al divers'a'j sufer'aĵ'o'j, sed fin'e, pro si'a ekzempl'o, esper'ig'as ali'a'j'n hom'o'j'n.
#000347
En septembr'o komenc'iĝ'is en mult'a'j land'o'j nov'a stud'jar'o. Sam'e en Aŭstrio, kie oficial'e ne mank'as instru'ist'o'j, kie tamen en mult'a'j klas'ĉambr'o'j star'as ne instru'ist'o'j, sed student'o'j aŭ t.n. kver-en'ir'int'o'j el la ekonomi'o.
#000348
Tem'as pri tiu'j, kiu'j „kver'e”, do de'flank'e, en'ir'is la profesi'o'n sen pedagogi'a diplom'o. Inter'temp'e pli'akr'iĝ'as ver'a instru'ist'o-mank'o, ĉar mult'a'j pedagog'o'j est'as pli-ol-50-jar'aĝ'a'j kaj baldaŭ pensi'iĝ'os.
#000349
Ceter'e mizer'as la labor'kondiĉ'o'j por instru'ist'o'j. Klas'o'j kun pli ol 30 ge'lern'ant'o'j; lern'ant'o'j ne'lern'em'a'j, laŭt'a'j kaj agres'em'a'j, daŭr'a ĝen'ad'o de la instru'a labor'o. Pro en'migr'ad'o en Aŭstrion en iu'j klas'o'j en Vieno eĉ ne unu lern'ant'o parol'as la german'a'n kiel ge'patr'a'n lingv'o'n.
#000350
Ekster la klas'ĉambr'o'j mank'as lok'o por prepar'i lecion'o'j'n kaj la divers'a'j'n administr'a'j'n task'o'j'n. En la t.n. konferenc'a ĉambr'o instru'ist'o dispon'as pri et'a skrib'o'tabl'o, sen tir'kest'o kaj sen komput'il'o. Mank'as ankaŭ ŝrank'o por instru'material'o.
#000351
Nun la reg'ist'ar'o trakt'as kun la koncern'a sindikat'o pri modern'ig'o de la instru'ist'a deĵor'a leĝ'o. La reg'ist'ar'o vol'as, ke instru'ist'o'j labor'u 30 % pli ol nun kaj rest'u la tut'a'n tag'o'n en la lern'ej'o.
#000353
La salajr'o est'u pli alt'a por jun'a'j instru'ist'o'j, sed dum la viv'o ne mult'e pli'alt'iĝ'u. Feri'o'j est'u mal'long'ig'it'a'j, kaj tiam okaz'u plu'kler'ig'ad'o. Tem'as ne pri pli'bon'ig'o de la kler'ig'a sistem'o, sed pri ŝpar'o de mon'o. Pri tio la sindikat'o ne konsent'os.
#000354
En mult'a'j lingv'o'j oni uz'as la termin'o'j'n „besti'ec'o” kaj „besti'aĵ'o” por indik'i ag'ad'o'n kontraŭ'a'n al la hom'a moral'o. Hom'o est'as best'o pens'ant'a, verdikt'is Aristotelo per sukces'a difin'o. Tio signif'as, ke en la okaz'o de hom'o'j ja logik'o, raci'o, far'as la diferenc'o'n, triumf'ant'e super instinkt'o. Esenc'e ĉi tio disting'as hom'o'j'n de best'o'j.
#000355
Mi'a'j'n plej bon'a'j'n amik'o'j'n (kvar aŭ kvin en'tut'e) mi neniom pri'tim'as – hund'o'j'n kaj ili'a'j'n dent'o'j'n iom'et'e jes. „Kar'a amik'o, mi ja est'as vi'a mastr'o, sed vi est'as mi'a dres'ist'o”, asert'is kor'tuŝ'it'e antaŭ kelk'a'j jar'o'j la ital'a kant'ist'o Franc'o Fasano en la kant'o L'amico, per ali'a hiperbol'o. Ja ekzist'as, ĉirkaŭ ni, kelk'a'j mal'sovaĝ'a'j best'o'j, sed tio plej'oft'e de'pend'as de ni'a propr'a em'o, kapabl'o kaj pacienc'o ili'n dres'i. Tem'as iu'senc'e pri escept'o, ne pri regul'o. Mi ja ŝat'as best'o'j'n kaj eg'e mal'am'as tiu'j'n, kiu'j ili'n bat'as aŭ for'las'as sur aŭt'o'voj'o, sed mi ne pov'as kompren'i, kiel oni pov'as tiu'j'n kre'aĵ'o'j'n ver'e am'i, kis'i, brak'um'i, eĉ ten'i en la propr'a lit'o, kun la kap'o sur la propr'a kusen'o.
#000357
Ig'is mi'n rid'et'i kon'at'o mi'a, kiu eĉ pret'ig'is por si'a hund'o ov'o'punĉ'o'n ĉiu'maten'e, sed post kelk'a'j semajn'o'j plor'is, ĉar ĝi sen'kial'e eskap'is. Kio'n dir'i pri la vest'ad'o de best'o'j per jak'o, bant'o kaj ĉap'o? „Nur parol'ad'o mank'is al ĝi”, oni asert'as foj'foj'e vid'al'vid'e al la tomb'o kaj al la fot'o de kar'memor'a best'o: en Italio ja ekzist'as tomb'ej'o'j por best'o'j, kiu'j pov'as est'i eĉ kremaci'it'a'j. Preskaŭ rid'ind'a'j afer'o'j, mi'a'opini'e.
#000358
Pro kio la ĝis'nun'a en'konduk'o? Ĉar last'a'temp'e mi leg'is, ke komenc'e de la 20a jar'cent'o la brit'a scienc'ist'o Georg'e Murray Levick plen'um'is esplor'o'n pri la kutim'o'j de pingven'o'j. Tiu scienc'o, la esplor'ad'o de best'a'j kutim'o'j, nom'iĝ'as – kiel kon'at'e – etologi'o kaj, se la tem'o interes'as, nepr'e legend'as iu'j libr'o'j de Konrad Lorenz. Levick, kiu ating'is la sud'a'n polus'o'n kadr'e de ekspedici'o de Robert Scott, pas'ig'is la somer'o'j'n de 1911/12 observ'ant'e la kondut'o'n de la pingven'o'j de Adelie, en la zon'o de Cape Adare. Tiu'j'n best'o'j'n, la pingven'o'j'n, oni ial kutim'as kaj ŝat'as prezent'i kiel precip'a'n ekzempl'o'n de monogami'o kaj ge'edz'a fidel'ec'o. Al tiu bild'o ver'ŝajn'e kontribu'is film'o'j kaj ali'a'j por'infan'a'j rakont'o'j, kiu'j pri'skrib'is la long'a'j'n promen'o'j'n de pingven'o'j sur la neĝ'o por re'ven'i al la propr'a hejm'o.
#000359
Tamen, laŭ la aŭtor'o de tiu esplor'o, rest'int'a kaŝ'a ĝis tiu ĉi jar'o por ne ŝok'i la Briti'o'n de la eduard'a epok'o, la pingven'o'j ag'ad'is tre ... ne'atend'it'e. Plur'a'j pingven'o'j de la sud'a polus'o fakt'e praktik'is sodomi'o'n. Ili ne hezit'is violent'i la femal'a'j'n pingven'o'j'n kaj kelk'foj'e seks'um'is eĉ kun mort'int'a'j. Por ne sku'i la leg'ant'ar'o'n, la aŭtor'o skrib'is tia'j'n observ'o'j'n en la pra'grek'a kaj ili ne aper'is en la pres'it'a versi'o de la libr'o. Pro tiu kial'o, absolut'e interes'a el scienc'a vid'punkt'o, la real'o rest'is ne'kon'at'a ĝis nun. Ali'vort'e, oni aplik'is dum tiom da jar'o'j cenzur'o'n al scienc'a esplor'o, interpret'ant'e kiel „tabu'o'j'n” aŭ ver'a'j'n „ĉef'pek'o'j'n” la natur'a'j'n, kvankam strang'a'j'n, kutim'o'j'n de apart'a best'o (ne'pens'ant'a, mi re'memor'ig'u).
#000360
Antaŭ jar'cent'o la temp'o'j ne est'is matur'a'j por akcept'i tiu'n real'o'n kaj oni pov'as almenaŭ part'e kompren'i la tiam'a'n ne'dir'em'o'n. Tamen ŝajn'as al mi, ke almenaŭ en la nun'a temp'o pingven'o'j kaj ali'a'j best'o'j (inkluziv'e de la hund'o'j, kiu'j plur'foj'e mi'n mord'is) ne pov'as kaj ne dev'as est'i kulp'ig'it'a'j sur'baz'e de moral'a'j aŭ iel ajn hom'a'j kriteri'o'j, kiu'j neniom pov'as est'i aplik'it'a'j al ni'a'j kvar'pied'a'j kun'ul'o'j, ĉu ili viv'as en tundr'o, savan'o aŭ en la mal'vast'a'j kaĝ'o'j de ni'a'j hejm'o'j aŭ best'o'ĝarden'o'j. Best'o'j est'as kaj dev'as rest'i best'o'j, neni'o pli. Kiu'n senc'o'n hav'as por'infan'a'j film'o'j, kiel tiu de la bon'kor'a pork'et'o Peppa Pig kaj de la simpati'a fiŝ'et'o Nemo, se post'e ni glor'as al ni'a'j infan'o'j la bon'eg'a'n gust'o'n de sam'best'a'j kolbas'o aŭ file'o? Ĉio ĉi ŝajn'as al mi hipokrit'a kaj sen'nuanc'a.
#000361
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j ankaŭ en Albanio est'is mal'permes'it'e fum'i en publik'a'j lok'o'j. Tamen foj'foj'e okaz'is, ke kaf'ej'o- aŭ restoraci'o-posed'ant'o'j toler'is fum'ant'a'j'n klient'o'j'n. Indiferent'as la inspektor'o'j pri san'o.
#000362
Nov'a ministr'o pri san'o decid'is okup'iĝ'i pli serioz'e pri respekt'o al la kontraŭ'fum'ad'a leĝ'o. Mon'pun'at'a'j est'as posed'ant'o'j kaj direktor'o'j de publik'a'j ej'o'j, kiu'j ĝi'n mal'obe'as. Lanĉ'it'a est'as kampanj'o, uz'ant'a i.a. bus'o'j'n, por atent'ig'i pri la rajt'o'j de ne'fum'ant'o'j.
#000363
Portugal'a poet'o vers'is: „Vi est'as kiel grand'a silent'o super mi'a viv'o.” Sed en mi'a viv'o tiu „vi” kaj tia silent'o mal'est'as. Eĉ mi'a kar'a edz'in'o konstant'e vol'as aŭskult'i muzik'o'n, ĉu disk'e, ĉu radi'e. Feliĉ'e tem'as preskaŭ ĉiam pri klasik'a aŭ agrabl'a tradici'a kant'o aŭ orkestr'aĵ'o.
#000367
Ŝi ŝat'as apart'e kord'instrument'a'n muzik'o'n, kaj tio'n mi ne kontraŭ'as, eĉ pov'as kun'ĝu'i. Sed en mal'oft'a'j okaz'o'j, kiam ŝi for'est'as, mi oft'e ŝat'as rest'i sol'a en ben'a silent'o.
#000368
Iu'n tag'o'n mi vic'star'is en bank'o kun ali'a'j klient'o'j, est'is dev'ig'at'a aŭskult'i laŭt'a'n muzik'aĉ'o'n el la bank'a'j laŭt'parol'il'o'j. Mi demand'is la jun'a'n komiz'in'o'n: „Kiel vi pov'as labor'i dum tia terur'a kat'o'blek'o?”
#000369
Mi'a kar'a du'on'o, Hortensi'a Kvinke, oft'e el'lit'iĝ'as fru'e por ir'i naĝ'i en la lok'a sub'tegment'a naĝ'ej'o, antaŭ la al'ven'o de la labor'ant'a'j loĝ'ant'o'j de ni'a urb'o. Sed la maten'a pac'o de ŝi'a naĝ'ad'o est'as ĉiam detru'at'a per laŭt'eg'a muzik'aĉ'o, kiu'n la dung'it'o'j insist'as lud'ig'i.
#000372
Se ŝi plend'as, oni respond'as, ke la muzik'o est'as ŝat'at'a de la ali'a'j naĝ'ant'o'j. Ne grav'as, ke ŝi pag'is nur por naĝ'i, ne por sufer'i rok'muzik'aĉ'o'n.
#000373
Almenaŭ por mi, rep'o kaj rok'o est'as abomen'aĵ'o'j – sed mi ne sci'as, ĉu tio est'as nur'a grumbl'aĵ'o de mal'jun'iĝ'ant'a hom'o aŭ prav'ig'ebl'a protest'o kontraŭ son'polu'ad'o kaj pled'o pri la hom'a rajt'o hav'i iom da pac'o kaj silent'o. Fin'fin'e, neni'u vol'as est'i akuz'it'a kiel lud'o'fuŝ'ant'o aŭ mizer'ul'o.
#000376
Proksim'e al ni'a dom'o est'as mal'nov'a staci'dom'o, nun trans'form'it'a en loĝ'dom'o'n. La posed'ant'o'j de'ven'is de ekster'land'o kaj supoz'ebl'e for'est'as, ĉar la dom'o ŝajn'as est'i ne'okup'at'a. Sur la mur'o'j vid'ebl'as alarm'il'o kontraŭ dom'ŝtel'ist'o'j, kiu konstant'e son'as. Ĝis ĉi tiu moment'o, ĝi son'ad'as tag'e kaj nokt'e dum tut'a semajn'o kaj neniam ĉes'as. La bru'o est'as absolut'e ne'toler'ebl'a.
#000377
Mi ir'is al la polic'ej'o kaj plend'is pri la ĝen'o. La jun'a polic'an'in'o, kun kiu mi parol'is, cert'ig'is, ke oni pri'trakt'os la afer'o'n. Sed en la land'o, kie mi loĝ'as, la polic'o ne rajt'as okup'iĝ'i pri en'dom'a'j kaj najbar'a'j afer'o'j, kaj la leĝ'o est'as tre mal'fort'a kaj mal'sever'a. Evident'e, la polic'an'o'j far'is neni'o'n. Dum mi skrib'as ĉi tiu'n artikol'o'n, la alarm'o ankoraŭ son'as, kaj son'as, kaj son'as.
#000378
Konversaci'o kun bon'a'j ge'amik'o'j est'is agrabl'a kaj dezir'ind'a; la hom'a voĉ'o pov'as est'i bel'a kaj bon'ven'a, sed la hom'o tre bezon'as ankaŭ hor'o'j'n de pac'o kaj silent'o. Tio'n ni neniam forges'u.
#000381
Ne'kutim'a'n vojaĝ'o'n far'is Vaidotas Digaitis, 46-jar'aĝ'a litovo el la distrikt'o Šilalé. Li ĉirkaŭ'ir'is sur'ĉeval'e Balt'a'n Mar'o'n – vojaĝ'o 6000 km long'a, kiu'n li entrepren'is per du ĉeval'o'j.
#000383
Ne mank'is aventur'o'j. En Rusio fal'is la ĉeval'o, kun la rajd'ant'o, tiel ke Digaitis romp'is al si la pied'o'n. Rekomend'it'e est'is, ke li kuŝ'u dum kvar semajn'o'j, sed post kelk'a'j tag'o'j li de'nov'e sur'sel'iĝ'is.
#000385
Nur mal'mult'a'j'n afer'o'j'n li kun'port'is: vest'aĵ'o'j'n, nutr'aĵ'o'j'n, map'o'j'n. Nokt'e li dorm'is ĉe lok'ul'o'j. Nur unu nokt'o'n sub'ĉiel'e li pas'ig'is, en Pollando. En Finnlando vek'is li'n iam la polic'o, ĉar unu el la ĉeval'o'j liber'iĝ'is. Gast'am'o apart'e en Svedi'o li'n ĝoj'ig'is.
#000386
Ĉiu'j sep'jar'a'j lern'ant'o'j en brit'a'j lern'ej'o'j est'os dev'ig'at'a'j lern'i almenaŭ unu fremd'a'n lingv'o'n kiel part'o'n de la regul'a reg'ist'ar'a instru'program'o. La nov'a stud'program'o komenc'iĝ'os en septembr'o 2013.
#000388
Lingv'o-lecion'o'j en element'a'j lern'ej'o'j cel'as halt'ig'i la drast'a'n mal'kresk'o'n de lingv'o'j kiel stud'objekt'o'j por ekzamen'o'j ĉe pli alt'a'j stud'nivel'o'j.
#000389
Lern'ant'o'j kapabl'u parol'i per struktur'it'a'j fraz'o'j kaj ĝust'a prononc'ad'o, kaj klar'e esprim'i simpl'a'j'n ide'o'j'n en ali'a lingv'o. Ili kompren'u la baz'a'n gramatik'o'n de la nov'a lingv'o kaj kon'at'iĝ'u kun kant'o'j kaj poezi'aĵ'o'j.
#000390
Kelk'a'j opini'as, ke instru'i du'a'n lingv'o'n al lern'ant'o'j de la unu'a lern'o'jar'o est'as mal'ŝpar'o de temp'o. Ali'a'j kred'as, ke la propon'o est'u konsider'at'a serioz'a. Ili dir'as, ke stud'i ali'a'n lingv'o'n, egal'e kiu'n, en'hav'as grand'a'n eduk'a'n valor'o'n eĉ por jun'a'j lern'ant'o'j.
#000391
Est'ont'a'j aspir'ant'o'j al brit'a ŝtat'an'ec'o deklam'u la unu'a'n strof'o'n de la brit'a naci'a himn'o. Simil'e ili el'montr'u sci'o'j'n pri la verk'ist'o'j William Shakespeare kaj Charles Dickens, kaj pri la politik'ist'o Winston Churchill kaj pri ali'a'j eminent'ul'o'j.
#000392
Postulat'a'j est'os ankaŭ sci'o'j pri la modern'a Briti'o. Al'don'e kandidat'o'j respond'u demand'o'j'n pri brit'a'j mal'kovr'o'j kaj invent'aĵ'o'j, ekz. pri desoksiribonukleata acid'o (DNA) kaj Inter'ret'o. Ankaŭ pri muzik'a'j grup'o'j, kia'j Beatles kaj Rolling Stones, ili est'u inform'it'a'j.
#000393
Emfaz'i brit'a'n histori'o'n est'as ide'o de la ministeri'o pri en'land'a'j afer'o'j. Cel'at'e est'as en'konduk'i patriot'a'n gvid'il'o'n por en'migr'int'o'j dezir'ant'a'j hejm'iĝ'i en Briti'o, antaŭ ol kandidat'iĝ'i pri brit'a pasport'o.
#000394
En Serbi'o ekzist'as tun'o'j da sen'bezon'a'j munici'o'j, konstat'as la reg'ist'ar'o. Part'o de la 8500 tun'o'j de'ven'is de la iam'a Jugoslavia Popol'a Arme'o.
#000396
Dum la milit'o en Jugoslavio en 1999 est'as detru'it'a'j mult'a'j arm'il'o'j. Post'e en Serbi'o est'is konstru'it'a'j nov'a'j munici'o-depon'ej'o'j. Tamen por la nun'a'j konflikt'o'j la munici'o'j ne plu taŭg'as.
#000397
Ne ebl'os vend'i la munici'o'j'n kaj mank'as al Serbi'o la kapabl'o almenaŭ kelk'a'j'n detru'i. Ekzist'as pli ol 100 tun'o'j da napalm'o, kaj ĉirkaŭ 900 tun'o'j da munici'o kun blank'a fosfor'o (por fum'bomb'o'j). Ili'n eksport'i por detru'i ekster'land'e kost'os mult'o'n.
#000398
Ŝajn'as, ke la don'it'aĵ'o tiam registr'it'a de oficir'o'j de la ital'a arme'o, ĝis nun rigard'at'a tut'e valid'a, est'is fakt'e akir'it'a per'e de mal'preciz'a'j il'o'j de la epok'o, ne'last'e iu antikv'iĝ'int'a termo'metr'o nom'at'a Six-Bel'lini. La rekord'o nun pas'as al Furnace Creek, situ'ant'a en la tiel nom'at'a Mort'o'val'o de Kalifornio (Uson'o). En tiu lok'o, ne apart'e gast'ig'em'a, ankaŭ ĉar ĝi trov'iĝ'as je 54 metr'o'j sub la mar'nivel'o, rekord'a varm'ec'o (+ 56,7 centezimal'a'j grad'o'j) est'is oficial'e observ'it'a ne last'a'temp'e, sed eĉ pli antaŭ'e ol la libia mezur'ad'o, en juli'o 1913. Post preskaŭ jar'cent'o mal'just'aĵ'o do fin'iĝ'is.
#000401
En la urb'a infan'a klinik'o grimp'ad'o est'as uz'at'a kiel terapi'o por infan'o'j kun mov- kaj evolu-problem'o'j. Kvin et'ul'o'j part'o'pren'is semajn'o'n da intens'a terapi'o en la klinik'o. Du fizioterapi'ist'o'j kaj kurac'ist'o pas'ig'is semajn'o'n kun la infan'o'j en lud'park'o kaj ĉe grimp'ad'o-mur'o.
#000404
La sep'jar'a Noah, kiu hav'as trans'plant'it'a'n kor'o'n, kaj kiu sufer'is apopleksi'o'n, tiel ke li'a mal'dekstr'a korp'o'part'o est'as paraliz'it'a, uz'is grimp'ad'o'n kiel terapi'o'n. Rezult'e la paraliz'o ĉe li ne plu real'e rimark'ebl'as.
#000406
Trafik'ŝtop'iĝ'o'j pli kaj pli karakteriz'as la urb'o'n Antananariv'o en Madagaskaro. Kresk'as la nombr'o de vetur'il'o'j, tiel ke rimark'ebl'e mal'bon'iĝ'as la kvalit'o de la aer'o en la urb'o. La loĝ'ant'ar'o sufer'as ankaŭ pro trafik'bru'o.
#000407
En'port'i aŭt'o'j'n aŭ eĉ aŭt'o-part'o'j'n far'iĝ'as bon'a komerc'o. Abund'as laŭ'long'e de strat'o'j vetur'il'o'j kun afiŝ'o'j „vend'at'a”. Per ili favor'prez'e komerc'as unu'op'ul'o'j, kiu'j en'port'as mal'nov'a'j'n aŭt'o'j'n mal'pli ol 10-jar'o'j'n aĝ'a'j'n.
#000408
La komerc'ist'o'j labor'as kun partner'o en ekster'land'o. Tiu el'serĉ'as aŭt'o'j'n laŭ'mend'e de malagas'a klient'o kaj ili'n en'ŝip'ig'as. Kaz'e de aŭt'o-part'o'j, tiu en'met'as ili'n aŭ en kontener'o'n aŭ en eksport'ot'a'n bus'et'o'n, kiel Mercedes Benz Sprinter, aŭ ŝarĝ'aŭt'o'n.
#000409
Furor'as bus'et'o'j german'a'j kaj japan'a'j. Sam'e kamion'et'o'j franc'a'j kaj ital'a'j. Pli kaj pli laŭ'mod'as luks'a'j aŭt'o'j, apart'e de la klas'o'j et-burĝ'a aŭ alt'rang'a. De'pend'e de la kvalit'o 10-jar'a kamion'et'o Renault por vetur'ig'i kvin hom'o'j'n kost'as ĉirkaŭ 700 eŭr'o'j'n. Tio egal'as al 16-monat'a salajr'o de alt'rang'a ŝtat'ofic'ist'o.
#000410
Al koncesi'ul'o'j pri nov'a'j aŭt'o'j mal'plaĉ'as la konkurenc'o. Ili mal'alt'ig'is la prez'o'j'n de aŭt'o'j en'port'it'a'j el Barato aŭ Ĉini'o. Kelk'a'j mem okup'iĝ'as pri mal'nov'a'j aŭt'o'j, kiu'j'n ili ekspozici'as en ali'a'j lok'o'j.
#000411
Scienc'ist'o'j de la universitat'o de Vieno mal'kod'is la „sekret'a'n lingv'o'n” de elefant'o'j. Team'o de esplor'ist'o'j sukces'is solv'i la mister'o'n, kiel ĉi tiu'j best'o'j – alt'a'j ĝis 4 metr'o'j'n – est'ig'as si'a'j'n eg'e mal'alt'a'j'n son'o'j'n. Tiu form'o de komunik'ad'o okaz'as ankaŭ inter hom'o'j en la infra'son'a bend'o (sub 20 herc'o'j). La ekstrem'e mal'alt'a'j son'o'j, kiu'j'n oni pov'as simil'ig'i al la plej mal'alt'a'j son'o'j de orgen'o, ebl'ig'as al elefant'o'j inter'komunik'iĝ'i je plur'kilo'metr'a distanc'o. Tem'as pri ia'spec'a sekret'a komunik'ad'o por la soci'e viv'ant'a'j best'o'j.
#000413
Por solv'i tiu'n mister'o'n, la esplor'ist'o'j ĉirkaŭ Angel'a Stöger kaj Christian Herbst pren'is laring'o'n de mort'int'a elefant'o kaj plen'um'is eksperiment'o'j'n pri ĝi en la departement'o pri kogn'a biologi'o de la universitat'o de Vieno, kies estr'o nom'iĝ'as Tecumseh Fitch. Do la esplor'ist'o'j pruv'is, ke la princip'o'j kon'at'a'j pri la hom'a voĉ'o valid'as ankaŭ por mult'a'j mam'ul'o'j: de plej alt'a'j ultra'son'o'j de vespert'o'j (110 000 herc'o'j) ĝis plej mal'alt'a'j infra'son'o'j de elefant'o'j.
#000415
Sen'ĉes'e kresk'as en Madagaskaro la nombr'o de privat'a'j instituci'o'j kaj universitat'o'j, kiu'j situ'as ĉef'e en Antananariv'o. Vid'ebl'as ĉie reklam'o'j por al'log'i kaj ge'patr'o'j'n kaj ge'jun'ul'o'j'n. La ĉef'a al'log'il'o est'as la monat'a „plej avantaĝ'a stud'kost'o”, kiu tamen egal'as al la baz'a monat'a salajr'o de ordinar'a labor'ist'o.
#000416
Tial viktim'iĝ'as mult'a'j ge'jun'ul'o'j ekzempl'e el kamp'ar'a'j region'o'j: la instru'o-komerc'ist'o'j vend'as al ili kurs'o'j'n kaj dis'don'as diplom'o'j'n, pri kiu'j firma'o'j apenaŭ interes'iĝ'as.
#000420
Ali'flank'e ne ĉiu instituci'o cel'as tromp'i si'a'j'n student'o'j'n. Kelk'a'j insist'as pri alt'a'j kvalifik'o'j ĉe si'a docent'ar'o, publik'ig'as la nom'o'j'n de instru'ist'o'j, kaj kun'labor'as kun prestiĝ'a'j ekster'land'a'j universitat'o'j.
#000421
La instituci'o INSCAE en Antananariv'o, kiu fak'as pri kurs'o'j en libr'o'ten'ad'o kaj vol'as protekt'i si'a'n reputaci'o'n, inter'rilat'as kun kanadaj universitat'an'o'j. Lok'a'j firma'o'j don'as prioritat'o'n al la diplom'it'o'j de INSCAE. Tamen la tie'a stud'kost'o tri- aŭ kvar-obl'e pli alt'as ol ĉe ali'a'j stud'ej'o'j.
#000422
Antaŭ 50 jar'o'j Madagaskaro pov'is fier'i pri si'a sol'a, sed avan'gard'a universitat'o Ankatso [ankacu]. Post'e la reg'ist'ar'o mal'alt'ig'is la instru'ad'o-buĝet'o'n kaj neglekt'is la universitat'o'n. En la 80aj jar'o'j la Mond'a Bank'o antaŭ'e'n'ig'is la privat'ig'o'n de ŝtat'a'j universitat'o'j. Tiam ili trejn'is student'o'j'n laŭ la bezon'o'j de lok'a'j firma'o'j kaj apenaŭ okup'iĝ'is pri scienc'a esplor'ad'o.
#000423
En 2012 strik'is docent'o'j ĉe ŝtat'a'j universitat'o'j, postul'ant'e pli da mon'o. Ili'n sub'ten'is student'o'j, kiu'j mem ne'regul'e ricev'is si'a'j'n stipendi'o'j'n.
#000424
La pli'mult'o de la malagas'o'j est'as kamp'ar'an'o'j. Ĉiu'jar'e kvar'dek'o da abiturient'o'j est'as akcept'it'a ĉe la super'a stud'ej'o pri agrikultur'o kaj bred'ad'o, el kiu'j nur dek'o stud'as best'o-kurac'ad'o'n. Post kvin jar'o'j, Madagaskaro produkt'os naft'o'n, sed la reg'ist'ar'o ne antaŭ'vid'as trejn'ad'o'n de koncern'a'j teknik'ist'o'j kaj fak'ul'o'j.
#000425
Antaŭ ne'long'e la reg'ist'ar'o'j de Greki'o, Albanio kaj Italio sub'skrib'is inter'konsent'o'n, kiu ebl'ig'os al sud'a Eŭrop'o sen'de'pend'iĝ'i de la rus'a gas'o.
#000428
La kontrakt'o kun la konsorci'o Ŝah Deniz II (kies ĉef'a'j partner'o'j est'as BP kaj Statoil) antaŭ'vid'as la import'ad'o'n de kvant'o je 16 miliard'o'j da kubaj metr'o'j jar'e.
#000430
Por Albanio tio signif'as invest'o'n de ĉirkaŭ 2 miliard'o'j da eŭr'o'j. Ĝi kre'os mil'o'j'n da nov'a'j labor'posten'o'j, sekv'e pli'a'n impuls'o'n al la land'a ekonomi'o. Oni plan'as ankaŭ la konstru'o'n de grand'a'j gas'depon'ej'o'j en Albanio, apud la mar'bord'o.
#000431
La slovak'a reg'ist'ar'o ŝanĝ'is la nom'o'n de la ministeri'o pri ekster'land'a'j afer'o'j. Ek'de oktobr'o 2012 ĝi est'as kon'at'a kiel „Ministeri'o pri ekster'land'a'j kaj eŭrop'a'j afer'o'j de la Slovak'a Respublik'o”. Tiel la ŝtat'o emfaz'as la respond'ec'o'n de la ministeri'o pri eŭrop'a politik'o.
#000433
La aŭstr'a naft'a konzern'o OMV mal'ferm'is la test'a'n instal'aĵ'o'n BioCrack, per kiu unu'a'foj'e en la mond'o est'os produkt'at'a bio'gasojl'o. El t.n. firm'a bio'mas'o oni pov'as produkt'i gasojl'o'n kun alt'a bio'gen'a part'o, taŭg'a'n por ĉiu'j motor'o'j.
#000434
La test'a instal'aĵ'o est'is star'ig'it'a de OMV en la rafin'ej'o Schwechat [ŝveĥat], proksim'e al Vieno, kun'labor'e kun la konstru'firma'o de bio'gasojl'a'j instal'aĵ'o'j BioEnergy International, hav'ant'a sid'ej'o'n en Graz [grac]. En la instal'aĵ'o oni invest'is 6,7 milion'o'j'n da eŭr'o'j, el kiu'j 2 milion'o'j est'as ŝtat'a subvenci'o. El firm'a bio'mas'o, nom'e substanc'o'j kiel lign'a'j de'skrap'aĵ'o'j aŭ pajl'o, est'os produkt'at'a gasojl'o nov'ec'a, per kiu ĉiu'j motor'o'j pov'as funkci'i.
#000435
„Per la rekt'a pri'labor'o de lign'a'j de'fal'aĵ'o'j ni sukces'is produkt'i plej modern'a'n bio'brul'aĵ'o'n sen uz'i por tiu cel'o agrikultur'a'j'n produkt'aĵ'o'j'n”, dir'is la ĉef'o de OMV Gerhard Roiss ĉe la solen'a mal'ferm'o de la instal'aĵ'o. Dor'is Bures, la ministr'in'o pri infra'struktur'o, sub'strek'is, ke Aŭstrio kalkul'as je natur'medi'a kaj pri'energi'a teknologi'o kaj al'don'e je „zorg'a uz'ad'o de krud'aĵ'o'j”. La projekt'o est'as subvenci'at'a kadr'e de la aŭstr'a esplor'a kaj teknologi'a program'o Nov'a'j energi'o'j 2020.
#000436
Oni prognoz'as, ke ĝis 2020 la pri'gasojl'a postul'o est'os kresk'int'a je minimum'e dek procent'o'j. La nov'a instal'aĵ'o baz'iĝ'as sur nov'spec'a patent'it'a metod'o: bio'mas'o est'as varm'ig'at'a per pez'a mineral'ole'o ĝis 420 celsi'a'j grad'o'j por produkt'i gasojl'o'n kun 20-procent'a bio'gen'a part'o. La metod'o dev'os est'i test'it'a ĝis la mez'o de 2014 kaj evolu'ig'it'a ĝis ating'o de merkat'a kvalit'o.
#000437
Muze'o pri la mal'varm'a milit'o
#000438
En nord-okcident'a Litovio, proksim'e de la pitoresk'a urb'et'o Plateliai, pas'int'jar'e aper'is objekt'o, kiu est'as amas'e vizit'at'a de litovaj kaj ekster'land'a'j turist'o'j. Ĝi'n vual'as plur'jar'dek'a'j sekret'o'j kaj risk'o je la viv'o. Ja en la sep'a jar'dek'o de la pas'int'a jar'cent'o tie trov'iĝ'is sub'ter'a milit'baz'o, en kiu star'is kvar nukle'a'j misil'o'j, direkt'it'a'j al okcident'a Eŭrop'o. Tamen la epok'o ŝanĝ'iĝ'is kaj la mister'o iom sen'vual'iĝ'is. La iam'a sovetia milit'baz'o hodiaŭ trans'form'iĝ'is al unik'a muze'o pri la mal'varm'a milit'o, kiu por du jar'o'j est'is trans'form'it'a al al'log'a kaj interes'a vizit'ind'aĵ'o.
#000439
La ide'o konstru'i sub'ter'a'n baz'o'n de nukle'a'j misil'o'j est'iĝ'is en la kap'o de sovetiaj oficir'o'j, kiam ili ek'sci'is, ke ili'a mult'jar'a mal'amik'o – Uson'o – jam far'as la sam'o'n. Tial en la jar'o 1960 apud Plateliai komenc'iĝ'is konstru'ad'o de la unu'a en tiam'a Sovetio sub'ter'a baz'o de nukle'a'j misil'o'j. Kial ĉi tie – en for'a litova vilaĝ'o? Lag'o, arb'ar'o, alt'ec'o super'mar'a (170 m), facil'a grund'o (sabl'o), mal'dens'e loĝ'at'a teren'o – eg'e favor'is la aper'o'n de tiu'spec'a objekt'o. Est'is grav'a ankaŭ la fakt'o, ke Litovio situ'is tuj apud la okcident'a lim'o de Sovetio. Tio signif'is, ke misil'o'j facil'e pov'is ating'i ajn'a'n grav'a'n objekt'o'n de NATO en okcident'a Eŭrop'o.
#000440
En la konstru'ad'o de la milit'baz'o apud Plateliai part'o'pren'is ĉirkaŭ 10 000 soldat'o'j, precip'e eston'o'j. Per simpl'a'j fos'il'o'j ili fos'is kvar 30 m profund'a'j'n put'o'simil'a'j'n ŝakt'o'j'n kaj la el'fos'it'a'n grund'o'n uz'is por konstru'ad'o de nov'a voj'o al la est'ont'a milit'baz'o. Mez'e de la kvar'angul'a'j put'eg'o'j soldat'o'j el'fos'is ali'a'n mult'e pli grand'a'n kav'o'n, beton'is ĝi'n, al'don'is metal'a'n kovr'il'o'n kaj kaŝ'is per grund'o. Post'e ĉi tie'n oni al'port'is amas'o'n da komplik'a'j aparat'o'j, radi'o- kaj elektro-staci'o'j kaj aranĝ'is manipul'centr'o'n de misil'o'j. Kvar el ili est'is kaŝ'it'a'j en profund'a'j fer'beton'a'j put'o'j, kiu'j'n protekt'is mov'ebl'a 200-tun'a kovr'il'o, kiu, se neces'e, pov'is en kelk'a'j minut'o'j mal'ferm'i la voj'o'n por nukle'a misil'o.
#000441
Tuj antaŭ la nov'jar'o 1963 la unu'a sovetia sub'ter'a baz'o de misil'o'j ek'funkci'is. Kvar misil'o'j R-12 (uson'a nom'o SS-4), komenc'is gard'i pac'o'n en Eŭrop'o. La misil'o'j est'is 23 m long'a'j, el kiu'j 19 m est'is misil'o-port'ant'o kaj 4 metr'o'j – la kap'et'o de la nukle'a misil'o kun radioaktiv'a plutoni'o. La potenc'o de unu misil'o ating'is 1-2,3 mega'tun'o'j'n – dek'obl'e pli grand'a ol la bomb'o'j, kiu'j fal'is sur Hiroŝim'o'n kaj Nagasak'o'n. Nukle'a misil'o laŭ la tiam'a'j prez'o'j kost'is inter 150 kaj 1500 mil'o'j'n de uson'a'j dolar'o'j.
#000443
La misil'o'j baz'it'a'j en Litovio est'is direkt'it'a'j al okcident'a Eŭrop'o – Norvegi'o, Briti'o, Hispanio, Germanio, Turki'o. La direkt'o ĉiu'j'n kelk'a'j'n jar'o'j'n est'is korekt'at'a de'pend'e de la tiam'a'j rilat'o'j inter Sovetio kaj la ŝtat'o'j de NATO. Feliĉ'e, dum tiu period'o eĉ ne unu misil'o el'flug'is de ĉi tie. Nur en la jar'o 1968, kiam la sovetia arme'o en'ir'is Pragon, la milit'baz'o'n traf'is ordon'o el Moskvo: prepar'i nukle'a'n misil'o'n por eventual'a alarm'o'pret'ec'o.
#000444
Long'a'n temp'o'n la sub'ter'a konstru'aĵ'o rest'is sen ajn'a respond'ec'o kaj komenc'is ruin'iĝ'i. Ĉi tie'n pov'is ven'i ĉiu, kiu interes'iĝ'is pri la sekret'a objekt'o. Kaj io pli'a – post la re'tir'iĝ'o de soldat'o'j ĉi tie ankoraŭ rest'is divers'a'j metal'a'j instal'aĵ'o'j, kabl'o'j, motor'o'j, kiu'j al'tir'is divers'spec'a'j'n aĉet'ant'o'j'n.
#000446
Post long'a nenies-posed'ad'o la iam'a sekret'a sub'ter'a baz'o de nukle'a'j misil'o'j trans'ir'is al la naci'a park'o de Žemaitija (etnografi'a region'o de Litovio), kiu en 1996 instal'is ĉi tie ekspozici'o'n pri milit'ism'o. La ide'o evident'iĝ'is tre interes'a kaj al'log'a por mult'a'j sci'vol'ul'o'j. Do, oni decid'is antaŭ'e'n'iĝ'i.
#000448
Eŭrop'a Uni'o bon'ven'ig'is la intenc'o'n, por ke la iam'a milit'baz'o trans'form'iĝ'u al modern'a muze'o pri la mal'varm'a milit'o, kaj tiu'cel'e oni dispon'ig'is mon'rimed'o'j'n. Do, post du'jar'a re'konstru'o, printemp'e de 2012 la muze'o mal'ferm'is la pord'o'n kaj far'iĝ'is unu el la plej vizit'at'a'j lok'o'j en Litovio.
#000449
Hodiaŭ vizit'ant'o'j pov'as vid'i ŝakt'a'n baz'o'n de misil-funkci'ig'o, kie en du etaĝ'o'j est'as instal'it'a ekspozici'o pri la plur'jar'dek'a milit'a kontraŭ'star'o, pri ĝi'a influ'o al la histori'o de Eŭrop'o kaj Litovio kaj pri la eventual'a danĝer'o pri nukle'a arm'ad'o por la hom'ar'o. Ĉi tie oni sen'vual'ig'as ankaŭ la princip'o'j'n pri la funkci'ad'o de la iam strikt'e sekret'a milit'baz'o kaj prezent'as model'o'n de la misil'o R-12.
#000450
El la ekspozici'a'j salon'o'j vizit'ant'o'j laŭ mal'vast'a koridor'o pov'as ir'i al unu el la kvar misil'a'j ŝakt'o'j por vid'i kiel est'is instal'it'a'j la mort'ig'a'j nukle'a'j misil'o'j.
#000451
Fru'oktobr'e vizit'is Greki'o'n la alban'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Edmond Panariti. En gazet'ar'a konferenc'o Panariti konstat'is, ke la kap'o de la agl'o sur la alban'a'j flag'o'j aper'as mal'supr'e.
#000452
Silent'is la ministr'o, sed mal'e alban'a'j ĵurnal'ist'o'j kaj an'o'j de opozici'a'j parti'o'j. Ili taks'is la erar'o'n provok'o flank'e de grek'o'j por mal'dign'ig'i alban'o'j'n, kiu'j vol'as, ke Greki'o agnosk'u la t.n. Ĉamerio-afer'o'n. Tem'as pri teritori'o'j apud la land'lim'o, el kiu'j post la du'a mond'milit'o alban'o'j est'is dek'mil'op'e el'pel'it'a'j.
#000453
La sekv'a'n tag'o'n pardon'pet'is la grek'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Dimitris Avramopolus. „Tiu ĉi incident'o ne est'u ekspluat'at'a de politik'a'j ekstrem'ist'o'j. Inter ambaŭ land'o'j flor'as amik'ec'o kaj kun'labor'o”, opini'is la ministr'o.
#000454
En oktobr'o pas'int'jar'a okaz'is en Priŝtin'o, ĉef'urb'o de Kosovo, inter'naci'a konferenc'o pri vir'in'o'j en la soci'o. Part'o'pren'is ĉirkaŭ 100 deleg'it'o'j, inkluziv'e de la eks'a sekretari'o de la uson'a ŝtat'a departement'o, Madeleine Albright [madlin olbrajt].
#000455
La konferenc'o apart'e grav'as al Kosovo, sen'de'pend'a jam de nur kvar jar'o'j kaj hered'int'a not'ind'a'n konserv'at'ism'o'n rilat'e vir'in'a'j'n rajt'o'j'n.
#000456
La kenj'an'o Lawrence Kimwetich Kimaiyo venk'is en la 89a inter'naci'a pac-maraton'o en la orient-slovak'a metropol'o Košice [kóŝice] (ĉ. 400 km for de la ĉef'urb'o Bratislav'o). Li venk'is kun rekord'a temp'o: 2:07:01. Inter la vir'in'o'j venk'is li'a sam'land'an'in'o Wanjiku Mug'o Hellen ankaŭ kun rekord'a temp'o: 2:29:59.
#000457
La maraton'o (ankaŭ du'on'maraton'o, mini'maraton'o kaj konkurs'o'j por handikap'ul'o'j) okaz'as ĉiam la unu'a'n dimanĉ'o'n en oktobr'o. Ĝi est'as la du'a plej mal'nov'a maraton'o en la modern'a mond'o: la unu'a okaz'is en Boston'o, Uson'o.
#000458
Pli ol 800 urb'o'j en la mond'o okaz'ig'as ĉiu'jar'a'n maraton'o'n. La plej grand'a'n organiz'as Boston'o. Sekv'as Nov'jork'o kaj Londono.
#000459
Kritik'is la mal'alt'ig'o'n de la EU-buĝet'o en la jar'o'j 2014-20 ne'formal'a grup'o konsist'ant'a el ĉef'ministr'o'j kaj ali'a'j ministr'o'j el 16 land'o'j.
#000460
Kun'ven'is en oktobr'o en Bratislav'o, Slovaki'o, t.n. amik'o'j de kun'ten'iĝ'o, kiu'j reprezent'as 15 membr'o'ŝtat'o'j'n de EU plus Kroati'o. Sub'skrib'is la „amik'o'j” deklaraci'o'n, kiu signal'os al Bruselo, ke eŭr'o'fondus'o'j kaj kun'ten'iĝ'o grav'as cel'e al daŭr'ig'ebl'a kresk'ad'o, kre'ad'o de nov'a'j labor'posten'o'j kaj pli'fort'ig'o de konkurenc'kapabl'o.
#000461
La kun'ven'o, la du'a de la „amik'o'j”, rezult'is de iniciat'o de la slovak'a ĉef'ministr'o, Robert Fic'o.
#000463
La komun'a merkat'o de Eŭrop'a Uni'o, pri kiu neni'u dub'as, ke ĝi est'as la baz'a cel'o de la komun'iĝ'o en Eŭrop'o, port'as ne'kontraŭ'star'ebl'e konsekvenc'o'j'n, kiu'j'n la al'iĝ'int'a'j ŝtat'o'j ne ŝat'as. Unu el ili est'as la fakt'o, ke ĝi mal'fort'ig'as la naci'a'n ident'ec'o'n de unu'op'a'j naci'o'j kaj la pret'ec'o'n sen'kritik'e akcept'i la reg'o'n de la propr'a naci'o.
#000464
Nom'e, la merkat'o postul'as (est'as almenaŭ rekomend'ind'e), ke labor'fort'o'j mov'iĝ'u ĉi'e'n tra Eŭrop'o. Hom'o'j, kiu'j ne hav'as labor'o'n en si'a land'o, serĉ'u ĝi'n en ali'a; hom'o'j, al kiu'j oni ofert'as pli da gajn'o en ali'a land'o, tie'n ir'u. Tio aŭtomat'e signif'as, ke ĉiam pli da hom'o'j ek'hav'as du aŭ plur'a'j'n patr'uj'o'j'n, ĉar mult'a'j el ili ge'edz'iĝ'as kaj en nov'a land'o hav'as infan'o'j'n, kiu'j iĝ'as ident'ec'e io ali'a ol est'as la ge'patr'o'j (aŭ unu el la ge'patr'o'j).
#000465
Se ankaŭ tiu'j infan'o'j post'e dis'ir'as al divers'a'j land'o'j kaj gajn'as pli'a'n nov'a'n patr'uj'o'n kaj naci'a'n ident'ec'o'n, kio okaz'as? Ĉiam pli da hom'o'j hav'as du aŭ tri patr'uj'o'j'n en'e de EU. Krom'e, se iu el tiu'j patr'uj'o'j postul'as fort'a'n fidel'o'n al ĝi, se ĝi postul'as mal'am'i iu'n ali'a'n (kutim'e najbar'a'n) land'o'n aŭ pag'ad'o'n de alt'a impost'o, la hom'o'j ne pret'as akcept'i tio'n nom'e de si'a unu'a patriot'ec'o.
#000466
La hom'o'j, kiu'j mult'e vojaĝ'as tra la teritori'o de la merkat'o, iom post iom perd'as la fort'a'n aparten'sent'o'n al si'a komenc'a patr'uj'o kaj iĝ'as ĉiam pli konvink'it'a'j eŭrop'an'o'j.
#000467
Nun'temp'e ankoraŭ grand'a pli'mult'o de la hom'o'j en EU ne ŝat'as ŝanĝ'i si'a'n patr'uj'o'n kaj ir'i ali'land'e'n, ĉef'e pro si'a ge'patr'a lingv'o, sen'ig'it'e de kiu ili en ali'a'j land'o'j iĝ'as du'a'grad'a'j civit'an'o'j. Pro tio la pri'skrib'it'a ident'ec'o-ŝanĝ'o ankoraŭ esenc'e ne tuŝ'is la naci'a'j'n ŝtat'o'j'n kaj ili ne tro dev'as tim'i. Trans'loĝ'iĝ'i al ali'a land'o decid'as tre et'a el'cent'aĵ'o de la hom'o'j.
#000468
La kaz'o de la hungar'o'j kaj ĉeĥ'o'j, kiu'j evolu'ig'is ekster'normal'a'n naci'ism'o'n, pov'is okaz'i nur dank'e al la fakt'o, ke ili est'as relativ'e bon'e evolu'int'a'j (ne ankoraŭ rand'e de mal'sat'o) kaj hav'as mal'facil'a'j'n kaj ne'respekt'at'a'j'n lingv'o'j'n.
#000469
Grek'o'j malgraŭ grand'a mizer'o ankoraŭ ne ir'as amas'e ali'land'e'n, ĉar ili sam'e tim'as iĝ'i du'a'grad'a'j civit'an'o'j pro si'a lingv'o, kaj eĉ pli ekspluat'at'a'j, ĉar oni ja sci'as, ke nun ili bezon'eg'as help'o'n de ali'a'j.
#000470
Brit'o'j evolu'ig'is si'a'n naci'ism'o'n kaj kontraŭ'ad'o'n al EU, ĉar invers'e ili tim'as perd'i si'a'n super'ec'o'n, se ili trans'loĝ'iĝ'us ali'lok'e'n, ĉar ili kon'as neniu'n lingv'o'n krom la si'a.
#000471
Pro tio en la interes'o de la naci'ist'o'j, viv'u la nun'a lingv'a stat'o de domin'o de la angl'a, kiu mal'ebl'ig'as la efektiv'a'n egal'rajt'ec'o'n de ali'land'an'o'j en nov'a'j part'o'j de la sam'a merkat'o kaj tial mal'ebl'ig'as grand'amas'a'n mov'iĝ'ad'o'n de la labor'fort'o'j en Eŭrop'o.
#000472
Se oni en'konduk'us Esperant'o'n, ĝi egal'rajt'ig'us ĉiu'j'n kaj grav'e pli'rapid'ig'us la mov'iĝ'ad'o'n de la hom'o'j tra EU kaj rapid'e fort'ig'us sent'o'n pri eŭrop'a ident'ec'o.
#000473
Sed tio ja ne hav'as ŝanc'o'n. Naci'ist'o'j, kiu'j ankoraŭ super'as en la reg'ant'a'j tavol'o'j, sincer'e kontraŭ'as tio'n. Ankaŭ esperant'ist'o'j kontraŭ'as, ĉar ili ne ŝat'as, ke Esperant'o sukces'u – ili kontent'as en si'a get'o.
#000474
Iam'a insekt'icid'o-fabrik'o en Vieno far'iĝ'is „fabrik'o” por art'ist'o'j. Ĝi'n posed'as la arkitekt'o Peter Zacherl [caĥerl], kies pra'av'o konstru'is la fabrik'o'n en la 19a jar'cent'o.
#000475
En Tbilis'o, la nun'a ĉef'urb'o de Kartveli'o, Johann Zacherl rimark'is, ke tie oni protekt'as vest'aĵ'o'j'n kaj tapiŝ'o'j'n kontraŭ insekt'o'j per piretr'o-pulvor'o. Tem'as pri insekt'icid'o ricev'it'a el flor'o'j de tanacet'o-speci'o'j.
#000476
Ek'de 1870 li en'port'is tiu'n pulvor'o'n al Vieno, en'botel'ig'is kaj vend'is ĝi'n en la tut'a Eŭrop'o. La mark'o est'is Zacherlin. Post la unu'a mond'milit'o la insekt'icid'o ne bon'e vend'iĝ'is. Ĉes'is la produkt'ad'o kaj ferm'iĝ'is la fabrik'o.
#000477
La okul'frap'a konstru'aĵ'o tra'viv'is la du'a'n mond'milit'o'n sen grand'a'j damaĝ'o'j. Ĝi uz'iĝ'as nun kiel loĝ'dom'o kaj labor'ej'o por Peter Zacherl. Ceter'e la grand'a hal'o funkci'as kiel koncert'ej'o aŭ labor'ej'o kaj ekspozici'ej'o por art'ist'o'j.
#000478
Lu'ig'i Malerba (1927-2008) est'is el'star'a ital'a verk'ist'o, plej kon'at'a precip'e pro si'a'j film'scen'ar'o'j, sed ankaŭ pro si'a'j novel'o'j, histori'a'j roman'o'j, infan'libr'o'j k.a. Kun mir'o mi rimark'as, ke la ital'a Vikipedio inkluziv'as li'a'n libr'et'o'n La pens'em'a'j kok'in'o'j (unu'a'foj'e el'don'it'a'n en 1980) en la list'o'n de por'infan'a'j libr'o'j, sed mi konsider'as tio'n erar'o. En'tut'e, la rakont'ar'o de Malerba ŝajn'as humur'a mozaik'a spegul'ar'o de la tut'a hom'a viv'o, do ĝi spegul'as i.a. ankaŭ infan'ec'a'n naiv'ec'o'n, ĉar tiu est'as unu el la aspekt'o'j de ni'a viv'o. Ni ja pov'as amuz'i ni'a'j'n infan'o'j'n, leg'ant'e al ili kelk'a'j'n el la rakont'et'o'j, sed la plej mult'a'j taŭg'as nur por plen'kresk'a'j leg'ant'o'j, laŭ mi.
#000479
La rakont'et'o'j, kiu'j konsist'ig'as la libr'et'o'n La pens'em'a'j kok'in'o'j, est'as et'a'j ŝerc'o'j aŭ fabl'o'j, kun aŭ sen evident'a moral'instru'a fin'aĵ'o. Kvankam ĉiu rakont'et'o leg'ebl'as apart'e, sen'de'pend'e de la rest'o, la libr'et'o ja est'as unu'ec'a laŭ struktur'o kaj ĝeneral'a stil'o. La komik'ec'o rezult'as plej oft'e el la karakter'o'j de la protagonist'o'j, ĉar la bunt'a galeri'o de kok'in'o'j est'as kolekt'o de karikatur'a'j psikologi'a'j portret'o'j pri divers'a'j hom'a'j tip'o'j. Kiam la rilat'o'j inter la pri'skrib'it'a'j kok'in'o'j kaj la ĉirkaŭ'a kok'in'ej'o mal'ekvilibr'iĝ'as, la komik'ec'o real'iĝ'as per'e de rid'ind'a'j situaci'o'j.
#000480
Oft'e la humur'o de Malerba iĝ'as iel malic'a kaj satir'a. Tiam ĝi cel'as ĉu apart'a'j'n kok'in'a'j'n karakter'o'j'n, ĉu la tut'a'n kok'in'ej'o'n (tia'manier'e spegul'ant'e ĉu la hom'a'j'n karakter'o'j'n, ĉu la hom'a'n soci'o'n). La angul'o'j, kie'n la aŭtor'o met'as si'a'j'n spegul'o'j'n, vari'as: kelk'foj'e la spegul'pec'o situ'as en la okul'o'j de la protagonist'a kok'in'o, rigard'ant'a la kok'in'ej'o'n, ali'foj'e ĝi trov'iĝ'as en la okul'o'j de la kok'in'ej'o, rigard'ant'a la koncern'a'n kok'in'o'n, ali'foj'e la kok'in'o (aŭ la tut'a kok'in'ej'o) rigard'as la hom'a'n soci'o'n, ali'foj'e tut'e invers'e okaz'as, kaj fin'fin'e oft'e aper'as amuz'a ambigu'ec'o kaŭz'e de plur'a'j spegul'pec'o'j, funkci'ant'a'j kun'e, el divers'a'j angul'o'j.
#000481
Ceter'e, la spegul'pec'o'j'n de Malerba oni pov'us klasifik'i en plur'a'j'n kategori'o'j'n laŭ divers'a'j kriteri'o'j: ili est'as pli'grand'ig'a'j aŭ mal'pli'grand'ig'a'j, rekt'a'j aŭ invers'ig'a'j aŭ rid'ig'a'j ktp. Laŭ la vid'punkt'o'j de la leg'ant'o'j, divers'a'j kok'in'o'j en la libr'et'o pov'as est'i am'ind'a'j aŭ abomen'ind'a'j, rid'ind'a'j aŭ kompat'ind'a'j, kelk'foj'e eĉ admir'ind'a'j, sam'kiel la hom'a'j person'ec'o'j en la real'a viv'o. Tiel'e ni'a empatio aŭ mank'o de empatio vari'as ambigu'e, dum ni oft'e vid'as ni'a'j'n propr'a'j'n difekt'o'j'n aŭ mal'fort'ec'o'j'n en la kok'in'a mond'o.
#000482
Jen ekzempl'o de kok'in'o, kiu rigard'as si'n en la spegul'o de si'a propr'a sonĝ'o, en rakont'et'o 64:
#000483
Manĝ'avid'a kok'in'o manĝ'is tro da ŝton'et'o'j kaj sent'is pez'a si'a'n stomak'o'n. La post'a'n nokt'o'n ŝi sonĝ'is, ke ŝi est'as kok'in'o. Tiu sonĝ'o tiom mal'agrabl'is al ŝi, ke fru'maten'e ŝi ir'is al la arb'ar'et'o kaj de tiam oni neniam re'vid'is ŝi'n. [Nu, kiu el ni ne mal'kontent'as kelk'foj'e pro la lim'o'j de la hom'a ident'ec'o.]
#000484
Ne'kontent'ig'it'a kok'in'o est'is spekt'int'a „Sinjor'in'o Bovary”-n per televid'o kaj sent'is si'n mal'feliĉ'eg'a viv'i en mizer'a provinc'a kok'in'ej'o. Ŝi rev'is ir'i al Romo. Kaj jen kio okaz'is al ŝi, kiam ŝi ja al'ven'is al Romo: La post'a'n tag'o'n, ĝi est'is ekspozici'at'a, sen plum'o'j kaj kap'o mal'supr'e'n, en la montr'o'fenestr'o de grand'a magazen'o. [Jen kiel Malerba resum'as la fam'a'n roman'o'n de Flaubert per sep'lini'a ŝerc'o. Se oni konsider'as roman'o'n spegul'o de la viv'o, jen ĉi tie Malerba prezent'as al ni spegul'o'n de la spegul'o.]
#000486
Sicilia kok'in'o decid'is al'iĝ'i al Mafi'o. Ŝi vizit'is mafi'a'n ministr'o'n por hav'i rekomend'o'n, sed ĉi tiu dir'is, ke Mafi'o ne ekzist'as. Ŝi ir'is al mafi'a juĝ'ist'o, sed ankaŭ li dir'is, ke Mafi'o ne ekzist'as. Ŝi fin'e vizit'is mafi'a'n urb'estr'o'n, kiu sam'e dir'is, ke Mafi'o ne ekzist'as. La kok'in'o re'ir'is la kok'in'ej'o'n kaj al la kompan'in'o'j, kiu'j demand'is ŝi'n, ŝi respond'is, ke Mafi'o ne ekzist'as. Tiel ĉiu'j kok'in'o'j opini'is, ke ŝi iĝ'is mafi'an'in'o, kaj eg'e tim'is ŝi'n. [Tie kaj la karakter'o'j kaj la cirkonstanc'o'j est'as komik'a'j.]
#000488
Aristotela kok'in'o decid'is stud'i la kat'o'n laŭ scienc'a vid'punkt'o. Ŝi pri'atent'is la vost'o'n, la krur'o'j'n, la ung'eg'o'j'n, la orel'o'j'n, la naz'o'n, la vil'o'n, sed ŝi embaras'iĝ'is, kiam ŝi prov'is klar'ig'i, al kio util'as la lip'har'o'j. „Ili util'as al pli'bel'ig'o”, dir'is ali'a kok'in'o, ne'aristotel'a. „Bel'ec'o ne est'as scienc'a koncept'o”, re'bat'is la aristotela kok'in'o, kaj ŝi ek'salt'is sur la kat'o'n por for'ŝir'i ĝi'a'j'n lip'har'o'j'n. La kat'o unu'glut'e for'ŝir'is ŝi'a'n krest'o'n, kiu util'as al neni'o, laŭ scienc'a vid'punkt'o. [Mi not'u, ke ĉi tie krom la karakter'a kaj la situaci'a form'o'j de komik'o, aper'as ankaŭ la komik'ec'o kaŭz'it'a de lingv'aĵ'o. La filozof'ec'a parol'manier'o de la aristotela kok'in'o est'as rid'ind'a, ĉar ĝi mal'kongru'as kun ŝi'a'j mens'a'j lim'o'j.]
#000490
Tre interes'a kaj ambigu'a ŝajn'as al mi la rakont'et'o 54:
#000491
Filozof'a kok'in'o rigard'is ŝton'o'n kaj dir'is: „Kiu pov'as dir'i al mi, ĉu tio est'as ŝton'o?” Kaj ŝi rigard'is arb'o'n kaj dir'is: „Kiu pov'as dir'i al mi, ĉu tio est'as arb'o?” – „Mi tio'n pov'as dir'i”, respond'is ordinar'a kok'in'o. La filozof'a kok'in'o ĵet'is kompat'a'n rigard'o'n kaj demand'is: „Kiu vi est'as por pretend'i don'i respond'o'n al mi'a'j demand'o'j?” La ordinar'a kok'in'o mal'trankvil'e konsider'is ŝi'n kaj respond'is: „Mi? Mi est'as kok'in'o.” Kaj la ali'a: „Kiu pov'as dir'i al mi, ĉu vi est'as kok'in'o?” Post kelk'a temp'o la filozof'a kok'in'o trov'iĝ'is tre izol'it'a. [Tiu rakont'et'o pens'ig'as mi'n pri la fam'a'j (kaj amuz'eg'a'j!) paradoks'o'j, kre'it'a'j de Zenon'o el Ele'a en la 5a jar'cent'o a.K. Tiu grek'a antaŭ-sokrat'a filozof'o hav'is apart'e ĉarm'a'n pens'manier'o'n, kiu por la nun'a leg'ant'o ŝajn'as iel infan'ec'a, tamen ĝi daŭr'e eg'e defi'e ekscit'as ni'a'n mens'o'n. Ceter'e, mi'n tre amuz'is la konklud'o de la supr'a rakont'et'o. Pens'em'ul'o'j oft'e trov'iĝ'as izol'it'a'j ankaŭ en la hom'a soci'o, precip'e kiam ili'a'j demand'o'j est'as tro abstrakt'a'j kaj mal'trankvil'ig'a'j. Kaj kio pov'as est'i pli mal'trankvil'ig'a ol la sent'o, ke ni'a raci'o est'as tiom lim'ig'it'a kaj mal'taŭg'a por kompren'i la grand'a'j'n enigm'o'j'n de la univers'o.]
#000492
Bon'viv'a kok'in'o kutim'is kant'i iam ajn sen pri'atent'i, ĉu ŝi ov'o'n el'las'is aŭ ne. La mastr'in'o al'kur'is la kok'in'ej'o'n, ne trov'is ov'o'n kaj furioz'a for'ir'is. „Kial vi kant'as?” demand'is ŝi'a'j kompan'in'o'j. „Mi kant'as, ĉar mi est'as feliĉ'a”, respond'is la bon'viv'a kok'in'o. Ŝi'a'j kompan'in'o'j ne kompren'is; ili opini'is, ke ŝi frenez'iĝ'as. Sed tamen ŝi prov'is klar'ig'i, ke ne frenez'a sed feliĉ'a est'as ŝi kaj dir'is: „Ĉu mi mal'bon'far'as est'ant'e feliĉ'a?” [Mi'a'opini'e, ne nur bon'viv'a, sed ankaŭ saĝ'a kaj imit'ind'a est'as tiu brav'a kok'in'o. Mi re'memor'os ŝi'n kun plej grand'a respekt'o.]
#000494
Mi parol'u nun pri la plej tikl'a er'o en la libr'et'o, la rakont'et'o 108. Jen ĝi:
#000495
Kok'in'o de la Centr'a Ofic'ej'o vol'is stud'i la verk'ar'o'n de William Auld, sed ĉiu'foj'e ŝi kap'dolor'is. Ŝi prov'is la verk'ar'o'n de Kaloĉaj'o, sed ankaŭ ĝi kap'dolor'is ŝi'n. Ŝi plu'e prov'is la verk'ar'o'j'n de Lorjak, de Kris Long, de Kamaĉo, de Ŝtimec, de Manuel de Seabra, sed pli kaj pli mal'bon'iĝ'is al ŝi. Iu'n tag'o'n, ŝi hazard'e mal'ferm'is libr'o'n de Manj'o Austin kaj leg'is plur'a'j'n paĝ'o'j'n sen ricev'i plej mal'grand'a'n kap'dolor'o'n. Ek'de tiu tag'o ŝi decid'is, ke ŝi'a prefer'at'a verk'ist'o est'as Manj'o Austin.
#000496
Konstern'a rakont'et'o, ĉu ne? Neni'u pied'not'o menci'as la fakt'o'n, ke ĉi-foj'e tem'as ne pri normal'a traduk'o, sed pri adapt'o de la original'a rakont'et'o. Mi far'iĝ'is tre sci'vol'a pri la original'a versi'o kaj sukces'is trov'i person'o'n, kiu kun'divid'is mi'a'n interes'o'n kaj respond'is al kelk'a'j mi'a'j demand'o'j koncern'e la ital'a'n el'don'o'n. Tiu est'as Carlo Minnaja, kiu far'is por mi laŭ'vort'a'n traduk'o'n de la rakont'et'o 108. Jen ĝi:
#000497
Iam kok'in'o de Vibo Valentia vol'is stud'i la filozofi'o'n de Wittgenstein, sed ĉiu'foj'e ŝi ek'hav'is grand'a'n kap'dolor'o'n. Ŝi prov'is kun Whitehead, sed ankaŭ kun li ŝi ek'hav'is kap'dolor'o'n. Ŝi prov'is plu'e kun Weiss, kun Wolff, kun Walel, kun Windt, sed est'is eĉ pli mal'bon'e. Iu'n tag'o'n ŝi hazard'e mal'ferm'is libr'o'n de Wodehouse kaj leg'is kelk'a'j'n paĝ'o'j'n sen eĉ minimum'a dolor'o. Ek'de tiu tag'o ŝi decid'is, ke ŝi'a prefer'at'a filozof'o est'as Wodehouse.
#000498
Vibo Valentia est'as sud-ital'a ne tro kon'at'a urb'et'o. Ĉu Ĵak Le Puil, anstataŭ'ig'ant'e ĝi'n per la Centr'a Ofic'ej'o, cel'is ironi'i la centr'ism'a'n karakter'o'n de UEA? Wodehouse est'as ne filozof'o, sed brit'a humur'ist'o, kiu verk'is i.a. la humur'a'n roman'o'n Am'o inter la kok'id'o'j. Laŭ mi'a kompren'o, Malerba intenc'is dir'i, ke la verk'o'j de Wodehouse est'as tiom profund'a'j, ke oni ja pov'as kompar'i ili'n kun filozofi'a'j libr'o'j, tamen tiom klar'a'j kaj agrabl'a'j, ke eĉ tre simpl'a leg'ant'o pov'as ĝu'i ili'n sen'pen'e. (Ceter'e, tia pri'skrib'o valid'as ankaŭ pri tiu ĉi verk'o de Malerba.)
#000499
Krom tio, la afabl'a s-ro Minnaja (kiu'n mi tre dank'as) don'is al mi amas'o'n da inform'o'j pri la unu'a ital'a el'don'o (ekzist'as du ital'a'j el'don'o'j) kaj eg'e valor'a'j'n inform'o'j'n pri la rilat'o'j inter Malerba kaj la afer'o Esperant'o. Mi kun'met'os sub'e cit'aĵ'o'j'n el la person'a'j ret'mesaĝ'o'j de Carlo Minnaja, kun li'a permes'o: „Malerba est'is amik'o de esperant'ist'o'j kaj de la grup'o de Parm'a.” „Li interes'iĝ'is ĝeneral'e pri lingv'o'struktur'o'j kaj lingv'o'konstru'ad'o. Li mem verk'is/adapt'is lingv'aĵ'o'n por kanzon'o'j el font'o de nord-ital'a dialekt'ar'o.” „Lu'ig'i Malerba verk'is unu'akt'aĵ'o'n Babelo (pri lingv'o'konstru'ad'o), kiu, traduk'it'e de Guglielmo Capacchi, kun la permes'o de la aŭtor'o, kaj revizi'it'e de Giorgio Silfer, aper'is en Literatur'a Foir'o, juni'o/aŭgust'o 1971.”
#000500
Mi ĝoj'us, se iu vikipediisto leg'us la ĉi-supr'a'j'n inform'o'j'n kaj al'don'us ili'n al si'a est'ont'a vikipedia artikol'o pri Malerba.
#000501
Mi opini'as, ke La pens'em'a'j kok'in'o'j est'as ĉarm'a libr'et'o, bel'e traduk'it'a, kiu merit'us ankoraŭ unu el'don'o'n, riĉ'ig'ot'a'n per et'a en'konduk'o pri la aŭtor'o, baz'a'j indik'o'j pri la ital'a el'don'o, kiu'n la traduk'int'o uz'is, kaj tre neces'a'j pied'not'o'j pri la original'a tekst'o en lok'o'j, kie la traduk'int'o mal'proksim'iĝ'is de la original'o.
#000502
Amand'a sapor'o, sem'o ne amend'a
#000504
Se vi hav'as kon'at'o'j'n, kiu'j orgojl'e deklar'as la propr'a'n kapabl'o'n, kvazaŭ majstr'ec'o'n, en'glut'i tut'a'j'n frukt'o'j'n („mi'a'j ge'patr'o'j instru'is al mi for'ĵet'i neni'o'n”, „est'as enu'ig'e sput'i la sem'o'j'n: mi prefer'as maĉ'i kaj glut'i ĉio'n”), vi nepr'e atent'ig'u tiu'j'n rilat'e al ver'a, ne nur hipotez'a, danĝer'o pri venen'iĝ'o lig'it'a al tiu ag'ad'o. Ĉu krom'a scienc'a nov'aĵ'o sen'a je fundament'o? Ĉu kutim'a ĵurnal'ism'a tro'ig'o? Ne ekzakt'e, asert'as en kaj ekster Inter'ret'o fak'ul'o'j kaj scienc'ist'o'j.
#000506
Sufiĉ'as fakt'e du'on'tas'o da sem'o'j, iom pli ol tri'dek, por mort'ig'i plen'kresk'ul'o'n. Unu pom'o tag'e ja ne mort'ig'as, kaj la proverb'o plu prav'as, sed ses, sep aŭ ok pom'o'j tag'e (iu'j foj'foj'e manĝ'as tia'n kvant'o'n) komenc'as est'ig'i real'a'n danĝer'o'n. Tiu ĉi est'as ali'flank'e la kial'o, pro kiu plur'a'j infan'o'j plend'as kelk'foj'e pri ventr'o'dolor'o post manĝ'ad'o de pom'kern'o. Pri kapric'o ne ĉiam tem'as: ili simpl'e sufer'as pro et'a, sed ne tiom neglekt'ind'a, toks'iĝ'o. La risk'o alt'iĝ'as des pli mult'e, kiam la sem'o'j est'as maĉ'it'a'j aŭ muel'it'a'j. Ne'romp'it'a'j, ili mal'e el'pel'at'as kutim'e per fek'ad'o sen mal'bon'a'j efik'o'j.
#000507
Rimed'o'j ne mank'as, ekzempl'e ĉiam valid'a stomak'a lav'ad'o, sed, se oni ne tuj inter'ven'as, la toks'iĝ'o pov'as konduk'i al mort'o nur unu'a'vid'e sen'kial'a. Antaŭ ne'long'e, en Italio, vir'in'o est'is mal'facil'e re'san'ig'it'a de doktor'o'j: mal'san'ul'ej'e'n ŝi ir'is, manĝ'int'e plur'a'j'n kern'o'j'n de abrikot'o kaj persik'o, aŭ pli preciz'e ili'a'n en'a'n mol'a'n part'o'n, sam'e toks'a'n por hom'o.
#000509
Felix Baumgartner, aŭstr'o, far'iĝ'is la unu'a'rang'a paraŝut'ist'o en la mond'o, kiam li star'ig'is mond'rekord'o'n, salt'ant'e el balon'o en alt'ec'o de 39 km kaj bon'ord'e al'ter'iĝ'ant'e en uson'a dezert'o.
#000511
La maksimum'a rapid'ec'o de la fal'o ating'is 1342 km/h, tiel ke Baumgartner tra'romp'is la son'mur'o'n (1062 km/h). Dum kvin minut'o'j la 43-jar'a paraŝut'ist'o trov'iĝ'is en liber'a fal'o, kaj en alt'ec'o de 1,5 km super la ter'o li mal'ferm'is si'a'n paraŝut'o'n.
#000512
Fal'ant'e, Baumgartner kolekt'is per divers'a'j aparat'o'j scienc'a'j'n datum'o'j'n. La projekt'o pov'os konduk'i al nov'a'j manier'o'j evaku'i jet'o'j'n. Esplor'ist'o'j ne est'as bon'e inform'it'a'j pri la stat'o de la hom'a korp'o, dum ĝi trans'ir'as la son'mur'o'n.
#000514
Okaz'is en oktobr'o histori'a kun'sid'o. Histori'a almenaŭ laŭ politik'ist'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j, kiu'j pro si'a'j apart'a'j kial'o'j oft'e em'as tro'ig'i. Efektiv'e nur histori'o pov'os juĝ'i, ĉu tem'as ver'e pri event'o histori'a.
#000515
Ĉia'okaz'e kun'sid'is en la skot'a ĉef'urb'o Edinburg'o la brit'a ĉef'ministr'o David Cameron kaj la skot'a t.n. unu'a ministr'o Alex Salmond. Ili inter'konsent'is pri la vort'um'ad'o de referendum'o, okaz'ont'a en Skot'land'o en aŭtun'o 2014, kiu ebl'ig'os al la skot'o'j voĉ'don'e decid'i, ĉu ili vol'as sen'de'pend'iĝ'i.
#000516
Salmond, la ĉef'o de la Skot'a Naci'a Parti'o kaj la plej fervor'a por'parol'ant'o de sen'de'pend'iĝ'o, vol'is, ke referendum'il'o prezent'u tri ebl'o'j'n por determin'i la sort'o'n de Skot'land'o: jes al sen'de'pend'iĝ'o, ne al sen'de'pend'iĝ'o aŭ jes al pli'a'j pov'o'j por la parlament'o en Edinburg'o, tamen kadr'e de la nun'a uni'o.
#000518
Cameron, tim'ant'e, ke la tri'a, asekur'a, propon'o est'us la plej popular'a (kaj do las'us la pord'o'n mal'ferm'it'a al pli'a'j sen'de'pend'ig'a'j prov'o'j), insist'is pri simpl'a jes'a/ne'a referendum'il'o.
#000519
Li kalkul'as, ke la skot'o'j, kvankam vol'ant'e pli'a'j'n pov'o'j'n, ne kuraĝ'os risk'i sen'de'pend'iĝ'o'n apart'e dum financ'e kaj ekonomi'e ne'stabil'a period'o. Fort'ig'as li'a'n si'n'ten'o'n opini'sond'aĵ'o'j, kiu'j indik'as, ke nur tri'on'o de la preskaŭ kvin milion'o'j da plen'kresk'a'j skot'o'j jes'e voĉ'don'os.
#000520
Evident'e, mult'o ŝanĝ'iĝ'os en'e de la du jar'o'j ĝis la referendum'o. Salmond vigl'e kampanj'os por jes'a rezult'o, atent'ig'ant'e, ke laŭ last'a'j statistik'o'j la brit'a reg'ist'ar'o kolekt'as 53 mil milion'o'j'n da pund'o'j en Skot'land'o, tie el'spez'ant'e nur 46 mil milion'o'j'n. Ali'vort'e Skot'land'o financ'e sub'ten'as ĉef'e Angli'o'n kaj pov'os do sen'de'pend'e viv'ten'i si'n.
#000521
La angl'o'j tamen prezent'as ali'a'j'n cifer'o'j'n, „pruv'ant'e” (ĉio'n ebl'as pruv'i per statistik'o'j: oni trakt'u tre zorg'e la divers'a'j'n pretend'o'j'n), ke Skot'land'o glut'as mon'o'n kaj ricev'as subvenci'o'j'n proporci'e pli mal'avar'a'j'n, ol ricev'as ekzempl'e la angl'a'j region'o'j.
#000522
Argument'o'j tia'j aŭd'iĝ'as pli kaj pli inter angl'o'j, kiu'j opini'as, ke jam de tro long'e la skot'a vost'o anim'as la angl'a'n hund'o'n. La antaŭ'a brit'a ĉef'ministr'o Gordon Brown est'is skot'o, li'a antaŭ'ul'o Tony Blair eduk'iĝ'is en Edinburg'o kaj, antaŭ Blair, la iam'a ĉef'o de la Labor'ist'a Parti'o John Smith est'is skot'o.
#000523
Pli grav'e, kiel amar'e rimark'ig'as la angl'o'j, skot'a'j deput'it'o'j sid'as en la brit'a naci'a parlament'o en Westminster kaj pri'decid'as angl'a'j'n afer'o'j'n (mal'e al Kimri'o, Nord'a Irlando kaj Skot'land'o la angl'o'j ne posed'as apart'a'n parlament'o'n aŭ asemble'o'n), dum angl'a'j deput'it'o'j ne pri'decid'as intern'a'j'n skot'a'j'n afer'o'j'n en la skot'a parlament'o.
#000524
Grumbl'as do angl'o'j kaj ali'a'j, ke, dum la skot'o'j rajt'os referendum'i, ĉu sen'de'pend'iĝ'i, ali'a'j membr'o'j de la uni'o ne est'as pri'e konsult'it'a'j kaj ne rajt'as kun'decid'i. Neni'u, do, demand'as la ne'skot'o'j'n, ĉu ili vol'as, ke rest'u en la uni'o Skot'land'o.
#000525
Rest'as du jar'o'j ĝis la referendum'o. Inter'temp'e solv'end'as divers'a'j problem'o'j. Ankoraŭ ne est'as klar'e, kaj oni riproĉ'is al Salmond, ke li ne sufiĉ'e atent'is demand'o'j'n tia'j'n, ĉu sen'de'pend'a Skot'land'o aŭtomat'e far'iĝ'os membr'o de Eŭrop'a Uni'o (ver'ŝajn'e ne: ĝi dev'os pet'i al'iĝ'o'n), ĉu ĝi plu uz'os la nun'a'n valut'o'n, la pund'o'n, ĉu ĝi rest'os monarki'o, agnosk'ant'a la „angl'a'n” reĝ'in'o'n, ĉu, rezign'int'e, kiel promes'it'e, pri „brit'a'j” nukle'a'j arm'il'o'j, ĝi pov'os membr'iĝ'i en Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o.
#000528
Ali'a'j land'o'j, ekzempl'e Hispanio, Italio, Kanado, sci'vol'e, eventual'e nervoz'e, observ'as la voj'o'n al sen'de'pend'iĝ'o, aŭ ne, de part'o de suveren'a ŝtat'o. Ili'a'j politik'ist'o'j kaj koment'ist'o'j pov'as nur ekster'lud'e, eksklud'e spekt'i, sam'e kiel pli ol 55 milion'o'j da angl'o'j, kimr'o'j kaj nord-irland'an'o'j, kiu'j ne rajt'as kun'decid'i la histori'o'n de si'a naci'ar'o.
#000529
Kun'ig'is en oktobr'o la sep'a brazila ĉampion'ad'o pri vide'o'lud'a futbal'o 128 lud'ant'o'j'n el 21 sub'ŝtat'o'j. Ĉio aranĝ'iĝ'is ne en stadion'o, sed en luks'a komerc'a centr'o en Fort'alez'o.
#000531
Komenc'e la lud'ont'o'j ek'star'is kaj kant'is la naci'a'n himn'o'n. Post'e la „atlet'o'j” ne kur'is al verd'a kamp'o, sed komfort'e ek'sid'is apud konkur'ant'o ĉe unu el la dek'o'j da ekran'o'j.
#000532
La ĉampion'o rajt'is en'poŝ'ig'i premi'o'n – ne la miliard'o'j'n de la real'a versi'o de la sport'o, sed konsol'premi'o'n de dek mil real'o'j (ĉ. kvar mil eŭr'o'j). Ĉi-foj'e venk'is Leandr'o Hort'a [ort'a], de la sub'ŝtat'o Sankt'a Spirit'o, sud-okcident'a region'o de la land'o.
#000534
Fin'e de oktobr'o est'is arest'it'a grek'a ĵurnal'ist'o, kiu en la propr'a ĵurnal'o publik'ig'is la nom'o'j'n de pli ol 2000 impost'evit'ant'o'j. Tiu'j tamen rest'as liber'a'j, ĉar neni'u rajt'as mal'observ'i ili'a'n privat'ec'o'n.
#000537
Posed'i bank-kont'o'n en Svis'land'o, apart'e se tiu aparten'as al riĉ'ul'o, signif'as evit'i lok'a'j'n impost'o'j'n. Tio'n opini'is la grek'a ĵurnal'ist'o Kost'as Vaxevanis, ĉef'redaktor'o de la ĵurnal'o Hot Doc.
#000538
La 27an de oktobr'o Vaxevanis publik'ig'is list'o'n pri 2059 grek'o'j, kiu'j prefer'as gard'i si'a'j'n hav'aĵ'o'j'n en Svis'land'o ol pag'i impost'o'j'n en Greki'o.
#000539
La list'o ne est'as nov'a. Ĝi'n send'is al Greki'o jam en 2010 Christine Lagarde, iam'a franc'a ministr'o pri financ'o'j kaj nun direktor'o de la Inter'naci'a Mon'a Fondus'o (IMF).
#000540
Tamen neni'o okaz'is. La list'o ne est'as dis'vast'ig'it'a, ĉar la grek'a'j aŭtoritat'o'j asert'is, ke ne'ebl'as ĉas'i hom'o'j'n, kies person'a'j inform'o'j est'as ne'leĝ'e hav'ig'it'a'j. Do, post du-jar'a silent'o, ĵurnal'ist'o klopod'is de'nov'e dis'fam'ig'i la inform'o'j'n – ĉi-foj'o'n sukces'e.
#000541
Dum akr'a faz'o de financ'a kriz'o, kiu dev'ig'as mult'a'j'n grek'o'j'n al ekonomi'a'j si'n'ofer'o'j ne plu el'ten'ebl'a'j, Vaxevanis kred'is la nun'a'n period'o'n perfekt'a por aper'ig'i la nom'o'j'n. Ili inkluziv'as tiu'j'n de politik'ist'o'j tut'land'e kon'at'a'j, eks'a'j ministr'o'j, kaj tiu de konsil'ist'o de la nun'a ĉef'ministr'o Anton'is Samaras [andon'is samarás].
#000542
Pro tiu ĉi ag'o kontraŭ'leĝ'a, t.e. romp'i privat'ec'o'n, la grek'a polic'o hast'is arest'i la ĉef'redaktor'o'n. Antaŭ'e, tamen, la ĵurnal'ist'o dis'vast'ig'is per'e de la soci'a ret'ej'o Twitter si'a'n vid'punkt'o'n pri la afer'o.
#000543
Li akuz'is la reg'ist'ar'o'n, ke ĝi sub'prem'as la liber'ec'o'n de la gazet'ar'o anstataŭ impost'evit'ad'o'n far'e de mil'o'j da person'o'j. Kvazaŭ memor'ig'ant'e pri Sokrat'o en la platon'a dialog'o Fedono, kaj atend'ant'e si'a'j'n arest'ont'o'j'n, li dir'is: „Ili en'ir'as mi'a'n hejm'o'n kun'e kun prokuror'o por mi'n arest'i. Dis'vast'ig'u la nov'aĵ'o'n.”
#000544
La Nobel'premi'o pri Literatur'o 2012 est'as al'juĝ'it'a al la ĉin'a verk'ist'o Mo Yan. Laŭ la Sved'a Akademi'o, Mo „kun'fand'is kun halucin'a real'ism'o popol'a'j'n rakont'o'j'n, histori'o'n kaj la nun'a'n epok'o'n”.
#000549
La nov'aĵ'o domin'is la ĉef'paĝ'o'j'n de preskaŭ ĉiu'j ĉin'a'j ĵurnal'o'j kaj gazet'o'j. Laŭ tiu'j, la premi'o montr'as, ke la nun'temp'a literatur'o de Ĉini'o akir'is mond'a'n atent'o'n, kio tre kuraĝ'ig'os ĉin'a'j'n verk'ist'o'j'n.
#000550
Mal'pli ol du'on'hor'o'n post la anonc'o en Stokholmo la 11an de novembr'o, ĉiu'j libr'o'j de Mo est'is el'vend'it'a'j ĉe la ĉef'a'j en'ret'a'j libr'ej'o'j. Unu aĉet'int'o koment'is: „Mi est'as bon'ŝanc'a, tamen mi hont'as, ĉar mi leg'is neniu'n el li'a'j verk'o'j”.
#000551
Malgraŭ long'temp'a fam'o, la 57-jar'a Mo ne trov'iĝ'as inter la plej vast'e legat'a'j verk'ist'o'j en Ĉini'o. Mult'a'j kritik'is, ke li'a'j verk'o'j est'as vulgar'a'j, mal'hel'a'j kaj per'fort'a'j. Tamen la Sved'a Akademi'o not'is: „Per kombin'o de fantazi'o kaj real'ec'o, histori'a kaj soci'a perspektiv'o'j, Mo Yan kre'is mond'o'n kompleks'a'n sam'e kiel tiu'j en la verk'ar'o de William Faulkner kaj Gabriel García Márquez.”
#000552
Mo iĝ'is kon'at'a pro si'a roman'o Ruĝ'a sorg'o. La event'o'j en la rakont'o okaz'as en Gaomi, la hejm'lok'o de Mo, en 1939, dum la ĉin'a milit'o kontraŭ la japan'a invad'o. Sur'baz'e de ĝi, en 1987 est'is far'it'a film'o, kiu gajn'is la premi'o'n „Or'a Urs'o” en la Berlina Film'festival'o.
#000553
Mult'a'j el li'a'j verk'o'j vek'as polemik'o'n. La premi'it'a roman'o Grand'a'j mam'o'j kaj larĝ'a'j koks'o'j (1995) est'is kritik'at'a pro erotik'o. Li'a plej freŝ'a roman'o Ran'o (2008) spegul'as la ĉin'a'n nask'lim'ig'a'n politik'o'n „unu infan'o”, kaj pentr'as la viv'o'n de vilaĝ'a ginekolog'in'o, kiu trans'form'iĝ'is el akuŝ'ist'in'o en abort'ig'ist'in'o'n. Ĝi gajn'is la premi'o'n Mao Du'n – la plej prestiĝ'a'n literatur'a'n premi'o'n de Ĉini'o – en la last'a jar'o.
#000554
Li'a'j verk'o'j plej'part'e al'front'as real'aĵ'o'j'n. „Verk'ist'o'j dev'as tuŝ'i la plej dolor'a'n part'o'n profund'a'n en la hom'a anim'o”, opini'is Mo. Li'a'j libr'o'j est'as traduk'it'a'j en pli ol dek fremd'a'j'n lingv'o'j'n, inkluziv'e de la angl'a, franc'a kaj sved'a, kaj vend'at'a'j en mult'a'j land'o'j. Tio est'as ŝlos'il'a rilat'e la sukces'o'n ĉe la Sved'a Akademi'o.
#000555
Mo Yan, kiu signif'as ne parol'u en la ĉin'a lingv'o, est'as plum'nom'o, kaj li'a ver'a nom'o est'as Guan Moye. Li nask'iĝ'is en ter'kultur'ist'a famili'o kaj vizit'is nur element'a'n lern'ej'o'n.
#000556
Ĉin'a'j komentari'ist'o'j emfaz'as, ke Mo est'as la unu'a nobel'premi'it'o pri literatur'o el Ĉini'o. En 2000 ĉin'de'ven'a verk'ist'o Gao Xingjian gajn'is la premi'o'n. Tamen Gao trans'loĝ'iĝ'is al Franci'o en 1987 kaj akir'is franc'a'n civit'an'ec'o'n.
#000558
Teatr'o en Kataluni'o evit'as la pli'alt'ig'o'n de al'don'valor'a impost'o (Av'i), vend'ant'e karot'o'j'n kun en'ir'bilet'o'j.
#000559
Kiam la al'don'valor'a impost'o en Hispanio kresk'is de 8 % ĝis 21 %, la teatr'o de la urb'o Bescanó [beskanó], en Kataluni'o, laŭ original'a manier'o protest'is. Respond'ec'ul'o'j decid'is ne plu vend'i en'ir'bilet'o'j'n sed karot'o'j'n.
#000560
Sub'ten'as la ruz'o'n la magistrat'o de Bescanó kaj la publik'o. Tial la organiz'ant'o'j dev'is pend'ig'i afiŝ'o'j'n „karot'o'j el'ĉerp'it'a'j” por la teatr'aĵ'o „Les suicidàries” (La si'n'mort'ig'ant'in'o'j) de la ĝir'on'a trup'o PocaCosa Teatr'e.
#000562
La direktor'o de la trup'o, Quim Marcé [kim marsé], dir'is: „Ni elekt'is karot'o'n por memor'ig'i tiu'n tip'a'n bild'o'n de azen'o, baston'o kaj karot'o, kaj tiel far'i alegori'o'n pri la pli'alt'ig'o de Av'i.”
#000563
En novembr'o Raj'a Debashish Roy, la reĝ'o de la forges'it'a ĵumaa popol'o en Bangladeŝo, vizit'is Franci'o'n kaj instanc'o'j'n de Eŭrop'a Uni'o por atent'ig'i pri la minac'o'j, mult'iĝ'ant'a'j en li'a land'o.
#000565
Ĵumaoj est'as an'o'j de popol'o, kiu viv'as en mont'et'o'j en orient'a Bangladeŝo ĉe la land'o'lim'o kun Barato kaj Birmo. Ili viv'as per agrikultur'o kaj fiŝ'kapt'ad'o. La nom'o de la popol'o ven'as el ter'kultiv'ad'o: „ĵum” signif'as „kultiv'ad'o sur brul'ig'it'a ter'o”.
#000566
Ebl'as supoz'i, ke la ĵumaoj ĝen'as neniu'n. Tamen en land'o, kiu konsist'as nur el delt'o, kaj kie ter'o'j est'as regul'e inund'at'a'j, la mont'o'j okup'at'a'j de la ĵumaoj far'iĝ'is tre al'log'a'j.
#000567
Krom'e la ĵumaoj est'as ĉef'e katolik'o'j, hindu'o'j, budh'an'o'j aŭ anim'ist'o'j. En juni'o 2011 la konstituci'o de Bangladeŝo est'is amend'it'a sen konsult'ad'o de la indiĝen'a'j popol'o'j. Islam'o iĝ'is ŝtat'a religi'o (dum 10 % de la loĝ'ant'ar'o praktik'as ali'a'n religi'o'n). La indiĝen'a'j popol'o'j ne est'as agnosk'it'a'j, kaj liber'ec'o de asoci'o ĉes'is.
#000568
Bangladeŝ'an'o'j ricev'is la rajt'o'n mort'ig'i la lok'a'j'n loĝ'ant'o'j'n, brul'ig'i ili'a'j'n dom'o'j'n kaj akapar'i la ter'o'j'n. Ne pas'is semajn'o sen atak'o kontraŭ la indiĝen'o'j.
#000569
La persekut'at'a'j ĵumaoj ne plu pov'as fuĝ'i al Bengali'o. Mur'o est'as konstru'it'a por mal'permes'i, ke ili eskap'u en la najbar'a'n land'o'n.
#000570
Raj'a Debashish Roy est'as membr'o de la Konstant'a Forum'o de Indiĝen'o'j ĉe Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j. Advokat'o, li est'is ŝtat'a ministr'o en la provizor'a administraci'o de Bangladeŝo en 2008. Li engaĝ'iĝ'as pri la rajt'o'j de indiĝen'a'j popol'o'j, rilat'e ekzempl'e kultur'o'n kaj medi'o'n.
#000571
Dum si'a eŭrop'a vizit'o li renkont'iĝ'is kun franc'a'j senat'an'o'j, membr'o'j de Eŭrop'a Komision'o, reprezent'ant'o'j de UN en Ĝenevo kaj respond'ec'ul'o'j de asoci'o'j pri hom'a'j rajt'o'j aŭ kultur'a'j instanc'o'j.
#000572
En la oktobr'a'j elekt'o'j en Litovio voĉ'don'is ĉirkaŭ 35 % de la balot'rajt'ig'it'o'j. Venk'is la social'demokrat'o'j kun 38 mandat'o'j en la 141-person'a parlament'o. La konservativ'ul'o'j, kiu'j reg'is dum la last'a'j kvar jar'o'j, far'iĝ'is do la du'a plej grand'a parlament'a frakci'o kun 33 mandat'o'j.
#000573
La konservativ'a, krist'an'demokrat'a Uni'o de la Patr'uj'o, kies ruin'iĝ'o'n mult'a'j prognoz'is pro ĝi'a dur'a ŝpar-reĝim'o, nun rest'os en opozici'o. Reg'as nun koalici'o konsist'ant'a el tri mal'dekstr'a'j parti'o'j: social'demokrat'o'j, kun ties estr'o Algirdas Butkevičius; la Labor'a Parti'o, kiu'n gvid'as la rus'de'ven'a milion'ul'o Viktor Uspaskich [uspaskiĥ]; kaj la parti'o Ord'o kaj just'ec'o, estr'at'a de eks'a prezid'ant'o de Litovio, Rolandas Paksas.
#000574
En la nov'a parlament'o la koalici'o dispon'as pri 78 lok'o'j. La koalici'an'o'j kandidat'ig'is la estr'o'n de la social'demokrat'o'j, Butkevičius, al la posten'o de ĉef'ministr'o.
#000575
En si'a program'o la koalici'o indik'is re'viv'ig'ad'o'n de la ŝtat'a buĝet'o (ankaŭ de la impost'a politik'o) kaj de la plan'o'j por integr'iĝ'o de la ŝtat'o en la eŭr'o-zon'o, prokrast'ant'e ĝi'n ĝis 2015, kaj pli'alt'ig'o'n de la minimum'a salajr'o.
#000576
Tuj post la publik'ig'o de la elekt'o-rezult'o'j la prezid'ant'o de Litovio, Dali'a Grybauskaite, turn'is si'n al la konstituci'a kort'um'o, por ke tiu decid'u, ĉu la elekt'o'j laŭ'leĝ'is. Tio sekv'is indik'o'j'n pri sub'aĉet'o de balot'o'j en kelk'a'j region'o'j profit'e al kandidat'o'j de la Labor'a Parti'o.
#000577
Malgraŭ decid'o de la kort'um'o, ke kelk'a'j an'o'j de la Labor'a Parti'o est'as elekt'it'a'j kontraŭ'leĝ'e, Butkevičius tamen deklar'is, ke li ne intenc'as nul'ig'i la koalici'a'n inter'konsent'o'n. Inter la labor'ul'o'j est'as ankaŭ honest'a'j person'o'j kun princip'o'j, li dir'is.
#000578
Kun la parlament'a'j elekt'o'j okaz'is referendum'o pri la konstru'o de nov'a nukle'a central'o en Litovio. Nur tri'on'o de la elekt'int'o'j jes'is al la central'o. La referendum'o ne dev'ig'as, sed la reg'ist'ar'o, laŭ Grybauskaite, „atent'os la si'n'ten'o'n de la pli grand'a part'o de la loĝ'ant'ar'o.”
#000580
Sándor Fek'et'e jam suspekt'is tio'n, kiam li ĵus ekzamen'is la mal'plen'a'j'n montr'o'fenestr'o'j'n de la apud'a lokal'o. Ne pli ol tri metr'o'j'n larĝ'a ĉe la strat'front'o, diven'ebl'e la vend'ej'o ses'obl'e pli profund'is mal'antaŭ'e. Surpriz'is li'n ke la vitr'o'n ne anstataŭ'as kruc'plak'aĵ'o, kiel oni vid'as ĉe tiom da fiask'int'a'j komerc'ej'o'j de Little Hungary. Kvazaŭ hieraŭ oni evaku'is la bak'ej'o'n – eĉ, rest'is sur la prezent'il'o antikv'a pes'il'o kaj klasik'a kas'maŝin'o.
#000583
– Dobby est'is bon'a ul'o – kap'klin'is la sid'ant'a nigr'ul'o. Sándor ek'sent'is si'n rol'ant'o de lant-flu'a road movie6, en kiu la spekt'ant'o nun ŝanĝ'us epok'o'n, kaj vid'us, retro'fulm'e antaŭ la okul'o'j, la or'a'j'n temp'o'j'n de Buckeye Road, kiam Dobos est'is nur unu el dek konkur'a'j kuk'ej'o'j. La temp'o'j'n antaŭ cent, antaŭ eĉ nur kvin'dek jar'o'j, kiam ĉi tie flor'is Et'a Hungari'o. Tiam Klevland'o, Ohi'o, hav'is la fam'o'n est'i, post Budapeŝto, la du'a plej grand'a hungar'a urb'o tut'mond'e. Kia Bruklino por jud'o'j kaj Boston'o por irland'an'o'j, tia Klevland'o por hungar'o'j.
#000584
– Vi kon'is do la posed'ant'o'n – instig'is Sándor, kvankam li percept'is sen'pacienc'o'n en si'a mis'park'it'a lu-aŭt'o. La du fil'o'j kaj la edz'in'o cert'e ĝu'is la uson'a'n vojaĝ'o'n de'long'e plan'it'a'n, sed ne entuziasm'is pri detal'a'j esplor'em'o'j de la famili'estr'o, des mal'pli en dub'a'j kvartal'o'j for'a'j de turism'a ĉef'interes'o.
#000585
– Nu, posed'ant'o li ne est'is, kaj en'ver'e li ne nom'iĝ'is Dobby. Sed est'is li kiu ten'is la lok'o'n viv'a en la last'a'j jar'o'j.
#000586
Sándor kelk'vort'e avert'is la edz'in'o'n, kaj ek'pied'is laŭ Buckeye Road, al la 125a strat'o. Si'n'sekv'is Kapel'o de Pac'o, Funebrejo Bant'o'n-Thorne, la Origin'a Apostol'a Kun'ven'ej'o de Pek'liber'ig'o: ĉio kio ne bankrot'is ĉi-kvartal'e, ŝajn'is rilat'i al bezon'o'j pli spirit'a'j ol korp'a'j. Bier'o'n li tamen trov'is fin'e, ĉe bak'ej'o-vend'ej'o, ĉiu'cel'a kaj tut'diurn'a. Jen diferenc'o, li pens'is: tro special'a, Dobos Delight funkci'is en si'a'j fin'a'j jar'o'j jam nur kiel distanc'a liver'ej'o, laŭ li'a hieraŭ'a konsult'o de , ret'lok'o ne for'viŝ'it'a. For'viŝ'it'a'j tamen est'is mult'a'j el ĝi'a'j klient'o'j, tiu'j el la el'migr'a'j ond'o'j de 1956 kaj de pli fru'e. „Krom ni'a'j fam'a'j Strudel'o'j (vid'u apart'a'n list'o'n), ni liver'as ankaŭ – Nuks'a'j'n Rul'aĵ'o'j'n – Papav'a'j'n Rul'aĵ'o'j'n – Krem'fromaĝ'a'j'n Kuk'o'j'n – Rus'a'j'n Te-Biskvit'o'j'n – Acid'krem'a'j'n Kuk'o'j'n”, reklam'is plu la ret'o, majuskl'a voĉ'o por minuskl'a publik'o. Naŭ'dek'kvin-jar'ul'in'o el Havajo foj'e pag'is 75 dolar'o'j'n por liver'ig'i al si strudel'o'j'n je 20 dolar'o'j, rakont'is rilat'a artikol'o. Iu ali'a ĉiu'semajn'e mend'as te-kuk'o'j'n kun framb'e nuks'a gust'o.
#000588
Kiam Sándor re'ven'is kun ses'o da Budweiser-skatol'o'j freŝ'a'j je tuŝ'o, li mir'is trov'i la blind'ul'o'n ne nur star'ant'a, sed front'ant'a ĝust'e la vak'a'n vitrin'o'n de la eks-kuk'ej'o.
#000589
– Sanyi, he? – rid'et'is mult-sci'e la old'ul'o. – Mi kon'is mult'a'j'n Sanyi ĉi tie. Kaj mult'a'j'n Lac'i, kaj Pist'a, kaj Fer'i. Unu Fer'i est'is kun mi en Kore'uj'o. Baszd meg anyád7, Chuck, li ĉiam dir'is al mi. Ne re'ven'is.
#000591
– Do, est'is ia hungar'a kvartal'o ĉi tie ...
#000592
Chuck glut'is long'a'n tir'o'n da bier'o.
#000594
Sci'ant'e la respond'o'n, Sándor ne pov'is ne demand'i:
#000595
– Sed kie'n ir'is la hungar'o'j?
#000596
– Kie'n ir'is? Al tomb'ej'o, cert'e. Kaj ili'a'j infan'o'j iĝ'is uson'an'o'j. Ir'is loĝ'i en la antaŭ'urb'o'j.
#000597
Sándor memor'is ke la last'a leter'o de li'a onkl'o, en 1998, ven'is el iu Westlake – cert'e unu el tiu'j nov'a'j loĝ'lok'o'j.
#000598
– Do, vi kon'is Dobby ...
#000599
– Kon'is, ĉu kon'is ... Ĉiu kon'is Dobby, kaj neni'u kon'is. Mi neniam manĝ'is tia'j'n hungar'a'j'n kuk'aĉ'o'j'n de post la knab'aĝ'o, neniam en'ir'is li'a'n butik'o'n. Sed se ajn'a bub'o aĉet'is nur unu bulk'o'n ĉe li, tiu ne el'ir'is sen krom'a suĉ'bombon'o. Marika ne pov'is hav'i infan'o'n, oni rakont'is, do ...
#000600
– Ĉu ŝi port'is i'o'n sur la ring'o'fingr'o – ja ne mi'a afer'o. Sed cert'e ili rest'is kun'e kvar'dek jar'o'j'n. – Chuck lev'is alt'e'n si'a'n Budweiser, kvazaŭ por tost'i. – Sen Marika ... Dobby frenez'iĝ'us, mi kred'as. Kiam oni for'paf'as vi'a'n frat'o'n apud vi, kaj vi dev'as kur'i ĝis la ali'a fin'o de la mond'o, kaj post'e vi'a edz'in'o mort'as pro kancer'o, kaj ...
#000601
– Sed kiel vi sci'as tio'n se vi neniam en'ir'is la bak'ej'o'n?
#000602
– Mi ne en'ir'is. Dobby el'ir'is. Kiam vi fum'as unu pak'o'n tag'e, vi ja dev'as. Pli fru'e est'is du pak'o'j. Mi hav'is tiu'n vend'ej'o'n front'e, ĝis ĉio komenc'is kolaps'i antaŭ dek'o da jar'o'j.
#000603
– Ĉu ankaŭ Dobos Delight?
#000604
– Dobby est'is tiu, kiu el'ten'is preskaŭ plej long'e el ĉiu'j mal'nov'a'j, serioz'a'j lok'o'j. Kiam hom'o'j komenc'is mal'pli venad'i, li'a bo'fil'o el'pens'is tiu'n vend'ad'o'n tra komput'il'o. Eĉ ĵurnal'ist'o el The Plain Dealer9 ven'is raport'i pri tio. Oni ŝerc'is ke li'a'j kuk'o'j iĝ'os ŝton'e sek'a'j kiam ili ating'os Kalifornion.
#000605
Chuck el'ig'is strang'e sek'a'n son'o'n. Jen li'a rid'o, kompren'is Sándor.
#000606
– Kaj ĉu bon'e prosper'is la komerc'o tiel?
#000607
– Ĉu bon'e, ĉu ne bon'e ... Dobby ne est'is hom'o kiu plend'as. Sed ĉiam pli oft'e el'ir'ad'is por fum'i. Sam'e kiel mi.
#000608
Mal'ferm'iĝ'is pord'o de la lu-aŭt'o. La edz'in'o de Sándor ek'paŝ'is al ili. Sándor gest'is ke ne long'e daŭr'os.
#000609
– Kiam ferm'iĝ'is la bak'ej'o?
#000610
– Ĝi est'is kvazaŭ jam ferm'it'a antaŭ ol ĝi ĉes'is funkci'i. Ju mal'pli da hungar'o'j, des mal'pli da labor'o por Dobby. Kaj se tamen aper'is iu mal'nov'a klient'o, tiu for'est'is jam jar'o'j'n el la kvartal'o, do oft'e nur ir'is trink'i glas'o'n kun Dobby, por babil'i pri mal'nov'a'j temp'o'j. Kaj tiam Marika ten'is dum'e la butik'o'n sol'a. Ŝi grumbl'is, kompren'ebl'e.
#000611
La bier'o en la man'o de Sándor komenc'is perd'i si'a'n freŝ'o'n. Li trink'is kelk'a'j'n gut'o'j'n, sed ne pov'is egal'i la ritm'o'n de la old'ul'o. Tiu nun babil'is plu eĉ sen demand'o'j.
#000612
– Do, unu tia'n foj'o'n, kiam Marika rest'is sol'a, ven'is mez'aĝ'a ul'o kaj pet'is ĉu ebl'us far'i migdal'a'n tort'o'n por la tag'o post'e, por la ses'dek'a nask'iĝ'tag'o de la patr'in'o. Marika dir'is ke migdal'aĵ'o tiel rapid'e ne ebl'as, sed ja iu ajn el sep ali'a'j spec'o'j. La ul'o ne respond'is, simpl'e paf'is al ŝultr'o de Marika. Ŝi kri'is ke ili ten'as preskaŭ neniom da mon'o en la bak'ej'o, sed li paf'is ŝi'n eĉ post tio, al la kap'o. Ŝi post'viv'is. Ebl'e pli bon'us se ne.
#000613
Chuck prem'plat'ig'is la bier'skatol'o'n, kaj demand'is:
#000615
6. „Veturofilmo”, kies intrig'o baz'iĝ'as sur long'distanc'a vetur'o, kutim'e en aŭt'o.
#000616
8. Ĉiu'j parol'is hungar'e ĉi tie.
#000617
9. La ĉef'a tag'gazet'o de Klevland'o.
#000618
10. Ĉu vi hav'as fum'stang'o'n, Sanyi?
#000619
Mi absolut'e konsent'as kun la opini'o de Evgeni Georgiev en la artikol'o 100 jar'o'j'n leĝ'o pri islam'o (MONATO 2012/11, p. 18), ke la islam'an'o'j dev'as respekt'i la dev'o'j'n lig'it'a'j'n kun la re'kon'o de islam'o kaj la valid'a'j'n leĝ'o'j'n en la land'o.
#000620
Bon'e kaj klar'e verk'it'a artikol'o, sed mi ne tut'e kompren'as, kial s-ro Georgiev parol'as ankaŭ pri diplomat'o'j komun'e kun gast'labor'ist'o'j, fuĝ'int'o'j, student'o'j ktp, kiu'j ven'is al Aŭstrio el islam'a'j land'o'j en la du'a du'on'o de la 20a jar'cent'o. Vieno tamen est'as la tri'a UN-urb'o, la sid'ej'o de divers'a'j inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j, kie ag'ad'as kelk'e da cent'o'j da diplomat'o'j el islam'a'j land'o'j (kiel simil'e en Nov'jork'o, Ĝenevo, Najrobi'o ktp). La diplomat'o'j est'as membr'o'j de la lok'a viena diplomat'a korpus'o, hav'as diplomati'a'n imun'ec'o'n kaj dev'as respekt'i la leĝ'o'j'n de la gast'land'o laŭ la Konvenci'o de Vieno pri diplomati'a'j rilat'o'j (1961). Laŭ mi'a person'a opini'o unu'ig'i diplomat'o'j'n kun gast'labor'ist'o'j, fuĝ'int'o'j ktp okaz'e de la 100-jar'iĝ'o de la leĝ'o pri islam'o, ne est'as plej konven'e.
#000621
La sub'a artikol'o prezent'as ŝajn'e simpl'a'n manier'o'n instru'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n. Al la redaktor'o ŝajn'as, ke la aŭtor'o ne sufiĉ'e disting'as unu'flank'e inter la mult'hor'a kaj individu'a kontakt'o inter tre jun'a infan'o kaj ge'patr'o'j kaj ali'flank'e la lim'ig'it'a kaj mal'pli person'a kontakt'o inter pli aĝ'a infan'o kaj instru'ist'o. Ceter'e, la dezir'o-list'o (ekz. semajn'e 20 hor'o'j da fremd'lingv'a instru'ad'o) nur utopi'e real'ig'ebl'as. Profesi'a'j instru'ist'o'j bon'vol'u per'leter'e re'ag'i!
#000622
Ne'imag'ebl'e grand'a'j mon'sum'o'j est'as el'spez'at'a'j por instru'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n en lern'ej'o'j, kaj ankoraŭ pli grand'a'j sum'o'j por pag'i profesi'a'n traduk'ad'o'n kaj interpret'ad'o'n.
#000623
Ĉar tio ne est'as komplet'a'j kost'o'j (al'don'u kost'o'j'n de lern'ej'a administraci'o, amortiz'o de la lern'ej'a'j dom'o'j, lern'ej'a'j help'il'o'j, lern'o'libr'o'j ...), la kost'o ating'as, ni dir'u, du'obl'o'n aŭ proksim'um'e 35 miliard'o'j'n.
#000626
Esplor'o'j en entrepren'o'j montr'is mizer'a'n stat'o'n de sci'o'j de la angl'a inter labor'ist'o'j, kiu'j bezon'as la angl'a'n pro si'a pozici'o en entrepren'o. Grand'a pli'mult'o de tiu'j, kiu'j uz'as ĝi'n, kapabl'as parol'i ĝi'n nur part'e rilat'e al kon'at'a'j tem'o'j.
#000628
Ekzist'as mal'mult'e da tre escept'a'j infan'o'j, kiu'j sukces'as lern'i nur en lern'ej'o fremd'lingv'o'n ĝis la kapabl'o uz'i ĝi'n (flu'e parol'i). Pli ol 90 % ne sukces'as. Ali'flank'e ĉiu ne'kler'ig'it'a analfabet'a patr'o aŭ patr'in'o sukces'as instru'i parol'kapabl'o'n al si'a'j infan'o'j pri la ge'patr'a lingv'o. Kial?
#000630
Kio'n far'as ge'patr'o'j, kiam nask'iĝ'as infan'o? Ili parol'as kun la infan'o. Kiel ili parol'as? Per tre simpl'a lingv'o. Komenc'e ili mult'e kant'as, ĉiam la sam'a'j'n simpl'a'j'n kant'o'j'n. Post'e ili adapt'as si'a'n lingv'o'n al la kapabl'o de la infan'o.
#000632
Do la ge'patr'o'j uz'as tre simpl'a'n pedagogi'a'n logik'o'n. En ĉiu faz'o parol'e kaj praktik'e ili adapt'iĝ'as laŭ'ebl'e proksim'e al la sci'o de la lern'ant'o. Ĉiam tamen ili al'don'as iom pli, kvankam ne mult'e. Sam'e pri gramatik'a'j struktur'o'j.
#000633
Kaj tio est'as ĉio. Daŭr'e adapt'i si'a'n lingv'o'n al tiu de la lern'ant'o kun mal'mult'e da nov'a'j sci'o'j, kun daŭr'a ekzerc'ad'o per mil'o'j da fraz'o'j kaj daŭr'a korekt'ad'o. Ĉiu infan'o, lern'ant'e la ge'patr'a'n lingv'o'n, aŭd'as tag'e ĉirkaŭ 10 000 fraz'o'j'n kaj mem sam'kvant'e el'dir'as.
#000634
Tiu sistem'o cent'el'cent'e sukces'as ĉe ĉiu infan'o dum du-tri jar'o'j – sen profesi'a'j lingv'o'instru'ist'o'j. Mal'e en lern'ej'o'j, dum 10 jar'o'j, kun profesi'a'j instru'ist'o'j, nur ĝis 10 % el'lern'as fremd'a'n lingv'o'n.
#000635
Bedaŭr'ind'e oni ne aplik'as la supr'a'n metod'o'n. Instru'ist'o ne'sufiĉ'e parol'as en la instru'at'a lingv'o, klar'ig'ad'as kaj ekzerc'ig'as. Li ne adapt'as si'a'n lingv'o'uz'o'n al tiu de la lern'ant'o'j.
#000636
Oni star'ig'u kelk'a'j'n baz'a'j'n princip'o'j'n por instru'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n.
#000637
1. En la klas'o est'u laŭ'ebl'e mal'mult'a'j infan'o'j (5-8).
#000638
3. Instru'ist'o est'u laŭ'ebl'e hom'o, kiu est'as de'nask'a parol'ant'o de la instru'at'a lingv'o, ĉar nur de'nask'ul'o'j kapabl'as sen'problem'e adapt'iĝ'ad'i al la lingv'a nivel'o de la lern'ant'o'j.
#000640
5. Se ebl'e, oni lig'u la lern'ant'o'j'n kun sam'aĝ'ul'o'j en land'o, kie oni parol'as la fremd'a'n lingv'o'n, ĉu per elektron'ik'a'j rimed'o'j, ĉu per vizit'o'j, kaj babil'ig'u ili'n.
#000642
Dari'n oft'e vid'is li'n. Li star'is tie, ĉe la angul'o de la vend'ej'o por vest'o'j kaj ŝu'o'j. Li star'is ĉe la pord'o sen'mov'a, kvazaŭ la vend'ist'o'j met'us tie'n maneken'o'n, kiu'n de temp'o al temp'o ili vest'is en nov'a'j, ĵus ricev'it'a'j vest'o'j.
#000645
Li est'is mal'dik'a, alt'a kun magr'a vizaĝ'o kaj eg'e simil'is al pian'ist'o. Dari'n ne pov'is klar'ig'i al si mem, kial la ul'o simil'as al pian'ist'o, ver'ŝajn'e pro la fingr'o'j, kiu'j est'is tre long'a'j, tener'a'j kaj blank'a'j kaj simil'is al verg'et'o'j far'it'a'j el ebur'o. „Se li est'as mens'e san'a, kio'n li pov'us pri'labor'i per tiu'j ĉi tener'a'j man'o'j?” – demand'is si'n Dari'n, kiam li preter'pas'is li'n.
#000646
Kaj vintr'e kaj somer'e la strang'a ul'o star'is tie ĉe la vend'ej'o kaj kontempl'ad'is super la kap'o'j de la pas'ant'o'j. Ver'ŝajn'e iu zorg'is pri li. Li'a'j vest'o'j, kvankam iom mal'nov'mod'a'j kaj tre larĝ'a'j por li, est'is pur'a'j, kaj oft'e li est'is raz'it'a. La ul'o nur silent'is kaj kontempl'is. Sur la kap'o li hav'is nigr'a'n ĉapel'o'n kun larĝ'a rand'aĵ'o, kiu est'is kvazaŭ rekvizit'o de iu teatr'o. Sur li'a'j'n ŝultr'o'j'n, simil'a'j'n al kok'in'a'j, fal'is li'a long'a ond'ec'a har'ar'o. Li simil'is al hom'o, kiu ven'is de ali'a mond'o, erar'e traf'is ĉi tie'n kaj ne sci'as kie'n kaj al kiu ir'i. Ebl'e tial li ek'star'is por ĉiam ĉe la vend'ej'o por mod'a'j vest'o'j kaj ŝu'o'j. Ver'ŝajn'e en la unu'a'j tag'o'j, kiam li aper'is, la hom'o'j rigard'is li'n mir'e kaj sci'vol'e, sed post'e ili al'kutim'iĝ'is al li kaj nun kvazaŭ neni'u plu rimark'is li'n. Kie li loĝ'as? Kiu viv'ten'as li'n, kie li dorm'as – tio est'is sekret'o, tamen neni'u star'ig'is tiu'j'n ĉi demand'o'j'n.
#000647
Est'is hom'o'j, kiu'j preter'pas'is li'n kaj don'is al li mon'er'o'j'n, ĉar ili supoz'is, ke li almoz'pet'as, tamen li neniam etend'is si'a'n mol'a'n tener'a'n man'plat'o'n kun la long'a'j blank'a'j fingr'o'j simil'a'j al pian'a'j klav'o'j.
#000648
Preskaŭ ĉiu'tag'e Dari'n du'foj'e pas'is sur tiu ĉi ĉef'a strat'o de la urb'o kaj ĉe la vend'ej'o por mod'a'j vest'o'j kaj ŝu'o'j, sed li pas'is pli kaj pli mal'proksim'e de la ul'o, ĉar Dari'n sent'is tim'o'n de frenez'ul'o'j. Tiu ĉi ul'o ŝajn'e est'is el la kviet'a'j frenez'ul'o'j, sed Dari'n evit'is al'rigard'i li'n. Dari'n demand'is si'n, kio okaz'is kaj pro kio la vir'o frenez'iĝ'is, sed ne pov'is respond'i al tiu ĉi demand'o. En ĉiu urb'o est'as iu frenez'ul'o, medit'is Dari'n, kaj ŝajn'e tio est'as natur'a. Ekzist'as saĝ'a'j kaj stult'a'j person'o'j, alt'a'j kaj mal'alt'a'j, riĉ'a'j kaj mal'riĉ'a'j, do, laŭ tiu ĉi logik'o dev'as est'i normal'a'j kaj frenez'a'j. La viv'o est'as mult'aspekt'a, kaj neniam oni pov'as kompren'i, kie fin'iĝ'as la normal'ec'o kaj kie komenc'iĝ'as la frenez'ec'o. La lim'o inter ili est'as ne'kapt'ebl'a, kaj oft'e oni demand'as si'n, ĉu tio, kio'n ni kutim'e far'as ĉiu'tag'e, est'as normal'a aŭ frenez'a. Oft'e normal'a'j hom'o'j far'as tiom da stult'aĵ'o'j, kiu'j'n ebl'e eĉ la plej grand'a frenez'ul'o neniam far'os.
#000649
La ul'o kun la nigr'a rond'ĉapel'o neniam parol'is. Nur de temp'o al temp'o li rid'et'is aŭ sen'voĉ'e plor'is. Li'a'j larm'o'j flu'is sur li'a'j'n ne'raz'it'a'j'n vang'o'j'n kiel perl'o'j, sed neni'u demand'is li'n, kial li plor'as. Ver'ŝajn'e li mal'facil'e pov'us logik'e klar'ig'i, kial li plor'as.
#000650
Foj'e tamen Dari'n pas'is preter li kaj surpriz'iĝ'is. La frenez'ul'o parol'is. Li ripet'is unu sam'a'n fraz'o'n: „Mi lu'ig'as mi'a'j'n okul'o'j'n.” Dari'n ek'rid'et'is kaj daŭr'ig'is si'a'n voj'o'n. Kompren'ebl'e en la fraz'o ne est'is senc'o. La hom'o'j pas'is preter la frenez'ul'o kaj eĉ ne al'rigard'is li'n, sed la ul'o ne ĉes'is ripet'i: „Mi lu'ig'as mi'a'j'n okul'o'j'n.” La sekv'a'n kaj post'sekv'a'n tag'o'j'n la frenez'ul'o monoton'e ripet'is la sam'a'n fraz'o'n, kvazaŭ iu streĉ'us iu'n meĥanism'o'n en li. Kelk'a'j'n maten'o'j'n en unu sam'a hor'o Dari'n pas'is preter la frenez'ul'o kaj ĉiam mir'is, kial la ul'o el'pens'is ĝust'e tiu'n ĉi fraz'o'n. Kial ekzempl'e la frenez'ul'o ne ripet'is: „Mi lu'ig'as planed'o'n aŭ mi lu'ig'as aviad'il'o'n”, en kiu'j vort'o'j sam'e ne est'us senc'o aŭ logik'o.
#000651
Tiu ĉi demand'o komenc'is ŝveb'i en la konsci'o de Dari'n kiel impertinent'a muŝ'o. Konstant'e en li'a kap'o son'is la fraz'o: „Mi lu'ig'as mi'a'j'n okul'o'j'n.” Ebl'e ankaŭ mi frenez'iĝ'is, rezon'is Dari'n. Li prov'is for'pel'i tiu'n ĉi fraz'o'n, sed ĝi kvazaŭ glu'iĝ'is en li'a kap'o. Est'is simil'a'j moment'o'j, kiam iu fraz'o okup'is la atent'o'n de Dari'n kaj li ne pov'is liber'iĝ'i de ĝi.
#000652
Foj'e maten'e Dari'n subit'e decid'is al'parol'i la frenez'ul'o'n. Tiu ĉi li'a decid'o ŝajn'is iom stult'a, sed Dari'n dir'is al si mem, kial ne. Ĉu oni ne rajt'as al'parol'i frenez'ul'o'n? Se est'as mal'facil'e al'parol'i ne'kon'at'a'n hom'o'n sur la strat'o, ver'ŝajn'e est'as pli facil'e al'parol'i frenez'ul'o'n. Post tiu'j ĉi vort'o'j Dari'n trankvil'e proksim'iĝ'is al la frenez'ul'o kaj per serioz'a voĉ'o, konven'a al negoc'ist'o, demand'is li'n:
#000654
– Kia'j'n okul'o'j'n vi lu'ig'as?
#000655
– Kia'j'n okul'o'j'n vi lu'ig'as? – ripet'is Dari'n la demand'o'n.
#000657
– Mi'a'j'n – respond'is trankvil'e kaj mal'laŭt'e la frenez'ul'o, kvazaŭ tio est'us io tut'e ordinar'a kaj kompren'ebl'a kiel lu'ad'o de bicikl'o aŭ libr'o.
#000658
Dari'n star'is sen'mov'a kaj ne sci'is kio'n dir'i. La konversaci'o komenc'iĝ'is kiel ŝerc'o, sed nun ŝajn'is serioz'a kaj real'a. Dari'n intenc'is ek'ir'i al la muze'o, tamen ne pov'is eĉ paŝ'o'n far'i.
#000659
– Kial vi'a'j'n okul'o'j'n? – demand'is li.
#000660
– Kiu lu'pren'os mi'a'j'n okul'o'j'n, vid'os la mond'o'n tra ili – respond'is la frenez'ul'o.
#000661
– Kaj ĉu mi pov'as lu'pren'i ili'n?
#000662
Dari'n daŭr'e star'is sen'mov'a kiel monument'o. Kiu est'as pli frenez'a – ĉu mi aŭ li? – rezon'is Dari'n. Ĉu mi konversaci'as kun la frenez'ul'o, aŭ mi sonĝ'as?
#000664
Iom post iom Dari'n komenc'is mal'rapid'e ĉirkaŭ'rigard'i, kaj subit'e ŝajn'is al li, ke li ver'e rigard'as tra la ne'ordinar'a'j okul'o'j de la frenez'ul'o. Kvazaŭ la unu'a'n foj'o'n li vid'as si'a'n nask'iĝ'a'n urb'o'n, la ĉef'a'n strat'o'n, kiu'n li tiel bon'e kon'as kaj sur kiu tiom da foj'o'j li pas'is. La dom'o'j de la du strat'a'j flank'o'j est'is du'etaĝ'a'j, ebl'e konstru'it'a'j dum la pas'int'a jar'cent'o kaj bel'e ornam'it'a'j. Ŝajn'is al Dari'n, ke nun li rimark'as ili'n. La sun'o lum'ig'is la fenestr'o'j'n, kaj ili bril'is kvazaŭ arĝent'a'j. La ĉef'a strat'o gvid'is al mont'et'o, de kie vid'ebl'is preskaŭ la tut'a urb'o kun la ruĝ'a'j tegment'o'j de la dom'o'j, simil'a'j al ond'um'a mar'o. Tie, en la for'o, vid'ebl'is la ali'a'j urb'a'j mont'et'o'j kiel kamel'a'j ĝib'o'j. Vid'ebl'is la pin'arb'ar'o, mister'a kaj al'log'a. Mir'e Dari'n konstat'is, ke ne tre mal'proksim'e de la ĉef'a strat'o star'as nov'a hotel'o, simil'a al blank'a cign'o. Ĝis nun li ne est'is vid'int'a ĝi'n. En la park'o lud'is infan'o'j, kaj jun'patr'in'o'j promen'ad'is kun infan'a'j vetur'il'o'j. Dari'n eĉ ne supoz'is, ke en la urb'o loĝ'as tiom da infan'o'j, kaj ver'ŝajn'e ĉiu'tag'e nask'iĝ'as beb'o'j. Tie, al la universitat'o, ir'is grup'o da student'o'j, kaj li konstat'is, ke li de'long'e forges'is, ke en la urb'o est'as universitat'o. Ĉu en tiu ĉi urb'o mi loĝ'as? – demand'is li si'n.
#000665
Post'e li turn'is si'n al la frenez'ul'o kaj flustr'is al li:
#000666
En Vieno la petrol'a kaj gas'a kompani'o OMV mal'ferm'is la unu'a'n publik'a'n hidrogen-staci'o'n por aŭt'o'j en Aŭstrio. Jam de jar'o'j la kompani'o esplor'as la koncern'a'n teknologi'o'n.
#000667
Hidrogen-aŭt'o'j vetur'os per klimat'favor'a'j elektro'motor'o'j. Plen'ŝarg'i aŭt'o'n per hidrogen'o kost'as nun 36 eŭr'o'j'n. Per ĝi oni pov'as vetur'i ĝis 500 km.
#000668
Mal'ferm'ant'e la staci'o'n, la ĉef'o de OMV, Gerhard Roiss, dir'is: „Ni kutim'iĝ'is ĝis nun mezur'i brul'aĵ'o'n en litr'o'j. Est'ont'ec'e ni mezur'os brul'aĵ'o'n en kilo'gram'o'j. Kun kvar kilo'gram'o'j da hidrogen'o oni pov'as vetur'i ĝis 400 km. La hidrogen'a epok'o komenc'iĝ'as hodiaŭ.”
#000669
La ministr'o pri ekonomi'o kaj energi'o, Reinhold Mitterlehner, emfaz'is la avantaĝ'o'j'n de tiu teknologi'o: „Pli intens'a uz'o de hidrogen'o pli'bon'ig'os la klimat'bilanc'o'n de la trafik'o kaj sam'temp'e sub'ten'os struktur'a'n ŝanĝ'o'n en la aŭtomobil'a sektor'o.”
#000670
Mal'avantaĝ'o est'as, ke tut'mond'e mank'as ret'o de ŝarg'o'staci'o'j. Nun est'as plan'at'a'j aŭ konstru'at'a'j mult'a'j hidrogen-staci'o'j. Pionir'as Germanio, kie funkci'as 15 tia'j staci'o'j. Ĝis 2015 al'don'iĝ'os pli'a'j 35.
#000672
Sukces'is en la novembr'a'j elekt'o'j en Graz [grac], la du'a plej grand'a aŭstr'a urb'o, komun'ist'o'j kaj la nov'a Pirat'o-Parti'o. La komun'ist'o'j akir'is la du'a'n lok'o'n post la ĝis nun reg'ant'a Popol'a Parti'o kaj super'is eĉ la social'demokrat'o'j'n. La Pirat'o-Parti'o ricev'is 2,7 % de la voĉ'o'j kaj akir'is tiel unu reprezent'ant'o'n en la urb'a parlament'o.
#000673
Mi ne tro'ig'os, se mi dir'os, ke, aŭskult'ant'e la disk'o'n de Manŭel Ĉu plu ekzist'as am'o?, mi est'as rav'it'a kaj admir'plen'a pro la muzik'o, la tekst'o'j kaj pro li, kiu elekt'is kaj plen'um'is tiu'j'n kant'o'j'n.
#000674
La etos'o de la kant'o'j de Manŭel est'as optimism'a, esper'plen'a kaj las'as al ni la sent'o'n pri fest'o kaj ke per'e de la am'o la mond'o sav'iĝ'os.
#000676
La traduk'it'a'j kant'o'j est'as en perfekt'a Esperant'o, tre taŭg'a por la muzik'o, kiu son'as sufiĉ'e profesi'e. Ni aŭd'as orkestr'o'n kaj kompren'ebl'e gitar'o'n kaj violon'o'n, kiu'j en si'a'j sol'o'j kaj en'e inter la instrument'o'j son'as perfekt'e.
#000678
Mi vol'as menci'i inter tiu'j kant'o'j mi'a'j'n ŝat'at'a'j'n: „Io stult'a” (Something stupid, C. Carson Parks), „Mi, vagabond'o” de Damian'o Datolli (Albert'o Sal'er'n), „Hieraŭ mi” (Yesterday) kaj „Knab'in'o” (Girl) de John Lennon kaj Paul McCartney. Al'don'iĝ'as la agrabl'a, varm'a kaj riĉ'a voĉ'o de Manŭel. Ankaŭ la oper'a voĉ'o, kiu est'as je la komenc'o de la du'a kant'o „Anim'o mi'a” kaj la fon'a'j kant'ist'o'j pli'riĉ'ig'as la kant'o'j'n.
#000679
Aŭtor'a'j en tiu disk'o est'as tri kant'o'j: „Ĉu en'am'iĝ'i?”, „Am'o sub lun'lum'o” kaj „Trans'fer'kurten'a kor'amik'in'o”. Ili est'as melodi'a'j, riĉ'en'hav'a'j kaj de'nov'e en bril'a Esperant'o.
#000680
La last'a kant'o „Auschwitz” (Oświęcim) est'as soci'a kant'o. La tekst'o memor'ig'as ni'n pri la hont'ind'a pas'int'ec'o, sed fin'iĝ'as per la optimism'a „La am'o flug'os en la mild'a vent'o”. Mirakl'a fin'o de disk'o, kiu'n hav'u la pli'mult'o inter ni.
#000681
Manŭel: Ĉu plu ekzist'as am'o?
#000682
La verdikt'o en la 16a de novembr'o de la Inter'naci'a Pun-Tribunal'o por Eks'a Jugoslavio (IPTEJ) en Hag'o, per kiu est'as liber'ig'it'a'j la kroat'a'j general'o'j Ant'e Gotovina kaj Mladen Markač, est'is antaŭ'vid'it'a nek en Kroati'o nek en Serbi'o.
#000683
En la unu'a'grad'a verdikt'o april'o'n 2012 plej dolor'ig'is kroat'o'j'n la asert'o, ke la operac'o hav'ant'a la kod'a'n nom'o'n „Oluja” (Ŝtorm'o) est'is kvalifik'it'a de la akuz'ist'o'j kiel „organiz'it'a krim-entrepren'o”. Ali'vort'e tio signif'is, ke Kroati'o est'as „krim'a ŝtat'o”, kiu agres'is la serb'a'n (mem'proklam'it'a'n) ŝtat'o'n Krajina sur si'a teritori'o, cel'ant'e etn'e pur'ig'i ĝi'n de la serb'a loĝ'ant'ar'o.
#000684
La kroat'a'j general'o'j atend'is la last'a'n verdikt'o'n dum sep jar'o'j en la prizon'o de Scheveningen [sĥefeninge]. Markač liber'vol'e ir'is al Hag'o en april'o 2004 kaj Gotovina, post plur'jar'a kaŝ'iĝ'o, est'is mal'liber'ig'it'a en Kanariaj Insul'o'j decembr'o'n 2005.
#000685
Operac'o „Ŝtorm'o” okaz'is inter la 4a kaj 7a de aŭgust'o 1995, kun la cel'o liber'ig'i la okup'at'a'j'n part'o'j'n de Kroati'o. Por ĝi est'is mobiliz'it'a'j 130 000 kroat'a'j soldat'o'j.
#000686
La kroat'a flank'o nombr'is 174 pere'int'o'j'n kaj 1100 vund'it'o'j'n. Pri viktim'o'j serb'flank'a'j vari'as la cifer'o'j inter 526 kaj 1960. En tiu nombr'o apart'e akcent'it'a est'as murd'o de civil'ul'o'j.
#000687
Gotovina (komand'ant'o de la arme'o) kaj Markač (komand'ant'o de special'a polic'o) est'is konsider'at'a'j kulp'a'j pro respond'ec'o pri ne'bezon'at'a grenad'ad'o de la urb'o Knin, kaj pro post'operac'a'j masakr'ad'o'j de serb'a'j civil'ul'o'j.
#000688
La akuz'ar'o'n la tribunal'o met'is en kun'tekst'o'n de „etn'a pur'ig'o”, kiu'n Kroati'o oni'dir'e plan'is kaj tiel real'ig'is.
#000689
En la unu'a'grad'a verdikt'o la general'o'j est'is kondamn'it'a'j al 24 jar'o'j en prizon'o por Gotovina, 18 jar'o'j por Markač. En la du'a'grad'a proces'o, la apelaci'a ĉambr'o de la tribunal'o verdikt'is liber'ig'o'n de la general'o'j. La verdikt'o'n voĉ'leg'is la juĝ'ist'o Theodor Mer'o'n el Uson'o.
#000690
En Kroati'o, kie oni atend'is, en la plej bon'a kaz'o, simpl'e mild'ig'o'n de la unu'a'grad'a pun'o, la mal'kondamn'o kaŭz'is salv'o'j'n da ĝoj'o kaj naci'a fier'o. La plej grand'a signif'o de la verdikt'o trov'iĝ'as en la for'ig'o de la kvalifik'o „organiz'it'a krim-entrepren'o”, kio'n la kroat'a'j kaj grand'a part'o de ali'land'a'j amas'inform'il'o'j proklam'is „venk'o de just'ec'o”.
#000692
Serb'a'j amas'inform'il'o'j, mal'e, konstern'iĝ'is kaj nom'is la verdikt'o'n tendenc'a. Ĉiu'okaz'e, Kroati'o bon'ven'ig'is ĝi'n sojl'e de la ven'ont'juli'a plen'rajt'a membr'iĝ'o en Eŭrop'a Uni'o. La proces'o kontraŭ la general'o'j est'is ŝlos'il'a element'o por al'proksim'ig'i Kroati'o'n al la komun'a eŭrop'a famili'o.
#000693
Laŭ kroat'a opini'o IPTEJ prav'e mal'ebl'ig'is la precedenc'o'n en inter'naci'a jur'o rilat'e milit'regul'o'j'n. Arme'a'j fak'ul'o'j konsent'as, ke en neni'u milit'o evit'ebl'as la tiel nom'at'a'j „flank'a'j damaĝ'o'j”, la civil'a'j viktim'o'j de artileri'a'j ag'ad'o'j.
#000694
Ne'prav'ig'ebl'a'j est'as murd'o'j de civil'ul'o'j, detru'o de dom'o'j kaj ali'a'j „mal'pur'a'j” sekv'o'j de ĉiu milit'o. Neni'u en Kroati'o ne'as la murd'o'j'n de serb'a'j civil'ul'o'j, kiu'j okaz'is post la „ŝtorm'o”. Tamen est'us absolut'e hipokrit'e pro tiu'j krim'o'j pun'i la akuz'it'a'j'n general'o'j'n, ĉar ili mem nek part'o'pren'is en la krim'a'j ag'o'j nek ili'n ordon'is.
#000695
La publik'a opini'o en Kroati'o agnosk'as la neces'o'n trov'i la ver'a'j'n krim'ul'o'j'n, kaj kiel ebl'e plej urĝ'e proces'i kontraŭ ili. Dum'e, Kroati'o glor'ig'as si'a'j'n general'o'j'n.
#000696
Briti'o hav'as la plej alt'a'n proporci'o'n de dik'ul'o'j en Eŭrop'o inter hom'o'j de mal'alt'a kler'ec'o kaj mal'alt'a'j salajr'o'j.
#000698
The Lanc'et trov'is, ke 29 % de la mal'alt'e kler'ig'it'a'j vir'in'o'j en Angli'o kaj 27 % de la vir'o'j est'as tro dik'a'j. Angli'o hav'as la plej grand'a'n proporci'o'n de dik'a'j hom'o'j en Eŭrop'o kun tiu nivel'o de kler'ec'o, pli ol du'obl'e pli grand'a'n, ol en Italio, Portugali'o, Hispanio kaj Irlando.
#000699
La stud'aĵ'o montr'is ankaŭ vast'a'n san'mal'egal'ec'o'n tra Eŭrop'o kaj avert'is, ke ĝi pli'grand'iĝ'os pro la ekonomi'a kriz'o. Briti'o hav'as krom'e unu el la plej grand'a'j nivel'o'j de infan'a mal'riĉ'ec'o. Ĝi est'as pli alt'a, ol en kelk'a'j orient-eŭrop'a'j land'o'j, kiel Hungari'o kaj Estoni'o.
#000700
En sud-eŭrop'a'j land'o'j vend'ej'o'j de rapid'manĝ'o'j ne est'as tre kutim'a'j kaj famili'a'j vesper'manĝ'o'j est'as pli tradici'a'j, tie konsum'ad'o de frukt'o'j kaj legom'o'j est'as part'o de la ĉiu'tag'a diet'o.
#000701
Laŭ stud'aĵ'o de la universitat'o de Londono, mal'pli'ig'i soci'a'j'n mal'egal'ec'o'j'n pli'bon'ig'us la san'o'n de la popol'o. Tio port'us vast'a'j'n soci'a'j'n kaj politik'a'j'n gajn'o'j'n, kiu'j ebl'ig'us al la hom'o'j ating'i pli facil'e si'a'j'n natur'a'j'n kapabl'o'j'n.
#000702
Tiam al butik'um'ant'o'j ebl'os pag'i per poŝ'telefon'o kiel elektron'ik'a mon'o anstataŭ per la kutim'a'j mon'bilet'o'j, bank'ĉek'o'j aŭ bank'kart'o'j. Tiel poŝ'telefon'o far'iĝ'os kvazaŭ cifer'ec'a mon'uj'o (kiel jam en plur'a'j afrik'a'j land'o'j).
#000704
Kant'ist'in'o kon'at'a en Briti'o al'iĝ'is en novembr'o al 500 art'ist'o'j por fest'i la cent'jar'iĝ'o'n de la alban'a sen'de'pend'ec'o.
#000707
Rit'a Or'a, alban'de'ven'a, kant'is okaz'e de grand'a spektakl'o sur la plac'o „Patr'in'o Terez'a” en la ĉef'urb'o Tiran'o.
#000708
Malgraŭ pluv'o sen'pacienc'e atend'is hom'amas'o la kant'ist'in'o'n, kiu fin'e al'ven'is je ĉies surpriz'o kun la alban'a ĉef'ministr'o Sal'i Berisha. Tiu supr'e'n'ir'is sur la scen'ej'o'n kaj salut'is ĉe'est'ant'o'j'n man-en-man'e kun Rit'a Or'a.
#000709
La ĉef'ministr'o kutim'e ne el'ir'as nokt'e sur'strat'e'n, des mal'pli por ĉe'est'i jun'ul'ar'a'n koncert'o'n. Koment'is ĵurnal'ist'o'j, ke tiel la ĉef'ministr'o rikolt'os sub'ten'o'n inter jun'a'j voĉ'don'ont'o'j antaŭ la ven'ont'jar'a'j balot'o'j.
#000710
Laŭ oficial'a'j cifer'o'j de la brit'a cens'o de la jar'o 2011 preskaŭ 250 000 hom'o'j loĝ'ant'a'j en la ĉef'urb'o Londono posed'as du'a'n dom'o'n. Tiu'j inkluziv'as feri'o'dom'o'j'n, tiu'j'n loĝ'at'a'j'n de labor'ist'o'j dum la labor'semajn'o, kaj student'a'j'n loĝ'ej'o'j'n.
#000711
La statistik'o'j rilat'as nur al dom'o'j loĝ'at'a'j dum 30 tag'o'j aŭ pli, kaj ne inkluziv'as dom'o'j'n aĉet'it'a'j'n pro la sol'a cel'o lu'ig'i aŭ iel profit'i.
#000713
Mult'a'j dom'o'j aparten'as al london'an'o'j, kiu'j pas'ig'as part'o'n de la jar'o en Franci'o aŭ Hispanio, kie ili posed'as du'a'n hejm'o'n. Ali'a'j aparten'as al ekster'land'a'j labor'ist'o'j, kiu'j simil'e pas'ig'as part'o'n de la jar'o ĉe la famili'o en la de'ven'land'o.
#000714
En la financ'a kvartal'o, la tiel nom'at'a City, plej dens'e trov'iĝ'as posed'ant'o'j de krom'dom'o'j. En'tut'e 18,5 % de la tie'a loĝ'ant'ar'o posed'as du'a'n hejm'o'n.
#000715
Leg'int'e la artikol'o'n de Garvan Maka'j pri natur'a'j aŭ art'e'far'it'a'j lingv'o'j (MONATO 2012/12, p. 16-17) mi konklud'as, ke neni'u lingv'o est'as natur'a: ĉiu'j est'is kre'it'a'j art'e de hom'o'j laŭ la bezon'o'j inter'komunik'i.
#000717
Ebl'us nur dir'i ke lingv'o(j) est'as „natur'e” lern'at'a(j) de infan'o'j ĉe la ge'patr'o'j ek'de la lul'il'o.
#000718
Fakt'e, art'e'far'it'aĵ'o est'as sinonim'o de progres'o. Se oni dev'us for'ĵet'i ĉio'n, kio est'as „art'e'far'it'a”, tiam la hom'o est'us ankoraŭ en la ŝton'a epok'o, sen iu ajn labor'il'o, sen iu ajn vest'aĵ'o, sen iu ajn lingv'o, „parol'ant'e” per blek'o'j, per mien'o'j kaj per gest'o'j!
#000719
Se vi trov'as strang'a'n ŝton'o'n, ebl'e tem'as pri meteorit'o. Sed la probabl'ec'o est'as mal'alt'a: en Aŭstrio oni trov'is ĝis nun nur sep ekzempler'o'j'n, do mez'um'e unu en are'o de 12 000 km2!
#000721
Est'is la 26a de maj'o 1751, dimanĉ'e, vesper'e. Promen'ant'o'j ek'tim'is: unu'e est'is fulm'o sen bru'o, post'e mov'iĝ'is okcident'e'n lum'a fenomen'o, kiu iĝ'is ard'ant'a pilk'o kun long'a vost'o. Sekv'is eksplod'o, kiu'n oni aŭd'is en are'o de 2 600 km2. La hom'o'j pens'is: mal'ferm'iĝ'is la ĉiel'o! Post'e, proksim'e de la kroat'a vilaĝ'o Hrašćina, oni trov'is sur la ter'o du fer'a'j'n meteorit'o'j'n. La pli grand'a ir'is al Vieno, ĉar Kroati'o tiam est'is part'o de la aŭstr'a imperi'o. El la ali'a oni far'is najl'o'j'n, kiel jam dum la ŝton'epok'o, kiam fer'o est'is eg'e mal'oft'a.
#000722
Dum la sekv'a'j jar'dek'o'j, pli kaj pli da meteorit'o'j kolekt'iĝ'is en Vieno. Hodiaŭ ĝi'a natur'histori'a muze'o1 dispon'as pri unu el la plej grand'a'j kolekt'o'j mond'skal'e kaj pri la ĉef'a tiu'spec'a daŭr'a ekspozici'o. En novembr'o 2012 mal'ferm'iĝ'is por la publik'o la tut'e re'nov'ig'it'a ekspozici'ej'o.
#000723
Meteorit'o'j konsist'as plej oft'e el divers'a'j kun'glu'iĝ'int'a'j ŝton'o'j. Tio'n oni pov'as tre bon'e observ'i, se la objekt'o est'as seg'it'a kaj ŝlif'it'a. Mal'mult'a'j meteorit'o'j konsist'as el metal'o'j, precip'e el fer'o, kun iom da nikel'o. Dum la long'daŭr'a mal'varm'iĝ'o kresk'as tre grand'a'j kristal'o'j. Ili vid'ebl'as, se oni trakt'as la ŝlif'it'a'n meteorit'o'n per acid'o. Scienc'ist'o'j nom'as tiu'n struktur'o'n „figur'o'j de Widmanstetten”. Ĉi-last'a, Alo'is Joseph Franz Xaver Beckh, Edler von Widmanstetten [vídmanŝtetn], nask'iĝ'is en 1754 en Graz kaj mort'is en 1849 en Vieno.
#000724
Tre mal'oft'a'j est'as la fer'a'j-ŝton'a'j meteorit'o'j. Ili konsist'as el romp'it'a'j ŝton'et'o'j, kiu'j kvazaŭ naĝ'is en likv'a metal'o, mal'rapid'e solid'iĝ'ant'a. La muze'o montr'as ankaŭ meteorit'o'j'n, kiu'j de'ven'as de ni'a lun'o kaj de la planed'o Mars'o. Se grand'a kosm'a objekt'o traf'as la lun'o'n aŭ Mars'o'n, el'ĵet'iĝ'as material'o, kiu pov'as fal'i sur la ter'o'n.
#000725
Ĉu est'as sum'e util'e okup'iĝ'i pro meteorit'o'j? Tut'e jes. Oni nun sci'as, kia'manier'e est'iĝ'is la kemi'a'j element'o'j kaj ni'a planed'a sistem'o. Oni sci'as, ke la ter'o aĝ'as 4,6 miliard'o'j'n da jar'o'j. Kaj krom'e: tiu'j strang'a'j ŝton'o'j est'as eg'e fascin'a'j!
#000726
Meteoroid'o: Ĉiel'a objekt'o mov'iĝ'ant'a tra la kosm'a spac'o.
#000727
Meteorit'o (aŭ aerolit'o): Post'rest'aĵ'o de meteoroid'o, trov'it'a post fal'o sur la ter'o'n.
#000729
Ĥondro: (de la pra'grek'a Ĥondros = grajn'o) Glob'form'a objekt'o en meteorit'o, kun diametr'o ĝis ĉirkaŭ 5 mm. La vort'o est'is en'konduk'it'a en la scienc'o'n en 1869 de Gustav Ros'e, kiu labor'is en la mineralogi'a muze'o de la universitat'o Humboldt en Berlino.
#000730
Neĥondrito (aŭ aĥondrito): Meteorit'o sen ĥondroj.
#000732
La fru'a infan'aĝ'o konstitu'as period'o'n de grav'a dis'volv'iĝ'o en la hom'a viv'o. La jar'o'j ek'de ies koncip'iĝ'o/nask'iĝ'o ĝis proksim'um'e la ok'a nask'iĝ'dat're'ven'o est'as el ĉiu vid'punkt'o kern'a'j por la kresk'o (kogn'a, emoci'a kaj somat'a) de la infan'o'j. Kvankam cerb'a dis'volv'iĝ'o ek'as jam en la antaŭ'nask'a faz'o, tamen la matur'iĝ'o de la cerb'o kaj de la nerv'a sistem'o nur progresiv'e dis'volv'iĝ'as post la nask'iĝ'o, dum tiel nom'at'a fru'a infan'aĝ'o.
#000735
Scienc'a esplor'o montr'is, ke kogn'a stimul'ad'o far'e de la ge'patr'o'j al si'a'j kvar'jar'a'j infan'o'j est'as decid'a faktor'o por antaŭ'vid'i, kia est'os la dis'volv'iĝ'o de plur'a'j part'o'j de la korteks'o (kon'at'a ankaŭ kiel cerebr'a kortik'o kaj si'n trov'ant'a en la ekster'a part'o de la cerb'o). Oni asert'as, ke infan'aĝ'a'j tra'viv'aĵ'o'j influ'as la evolu'o'n de la cerb'o, sed la sol'a pruv'o kon'at'a al la scienc'ist'o'j rilat'as la ekstrem'a'j'n kaz'o'j'n de molest'ad'o – seks'a aŭ per'fort'a – aŭ de infan'o'j, kiu'j spert'is psik'a'j'n traŭmat'o'j'n.
#000737
Laŭ Andre'a Danese, lektor'o ĉe la Institut'o de Psikiatri'o de la Universitat'o de Londono, „ge'patr'o'j oft'e ne est'as apud si'a'j infan'o'j, kiam ili al'front'as grav'a'j'n decid'o'j'n, ekzempl'e pri elekt'o de amik'o'j, ek'uz'o de narkot'aĵ'o'j aŭ daŭr'ig'o de stud'o'j. Tamen la ge'patr'o'j pov'as konstru'i firm'a'n baz'o'n por si'a'j ge'fil'o'j ek'de ties fru'a aĝ'o, por ke ili lern'u ĝust'e elekt'i, ekzempl'e evolu'ig'ant'e la kapabl'o'n konserv'i kaj el'labor'i inform'o'j'n aŭ la kapabl'o'n trov'i ekvilibr'o'n inter la dezir'o pri tuj'a kontent'iĝ'o kaj tiu pri pli alt'a'j, mal'proksim'dat'a'j cel'o'j”.
#000738
Post la pask'a sezon'o komenc'iĝ'as jam la krist'nask'a, kiu eksplod'as en la semajn'o'j novembr'a'j kaj fru'decembr'a'j. Ne tem'as pri religi'a'j prepar'o'j, sed pri la komerc'a'j.
#000739
Aktual'e, inter kutim'a'j var'o'j tia'bezon'a'j, oni pov'as trov'i special'a'n krist'nask'a'n ofert'o'n. Firma'o, kiu dum'jar'e prezent'as si'a'j'n neces'ej'a'j'n paper'produkt'o'j'n sub la nom'o Happyend, do „Fin'aĵ'o feliĉ'a”, nun propon'as neces'ej'a'n paper'o'n kun krist'nask'a'j motiv'o'j.
#000742
Do, simbol'o'j laik'a'j, neniel minac'ant'a'j ies religi'a'n kred'o'n aŭ karn'o'n. Ebl'e nur tiu'n de krist'an'o'j, sed tiu'j ja est'u nepr'e toler'em'a'j, apart'e se tem'as pri simbol'o'j kaj la last'a'j aĵ'o'j.
#000744
Pecunia n'o'n olet / „(Mon'o) ne fi'odor'as”: tiu'n klar'ig'o'n don'is jam la romi'an'o'j, kiam tem'is pri gajn'o'j el la publik'a'j latrin'o'j. Nun ankaŭ ne plu fi'odor'os hejm'e tra'dom'e, dank'e al la krist'nask'bak'aĵ'um'it'a kemi'aĵ'o en'paper'a.
#000747
Kontrast'e la plej mal'riĉ'a du'on'o de la popol'o averaĝ'e ne posed'as si'a'n dom'o'n, sed lu'pag'as, kaj dispon'as pri nur 4000 pund'o'j da pensi'a'j ŝpar'aĵ'o'j kaj 400 pund'o'j en kontant'a mon'o.
#000752
Nanto situ'as en okcident'a Franci'o proksim'e al Atlantik'o kaj ĉe la river'o Luar'o. Ĝi est'as la ĉef'urb'o de la departement'o Luar'o-Atlantik'o kaj de la region'o Luarlandoj. La urb'o hav'as 282 000 loĝ'ant'o'j'n. Ĝi est'is histori'e la ĉef'urb'o de Bretoni'o ĝis 1941.
#000753
Oni pruv'is la ekzist'o'n de rest'aĵ'o'j de loĝ'lok'o ĉe la bord'o de Luar'o. Ĉirkaŭ la jar'o 500 a.K. en la region'o de la hodiaŭ'a Nanto ek'loĝ'is gaŭl'o'j. En la gaŭl'a milit'o tiu part'o est'is sub'ig'it'a al la romia reg'ad'o sub Cezar'o. En la jar'o 50 a.K. oni fond'is sur la teren'o de la urb'o la romi'an haven'urb'o'n Port'us Namnetum. En la tri'a jar'cent'o la loĝ'ant'o'j konvert'iĝ'is al krist'an'ism'o.
#000754
Oni'dir'e ven'is en la 5a kaj 6a jar'cent'o'j breton'o'j de la brit'a'j insul'o'j. En 1154 Nanto est'is trans'don'it'a al Henrik'o la 2a Plantagenet, kiu en la sam'a jar'o okup'is la angl'a'n tron'o'n. En 1460 oni fond'is universitat'o'n en Nanto. Post la mort'o de Anna de Bretoni'o oni al'lig'is Bretoni'o'n al Franci'o.
#000755
Kun la edikt'o de Nanto de Henrik'o la 4a en 1598 fin'iĝ'is la jar'cent'a'j sub'prem'ad'o kaj persekut'ad'o de hugenot'o'j far'e de la katolik'a eklezi'o kaj franc'a ŝtat'o. Tamen tiu edikt'o est'is nul'ig'it'a en 1685 de Ludovik'o la 14a.
#000756
En la urb'o nask'iĝ'is la grand'a franc'a verk'ist'o Jules Verne. Li'a'j verk'o'j est'as traduk'it'a'j en mult'a'j'n lingv'o'j'n, inkluziv'e Esperant'o'n.
#000758
Nanto dum la du'a mond'milit'o
#000759
Juni'e 1940 okaz'is la okup'ad'o de la urb'o far'e de la german'a arme'o. La 20an de oktobr'o 1941 est'is murd'it'a la german'a urb'o'komand'ant'o sub'kolonel'o Karl Hotz far'e de la rezist'a mov'ad'o. Kiel ag'o de venĝ'o oni ekzekut'is garanti'ul'o'j'n (la ĉef'strat'o Cours des 50 Otages memor'ig'as pri tiu tragedi'o). Dum la milit'o grand'a part'o de la urb'o est'is detru'it'a. Post la al'bord'iĝ'o de alianc'an'o'j en Normandi'o komenc'e de juni'o 1944 la urb'o est'is liber'ig'it'a.
#000760
En 1962 oni re'e mal'ferm'is la universitat'o'n de Nanto. La regres'o de la ŝip'konstru'ad'o fin'e de la 1980aj jar'o'j fal'ig'is Nanton en profund'a'n kriz'o'n. En 1989 est'is ferm'it'a la last'a ŝip'konstru'ej'o. La rezult'o est'is alt'a sen'labor'ec'o kaj soci'a sam'kiel kultur'a ruin'iĝ'o (la plej drink'em'a part'o de Franci'o). La trajn'a TGV-lig'o kun Parizo kaj la fort'a trans'ig'o de la tut'land'a administr'ad'o al la provinc'o signif'is la komenc'o'n de la de'nov'a supr'e'n'iĝ'o de Nanto. Ankaŭ la re-en'konduk'o de tram'o kaj organiz'ad'o de mult'nombr'a'j fest'o'j (Rendez-vous de l'Erdre, spektakl'o'j de Royal de Luxe) kontribu'is al re'vigl'iĝ'o de la atlantik'a metropol'o.
#000761
Nanto posed'as kelk'a'j'n grav'a'j'n muze'o'j'n, inter kiu'j est'as la Muze'o de Bel'art'o, la Muze'o de Jules Verne, la Muze'o de Dobrée kaj la Natur'scienc'a Muze'o. Altern'a'j'n ekspozici'o'j'n de modern'a art'o oni organiz'as en la galeri'o Lieu Unique en iam'a keks'fabrik'o.
#000762
Grav'a'j vid'ind'aĵ'o'j est'as la kastel'o de la breton'a'j duk'o'j, la katedral'o Saint-Pierre kaj mult'a'j ali'a'j preĝ'ej'o'j. Al ĉi-last'a'j aparten'as ankaŭ la mal'fru'gotik'a preĝ'ej'o Sainte-Croix kun renesanc'a preĝ'ej'tur'o en'e de la mal'nov'a urb'o kaj la nov'gotik'a'j konstru'aĵ'o'j Saint-Nicolas kaj Saint-Clément. Al ili al'don'iĝ'as park'o'j, apart'e la botanik'a ĝarden'o ĉe la ĉef'staci'dom'o, kaj butik'a'j strat'o'j, kiel ekzempl'e la strat'o Crébillon kaj la histori'a pas'ej'o Pommeraye. Unu el la plej bel'a'j restoraci'et'o'j en Franci'o est'as La Cigale ĉe la plac'o de la teatr'o Graslin.
#000763
La mult'a'j publik'a'j vetur'il'o'j kaj eĉ la prunt'e'don'at'a'j bicikl'o'j montr'as la atent'o'n, kiu'n oni dediĉ'as al ekologi'o. Ceter'e, la urb'o hav'as en si'a kor'o kelk'a'j'n eg'e bel'a'j'n ĝarden'o'j'n. Pli'e, la river'eg'o Luar'o kaj du ali'a'j bel'a'j river'o'j ebl'ig'as agrabl'a'n promen'ad'o'n. Pri la ĉirkaŭ'aĵ'o: Atlantik'o est'as facil'e ating'ebl'a per trajn'o (40 km) kaj ankaŭ urb'et'o'j sur'voj'e dispon'ig'as tre agrabl'a'j'n vid'aĵ'o'j'n.
#000764
Ĉe la trans'form'ad'o de la mal'nov'a haven'teren'o sur la insul'o de Nanto ek'est'is ekspozici'ej'o en mal'nov'a banan'ten'ej'o. Mal'nov'a'j gru'o'j de la ŝip'konstru'ej'o est'is re'nov'ig'it'a'j por re'memor'ig'i pri la industri'a karakter'o de la teren'o.
#000765
Gigant'a'j, inspir'it'a'j de Jules Verne, mekanik'a'j best'o'j kaj pup'o'j, nom'at'a'j Les Machines de l'île (la maŝin'o'j de la insul'o), est'as uz'at'a'j dum kultur'fest'o'j. Ek'est'is nov'a'j konstru'aĵ'o'j, kiel la Palac'o de Justic'o de la arkitekt'o Je'a'n Nouvel. Model'o de modern'a konstru'aĵ'o est'as Unité d'Habitation (loĝ'unu'o) de la arkitekt'o Le Corbusier en la antaŭ'urb'o Rezé. Emblem'a'n karakter'o'n hav'as la tur'o de la iam'a keks'fabrik'o Lefèvre-Util'e proksim'e al la urb'o'centr'o.
#000766
La klimat'o de Nanto est'as oft'e mal'sek'a, tamen mild'a. Prujn'o'n oni ne tro sufer'as.
#000767
Komenc'e de decembr'o jun'a vir'in'o en'ir'is mal'san'ul'ej'o'n en Londono. Graved'a je 12 semajn'o'j, la nov'edz'in'o sufer'is pro akut'a maten'a vom'ad'o – fak'e hyperemesis gravidarum.
#000768
Reg'is sam'a histeri'o en ali'a'j land'o'j: ekzempl'e, laŭ Fejsbuk-amik'o, en Italio. Kaj ne nur. Ankaŭ en Aŭstrali'o, kie du radi'o-anonc'ist'o'j, al'propr'ig'ant'a'j al si brit'a'n akĉent'o'n, telefon'is al la mal'san'ul'ej'o, ŝajn'ig'ant'e, ke ili est'as reĝ'in'o Elizabeth kaj princ'o Charles.
#000772
Amuz'aĵ'o, ebl'e iom mal'bon'gust'a – ĝis kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e la 46-jar'aĝ'a fleg'ist'in'o, kiu la unu'a ricev'is la fals'a'n telefon'vok'o'n, si'n mort'ig'is, kred'ebl'e pro la ruz'o. Tiam, sed nur tiam, la radi'o-staci'o en Aŭstrali'o suspend'is la du tromp'em'ul'o'j'n.
#000774
Ĉu ver'e ili kulp'is? En rekt'a senc'o, jes. Sed ĉu ili ne viktim'iĝ'is – kompren'ebl'e, ne tiel, kiel la fleg'ist'in'o – kiel ĉiu'j, kies raci'o, kies inteligent'ec'o, vapor'iĝ'as vid-al-vid'e al la pomp'a privilegi'o-parad'o, kia est'as la brit'a reĝ'a famili'o?
#000775
Ĉu ne kulp'as la politik'ist'o'j, kiu'j, asoci'iĝ'ant'a'j kun „reĝ'ul'o'j”, esper'as tiel kaŝ'i si'a'n ne'kompetent'o'n kaj de'flank'ig'i kritik'o'n pri fiask'ant'a ekonomi'a politik'o? Re'ag'is la brit'a ĉef'ministr'o David Cameron kiel knab'et'o kun nov'a lud'il'o, dir'ant'e, ke, kiam li ricev'is la „bon'a'n nov'aĵ'o'n” pri la graved'ec'o de la duk'in'o, li vol'is ĝi'n tuj kun'hav'ig'i kun la membr'o'j de la kabinet'o.
#000776
Ĉu ne, fin'fin'e, kulp'as pri la mem'mort'ig'o de la fleg'ist'in'o la reĝ'a famili'o mem, konstant'e ĵet'ant'a ost'o'j'n al naiv'a, ne'matur'a publik'o? Ekzempl'e la ge'duk'o'j intenc'is anonc'i la graved'ec'o'n la 25an de decembr'o, kvazaŭ la beb'o est'us krist'nask'a donac'o al dank'em'a popol'o. Memor'ind'as, ceter'e, ke tiu'j, kiu'j serĉ'as kaj fleg'as publik'ec'o'n, kiam ili vol'as, ne pov'as subit'e dir'i, ke nun ili ne vol'as.
#000777
Tiel tromp'as ne nur la du sensaci'o-serĉ'ant'a'j radi'o-anonc'ist'o'j en Aŭstrali'o, sed ankaŭ tiu'j mit'o'j pri tradici'o, politik'a stabil'ec'o, eĉ turism'a valor'o de la reĝ'a famili'o, kiu'j ĉirkaŭ'as la monarki'o'n.
#000778
Ia'senc'e, en tiu ĉi plor'ind'a afer'o, ni ĉiu'j viktim'iĝ'as. Cert'e, dum tron'os reĝ'a famili'o en Briti'o, sen'dub'e ripet'iĝ'os ĵurnal'ism'a'j „atenc'o'j” kontraŭ an'o'j de la reĝ'a famili'o. Plej'part'e ili rest'os sur fars'a nivel'o, sen la tragik'a'j post'efik'o'j de la aŭstrali'a blag'o.
#000779
Tiu ĉi organ'o est'u jur'e establ'it'a kun pov'o'j mon'pun'i. Ĝi kontrast'as al mal'nov'a, volont'ul'a organiz'aĵ'o, kiu ne ag'is kontraŭ ĵurnal'ist'o'j, kiu'j lez'is privat'ec'o'n. Tiu'j, kiu'j baldaŭ aper'os antaŭ tribunal'o'j, kaŝ'e registr'is telefon-konversaci'o'j'n inter'ali'e de politik'ist'o'j kaj, plej hont'ind'e, de ordinar'ul'o'j en'plekt'it'a'j en tragik'a'j cirkonstanc'o'j, ekzempl'e mal'aper'o aŭ murd'o de famili'an'o.
#000781
Sed rest'as etik'a'j demand'o'j. En Aŭstrali'o nepr'as inform'i, se radi'o-staci'o kaŝ'e registr'as konversaci'o'n kaj intenc'as post'e ĝi'n dis'send'i. La staci'o, kiu kapt'is la voĉ'o'j'n de du fleg'ist'in'o'j en Londono, argument'is, ke en tia situaci'o ne valid'as la aŭstrali'a leĝ'o, ĉar la vir'in'o'j est'is ekster'land'an'o'j.
#000782
Evident'e moral'o kaj etik'o est'as fleks'ebl'a'j, precip'e ĉirkaŭ la brit'a monarĥi'o.
#000783
Tamen tie ekzist'as mal'nov'a'j kompani'o'j kaj famili'a'j entrepren'o'j, kiu'j ja tra'viv'is, spit'e al la ond'um'ad'o de la histori'o. Esplor'ist'o'j ident'ig'is ĉ. 3000 firma'o'j'n, kiu'j fond'iĝ'is antaŭ 200 jar'o'j, kaj ĉ. 21 000 antaŭ pli ol 100 jar'o'j. En Eŭrop'o Germanio hav'as plej mult'e da entrepren'o'j kun pli-ol-200-jar'a histori'o, sed ili nombr'as nur 800.
#000785
La plej mal'nov'a ankoraŭ funkci'ant'a entrepren'o en Japani'o, kaj probabl'e ankaŭ en la mond'o, est'as Kongo-Gum'i (Diamant'o-Kompani'o) en Osaka. Ĝi ek'funkci'is en la jar'o 578 de la komun'a era'o. En ĉi tiu jar'o Tiberius 2a Konstanten'o iĝ'is bizanca imperi'estr'o.
#000786
Fond'is Kongo-Gum'i unu el tri ĉarpent'ist'o'j ven'int'a'j el la kore'a du'on'insul'o, invit'it'e de la japan'a potenc'ul'o. Ili help'is konstru'i la budh'ist'a'n templ'o'n Ŝitennoĵi.
#000787
Dum jar'cent'o'j Kongo-Gum'i ekskluziv'e konstru'is kaj ripar'is Ŝitennoĵi, ĝis en la 1860aj jar'o'j ĝi komenc'is konstru'i templ'o'j'n kaj sankt'ej'o'j'n de ŝinto'ism'o (la japan'a indiĝen'a religi'o). En 2006 la kompani'o al'front'is bankrot'o'n, sed ali'a entrepren'o ĝi'n sav'is, kaj nun ĝi aktiv'e funkci'as.
#000788
La du'e plej mal'nov'a kompani'o est'as la ban'gast'ej'o Keiunkan fond'it'a en 705 en la guberni'o Yamanasi. Ĝi aparten'as al almenaŭ 12 kompani'o'j pli-ol-800-jar'aĝ'a'j. Inter ili list'iĝ'as ses hotel'o'j aŭ gast'ej'o'j en varm'o'font'ej'o'j.
#000789
La kvin ali'a'j produkt'as paper'aĵ'o'j'n, budh'o'servil'o'j'n, sake'o'n (riz'vin'o'n), te'o'n kaj muld'aĵ'o'j'n. Ekster Japani'o la plej mal'nov'a est'as Sankt Peter Stiftskeller, restoraci'o en Salzburg, Aŭstrio. Ĝi est'is laŭ'dir'e fond'it'a en 803, sed ses japan'a'j entrepren'o'j inkluziv'e de Kongo-Gum'i kaj Keiunkan est'as pli mal'nov'a'j.
#000790
Lev'iĝ'as la demand'o, kial ekzist'as tiom da mal'nov'a'j entrepren'o'j en Japani'o. Fak'ul'o'j opini'as, ke la long'viv'ec'o baz'iĝ'as sur tri faktor'o'j: adapt'i, persist'i kaj akcept'i.
#000791
Hodiaŭ preskaŭ ĉiu'j mal'nov'a'j famili'a'j entrepren'o'j far'iĝ'is akci'a'j kompani'o'j aŭ societ'o'j komandit'a'j. Si'a'j'n akci'o'j'n ili ne publik'e propon'as en la financ'a'j merkat'o'j.
#000796
La Centr'o pri Inter'religi'a Dialog'o ek'funkci'is
#000797
En Vieno oni solen'e mal'ferm'is la Centr'o'n pri Inter'religi'a Dialog'o „Reĝ'o Abdullah” (KAICIID) (vid'u MONATO 2012/1, p. 17). La ĝeneral'a sekretari'o de UN Ban Ki Moon emfaz'is en si'a inaŭgur'a parol'ad'o la rol'o'n de la centr'o kontraŭ la fon'o de la konflikt'o en la Proksim'a Orient'o kiel grav'a'n paŝ'o'n. „Ni ne bezon'as rigard'i pli mal'proksim'e'n ol la hodiaŭ'a'j'n ĉef'nov'aĵ'o'j'n, por kompren'i kial la misi'o de la centr'o est'as tiel grav'a”, dir'is Ban Ki Moon en la viena kastel'o Hofburg antaŭ cent'o'j da gast'o'j. La ministr'o'j pri ekster'a'j afer'o'j de la ŝtat'o'j-fond'int'o'j Aŭstrio, Hispanio kaj Sauda Arabi'o emfaz'is en si'a'j parol'ad'o'j la rol'o'n de la inter'religi'a dialog'o.
#000798
Parol'ant'e antaŭ pastr'o'j kaj religi'a'j alt'rang'ul'o'j el la tut'a mond'o, Ban Ki Moon dank'is la saud-arab'a'n reĝ'o'n Abdullah, kiu ne pov'is ven'i pro dors-operaci'o, pro li'a'j klopod'o'j pri la centr'o: „Hodiaŭ vesper'e ni unu'ig'as ni'a'j'n fort'o'j'n por fest'i pli fort'a'n klopod'ad'o'n pri kultur'a inter'ŝanĝ'o kaj tut'mond'a harmoni'o.”
#000799
La konflikt'o inter israel'an'o'j kaj palestin'an'o'j sam'kiel la situaci'o en Sirio kaj Mali'o memor'ig'as insist'e pri tio, kial grav'as pli bon'a kompren'o trans la religi'a'j kaj kultur'a'j lim'o'j. Ban Ki Moon ven'is ĵus el la Proksim'a Orient'o kaj esper'as nun pri la plen'um'o de la armistic'o inter Israelo kaj radikal'a'j palestinaj grup'o'j en la Gaz'a Sektor'o.
#000800
La centr'o'n gvid'as la iam'a saud-arab'a vic'ministr'o pri kler'ig'ad'o Faisal bi'n Abdulrahman bi'n Muammar kiel ĝeneral'a sekretari'o. Li'a anstataŭ'ant'in'o est'as la eks'a aŭstr'a ministr'in'o pri justic'o Claudia Bandion-Ortner. En la naŭ'person'a estr'ar'o est'as po tri person'o'j de krist'an'a kaj islam'a konfesi'o'j – inter ili send'it'o de la pap'o kaj saud-arab'a islam'an'o, – kaj reprezent'ant'o'j de jud'ism'o, budh'ism'o kaj hindu'ism'o.
#000801
Impuls'o pri la fond'o de la centr'o est'is renkont'iĝ'o de reĝ'o Abdullah kun pap'o Benedikto la 16a en 2007. La unu'a vizit'o de la saud-arab'a monark'o al Romo ek'puŝ'is la dialog'o'n inter la katolik'a eklezi'o kaj islam'o, sci'ig'is teolog'o'j. Sauda Arabi'o cert'ig'is por la kur'ant'a funkci'ad'o de la centr'o dum la unu'a'j tri jar'o'j ĝis 15 milion'o'j'n da eŭr'o'j. La establ'o akcept'os ankaŭ mon'donac'o'j'n de ŝtat'o'j, fond'aĵ'o'j kaj unu'op'a'j person'o'j.
#000802
La centr'o hav'as la deklar'it'a'n cel'o'n antaŭ'e'n'ig'i respekt'o'n inter la religi'o'j kaj per'i en konflikt'o'j inter la religi'o'j. Kontraŭ'ul'o'j tamen dir'is, ke la est'ig'o de la centr'o est'as ŝirm'o por Sauda Arabi'o, kiu ne permes'as al ne-islam'an'o'j la praktik'ad'o'n de si'a religi'o.
#000803
La kritik'o'n pri la grav'a rol'o de Sauda Arabi'o en la centr'o tuŝ'is ĝi'a ĝeneral'a sekretari'o Faisal bi'n Abdulrahman bi'n Muammar, en si'a inaŭgur'a parol'ad'o. Direkt'e al la amas'komunik'il'o'j li dir'is: „Vi pov'as demand'i kaj hav'as la rajt'o'n demand'i, kio'n far'os la centr'o. Mi pov'as kred'ig'i vi'n, ke ĝi est'os el'ir'punkt'o por ŝanĝ'o.”
#000804
La saud-arab'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j princ'o Saud al-Faisal emfaz'is la grand'a'n signif'o'n de stabil'ec'o por la funkci'ad'o de la establ'o. „Oni dev'as re'memor'i pri tio, kio okaz'is kun la soci'o'j, kiu'j ne pov'is halt'ig'i la ‚spiral'o'n de per'fort'o’ – la centr'o dev'as help'i por ĉes'ig'i konflikt'o'j'n, re'memor'ig'i pri la fundament'a'j valor'o'j kaj re'konduk'i la mond'o'n al ili.”
#000805
La super'a komisi'it'o de la pap'o pri inter'religi'a dialog'o, kardinal'o Je'a'n-Louis Tauran, memor'ig'is al la reprezent'ant'o'j de divers'a'j religi'o'j pri ili'a'j dev'o'j en la dialog'o. Est'as ankaŭ ebl'o tuŝ'i fundament'a'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n, inter ili la religi'a'n liber'ec'o'n „en ĉiu soci'o – ĉie”. La Sankt'a Seĝ'o inter'ven'as ĉiu'lok'e por krist'an'o'j, kie ili bezon'as help'o'n.
#000806
La aŭstr'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j Michael Spindelegger kaj li'a hispan'a koleg'o José Manuel Garcia Margallo sub'strek'is en si'a'j parol'ad'o'j la sub'ten'o'n por la centr'o. Spindelegger dir'is, ke li est'as dank'a al reĝ'o Abdullah pro li'a pens'o'riĉ'a kaj ĝust'a'temp'e lanĉ'it'a iniciat'o. La konstru'iv'a dialog'o de la konfesi'o'j est'as prioritat'o de la aŭstr'a ekster'a politik'o. Garcia Margallo deklar'is, ke li cert'as, ke la centr'o sub'ten'os ankaŭ ali'a'j'n iniciat'o'j'n pri inter'religi'a dialog'o.
#000807
Kris Verburgh, 26-jar'a flandr'a kurac'ist'o, kaŭz'is mal'grand'a'n „ter'trem'o'n” en Flandri'o per si'a libr'o De voedselzandloper, laŭ'vort'e „la nutr'a sabl'o'horloĝ'o” (laŭ la form'o de li'a nov'a, ĝis'dat'ig'it'a versi'o de la nutr'a piramid'o). Tiu ĉi artikol'o cel'as ne est'i recenz'o pri la libr'o, sed prezent'i al la leg'ant'ar'o kelk'a'j'n konklud'o'j'n kaj instig'i al pli san'ig'a kaj konsci'a manĝ'ad'o.
#000808
En mult'a'j lok'o'j de la mond'o oni uz'as nutr'a'n piramid'o'n por montr'i al la hom'o'j, kiel manĝ'i ekvilibr'e. En la supr'a part'o de la piramid'o aper'as la manĝ'aĵ'o'j, kiu'j'n oni moder'e manĝ'u (dolĉ'aĵ'o'j, nutr'a'j suplement'o'j). Sub'e trov'iĝ'as mal'e la nutr'aĵ'o'j, kiu'j'n oni plej bezon'as (akv'o, riz'o, pan'o). Oft'e apud tia'j skem'o'j est'as ankaŭ bild'o'j pri sport'o, por montr'i, ke ankaŭ fizik'a ekzerc'ad'o tre grav'as por bon'a san'o.
#000809
Part'o de la polemik'o est'as jen'e klar'ig'ebl'a: la tradici'a nutr'a piramid'o est'as fort'e influ'at'a de la viand- kaj lakt-industri'o. Tiu'j industri'o'j vol'as ĉiel instig'i la hom'o'j'n konsum'i kiel ebl'e plej mult'e da si'a'j produkt'o'j, spit'e al ĉiu'j kon'at'a'j raport'o'j pri risk'o'j por la san'o pro manĝ'ad'o de tia'j nutr'aĵ'o'j. Ni est'u honest'a'j: kiom da hom'o'j mal'san'iĝ'is, manĝ'ant'e laktuk'o'n aŭ brokol'o'n, kaj kiom da hom'o'j spert'as san'problem'o'j'n pro tro'a manĝ'ad'o de viand'o kaj lakt'aĵ'o'j? (Rimark'ind'as, ke infekt'o per salmonel'o supoz'ebl'e lig'it'a kun manĝ'ad'o de legom'o'j, kiu okaz'is antaŭ kelk'a'j jar'o'j en Germanio kaj ali'lok'e, tut'e ne est'is kaŭz'it'a de la legom'o'j mem, sed de la best'de'ven'a fek'aĵ'o ŝpruc'it'a sur la legom'o'j'n.)
#000811
Kiel do ni'a manĝ'ad'o pov'as influ'i kancer'o'n? Mal'long'e: kelk'a'j freŝ'a'j legom'o'j kaj herb'o'j (ekzempl'e brokol'o, petrosel'o, kurkum'o – mal'sam'a, oni atent'u, ol kukum'o) hav'as kancer-prevent'a'j'n ec'o'j'n. Esplor'o en Nederlando, plen'um'it'a tra 120 000 person'o'j, montr'is, ke: – manĝ'ant'e san'e (fiŝ'o'n, nuks'o'j'n, legom'o'j'n, frukt'o'j'n, nigr'a'n ĉokolad'o'n, ruĝ'a'n vin'o'n, sed mal'mult'e da „rapid-asimil'ebl'a'j suker'o'j”, ruĝ'a viand'o kaj lakt'aĵ'o'j), – ne hav'ant'e tro'a'n pez'o'n, – ne fum'ant'e, – iom sport'um'ant'e, vir'o'j mez'um'e viv'as pli long'e je 8,5 jar'o'j kaj vir'in'o'j je 15 jar'o'j. Pli'e, la nombr'o de la san'a'j viv'jar'o'j, do la jar'o'j sen not'ind'a'j mal'san'o'j, est'as la du'obl'o. Hom'o'j, kiu'j hav'as mal'san'ig'a'n viv'stil'o'n – la esprim'o parol'as per si mem – pov'as ek'hav'i san'problem'o'j'n jam ek'de si'a 50-jar'iĝ'o.
#000822
Jen kelk'a'j mir'ind'a'j fakt'o'j (la font'o'j trov'iĝ'as en la libr'o kaj en la ret'ej'o de la aŭtor'o):
#000823
– unu kilo'gram'o da brokol'o monat'e mal'pli'ig'as la risk'o'n de mam'kancer'o je 40 %;
#000826
– Ne manĝ'u (aŭ manĝ'u plej moder'e) pan'o'n, ter'pom'o'j'n, past'aĵ'o'j'n kaj riz'o'n, prefer'ant'e eventual'e la integr'a'j'n.
#000833
– Per aven'kaĉ'o (prepar'it'a per soj'lakt'o) anstataŭ'ig'u pan'o'n1; ter'pom'o'j'n, past'aĵ'o'j'n kaj riz'o'n anstataŭ'ig'u per legom'o'j, fab'ac'o'j, fung'o'j, tofuo aŭ quorn2.
#000834
– Konsum'u mal'mult'e da ruĝ'a viand'o (de pork'o, bov'o, ŝaf'o, ĉeval'o), sed pli da gras'a fiŝ'o (salm'o, skombr'o, haring'o, anĉov'o kaj sardin'o'j) kaj bird'aĵ'o'j (kok'aĵ'o, meleagr'aĵ'o).
#000836
– Legom'o'j'n kaj frukt'o'j'n konsider'u la baz'o de la nov'a nutr'a piramid'o.
#000837
1. Aven'kaĉ'o pov'as est'i manĝ'at'a maten'e kun jugland'o'j, frag'o'j, mirtel'o, pom'o, banan'o, sek'ig'it'a'j frukt'o'j, nigr'a ĉokolad'o.
#000839
2. Quorn [kvorn] est'as la mark'nom'o de produkt'o kun, kiel baz'o, ferment'int'a miceli'o de la ŝim'aĵ'o Fusarium venenatum, uz'at'a de vegetar'an'o'j kiel anstataŭ'aĵ'o de viand'o.
#000840
Pli ol 12 000 divers'a'j brik'o'j vid'ebl'as en la brik'o-muze'o en Vieno. La plej mal'nov'a brik'o el ili aĝ'as 4000 jar'o'j'n kaj ven'is ver'ŝajn'e el Babilono. Ali'a'j'n produkt'is grek'o'j kaj romi'an'o'j. La ĝerman'o'j loĝ'is ek'de la 5a ĝis la 10a jar'cent'o'j ĉef'e en lign'a'j dom'o'j kaj ne post'las'is tia'j'n ŝton'o'j'n. Mult'a'j brik'o'j est'is produkt'at'a'j en la barok'a kaj sekv'a'j period'o'j.
#000841
La muze'o'n fond'is la lern'ej'a direktor'o Ant'o'n Schirmböck [ŝirmbek] en la 1970aj jar'o'j. Kiam li'a ej'o ne plu pov'is en'ten'i la mult'a'j'n objekt'o'j'n, la kolekt'o migr'is al dom'o, en kiu trov'iĝ'as ankaŭ la muze'o de la 14a distrikt'o de Vieno.
#000842
La krud'a material'o por far'i brik'o'j'n est'as argil'o, foj'foj'e miks'it'a kun silt'o kaj sabl'o. En la bak'forn'o, ĉe 900 oC, la kolor'o ŝanĝ'iĝ'as de blu'a al ruĝ'a kaj la argil'er'o'j sintr'iĝ'as, do part'e kun'fand'iĝ'as. Tia brik'o en'hav'as tru'et'o'j'n, pov'as suĉ'i akv'o'n kaj ne est'as rezist'o'kapabl'a kontraŭ erozi'o. Se oni uz'as special'a'n argil'o'n kaj bak'as je 1200 oC, la tru'et'o'j mal'aper'as kaj est'iĝ'as klinker'o, kiu ne ruin'iĝ'as dum frost'o.
#000843
Ĝis la mez'o de la 19a jar'cent'o ĉiu urb'o aŭ monaĥ'ej'o prefer'is ali'a'n format'o'n por brik'o'j. Pro tio oni ne pov'is uz'i brik'o'j'n el divers'a'j region'o'j por la sam'a konstru'aĵ'o. Tial en la jar'o 1872 en Germanion oni en'konduk'is la „regn'a'n format'o'n”: 25 x 12 x 6,5 cm. Nun'temp'e est'as produkt'at'a'j pli grand'a'j brik'o'j kun tru'o'j por izol'i la dom'o'n kontraŭ (mal)varm'o. Tia blok'o hav'as ekzempl'e la dimensi'o'j'n 50 x 38 x 25 cm. Se la supr'a kaj sub'a surfac'o'j est'as ŝlif'it'a'j, ebl'as kun'glu'i la blok'o'j'n. Do, mason'ad'o est'as ŝpar'at'a kaj la mur'o rest'as preskaŭ sek'a.
#000844
Special'a'j brik'o'j est'as terakot'a'j kaj kahel'forn'a'j. La muze'o montr'as ankaŭ tegol'o'j'n el la romia kaj nun'a temp'o'j. Ceramik'aĵ'o kaj porcelan'o konsist'as el ali'a'j substanc'o'j.
#000845
Adres'o de la plej grand'a brik'o-muze'o en Eŭrop'o: Wiener Ziegelmuseum, Vieno, 14a distrikt'o, strat'o Penzinger 59. En'ir'o sen'kost'a. Mal'ferm'it'a ĉiu'n unu'a'n kaj tri'a'n dimanĉ'o'n en la monat'o (escept'e de juli'o, aŭgust'o kaj fest'o'tag'o'j) de la 10a ĝis la 12a hor'o. Metro'lini'o U4: ĝis Hietzing [hicing]. Ret'e: ziegel@bezirksmuseum.at.
#000846
Ek'de decembr'o 2012 Vieno hav'as nov'a'n ĉef'a'n staci'dom'o'n. Funkci'as jam kvin trak'o'j; ek'de 2014 funkci'os 12.
#000847
Jam nun trajn'a pasaĝer'o ĝu'as avantaĝ'o'j'n. Tiu ne plu dev'as al'vetur'i la iam'a'n sud'a'n staci'dom'o'n, ir'i kelk'cent metr'o'j'n kaj atend'i en la apud'a orient'a staci'dom'o. Ebl'as nun trajn'ŝanĝ'i ĉe la sam'a kaj'o aŭ eĉ simpl'e rekt'e tra'vetur'i post mal'long'a halt'o.
#000848
Leg'ant'o'j de MONATO foj'foj'e ŝat'us ek'sci'i, kia est'as la person'o, kiu verk'is tiu'n aŭ ali'a'n artikol'o'n. Kadr'e de mi'a retro'rigard'o al 25 jar'o'j da kun'labor'ad'o, mi vol'as ne ted'i per mal'grav'a biografi'o, sed almenaŭ sum'ig'i iom la ek'est'o'n de cent'o da artikol'o'j por la magazin'o.
#000849
Mi ek'lern'is Esperant'o'n dum la Universal'a Kongres'o en Aŭgsburg'o 1985. Iom post'e mi rimark'is gazet'o'n kun titol'paĝ'a nigr'a-blank'a fot'o en kri'ruĝ'a kadr'o kaj la nom'o'n MONATO. Ĝi prezent'is si'n „inter'naci'a magazin'o sen'de'pend'a”. Al mi plaĉ'is kaj ĝi'a ekster'o kaj la en'hav'o kaj mi tuj ek'abon'is ĝi'n.
#000850
Se ekzist'as tia impon'a gazet'o, la inter'naci'a lingv'o de d-ro Zamenhof est'as viv'a kaj matur'a, konvink'iĝ'is la novic'o. Du jar'o'j'n mi rest'is nur leg'ant'o, sed baldaŭ log'is mi'n ankaŭ verk'i por ĝi. En 1987 aper'is mi'a unu'a artikol'o. Ek'de tiam mi est'as konstant'a kontribu'ant'o.
#000851
La cifer'o 25 est'as ne nur simpl'a nombr'o. Ĝi ampleks'as kvar'on'o'n de jar'cent'o, viv'o'faz'o'n de unu generaci'o. Soci'a konvenci'o ĝi est'as, nom'at'a „arĝent'a”. Ĉu mi ĝust'e memor'as, ke la unu'a'j material'o'j ir'is rekt'e poŝt'manier'e al la kun'fond'int'o kaj ĉef'redaktor'o Stefan Maul?
#000852
Jubile'o instig'as al statistik'a'j konsider'o'j. Est'is jar'o'j kun intens'a verk'ad'o kaj kelk'a'j magr'a'j faz'o'j. En'tut'e aper'is proksim'um'e cent kontribu'o'j – jen du'a jubile'o. Mez'nombr'e kvar artikol'o'j jar'e ne est'as mult'e kompar'e kun koleg'o'j rekord'em'a'j, aper'ant'a'j kvar'foj'e en nur unu kajer'o, sed inter'temp'e la tekst'o'j, kiu'j'n mi verk'is por MONATO ampleks'as dek'on'o'n de mi'a'j skrib'a'j produkt'o'j. Ceter'e, du'a dek'on'o aper'is en ali'a'j Esperant'o-gazet'o'j.
#000855
Al'don'iĝ'as mend'it'a'j recenz'o'j, almenaŭ dum la unu'a jar'dek'o. Kelk'foj'e aper'is konsider'o'j pri land'o, kiu'n mi bon'e kon'as, Liĥtenŝtejno, ne hav'ant'a propr'a'n kun'labor'ant'o'n. Honor'ig'is mi'n, ke William Auld aprez'is mi'a'j'n poem'o'j'n kaj publik'ig'is kelk'a'j'n en apart'a paĝ'o. Komplet'ig'as la rilat'o'n al la magazin'o man'plen'o da leg'ant'o'leter'o'j, aŭ, pli ĝust'e, mem'star'a'j artikol'et'o'j sub ali'a form'o.
#000857
Dek'o da send'it'aĵ'o'j ne ating'is la publik'ig'o'n, ĉu ĉar iu ali'a'n sekund'o'n pli fru'e send'is i'o'n pri aktual'a tem'o, ĉu ĉar „ne ekzist'is rubrik'o” por ili. Ceter'e, tiu iom strikt'a lig'o al rubrik'o kaj redaktor'o ne'mal'oft'e kaŭz'is almenaŭ „mis'kompren'o'j'n”, ĉar mult'a'j el mi'a'j artikol'o'j trakt'is tem'o'n unu'ec'e kaj ne facil'e trov'is ŝablon'a'n kest'o'n.
#000858
Ek'de la komenc'o kun'labor'as mi'a edz'in'o Rit'a Rössler-Buckel por MONATO. Ŝi akompan'is la kolekt'ad'o'n de la material'o'j, desegn'is ilustr'aĵ'o'j'n kaj lert'e fot'is por bild'e sub'ten'i la tekst'o'j'n. Unu fot'o eĉ ating'is la titol'paĝ'o'n. Plej oft'e ni mem klopod'is bon'e antaŭ'zorg'i pri ekvilibr'a inform'o per vort'o'j kaj bild'o'j.
#000859
La arĝent'a jubile'o hav'ig'as ne'last'e la okaz'o'n dank'i al la divers'a'j hom'o'j de la redakci'o pro ili'a labor'o super ni'a'j kontribu'o'j kaj pardon'pet'i ili'n pro foj'a mal'pacienc'o. Kaj ind'as dank'i al la leg'ant'o'j, kiu'j ja leg'ant'o'leter'e al'don'is aŭ ĝust'ig'is i'a'j'n punkt'et'o'j'n, sed tut'e ne sever'e kritik'is.
#000860
Sam'e kiel Esperant'o far'iĝ'is natur'a part'o de mi'a viv'o, tiel ankaŭ la labor'o por MONATO inter'temp'e montr'iĝ'is ne'mal'hav'ebl'a. Pruv'as tio'n la nombr'o de la artikol'o'j en la jubile'a jar'o: 20. Esper'ebl'e leg'i ili'n sam'e plaĉ'is kaj profit'ig'is kiel la verk'ad'o.
#000861
Kis'o'n al la tut'a mond'o (sed nun'temp'e pag'u)!
#000862
Amik'ec'o aparten'as al la plej intim'a'j inter'rilat'o'j inter du aŭ foj'foj'e pli da person'o'j. Ŝajn'as est'i universal'a hom'a bezon'o divid'i komun'a'j'n sekret'o'j'n, praktik'i sam'a'j'n hobi'o'j'n, konfes'i problem'o'j'n, pet'i kaj don'i konsil'o'j'n kaj konsol'o'j'n, sen'de'pend'e de seks'a'j rilat'o'j.
#000863
Fid'ind'a est'u tia kun'ul'o, ind'a je ver'a konfidenc'ec'o. La poet'o Friedrich Schiller, en si'a „Od'o al la ĝoj'o”, himn'as proksim'um'e: „Jubil'u, se vi sukces'is est'i amik'o de amik'o!”. Tiel li esprim'as la intern'a'n edif'o'n de amik'ec'o.
#000864
Ne mal'pli entuziasm'e la nun'temp'a viv'o'manier'o trakt'as tiu'n tre delikat'a'n person'ec'a'n inter'rilat'o'n. Sed trans'form'iĝ'is la koncept'o, tamen uz'ant'e la sam'a'n noci'o'n. Tia'j „amik'ec'o'j” ne plu est'as person'ec'a'j, rekt'a'j, ambaŭ'flank'e mem'don'a'j.
#000866
Kiel mult'o en la nun'a soci'o, ili far'iĝ'is instituci'a'j, komerc'a'j, pri'kalkul'ebl'a'j, ne'respond'ec'a'j. Kio'n pens'i pri soci'a'j ret'o'j, kiu'j dis'send'as avert'o'j'n: „Sinjor'o X dezir'as, ke vi far'iĝ'u li'a amik'o.” La sinjor'o est'as apenaŭ al vi kon'at'a, kaj evident'as, ke ne la sinjor'o skrib'is la mesaĝ'o'n, sed aŭtomat'o.
#000867
Mod'e nun est'as, ke instituci'o'j varb'as por si „amik'a'n rond'o'n”, al kiu la individu'o mem'kompren'ebl'e kotiz'as. Ekzempl'e lern'ej'o'j invit'as ge'patr'o'j'n far'iĝ'i „amik'o'j”. Tiu'j fervor'e al'iĝ'as, esperant'e tiel prosper'ig'i la lern'ej'a'n sukces'o'n de la id'o.
#000868
La 5an de decembr'o 2012 for'pas'is la brazila arkitekt'o Oscar Niemeyer [oskáĥ nímaja] en Rio-de-Ĵanejro, si'a nask'iĝ'urb'o. Longaĝa, li mort'is nur 10 tag'o'j'n antaŭ si'a 105-jar'iĝ'o. Li'a ĉef'verk'o est'as la plan'o por Brazilj'o, la ĉef'urb'o de Brazilo, inaŭgur'it'a en 1960.
#000872
Li debut'is kiel arkitekt'o en 1932 ĉe inĝenier'o Lúcio Costa [lusju koŝta], la est'ont'a kun'partner'o por la kalkul'o'j de la urbaniz'ad'o de Brazilj'o. En 1940 Juscelino Kubitschek [ĵuselinu kibiĉék], la tiam'a urb'estr'o de Bel'o Horizont'e, invit'is li'n prepar'i projekt'o'n de la ensembl'o de Pampulha [pampulja], naci'a'n ikon'o'n de modern'a art'o.
#000873
Kiam Kubitschek est'is elekt'it'a prezid'ant'o de la respublik'o en 1956, li de'nov'e al'vok'is la arkitekt'o'n por plan'i Brazilj'o'n, la nov'a'n ĉef'urb'o'n. Kun Brazilj'o, strategi'e star'ig'it'a en la geografi'a centr'o de Brazilo, ne nur Rio-de-Ĵanejro eks'iĝ'is kiel ĉef'urb'o, sed radikal'e renvers'iĝ'is la politik'a koncept'o de mar'bord'a kultur'o, hered'aĵ'o el la koloni'a era'o.
#000874
Ekster'land'e li kun'labor'is en la sid'ej'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, en Nov'jork'o, kun'e kun Le Corbusier [le korbizjé] kaj ali'a'j arkitekt'o'j el dek'o da land'o'j. La sid'ej'o de la Komun'ist'a Parti'o de Franci'o en Parizo, la el'don'ej'o Mondadori en Milano, konstru'aĵ'o'j de la universitat'o de Alĝero, inter ali'a'j ekzempl'o'j, ilustr'as la inter'naci'a'n ating'o'n de plan'o'j sub'skrib'it'a'j de li.
#000875
Niemeyer estr'is la super'a'n kurs'o'n de arkitektur'o de la ĵus fond'it'a universitat'o de Brazilj'o en la period'o de 1962 ĝis 1965. Tamen li eks'iĝ'is el la universitat'a posten'o por simbol'e protest'i kontraŭ la milit'ist'a reĝim'o al'trud'it'a al la naci'o en 1964. Ĉar li est'is membr'o de la Brazila Komun'ist'a Parti'o, li dev'is for'las'i Brazilon por ekzil'ej'o en Franci'o.
#000876
La stil'o de Niemeyer definitiv'e en'radik'ig'is la fundament'o'n de la modern'a arkitektur'o en Brazilo. Li'a'j gigant'a'j projekt'o'j ĉiam font'is el simpl'a'j desegn'aĵ'o'j kun graci'a'j kurb'o'j. Laŭ li'a'j deklar'o'j la arkitektur'o ne redukt'iĝ'u al nur'a funkci'o, ĉar grav'as la estetik'o.
#000877
Sub la inspir'o de in'a'j kurb'o'j rimark'ind'as la ensembl'o Sambódromo, kie en la karnaval'o de Rio-de-Ĵanejro parad'as la plej alt'a esprim'o de la brazila popol'a art'o, nom'e la samb'o.
#000878
Teritori'e disput'i por mask'i katastrof'o'n
#000879
Fin'e de 2012, post tri'jar'a paŭz'o, re'ven'is al la potenc'o en Japani'o la konservativ'a Liberal-Demokrati'a Parti'o (LDP). En balot'ad'o ĝi gajn'is 294 el la 480 seĝ'o'j de la Ĉambr'o de Reprezent'ant'o'j. Tiel la japan'a popol'o, malgraŭ la nukle'a katastrof'o de Fukushima Daiichi en mart'o 2011, elekt'is parti'o'n, kiu daŭr'e sub'ten'as nukle'a'j'n central'o'j'n.
#000880
Rest'as mal'trankvil'a'j la loĝ'ant'o'j en la guberni'o Fukushima, kie okaz'is la katastrof'o. Dum'e en la ĉef'urb'o Tokio, kaj en ali'a'j grand'a'j urb'o'j, ad'e okaz'as manifestaci'o'j kontraŭ la nukle'a'j central'o'j. Ekzempl'e, en juli'o 2011, sur'strat'iĝ'is en Tokio 100 000 protest'ant'o'j.
#000883
Dum'e daŭr'as el'migr'ad'o de hom'o'j ne nur el Fukushima sed ankaŭ el Tokio kaj ĉirkaŭ'a'j region'o'j, ĉef'e al okcident'a Japani'o, sed foj'foj'e eĉ ekster'land'e'n. Ili tim'as la nun ne antaŭ'vid'ebl'a'j'n sekv'o'j'n de la katastrof'o.
#000884
Aŭd'ebl'is post la elekt'o'j voĉ'o'j histeri'a'j. Kandidat'o ne'elekt'it'a, la 38-jar'a aktor'o Yamamoto Tar'o, kon'at'a tra Japani'o, anonc'is, ke ne halt'ig'ebl'as la nukle'a'j central'o'j. „Nun ind'us fuĝ'i el Japani'o”, li opini'is.
#000885
Tamen la nov'a ĉef'ministr'o, Abe Shinzo, emfaz'as la neces'o'n ŝanĝ'i la nun'a'n konstituci'o'n, kies pacifism'o mal'help'as al la land'o nom'i si'a'n „arme'o'n” arme'o. Dum li'a mandat'o la arme'o pov'us test'i si'a'n kapabl'o'n ĉef'e kontraŭ Ĉini'o kaj mal'pli ver'ŝajn'e kontraŭ Sud'a Korei'o, kun kiu'j brul'as nun teritori'a'j problem'o'j.
#000886
Se Abe de'nov'e fiask'us, atend'us ali'a'j en kaj ekster LDP. Unu el la ĉef'a'j kandidat'o'j ekster LDP est'as Ishihara Shintaro, roman-verk'ist'o kaj popular'a politik'ist'o. Ĝis oktobr'o last'jar'e li estr'is la metropol'a'n reg'ist'ar'o'n de Tokio. Tamen li'a deklar'o aĉet'i la insul'o'n Senkaku (ĉin'e: Diaoyu), en aŭgust'o sam'jar'e, ek'flagr'ig'is teritori'a'n problem'o'n kun Ĉini'o.
#000888
En decembr'o 2012 okaz'is Esperant'o-renkont'iĝ'o en Barcelono. La etos'o est'as streĉ'a en tiu ĉi katalun'a urb'o pro tio, ke katalun'o'j sent'as si'n diskriminaci'at'a'j. Ili grumbl'as kontraŭ la centr'a pov'o en Madrido, kaj ili ne sent'as, ke la hispan'a reg'ist'ar'o respekt'as ili'a'n kultur'o'n. Pli kaj pli kresk'as dezir'o pri sen'de'pend'iĝ'o. Kiel ĝi est'iĝ'is? Kaj kiel ĝi evolu'os?
#000892
Kataluni'o est'is sen'de'pend'a ŝtat'o kun teritori'o, lim'o'j kaj reg'ist'ar'o ĝis 1714. Tiam fin'iĝ'is milit'o kaj post mal'venk'o Kataluni'o est'is aneks'it'a de Kastilio. La jar'o 1833 est'as konsider'at'a kiel komenc'o de renesanc'o: flor'is la katalun'a kultur'o kaj firm'iĝ'is la lingv'o.
#000893
Inter 1936 kaj 1939 okaz'is la hispan'a en'land'a milit'o. Kataluni'o sub'ten'is la respublik'o'n, el kio rezult'is mal'venk'o kaj katastrof'o por Kataluni'o. Sekv'is ĝis 1975 la diktator'ec'o de general'o Franc'o. Mal'permes'at'a kaj sub'prem'at'a est'is la katalun'a kultur'o, laŭ kolon'ist'il'a imperi'ism'o.
#000894
Mult'a'j aktiv'ul'o'j fuĝ'is ekster'land'e'n; mult'a'j mal'aper'is en mal'liber'ej'o'j. Kun demokrati'o ek'de 1977 blov'is nov'a vent'o, tamen Madrido fort'e reg'is la periferi'a'j'n region'o'j'n.
#000895
En 2010 okaz'is kvazaŭ kaŝ'it'a puĉ'o, kiam la katalun'a statut'o, aprob'it'a en Madrido kaj post'e en Kataluni'o, est'is sen'ig'it'a je aline'o'j far'e de la konstituci'a kort'um'o. Post'e, en septembr'o 2012, dum la katalun'a naci'a fest'o, okaz'is manifestaci'o en la katalun'a ĉef'urb'o. Part'o'pren'is ĉirkaŭ du milion'o'j da hom'o'j pac'em'a'j.
#000896
Kontribu'is divers'a'j faktor'o'j: la ekonomi'a kriz'o kaj ŝpar'program'o'j postulat'a'j de Madrido, kun divers'a'j tiel nom'at'a'j ofend'a'j ag'o'j, kaj la Assemblea Nacional Catalana (Anc), kiu sukces'is kun'ven'ig'i politik'a'j'n parti'o'j'n, sindikat'o'j'n, civil'a'j'n asoci'o'j'n ktp por unu'sol'a sur'strat'a manifestaci'o.
#000897
Dum'e aŭd'iĝ'is al'vok'o'j al sen'de'pend'iĝ'o, aŭskult'ebl'a'j ĉe la oficial'a televid'o-kanal'o (oni ne dir'u „naci'a televid'o”). Post la manifestaci'o okaz'is mal'sukces'a prov'o ating'i inter'konsent'o'n kun Madrido. Post'e ven'is elekt'o'j, la 25an de oktobr'o. Rezult'e: en la nun'a katalun'a parlament'o la pli'mult'o favor'as sen'de'pend'iĝ'o'n.
#000898
Ĉu la parlament'o propon'os sen'de'pend'iĝ'o'n, ne cert'as. Ne permes'os paŝ'o'n tia'n la parlament'o en Madrido, sed ebl'e Kataluni'o ne atend'os permes'o'n. Rest'as tamen ali'a'j demand'o'j. Ekzempl'e, ĉu sen'de'pend'a Kataluni'o membr'os en Eŭrop'a Uni'o? Cert'e katalun'o'j sekv'as la event'o'j'n en Skot'land'o, kies situaci'o ne mal'simil'as al tiu en Kataluni'o.
#000899
Ekonomi'e Kataluni'o est'as pli fort'a ol Hispanio. Komenc'e de la 20a jar'cent'o Kataluni'o est'is industri'e prosper'a region'o, kie'n ven'is hispan'o'j mal'riĉ'a'j. La en'land'a'j en'migr'int'o'j ek'am'is si'a'n nov'a'n land'o'n kaj en 2012 sent'as si'n katalun'o'j.
#000900
Kataluni'o est'as aŭtonom'a region'o, sam'e kiel Galegi'o kaj Eŭski'o, tamen la tri region'o'j ne simil'as laŭ histori'a vid'punkt'o. Grav'a kultur'a aspekt'o est'as instru'ad'o en publik'a'j lern'ej'o'j. La katalun'a lingv'o, sam'e kiel la galeg'a kaj la eŭsk'a lingv'o'j, est'as „kun-oficial'a” lingv'o.
#000901
Tamen la nun'a hispan'a ministr'o pri instru'ad'o propon'as en'konduk'i nov'a'n sistem'o'n. Tiel la katalun'a lingv'o ne plu est'us la ĝeneral'a lingv'o por instru'ad'o. Tio koler'ig'as katalun'o'j'n, ĉar la nun'a sistem'o, baz'it'a sur ĝeneral'a instru'ad'o per la katalun'a, por ĉiu'j kontent'ig'e funkci'as.
#000902
Ali'flank'e en Madrido reg'as ali'a'j kondiĉ'o'j. Est'u en la centr'a reg'ist'ar'o la sam'a proporci'o de reg'ist'ar'a'j ofic'ist'o'j kiel de reprezent'ant'o'j de etn'o'j en la tut'a land'o. Tio ne okaz'as.
#000903
Ne ebl'as indiferent'i dum tiu ĉi period'o. Ĉiu hav'as si'a'n opini'o'n, eĉ mal'sam'a'n en'e de la sam'a grup'o aŭ famili'o. Tamen ĉiu sent'as, ke afer'o'j ŝanĝ'iĝ'os. Kia'manier'e, kaj kiam, est'as ali'a demand'o.
#000904
En lig'o kun la artikol'o Ge(j)edz'iĝ'o'j (MONATO 2012/12, p. 12) mi opini'as la jen'o'n. Dum ge'patr'o'j, kiu'j nask'as, fleg'as kaj eduk'as si'a'j'n infan'o'j'n, konstant'e zorg'as, ke ili ne fal'u sub iu'j mal'bon'a'j influ'o'j, jen iu'j urb'estr'o'j organiz'as publik'a'n propagand'ad'o'n de ekstravaganc'o kaj pervers'ec'o sub la pretekst'o pri „hom'a'j rajt'o'j”. Ge'patr'o'j ne voĉ'don'u por tia'j urb'estr'o'j!
#000905
Sen'dub'e ekzist'as pervers'ul'o'j inter sam'seks'em'ul'o'j, sam'e kiel ekzist'as pervers'ul'o'j inter mal'sam'seks'em'ul'o'j. Sed nom'i ĉiu'j'n sam'seks'em'ul'o'j'n pervers'a'j est'as kontraŭ'etik'e kaj humil'ig'e por grand'a part'o de la soci'o. Per tiu ĉi last'a vort'o MONATO nun ferm'as la diskut'o'n.
#000906
Kaj ili'a'j sam'e kapabl'a'j deleg'it'o'j plen'um'is si'a'n task'o'n esper'ebl'e sam'e konscienc'ec'e al ŝtat'kas'a'j pacient'o'j kiel al privat'ul'o'j.
#000918
La alp'a'j mont'o'j ne nur vid'ebl'e impon'a'j prezent'as si'n antaŭ blank'a'j nub'o'j kaj blu'a ĉiel'o, sed kapabl'as ankaŭ kant'i. Tio'n almenaŭ sugest'as kant'o verk'it'a en 1927 por mont'grimp'ist'a korus'o sub la titol'o „La Montanara” („La kant'o de la mont'o'j”).
#000922
La german'a versi'o demand'as „Ĉu vi aŭd'as la kant'o'n de la mont'o'j?” kaj asert'as „La mont'o'j salut'as vi'n”. Tiu iom naiv'a folklor'ec'a muzik'aĵ'o furor'is post la du'a mond'milit'o en Germanio pro em'o vojaĝ'i sud'e'n, al ital'a'j strand'o'j, kun paŭz'o'j en la alt'a mont'ar'o Dolomit'o'j.
#000923
Tamen ŝanĝ'iĝ'is la manier'o. Nun la teknik'o lud'as unu'a'lok'a'n rol'o'n por kre'i al'log'a'j'n televid'a'j'n leĝer'muzik'a'j'n program'o'j'n, mem'kompren'ebl'e kiel antaŭ'e kun kant'ist'o'j kaj muzik'grup'o'j pli-mal'pli kon'at'a'j, sub titol'o'j kiel „Mont'ar'a muzik'a mond'o” aŭ „Kant'o'j sub la mont'o'pint'o'j”.
#000926
Fon'e ĝi daŭr'e aŭd'ig'as si'n ne'influ'ebl'e, egal'e kio ĉirkaŭ'e ver'e okaz'as. Pur'e, klar'e ĝi son'as tiel, kiel oni sur'disk'ig'is ĝi'n iam antaŭ'e en sur'disk'ig'a atelier'o. Sur'lok'e sam'e kiel televid'il'e ĝi el'ven'as el laŭt'parol'il'o'j; la rol'ul'o'j nur pup'ec'e gest'as kaj prov'as mim'i viv'a'n kant'ad'o'n.
#000928
Sed dum la film'ad'o la elekt'it'a'j gast'o'j balkon'e de mont'gast'ej'o'j el'radi'as kontent'eg'o'n kaj sub'ten'as la kant'ist'o'j'n kaj band'o'j'n per ritm'a man'klak'ad'o. Ĉio fin'iĝ'as per aplaŭd'ad'o, tiel kre'ant'e agrabl'a'n grup'ec'a'n etos'o'n, kiu trans'salt'u elektron'ik'e al la spekt'ant'o'j hejm'e sid'ant'a'j antaŭ'televid'il'e.
#000929
Helikopter'a'j, telfer'a'j, ski'a'j aŭ aŭt'a'j ekskurs'o'j akompan'as la film'o'hor'o'n, tamen bon'ven'e por fervor'a'j mont'ŝat'ant'o'j sen muzik'emoci'a saŭc'o, ĉar tia'j kontribu'o'j al'don'as pli konkret'a'j'n vid'punkt'o'j'n super la vid'ind'aĵ'o'j de la region'o.
#000930
Majest'a'j aper'as la mont'o'j ankaŭ en tia'j prezent'aĵ'o'j, kaj ili tut'e ne kant'as. Est'as hom'o'j, kiu'j prefer'us vid'i ili'n sen'inter'romp'e kaj sen muzik'o kun ŝmink'it'a'j kant- kaj film-stel'ul'o'j.
#000932
El astronomi'a vid'punkt'o la ĵus komenc'iĝ'int'a 2013 pov'os plej ver'ŝajn'e est'i memor'at'a kiel la jar'o de komet'o'j: ni'a'j'n ĉiel'o'j'n vizit'os du komet'o'j, el kiu'j precip'e unu, nom'e Is'o'n, si'n anonc'as „spir'halt'ig'a”. Ĝi bril'os sam'e mult'e kiel plen'a lun'o kaj oni hav'os la ebl'o'n eĉ dum'tag'e ĝi'n admir'i. Laŭ la dir'o de plur'a'j fak'ul'o'j, pov'us tem'i pri eĉ la plej bel'a komet'o de la last'a'j cent jar'o'j.
#000935
Is'o'n est'as komet'o tiel nom'at'a tanĝ'a, ne period'a, mal'kovr'it'a tre freŝ'e, en septembr'o 2012, de Vital'i Nevski el Belorusio kaj Artjom Noviĉonok el Rusio. Ili util'ig'is teleskop'o'n kun diametr'o de (nur) 0,4 metr'o'j en la rus'a are'o de Kislovodsk. En la tag'o de la mal'kovr'o, la komet'o trov'iĝ'is 615 milion'o'j'n da kilo'metr'o'j for de la sun'o, ali'vort'e (kaj pli simpl'e) iom ekster la orbit'o de Jupiter'o. Ĝi'a oficial'a nom'o est'as C/2012 S1 Is'o'n, kio pov'as est'i jen'e klar'ig'it'a: C ĉar ĝi ne est'as period'a, 2012 ĉar ĝi est'is mal'kovr'it'a pas'int'jar'e, S1 ĉar ĝi est'is la unu'a trov'it'a en septembr'o, Is'o'n ĉar la tut'a mal'kovr'a operaci'o okaz'is en'kadr'e de program'o nom'it'a Is'o'n, aŭ angl'a'lingv'e International Scientific Optical Network.
#000937
Rimark'ind'as, ke en 2013 okaz'os ankaŭ mal'long'distanc'a'j renkont'iĝ'o'j kun asteroid'o'j. Est'os, por la ŝat'ant'o'j de astronomi'o, ankaŭ kelk'e da lun-eklips'o'j kaj, kiel ĉiu'jar'e, fal'stel'o'j. La rendevu'o kun Panstarrs, la unu'a komet'o de la jar'o, okaz'os la ven'ont'a'n mart'o'n. Ĝu'u la vid'aĵ'o'n!
#000938
Antaŭ 20 jar'o'j, la 1an de januar'o 1993, nask'iĝ'is en mez'a Eŭrop'o la nov'a sen'de'pend'a ŝtat'o Slovaki'o. La oficial'a nom'o de Slovaki'o hav'as du form'o'j'n: long'a'n, Slovak'a Respublik'o, kaj mal'long'a'n, Slovaki'o. La voj'o de la slovak'a naci'o al sen'de'pend'ec'o ne est'is tut'e facil'a.
#000939
Jam en la 7a jar'cent'o ekzist'is slav'a ŝtat'o sur la teritori'o de la hodiaŭ'a'j Slovaki'o kaj Ĉeĥi'o – la t.n. Imperi'o de Sam'o. Komenc'e de la 9a jar'cent'o est'iĝ'is la Moravia Princ'land'o, kun centr'o en la moravia urb'o Mikulčice (sid'ej'o de la princ'o Mojmír), kaj la Nitr'a Princ'land'o, kun centr'o en la slovak'a urb'o Nitr'a (sid'ej'o de la princ'o Pribina).
#000940
En la jar'o 833 Mojmír al'ig'is la Nitr'a'n Princ'land'o'n al si'a land'o, per kio est'iĝ'is la Grand'moravi'a Imperi'o. En la 11a jar'cent'o la teritori'o de Slovaki'o far'iĝ'is laŭ'grad'e part'o de Hungari'o. Post'e ĝi est'is part'o de la Habsburga Imperi'o, kiu ekzist'is ĝis 1918.
#000941
Tamen en Ĉeĥ'o'slovaki'o mank'is slovak'a'j ofic'ist'o'j. Krom'e lingv'a'j demand'o'j, eklezi'a'j problem'o'j, agrikultur'a re'form'o ktp signif'is, ke Slovaki'o iom post iom perd'is si'a'n industri'a'n karakter'o'n kaj far'iĝ'is nur agr'ar'a part'o de la komun'a ŝtat'o.
#000943
Pro tio en oktobr'o 1938 est'is proklam'it'a aŭtonomi'o en la slovak'a urb'o Žilina. La praga reg'ist'ar'o nom'is Jozefon Tis'o'n la prezid'ant'o de la slovak'a aŭtonomi'a reg'ist'ar'o.
#000944
En mart'o 1939 est'is kre'it'a la Slovak'a Respublik'o en la teritori'o de la hodiaŭ'a Slovaki'o. Ĝi'n agnosk'is 27 land'o'j. Ĝi posed'is insign'o'j'n de suveren'a kaj sen'de'pend'a ŝtat'o, sed ĝi'a suveren'ec'o est'is lim'ig'it'a de Germanio. Ĝi mal'aper'is en 1945 post liber'ig'o far'e de la sovetia Ruĝ'a Arme'o.
#000945
Post la du'a mond'milit'o Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o re'unu'iĝ'is kaj re'nov'ig'is Ĉeĥ'o'slovaki'o'n. Post puĉ'o en 1948 Ĉeĥ'o'slovaki'o far'iĝ'is komun'ism'a ŝtat'o sub la politik'a kaj ekonomi'a influ'o de Sovetio.
#000946
Mal'long'a period'o de nov'a esper'o kaj nov'a demokrati'ig'o (la t.n. „praga printemp'o” en 1968 kun Alexander Dubček) por „social'ism'o kun hom'a vizaĝ'o” rapid'e fin'iĝ'is, kiam invad'is soldat'o'j de la ŝtat'o'j de la tiam'a Varsovia Pakt'o, kio'n oni oficial'e nom'is „la frat'ec'a help'o”.
#000947
Ven'is period'o de dur'a normal'ig'o. Por mult'a'j slovak'o'j kaj ĉeĥ'o'j frat'ec'a help'o simbol'is ne liber'ig'o'n, sed mal'agrabl'a'n soveti'an okupaci'o'n de la land'o.
#000948
En novembr'o 1989 ven'is „tener'a revoluci'o”, kiu ĉes'ig'is la komun'ism'a'n reĝim'o'n. Sekv'is politik'a'j kaj ekonomi'a'j re'form'o'j re'nov'ig'ant'a'j demokrati'o'n kaj merkat'a'n ekonomi'o'n. Tamen ekonomi'a'j interes'o'j de ĉeĥ'o'j kaj la likvid'o de slovak'a'j arm'il-fabrik'o'j signif'is, ke Slovaki'o far'iĝ'is nur balast'o por la ambici'a'j ĉeĥ'a'j plan'o'j.
#000949
La ekonomi'a situaci'o kre'is nutr'a'n grund'o'n por mal'dekstr'a'j pens'o'j en Slovaki'o. Sekv'e de long'daŭr'a'j politik'a'j disput'o'j est'is sub'skrib'it'a la Konstituci'o de Slovaki'o kaj en 1993 far'iĝ'is sen'de'pend'a'j Slovaki'o kaj Ĉeĥi'o.
#000950
La plej alt'a'j reprezent'ant'o'j de la politik'a sistem'o est'as la Naci'a Konsili'o (parlament'o), la slovak'a reg'ist'ar'o kaj la prezid'ant'o de la respublik'o. La civit'an'o'j de la respublik'o elekt'as prezid'ant'o'j'n por kvin jar'o'j en rekt'a'j elekt'o'j per sekret'a balot'o.
#000952
La kresk'ant'a ekonomi'o de Slovaki'o hav'as – kiel tut'a Eŭrop'o – problem'o'j'n, kiu'j kap'dolor'ig'as la reg'ist'ar'o'n kaj fin'fin'e la loĝ'ant'ar'o'n. Inter la plej grav'a'j est'as sen'labor'ec'o kaj inflaci'o. La slovak'a'n ekonomi'o'n sav'as tri eksport'a'j aŭt'o'fabrik'o'j (Kia Motors Slovaki'a, PSA Peugeot Citroën kaj Volkswagen). La sol'a mal'avantaĝ'o est'as, ke aŭt'o'produkt'ad'o est'as lig'it'a kun impost'facil'ig'o'j kaj ne al'port'as al la ŝtat'o grand'a'j'n rekt'a'j'n impost'en'spez'o'j'n.
#000953
Ĝis la fin'o de 2012 sloven'a ski'ist'in'o gajn'is pli da poent'o'j dum la unu'a part'o de la ski-sezon'o ol iu ajn ski'ist'o ĝis nun. Tin'a Maze, kiu nask'iĝ'is en 1983, akir'is 1050 poent'o'j'n – 400 pli ol la du'a konkur'ant'in'o Maria Riesch el Germanio.
#000954
Dum la nov'jar'a mond'pokal'a vet'kur'ad'o pri t.n. paralel'a slalom'o en Munkeno ŝi ating'is la du'a'n lok'o'n. Tio est'is la 50a foj'o, kiam ŝi trov'iĝ'as inter la tri plej bon'a'j sur la podi'o. Last'a'temp'e Maze ek'okup'iĝ'is pri muzik'o kaj aper'ig'is si'a'n unu'a'n disk'o'n.
#000956
Unu el la plej util'a'j el'don'aĵ'o'j de Flandr'a Esperant'o-Lig'o (krom, evident'e, MONATO) est'as La Jar'o, poŝ'kalendar'o, kiu mi'n ĉiam akompan'as, kaj La Ter'o, enciklopedi'et'o en'hav'ant'a inform'o'j'n kaj statistik'o'j'n pri la land'o'j de la mond'o.
#000957
Do, ekzempl'e, pri mi'a land'o Briti'o mi leg'as, ke, laŭ religi'o, ĝi est'as protest'ant'a, kun 58 % da anglikan'o'j, ĉ. 2 % da islam'an'o'j, ĉ. 1 % da jud'o'j kaj – tre preciz'e – 0,02 % da druid'o'j. Pri katolik'o'j, aŭ metod'ist'o'j, aŭ atest'ant'o'j de di'o, aŭ la kelk'dek'o'j da ali'a'j sekt'o'j, ĉiu'j pretend'ant'a'j unu'sol'a'n ver'o'n, aŭ pri la ne'kred'ant'o'j, silent'o.
#000958
La silent'o'n tamen romp'as la rezult'o'j de cens'o publik'ig'it'a'j fin'e de 2012. La cens'o, okaz'ant'a ĉiu'n dek'a'n jar'o'n, ebl'ig'as kompar'i inter la jar'o'j 2011 (kiam brit'o'j plen'ig'is si'a'j'n plur'paĝ'a'j'n cens'o-formul'ar'o'j'n) kaj 2001, kiam okaz'is la antaŭ'a cens'o.
#000959
Unu el la plej rimark'ind'a'j ŝanĝ'o'j koncern'as religi'o'n. En 2001 37,3 milion'o'j da brit'o'j (72 %) indik'is, ke ili est'as krist'an'o'j (ne simpl'e „protest'ant'o'j”). En 2011 fal'is je 13 % la nombr'o de hom'o'j si'n pri'skrib'ant'a'j krist'an'a'j al 33,2 milion'o'j (59 %).
#000960
Sam'temp'e montr'iĝ'as, ke la du'a plej grand'a „religi'a” (fakt'e, ne'religi'a) grup'o konsist'as el ne'kred'ant'o'j. En 2001 8,5 milion'o'j (15 %) raport'is, ke ili mal'hav'as kred'konfes'o'n; en 2011 14,1 milion'o'j (25 %).
#000961
Religi'em'ul'o'j deklar'as si'n neniel perturb'it'a'j vid-al-vid'e al la statistik'o'j. Ili atent'ig'is, ke apart'e ĉe katedral'o'j ĉe'est'as di'serv'o'j'n pli da ador'ant'o'j ol antaŭ kelk'a'j jar'o'j. Ili argument'as, ke tio'n, kio'n ekster la grand'a'j preĝ'ej'o'j kvant'e perd'as la eklezi'o'j, ili kvalit'e re'ten'as. La nun'a'j krist'an'o'j, ili dir'as, est'as ver'a'j di'kred'ant'o'j, ne tiu'j, kiu'j pro tradici'o aŭ superstiĉ'o aŭ tim'o ŝajn'ig'as religi'em'o'n.
#000962
Sed ĉu ver'e? En mart'o 2011 la brit'a reg'ist'ar'o okaz'ig'is en Angli'o kaj Kimri'o opini'o'sond'ad'o'n pri religi'o'j. Tiam 53 % de la hom'o'j deklar'is si'n krist'an'a'j (kompar'e kun 59 % en la sam'jar'a pli ampleks'a cens'o). Tamen la opini'o'sond'ad'o iom pli profund'e esplor'is kaj konstat'is, ke el la 53 %, nur 29 % pri'skrib'is si'n religi'em'a'j.
#000963
Plu'e, el la 53 %, kiu'j indik'is krist'an'ec'o'n, mal'pli ol du'on'o (48 %) kred'is je Jesuo Krist'o (do „krist'an'o'j”, kiu'j ne kred'as je Krist'o), kaj nur 9 % en la koncern'a semajn'o vizit'is preĝ'ej'o'n. Anekdot'e, en mi'a urb'o, paroĥ'estr'o antaŭ kelk'a'j jar'o'j leter'is en la lok'a gazet'o, ke nur 5 % de la urb'et'an'o'j iam ir'as al preĝ'ej'o.
#000964
Ĉu grav'as pri'religi'a'j statistik'o'j tia'j? Apart'e, kiam la cens'o en'hav'as kred'ebl'e pli traf'a'j'n inform'er'o'j'n por kompren'i la nun'a'n brit'a'n soci'o'n? Ekzempl'e, tri milion'o'j loĝ'as en hejm'o'j, en kiu'j neni'u plen'kresk'ul'o parol'as la angl'a'n kiel de'nask'a'n lingv'o'n; en 200l 15 % de la hom'o'j per'labor'is si'a'n pan'o'n en fabrik'o'j, nun nur 8,9 %; pli da brit'o'j nun posed'as universitat'a'n diplom'o'n ol tiu'j sen ajn'a'j diplom'o'j ktp, ktp.
#000965
Al ordinar'a'j brit'o'j, kiu'j plej'part'e indiferent'as pri religi'o'j, turn'ant'e la dors'o'n al dimanĉ'a'j di'serv'o'j, al religi'a'j nupt'o-fest'o'j k.s., la nombr'o'j ne grav'as. Tamen al la reg'ist'ar'o ili ja grav'as. Per tio, ke cens'e kaj teori'e 59 % de la brit'o'j deklar'as si'n krist'an'o'j, la reg'ist'ar'o prav'ig'as, ekzempl'e, la ĉe'est'o'n de ne'elekt'it'a'j episkop'o'j en la super'a parlament'a ĉambr'o.
#000966
Tie ne sid'as ne'elekt'it'a'j instru'ist'o'j, fer'voj'ist'o'j, rub'aĵ'ist'o'j – ne. Sed jes ja episkop'o'j, reprezent'ant'a'j la 9 % de la popol'o, kiu'j di'serv'um'as ĉe anglikan'a (ne katolik'a aŭ budh'ist'a aŭ jud'a) ceremoni'o. Ĉio ĉi en t.n. demokrati'o.
#000967
La nombr'o'j grav'as pro ali'a'j kial'o'j. Ili nepr'e grav'u al kompil'ant'o'j de enciklopedi'et'o'j pri la land'o'j de la ter'o. Tiu'j ne plu don'u la impres'o'n, mi pet'as, ke la agnostik'a Briti'o est'as protest'ant'a land'o kun 58 % da anglikan'o'j.
#000968
Ceter'e ili ne mal'ŝpar'u ink'o'n pri la 0,02 % da druid'o'j. Ili tamen fidel'e raport'u, ke 59 % de la brit'a popol'o si'n taks'as krist'an'a'j, kaj 25 % sen'religi'a'j. Ebl'e tamen, por ne tro ŝok'i, pri'silent'u la fakt'o'n, ke la pli'mult'o de la 59 % neniam vid'as de intern'e preĝ'ej'o'n.
#000969
Ebl'e help'os al kompil'int'o'j de la enciklopedi'et'o, se leg'ant'o'j de MONATO inform'os se ebl'e pri la el'cent'aĵ'o de ne'kred'ant'o'j en si'a'j land'o'j. Rezult'os, mi kred'as, pli nuanc'it'a kaj fid'ind'a impres'o en ven'ont'a'j enciklopedi'et'o'j.
#000970
Kiam mi leg'is la artikol'o'n Neniam tiel pac'em'a'j (MONATO 2012/11, p. 23), mi'n tre surpriz'as, ke iu pov'as skrib'i, ke dum la du'a mond'milit'o en Sovetio („Rusio”) est'us nur 140 mort'int'o'j je 100 000 loĝ'ant'o'j! Tio signif'us: se en Sovetio en 1939 est'us proksim'um'e 160 milion'o'j da loĝ'ant'o'j, est'us nur 220 000 mort'int'o'j dum la tut'a milit'o! Tio est'as kompren'ebl'e tut'e mal'ver'a, ĉar mult'a'j font'o'j taks'as ili'n je 20 milion'o'j (preskaŭ 100obl'e pli).
#000971
Pli ol kvar'on'o de la viktim'o'j de ne'leĝ'a komerc'ad'o est'as infan'o'j. Inter 2007 kaj 2010 kresk'is je 7 % infan'o-komerc'ad'o kompar'e kun la period'o 2003-2006. Laŭ raport'o last'a'temp'e prezent'it'a en Vieno 27 % de la nun'temp'a'j viktim'o'j est'as infan'o'j.
#000972
Opini'as Jurij Fedotov, direktor'o de la UN-Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o (UNODC): „La hom'komerc'o postul'as rezolut'a'n respond'o'n, baz'it'a'n sur help'o kaj protekt'o de la viktim'o'j, sever'a persekut'o per krim'a justic'o, firm'a politik'o de migr'ad'o kaj stabil'a regul'ig'o de la labor'merkat'o'j.”
#000973
Mal'trankvil'ig'a est'as ankaŭ la pli'mult'iĝ'o de knab'in'o'j, kiu'j konsist'ig'as du tri'on'o'j'n de ĉiu'j vend'at'a'j infan'o'j. Ĝis 20 % de ĉiu'j viktim'o'j est'as knab'in'o'j, inkluziv'e adolesk'ul'o'j'n. Knab'o'j konsist'ig'as ĉ. 10 %, laŭ la raport'o baz'it'a sur don'it'aĵ'o'j el 132 ŝtat'o'j.
#000974
Ekzist'as en la statistik'o region'a'j vari'o'j. La proporci'o de infan'a'j viktim'o'j ating'as 68 % en Afrik'o kaj proksim'a Orient'o kaj 39 % en sud'a Azi'o, orient'a Azi'o kaj Pacifik'o. En la Amerik'o'j tem'as pri 27 % kaj en Eŭrop'o kaj centr'a Azi'o 16 %. La vend'it'o'j est'as plej'part'e vir'in'o'j, konsist'ig'ant'a'j ĝis 60 % de la viktim'o'j.
#000975
Fedotov re'kon'is kaj la mank'o'j'n en la kontraŭ'batal'o de hom'komerc'ad'o kaj la bezon'o'n pri detal'a'j don'it'aĵ'o'j pri krim'ul'o'j kaj ankaŭ viktim'o'j, kalkul'at'a'j laŭ milion'o'j. Inter 2007 kaj 2010 oni mal'kovr'is viktim'o'j'n el 136 ŝtat'o'j en 118 land'o'j, kaj ident'ig'it'a'j est'as 460 apart'a'j komerc'o-flu'o'j.
#000976
La raport'o esprim'is zorg'o'n pri la mal'alt'a nombr'o de kondamn'it'a'j krim'ul'o'j. En 16 % de la land'o'j eĉ ne est'as raport'it'a unu kondamn'o pro hom'komerc'o inter 2007 kaj 2010.
#000978
Pli favor'e, 154 ŝtat'o'j jam ratif'is la protokol'o'n pri ne'leĝ'a hom'komerc'o, pri kies plen'um'o respond'ec'as UNODC. Ceter'e, 83 % de la land'o'j nun krim'ig'as hom'komerc'o'n konform'e al la protokol'o.
#000979
Aper'is last'a'temp'e en Albanio nov'a politik'a parti'o: Ruĝ-nigr'a Alianc'o (Aleanca Kuq e Zi). La nom'o alud'as la kolor'o'j'n de la alban'a flag'o.
#000980
La parti'o konsist'as plej'part'e el ge'jun'ul'o'j, kiu'j i.a. protest'as kontraŭ vizit'o'j de ekstrem'a'j politik'ist'o'j. Tiu'j inkluziv'as an'o'j'n de la ekstrem'dekstr'a grek'a grup'o „Or'a Aŭror'o”, kiu'n kelk'a'j taks'as nazi'a.
#000982
Rapid'e kresk'as la membr'ar'o de la alianc'o, kio alarm'as la ĉef'a'j'n parti'o'j'n. Pro tio kaj demokrat'o'j kaj social'ist'o'j komenc'is „prunt'e'pren'i” ide'o'j'n de la nov'a parti'o kaj ili'n uz'i en si'a'j kampanj'o'j.
#000983
La ĉef'ministr'o Sal'i Berisha, en parol'ad'o'j okaz'e de la cent'jar'iĝ'o de la sen'de'pend'ec'o de Albanio, surpriz'e si'n prononc'is kontraŭ alban'o'fobi'o ankoraŭ flor'ant'a ĉe najbar'o'j grek'a'j-slav'a'j.
#000984
Berisha propon'is al la parlament'o aprob'i leĝ'o'n, laŭ kiu ĉiu alban'o ricev'u pasport'o'n de la Respublik'o Albanio. Tem'us pri ĉirkaŭ sep milion'o'j da nov'a'j civit'an'o'j nun loĝ'ant'a'j ekster Albanio.
#000985
Krom'e li sub'ten'is iniciat'o'j'n favor'e al unu'iĝ'o ekonomi'a, kultur'a, eduk'a, inter Albanio kaj Kosovo. Tio provok'is re'ag'o'j'n i.a. en la EU-parlament'o.
#000986
En la aŭstr'a ĉef'urb'o Vieno est'as konstru'it'a sep'etaĝ'a loĝ'ej'o el lign'o. Laŭ fak'ul'o'j ekzist'as plur'a'j avantaĝ'o'j: ŝpar'ad'o de energi'o; abund'o de krud'a lign'o en la land'o; mal'long'a temp'o por konstru'i; uz'o de antaŭ'fabrik'it'a'j er'o'j.
#000987
Ceter'e lign'a dom'o ne tiom facil'e brul'as, kiom oni supoz'as kaj oft'e ankaŭ dom'o'j el brik'o'j aŭ beton'o est'as detru'at'a'j de incendi'o'j. Krom'e ebl'as konstru'i iom apart'e el ŝtal'beton'o la ŝtup'ar'ej'o'j'n.
#000988
Aŭstrio je 42 % est'as kovr'it'a de arb'ar'o'j. Ĉiu'jar'e kresk'as 30 milion'o'j da kubaj metr'o'j da lign'o, sed rikolt'at'as nur 20 milion'o'j. Tial la arb'ar'o'j en Aŭstrio daŭr'e kresk'as. El tri'on'o de tiom da lign'o oni pov'us konstru'i ĉiu'j'n nov'a'j'n dom'o'j'n en la land'o.
#000989
Inter speci'o'j la pice'o ĉef'rol'as: 61 % de la lign'o ven'as el pice'o'j. Mal'pli grav'as fag'o, pin'o, larik'o kaj abi'o. Nur 2 % de la lign'o est'as kverk'a kaj fraksen'a. Arb'ar'o'j en Aŭstrio, kultiv'at'a'j jam de 250 jar'o'j, produkt'as i.a. oksigen'o'n. Krom'e ili protekt'as vilaĝ'o'j'n kontraŭ lavang'o'j.
#000991
Ĉu ekzist'as temp'o'maŝin'o? Retor'ik'a demand'o: oni sci'as, ke vojaĝ'i pas'int'ec'e'n est'as ankoraŭ utopi'o. Tamen last'a'temp'e la pas'int'ec'o ŝajn'as foj'foj'e etend'i la brak'o'j'n al ni, aŭ pli preciz'e iu'j trov'ig'as al ĝi la manier'o'n ni'n ating'i: oni pri'pens'u ĉi-rilat'e la kant'o'j'n de mort'int'a'j kant'ist'o'j, kiu'j est'as kelk'foj'e el'don'at'a'j eĉ jar'o'j'n post ili'a for'pas'o.
#001000
Pli mal'oft'e tia'j post'mort'a'j mal'kovr'o'j (aŭ foj'e ver'a'j „reklam'a'j artifik'o'j”) rilat'as ali'a'j'n art'a'j'n fak'o'j'n, kiel ekzempl'e pentr'art'o'n. Pro tio la nov'aĵ'o ver'ŝajn'e hav'is tiel grand'a'n re'son'o'n. En la pas'int'a'j monat'o'j oni fakt'e „mal'kovr'ig'is” al la hom'ar'o ne'kon'at'a'n pentr'aĵ'o'n de la mond'fam'a ital'a art'ist'o Michelangelo Merisi da Caravaggio, aŭ pli mal'long'e Karavaĝo.
#001001
Tiu'n art'aĵ'o'n – post 400-jar'a salt'o – la publik'o pov'is last'a'temp'e unu'a'n foj'o'n admir'i en ĝi'a tut'a bel'ec'o. Tem'as pri verk'o, kiu'n, ek'de ĝi'a mal'kovr'o (okaz'int'a en 1976), oni al'skrib'is al iu mal'fru'a sekv'ant'o de Karavaĝo, sed ne al la majstr'o mem. Ties ekzist'o est'is ĝis nun kon'at'a nur al mal'grand'a ar'o da „labor'koncern'at'o'j”, kiu inkluziv'is ĝi'a'n propriet'ul'o'n – kiu prefer'is rest'i anonim'a pro privat'ec'a'j kial'o'j –, iu'j'n teknik'ist'o'j'n kaj kelk'e da spert'ul'o'j. Antaŭ kelk'e da monat'o'j oni don'is al la tut'a mond'o la ebl'o'n ek'sci'i pri ĝi.
#001002
La Stern'it'a'n Johanon la Baptist'o'n oni pov'is admir'i dum plur'a'j monat'o'j inter 2010 kaj 2011 en la amsterdama Muze'o Dom'o de Rembrandt (Museum Het Rembrandthuis, ), kio inter'ali'e ebl'ig'is interes'a'n kompar'o'n inter la verk'o'j de Karavaĝo kaj tiu'j de Rembrandt, la t.n. „barok'a geni'o”, konsider'at'a la ver'a post'e'ul'o de la ital'a pentr'ist'o.
#001003
Tiu ĉi verk'o est'as preskaŭ cert'e ident'ig'ebl'a kun unu el la du verk'o'j, kiu'j'n Karavaĝo kun'port'is en la ŝip'et'o'n, per kiu li navig'is al la vilaĝ'o Port'o Ercole. Tem'as sen'dub'e pri verk'o el li'a last'a art'a faz'o. Ĝi est'is plen'um'it'a en period'o, kiam la pentr'ist'o si'n turn'is al nov'a, mir'ig'a direkt'o, sed kurioz'e tiu'temp'e re'el'merg'iĝ'as ankaŭ plur'a'j tem'o'j el li'a jun'aĝ'a produkt'ad'o.
#001004
Melankoli'a kaj apart'e mal'kviet'ig'a, tiu „nov'a” karavaĝa pentr'aĵ'o est'as difin'it'a de plur'a'j fak'ul'o'j kiel probabl'e li'a last'a verk'o, pentr'it'a en 1610 en et'a toskan'a vilaĝ'o (Port'o Ercole), en kiu la barok'a pentr'ist'o ne'long'e post'e for'pas'is. Oni hipotez'as, ke per'e de tiu ĉi pentr'aĵ'o li vol'is propon'i spec'o'n de resum'o pri la centr'a'j tem'o'j de la propr'a art'o, kvazaŭ ide'a'n testament'o'n aŭ original'a'n „adiaŭ'a'n leter'o'n”.
#001005
Ankaŭ la sankt'a Johano vid'ebl'a en la pentr'aĵ'o ŝajn'as fakt'e, sam'e kiel Karavaĝo, pri'medit'i la fin'a'n senc'o'n de la viv'o. Kvankam plej'part'o de la fak'ul'o'j jam kred'as, ke ĝi est'is verk'o de Karavaĝo mem, la montr'ad'o de ĉi tiu majstr'o'verk'o al la publik'o en Nederlando part'e re'flam'ig'is polemik'o'j'n kaj debat'o'j'n pri la prav'ig'ebl'o de tia atribu'o.
#001006
Ne trud'u, ne mort'ig'u ...
#001007
Ne tem'as pri unu el la di'a'j ordon'o'j, kiu'j en la katolik'a'j preĝ'ar'o'j trov'iĝ'as en la katekism'a sekci'o, kaj kiu'n oni ig'as parker'ig'i al la infan'o'j dum pret'ig'o por la unu'a komuni'o, sed tem'as pri la profund'a ordon'o, kiu'n oni sent'as en si post leg'ad'o de tiu ĉi libr'et'o, poŝ'format'a, tre et'liter-tip'a.
#001008
Ald'o Capitini (1899-1968) ne est'as fam'a inter la ĝeneral'a ital'a publik'o; li'a voĉ'o, li'a'j verk'o'j ne est'is bombast'a'j, reklam'at'a'j laŭt'e de grand'a'j el'don'ej'o'j. Li elekt'is la strategi'o'n de la ne'per'fort'o; li si'n deklar'is liberal'a social'ist'o, religi'a laik'o, do kun religi'o ne'dogm'em'a, respekt'a pri rit'o'j, sed sen la mensog'o de la konfesi'ec'o (ĉu ne simil'a al la zamenhofa hilel'ism'o?). Pro ĉi tiu ide'ar'o li est'is list'ig'it'a de pap'o Pi'o 12a en la Indeks'o de la mal'permes'it'a'j aŭtor'o'j.
#001009
Kvankam person'e mi ne kon'is li'n, pro generaci'a diferenc'o, tamen ankaŭ mi viv'is, preskaŭ kvar'dek jar'o'j'n post'e, en li'a sam'a kolegi'o en Pis'a, kaj mi bon'e pov'as kompren'i, kiel li agit'is kaj propagand'is si'a'j'n princip'o'j'n de ne'per'fort'o en medi'o, kiu ne est'is al tio prepar'it'a. Faŝism'o reg'is dum la jun'aĝ'o kaj politik'a matur'iĝ'o de Capitini, li'a pozici'o est'is net'e kontraŭ'a al la reĝim'o, kaj malgraŭ si'a'j alt'a'j kvalit'o'j de human'ist'o kaj filozof'o, li est'is en'marĝen'ig'it'a en la karier'o kaj eĉ el'pel'it'a el la labor'posten'o ĉe la kolegi'o. Nur long'e post'e li iĝ'os universitat'a profesor'o pri moral'o.
#001010
Tuj post la fal'o de la faŝism'o (li est'is jam 45-jar'a) li fond'is kaj viv'ig'is la centr'o'j'n por soci'a kaj religi'a orient'iĝ'o; krom'e, est'ant'e ne'per'fort'ul'o ankaŭ rilat'e al best'o'j, li fond'is societ'o'n, kiu est'is la embri'o de la nun'a Ital'a Vegetar'an'a Asoci'o. Li'a'j inspir'ant'o'j est'is Gandhi, Russel, Mart'in Lut'her King; si'a'vic'e li iĝ'is inspir'ant'o por la tut'a pens'o'flu'o de la ital'a ne'per'fort'o, kiu politik'e esprim'iĝ'as en la nun'temp'a Italio preskaŭ nur en la radikal'a parti'o. Ĉi tiu anomali'a si'n'ten'o, en sistem'o, kiu oscil'ad'is de cinik'a kapital'ism'o ĝis marks'ism'a per'fort'em'o, Capitini est'is ĉiam mark'it'a kaj mok'at'a pro „mank'o de klas'konsci'o”.
#001011
La 24an de septembr'o 1961 Capitini start'ig'is la „Marŝ'o'n por la pac'o kaj la frat'ec'o de la popol'o'j” de Peruĝo al Asiz'o (du centr-ital'a'j urb'o'j, je distanc'o de ĉirkaŭ 20 km), kiu de tiam ĉiu'jar'e kun'ig'as en pilgrim'ad'o dek'mil'o'j'n da ne'per'fort'ul'o'j (part'o'pren'as oft'e ankaŭ esperant'ist'a'j asoci'o'j).
#001012
Apart'a'n influ'o'n hav'is li'a predik'ad'o de ne'per'fort'o ĉe milit'rifuz'ad'o; en Italio en 1948 okaz'is la unu'a milit'rifuz'o, far'e de rekrut'o, sekv'ant'a la ideal'o'j'n de Capitini (soldat'serv'o est'is tiam dev'ig'a). Tiu rekrut'o rifuz'is sur'met'i la uniform'o'n, pretekst'ant'e si'a'n katolik'ec'o'n kaj pet'is est'i send'it'a serĉ'i la ne'eksplod'int'a'j'n min'o'j'n; li est'is proces'it'a pro mal'obe'o, kondamn'it'a kaj post long'a kalvari'o fin'e liber'ig'it'a, sed tio est'is la komenc'o de la venk'o: post du jar'dek'o'j ankaŭ en Italio ek'est'is la civil'a serv'o alternativ'a al la arme'a kaj jam de kelk'e da jar'o'j ne plu est'as dev'ig'a soldat'a aŭ civil'a serv'o en'tut'e. Bedaŭr'ind'e, Capitini ne ĝis'viv'is ĉi tiu'n evolu'o'n.
#001013
La esperant'a traduk'o, aper'int'a okaz'e de la kvin'dek'jar'a jubile'o de la unu'a pac-marŝ'o, est'as sen'pek'a kaj en'konduk'as bezon'at'a'j'n fak'a'j'n termin'o'j'n (ankaŭ ne'per'fort'o bezon'as si'a'n termin'ar'o'n); ĝi'n pri'zorg'is Nicolino Rossi, plur'foj'e premi'it'a pro original'a poezi'o ĉe Bel'art'a'j Konkurs'o'j kaj ne'forges'it'a estr'o de la ital'a literatur'a rond'o „La Patrol'o”, viv'int'a dum la jar'dek'o 1969-1979.
#001017
La esperant'a versi'o hav'as ankaŭ al'don'a'n atut'o'n: prezent'o'n, riĉ'a'n je histori'a'j datum'o'j, far'e de Marco Pannella, ĉiam'a radikal'a referenc'o'punkt'o en la tut'a Eŭrop'o, kaj Francesco Pullia, filozof'o, ĵurnal'ist'o, vegetar'an'o, korife'o de la best'protekt'a mov'ad'o. La el'don'o'n pri'zorg'is la asoci'o Nitobe, ital'a radikal'a grup'o, kiu pren'as si'a'n nom'o'n de la iam'a asist'a Ĝeneral'a Sekretari'o de la Lig'o de la Naci'o'j, kiu part'o'pren'is oficial'e la UK en Prago en 1921 kaj verk'is tre favor'a'n raport'o'n, nom'ant'e la inter'naci'a'n lingv'o'n „motor'o de inter'naci'a demokrati'o”.
#001018
Spirit'a kultur'o ĝeneral'e est'as reflekt'o de la koncern'a soci'o. Kiam ĝi sufiĉ'e matur'iĝ'as, ĝi mem komenc'as reflekt'i, nask'ant'e divers'a'j'n form'o'j'n de la kultur'ologi'a'j rivel'iĝ'o'j, inkluziv'e ese'o'j'n pri literatur'o. Ekzist'as divers'a'j opini'o'j pri la nivel'o de serioz'ec'o de pri'literatur'a'j esplor'o'j en Esperanti'o, sed, ĉiu'okaz'e, en 1976 en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j de UEA aper'is special'a branĉ'o, „Ese'o”, kun premi'o je la nom'o de Lu'ig'i Minnaja, al kiu oni kontribu'as, inter'ali'e, per literatur'ologi'a'j esplor'o'j, kiu'j foj-foj'e en la konkurs'o gajn'as. Michela Lipar'i kaj Humphrey Tonkin kolekt'is 11 ese'o'j'n de 9 aŭtor'o'j, kiu'j tem'as pri Esperant'o-literatur'o kaj kiu'j gajn'is la premi'o'n, kaj UEA el'don'is ili'n en apart'a libr'o.
#001019
Inter la aŭtor'o'j de la libr'o ni trov'as nom'o'j'n de kelk'a'j kon'at'a'j proz'ist'o'j kaj poet'o'j, kiu'j kompetent'as pri la literatur'o almenaŭ pro tio, ke ili mem verk'as beletr'o'n: Sten Johansson, Len'a Karpunina, Krys Ungar, Gonçalo Neves kaj ali'a'j. Ali'a'j est'as serioz'a'j esplor'ist'o'j de ni'a'lingv'a kultur'o, kiel, ekzempl'e, Geoffrey Sutton, Eva Tófalvy kaj Jukka Pietiläinen. Do la nivel'o'n de kontribu'o'j karakteriz'as ne nur la fakt'o de ricev'o de la premi'o.
#001021
Karakter'o'j kaj stil'o'j de la ese'o'j est'as tre mal'sam'a'j: de pur'e public'a'j pec'o'j, kiel tiu de Karpunina (pri el'don'politik'o) kaj Tófalvy (pri la viv'manier'o kaj motiv'o'j por verk'ad'o de ni'a'j verk'ist'o'j), ĝis profund'a'j scienc'ec'a'j esplor'o'j de Pietiläinen kaj Sutton pri period'ig'o de la esperant'lingv'a literatur-histori'o. Est'as skiz'o'j pri apart'a'j verk'o'j kaj aŭtor'o'j – esplor'o pri la zamenhofa „La voj'o” far Carmel Mallia, pri Maria Hankel far Ungar, pri Stellan Engholm, Karolo Piĉ kaj El'i Urbanová far Johansson. (Ceter'e, se parol'i pri la pur'e literatur'stil'a'j karakteriz'o'j, do la du ese'o'j de Johansson est'as la plej el'star'a'j pec'o'j en la tut'a kolekt'o.)
#001022
Neniam antaŭ'e en tiu ĉi land'o ...
#001025
En MONATO de decembr'o (p. 7) aper'is artikol'o de Jozefo Lejĉ pri la decid'o de la brazila Super'a Federaci'a Tribunal'o, kiu kondamn'is alt'rang'ul'o'j'n de la antaŭ'a reg'ist'ar'o pro plur'a'j krim'o'j rilat'a'j al korupt'ad'o. Laŭ la artikol'o, „Pro mank'o de pruv'o'j la afer'o atend'is de 2005 ĝis 2012 por ating'i la super'a'n kort'um'o'n. Tie ĉio ali'form'iĝ'is en politik'a'n venĝ'o'n, sed fakt'e ne venk'o'n, kontraŭ la reg'ant'a koalici'o.”
#001026
Korupt'ad'o est'as universal'a afer'o. Ĝi vari'as laŭ kvant'o, stil'o, kultur'o, rimed'o'j, sed ĉie rol'as, kelk'foj'e reg'as. Brazilo ne est'as la plej el'star'e korupt'a, sed ne pov'as fier'i pri si'a lok'o en la vic'o. Oni'dir'e, ebl'e prav'e, tio de'ven'as de la iber'a hered'o kiu antaŭ'as la Imperi'o'n kaj la Respublik'o'n. Tamen „neniam antaŭ'e en ĉi tiu land'o” – se uz'i la ĝis'kliŝ'iĝ'e el'dir'at'a'n mem'laŭd'a'n en'konduk'a'n fraz'o'n de ni'a ankoraŭ tre popular'a eks'prezid'ant'o Lul'a – oni tiel profund'e kaj laŭ'sistem'e met'is la ŝtat'o'n je la serv'o de privat'a'j interes'o'j.
#001027
Oni esprim'is en la last'a'j jar'o'j la tim'o'n, ke la arb'o'j de Amazoni'o – la ĉef'a'j verd'a'j pulm'o'j de la planed'o – ne pov'os rezist'i al la klimat'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j kaj al la ver'ŝajn'a iom'post'iom'a pli'alt'iĝ'o de temperatur'o'j, kun imag'ebl'a'j sekv'o'j por la est'ont'ec'o de la ter'o. Tiu'n ĉi pesimism'a'n hipotez'o'n plej'part'e tamen mal'konfes'as pri'a esplor'o aper'int'a en la fak'a revu'o Ecology and Evolution (Ekologi'o kaj evolu'o).
#001030
La esplor'o, plen'um'it'a de la londona University College sub la gvid'o de Sim'o'n Lewis, si'n baz'is sur la analiz'o de plur'a'j DNA-oj. La scienc'ul'o'j tiel mal'kaŝ'is la surpriz'a'n aĝ'o'n de iu'j amazoni'a'j speci'o'j, kiu'j, en kelk'a'j okaz'o'j, ekzist'as (kaj rezist'as) jam dum 8 milion'o'j da jar'o'j. Ŝajn'as, ke dum tiu period'o ili jam sukces'e tra'pas'is varm'eg'a'j'n period'o'j'n, tut'e simil'a'j'n al tiu (ŝajn'e iom tro zorg'e) antaŭ'vid'it'a por la fin'o de ni'a jar'cent'o.
#001031
La amazoni'a'j speci'o'j, klar'ig'is la esplor'int'o'j, super'viv'is la sub'a'n pliocen'o'n (antaŭ 3,6 ĝis 5,3 milion'o'j da jar'o'j) kaj la t.n. mal'fru'a'n miocen'o'n (antaŭ 5,3 ĝis 11,5 milion'o'j da jar'o'j). Ambaŭ'okaz'e la tiam'a'j temperatur'o'j sur la ter'o est'is je ĉirkaŭ 3-4 grad'o'j pli alt'a'j ol nun'temp'e, do bon'e kompar'ebl'a'j kun tiu'j, kiu'j supoz'ebl'e karakteriz'os la jar'o'n 2100. Iel ajn, por ke oni cert'iĝ'u pri la est'ont'ec'o de plej mult'a'j amazoni'a'j speci'o'j, la scienc'ul'o'j per si'a artikol'o „rekomend'as” al la tut'mond'a'j hom'o'j ne sub'taks'i la afer'o'n. Neces'as plu mal'pli'alt'ig'i la el'ig'o'n de karbon'di'oksid'o, kio i.a. mal'proksim'ig'os la risk'o'n pri sek'ec'o kaj incendi'o'j. Tre grav'a, mem'kompren'ebl'e, spit'e al ajn'a fak'ul'a trankvil'ig'o, est'as la daŭr'a pri'zorg'ad'o kaj protekt'ad'o de la tut'a arb'ar'a are'o kontraŭ ĉi'a'j est'ont'a'j danĝer'o'j.
#001032
La 10an de april'o 1998 est'is sub'skrib'it'a en Nord-Irlando la t.n. „sankt'a'vendred'a inter'konsent'o”. Sub'ten'is ĝi'n la brit'a kaj la irlanda reg'ist'ar'o'j kaj la plej grav'a'j politik'a'j parti'o'j (la por'brit'a'j Uni'ist'o'j kaj la por'irland'a'j Respublik'ist'o'j) cel'e al daŭr'a pac'o en tiu ĉi mal'trankvil'a kaj dis'ig'it'a provinc'o.
#001033
Kern'is decid'o'j pri civil'a'j kaj kultur'a'j rajt'o'j (inkluziv'e de lingv'a'j rajt'o'j), for'ig'o de arm'il'o'j far'e de kvazaŭ'milit'ist'a'j organiz'aĵ'o'j, justic'o kaj re'organiz'ad'o de la polic'o, kiu ĉes'is est'i (kiel antaŭ'e) preskaŭ tut'e protest'ant'a uni'ist'a „reĝ'a konstabl'ar'o”, kaj iĝ'is sen'sekt'a „polic'a serv'o de Nord-Irlando”.
#001035
Ĝis la pas'int'a jar'o tiu inter'konsent'o est'is surpriz'e sukces'a. La brit'a arme'o kun si'a'j tim'ig'a'j kiras'aŭt'o'j ne plu vid'ebl'is sur strat'o'j; mal'aper'is kontrol'ej'o'j ĉe komerc'a'j kaj butik'um'a'j centr'o'j en Belfast'o kaj ali'a'j urb'o'j; sud-irland'an'o'j komenc'is vizit'i Nord-Irlandon, kaj nord-irland'an'o'j aĉet'is kaj turism'is en Dublino kaj ali'lok'e en la respublik'o. La tut'a etos'o en la Verd'a Insul'o est'is feliĉ'e ŝanĝ'it'a.
#001036
Sed la nov'a harmoni'o ne penetr'is en la anim'o'n de la publik'o en Nord-Irlando. Ĝi konstat'ebl'is nur inter estr'ar'an'o'j de la politik'a'j parti'o'j kaj oficial'a'j instanc'o'j. Sub la surfac'o bolet'is ankoraŭ mal'am'o, rankor'o kaj mal'fid'o inter la divers'a'j frakci'o'j kaj komun'um'o'j.
#001037
Tiu rankor'o eksplod'is ĉi-jar'e en januar'o, preskaŭ tuj post la sezon'a'j fest'o'j. La fuze'o por la nov'a mal'trankvil'o est'is stult'e bagatel'a afer'o. La konsili'o de Belfast'o, la ĉef'urb'o de Nord-Irlando, voĉ'don'is por ĉes'ig'i la konstant'a'n flirt'ig'o'n de la brit'a flag'o ĉe la urb'o'dom'o.
#001038
Ili plend'is, ke ĉiu'j'n rajt'o'j'n kaj avantaĝ'o'j'n ĝu'as katolik'a'j respublik'ist'o'j, dum ili ne. La flag'a afer'o prezent'is pretekst'o'n por montr'i lojal'ist'a'n mal'kontent'o'n kaj la tim'o'n, ke ili perd'os si'a'j'n privilegi'o'j'n kiel sub'ul'o'j de la brit'a reĝ'in'o.
#001040
Koler'a'j lojal'ist'o'j kun'iĝ'is sur la strat'o'j de Belfast'o kaj ali'lok'e, indign'e kri'eg'ant'e, ĵet'ant'e ŝton'o'j'n kaj benzin'bomb'o'j'n kontraŭ polic'an'o'j'n, kaj brul'ig'ant'e aŭtomobil'o'j'n.
#001041
Komerc'ist'o'j atent'ig'is, ke la mal'pac'o mal'instig'as turism'o'n kaj kaŭz'as grav'a'j'n ekonomi'a'j'n perd'o'j'n dum la nov'jar'a'j rabat'vend'ad'o'j. Sud-irland'an'o'j ne plu vol'as butik'um'i en la nord'o.
#001042
Ĉiu'j sufer'as; neni'u gajn'as. Pac'o en Nord-Irlando ankoraŭ ne cert'as.
#001043
En lig'o kun la artikol'o Jubile'a jar'o (MONATO 2012/12, p. 26) mi sincer'e gratul'as Albanion pro ĝi'a cent'jar'iĝ'o. Tamen mi dev'as atent'ig'i pri erar'a stimul'ad'o, kiu al Eŭrop'o kre'as grav'a'j'n problem'o'j'n. La alban'a'j'n mal'pli'mult'o'j'n en najbar'a'j land'o'j oni puŝ'ad'as al ribel'o'j, kiu'j hav'as la karakter'o'n de teror'ism'o. Ĉi tio est'as plej vid'ebl'a en Kosovo kaj Metoĥio. De tiu teror'ism'o sufer'as ĉiu'j: serb'o'j, alban'o'j kaj ali'a'j. La kulmin'o de tiu teror'ism'o est'is la monstr'a el'pren'ad'o de intern'a'j organ'o'j de viv'a'j for'rab'it'a'j serb'o'j.
#001044
Unu el la plej krut'a'j fer'voj'lini'o'j en la mond'o est'as Pöstlingbergbahn [pestling]-mont'fer'voj'o en Linco ĉe Danub'o (german'e Linz an der Donau). Ek'de 2009 unu fin'halt'ej'o trov'iĝ'as sur la ĉef'plac'o (Hauptplatz) de la urb'o. Komenc'e la trak'o'j konduk'as preskaŭ eben'e nord'e'n, trans Danub'o'n, post'e komenc'iĝ'as la krut'a part'o (maksimum'e 116 ‰) ĝis la pint'o de Pöstlingberg. Ebl'as inter'romp'i la vetur'ad'o'n por vizit'i la zoologi'a'n ĝarden'o'n (Tiergarten).
#001045
Apud la mont'o'pint'o vizit'ind'as la grot'a fer'voj'o (Grottenbahn), kie oni prezent'as scen'o'j'n el divers'a'j kon'at'a'j fabel'o'j. Jam en la 18a jar'cent'o la barok'a preĝ'ej'o sur Pöstlingberg est'is cel'o de pied'ir'ant'a'j pilgrim'ant'o'j. En 1898 la unu'a trajn'o mild'ig'is la pen'o'n de la lac'a'j ne'mont'grimp'em'a'j kred'ant'o'j.
#001046
Por pli bon'e lig'i la lini'o'n kun la tram'ret'o kaj ebl'ig'i rekt'a'n komunik'o'n ĝis la ĉef'plac'o oni ŝanĝ'is en la jar'o 2009 (Linco tiam est'is la „Kultur'a ĉef'urb'o de Eŭrop'o”) la ŝpur'o'n de 1000 al 900 mm kaj re'nov'ig'is la tut'a'n instal'aĵ'o'n. Nun la trajn'o'j pov'as uz'i la tram'trak'o'j'n ĝis la ĉef'plac'o. Aktual'e est'as uz'at'a'j kvar modern'a'j kvar'aks'a'j motor'vagon'o'j en nostalgi'a „retro-dezajn'o” kaj du histori'a'j vagon'o'j.
#001047
La vagon'ar'o halt'is. Dobrin al'rigard'is tra la fenestr'o de la kupe'o. Est'is et'a staci'dom'o, sed kiu – ne est'is klar'e. Vid'ebl'is nur unu'etaĝ'a konstru'aĵ'o, kovr'it'a per dik'tavol'a neĝ'o. Ĉirkaŭ ĝi ne est'is ali'a'j konstru'aĵ'o'j, kaj ĝi star'is sol'ec'e kiel perd'it'a infan'o ĉe rand'o de abism'o. La rel'voj'o zigzag'is kiel nigr'a serpent'o tra la inter'mont'aĵ'o. Dekstr'e est'is krut'a'j akr'a'j rok'o'j kiel grand'eg'a'j ŝton'a'j kap'o'j de monstr'o'j kaj mal'dekstr'e – profund'a abism'o al river'o Iskar, kiu tie mal'supr'e arĝent'is kaj ie-tie est'is glaci'iĝ'int'a pro la januar'a frost'o. La neĝ'o kovr'is ĉio'n: la abism'o'n, la rok'o'j'n, la kontraŭ'a'n dekliv'o'n kun la mal'dens'a pin'arb'ar'o.
#001049
La vagon'ar'o ne ek'vetur'is, kaj la hom'o'j en la kupe'o komenc'is demand'i unu la ali'a'n, kio okaz'is kaj kial la vagon'ar'o halt'is ĉe tiu ĉi et'a staci'dom'o sur la vintr'a dezert'o, tamen neni'u ven'is por dir'i al ili, kio okaz'is. La vetur'ant'o'j nur mal'trankvil'e rigard'is tra la fenestr'o. Ekster'e ĉio dron'is en neĝ'o kaj sorĉ'it'a silent'o: la river'o, la et'a staci'dom'o, la pin'arb'ar'o. La ĉiel'o est'is griz'a kiel mal'nov'a soldat'a lit'kovr'il'o, kvazaŭ iu stern'int'us ĝi'n super la inter'mont'aĵ'o.
#001050
Tiel pas'is dek aŭ dek kvin minut'o'j.
#001051
„Ebl'e oni atend'as vagon'ar'o'n de la ali'a flank'o”, dir'is la mal'jun'ul'o, kiu sid'is ĉe la pord'o. Li est'is vest'it'a en dik'a vilaĝ'an'a pelt'o'jak'o, kaj super la grand'a kol'um'o vid'ebl'is nur li'a'j lip'har'o'j kaj okul'o'j nigr'a'j kiel karb'o.
#001052
„Ebl'e io okaz'is”, supoz'is mal'laŭt'e la vir'in'o, kiu sid'is ĉe li. Ŝi est'is ĉirkaŭ kvin'dek'jar'a, mal'dik'a kaj et'a. Sur la kap'o ŝi hav'is nigr'a'n lan'a'n kap'tuk'o'n. Laŭ ŝi'a'j vest'o'j oni pov'is diven'i, ke ŝi est'as vilaĝ'an'in'o, kiu jam de'long'e loĝ'as en urb'o. Cert'e ŝi est'is unu el la vir'in'o'j, kiu'j for'las'is la vilaĝ'o'j'n kaj nun loĝ'as en la urb'o'j, tamen ankoraŭ ne al'kutim'iĝ'is al la urb'a viv'o. Ŝi sur'hav'is mal'mult'e'kost'a'n nigr'a'n mantel'o'n, bot'o'j'n, el kiu'j vid'ebl'is ŝi'a'j nigr'a'j ŝtrump'o'j. Ŝi'a vizaĝ'o aspekt'is griz'ec'a, kaj ŝi'a'j brun'a'j okul'o'j rigard'is kviet'e. Iam cert'e ŝi est'is bel'a, sed nun aspekt'is lac'a kaj mal'vigl'a. Ĉe ŝi sid'is jun'ul'in'o, ebl'e lern'ant'in'o aŭ student'in'o. Ŝi'a'j vang'o'j est'is roz'kolor'a'j, kaj ŝi'a'j okul'o'j hav'is opal'a'n bril'o'n. La jun'ul'in'o est'is mod'e vest'it'a, aŭ pli ĝust'e ŝi ebl'e dezir'is est'i mod'e vest'it'a. Ŝi sur'hav'is mal'long'a'n jak'o'n, sub kiu est'is mal'hel'ruĝ'a pulover'o kaj tener'a blank'a bluz'o, kies kol'um'o ne est'is buton'um'it'a. Ŝi'a'j ung'o'j est'is kolor'ig'it'a'j per pal'a roz'kolor'a lak'o. Jam pli ol hor'o'n sur ŝi'a'j genu'o'j kuŝ'is mal'ferm'it'a libr'o, tamen ŝi ne leg'is, sed rev'em'e rigard'is tra la fenestr'o. Kun tiu'j ĉi mal'dik'a'j vest'o'j ebl'e ŝi frost'os, medit'is Dobrin, aŭ ebl'e la ge'jun'ul'o'j ne sent'as la frost'o'n? Ili'a sang'o bol'as. Tiu ĉi jun'ul'in'o memor'ig'is al Dobrin iu'n vir'in'o'n, sed kiu'n, li ne pov'is diven'i. Kvazaŭ li ie iam vid'is tiu'j'n ĉi opal'bril'a'j'n okul'o'j'n kaj tiu'n ĉi vizaĝ'o'n glat'a'n kiel velur'o kaj tiu'j'n ĉi long'a'j'n nigr'a'j'n har'o'j'n, kiu'j liber'e fal'is sur la ŝultr'o'j'n de la jun'ul'in'o. Li prov'is memor'i, al kiu vir'in'o ŝi simil'as, sed li ne sukces'is.
#001053
Ĉe Dobrin sid'is vir'o, ebl'e tri'dek'jar'a, alt'a korpulent'a kun grand'a'j fort'a'j man'o'j kaj vizaĝ'o, kvazaŭ ĉiz'it'a el ŝton'o. Li simil'is al mason'ist'o aŭ al arb'o'hak'ist'o. Li'a tut'a korp'o el'ig'is fort'o'n. La vir'o silent'is. En la angul'o'j de li'a'j fort'e kun'prem'it'a'j lip'o'j est'is profund'a'j sulk'o'j. Apud la vir'o sid'is li'a fil'o, ses- aŭ sep-jar'a kun okul'o'j kiel avel'o'j kaj kun blu'a mantel'o, kies manik'o'j est'is eg'e mal'long'a'j. La knab'o sen'ĉes'e mov'iĝ'is, star'iĝ'is, de'nov'e sid'iĝ'is kaj oft'e – oft'eg'e demand'is: „Pa'ĉj'o, kio est'as tio? Pa'ĉj'o, kiam ni al'ven'os?” La patr'o ŝajn'e ne aŭd'is li'n kaj nur de temp'o al temp'o prononc'is iu'n vort'o'n: „Baldaŭ ni al'ven'os, nun silent'u.” aŭ „Bon'e, bon'e.” Kaj li daŭr'e sen'mov'e rigard'is antaŭ si.
#001054
Dobrin demand'is si'n, kie'n ili vetur'as en tiu ĉi frost'a januar'a tag'o kaj pri kio medit'as la patr'o, rigard'ant'e sen'mov'e antaŭ si.
#001055
En la koridor'o de la vagon'o la hom'o'j komenc'is mov'iĝ'i. Iu el ili dir'is: „El'ir'u: la vagon'ar'o ne pov'as daŭr'ig'i la vetur'ad'o'n. Fal'is lavang'o, kiu bar'is la rel'voj'o'n. Oni dir'is al ni, ke ni atend'u en la staci'dom'o, ĝis oni liber'ig'os la rel'o'j'n. Tie en la staci'dom'o est'as pli varm'e.”
#001056
La hom'o'j descend'is de la vagon'ar'o kaj ek'ir'is en la neĝ'o al la et'a konstru'aĵ'o. La atend'ej'o de la staci'dom'o ne est'is grand'a, sed la hom'o'j ne est'is mult'a'j. En la mez'o de la hal'o vid'ebl'is grand'a hejt'il'o, ebl'e antaŭ ne'long'e plen'ig'it'a per lign'o'j, brul'ig'it'a'j, kaj nun la hejt'il'o bru'eg'is kiel vapor'lokomotiv'o.
#001057
La hom'o'j indign'is, dir'is, ke ili rapid'as al la ĉef'urb'o, de kie ili dev'as vetur'i per ali'a vagon'ar'o. Iu'j el ili dev'is ir'i al kurac'ist'o kaj mal'fru'iĝ'os, sed nun ili neni'o'n pov'is far'i. Ili ĉiu'j est'is en inter'mont'aĵ'o kaj sen vagon'ar'o ne pov'is daŭr'ig'i la voj'o'n. Trans la river'o est'is ŝose'o, sed tie ne vid'ebl'is vetur'il'o'j.
#001058
Ĉiu'j sid'iĝ'is sur la lign'a'j'n benk'o'j'n en la atend'ej'o kaj iom post iom silent'iĝ'is. Dobrin sid'is en la angul'o. Li rapid'is neni'e'n. De'long'e jam li ne rapid'is. De du jar'o'j li ne labor'is, kaj ĉu rapid'i aŭ ne, li neni'o'n pov'is ŝanĝ'i. De temp'o al temp'o li trov'is i'a'n labor'o'n. Li labor'is kiel mason'ist'o, post'e help'labor'ist'o en depon'ej'o, poŝt'ist'o, nokt'a gard'ist'o. Li eĉ vend'is bilet'o'j'n de la ŝtat'a loteri'o. Li hav'is neni'a'n kler'ec'o'n. Kiam li est'is infan'o, li lern'is nur en la baz'a lern'ej'o. Li'a'j ge'patr'o'j, vilaĝ'an'o'j, analfabet'a'j, eg'e dezir'is, ke Dobrin lern'u en gimnazi'o. Post la fin'o de la baz'a lern'ej'o, la patr'o akompan'is Dobrinon en la urb'o'n kaj matrikul'is Dobrinon en gimnazi'o. La patr'o trov'is por li loĝ'ej'o'n ĉe si'a'j parenc'o'j. Komenc'iĝ'is la lern'o'jar'o, kaj Dobrin ek'lern'is en la gimnazi'o, sed je la fin'o de septembr'o en la urb'o'n al'ven'is cirk'o „Aren'o”. Dobrin kaj du li'a'j sam'klas'an'o'j tuj aĉet'is bilet'o'j'n por la unu'a spektakl'o de la cirk'o. Ili spekt'is la cirk'prezent'o'n per grand'a interes'o kaj emoci'o. Al Dobrin tiom plaĉ'is la cirk'o, ke la sekv'a'n tag'o'n li de'nov'e aĉet'is bilet'o'n kaj de'nov'e spekt'is kiel sorĉ'it'a la tut'a'n prezent'ad'o'n. La unu'a'n foj'o'n en si'a viv'o li est'is en cirk'o, kaj li rest'is rav'it'a. Ĉio, kio okaz'is sur la aren'o, hipnot'ig'is li'n. Li spekt'is gap'ant'e per larĝ'e mal'ferm'it'a'j okul'o'j. Neniam li supoz'is, ke la cirk'o tiel mult'e plaĉ'os al li.
#001059
Post kelk'a'j tag'o'j Dobrin vid'is, ke la cirk'a'j labor'ist'o'j mal'konstru'as la tend'o'n de la cirk'o kaj baldaŭ for'vetur'os. Sen pri'pens'i Dobrin met'is si'a'j'n aĵ'o'j'n en sak'o'n kaj for'vetur'is kun la cirk'o. Tiam en la cirk'o oni bezon'is help'labor'ist'o'j'n, kaj Dobrin iĝ'is unu el ili. Kiam oni demand'is li'n, kiom'jar'a li est'as, li mensog'is kaj dir'is, ke li est'as pli aĝ'a. Li ne cert'is, ĉu oni kred'is li'n, sed li iĝ'is unu el la cirk'help'ant'o'j kaj komenc'is vojaĝ'i kun la cirk'o de urb'o al urb'o, de vilaĝ'o al vilaĝ'o. De tag'o al tag'o la viv'o de Dobrin en la cirk'o iĝ'is pli kaj pli interes'a. La cirk'o vetur'is konstant'e tra la tut'a land'o. De et'a'j urb'o'j kaj vilaĝ'o'j en la mont'o'j ĝis la mar'a bord'o kaj re'e'n. Romantik'a est'is tiu ĉi viv'o sur rad'o'j. La liber'ec'o ebri'ig'is Dobrinon. La cirk'o vetur'is, kaj antaŭ li'a'j okul'o'j pas'is kamp'o'j, dens'a'j arb'ar'o'j, flor'herb'ej'o'j, lag'o'j kaj river'o'j. La cirk'o est'is en ne'kon'at'a'j pitoresk'a'j urb'et'o'j, kie renkont'is ĝi'n bru'a'j knab'grup'o'j, kies gaj'a'j kri'o'j akompan'is la pak'aĵ'vagon'o'j'n tra la strat'o'j.
#001060
La labor'o en la cirk'o al'log'is Dobrinon, kaj li emoci'ig'it'a spekt'is ĉiu'j'n prezent'o'j'n. La akrobat'o'j, la ĵongl'ist'o'j, la dres'ist'o'j am'is Dobrinon. Li est'is la plej jun'a en la cirk'o. Li help'is ĉiu'j'n, kaj ne'sent'ebl'e ili instru'is li'n ĵongl'i per pilk'o'j kaj teler'o'j. Sisi, la iluzi'ist'in'o, instru'is al li iluzi'aĵ'o'j'n. Dobrin komenc'is sukces'e sol'a far'i iluzi'aĵ'o'j'n. Sisi ne nur laŭd'is li'n, sed kuraĝ'ig'is li'n per si'a sun'a rid'et'o. Ŝi est'is nur kvin jar'o'j'n pli aĝ'a ol li. Sisi el'lern'is la iluzi'aĵ'o'j'n de si'a patr'o, kiu est'is iluzi'ist'o en la cirk'o. Dobrin est'is sorĉ'it'a de Sisi. Ŝajn'is al li, ke pli bel'a vir'in'o ol ŝi ne est'as en la tut'a mond'o. Ŝi ĉiam ir'is sur la aren'o'n per ir'manier'o simil'a al facil'mov'a kapreol'o. Sisi sur'hav'is long'a'n nigr'a'n rob'o'n. Ŝi'a dors'o est'is nud'a, kaj ŝi'a vizaĝ'o bril'is kiel sun'a printemp'o. Ŝi'a'j grand'a'j okul'o'j hipnot'ig'is la publik'o'n, kaj nun Dobrin diven'is, ke la jun'ul'in'o, kiu sid'is antaŭ li en la kupe'o, simil'as al Sisi.
#001061
La long'a'j nigr'a'j har'o'j de Sisi est'is kiel akv'o'fal'o sur ŝi'a dors'o. La mirakl'a baston'et'o danc'is en ŝi'a'j blank'a'j man'o'j. La orkestr'o lud'is vigl'a'n melodi'o'n, kaj Sisi montr'is iluzi'aĵ'o'n post iluzi'aĵ'o. Apud ŝi Dobrin est'is fier'a. Li help'is al Sisi, kaj kiam la publik'o entuziasm'e aplaŭd'is, Dobrin cert'is, ke part'o el la aplaŭd'o'j est'as ankaŭ por li. La jar'o'j, dum kiu'j li labor'is kun Sisi, est'is por li la plej bel'a'j kaj la plej emoci'a'j. Dobrin est'is kaŝ'e en'am'iĝ'int'a en Sisi, sed neniam li kuraĝ'is konfes'i tio'n al ŝi, kaj nun li bedaŭr'is.
#001062
La temp'o en la cirk'o flu'is kiel sabl'o, kiu fal'as el la man'plat'o'j. Dobrin dev'is iĝ'i soldat'o, kaj dum la soldat'serv'o en for'a sud'a region'o de la land'o li edz'iĝ'is al jun'ul'in'o, kiu loĝ'is tie. Ili loĝ'is kun'e nur du jar'o'j'n kaj divorc'is. Dobrin dezir'is daŭr'ig'i la labor'o'n en la cirk'o, sed la edz'in'o insist'is, ke ili rest'u en la vilaĝ'o. Du jar'o'j'n ili loĝ'is en la vilaĝ'o ĉe la ge'patr'o'j de la edz'in'o, sed la vilaĝ'an'a viv'o ne plaĉ'is al Dobrin. Li ne dezir'is okup'iĝ'i pri agrikultur'a labor'o, nek bred'i dom'best'o'j'n kaj sent'is si'n kiel lup'et'o en kapt'il'o. Dobrin ne kutim'is loĝ'i en unu lok'o. Li'n al'log'is la cirk'o, la sen'ĉes'a vetur'ad'o, la vag'ad'o de urb'o al urb'o. Nokt'e, kiam li dorm'is ĉe la edz'in'o, li sonĝ'is pri la grand'a'j ĉarm'a'j okul'o'j de Sisi, kiu'j log'is kaj vok'is li'n. Tiu'j ĉi profund'a'j hel'a'j okul'o'j ebri'ig'is li'n kiel mal'nov'a pez'a vin'o. Tag'e kaj nokt'e li est'is kiel lunatik'o kaj ne sci'is, ĉu li est'as en la ĉiel'o aŭ sur la ter'o.
#001063
Dobrin for'las'is la famili'a'n viv'o'n kaj ir'is serĉ'i la cirk'o'n. Li trov'is ĝi'n en urb'o ĉe la mar'bord'o. La cirk'o pret'iĝ'is vojaĝ'i al Turki'o, sed kiam al'ven'is la tag'o de la for'vetur'o al Istanbulo, Dobrin kompren'is, ke li ne for'vetur'os. Oni ne dir'is al li, kial li ne vetur'os kun la cirk'o. Tio sen'esper'ig'is kaj prem'is li'n. Obsed'is li'n profund'a ĉagren'o. Ĉiu'j cirk'art'ist'o'j kaj Sisi for'vetur'is per ŝip'o al Istanbulo, kaj Dobrin rest'is en la haven'o kaj long'e rigard'is la ŝip'o'n, kiu simil'e al blank'a vizi'o mal'aper'is al la horizont'o.
#001064
Tiel Dobrin dis'iĝ'is de la la cirk'o kaj komenc'is vag'i tra la land'o. Li prov'is divers'a'j'n meti'o'j'n, sed neni'o plaĉ'is al li. Li sent'is ĉagren'o'n pro la cirk'o. Iom post iom li mal'jun'iĝ'is kaj komenc'is dir'i al si mem: neni'o'n mi sukces'is en la viv'o, mi ne hav'as famili'o'n, infan'o'j'n, mi ne ek'posed'is meti'o'n, mi ĉio'n disip'is. Nun mi simil'as al foli'o, dis'ŝir'it'a de la arb'o, blov'it'a de la vent'o tie'n-re'e'n. Mi'a tut'a viv'o pas'is kiel en sonĝ'o. De temp'o al temp'o li memor'is la gaj'a'j'n tag'o'j'n en la cirk'o, la grand'a'j'n ĉarm'a'j'n okul'o'j'n de Sisi. De'long'e neni'o'n li aŭd'is pri ŝi. Li ne sci'is, ĉu ŝi est'as viv'a, kie ŝi est'as kaj kio'n ŝi far'as. Li dezir'is memor'i ŝi'n jun'a, tia, kia li vid'is ŝi'n la unu'a'n foj'o'n, kiam ŝi simil'is al sun'a printemp'o. Oft'e li dir'is al si mem: ebl'e tia est'as mi'a sort'o – vag'i de urb'o al urb'o. Tamen pli grav'as, ke mi est'as viv'a kaj san'a. Ver'e neni'o'n mi sukces'is en la viv'o, tamen se mi est'us sukces'int'a, kia est'us la senc'o; kio est'us pli bon'a, se mi sukces'int'us konstru'i dom'o'n, hav'i profesi'o'n, aŭ se mi hav'us pli da mon'o. Ĉu ne est'as pli grav'e, ke la hom'o'j am'as mi'n kaj am'as mi'n tia, kia mi est'as? Mi help'is ili'n, kaj ili memor'os mi'n.
#001065
Dobrin ŝat'is observ'i la hom'o'j'n. Li prov'is diven'i, kia'j ili est'as, kio'n ili labor'as, kio ĝoj'ig'as aŭ turment'as ili'n. Kaj nun, kiam li sid'is en la atend'ej'o de la et'a staci'dom'o, li observ'is la hom'o'j'n ĉirkaŭ si. Mult'a'j el ili sid'is silent'e zorg'mien'e, kvazaŭ ili hav'us sur si'a'j dors'o'j sak'o'j'n plen'a'j'n je ŝton'o'j. Ili simil'is al best'o'j, ferm'it'a'j en kaĝ'o'j kiel la simi'o'j kaj leon'o'j iam en la cirk'o. La hom'o'j en la atend'ej'o kvazaŭ ek'tim'is kaj ne kuraĝ'is ek'rid'et'i. Ver'e, nun ili est'is en la kapt'il'o de la vintr'o. La dik'tavol'a neĝ'o kovr'is ĉio'n, kaj neni'u sci'is, kiam oni sukces'os liber'ig'i la rel'voj'o'n de la lavang'o, aŭ kiam ili sukces'os el'ir'i el tiu ĉi vintr'a dezert'o kaj kiom da temp'o ili atend'os en tiu ĉi mal'pur'a atend'ej'o. Ĉi tie ver'ŝajn'e dum mult'a'j jar'o'j oni ne pur'ig'is. Sur la cement'a plank'o est'is mal'hel'a'j makul'o'j. La fenestr'o'j ne est'is lav'it'a'j. La mur'o'j, kiu'j iam est'is flav'a'j, nun aspekt'is brun'a'j, kaj sur ili est'is grat'it'a'j mal'dec'a'j vort'o'j. Dobrin ne kutim'is rest'i long'e en ferm'it'a'j ej'o'j. Ili turment'is li'n, kaj li sent'is, ke la aer'o ne sufiĉ'as. Tiu ĉi atend'ej'o kun la mal'gaj'a'j hom'o'j sid'ant'a'j en ĝi simil'is al la mond'o. Kvazaŭ la tut'a mond'o est'us grand'eg'a atend'ej'o, en kiu ĉiu'j atend'as, ke okaz'os io, sed kio, neni'u sci'as.
#001066
Dobrin observ'is la hom'o'j'n kaj ne'vol'e re'memor'is la cirk'o'n. Tiel en la cirk'o la publik'o sid'is kaj atend'is la komenc'o'n de la spektakl'o. Ili atend'is, ke iu rid'ig'u ili'n kaj montr'u al ili mirakl'o'j'n. La hom'o'j ne dev'as ĉiam est'i serioz'a'j. Kial mi ne rid'ig'u ili'n? dir'is al si mem Dobrin. Li ĉiam port'is kelk'a'j'n pilk'o'j'n, kaj kiam li ek'enu'is, li ĵongl'is per ili. Dum la jar'o'j tio iĝ'is li'a kutim'o. Li star'iĝ'is de la benk'o, el'pren'is el la sak'o la pilk'o'j'n kaj komenc'is ĵongl'i. La pilk'o'j flug'is unu post la ali'a. Dobrin lert'e kapt'is ili'n kaj post'e de'nov'e ĵet'is ili'n supr'e'n. Ĉiu'j en la atend'ej'o komenc'is rigard'i li'n. Ili'a'j rigard'o'j ek'bril'is, ili kvazaŭ forges'is la mal'varm'o'n kaj la zorg'o'j'n kaj ek'rid'et'is kiel infan'o'j, kor'e kaj sincer'e. Est'is iu'j, kiu'j rigard'is Dobrinon mal'ŝat'e, mok'e. Ili'a'j mal'kar'a'j rigard'o'j kvazaŭ demand'is: kiu est'as tiu ĉi frenez'ul'o? Tamen Dobrin daŭr'ig'is inspir'e kaj gaj'e ĵongl'i. Post kelk'a'j minut'o'j li ĉes'ig'is kaj riverenc'is al la publik'o. Oni komenc'is aplaŭd'i li'n. Tio kuraĝ'ig'is Dobrinon kaj li decid'is daŭr'ig'i la spektakl'o'n. Ja, li hav'is talent'o'n amuz'i la hom'o'j'n.
#001067
„Kaj nun, sinjor'in'o'j kaj sinjor'o'j, dum ni atend'os ĉi tie kaj ke vi ne enu'u, mi montr'os al vi kelk'a'j'n iluzi'aĵ'o'j'n”, dir'is Dobrin al la hom'o'j en la atend'ej'o. Du aŭ tri person'o'j dir'is: „Brav'e, brav'e. Ja, jen gaj'a hom'o.”
#001068
„Vi spekt'u atent'e, ĉar post'e mi demand'os vi'n, kiel mi far'is ĝi'n.” Dobrin el'pren'is el si'a poŝ'o tuk'o'n kaj montr'is ĝi'n al la hom'o'j. La tuk'o est'is ordinar'a, blank'a. Post'e subit'e el la tuk'o Dobrin el'pren'is pom'o'n. Post'e la tuk'o trans'form'iĝ'is en buked'o'n el paper'a'j divers'kolor'a'j flor'o'j.
#001069
La hom'o'j rigard'is Dobrinon per larĝ'e mal'ferm'it'a'j okul'o'j, kaj ili'a'j vizaĝ'o'j kvazaŭ lum'is. Post'e Dobrin de'met'is si'a'n ĉapel'o'n kaj montr'is ĝi'n al la hom'o'j, kiu'j vid'is, ke en ĝi est'as neni'o. Tamen post sekund'o Dobrin el'pren'is el la ĉapel'o pom'o'n. Est'is ne'kred'ebl'e.
#001070
„Kaj nun”, li proksim'iĝ'is al la jun'ul'in'o kun la grand'a'j okul'o'j, kun kiu li est'is en unu sam'a kupe'o, „mi demand'os tiu'n ĉi jun'a'n sinjor'in'o'n, kiom'a est'as la hor'o?” Dobrin ek'star'is antaŭ la jun'ul'in'o kaj afabl'e demand'is: „Estim'at'a sinjor'in'o, ĉu vi pov'us dir'i al mi, kiom'a est'as la hor'o?”
#001071
Iom si'n'ĝen'e kaj ruĝ'ig'it'a ŝi lev'is la kap'o'n. Post'e ŝi rigard'is si'a'n brak'o'n, sed tim'e ek'kri'is: „Mi perd'is mi'a'n brak'horloĝ'o'n.”
#001072
Tiam Dobrin el'pren'is el la poŝ'o de si'a mantel'o la brak'horloĝ'o'n de la jun'ul'in'o.
#001073
„Bon'vol'u”, dir'is Dobrin kaj don'is al ŝi la brak'horloĝ'o'n. „Bon'e gard'u ĝi'n.”
#001076
Ĉiu'j en la atend'ej'o ek'rid'is. En tiu ĉi moment'o al Dobrin proksim'iĝ'is la et'a knab'o, kiu vetur'is kun si'a patr'o. La knab'o kun avel'simil'a'j okul'o'j, kiu konstant'e demand'is si'a'n patr'o'n pri io aŭ ali'a, sed la patr'o ne hav'is em'o'n respond'i al li. La knab'o ek'star'is ĉe Dobrin kaj dir'is: „O'ĉj'o sorĉ'ist'o, ĉu vi pov'as ĉio'n?”
#001077
„Tiam far'u tiel kaj re'ven'ig'u mi'a'n pa'nj'o'n.”
#001078
La knab'o etend'is man'o'n kaj don'is al Dobrin mon'er'o'n, ver'ŝajn'e por pag'i la komplez'o'n. Dobrin mir'is. Li ne sci'is kio'n respond'i kaj kio'n far'i. En tiu ĉi moment'o star'iĝ'is la patr'o de la knab'o kaj proksim'iĝ'is al ili.
#001079
„Ne aŭskult'u li'n”, dir'is la patr'o al Dobrin.
#001080
La patr'o man'pren'is la knab'o'n, sed la knab'o daŭr'ig'is pet'i Dobrinon:
#001081
Dobrin rigard'is la knab'o'n kaj ne pov'is kompren'i, pri kio tem'as. La patr'o far'is paŝ'o'n al Dobrin kaj komenc'is mal'laŭt'e klar'ig'i al li: „Antaŭ kelk'a'j monat'o'j mi'a edz'in'o for'las'is ni'n kaj for'vetur'is kun iu vir'o. Mi kaj la fil'o rest'is sol'a'j, kaj nun mi ne sci'as kio'n far'i. La fil'o konstant'e demand'as mi'n, kie est'as pa'nj'o, kaj serĉ'as ŝi'n. Kiam ni renkont'as iu'n, la fil'o demand'as li'n pri pa'nj'o. Nun ni vetur'as al la ĉef'urb'o. Mi ir'as serĉ'i labor'o'n. Mi est'as mason'ist'o, kaj la fil'o vetur'as kun mi. Mi zorg'as pri li. Mi ne sci'as, ĉu en la ĉef'urb'o mi trov'os labor'o'n.”
#001082
Dobrin rigard'is ili'n. La knab'o sincer'e opini'is, ke Dobrin est'as la bon'a sorĉ'ist'o, kiu pov'as far'i mirakl'o'j'n. En la knab'o cert'e vek'iĝ'is la esper'o, ke Dobrin spert'as re'trov'i ne nur perd'it'a'j'n horloĝ'o'j'n, sed ankaŭ perd'it'a'j'n patr'in'o'j'n.
#001083
En Franci'o, kiel kon'at'e, oni am'as trakt'i si'n bon'e kaj, en grav'a'j okaz'o'j, oni ne hezit'as mal'kork'i botel'o'j'n da ĉampan'o. La loĝ'ant'ar'o de la apud'a Italio, ĉef'e ek'de la komenc'o de la ekonomi'a kriz'o, jam inklin'as pli oft'e al la sub'ten'o de lok'a'j kaj ne tiom mult'e'kost'a'j botel'o'j da spumante (ŝaŭm'vin'o). I'o'n komun'a'n hav'as tamen la du land'o'j: terur'e grand'a'n kvant'o'n, fin'e de la celebr'ad'o'j, de kork'o'j, destin'at'a'j kutim'e (kaj sen'glor'e) al la rub'uj'o.
#001084
Por ig'i la propr'a'j'n ĝoj'a'j'n moment'o'j'n iom pli „ekologi'e el'ten'ebl'a'j”, oni invit'as jam de kelk'a'j jar'o'j la trink'int'ar'o'n pri'memor'i ag'o'n simpl'a'n, sed tre alt'valor'a'n: kun'met'i la kork'o'j'n, ali'vort'e ili'n kolekt'i, anstataŭ ili'n for'ĵet'i en rub'aĵ'o'n. Kork'o est'as fakt'e material'o plur-uz'a, fleks'ebl'a, eg'e valor'a kaj inter'ali'e tut-natur'a. Ĝi est'as komplet'e re'cikl'ig'ebl'a kaj tial re'util'ig'ebl'a en plur'a'j sektor'o'j, ne'last'e tiu'j de konstru'ad'o (por la pret'ig'o de izol'a'j kaj son-imun'ig'a'j panel'o'j aŭ granul'aĵ'o'j) kaj pied'vest'ad'o (kalkan'um'o'j, sub'pland'o'j). Ĉe la lum'o de ĉio ĉi, neniom kost'as, mal'e tre'eg'e util'as, ne for'ĵet'i la kork'o'j'n de la botel'o'j, kiu'j'n oni mal'ŝtop'ad'as dum kiu ajn fest'o'temp'o.
#001085
Ĉiu'jar'e en Italio la vin'industri'o en'met'as en la merkat'o'n 1,2 miliard'o'j'n da kork'o'j, kiu'j respond'as al 7000 tun'o'j da komplet'e re'cikl'ig'ebl'a material'o. De la ĉef'urb'o Romo ĝis plej et'et'a vilaĝ'o, oni ĉial mal'ŝtop'as vin'botel'o'j'n: tio ĉef'e okaz'as dum la krist'nask'a fest'o'temp'o, dum la pint'o de la konsum'ad'o de la ŝaŭm'vin'o kutim'e koincid'as kun la nov'jar'a celebr'ad'o.
#001086
La re'cikl'a projekt'o nom'iĝ'as Tappoachi?[tapoakí], kies bon'a traduk'o esperant'e'n pov'us est'i „Ŝtop'il'o-al-kiu?”. La vort'lud'o alud'as la em'o'n de la ital'o'j uz'i ironi'e la vort'o'n „ŝtop'il'o” (ital'e tappo) por indik'i mal'alt'a'n, do ne grav'a'n person'o'n. La iniciat'o hav'ebl'as en plur'a'j urb'o'j, ĉef'e en la nord'o, kun'labor'e kun la lok'a'j respond'ec'ul'o'j pri t.n. divers'ig'it'a kolekt'o de kork'o'j kaj ties sekv'a re'cikl'iĝ'o. La unu'a tia'spec'a kampanj'o est'is en 2009 en la ven'et'a urb'et'o Valdobbiadene, patr'uj'o de la ŝaŭm'vin'o prosecco [proseko]. La kolekt'ad'o de kork'o'j est'as ebl'ig'at'a pro la ĉe'est'o de apart'a'j uj'o'j en ĉiu'j al'iĝ'int'a'j komun'um'o'j.
#001087
La ret'ej'o de la kampanj'o, kun interes'a'j inform'o'j, don'it'aĵ'o'j (kvankam ital'lingv'a'j) kaj fot'o'j, est'as . La slogan'o de la kampanj'o est'as: „Kork'o est'as komplet'e re'cikl'ig'ebl'a. Kolekt'ant'e ĝi'n, vi sub'ten'os la medi'o'n kaj projekt'o'j'n soci'e util'a'j'n”.
#001088
Not'o de la redaktor'o: grav'as varb'i por la re'cikl'ig'o de kork'o'j! Oni ne hezit'u uz'i Inter'ret'o'n por facil'e trov'i adres'o'j'n de centr'o'j de re'cikl'ig'o de kork'o'j en mult'e da land'o'j.
#001089
En novembr'o pas'int'jar'e est'is inaŭgur'it'a memor'ig'il'o en Presheva, sud'a Serbi'o, region'o loĝ'at'a plej'part'e de alban'etn'ul'o'j. La monument'o memor'ig'is pri 27 alban'o'j fal'int'a'j en 2001 dum ribel'o por sen'de'pend'ig'i la region'o'n de Presheva, Medvegjia kaj Bujanovac kaj al'ig'i ĝi'n al Kosovo.
#001090
Malgraŭ tio, ke la serb'a reg'ist'ar'o amnesti'is eks'a'j'n membr'o'j'n de la Naci'liber'ig'a Arme'o Alban'a, fal'ig'is la monument'o'n en januar'o ŝtat'a'j ĝendarm'o'j.
#001091
Protest'is alban'o'j, inkluziv'e de la parlament'an'in'o Jozefina Topalli: „Tiu ag'o re'memor'ig'as pri Miloŝeviĉo kaj kontraŭ'as eŭrop'ec'a'j'n princip'o'j'n, esprim'ant'e ankoraŭ'foj'e la alban'o'fobi'o'n de ni'a'j najbar'o'j.”
#001092
Ŝi daŭr'ig'is: „La fal'ig'o de la monument'o pli alt'e'n lev'os la spirit'o'n de la unu'iĝ'o de la alban'o'j en ĉiu'j teritori'o'j loĝ'at'a'j de ili.”
#001093
La ĉef'ministr'o de Kosovo, Hashim Thaĉi, atent'ig'is: „La mal'am'o de serb'o'j al alban'o'j est'as ankoraŭ viv'a, kio en'danĝer'ig'as la jam komenc'iĝ'int'a'n politik'a'n dialog'o'n inter Kosovo kaj Serbi'o.”
#001094
Skender Destani, membr'o de la asemble'o en Presheva, pet'is pri „trankvil'ec'o kaj trakt'ad'o'j kun la reg'ist'ar'o de Serbi'o por trov'i pli raci'a'n solv'o'n de la problem'o'j ekzist'ant'a'j ĉi tie.”
#001095
En Aŭstrio loĝ'as 8,4 milion'o'j da person'o'j, el kiu'j 5,36 milion'o'j est'as katolik'o'j. Pli ol 50 000 katolik'o'j en Aŭstrio for'las'is per deklar'o si'a'n eklezi'o'n dum 2012 – la tri'e plej grand'a nombr'o en la histori'o de tiu organiz'aĵ'o. Ankaŭ la nombr'o de al'iĝ'o'j est'as drast'e pli mal'grand'a ol la nombr'o de la mort'int'o'j. Se tiu evolu'o daŭr'os, post cent jar'o'j tiu kred'ant'ar'o est'os tut'e mal'aper'int'a. Jam nun nur ĉiu dek'a regul'e vizit'as la mes'o'j'n. Oft'e nur dum grav'a'j ceremoni'o'j kiel ge'edz'iĝ'o'j kaj en'ter'ig'o'j oni vid'as preĝ'ej'o'n de intern'e. Kelk'a'j ne plu vol'as pag'i la „eklezi'a'n impost'o'n” kaj eks'membr'iĝ'as.
#001096
Kontraŭ'e, daŭr'e kresk'as la nombr'o de la ne'kred'ant'o'j – jam pli ol unu milion'o. La „liber'pens'ant'o'j” fond'is ret'a'n portal'o'n freidenker.at, kie unu'iĝ'as ne-religi-em'ul'o'j kaj human'ist'o'j.
#001098
„Tiom valor'as ni'a voĉ'o”: per tiu'j vort'o'j, leg'ebl'a'j en la ital'a en reklam'o sur neces'ej'a paper'o, komenc'iĝ'is protest'o de ital'a'j Erasm'us-student'o'j.
#001099
Erasm'us-student'o'j est'as tiu'j, kiu'j pas'ig'as universitat'a'n jar'o'n, aŭ kutim'e mal'pli long'a'n period'o'n, en ali'a eŭrop'a land'o. Ĉio ĉi por lern'i la lok'a'n lingv'o'n, sekv'i kurs'o'j'n aŭ eĉ plen'um'i esplor'o'j'n rilat'a'j'n al ili'a fak'o.
#001100
Pivot'is la protest'o ĉirkaŭ la rajt'o voĉ'don'i. La ital'a leĝ'ar'o postul'as, ke ekster'land'e rajt'as voĉ'don'i nur civit'an'o'j, kiu'j pro grav'a kial'o lok'is oficial'e kaj definitiv'e si'a'n rezid'ej'o'n en ali'a'n land'o'n. En tiu'j okaz'o'j, oni registr'iĝ'as ĉe la lok'a ambasad'ej'o kaj sam'temp'e, dev'ig'e, al'iĝ'as al la Asoci'o de Ital'o'j Rezid'ant'a'j Ekster'land'e (Air'e).
#001101
Tio signif'as, ke ital'o'j, kiu'j si'n trov'as provizor'e ali'land'e pro turism'o, labor'o aŭ ali'a'j kial'o'j, ne pov'ant'e est'i membr'o'j de Air'e, ne rajt'as voĉ'don'i. Ili dev'as ating'i si'a'n rezid'a'n komun'um'o'n en la patr'uj'o, okaz'e de la divers'a'j balot'o'j, por esprim'i si'a'n politik'a'n prefer'o'n.
#001102
Tiu situaci'o, al ital'o'j bon'e kon'at'a, daŭr'as de mult'a'j jar'dek'o'j. Kiu ne pov'as aŭ ne vol'as vojaĝ'i al la patri'o, akcept'as simpl'e kaj bon'vol'e si'n de'ten'i. Kaj neni'u, almenaŭ ĝis nun, plend'is pro supoz'at'a „diskriminaci'o”. Tamen tiu'n vort'o'n, iom eksces'e, nun ŝat'as uz'i la ital'a'j student'o'j por prav'ig'i si'a'n protest'o'n.
#001103
La reg'ist'ar'o, per'e de ministr'in'o Anna Maria Cancellieri, respond'is al la 25 000 ge'jun'ul'o'j, ke ili'a pet'o, kvankam kompren'ebl'a, tut'e ne pov'as est'i konsider'at'a: la leĝ'o est'as klar'a kaj ne permes'as trov'i el'ir'voj'o'n.
#001104
La student'o'j pet'is inter'ali'e la ebl'o'n voĉ'don'i per'e de lok'a'j konsul'ej'o'j aŭ, pli simpl'e, se ne per inter'ret'o, per ordinar'a poŝt'o, kiel jam voĉ'don'as en la tut'a mond'o membr'o'j de Air'e. Sed tio ne real'ig'ebl'is ĉar, laŭ Cancellieri, tio kre'us komplik'a'n situaci'o'n kaj mank'as temp'o antaŭ la ven'ont'a'j elekt'o'j por ĉio'n organiz'i por mil'o'j da ekster'land'a'j ital'o'j.
#001105
Por tiu'j, kiu'j vol'as re'ven'i al Italio por voĉ'don'i, oni promes'is 70 % rabat'o'n je la flug'o'j de la kompani'o Alitalia. Tamen la sol'a ver'a solv'o rest'as al'iĝ'i al Air'e. Ali'flank'e tio ebl'as nur post 365 tag'o'j ekster'land'e kaj do ne valid'as por la pli'mult'o de la Erasm'us-student'o'j.
#001106
Do, spit'e al tiom ne'kutim'a voĉ'don'em'o, mult'a'j ital'o'j rest'as eksklud'it'a'j el la balot'o'j. La el'ir'ont'a ĉef'ministr'o Mario Mont'i, iel kontraŭ'ant'e si'a'n ministr'in'o'n, pet'is, ke oni far'u plej'ebl'o'n por ke la student'o'j voĉ'don'u.
#001107
Tamen ŝajn'as, ke ĉio est'os prokrast'it'a. Unu'e ĉar Mont'i, post politik'o de nur ŝajn'e san'ig'a tiel nom'at'a aŭster'o, ne trov'as nun'temp'e apog'o'n por si'a'j ide'o'j. Du'e, ĉar ne ver'ŝajn'as, ke apenaŭ 25 000 voĉ'o'j rimark'ebl'e influ'os la rezult'o'j'n de la elekt'o'j.
#001108
Not'ind'as, ke rapid'e dis'vast'iĝ'is per'e de soci'a'j ret'ej'o'j nov'aĵ'o'j pri la protest'o. Ankaŭ eŭrop'a'j instituci'o'j, respekt'ant'e la suveren'ec'o'n de ĉiu land'o pri balot'o'j kaj simil'a'j afer'o'j, tamen sub'ten'is la pet'o'n de la student'o'j'n, taks'ant'e ĝi'n ĝust'a.
#001109
Mal'pli ol kvin jar'o'j'n hav'as brit'o'j por decid'i, ĉu ili vol'as rest'i membr'o'j de Eŭrop'a Uni'o. La brit'a ĉef'ministr'o, David Cameron [kámeron], anonc'is en januar'o, ke okaz'os ĝis la fin'o de 2017 „en/ekster”-referendum'o, por ke la brit'a popol'o verdikt'u, ĉu rest'i en la uni'o aŭ ĉu elekt'i ekzist'o'n ekster ĝi.
#001110
Nepr'as atent'ig'i, ke la referendum'o de'pend'as de enorm'a kaj neniel cert'a se-o. Ĝi okaz'os, nur se la nun koalici'e reg'ant'a Konservativ'a Parti'o de Cameron venk'os en naci'a'j elekt'o'j en maj'o 2015. Se mal'venk'os la konservativ'ul'o'j, kaj se pov'o'n gajn'os la ĉef'opozici'a Labor'ist'a Parti'o, aŭ se tem'os de'nov'e pri koalici'o, ver'ŝajn'e ne okaz'os referendum'o, aŭ ĝi est'os prokrast'it'a.
#001111
Fakt'e nek Cameron person'e nek la Labor'ist'a aŭ la pli mal'grand'a sed koalici'e en'plekt'it'a Liberal'demokrat'a Parti'o'j dezir'as referendum'o'n. Ili vol'as, ke Briti'o rest'u membr'o de EU. Ili sci'as, ke la politik'a kaj, pli grav'e, la ekonomi'a est'ont'ec'o kaj prosper'o de Briti'o intim'e kun'lig'iĝ'as kun la uni'o.
#001112
Tamen pro parti'politik'a'j kial'o'j Cameron sent'is si'n dev'ig'it'a ced'i al dekstr'em'a'j voĉ'o'j en si'a parti'o, kiu'j si'a'vic'e tim'as la influ'o'n de la mal'favor'a propagand'o, ver'dir'e venen'o, el'pump'at'a tag'o'n post tag'o, semajn'o'n post semajn'o, de la por'brit'a'j, kontraŭ'brusel'a'j bulvard'a'j gazet'aĉ'o'j.
#001113
Ceter'e nervoz'iĝ'is la dekstr'em'ul'o'j en la parti'o de Cameron pro nov'a kontraŭ'uni'a parti'o. Ili sci'as, ke la t.n. Sen'de'pend'ig'a Parti'o de la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o pli bon'e harmoni'as kun la nun'a ekster-eŭrop'a etos'o flar'ebl'a en la land'o. Efektiv'e, se okaz'us morgaŭ en/ekster-referendum'o, ĝis vi leg'us ĉi tiu'j'n vort'o'j'n, Briti'o ne plu est'us EU-an'o.
#001114
Pro la popular'ec'o de la sen'de'pend'ig'a parti'o, kaj pro la mal'popular'ec'o – kaj plen'a fiask'o – de la ekonomi'a t.n. politik'o de Cameron, la dekstr'em'a'j deput'it'o'j en li'a parti'o antaŭ'vid'as post la ven'ont'a'j elekt'o'j sen'labor'ec'o'n.
#001115
Tial ili dev'ig'is la ĉef'ministr'o'n promes'i referendum'o'n part'e por direkt'i la atent'o'n de la publik'o for de la ekonomi'a katastrof'o, part'e por sub'fos'i la sen'de'pend'ig'a'n parti'o'n.
#001116
Jen strategi'o (se frenez'aĵ'o tia'n vort'o'n merit'as) risk'o'plen'a. Anstataŭ atend'i por vid'i, kiel aspekt'os post kvin jar'o'j eventual'e re'form'it'a, post'kriz'a Eŭrop'o, Cameron promes'is nun referendum'o'n pri organiz'aĵ'o, kiu sen'dub'e inter'temp'e ŝanĝ'iĝ'os kaj evolu'os.
#001117
Ne mir'ig'e, do, ke opini'o-sond'aĵ'o'j en divers'a'j eŭrop'a'j land'o'j, re'ag'e al la anonc'o de Cameron, indik'is, ke civit'an'o'j tra la uni'o neniel perturb'iĝ'os, se la kverel'em'a'j, postul'em'a'j brit'o'j re'tir'iĝ'os al si'a insul'o-kastel'o kaj ferm'os mal'antaŭ si la lev'pont'o'n.
#001118
Ironi'e, ĉar dum skot'o'j cel'as sen'de'pend'iĝ'i de Briti'o (per referendum'o en 2014), kaj dum signif'a angl'a minoritat'o volont'e adiaŭ'us la plend'em'a'j'n skot'o'j'n, tiel Briti'o vol'as sen'de'pend'iĝ'i de Eŭrop'o, kies civit'an'o'j volont'e adiaŭ'us al la plend'em'a'j brit'o'j.
#001119
Do kia sort'o por sen'eŭrop'a Briti'o? La sen'de'pend'ig'a parti'o, kaj la dekstr'em'a'j konservativ'ul'o'j, rev'as pri flor'ant'a komerc'o kun iam'a'j land'o'j de la brit'a imperi'o. Cel'at'a tiel est'as sukces'a, sen'de'pend'a naci'o, ili dir'as, kia Norvegi'o aŭ Svis'land'o.
#001120
Tamen mi prognoz'as, kiel mi skrib'is ali'lok'e, ke la insul'ar'o far'iĝ'os flos'ant'a muze'o, plen'a de pas'int'ec'o, mal'plen'a de est'ont'ec'o. Vizit'os la muze'o'n turist'o'j el pli prosper'a'j land'o'j. Ili ven'os, ĉar, kiel mi iam aŭd'is: „Ni hav'as pli da histori'o ol ili”. Diabl'e: kun tia'j opini'o'j, kiu bezon'as Eŭrop'a'n Uni'o'n?
#001121
En januar'o la aŭstr'o'j voĉ'don'is por re'ten'i la ses'monat'a'n dev'ig'a'n soldat'serv'o'n por ĉiu'j vir'o'j. Rest'os ankaŭ la ebl'o anstataŭ'e civil'serv'i naŭ monat'o'j'n.
#001125
Part'o'pren'is en la „popol'a pri'demand'ad'o” 50 % de la rajt'ig'it'o'j. El tiu'j 40 % voĉ'don'is por profesi'a arme'o, sed 60 % prefer'is daŭr'ig'i la nun'a'n sistem'o'n.
#001126
Ĝis 1955 Aŭstrio ne est'is liber'a land'o. La orient'a part'o est'is okup'at'a de la sovetia arme'o, la okcident'a'j federaci'a'j land'o'j de la arme'o'j de Franci'o, Briti'o kaj Uson'o.
#001127
Laŭ la traktat'o de 1955 la fremd'a'j soldat'o'j dev'is for'las'i Aŭstrion. Kre'it'a est'is aŭstr'a arme'o kun tri task'o'j: defend'i la lim'o'j'n, protekt'i la instituci'o'j'n de la ŝtat'o kaj garanti'i la intern'a'n sekur'ec'o'n kaj help'i okaz'e de katastrof'o'j.
#001128
Kiam dis'fal'is Jugoslavio en 1991, defend'o'cel'e amas'iĝ'is ĉe la sud'a land'lim'o 7700 aŭstr'a'j soldat'o'j, 150 tank'o'j kaj 60 pli'a'j arme'vetur'il'o'j.
#001129
En 1965 est'is star'ig'it'a batalion'o por sub'ten'i ekster'land'e Unu'iĝ'int'a'j'n Naci'o'j'n (UN). Ĝis nun en 90 000 okaz'o'j aŭstr'a soldat'o aŭ soldat'in'o serv'is kadr'e de UN, de Eŭrop'a Uni'o, de la Organiz'aĵ'o pri Sekur'ec'o kaj Kun'labor'o en Eŭrop'o aŭ de Partner'ec'o por Pac'o.
#001130
En Aŭstrio reg'as koalici'o el la Social'demokrat'a Parti'o (SP) kaj la Popol'a Parti'o (PP). La social'demokrat'o'j pled'is por profesi'a arme'o, malgraŭ tio ke ĝis antaŭ du jar'o'j ili prefer'is ĝeneral'a'n soldat'serv'o'n.
#001132
Mal'e PP argument'is por la ĝeneral'a soldat'serv'o: ĝis antaŭ du jar'o'j ili prefer'is profesi'a'n arme'o'n. Fakt'e en Aŭstrio ekzist'as ambaŭ. Est'as 16 000 profesi'a'j soldat'o'j kaj nur 10 000 rekrut'o'j, kiu'j serv'as dum ses'monat'a baz'a trejn'ad'o.
#001133
Nun ĉiu'j parti'o'j promes'as re'form'i la arme'o'n. Ili jam oft'e promes'is.
#001134
Fin'e de januar'o la tut'a mond'o sub instig'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) celebr'is la inter'naci'a'n holokaŭst'a'n memor'tag'o'n. Tut'e bon'e est'as ĉiu'jar'e memor'ig'i la event'o'j'n de 1939-1945, por ke oni neniam forges'u. Sed kiam fin'fin'e ven'os tag'o por funebr'i pri la milion'o'j, kiu'j pere'is en Rusio inter 1929 kaj 1939? Kiam oni en'konduk'os memor'tag'o'n pri tiu'j, kiu'j est'is buĉ'it'a'j en Kongo fin'e de la 19a, komenc'e de la 20a jar'cent'o? Kiam oni kre'os tag'o'n por memor'ig'i pri la „amerik'a genocid'o”, kiu mort'ig'is plur'a'j'n milion'o'j'n? Kiam la kamboĝ'an'o'j, kiu'j pere'is sub la ruĝ'a'j ĥmer'o'j, hav'os si'a'n inter'naci'a'n memor'tag'o'n? La list'o est'as preskaŭ sen'fin'a: armen'o'j, aŭstrali'a'j aborigen'o'j, bengal'o'j, hutuoj, tucioj ...
#001135
Ind'as iom esplor'i, kial ĉiu'j tiu'j hom'grup'o'j ne hav'as si'a'n memor'tag'o'n, kial Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ne rezoluci'e solen'e dekret'is memor'ig'i ankaŭ ili'n. Trov'i la kial'o'n ne est'as tiel komplik'e. La rezoluci'o numer'o 60/7 de la 1a de novembr'o 2005 est'is voĉ'don'it'a kaj unu'anim'e akcept'it'a post propon'o de Silvan Shalom, la reprezent'ant'o de la ŝtat'o Israelo. Neni'o mal'honor'a en tio. Ind'as, ke fil'o honor'ig'as si'a'j'n pra'patr'o'j'n.
#001136
Tamen, ĉu en tiu tag'o la reprezent'ant'o de Uson'o ek'star'is kaj dir'is „Ni larĝ'ig'u la ide'o'n kaj celebr'u la memor'o'n de la milion'o da indi'an'o'j, kiu'j'n ni mort'paf'is”? Aŭ ĉu est'is en UN reprezent'ant'o de la indi'an'o'j, kiu pov'us parol'i por si'a popol'o sam'e kiel Israelo far'is por si'a?
#001137
Kaj ĉu la rus'a ambasador'o entuziasm'e al'don'is „Jes, ni kapt'u la okaz'o'n por memor'i pri la pere'o de la milion'o'j sub la reg'o de Stalin”?
#001138
Simil'e la brit'a akcept'is la rezoluci'o'n, sed forges'is menci'i, ke li'a'j pra'patr'o'j eksterm'is preskaŭ tut'a'n kontinent'o'n kaj „protekt'e” deport'is la man'plen'o'n da rest'int'a'j aborigen'o'j al iu forges'it'a insul'o.
#001139
Sed ne nur la grand'a'j potenc'o'j silent'is. Unu el la plej mal'grand'a'j ŝtat'o'j reprezent'at'a'j en UN, Belgi'o, kulp'as pri ver'ŝajn'e la plej grand'a holokaŭst'o en la histori'o de la hom'ar'o. Encyclopædia Britannica taks'as, ke inter 1885 kaj 1908 pere'is en la tiam'a „liber'a ŝtat'o” Kongo du'obl'e tiom da kong'an'o'j, kiom da jud'o'j, cigan'o'j, sam'seks'em'ul'o'j kaj ali'a'j en la nazi'a Germanio.
#001140
Ĉu la belg'a reprezent'ant'o en UN atent'ig'is pri tio? Eĉ nun, pli ol cent jar'o'j'n post la tiam'a'j masakr'o'j, Belgi'o ne oficial'e „pardon'pet'is” al si'a iam'a koloni'o. Mal'e, ĝi far'as ĉio'n ebl'a'n por kaŝ'i tiu'n epizod'o'n el la histori'o.
#001141
Cert'e ind'as kaj just'as ĉiu'jar'e memor'ig'i pri la pere'int'o'j en nazi'a Germanio. Sed se tiu memor'ig'o est'as fest'at'a de la land'o'j, kiu'j mem vast'skal'e organiz'is si'a'j'n propr'a'j'n holokaŭst'o'j'n kaj se tiu'j genocid'o'j est'as plen'e pri'silent'at'a'j, tiam la inter'naci'a tag'o hav'as tre amar'a'n krom'gust'o'n.
#001142
Antaŭ 3000 jar'o'j proksim'e de la vilaĝ'o Hallstatt [halŝtat] kelk'a'j vir'o'j labor'as en min'ej'o, profund'e en mont'o. Ili vol'as produkt'i sal'o'n, kiu est'as tre valor'a var'o. Subit'e trem'as la ter'o. Pez'a'j ŝton'eg'o'j traf'as la min'ist'o'j'n. Unu ne pov'as sav'i si'n. La ali'a'j long'e serĉ'as li'n, sed van'e.
#001144
April'e 1734. Tri min'ist'o'j trov'as la kadavr'o'n de tiu pra'a koleg'o. Pro la sal'o la mort'int'o est'as bon'e konserv'it'a. Vest'o'j, haŭt'o, har'o'j indik'as, ke la kompat'ind'ul'o mort'is antaŭ mult'a'j jar'cent'o'j. Cert'e tem'as pri ne'krist'an'o, do pagan'o. Tial ili en'ter'ig'as li'n ekster la tomb'ej'o. Unik'a trov'aĵ'o est'as perd'it'a por ĉiam.
#001145
Nun'temp'e pli ol 100 000 turist'o'j jar'e vizit'as la lok'o'n kaj mal'facil'as trov'i park'ej'o'n. Ŝvit'ig'a est'as la marŝ'ad'o ĝis la en'ir'ej'o de la min'ej'a muze'o. Tie oni ricev'as protekt'a'n vest'o'n, kask'o'n kaj lamp'o'n. Nun ebl'as gvid'at'e tra'ir'i la min'o'j'n. Ĉe la fin'o oni glit'as sub'e'n kaj re'vid'as la tag'lum'o'n.
#001146
Ferm'it'a'j almenaŭ provizor'e est'as cent'o'j da danc'ej'o'j kaj teatr'o'j en Brazilo post incendi'o, kiu mort'ig'is 235 hom'o'j'n kaj en'hospital'ig'is 138 pli'a'j'n. Nun de sekur'ec'a vid'punkt'o la instanc'o'j kontrol'as tia'j'n publik'a'j'n ej'o'j'n – malgraŭ protest'o'j de entrepren'ist'o'j, kiu'j plend'as pro perd'it'a en'spez'o pro bilet'o'j re'don'ot'a'j.
#001148
La incendi'o okaz'is en januar'o ĉe la danc'ej'o Kiss (esperant'e: kis'o) en Santa Maria, urb'o de Sud'a Rio-Grand'o, sub'ŝtat'o de Brazilo. Kant'ist'o ne'atend'it'e ek'flam'ig'is piroteknik'aĵ'o'n, kies fajr'er'o'j ating'is la plafon'o'n.
#001149
Tamen ne ĉiam en'penetr'as la civit'an'a'n konsci'o'n tia tragedi'o, tiel ke oni pli rigor'e aplik'os la sekur'ec'o-regul'o'j'n. Antaŭ ne'long'e kaj ne mal'proksim'e de Santa Maria okaz'is simil'a event'o. Kaj en 2004, en danc'ej'o en Bon'aer'o, en la najbar'a Argentino, mort'is preskaŭ 200 hom'o'j en sam'a'j cirkonstanc'o'j.
#001153
Mi komenc'as vid'i, ke ne ĉiu'j okcident'a'j esperant'ist'o'j vol'as part'o'pren'i la ĝeneral'a'n pri'silent'ad'o'n pri la krim'o'j okaz'int'a'j en la koloni'ism'a epok'o ... (MONATO 2013/03, p. 5). Mi'a propr'a amar'ec'o iom'et'e mal'pli'iĝ'as post leg'o de vi'a tekst'o.
#001154
Sved'a'j'n bomb'o'j'n – manĝ'ebl'a'j'n, kaj konsist'ant'a'j'n el ŝaŭm'o, kovr'it'a de ĉokolad'o – invent'is en 1926 la fabrik'ist'o Walter Niemetz [valter nimec]. Ĝis hodiaŭ la entrepren'o'n posed'as la famili'o Niemetz, kaj la bomb'o'j'n oni produkt'as nur en Vieno.
#001155
Tamen la fabrik'o ne ferm'iĝ'os kaj la 66 kun'labor'ant'o'j ne iĝ'os sen'labor'a'j. Baldaŭ la entrepren'o bilanc'os pozitiv'e, laŭ la sav'plan'o.
#001157
Dum la parlament'o'j de Briti'o kaj Franci'o akcept'as nov'a'j'n leĝ'o'j'n, kiu'j ebl'ig'as sam'seks'a'j'n ge'edz'iĝ'o'j'n, deput'it'o'j en Pollando rifuz'as eĉ diskut'i la tem'o'n.
#001161
En januar'o est'is prezent'it'a'j al la pol'a parlament'o tri oficial'a'j leĝ'o'propon'o'j, kiu'j cel'is ebl'ig'i al sam'seks'a'j par'o'j oficial'ig'i si'a'n kun'viv'o'n. La unu'a'j'n du prezent'is Robert Biedroń, la unu'a mal'ferm'e gej'a parlament'an'o en Pollando. Ili'n el'labor'is la Alianc'o de Demokrat'a Mal'dekstr'o kaj la Mov'ad'o de Palikot.
#001162
La leĝ'o'far'a procez'o kolaps'is ĉe la unu'a ŝtup'o. Laŭ Krystyna Pawłowicz, kiu reprezent'is la grup'o'n Jur'o kaj Just'ec'o, la propon'o'j signif'as „atenc'o'n kontraŭ famili'o, ge'edz'ec'o kaj konstituci'o”. Tem'as en la plej bon'a kaz'o pri steril'a uz'o de ali'a hom'o traktat'a kiel objekt'o, opini'is Pawłowicz.
#001164
La apog'o de la ĉef'ministr'o, Donald Tusk, ne help'is la tri'a'n projekt'o'n, kiu, kiel la du ali'a'j, for'fal'is inter'ali'e pro la voĉ'o'j de koalici'an'o'j. Tusk, kiu ĝis nun apenaŭ esprim'is si'a'n opini'o'n, dir'is, ke grav'as „trov'i leĝ'a'j'n solv'o'j'n, kiu'j dign'ig'os la viv'o'n”. Tamen li si'n de'ten'is en la voĉ'don'ad'o rilat'e la du mal'dekstr'a'j'n propon'o'j'n.
#001165
En la unu'a vic'o de la mal'kontent'ul'o'j star'is la ministr'o pri justic'o, Jarosław Gowin. Sur'baz'e de skeptik'a'j opini'o'j li sci'ig'is al la parlament'o, ke la leĝ'o'propon'o'j kontraŭ'as la konstituci'o'n. Laŭ tiu, „la ge'edz'ec'o kiel inter'rilat'o de vir'in'o kaj vir'o, famili'o, patr'in'ec'o kaj ge'patr'ec'o trov'iĝ'as sub la protekt'o kaj fleg'o de la Pol'a Respublik'o”.
#001166
Jen la unu'a foj'o, ke la tem'o en'ir'is la mal'supr'a'n ĉambr'o'n de la pol'a parlament'o. En 2004 la senat'o rekomend'is simil'a'n leĝ'o'n, sed ĝi neniam est'is prezent'it'a al la mal'supr'a ĉambr'o.
#001168
La privat'ig'o de la distribu'ad'o de elektr'a energi'o en la jar'o 2008 est'is konsider'at'a de la alban'a reg'ist'ar'o kiel sukces'a ekzempl'o. La ĉeĥ'a kompani'o CEZ aĉet'is 76 % de la akci'o'j de la alban'a ŝtat'a elektro'distribu'ant'o kontraŭ la sum'o de 102 milion'o'j da eŭr'o'j. Hodiaŭ tio konsider'at'as kiel grand'a erar'o, kaj CEZ perd'is si'a'n licenc'o'n. La du flank'o'j, la alban'a ŝtat'o kaj CEZ, renkont'iĝ'os en arbitraci'a juĝ'ej'o, por ke oni decid'u, kiu pag'os kiom por la divorc'o.
#001170
La for'ig'o de unu el la plej strategi'a'j kompani'o'j de Eŭrop'o tut'e ne mal'trankvil'ig'is la reg'ist'ar'o'n, kiu opini'as, ke „CEZ grav'e erar'is” kaj ke „la cifer'o'j est'as mal'pli bon'a'j, ol dum la temp'o, kiam la distribu'ad'a sistem'o est'is mastr'um'at'a de la ŝtat'o”. La konflikt'o kun CEZ sent'iĝ'os en ĉiu segment'o de la land'a ekonomi'o, ĉar la financ'a stat'o de CEZ est'as infekt'int'a mult'a'j'n ali'a'j'n sektor'o'j'n. Ĝi dev'as mem pag'i al kaj ricev'i de ali'a'j sektor'o'j grand'eg'a'j'n sum'o'j'n. La nivel'o de en'kas'iĝ'o de ŝuld'o'j est'as relativ'e mal'alt'a, kaj la perd'o'j ating'is rekord'o'n.
#001171
Laŭ la ministr'o pri ekonomi'o kaj financ'o'j Ridvan Bode, „CEZ est'as kaŭz'int'a al la energi'a sistem'o perd'o'n de 700 milion'o'j da eŭr'o'j”. La reprezent'ant'o'j de la kompani'o dir'as: „Ni'a'j financ'o'j de'pend'as de la kolekt'ad'o de pag'o'j de ĉiu konsum'ant'o, privat'a aŭ publik'a, kio ne real'iĝ'is laŭ'konven'e.” Juni'e 2009, kiam CEZ ek'aktiv'is en Albanio, la nivel'o de la perd'o'j est'is 30,75 %, sed aŭgust'e 2012 ĝi ating'is 45,51 %, kio signif'as, ke preskaŭ du'on'o de la energi'o liver'it'a en la merkat'o'n ne pag'iĝ'as aŭ ŝtel'iĝ'as.
#001172
Arb'e'n Mal'a'j, deput'it'o social'ist'a el la opozici'o kaj eks'a ministr'o pri financ'o'j, sub'strek'as, ke „la dis'fal'o de la kompani'o CEZ profund'iĝ'is ankaŭ pro la mal'respekt'ad'o de la leĝ'a kadr'o kaj mis'ag'o'j de la alban'a'j aŭtoritat'o'j”.
#001174
Membr'o de la administr'a konsili'o de CEZ Tomáš Pleskač deklar'is, ke „CEZ ne hav'as klar'a'n partner'o'n en Albanio por negoc'ad'o. Ne ebl'as funkci'i en la alban'a merkat'o”. „La afer'o'j en Albanio ne glat'as”, al'don'as Petr Bartek, spert'ul'o pri ekonomi'o en Prago. El jur'a vid'punkt'o mal'facil'as al CEZ for'las'i la land'o'n elegant'e.
#001175
Laŭ iu alban'a civit'an'o est'as bedaŭr'ind'e ek'vid'i privat'a'n fremd'a'n firma'o'n re'tir'iĝ'i de la alban'a merkat'o. Mi ne kulp'ig'as ĝi'n, ĉar est'as mal'facil'e operaci'i en land'o kiel Albanio, kie la publik'a'j ŝtat'a'j entrepren'o'j kaj ankaŭ la civit'an'o'j elekt'as la opci'o'n de ne'pag'o de si'a'j ŝuld'o'j.
#001176
Ali'a grand'a problem'o en Albanio est'as ne'funkci'ad'o de la jur'a sistem'o: est'as ne'ebl'e, ke entrepren'o per la land'a'j juĝ'ej'o'j efektiv'ig'u si'a'n rajt'o'n kiel kontraŭ ŝuld'ant'o'j publik'a'j, tiel ankaŭ kontraŭ ordinar'a'j civit'an'o'j.
#001177
La reg'ist'ar'o dev'as re'form'i la jur'a'n sistem'o'n, por ke la juĝ'ej'o'j ek'funkci'u kaj la civit'an'o'j kaj kompani'o'j ek'fid'u je la decid'o'j de la juĝ'ej'o'j. Ankaŭ la reg'ist'ar'o ne dev'as rest'i en la nivel'o de folklor'a popol'ism'o, sub'ten'ant'e si'a'j'n civit'an'o'j'n ne'pag'ant'a'j'n la faktur'o'j'n, ĉar ili est'as ĝi'a'j voĉ'don'ant'o'j, sed ĝi dev'as protekt'i la komerc'a'n sektor'o'n. Tut'unu'e, ĝi dev'as don'i bon'a'n ekzempl'o'n, pag'ant'e la ŝuld'o'j'n de si'a'j publik'a'j entrepren'o'j akurat'e.
#001179
Dum'e la ĉef'ministr'o ĉeha Petr Nečas minac'as: „La Ĉeĥ'a Respublik'o ne pov'as ignor'i la al'ir'o'n de Albanio al ĉeĥ'a invest'ant'o kadr'e de la aspir'o'j de Albanio por integr'iĝ'o al EU.” Kaj li al'don'as: „La alban'a'j aŭtoritat'o'j don'is tre negativ'a'n signal'o'n per la re'vok'o de la licenc'o de CEZ, grand'a ĉeĥ'a invest'ant'o en la region'o.”
#001180
Interes'e est'as, ke last'a'temp'e en Bulgario okaz'is fort'a'j popol'a'j manifestaci'o'j kontraŭ CEZ, kiu aktiv'as ankaŭ tie. En la slogan'o'j oni skrib'as inter'ali'e: „Ni sekv'u la ekzempl'o'n de Albanio!”, t.e. ni for'ig'u CEZ dis'de Bulgario.
#001181
De ĉeĥ'a elektro'kompani'o al mult'land'a grup'o
#001182
La ĉeĥ'a ŝtat'o posed'as preskaŭ 70 % de la akci'o'j. La ceter'a'j est'as kvot'it'a'j en la bors'o'j de Prago kaj Varsovio.
#001185
En Hokkajdo, la plej nord'a insul'o en la japan'a insul'ar'o, est'as tre mal'varm'e dum vintr'o. Oni konsum'as mult'e da hejt'ole'o por hejt'ad'o kaj akv'o'varm'ig'o. En februar'o la hokkajda guberni'a polic'o dis'send'is la jen'a'n avert'o-ret'mesaĝ'o'n:
#001187
Tamen, por industri'o'j, kiu'j de'pend'as de import'o, tiu ĉi situaci'o est'as ne'el'ten'ebl'a. La prez'o'j de petrol'o, erc'o'j, rar'a'j metal'o'j ktp. alt'iĝ'is mult'e. Sekv'e, tiu ĉi politik'o serioz'e influ'is la viv'o'n de la popol'an'o'j. La prez'o'j de benzin'o kaj hejt'ole'o alt'iĝ'is kaj tio rekt'e bat'is la hejm-mastr'um'a'n buĝet'o'n.
#001191
En la vintr'a Hokkajdo oni ĉiam unu'e zorg'as pro la prez'o de hejt'ole'o, nur du'e pro tiu de manĝ'aĵ'o. Ekzempl'e, en mi'a hejm'o almenaŭ 200 litr'o'j da hejt'ole'o neces'as por unu monat'o. Antaŭ'e la hejt'ole'o kost'is 60-70 en'o'j'n por unu litr'o. Tiu'temp'e mi pag'is 14 000 en'o'j'n (tiam 140 eŭr'o'j'n) monat'e. Tamen, en la last'a'j tag'o'j la prez'o super'as 100 en'o'j'n. Nun mi dev'as pag'i pli ol 20 000 en'o'j'n (ĉirkaŭ 160 eŭr'o'j'n). Tiu ĉi pag'o nepr'e neces'a super'as 10 % de la tut'a monat'a el'spez'o de mi'a hejm'o.
#001193
La japan'a reg'ist'ar'o hav'as mem'fid'o'n pri si'a financ'a politik'o: cel'i inflaci'o'n kaj mal'alt'iĝ'o'n de la en'o. Tamen, se alt'iĝ'os nur la prez'o'j sed ne la salajr'o'j de la labor'ist'o'j, hom'o'j ne vol'os aĉet'i, do ŝrump'os la ekonomi'o, kontraŭ'e al la antaŭ'supoz'o de la reg'ist'ar'o. Kiel ebl'as alt'ig'i la salajr'o'n de la labor'ist'o'j, ne est'as klar'e. Oni tim'as pli'e sufer'i pro tiu nov'a politik'o. Tial kelk'a'j ekonomi'ist'o'j avert'as, ke nun unu'e neces'as politik'o por alt'ig'i la salajr'o'j'n.
#001195
Ĉirkaŭ 60 % de la alban'a loĝ'ant'ar'o uz'as regul'e Inter'ret'o'n. Plej'part'e tem'as pri hom'o'j mal'pli ol 24-jar'aĝ'a'j.
#001196
Inter'ret'o tre util'as. Tamen ge'jun'ul'o'j pov'as ricev'i inform'o'j'n mal'util'a'j'n kaj danĝer'a'j'n. Pro tio oni aranĝ'is tut-alban'a'n konferenc'o'n por protekt'i infan'o'j'n kontraŭ risk'o'j de la ret'o kaj dispon'ig'i al ili sekur'a'n serv'o'n.
#001197
Projekt'o sub'ten'at'a de Eŭrop'a Uni'o cel'as instru'i, ekzempl'e, ke long'a'j hor'o'j antaŭ la komput'il'o pov'as signif'i, ke infan'o'j kresk'as en mond'o dis'ig'it'a de la real'o. Krom'e, ke ili el'met'at'as al film'o'j ne'leĝ'a'j kaj al pornografi'aĵ'o'j.
#001198
Oni nun pet'as, ke famili'o'j, soci'a'j organiz'aĵ'o'j, eduk'a'j instanc'o'j kaj ret'serv'o'j kun'labor'u, por ke infan'o'j ret'e ricev'u nur kontrol'it'a'j'n kaj san'a'j'n inform'o'j'n. Krom'e, ke la temp'o antaŭ la ekran'o est'u lim'ig'it'a.
#001199
Sukces'o'n rikolt'is pollandaj kolomb'o'bred'ist'o'j ĉe la 33a inter'naci'a olimpi'ad'o de kurier'kolomb'o'j. La olimpi'ad'o okaz'is ĉi-januar'e en la slovak'a urb'o Nitr'a (ĉ. 100 km nord'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o).
#001200
La pol'o'j gajn'is kvin medal'o'j'n en ok sport'kategori'o'j, kaj part'o'pren'is 32 ŝtat'federaci'o'j. La inter'naci'a federaci'o de bred'ist'o'j de kurier'kolomb'o'j, kun membr'o'j en 56 land'o'j, okaz'ig'as inter'naci'a'n olimpi'ad'o'n ĉiu'n jar'o'n. La ven'ont'a okaz'os en Hungari'o.
#001201
La unu'a'n premi'o'n en pentr'ad'o-konkurs'o gajn'is la jun'a alban'a stud'ant'o Ad'i Tot'a'j el la urb'o Berat. Li pentr'is bild'o'n pri la otoman'period'a pont'o en si'a 2400-jar'a urb'o, hered'aĵ'o de la Organiz'aĵ'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j por Eduk'ad'o, Scienc'o kaj Kultur'o (Unesk'o), kiu lanĉ'is la konkurs'o'n.
#001202
Part'o'pren'is la konkurs'o'n 1458 ge'jun'ul'o'j, inter la aĝ'o'j de 13 kaj 15 jar'o'j, el 80 lern'ej'o'j kaj 26 urb'o'j en 19 land'o'j. La alban'a sukces'int'o dir'is, ke li vol'as stud'i arkitektur'o'n. Tial li al'iĝ'is al mez'lern'ej'o, kie oni stud'as krom la alban'a ankaŭ la angl'a'n, turk'a'n kaj arab'a'n lingv'o'j'n.
#001203
La mister'o de la mank'ant'a medicin'ist'o
#001204
Ĉu kurac'ist'o pov'as sen'spur'e mal'aper'i mez'e de grand'a urb'o kiel Vieno, kie loĝ'as pli ol unu milion'o da hom'o'j? Tio okaz'is la 28an de decembr'o 2012. Jen la kronologi'o:
#001205
7h ĝis 11h30: La kurac'ist'o Matthäus Wegmann [mateus vegman] labor'as en la hospital'o Rudolfinerhaus en la 19a distrikt'o de Vieno.
#001206
14h30: Li telefon'as en la unu'a distrikt'o. Post'e mal'long'a vizit'o en Rudolfinerhaus. Li adiaŭ'as kaj komenc'as 14-tag'a'n feri'o'n.
#001208
16h42: Li telefon'as apud la metro'halt'ej'o Heiligenstadt [hajligenŝtat].
#001209
18h: Li serĉ'as iu'n sur kaj'o de tiu halt'ej'o.
#001210
Li plan'is flug'i al Nov'jork'o por fest'i la jar'fin'o'n, sed tie li ne al'ven'as. Ankaŭ en li'a'j du kurac'ist'a'j praktik'ej'o'j en Vieno kaj Hainburg [hajnburg] neni'u vid'as li'n. Li sen'spur'e mal'aper'is.
#001213
Ĉu nun li viv'as kaŝ'e en ali'a land'o? Kial li ne hav'is kredit'kart'o'n kaj oft'e port'is mult'e da mon'o ĉe si? Ebl'e li mort'ig'is si'n. Daŭr'as polic'a'j enket'o'j kaj esplor'o'j.
#001215
Fot'o'j'n de tiu last'a oni pov'as facil'e renkont'i en mult'a'j libr'o'j, artikol'o'j kaj, kompren'ebl'e, ankaŭ en Inter'ret'o. Antaŭ ni, kvazaŭ al'fiks'it'a al komput'il'e mov'ebl'a seĝ'o (kaleŝ'o), aper'as kurb'iĝ'int'a paraliz'it'a vir'o, kun sufer'ant'a rigard'o el'ir'ant'a el li'a'j saĝ'a'j okul'o'j. Ili est'as ĉirkaŭ'it'a'j de li'a'j grand'a'j, tut'e re'kon'ebl'a'j okul'vitr'o'j. Tia ĉi est'as mal'long'e la eminent'a profesor'o Stephen Hawking, kiu pro grav'a mal'san'o pov'as komunik'iĝ'i kun ali'a'j hom'o'j, kun la ekster'a mond'o, nur help'e de special'e komput'il'a parol'sintez'il'o. Spit'e al tio, profesor'o Hawking est'as tiel vigl'a kaj energi'a dum si'a'j disput'o'j, ke ni eĉ forges'as, ke li est'as eg'a invalid'o: ĉiu li'a asert'o est'as font'o de sci'o por mult'e da hom'o'j.
#001217
Profesor'o Hawking nask'iĝ'is la 8an de januar'o 1942, do antaŭ 71 jar'o'j. Jam pli ol 30 jar'o'j'n li est'as paraliz'it'a pro grav'a nerv'a mal'san'o, nom'at'a amiotrofa lateral'skler'oz'o, mal'long'e ALS. Oni foj'foj'e parol'as ankaŭ pri Lou-Gehrig-mal'san'o aŭ Charcot-mal'san'o. Kvankam jam paraliz'it'a, li long'e est'is la okup'ant'o de la katedr'o de matematik'o en la universitat'o de Cambridge, kiu pas'int'ec'e aparten'is al la el'star'a Newton. Stephen Hawking pov'as est'i nom'at'a li'a dign'a scienc'a post'e'ul'o.
#001218
Mi, la artikol'ant'o, tra'leg'is preskaŭ ĉiu'j'n scienc'o'popular'ig'a'j'n libr'o'j'n de Stephen Hawking, kiu'j est'is traduk'it'a'j al la rus'a lingv'o. Kontent'ig'e, sufiĉ'e bon'e, mi kompren'is ili'a'n en'hav'o'n (kvankam mi ne est'as fizik'ist'o aŭ matematik'ist'o, sed kurac'ist'o kaj epidemi'olog'o). El tiu'j, por mi la plej ŝat'ind'a est'as Mal'long'a histori'o de la temp'o. Mi el'leg'is tiu'n libr'o'n kvin'foj'e ne pro tio, ke mi ne kompren'is ĝi'n post la unu'a leg'ad'o, sed pro la simpl'a plezur'o tio'n far'i. Mi opini'as, ke ĉiu'j kler'a'j hom'o'j, kaj precip'e la esperant'ist'o'j, dev'us tra'leg'i tiu'n ver'e rimark'ind'a'n libr'o'n. La viv'o de tia'j hom'o'j, kia Stephen Hawking, atest'as pri la ne'el'ĉerp'ebl'o de la hom'a'j kapabl'o'j.
#001221
La bulgar'a reĝisor'in'o Adela Peeva produkt'is 66-minut'a'n dokument'a'n film'o'n pri „alban'stil'a” divorc'o (Divorc'e Albanian Style, ). Ŝi jam iĝ'is kon'at'a pro ali'a film'o Kies est'as ĉi tiu kant'o?
#001222
La nun'a film'o tem'as pri la dev'ig'a'j divorc'o'j dram'a'j de famili'o'j kun fremd'a'j edz'in'o'j, precip'e rus'in'o'j, bulgar'in'o'j, pol'in'o'j kaj ali'a'j el la iam'a social'ism'a tend'ar'o.
#001223
Tiu fenomen'o plej drast'e kaj terur'e karakteriz'is Albanion. En la dokument'a film'o oni prezent'as la histori'o'j'n de nur tri tia'j miks'a'j famili'o'j, sed ver'e tio okaz'is al kelk'dek'o'j. Post la jar'o 1961, kiam la diplomati'a'j rilat'o'j de la land'o kun Sovetio inter'romp'iĝ'is, oni postul'is de alban'a'j edz'o'j divorc'i dis'de si'a edz'in'o. Kelk'a'j el ĉi tiu'j last'a'j for'las'is Albanion, kelk'foj'e kun si'a'j ge'fil'o'j, dum la ceter'a'j, kiu'j decid'is plu'viv'i en'land'e, tra'viv'is long'a'n sufer'eg'o'n, en plej mal'bon'a okaz'o ili est'is en'prizon'ig'it'a'j (ĝis la jar'o 1987) akuz'it'e kiel spion'in'o'j, est'is intern'ig'it'a'j aŭ traktat'a'j suspekt'em'e kaj diskriminaci'e.
#001224
Inĝenier'o Vasil el la urb'o Korçë pas'ig'is 18 jar'o'j'n en la plej fi'fam'a prizon'o en Spaç, dum li'a edz'in'o pol'a mis'trakt'it'e per drog'o'j, tut'e mens'e detru'it'a dum pli ol du jar'o'j en la prizon'o, sukces'is re'ven'i Pollandon dank'e al la persist'a inter'ven'o far'e de la pol'a reg'ist'ar'o. Rus'a edz'in'o spert'is naŭ jar'o'j'n en la prizon'o, dum la edz'o re'edz'iĝ'is kaj ne permes'is al la du ge'fil'o'j komunik'iĝ'i kun la patr'in'o. La tri'a par'o traf'is en prizon'o'n du'op'e por mult'a'j jar'o'j kaj post 1991 re'vizit'is ĝi'n kun profund'a trist'o.
#001225
Dum'e, intervju'at'e de film'ist'o'j, la eks'a'j komun'ism'a'j prokuror'o'j apenaŭ pet'is pardon'o'n pro si'a'j mal'just'a'j kondamn'o'j al tiu'j sen'kulp'a'j hom'o'j.
#001226
La film'o est'as spekt'ig'it'a jam en plur'a'j land'o'j eŭrop'a'j kaj amerik'a'j, gajn'is premi'o'n en Rusio kaj est'is nom'um'it'a por la Eŭrop'a Film'premi'o. La dialog'o'j est'as en la alban'a, pol'a kaj rus'a kun sub'tekst'o'j en la angl'a.
#001227
„Hodiaŭ mi sen'dub'e tra'viv'as la plej grav'a'n tag'o'n en mi'a politik'a viv'o”, deklar'is la 2an de februar'o 2013 la respublik'a prezid'ant'o de Franci'o, François Hollande, vizit'ant'e Bamak'o'n, la ĉef'urb'o'n de Mali'o.
#001229
La loĝ'ant'ar'o de Bamak'o fest'is li'n kiel hero'o'n, ĉar la franc'a arme'o bar'is la voj'o'n al ĝihad'ist'a'j geril'an'o'j, kiu'j okup'is la nord'a'n du'on'o'n de la land'o. Tie ili trud'is islam'a'n leĝ'ar'o'n, detru'ant'e antikv'a'j'n monument'o'j'n kaj arkiv'o'j'n, mal'permes'ant'e muzik'o'n, for'tranĉ'ant'e man'o'j'n de ŝtel'ist'o'j kaj baston'ant'e ge'am'ant'o'j'n.
#001230
Malgraŭ deklaraci'o de oktobr'o 2012, ke neni'u franc'a trup'o inter'ven'os en Mali'o, Hollande ja inter'ven'is por protekt'i la 4000 tie loĝ'ant'a'j'n franc'o'j'n kaj por defend'i demokrati'o'n kontraŭ la islam'a teror'ism'o. Tamen esplor'ind'as la demokrat'a'j rimed'o'j uz'it'a'j por defend'i ĝust'e demokrati'o'n en Mali'o.
#001231
La 9an de januar'o la provizor'a prezid'ant'o de Mali'o, Dioncounda Traoré, leter'is al la franc'a prezid'ant'o por pet'i inter'ven'o'n. La leter'o cel'is prav'ig'i la inter'ven'o'n. Tamen du franc'a'j gazet'o'j mal'kaŝ'is, ke est'as Parizo mem, kiu postul'is tiu'n oficial'a'n al'vok'o'n kaj prepar'is ĝi'a'n en'hav'o'n.
#001232
Franci'o krom'e alud'is la artikol'o'n 51 de la Ĉart'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, kiu menci'as la legitim'a'n rajt'o'n individu'e aŭ kolektiv'e si'n defend'i. Sed la artikol'o ne taŭg'as rilat'e Mali'o'n, ĉar ĝi valid'as nur okaz'e de agres'o de unu ŝtat'o kontraŭ ali'a.
#001233
Ekzist'as rezoluci'o de la Sekur'ec'a Konsili'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (n-ro 2085 de la 20a de decembr'o 2012), kiu rajt'ig'as inter'naci'a'n operac'o'n por sub'ten'i Mali'o'n. Tamen ĝi postul'as, ke tiu operac'o est'u direkt'at'a de afrik'a'j instanc'o'j.
#001234
Hollande inter'ven'is sen antaŭ'a voĉ'don'o de la parlament'o. Post'e la deput'it'o'j kontent'iĝ'is per formal'a debat'o la 16an de januar'o kaj preskaŭ unu'anim'e aprob'is la inter'ven'o'n de la franc'a arme'o. Nur kelk'a'j voĉ'o'j ĝen'is la harmoni'o'n, inkluziv'e de tiu'j de la respublik'a eks'prezid'ant'o Valéry Giscard d'Estaing kaj la eks'ĉef'ministr'o Dominique de Villepin (kiu si'a'temp'e rifuz'is franc'a'n kun'labor'o'n dum la du'a milit'o de Uson'o en Irako).
#001235
Ĉiu'j parlament'a'j parti'o'j opini'as la milit'o'n en Mali'o laŭ'leĝ'a, eĉ se ili tim'as sekv'o'j'n simil'a'j'n al la sen'solv'a'j, mult'e'kost'a'j kaj long'temp'a'j inter'ven'o'j en Afgani'o. Sur'strat'e okaz'is neni'u kontraŭ'a manifestaci'o. La popol'o mut'as, sub'ten'ant'e si'a'j'n prezid'ant'o'n kaj arme'o'n.
#001236
Ankaŭ la gazet'ar'o sen'protest'e sub'met'iĝ'as al „la grand'a mut'ul'o”, oft'a krom'nom'o de la franc'a arme'o. Ĵurnal'ist'o'j ne rajt'as akompan'i la trup'o'j'n dum batal'o'j kaj do pov'as raport'i nur tio'n, kio'n la arme'o mem deklar'as.
#001237
Franc'o'j cert'e ŝok'iĝ'us, se inter'ven'us afrik'a'j trup'o'j por sekur'ig'i Korsikon, mediterane'a'n insul'o'n, kie si'n'sekv'a'j franc'a'j reg'ist'ar'o'j mal'sukces'is venk'i mafi'o'n kaj mal'aper'ig'i tro oft'a'j'n krim'o'j'n kaj atenc'o'j'n. Tamen ili ne rimark'as strang'aĵ'o'n en la fakt'o, ke Franci'o est'as la ĝendarm'o de la franc'lingv'a kaj mal'proksim'a Afrik'o.
#001238
Ĝi'a'j soldat'o'j hav'as kazern'o'j'n en Sen'egal'o, Ebur-Bord'o, Gabon'o, Ĉado, Centr-Afrik'o kaj Ĝibutio. La franc'a arme'o batal'is minimum'e 30 foj'o'j'n en Afrik'o post 1960. Dum la dek last'a'j jar'o'j, ĝi oficial'e inter'ven'is en 2003 en Demokrati'a Respublik'o Kongo; en Ebur-Bord'o en 2002, 2004, 2011; en Centr-Afrik'o en 2006, 2007 kaj 2012; en Ĉado en 2006; en Libio en 2011; kaj en Somali'o en 2013 (mal'sukces'a prov'o liber'ig'i ostaĝ'o'n).
#001239
De Tunizio ĝis Kongo 175 000 franc'o'j instru'as, kurac'as, labor'as, komerc'as, estr'as uzin'o'j'n, riĉ'iĝ'as kaj hav'as grand'a'n influ'o'n. Grand'a part'o de ili prefer'as kun'labor'i kun afrik'a'j reg'ist'ar'o'j mal'demokrati'a'j kaj korupt'a'j, sed fidel'a'j al la afrik'a politik'o de Franci'o, kiu'n oni kutim'e nom'as „Franc'afrik'” Ceter'e frik est'as franc'a slang'aĵ'o por mon'o: do mon'o por Franci'o.
#001240
Tamen oft'e okaz'as kontraŭ'franc'a'j manifestaci'o'j, ribel'o'j kaj revoluci'o'j en Afrik'o, kiu'j minac'as la trankvil'o'n de tiu'j franc'o'j. Nun ekzist'as plur'a'j ostaĝ'o'j, kies viv'o est'as minac'at'a pro la milit'o en Mali'o. Tiu'j ĝeneral'e per'fort'a'j event'o'j prezent'as pretekst'o'n al Franci'o milit'e inter'ven'i kaj influ'i lok'a'j'n politik'ist'o'j'n, por ke la sistem'o ne ŝanĝ'iĝ'u.
#001241
Hollande asert'is, ke la franc'a inter'ven'o en Mali'o est'as por'temp'a. Li dezir'as, ke afrik'a'j trup'o'j el Misma (inter'naci'a misi'o por help'i Mali'o'n flank'e de Ĉado, Togoland'o, Benino, Sen'egal'o, Niĝero, Gvineo, Burkino, Niĝerio kaj Ganao, en'tut'e 3600 hom'o'j) iom post iom anstataŭ'u la franc'a'j'n trup'o'j'n. Li fort'e kritik'as la „franc'afrik'a'n” politik'o'n, kiel far'is ankaŭ la antaŭ'a'j prezid'ant'o'j Sarkozy, Chirac, Mitterrand kaj Giscard d’Estaing.
#001242
Oni vol'us li'n kred'i malgraŭ la fakt'o, ke franc'a'j firma'o'j grand'skal'e ekspluat'as naft'o'n, arb'ar'o'j'n, min'ej'o'j'n kaj urani'o'n, kiu'j lud'as grav'a'n rol'o'n en la franc'a ekonomi'o.
#001243
Pro tio, Franci'o rekt'e inter'ven'as en la afrik'a'j'n politik'o'j'n kaj vol'e-ne'vol'e kontribu'as al mal'stabil'ec'o en tiu grand'a kaj riĉ'eg'a kontinent'o. Pro si'a konstant'a inter'ven'o, ĝi part'e respond'ec'as pri la nask'iĝ'o de teror'ism'a'j kaj ekstrem'religi'a'j mov'ad'o'j. Not'ind'as, ke ĝi ne propon'is en Mali'o ali'a'n solv'o'n ol milit'e inter'ven'i por for'puŝ'i la ĝihad'ist'a'j'n geril'an'o'j'n de Mali'o.
#001244
Deklar'is Hollande: „Franci'o rest'ad'os en Mali'o, ĝis la teror'ism'o est'os venk'it'a”. Tia rest'ad'o pov'as daŭr'i long'e kaj en'glut'i Franci'o'n en komplik'a'n situaci'o'n. Mali'o est'as komplet'e sen'struktur'a kun reg'ist'ar'o sen legitim'ec'o. La land'o est'as mal'riĉ'a kun fort'a kontraŭ'franc'a sent'o, kiu esprim'iĝ'is plur'foj'e dum manifestaci'o'j en 2012. Krom'e la mali'a arme'o est'as ne'kompetent'a.
#001245
Dum si'a prezid'ant'ec'a kampanj'o la kandidat'o Hollande promes'is: „Kiel prezid'ant'o, mi ne est'os komerc'a reklam'ist'o de Dassault” (firma'o, kiu konstru'as milit-aviad'il'o'j'n).
#001246
Tamen la satir'a kaj fid'ind'a ĉiu'semajn'a gazet'o Le Canard Enchaîné (La anas'o katen'it'a) raport'is konversaci'o'n de Hollande en januar'o kun franc'a'j milit'ist'o'j, kiam evident'is, ke la inter'ven'o en Mali'o prezent'as bel'a'n okaz'o'n por el'montr'i la kvalit'o'j'n de la produkt'aĵ'o'j de Dassault. Do la misi'o'n en Mali'o oni pov'as du'obl'e interpret'i: sur'teren'a kaj komerc'a.
#001247
Per kondut'o tia ekster'land'a, la prezid'ant'o dezir'as si'n disting'i de si'a ĉef'ministr'o, kiu barakt'as por konkret'ig'i la kampanj'a'j'n promes'o'j'n soci'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n de la kandidat'o François Hollande. Jes ja, milit'o en'hav'as util'a'j'n flank'o'j'n por sukces'e prezid'i land'o'n. Sed kia'grad'e kaj ĝis kiam?
#001248
En la artikol'o Amar'a krom'gust'o (MONATO 2013/03, p. 5) Paŭl Peeraerts skrib'as: „Sed kiam fin'fin'e ven'os tag'o por funebr'i pri la milion'o'j, kiu'j pere'is en Rusio inter 1929 kaj 1939?” Tiu tag'o en Rusio de'long'e ekzist'as: ne'oficial'e ek'de 1974 (kiam ĝi'n propon'is la disident'o'j), kaj tut'e oficial'e ek'de 1991, kiam ĝi est'is en'konduk'it'a per special'a dekret'o, kaj nom'iĝ'as „Tag'o de memor'o de la viktim'o'j de politik'a'j reprezali'o'j”. Ĝi'n oni celebr'as la 30an de oktobr'o. La funebr'a memor'tag'o tamen est'as naci'a, ne inter'naci'a. Simil'a'j memor'tag'o'j, en ali'a'j dat'o'j, ekzist'as en kelk'a'j pli'a'j post'soveti'a'j land'o'j kiel Kazaĥi'o kaj Ukrainio.
#001249
La plagiat'o-problem'o ekzist'as ankaŭ en Aŭstrio. Ĉiu'j ge'lern'ant'o'j rajt'as nun por la antaŭ'universitat'a ekzamen'o, la tiel nom'at'a Abitur, verk'i „antaŭ'scienc'a'n fak'labor'o'n”, akompan'at'e de instru'ist'o, pri liber'e elekt'ebl'a tem'o.
#001252
Sed neni'u gimnazi'a instru'ist'o pov'us leg'i ĉiu'j'n libr'o'j'n tiu'tem'a'j'n. Tie nun Gugl'o help'as mal'kaŝ'i la fi-kopi'o'j'n. Plagiat'o signif'as not'o kvin, do „ne'sufiĉ'e”. En tiu okaz'o la lern'ant'o dev'as fin'ekzamen'iĝ'i en ali'a fak'o.
#001253
Suspekt'it'a est'as la „scienc'a” labor'o de la aŭstr'o Johannes Hahn [han], iam'a ministr'o kaj nun komision'an'o pri region'a politik'o de Eŭrop'a Uni'o. Laŭ advokat'o de Hahn, sen'de'pend'a agent'ej'o tra'kribr'is la disertaci'o'n kaj konstat'is, ke ne tem'as pri plagiat'o, kvankam la verk'o en'hav'as mult'e da kopi'it'a'j aline'o'j, sen font-indik'o'j.
#001254
La german'a ministr'in'o pri scienc'o kaj esplor'ad'o, Annette Schavan [ŝavan], en simil'a okaz'o hav'is mal'pli da bon'ŝanc'o: Ŝi dev'is demisi'i.
#001255
Ek'de la 7a de januar'o nebul'a veter'o long'temp'e reg'is en la mez'a kaj orient'a Ĉini'o. La atmosfer'o super Pekino kaj ĝi'a'j ĉirkaŭ'a'j urb'o'j de Hebei-provinc'o est'is grav'e polu'it'a dum pli ol ses tag'o'j. La 13an de januar'o Pekino unu'a'foj'e publik'ig'is flav'a'n avert'o'n pri nebul'a veter'o.
#001256
La pekina magistrat'o al'vok'is si'a'j'n loĝ'ant'o'j'n redukt'i aŭ for'las'i la brul'ig'o'n de petard'o'j dum la feri'o'j de la Printemp'a Fest'o. Brul'ig'i petard'o'j'n est'as mil'jar'a ĉin'a tradici'o kun la esper'o for'pel'i diabl'o'j'n aŭ monstr'o'j'n en la antikv'ec'o kaj hav'ig'i al si nun'a'n feliĉ'a'n cirkonstanc'o'n.
#001258
Oni respekt'is la al'vok'o'n de la magistrat'o. Don'it'aĵ'o'j montr'is, ke maten'e de la unu'a tag'o de la unu'a monat'o de la Serpent'a Jar'o en Pekino oni for'bala'is 1586 tun'o'j'n da rest'aĵ'o'j de la petard'o-brul'ig'o, je 9 % aŭ 156 tun'o'j mal'pli ol en la sam'a period'o de la last'a jar'o.
#001259
Laŭ Li Peilan, fak'ul'in'o pri spir'ad'o kaj direktor'o de akcept'ej'o por urĝ'a'j mal'san'o'j en la pekina hospital'o Boa'i: „Last'a'temp'e ni ĉiu'tag'e akcept'as spir'ad-mal'san'ul'o'j'n tri'obl'e pli mult'e ol antaŭ'e”. Krom'e grand'a'n debit'o'n hav'is gas'mask'o'j, aer'o'pur'ig'il'o'j kaj kontraŭ'tus'a'j lozanĝ'o'j.
#001264
„Pirat'o'j” est'as inter'naci'a politik'a mov'ad'o ankaŭ en Aŭstrio. Nun pirat'em'a'j student'o'j fond'is mem'star'a'n asoci'o'n por kun'decid'i sur universitat'a nivel'o. En februar'o ili okaz'ig'is gazet'ar'a'n konferenc'o'n en kaf'ej'o mal'antaŭ la viena universitat'o.
#001265
„Ag'o'grup'o Kri'ant'a'j Bird'o'j” nom'iĝ'as la organiz'ant'o'j de manifestaci'o kontraŭ plan'at'a'j har-kontrol'o'j de supoz'at'a'j drog'konsum'ant'o'j. En februar'o protest'ant'o'j simbol'e depon'is specimen'o'j'n de si'a'j urin'o kaj har'o'j – fakt'e de pom'suk'o kaj bros-har'o'j – antaŭ la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j en Vieno.
#001267
Kun'lig'e kant'is du kanab'o-konsum'ant'o'j por provok'i la ministr'in'o'n, Johanna Mikl-Leitner. Laŭt'e aplaŭd'is la 60 ĉe'est'ant'o'j post la kant'o, sed ne re'ag'is la 20 polic'an'o'j.
#001268
Kie akv'o kaj ĉiel'o najbar'as
#001270
En Briero, riĉ'a je marĉ'o'j kaj lag'et'o'j, oni ĝu'as rimark'ind'a'j'n vid'aĵ'o'j'n kaj observ'as bird'o'j'n kaj sovaĝ'a'j'n kresk'aĵ'o'j'n en ekster'ordinar'a rezerv'ej'o. La marĉ'o'j prezent'as mir'ig'a'n mozaik'o'n el vari'a'j pejzaĝ'o'j, ocean'o'n el fragmit'o'j, kie akv'o kaj ĉiel'o najbar'as.
#001272
Unu el la apart'aĵ'o'j de Briero kuŝ'as en la jur'a status'o de la marĉ'o „Torfoprodukta Grand'a Briero”. Fakt'e, ĉi tiu est'as ne'divid'ebl'a posed'aĵ'o de la loĝ'ant'o'j en la 18 najbar'a'j urb'et'o'j. Ne tem'as pri nov'a privilegi'o, ĉar jam en la jar'o 1461 tiu posed'aĵ'o est'is agnosk'it'a per oficial'a dekret'o, sub'skrib'it'a de Francisko la 2a, duk'o de Bretoni'o.
#001273
Ankaŭ nun la brieranoj daŭr'e ĝu'as tiu'n posed'aĵ'o'n kaj reg'as mem la marĉ'o'n, kio iel est'ig'as ver'a'n ŝtat'o'n en la ŝtat'o. Tie, ebl'e pli ol ali'lok'e, la loĝ'ant'o'j sci'pov'as profit'i natur'a'j'n rimed'o'j'n, fiŝ'kapt'ant'e, ĉas'ant'e, tegment'ant'e si'a'j'n dom'o'j'n per fragmit'aĵ'o'j kaj el'fos'ant'e nigr'a'n torf'o'n, kiu est'as de'long'e uz'at'a kiel unik'a brul'aĵ'o.
#001274
Tamen, iom post iom la viv'o ŝanĝ'iĝ'as. Spit'e al si'a persist'a lig'it'ec'o al la marĉ'o'j, la brieranoj for'las'as Brieron por en'ofic'iĝ'i en la region'o de Sankt'a Nazero.
#001275
Respekt'ant'e la fundament'a'j'n cel'o'j'n de franc'a'j region'a'j natur'park'o'j, la briera park'o cel'as protekt'i kaj pli'valor'ig'i si'a'n natur'a'n kaj kultur'a'n hered'aĵ'o'j'n.
#001276
La marĉ'o'j kovr'as du'on'o'n de ĝi'a teritori'o. Kvankam la humid'a'j zon'o'j ŝrump'as aŭ fatal'e mal'aper'as en Franci'o kaj eĉ se la labor'o aspekt'as mal'facil'a, la park'o kun'labor'e kun ĉiu'j si'a'j membr'o'j firm'e engaĝ'iĝ'as protekt'i la marĉ'o'j'n de Briero.
#001277
La park'o intenc'as konserv'i la ali'a'n apart'aĵ'o'n de la briera pejzaĝ'o, nom'e la fragmit-tegment'it'a'n dom'o'n. Krom'e ĝi dev'as ankaŭ kon'ig'i kaj pli'valor'ig'i si'a'j'n al'log'aĵ'o'j'n per pedagogi'a'j, turism'a'j kaj kultur'a'j ag'ad'o'j. Tem'as pri akord'ig'o kaj aranĝ'o, respekt'ant'e la ĉirkaŭ'aĵ'o'n kaj viv'kvalit'o'n de la loĝ'ant'o'j. La park'o est'as do mir'ind'a rimed'o en la serv'o de la tie'a'j urb'et'o'j kaj asoci'o'j, kun kiu'j ĝi regul'e kun'labor'as.
#001278
Kiel al'proksim'iĝ'i al la mir'ig'a viv'o de la marĉ'o'j kaj kompren'i la strang'a'n kaj unik'a'n pas'int'ec'o'n de Briero?
#001279
En la park'o est'as du nepr'e vid'ind'a'j lok'o'j: rezerv'ej'o de la vilaĝ'o Roz'e kaj vilaĝ'o Kerhinet.
#001280
Rezerv'ej'o de la vilaĝ'o Roz'e
#001281
En la rezerv'ej'o de la vilaĝ'o Roz'e oni mal'kovr'as la faŭn'o'n, flaŭr'o'n kaj tradici'a'j'n ag'ad'o'j'n en la marĉ'o'j. En Roz'e vizit'ind'as la dom'o de la kluz'ist'o kaj la best'o-park'o.
#001282
La dom'o de la kluz'ist'o est'as aranĝ'it'a por montr'i kiel proksim'a'j est'as la ekzist'ant'a'j lig'o'j inter akv'o kaj brieranoj ĝis nun. En'e oni pov'as ĝu'i desegn'o'film'o'j'n, kiu'j prezent'as la geologi'o'n kaj histori'o'n de la marĉ'o'j, ŝip're'konstru'o'n, akvari'o'j'n kaj maket'o'j'n pri la riĉ'a sub'akv'a mond'o. Ebl'as spekt'i ankaŭ vid'bend'o'n pri la mal'profund'a'j lag'et'o'j kaj fragmit'ej'o'j akompan'e kun bird'o'j – ver'a spektakl'o de la natur'o.
#001283
En la best'o-park'o est'as 1,5 km long'a pad'o, apud kiu star'as mult'a'j inform'tabul'o'j pri la faŭn'o, la flaŭr'o kaj la tradici'a'j aktiv'aĵ'o'j. Ĝi konduk'as inter lag'o'j, herb'ej'o'j kaj fragmit'ej'o'j al esplor'ad'o de la sekret'a viv'o de l' marĉ'a'j viv'est'aĵ'o'j. Observ'ej'o'j ebl'ig'as spekt'i (sen ĝen'i) la ĉiu'tag'a'n viv'o'n de bird'o'j.
#001284
Situ'ant'a mez'e de kamp'ar'a pejzaĝ'o, la vilaĝ'o Kerhinet est'is restaŭr'it'a laŭ la karakteriz'aĵ'o'j de brieraj arkitektur'aĵ'o'j. Ĝi est'as por pied'ir'ant'o'j impon'a turism'a halt'ej'o. La vilaĝ'o est'as ne'preter'ir'ebl'a en la mal'kovr'ad'o de la briera region'o. En Kerhinet vid'ind'as la muze'o pri fragmit'aĵ'o'j kaj la dom'o de la meti'ist'o'j.
#001285
En la muze'o pri fragmit'aĵ'o'j est'as prezent'at'a'j la ĉef'a'j karakteriz'aĵ'o'j de tradici'a loĝ'ad'o en la 19a jar'cent'o. En fragmit'o'j kaj fragmit-tegment'it'a'j dom'o'j vid'ebl'as il'o'j, fot'o'j, maket'o'j, vid'bend'o, kiu'j est'as tip'a'j por la briera dom'o.
#001286
La dom'o de la meti'ist'o'j est'as ekspozici'ej'o de nun'temp'a'j brieraj el'labor'aĵ'o'j. Tiu ekspon'ej'o-vend'ej'o ar'ig'as tre divers'a'j'n art'aĵ'o'j'n el la tip'e lok'a kre'iv'ec'o.
#001287
La situ'o de la vilaĝ'o Kerhinet inter mar'o kaj marĉ'o ebl'ig'as mal'kovr'i vast'a'n vari'ec'o'n de pejzaĝ'o'j, kie la hom'a kaj natur'a histori'o intim'e lig'iĝ'as.
#001288
La park'o kaj ties skip'o propon'as ekologi'a'j'n staĝ'o'j'n kaj natur'medi'a'n esplor'ad'o'n, organiz'at'a'j'n tut'jar'e. La migr'ad-ŝat'ant'o'j trov'os en Kerhinet tip'a'n kaj komfort'a'n halt'ej'o'n kun vast'a kamen'hav'a salon'o kaj taŭg'e ekip'it'a kuir'ej'o.
#001289
La rest'ad'o en la Region'a Natur'park'o Briero, kiel ajn mal'long'daŭr'a ĝi est'as, est'as lig'it'a kun vizit'o al la gast'ej'o. Ties dorm'o'ĉambr'o'j dispon'ig'as al la vizit'ant'o'j alt'kvalit'a'j'n dorm'ej'o'j'n. Ĝi propon'as freŝ'a'j'n trink'aĵ'o'j'n, bon'gust'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kaj varm'o'plen'a'n akcept'o'n.
#001290
Nomenklatur'o: ĉu krom'a esperant'a fin'venk'o?
#001291
For'pas'is la 10an de mart'o 2012 doktor'o Wim De Smet, flandr'a zoolog'o. La mort'o est'is ne'evit'ebl'a sekv'o de kronik'a mal'san'o, kiu dum la last'a'j jar'o'j iom post iom mal'konstru'is li'a'j'n iam grand'a'j'n spirit'a'j'n fort'o'j'n. Kiel fak'ul'o pri mar'a'j mam'ul'o'j, dum si'a tut'a profesi'a viv'o De Smet est'is scienc'a kun'labor'ant'o de grav'a'j flandr'a'j/belg'a'j institut'o'j, kiel la Reĝ'a Belg'a Institut'o pri Natur'scienc'o'j kaj la Antverpena Universitat'o. Komisi'it'e de la belg'a ministr'ej'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, li est'is profesor'o en fremd'a'j universitat'o'j, ekzempl'e en Ruando, Gabon'o kaj Surinamo. Krom'e li est'is ord'a profesor'o kaj plen'rajt'a membr'o de la Akademi'o Inter'naci'a de la Scienc'o'j en San Marin'o. Post si'a emerit'iĝ'o, okaz'int'a en 1994, li plu instru'is ĉe A'is-kurs'o'j en Trevir'o, Bydgoszcz kaj ali'lok'e.
#001292
Feliĉ'e, profesor'o doktor'o Herwig Leirs, sam'e zoolog'o, la dekan'o de la fakultat'o de scienc'o'j de la Antverpena Universitat'o, almenaŭ agnosk'is la valor'o'n de la labor'o de doktor'o De Smet por la histori'o de la scienc'o'j. Krom'e li konsent'is akcept'i la arkiv'o'n de N.B.N. por konserv'ad'o en la arkiv'ej'o de la Antverpena Universitat'a Bibliotek'o. La N.B.N.-arkiv'o'j konsist'as el ĉiu'j leter'o'j, raport'o'j, stud'material'o'j, publik'aĵ'o'j, administr'a'j kaj scienc'a'j dokument'o'j, kiu'j rilat'as al la ĉirkaŭ 40-jar'a ekzist'o de N.B.N. Histori'ist'o'j pri scienc'o'j kaj an'o'j de la esperant'a mov'ad'o sen'dub'e trov'os ampleks'a'j'n material'o'j'n por si'a'j esplor'o'j.
#001298
La 18an de februar'o 1853 tajlor'o Janos Libenyi [janoŝ líbenji] atenc'e vund'is la tiam jun'a'n aŭstr'a'n imperi'estr'o'n Francisko Jozefo. Laŭ'dir'e Di'o sav'is la monark'o'n, kaj por dank'i Maksimilian'o, la frat'o de Francisko Jozefo, kolekt'is donac'o'j'n por konstru'i nov'gotik'a'n preĝ'ej'o'n, tiam iom ekster'e de la urb'a mur'o de Vieno.
#001300
Hodiaŭ tiu katolik'a Vot'o-preĝ'ej'o est'as mal'oft'e uz'at'a. Nur kvar di'serv'o'j semajn'e okaz'as en la re'nov'ig'end'a kirk'o. Sed nun azil'pet'ant'o'j daŭr'e okup'as la tri'nav'a'n monument'o'n.
#001301
Aŭstrio est'as unu el la plej riĉ'a'j land'o'j de la mond'o kun mal'jun'iĝ'ant'a loĝ'ant'ar'o kaj tial iĝ'is en'migr'a land'o. El la 8,4 milion'o'j da loĝ'ant'o'j 1,5 milion'o'j hav'as „migr'a'n fon'o'n” aŭ „ekster'land'a'j'n radik'o'j'n”, kiel oni oficial'e dir'as.
#001302
En ĉiu el la naŭ aŭstr'a'j federaci'a'j land'o'j est'as rifuĝ'ej'o'j, kie la en'migr'int'o'j atend'as, ĝis ili ricev'as rest'ad'permes'o'n aŭ dev'as for'las'i la land'o'n. Mult'a'j est'as azil'pet'ant'o'j. Ili ven'as ĉef'e el Serbi'o, Rusio, Moldavio, Afgani'o, Turki'o, Kartveli'o kaj Irako.
#001303
Kelk'a'j dev'as long'e atend'i, ĝis ili'a kaz'o est'as klar'ig'it'a. La plej grand'a rifuĝ'ej'o situ'as en Traiskirchen [trajskirĥen], 35 km sud'e de Vieno.
#001304
Pro mal'kontent'ec'o pri la sen'el'ir'a stat'o kelk'cent azil'pet'ant'o'j manifestaci'e marŝ'is en novembr'o 2012 de Traiskirchen al la park'o antaŭ la Vot'o-preĝ'ej'o kaj tie fond'is tend'ar'o'n. Kelk'a'j en'ir'is la preĝ'ej'o'n kaj rest'is tie.
#001305
Ĵurnal'ist'o'j oft'e pri'raport'is la event'o'n, kaj do la tie'a pastr'o mal'permes'is al ĵurnal'ist'o'j en'ir'i la preĝ'ej'o'n. Jen la rifuĝ'int'o'j mal'sat'strik'as, jen ili manĝ'as por hav'ig'i al si energi'o'n. Karitat'a'j organiz'aĵ'o'j kaj la katolik'a eklezi'o pri'zorg'as la manifestaci'ant'o'j'n, kaj kelk'a'j akcept'is loĝ'i en provizor'a'j tra'nokt'ej'o'j.
#001306
La aŭstr'a ŝtat'prezid'ant'o Heinz Fischer [hajnc fiŝ'a] send'is leter'o'n al la frost'ant'a'j okup'ant'o'j kaj promes'is help'i kadr'e de la valid'a'j leĝ'o'j. Tamen tri monat'o'j'n post'e la problem'o ankoraŭ ne est'as solv'it'a.
#001307
Vejfango, urb'o en la orient'a provinc'o Ŝandong'o, est'as nom'at'a la ĉef'urb'o de la paper'milv'o'j (ali'a nom'o por kajt'o en la antikv'a Ĉini'o). En ĝi dum pli ol 2000 jar'o'j oni el'labor'as fajn'a'j'n kajt'o'j'n. En la pas'int'ec'o oni man'far'is la kajt'o'j'n el bambu'stang'o'j kaj kun silk'a'j vel'o'j, sur kiu'j oni pentr'is divers'a'j'n bild'o'j'n. Nun jam est'as jen'a'j spec'o'j: kajt'o'j kun mol'a vel'o, mal'mol'a vel'o, kajt'o'j faden'a'j kun drak'o'kap'o, kajt'o'j en tabul'form'o, kajt'o'j en sitel'form'o, kajt'o'j kun lum'il'o, kaj ali'a'j. Krom'e oni uz'as la kajt'o'j'n ne nur en konkurs'o'j, sed ankaŭ por lud'ad'o, amuz'iĝ'o kaj kiel ornam'aĵ'o'j'n hejm'e.
#001308
Antaŭ pli ol 2000 jar'o'j kamp'ar'an'o'j en Vejfango komenc'is far'i kajt'o'j'n nur por tim'ig'i bird'o'j'n, kiu'j flug'is en la kamp'o'j'n kaj bek'is riz'er'o'j'n. Tiam ankoraŭ ne ekzist'is la ver'a'j kajt'o'j. Oni far'is la kajt'o'j'n nur el bambu'stang'o'j kaj paper'vel'o'j kaj post'e per ne'long'a'j faden'o'j kroĉ'is ili'n sur arb'et'o'j apud la kamp'o'j. Tiel la paper'milv'o'j kvazaŭ flug'is, se vent'is sur la kamp'o'j.Post'e, oni ĉiam pli opini'is, ke la paper'milv'o'j pov'as est'i amuz'a'j, se oni pov'as ili'n kun pli long'a'j faden'o'j facil'e flug'ig'i dum pli fort'a vent'o.
#001309
Tiu'temp'e la kajt'o'j est'is nur tre simpl'e far'at'a'j. La interes'at'o'j kre'is la kajt'o'j'n laŭ si'a plaĉ'o kaj kutim'e lig'e kun si'a art'percept'o. Ili liber'e prezent'is si'a'j'n ide'o'n kaj dezir'o'n. Tiu'j kajt'o'j est'is en ekstrem'e kamp'ar'an'a stil'o, ĉar la el'labor'int'o'j est'is kamp'ar'an'o'j, kiu'j ne hav'is special'a'n kler'ec'o'n pri art'o.Tial la el'labor'aĵ'o'j est'is far'at'a'j el simpl'a'j material'o'j, ekzempl'e el bambu'o kaj ordinar'a'j paper'o'j. Oni dezir'is nur, ke la kajt'o'j est'u flug'i'pov'a'j, kaj tio jam sufiĉ'is.
#001311
Dum pli ol 2000 jar'o'j la form'o'j kaj stil'o'j de kajt'o'j jam mult'e ŝanĝ'iĝ'is en Vejfango. La kajt'o-vend'ist'o'j jam komenc'as fabrik'i la kajt'o'j'n, kiu'j fakt'e est'as produkt'at'a'j el tre bon'a'j material'o'j kaj laŭ modern'a teknologi'o. Ili est'as delikat'e el'labor'at'a'j kaj en pli bril'a'j kolor'o'j. Ali'flank'e, ankoraŭ iu'j far'as kajt'o'j'n nur kiel hobi'o'n, sed la form'o'j kaj material'o'j est'as pli modern'a'j. Oft'e oni pov'as vid'i kajt'o'j'n en la form'o de papili'o, libel'o, milv'o, feniks'o, grand'a skolopendr'o, drak'o, paraŝut'o, kajt'o'j'n kun divers'a'j vizaĝ'o'j el la ĉin'a oper'o ktp.
#001313
Dank'e al la modern'a teknik'o kajt'o'j jam est'as el'labor'at'a'j kun lum'il'o'j, tiel ke oni pov'as flug'ig'i ili'n nokt'e. Ili tre bel'e ŝveb'as en la nokt'a ĉiel'o, kaj oni ĝu'as ili'n. En la antikv'a Ĉini'o la arme'o'j oft'e uz'is kajt'o'j'n kiel inform'il'o'j'n por trans'don'i mesaĝ'o'j'n unu al la ali'a. Se est'is danĝer'o, la kajt'o-vel'o est'is far'it'a el ruĝ'a paper'o.
#001314
Statistik'a jar'libr'o pri mond'a produkt'ad'o
#001315
La jar'libr'o emfaz'as la tendenc'o'j'n pri kresk'o de IAV en la mal'plej evolu'int'a'j land'o'j, kiu'j'n al'front'as mal'sam'a'j lim'ig'o'j rilat'e la ekster'a'n komerc'o'n. Kompar'e kun la plej mal'mult'e evolu'int'a'j afrik'a'j land'o'j, la azi'a'j hav'as la avantaĝ'o'n de pli'a proksim'ec'o al la rapid'e kresk'ant'a'j ekonomi'o'j. Tio est'as spegul'at'a je la averaĝ'a IAV-kresk'o dum la last'a jar'dek'o je 8,7 % jar'e en la azi'a'j kompar'e kun 5,9 % de la afrik'a'j mal'plej evolu'int'a'j land'o'j.
#001323
Detal'a'j land'specif'a'j negoc-struktur'a'j statistik'o'j hav'ig'as empiri'a'n pruv'o'n pri formul'ad'o de la industri'a politik'o kaj pri okaz'ig'o de struktur'a ŝanĝ'o kaj produkt'iv'ec'o. UNIDO hav'as industri'a'j'n statistik'a'j'n datum'baz'o'j'n pri min'ad'o kaj mineral-produkt'ad'o sam'kiel pri industri'o kaj inter'naci'a komerc'o de industri'a'j var'o'j.
#001324
La Inter'naci'a statistik'a jar'libr'o de mond'a produkt'ad'o 2013 est'as komun'a publik'aĵ'o de UNIDO kaj Edward Elgar Publishing Limited. Ĝi est'as mend'ebl'a en . Kelk'a'j statistik'o'j vid'ebl'as je (ĉef'e en la angl'a lingv'o, iom en la franc'a kaj la hispan'a).
#001325
Kio'n signif'as „fam'a”? Laŭ Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o, „tre kon'at'a de la publik'o”. Sekv'as zamenhofaj ekzempl'o'j: „mi dir'as, ke mi vid'is la fam'a'n Sp.z (rab'ist'o'n); raben'o, kiu mal'proksim'e ĉirkaŭ'e est'is fam'a pro si'a instru'it'ec'oz”.
#001326
La adjektiv'o „fam'a” est'as unu el la plej problem'a'j en iu ajn lingv'o. Tial, kiam mi renkont'as ĝi'n en tekst'o propon'at'a por MONATO, mi sen'hezit'e ĝi'n for'strek'as aŭ tut'cert'e ĝi'n modif'as.
#001327
Nu, ofend'i la koncern'a'j'n aŭtor'o'j'n mi ne vol'as. La redakci'o de MONATO de'pend'as de si'a'j kontribu'ant'o'j kaj sincer'e kaj aprez'e ili'n dank'as. Sam'temp'e, tamen, kiel ĉiu'j redakci'o'j, ĝi rezerv'as la rajt'o'n ŝanĝ'i tekst'o'j'n. Kaj „fam'a” preskaŭ sen'escept'e ŝanĝ'end'as.
#001329
Do, el la kvin supr'a'j ekzempl'o'j, mi aŭd'is pri nur du: Trockij kaj la gazet'o'j. Pri ĉi-last'a'j mi est'as inform'it'a probabl'e nur, ĉar mi stud'is la franc'a'n. Ĉu eĉ relativ'e bon'e eduk'it'a japan'o aŭ brazil'an'o, ne sci'pov'ant'e la franc'a'n, est'as aŭd'int'a pri la t.n. fam'a'j gazet'o'j? Dub'ind'e. Do ĉu ver'e ili fam'as?
#001331
Ali'flank'e, pri la „fam'a'j” min'ej'o, hospital'o kaj templ'o mi ne aŭd'is. Memor'u, ke, laŭ Piv, ili est'u tre kon'at'a'j de la publik'o. Tamen de mi, ankaŭ membr'o de la publik'o, ili est'as neniel kon'at'a'j. Jen la kern'o de la problem'o.
#001332
Kiu vol'as abon'i revu'o'n, kiu tiel humil'ig'as si'a'j'n leg'ant'o'j'n, memor'ig'ant'e pri ne'sci'o pri t.n. fam'aĵ'o'j? Ne mi. Tial en ĵurnal'ism'a'j rond'o'j oni konsil'as kontraŭ „fam'ig'o” – kaj tiel est'u en MONATO.
#001334
Pri'pens'u: ĉu inter esperant'ist'o'j vi parol'us pri „la fam'a Zamenhof”? De'nov'e dub'ind'e. Zamenhof, almenaŭ inter ni, est'as en si mem fam'a, en la senc'o, en kiu la menci'it'a'j min'ej'o, hospital'o, templ'o ne est'as. La kre'int'o de Esperant'o ne bezon'as tia'n pri'skrib'o'n.
#001335
Ekster Esperant'uj'o, tamen, ĉu Zamenhof fam'as? Demand'u al vi'a'j najbar'o'j, koleg'o'j, ĉu ili aŭd'is pri li – sam'temp'e pri Hallstatt, Rudolfinerhaus aŭ Haedong Yonggungsa. Ne surpriz'iĝ'u, kiam ne'a'n respond'o'n vi ricev'os. Do ... ĉu fam'a'j? Ĉu, laŭ Piv, tre kon'at'a'j de la publik'o?
#001336
Analog'e, kaj por re'ven'i al mi'a'j propon'it'aĵ'o'j por MONATO, pli akcept'ebl'us eventual'e „salm'in'ej'o fam'a inter sal'produkt'ist'o'j”, „hospital'o fam'a pro pionir'a'j kurac'o'j”, „templ'o fam'a inter adept'o'j de tiu aŭ ali'a religi'o”.
#001339
Tiel ebl'as grad'ig'i la fam'o'n, kio sam'temp'e evit'ig'as, ke oni sent'u si'n pajl'o'kap'ul'o pro mizer'a ne'sci'o pri supoz'at'a'j fam'aĵ'o'j.
#001341
Antaŭ 300 jar'o'j, la 17an de mart'o 1713, est'is ekzekut'it'a Jur'a'j Jánošík [jánoŝik]. Laŭ kelk'a'j, li est'is hero'o de la slovak'a popol'o; laŭ ali'a'j, vilaĝ'a rab'ist'o simil'a al la angl'o Robin Hood. Kie kuŝ'as la ver'o?
#001343
Jánošík nask'iĝ'is la 25an de januar'o 1688 en la pitoresk'a slovak'a mont'vilaĝ'et'o Terchová, ne mal'proksim'e de la urb'o Žilina (ĉ. 200 km nord'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o).
#001344
Laŭ histori'ist'o'j, Jánošík est'is, kiel jun'a knab'o, rekrut'ig'it'a en kuruca arme'o1 dum la ribel'o de Ferenc Rákóczi la 2a (1707-1708). Pli post'e li est'is imperi'estr'a arme'an'o ĝis la jar'o 1710, kiam li est'is liber'ig'it'a de si'a milit'serv'o.
#001345
Kiam vilaĝ'a nobel'o mort'ig'is li'a'n patr'o'n, pro tio, ke tiu kelk'a'j'n tag'o'j'n ne servut-labor'is, li for'kur'is kun si'a dolor'eg'o al la slovak'a'j mont'ar'o'j, kie li kun'iĝ'is kun rab'ist'o'j kaj far'iĝ'is kapitan'o de 12-membr'a rab'ist'a grup'o.
#001346
La grup'o de Jánošík, laŭ legend'o nom'it'a ankaŭ „knab'o'j de la mont'ar'o'j”, pri'rab'is nur riĉ'ul'o'j'n, sed neniam simpl'a'j'n hom'o'j'n. La rab'ist'o'j atak'is vojaĝ'ant'a'j'n moŝt'a'j'n sinjor'o'j'n, migr'ant'a'j'n vend'ist'o'j'n ktp, kri'eg'ant'e: „Mil fulm'o'tondr'o'j'n – ci'a'n anim'o'n don'u al Di'o, kaj la mon'o'n al mi!”
#001347
Sed ili neniu'n mort'ig'is. Ili for'pren'is valor'aĵ'o'j'n kaj var'o'j'n, dir'ant'e, ke ili ven'is por venĝ'i la mal'just'ec'o'n de la riĉ'a'j sinjor'o'j kontraŭ la mal'riĉ'a slovak'a popol'o.
#001348
La rab'ist'o'j dis'don'is la rab'aĵ'o'j'n al vilaĝ'a'j mal'riĉ'ul'o'j kaj Jánošík iom'post'iom'e far'iĝ'is bon'far'ant'o kaj do popol'a hero'o. Laŭ legend'o, kiam la rab'ist'o'j renkont'is mal'riĉ'a'j'n vir'in'o'j'n, ili donac'is al tiu'j tol'o'n, mezur'ant'e „de fag'o al fag'o”. Mon'o'n plen'man'e ĵet'is Jánošík al la mal'riĉ'ul'o'j.
#001349
Post du jar'o'j Jánošík est'is kapt'it'a en arb'ar'a gast'ej'o, kie li sol'a al'front'is 30 soldat'o'j'n. La lukt'o kruel'is, ĉar Jánošík lert'e uz'is si'a'n hak'il'baston'o'n. Sed mal'jun'ul'in'o en la gast'ej'o ĵet'is sub li'a'j'n pied'o'j'n piz'o'j'n kaj li fal'is. La soldat'o'j ĵet'is si'n sur Jánošíkon, katen'lig'is kaj for'konduk'is li'n al la juĝ'ist'ar'o.
#001350
Jánošík est'is terur'e turment'at'a, ĉar la juĝ'ist'o'j vol'is sci'i, kie li kaŝ'is la trezor'o'j'n, kiu'j'n li for'pren'is. Sed Jánošík neni'o'n perfid'is. Pro tio li est'is kondamn'it'a kaj oni pend'ig'is li'n per hok'o, en'pik'it'a sub li'a'j'n rip'o'j'n, en la nord-slovak'a urb'et'o Liptovský Mikuláš.
#001351
Antaŭ la ekzekut'o oni propon'is pardon'o'n, se li far'iĝ'os kapitan'o en la imperi'estr'a arme'o, sed Jánošík rifuz'is kaj fier'e dir'is: „Se vi mi'n rost'is, do mi'n ja eĉ for'manĝ'u!”
#001352
Li'a fam'o flug'is de buŝ'o al buŝ'o tra generaci'o'j. La nun'temp'a slovak'a, ĉeĥ'a kaj pol'a literatur'o'j mult'foj'e pri'skrib'as li'a'n viv'o'n en form'o de fabel'o'j, poem'o'j, roman'o'j, teatr'aĵ'o'j kaj film'o'j. En li'a nask'iĝ'vilaĝ'o Terchová trov'iĝ'as 7,5 metr'o'j'n alt'a statu'o, kre'it'a de la slovak'a skulpt'ist'o Ján Kulich.
#001353
Ankaŭ la ravin'o'j kaj kanjon'o'j en la slovak'a natur'rezerv'ej'o Rozsutec port'as la nom'o'n Jánošíkové diery (Tru'o'j de Jánošík).
#001354
1. kuruco: histori'a region'a esprim'o por liber'ec'batal'ant'o kontraŭ la Habsburgoj en Hungari'o en la 15a kaj 16a jar'cent'o'j.
#001355
Pro la tiel nom'at'a ĉeval'aĵ'o-skandal'o en Eŭrop'o, kiam montr'iĝ'is, ke ekzempl'e bov'o-produkt'aĵ'o'j en'hav'as foj'foj'e ĉeval'viand'o'n, mult'a'j butik'um'ant'o'j si'n turn'is al lok'a'j buĉ'ist'o'j, kred'ebl'e pli fid'ind'a'j ol super'bazar'o'j.
#001356
Tamen en Aŭstrio evident'as, ke ankaŭ mal'grand'a'j komerc'ist'o'j tromp'as. La viand'ist'o Josef Freitag (esperant'e: Jozefo Vendred'o) el Karintio, la plej sud'a federaci'a land'o, sekret'e miks'is pli kaj pli da ĉeval'viand'o en pork'o-bov'o-viand'o'n.
#001357
Komenc'e oni laŭd'is la daŭr'e kresk'ant'a'n kvalit'o'n de la kolbas'o'j. Pli kaj pli bon'e vend'iĝ'is la „karintiaj dom-kolbas'o'j”. Post 18 monat'o'j tamen ven'is la fin'o: DNA-analiz'o montr'is, ke la kolbas'o'j konsist'as cent'el'cent'e el ĉeval'aĵ'o. Post proces'o la viand'ist'o eventual'e sid'os dum 10 jar'o'j en karcer'o.
#001358
Ne tem'as pri la unu'a viand'o-skandal'o en Aŭstrio. Oft'e dum la last'a'j jar'cent'o'j oni trov'is hormon'o'j'n, medikament'o'j'n kaj venen'o'j'n en viand'o. Ĉiam oni postul'is pli regul'a'j'n kontrol'o'j'n de vend'ot'a'j nutr'aĵ'o'j, sed van'e. La ne'vend'ebl'a'n ĉeval'viand'o'n oni donac'is al mal'riĉ'ul'o'j. La nombr'o de vegetar'an'o'j kaj veganoj kresk'as.
#001359
Publik'a mon'o por privat'a koncert'o
#001360
Marsejlo, en Provenc'o, sud'a Franci'o, est'as elekt'it'a kiel eŭrop'a kultur'a ĉef'urb'o por la jar'o 2013. Tiu titol'o est'as laŭ'vic'e dispon'ig'at'a al eŭrop'a land'o, kiu post'e decid'as, kiu urb'o iĝ'u la tiu'jar'a kultur'a ĉef'urb'o.
#001361
Marsejlon oni decid'is elekt'i en septembr'o 2008. La decid'ant'o'j opini'is, ke Marsejlo bezon'as tiu'n help'o'n, kiu'n pov'as liver'i ĉef'urb'a status'o.
#001362
En la decid'o part'o'pren'is ĉiu reg'ist'ar'a tavol'o. La kultur'a'n program'o'n subvenci'as la franc'a reg'ist'ar'o, la region'a konsili'o, la departement'a konsili'o, la marsejla urb'a konsili'o, ali'a'j lok'a'j administraci'o'j kaj privat'a'j sub'ten'ant'o'j.
#001363
Konstru'ad'o de nov'a'j muze'o'j, re'nov'ig'o de mal'nov'a'j muze'o'j, ekspozici'o'j, spektakl'o'j (danc'o, cirk'o, teatr'o), koncert'o'j ktp aper'is en la program'o. Sam'temp'e mult'a'j part'o'j de la urb'o est'as re'nov'ig'at'a'j.
#001364
Tamen antaŭ kelk'a'j monat'o'j la marsejla urb'a konsili'o opini'is, ke mank'as grand'a somer'a koncert'o por al'log'i pli da hom'o'j. Do ĝi decid'is sub'ten'i koncert'o'n de David Guetta, disk'lud'ist'o kon'at'a en Franci'o kaj muzik-produkt'ant'o, kontraŭ la sum'o de 400 000 eŭr'o'j.
#001366
Krom'e ĝi decid'is sen'pag'e dispon'ig'i la park'o'n Borely (la plej grand'a park'o de la urb'o) al tiu koncert'o. Guetta plan'as koncert'i la 23an de juni'o, kaj la bilet'o'j kost'as inter 44 kaj 60 eŭr'o'j'n.
#001367
Do la urb'o financ'e help'as privat'a'n event'o'n de komerc'a art'ist'o (se oni konsider'as Guetta kiel art'ist'o'n), permes'as sen'pag'a'n uz'o'n de la plej grand'a park'o, dum la koncert'o rest'as mult'e'kost'a por la publik'o kaj grand'a font'o de profit'o por la „art'ist'o”.
#001368
Ceter'e neni'u sci'as, kiel la park'o est'os pur'ig'it'a kaj re'ord'ig'it'a post la koncert'o. Antaŭ kelk'a'j monat'o'j, la urb'a konsili'o rifuz'is dispon'ig'i la park'o'n al organiz'ant'o'j de lok'a elektro'muzik'a festival'o (Aires Libres – Liber'a'j aer'o'j), dir'ant'e, ke tio difekt'us la park'o'n.
#001369
Sed al tiu'j dek'mil'o'j da hom'o'j, kiu'j ven'os al la koncert'o de Guetta, ne grav'as: la urb'o (per mon'o de la impost'o'pag'ant'o'j) re'ord'ig'os la park'o'n.
#001370
Kompren'ebl'e mult'a'j lok'ul'o'j protest'as kontraŭ tiu ĉi mis'uz'o de publik'a mon'o. Dum nur unu semajn'o, mult'a'j re'ag'is. Pet'skrib'o est'as lanĉ'it'a: post unu semajn'o, ĝi ricev'is jam pli ol 15 000 sub'skrib'o'j'n, dum pli ol 28 000 membr'o'j al'iĝ'is al Facebook-grup'o (/) kontraŭ tiu subvenci'o.
#001371
Se dum vi'a antaŭ'ne'long'a vojaĝ'o en Italio la lok'a'j urb'o'j ŝajn'is al vi ja riĉ'a'j je art'o, sed tro griz'a'j el natur'a vid'punkt'o (kompar'e kun vi'a'j ŝajn'e verd'eg'a'j patr'uj'o'j), vizit'u re'foj'e la t.n. ital'a'n bot'o'n post kelk'a'j jar'o'j. Vi vid'os grand'a'n diferenc'o'n. Kial? Ĉar la 16an de februar'o en la ital'a du'on'insul'o ek'valid'is leĝ'o, kiu dev'ig'as ĉiu'j'n komun'um'o'j'n kun pli ol 15 000 loĝ'ant'o'j pli'alt'ig'i la nombr'o'n de plant'it'a'j arb'o'j. Pli preciz'e, ĉiu urb'o kaj grand'a vilaĝ'o dev'os plant'i al'don'a'n arb'o'n post la nask'iĝ'o aŭ la adopt'o de ĉiu nov'a infan'o.
#001372
Tia ĉi leĝ'o, ver'dir'e, daŭr'e ekzist'is ek'de la mal'proksim'a 1992, sed ŝajn'as, ke mult'a'j ital'o'j neglekt'is aŭ forges'is ĝi'n, kio ceter'e ne mal'oft'e okaz'as en sud-eŭrop'a'j land'o'j. Nun tamen far'iĝ'as fin'fin'e dev'ig'a ĝi'a observ'ad'o. La regul'o cel'as kontraŭ'batal'i, almenaŭ part'e, la iom'post'iom'a'n mal'aper'o'n de verd'a'j are'o'j sur la tut'a ital'a teritori'o. Tem'as last'a'temp'e, laŭ iom tim'ig'a'j statistik'o'j, pri perd'o de ok kvadrat'a'j metr'o'j en ĉiu sekund'o.
#001373
En la artikol'o De la ge'patr'o'j lern'u! (MONATO 2013/02, p. 14-15) Zlatko Tišljar skrib'as, ke „Ĉiu infan'o, lern'ant'e la ge'patr'a'n lingv'o'n, aŭd'as tag'e ĉirkaŭ 10 000 fraz'o'j'n kaj mem sam'kvant'e el'dir'as.” Mi ne est'as profesi'a instru'ist'o de fremd'a'j lingv'o'j, sed la nombr'o de fraz'o'j ŝajn'as al mi tro alt'a. Laŭ mi'a opini'o tem'as pri tajp'erar'o; est'is al'don'it'a unu nul'o pli ol dev'us est'i. Se la aŭtor'o skrib'us 1000 fraz'o'j'n, tio jam pov'us est'i pli real'a, sed ankaŭ tiam mi dub'as. Bedaŭr'ind'e, ke la aŭtor'o ne indik'as la aĝ'o'n de la infan'o'j, kiu'j est'as kapabl'a'j en temp'o de komput'il'o'j el'dir'i tag'e 1000 fraz'o'j'n.
#001375
Fru'mart'e de'nov'e okaz'is sur'strat'a'j konfront'o'j inter slav'o'makedon'o'j kaj alban'o'makedon'o'j en Skopj'e. Alban'o'j, kiel rimark'ig'is la politik'a analiz'ist'o Janusz Bugajski, est'as daŭr'e traktat'a'j en Makedonio kiel du'a'rang'a'j civit'an'o'j.
#001376
Not'ind'as sen'labor'ec'o kaj soci'a diskriminaci'o, dum la buĝet'o, sam'e la reprezent'iĝ'o de alban'o'j en publik'a'j instituci'o'j, mal'proporci'e favor'as slav'o'makedon'o'j'n. La oficial'a politik'o de la land'o nutr'as alban'o'fobi'o'n, kiu si'n montr'as ekzempl'e en stadion'o'j, kiam oni aŭd'as, ke „bon'a alban'o est'as ja mort'int'a alban'o”.
#001377
Plur'foj'e est'is baston'it'a'j alban'a'j ge'lern'ant'o'j, ekzempl'e en januar'o, kiam huligan'o'j atak'is kvar 16-jar'ul'o'j'n alban'a'j'n en Skopj'e. La pretekst'o est'is la nom'um'ad'o de nov'a ministr'o pri defend'ad'o, la alban'de'ven'a Telat Xhaferri. Tiam oni brul'ig'is ankaŭ la alban'a'n flag'o'n, kaj kelk'dek'o da hom'o'j est'is vund'it'a'j.
#001378
Manifestaci'e re'ag'is alban'o'j, sed ili'n kontraŭ'star'is an'o'j de la special'a polic'o. Protest'is sam'e la reg'ist'ar'o'j de Albanio kaj Kosovo kaj dek'o'j da alban'a'j asoci'o'j tra la mond'o.
#001379
En Vieno okaz'is la 5a Tut'mond'a Forum'o de la Alianc'o de Civiliz'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UNAOC). Fond'it'a en 2005 sub la patron'ec'o de UN, la alianc'o est'as prov'o re'ag'i al divid'iĝ'o kaj ekstrem'ism'o en la mond'o per kun'labor'o kaj dialog'o – sen'de'pend'e de naci'a'j kaj kultur'a'j lim'o'j.
#001380
La ĉiu'jar'a'j tut'mond'a'j forum'o'j est'as la plej alt'rang'a'j renkont'iĝ'o'j de la alianc'o. Ĝis nun forum'o'j okaz'is en Madrido (2008), Istanbulo (2009), Rio de Ĵanejro (2010) kaj Daŭh'o (2011).
#001382
En la viena renkont'iĝ'o part'o'pren'is pli ol 2000 politik'a'j reprezent'ant'o'j de 130 land'o'j. Inter ili est'is la ĝeneral'a sekretari'o de UN, Ban Ki-mu'n, la prezid'ant'o'j de Aŭstrio kaj Rumani'o, la emir'o de Kataro, la ĉef'ministr'o de Turki'o, ministr'o'j, diplomat'o'j, reprezent'ant'o'j de la civil'a soci'o, amas'komunik'il'o'j kaj scienc'o el la tut'a mond'o.
#001383
Sub la ĝeneral'a tem'o „Respond'ec'o, divers'ec'o kaj dialog'o” oni pri'diskut'is problem'o'j'n rilat'e al religi'a liber'ec'o, plur'ism'o, gazet'ar'a liber'ec'o kaj la rol'o de amas'komunik'il'o'j, migr'ad'o, integr'iĝ'o kaj divers'ec'o.
#001384
La cel'o de la viena forum'o est'is nov'a strategi'a direkt'iĝ'o de UNAOC. Post kvin jar'o'j de aktiv'a ag'ad'o oni analiz'is la ĝis'nun'a'n labor'o'n kaj met'is cel'o'j'n por la est'ont'ec'o en la t.n. Viena Deklar'o.
#001385
La alianc'o en'fokus'ig'os si'a'n labor'o'n laŭ'tem'e kaj met'os nov'a'n geografi'a'n akcent'o'n. Do est'os region'a strategi'o pri la danub'a basen'o, nigr'amar'a region'o, sud'a Kaŭkazo kaj centr'a Azi'o.
#001386
La konferenc'o lok'iĝ'is en la aŭstr'a dialog'a tradici'o. Per dialog'o de kultur'o'j kaj religi'o'j Aŭstrio kontribu'as konstant'e por star'ig'i tut'mond'a'n konfid'o'n kaj pac'o'n. Vieno kiel tradici'a dialog'centr'o prezent'is ideal'a'n lok'o'n por la forum'o.
#001387
La ĝeneral'a sekretari'o de UN, Ban Ki-mu'n, avert'is pri religi'a milit'o en Sirio. Li dir'is, ke la land'o est'as ekster'ordinar'a mozaik'o el trib'o'j, lingv'o'j kaj religi'o'j. Li est'as zorg'o'plen'a pri religi'a kaj etn'a per'fort'o. Krom'e li esprim'is mal'trankvil'o'n pri la milit'o en Mali'o kaj la konflikt'o en Proksim'a Orient'o.
#001388
La hispan'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, José Manuel Garcia-Margallo, decid'e kontraŭ'is milit'a'n solv'o'n de la konflikt'o en Sirio. Hispanio sub'ten'as politik'a'n solv'o'n per naci'a dialog'o, kiel propon'is la medaciisto de UN pri Sirio Lakhdar Brahimi.
#001389
La turk'a ĉef'ministr'o Recep Tayyip Erdoğan [reĝep tajip érdoan] al'vok'is la inter'naci'a'n komun'um'o'n al ag'o'j. Ĝis nun en Sirio est'as murd'it'a'j 60 000 hom'o'j kaj cent'mil'o'j fuĝ'is. „Se ni ferm'us ni'a'j'n okul'o'j'n antaŭ la evolu'o'j, tio est'us jam erar'o de la hom'ar'o”, dir'is Erdoğan.
#001390
Li postul'is re'form'o'n de UN. Du el la kvin veto'o-land'o'j en la Sekur'ec'a Konsili'o blok'as solv'o'n de la konflikt'o, kio est'as „fundament'a problem'o”, laŭ Erdoğan. Rusio kaj Ĉini'o voĉ'don'is kontraŭ plur'a'j rezoluci'o'j pri Sirio.
#001391
Direkt'e al la siria prezid'ant'o Bashar al-Assad deklar'is la emir'o de Kataro, Ŝejk'o Hamad bi'n Khalifa al-Thani: „Est'as praktik'at'a genocid'o en Sirio far'e de reĝim'o, al kiu mank'as legitim'ec'o”. La kritik'o mal'mult'e surpriz'is: la mal'grand'a emir'land'o kaj Sauda Arabi'o est'as kalkul'at'a'j inter la plej grand'a'j sub'ten'ant'o'j de la siria opozici'o.
#001392
La turk'a ĉef'ministr'o mal'trankvil'is ne nur pri la situaci'o en Sirio. Li konstat'is ankaŭ „pli'iĝ'o'n de ras'ism'o en Eŭrop'o” sam'e kiel „kalumni'ad'o'n” al islam'an'o'j. „Islam'an'o'j ne dev'as est'i ofend'at'a'j”, plend'is Erdoğan. Islamfobio est'as krim'o kontraŭ human'ism'o – kiel faŝism'o, antisemit'ism'o kaj cion'ism'o.
#001393
Pro ĉi-last'a vort'o li'n kondamn'is UN, Israelo kaj Uson'o. En Vieno oni bedaŭr'is la el'dir'o'n. Parol'ist'o de la aŭstr'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Michael Spindelegger, dir'is: „Tiu egal'ig'o est'as en'tut'e mal'akcept'ebl'a.”
#001394
Ok jar'o'j'n post la fond'o de la Alianc'o de Civiliz'o'j ne mank'as bon'a vol'o, sed rezult'o'j. Jorgé Sampaio, la eks'iĝ'ant'a ĝeneral'a sekretari'o de la alianc'o, emfaz'is: „La parol'ad'o'j ne est'as tiel grav'a'j, sed la ag'o'j.” Ali'a mank'o: dum la islam'a'j ŝtat'o'j part'o'pren'is kun alt'rang'a'j reprezent'ant'o'j, mult'a'j eŭrop'a'j land'o'j kaj Uson'o est'is reprezent'at'a'j de si'a'j ambasador'o'j en Vieno.
#001395
Krom politik'ist'o'j kaj diplomat'o'j la alianc'o propon'is ankaŭ forum'o'n, kiu'n util'ig'is ge'jun'ul'o'j, reprezent'ant'o'j de la civil'a soci'o kaj, super'averaĝ'e por inter'naci'a'j konferenc'o'j, vir'in'o'j. Al ili la viena aranĝ'o dispon'ig'is dialog'o'n kaj ŝanc'o'n met'i baz'o'n por est'ont'a'j komun'a'j iniciat'o'j.
#001396
La eks'a portugal'a prezid'ant'o, Jorgé Sampaio, trans'don'is la gvid'o'n de la alianc'o al la katara diplomat'o Nassir Abdulaziz al-Nasser.
#001397
„Bedaŭr'ind'e, la tragedi'o daŭr'as kaj daŭr'os” dir'as Garvan Maka'j (MONATO 2012/12, p. 12). Li ne menci'is la ekzist'o'n de UN, kiu est'is fond'it'a (1945) por la real'ig'o de pac'a kun'viv'ad'o kaj kun'ekzist'ad'o de ĉiu'j membr'o-ŝtat'o'j.
#001398
UN hav'as si'a'n Sekur'ec'a'n Konsili'o'n, kiu dev'as real'ig'i pac'a'n kun'ekzist'o'n, sed ĝi ne real'ig'is tio'n ĝis nun. Tial la hom'ar'o kaj UN dev'as iel pli'bon'ig'i la ag'ad'o'n de la Konsili'o kaj en tio est'as real'a esper'o de la hom'ar'o.
#001399
Pac'em'a'j hom'o'j en la tut'a mond'o est'as en grand'eg'a pli'mult'o, tial ni bezon'as organiz'e kaj obstin'e postul'i de ni'a'j politik'a'j reprezent'ant'o'j la real'ig'o'n de pac'a kun'ekzist'o.
#001400
Mi vol'as gratul'i vi'n pro la admir'ind'a artikol'o de Paŭl Peeraerts Amar'a krom'gust'o (MONATO 2013/03, p. 5). Ja, hodiaŭ, mult'a'j ge'jun'ul'o'j opini'as, ke ekzist'is nur genocid'o de jud'o'j kaj cigan'o'j far'e de la nazi'o'j. Est'as bon'e memor'ig'i al ili, ke genocid'o'j abund'is en ni'a mizer'a mond'o, en Amerik'o, en Azi'o, en Afrik'o, en Eŭrop'o kaj en Aŭstrali'o. Celebr'i ili'n kun'e est'us ja plej just'a ag'o. Por ke la hom'o ne plu est'u lup'o por la hom'o.
#001401
Dek'o da lingv'o'j lern'ebl'as en „Kaf'ej'o de la lingv'o'j”, kiu funkci'as ĉiu'n merkred'o'n de la 17a ĝis la 20a hor'o en Vieno. En tri salon'o'j star'as tabl'o'j, ĉiu por unu lingv'o.
#001402
Dum fru'mart'a vesper'o aŭd'iĝ'is ekzempl'e jen'a'j lingv'o'j: arab'a, bosna-kroat'a-serb'a, esperant'a, franc'a, german'a, grek'a, hispan'a, ital'a, pol'a, ruman'a kaj turk'a. Ĉiu, kiu vol'as trans'don'i si'a'n lingv'a'n sci'o'n, rajt'as mal'ferm'i tabl'o'n. En'ir'i neniom kost'as.
#001403
Kontraŭ modest'a prez'o aĉet'ebl'as trink'aĵ'o'j kaj et'a'j manĝ'aĵ'o'j. Organiz'as la sesi'o'j'n la privat'a asoci'o Kontaktepool [kontáktepul]. La adres'o de la kaf'ej'o: Einsiedlerplatz 5, 1050 Wien. Inform'o'j: .
#001404
Svis'land'o hav'as 3,5 oficial'a'j'n lingv'o'j'n. La romanĉ'a est'as nur du'on'e oficial'a. La german'a est'as parol'at'a de 70 % de la loĝ'ant'o'j, la franc'a de 20 % kaj la ital'a de 10 %.
#001405
Laŭ la svis'a leĝ'o ĉiu teritori'o, ĉu vilaĝ'o, urb'o aŭ region'o, hav'as oficial'a'n lingv'o'n. Tio signif'as, ke tie la reg'ist'ar'o al'parol'as la civit'an'o'j'n per tiu lingv'o. Publik'a'j lern'ej'o'j uz'as tiu'n lingv'o'n, la ŝild'o'j sur'strat'a'j aper'as en tiu lingv'o. Ne ebl'as iel eskap'i la lok'a'n lingv'o'n. Al'ven'int'o'j, ĉiu'j nov'a'j loĝ'ant'o'j lern'u ĝi'n.
#001406
En mart'o 2013 la urb'o Fribourg/Freiburg (franc'a/german'a) aper'ig'is si'a'n nov'a'n emblem'o'n. Tio nask'is grand'a'n koler'o'n ĉe german'lingv'an'o'j de tiu ĉi teori'e franc'lingv'a urb'o, ĉar leg'iĝ'as nur la franc'a.
#001408
German'lingv'an'o'j asert'as, ke tiu region'o'teori'o est'as mez'epok'a, kaj ke oni adapt'iĝ'u al la nov'a era'o, kie miks'iĝ'as mult'a'j hom'o'j el plej divers'a'j origin'o'j. La kanton'o Fribourg/Freiburg est'as du'lingv'a, la lingv'a lim'o tra'ir'as ĝi'a'n teritori'o'n, tamen la urb'o Fribourg situ'as en la franc'parol'a part'o.
#001409
En mart'o la horloĝ'o'kompani'o Swatch el'don'is raport'o'n en la svis'german'a dialekt'o. Tiu provok'a far'o intenc'as insist'i pri la ide'o Swiss made, do far'it'a en Svis'land'o kaj do aŭtent'a produkt'aĵ'o svis'a.
#001410
Tamen la oficial'a lingv'o laŭ la svis'a konstituci'o est'as ne la aleman'a dialekt'o, sed la german'a, la norm'a german'a. Ali'flank'e la aleman'a est'as aŭtent'a svis'a lingv'o, la german'a ne.
#001411
La reg'ist'ar'o de Litovio, konsci'ant'e, ke la eston'o'j jam ek'de du jar'o'j hav'as la komun'a'n eŭrop'a'n valut'o'n eŭr'o kaj ke la latv'o'j deklar'is si'a'n pret'ec'o'n ek'cirkul'ig'i ĝi'n ek'de la jar'o 2014, fin'fin'e decid'is, ke ĝi ne vol'as rest'i kvazaŭ Balt'a Cindr'ul'in'o. La reg'ist'ar'o oficial'e iniciat'is strategi'o'n pri cirkul'ig'o de eŭr'o en Litovio ek'de 2015.
#001412
Fin'e de februar'o la reg'ist'ar'o de Litovio akcept'is plan'o'n, kiu gvid'os la land'o'n al ek'uz'o de eŭr'o en 2015. Sam'temp'e la ĉef'ministr'o Algirdas Butkevičius deklar'is, ke tiu'cel'e la reg'ist'ar'o ne lanĉ'os ajn'a'j'n art'e'far'it'a'j'n rimed'o'j'n. La proced'o'n administr'os strategi'a komision'o kun'ord'ig'a kaj labor'grup'o'j laŭ kompetent'o. Ili analiz'os, kiel help'i entrepren'o'j'n por prepar'iĝ'o al eŭr'o, kiel protekt'i konsum'ant'o'j'n kontraŭ eventual'a'j fi'uz'o'j, kiel dec'e inform'i la soci'o'n ...
#001413
Unu foj'o'n en tri monat'o'j la komision'o kaj la kun'ord'ig'a labor'grup'o est'os inform'at'a'j kiel Litovio respond'as al la kriteri'o'j de konverĝ'o kaj al tiu'j de Maastricht: pri inflaci'o, buĝet'a deficit'o, ŝtat'a ŝuld'o kaj indic'o'j pri stabil'ec'o de la valut'o.
#001414
Enket'ad'o de la popol'o, organiz'it'a en la jar'o 2011, tamen montr'is, ke 49 % de la enket'it'o'j (plej'part'e 65-74 jar'aĝ'a'j person'o'j) est'as kontraŭ eŭr'o kaj ke ĝi'n apog'as nur 43 %.
#001415
La ĉef'ministr'o rimark'as, ke neni'u pli'a referendum'o est'as neces'a por decid'i ĉu nilitovoj viv'u kun eŭr'o aŭ sen ĝi. „En la traktat'o pri al'iĝ'o al Eŭrop'a Uni'o jam est'as not'it'a la dev'ig'o pri ek'cirkul'ig'o de eŭr'o. Krom'e ni'a nun'a valut'o lido est'as firm'e lig'it'a kun eŭr'o, kio signif'as, ke fakt'e Litovio jam nun posed'as la komun'a'n eŭrop'a'n valut'o'n. Tamen mank'o de real'a eŭr'o mal'favor'as la kondiĉ'o'j'n de eksport'ad'o kaj import'ad'o”, li dir'is.
#001416
Kiel avantaĝ'o'n de eŭr'o'posed'o Butkevičius menci'is la ebl'o'n pri akir'o de prunt'o'j je mal'pli alt'a rent'o. Litovio kun eŭr'o ankaŭ far'iĝ'os pli al'log'a lok'o por ekster'land'a'j invest'ant'o'j kaj for'iĝ'os el'spez'o'j pri konvert'ad'o de litova mon'o al ekster'land'a valut'o. Sam'temp'e la ĉef'ministr'o konsent'is, ke neces'os aktiv'ig'i klar'ig'procez'o'n por la hom'o'j, kiu'j ĝis nun mal'simpati'as eŭr'o'n.
#001417
Kun optimism'o tiu'n paŝ'o'n de la reg'ist'ar'o akcept'is ankaŭ la prezid'ant'o de Litovio, Dali'a Grybauskaite. „La nun'a reg'ist'ar'o hav'as ŝanc'o'n. La kriz'a period'o fin'iĝ'is kaj la ekonomi'o de Litovio komenc'as kresk'i. Tial la reg'ist'ar'o pov'os iom liber'iĝ'i; ĝi mov'iĝ'os kvazaŭ aviad'il'o laŭ'vent'e: for'iĝ'os ajn'a streĉ'o kaj dev'ig'o de ŝpar'ad'o. Mi esper'as, ke la reg'ist'ar'o favor'e el'uz'os la kondiĉ'o'j'n. La jar'o 2015 est'as bon'a ŝanc'o por la eŭr'o'lanĉ'o, ĉar post'e komenc'iĝ'os la antaŭ'elekt'a period'o kaj far'i tio'n est'os ne tiel facil'e.”
#001418
Nun eŭr'o funkci'as en 17 el la 27 land'o'j de Eŭrop'a Uni'o. Por en'ir'i la eŭr'o'zon'o'n la ŝtat'o dev'as plen'um'i la tiel nom'at'a'j'n kriteri'o'j'n de Maastricht, lig'it'a'j'n al la deficit'o de la ŝtat'a'j financ'o'j, inflaci'o kaj prunt'o'j. Tio signif'as, ke la fisk'a deficit'o dev'as ne super'i 3 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) kaj ke la ŝtat'a prunt'o ne pov'as est'i pli grand'a ol 60 % de MEP. La ĉef'a obstakl'o por Litovio est'as la tro alt'a inflaci'o. Ĝi kaŭz'is mal'sukces'o'n en 2007, kiam Litovio unu'a'foj'e streb'is ek'posed'i eŭr'o'n.
#001419
Oni prognoz'as, ke ĉi-jar'e la litova MEP kresk'os je 3,1 %. Sam'grand'a dev'us est'i la jar'a inflaci'o.
#001420
Rim'ant'as Šadžius, la ministr'o pri financ'o'j, cert'ig'is, ke Litovio ne al'pren'os ajn'a'j'n art'e'far'it'a'j'n dispon'o'j'n kaj pen'os lim'ig'i la inflaci'o'n, kiu minac'as la eŭr'o'lanĉ'o'n, sen drast'a'j ag'ad'o'j.
#001421
Ĉiu eŭr'o-land'o posed'as propr'a'j'n mon'er'o'j'n, kies unu'a flank'o est'as la sam'a por ĉiu'j land'o'j kaj la ali'a tip'e land'a. Litovio en la jar'o 2004 proklam'is konkurs'o'n pri la kre'o de la naci'a flank'o de la eŭr'o'mon'er'o. Ĝi'n part'o'pren'is 14 art'ist'o'j. La komision'o decid'is, ke la plej taŭg'a est'as la propon'o la naci'a'n flank'o'n ornam'i per la ŝtat'a simbol'o. Tiel opini'is ankaŭ la pli'mult'o de la litovoj.
#001422
Respond'e al la artikol'o de Paul Gubbins pri la brit'a reĝ'a famili'o (Mort'as fleg'ist'in'o: kiu kulp'as?, MONATO, 2013/02, p. 5), mi dezir'as dir'i, ke oni dev'us agnosk'i la fakt'o'n, ke la pli'mult'eg'o de la popol'o en Briti'o prefer'as re'ten'i la monarki'o'n. Cert'e la sistem'o ne est'as perfekt'a, tamen la alternativ'o en mult'e da demokrati'a'j respublik'o'j en la mond'o est'as oft'e – tamen kompren'ebl'e ne ĉiam – ne'kon'at'a prezid'ant'o, kiu ag'as kiel kompromis'land'estr'o kaj est'as simpl'e antaŭ'figur'o, kiu'n preskaŭ neni'u ekster la land'o mem kon'as. Ekzempl'e en Germanio probabl'e la ceter'o de la mond'o grand'part'e supoz'as, ke la kancelier'in'o Angel'a Merkel est'as fakt'e la prezid'ant'in'o pro ŝi'a vast'a potenc'o, kaj pov'as est'i ke mult'a'j hom'o'j neniam aŭd'is pri Jochim Gauck, nun'temp'e prezid'ant'o ek'de mart'o 2012, kiu lud'as mal'pli grav'a'n rol'o'n en la politik'o en Germanio.
#001423
Kiel, kiam, kial lern'i fremd'a'n lingv'o'n?
#001424
La aŭtor'o prezent'as si'a'j'n argument'o'j'n, dir'ant'e, ke el'spez'at'a'j est'as grand'a'j mon'sum'o'j por instru'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n. Tamen por taks'i la efik'o'n de ag'ad'o, inkluziv'e de eduk'ad'o, neces'as apud'met'i la kost'o'j'n al la ating'o'j kaj lig'it'a'j bon'o'j. Tiel oni ja pov'us argument'i por la potencial'a'j pozitiv'a'j kontribu'o'j de pli vast'a uz'ad'o de Esperant'o.
#001426
Diferenc'o, kiu klar'ig'as tio'n, est'as motiv'ad'o. La nivel'o kaj vast'iĝ'o de la angl'a eg'e kresk'as en Hungari'o (kaj mult'land'e) ek'de la moment'o, kiam ĝi iĝ'is dev'ig'a. Mi ne vol'us dir'i, ke tio est'as universal'a, sed est'as tia tendenc'o. De'nov'e, kial'o'j plur'as: grand'a motiv'ad'o, ampleks'a kaj al'log'a apog'a infra'struktur'o kaj la fakt'o, ke instru'ad'o de la angl'a far'iĝ'as ĉiam pli cel'traf'a, efik'a kaj modern'a – kvalit'o'j, kiu'j'n grand'part'e ni ne kapabl'as ating'i en la Esperant'o-instru'ad'o.
#001430
La aŭtor'o prav'as, ke beb'o'j kaj et'ul'o'j hav'as mir'ind'a'j'n lingv'o'lern'a'j'n kapabl'o'j'n – sed tiu'j ne konserv'iĝ'as tra la tut'a viv'o. Do, fals'as la argument'o, ke ĉio solv'iĝ'os, se ni'a'j instru'program'o'j nur aplik'os la hejm'a'j'n metod'o'j'n. Tiu komplet'sorb'a period'o jam komenc'as mal'kresk'i ek'de la aĝ'o de kvar jar'o'j. Ĝis dek tri jar'o'j ĝi est'as preskaŭ tut'e for. Tamen rest'as ver'e, ke jun'ul'o'j hav'as pli'a'j'n lingv'o'lern'a'j'n kapabl'o'j'n ol mal'jun'ul'o'j. Esperant'o est'as praktik'e la sol'a lingv'o, kiu'n hom'o pov'as ek'lern'i post la aĝ'o de ses'dek jar'o'j kaj tamen ating'i la nivel'o'n de de'nask'ul'o.
#001431
La artikol'o iel mal'traf'as la esenc'o'n de tiu fru'aĝ'a lingv'o'lern'ad'o. Jes, ge'patr'o'j prezent'as simpl'a'j'n kant'o'j'n. Konsci'a'j ge'patr'o'j ja „adapt'as la lingv'o'n al la kapabl'o de la infan'o”. Sed mult'a'j ne far'as tio'n. Kaj la infan'o „tamen” lern'as la lingv'o'n. Jen la unik'ec'o de infan'et'a cerb'o. Ĝi kapabl'as akcept'i tut'e ne'filtr'it'a'n lingv'o'uz'o'n de la ge'patr'o'j, de ali'a'j, kaj de la ĉirkaŭ'o. Tio simil'as al la gugl'a al'ir'o al traduk'ad'o: la komput'il'a program'o ne bezon'as sci'i la regul'o'j'n de la du koncern'a'j lingv'o'j; ĝi bezon'as nur abund'eg'o'n da ekzempl'o'j.
#001432
La infan'et'a cerb'et'o bezon'as abund'a'n, intens'a'n kaj vari'a'n bombard'o'n de lingv'o'uz'o. Ĝi pri'labor'as tiu'n kakofoni'o'n kaj tag'o'n post tag'o kre'as mem skem'o'n, kiu ord'ig'as la element'o'j'n kaj kre'ad'as skelet'o'n kaj struktur'o'n, kiu ja pri'skrib'as la aŭd'at'a'n lingv'o'n – sen'konsider'e, kiom komplik'a kaj mal'logik'a ĝi est'as.
#001433
Do „pedagog'a'j instanc'o'j kaj scienc'ist'o'j” ja kompren'as, ke tio, kio valid'as por infan'o ĝis la aĝ'o de kvar jar'o'j, ĉiam mal'pli valid'as por lern'ant'o'j en pli grand'a aĝ'o. Bedaŭr'ind'e. Ili tamen pled'as por pli fru'a komenc'o de fremd'lingv'a lern'ad'o, kaj tio nun kresk'as. Tio princip'e ekspluat'as la rest'ant'a'n, sed mal'kresk'ant'a'n kapabl'o'n sorb'i ne'filtr'it'a'j'n lingv'o'j'n. Ni risk'as ne uz'i tiu'n avantaĝ'o'n, se ni tro fort'e doz'as la material'o'n kaj „beb'um'as” la lern'ant'o'j'n.
#001435
Absolut'e ĝust'as, ke „instru'ist'o ne sufiĉ'e parol'as en la instru'at'a lingv'o” – mi dir'us tamen, ke tio pli valid'as pri Esperant'o ol pri ali'a'j lingv'o'j (kaj eg'e vari'as de land'o al land'o). Tamen grav'as klas'grand'o. Est'us iluzi'o imag'i klas'o'j'n de kvin-ok infan'o'j en oficial'a lern'ej'a sistem'o. Uz'o de mult'a grup'a aŭ par'a labor'o kun mult'a'j parol'ebl'o'j (aŭ parol'dev'ig'o) don'as la avantaĝ'o'j'n de et'grup'ec'o eĉ en'e de la lim'o'j de kler'ig'ekonomi'a real'ec'o.
#001437
Sam'e ne nepr'as, ke instru'ist'o'j ĉiam est'u de'nask'a'j parol'ant'o'j – kio financ'e toler'ebl'as nur en privat'a'j lern'ej'o'j aŭ lern'ad'o. Klar'e dezir'ind'as, ke lern'ant'o'j hav'u foj'foj'e kaj eĉ regul'e al'ir'o'n al de'nask'a reg'ant'o, kiu inter'ag'u kun lern'ant'o'j nepr'e en la cel'lingv'o. Sed preter tio sufiĉ'as kompetent'a ne'de'nask'a instru'ist'o, kondiĉ'e, ke ties prononc'o kaj lingv'o'reg'o est'u adekvat'a'j, kaj ke signif'a part'o (ne nepr'e la tut'o) de ĉiu lecion'o okaz'u en la cel'lingv'o.
#001438
Formal'e trejn'it'a lingv'o'instru'ist'o absolut'e sci'as lim'ig'i si'a'n lingv'aĵ'o'n al tiu de si'a'j lern'ant'o'j, ĉar tio form'as part'o'n de la trejn'ad'o. Ironi'e, de'nask'a parol'ant'o est'as ĝust'e tiu, kiu risk'as ne kapabl'i far'i tio'n, pro tro'a flu'ec'o, idiom'uz'o kaj mank'o de didaktik'a trejn'ad'o.
#001439
Ĉiu jam kon'as la roman'o'n Mil naŭ'cent ok'dek kvar de Georg'e Orwell? Kiel indik'as la dors'o'tekst'o de la Mondial-el'don'o, plur'a'j esprim'o'j el la libr'o establ'iĝ'is en la angl'a lingv'o, kaj plur'a'j el ĝi'a'j koncept'o'j establ'iĝ'is kiel esenc'a part'o de ni'a kultur'o. Tial, eĉ se oni ne leg'is ĝi'n kaj eĉ se oni spekt'is neniu'n el la plur'a'j film'ig'o'j, tamen, oni kon'as ĝi'n iom'et'e. Sed la fam'o pri libr'o ne ĉiam ĝust'e spegul'as la original'a'n verk'o'n. Leg'ant'e ĉi tiu'n verk'o'n, eĉ re'leg'ant'e ĝi'n, oni pov'as surpriz'iĝ'i, trov'ant'e, ke ĝi ne est'as preciz'e tia, kiel oni atend'is.
#001441
„Se vi vol'as bild'o'n pri la futur'o, imag'u bot'o'n tret'ant'a'n sur hom'a vizaĝ'o – etern'e.” (p. 246)
#001443
Al la pesimism'o de la bild'o kontribu'as, ke Winston kaj Juli'a eĉ ne est'as tre hero'a'j. Che Guevara laŭ'dir'e koment'is (sed mi ne trov'is efektiv'a'n cit'aĵ'o'n), ke por spron'i la hom'o'j'n al batal'o ne sufiĉ'as am'o al just'o kaj kun'sent'o por la viktim'o'j de mal'just'o, sed neces'as koler'o. Ĉe Winston kaj Juli'a la ĉef'a sent'o eĉ ne est'as koler'o, sed mal'am'o. Ili mal'am'as la Parti'o'n kaj ili mal'am'as Grand'a'n Frat'o'n, adopt'ant'e la sent'o'n, kiu'n la ŝtat'o mem kultiv'as en si'a'j reg'at'o'j per si'a'j „Du Minut'o'j da Hat'o”.
#001444
Sed Winston kaj Juli'a am'as unu la ali'a'n, oni pov'as re'bat'i. Jes, ver'e, sed ili'a am'o est'as tut'e mal'romantik'a; mal'mult'e da sentimental'ec'o trov'iĝ'as en ĉi tiu rakont'o. Dum la Du Minut'o'j da Hat'o (p. 22), Winston vol'as per'fort'e seks'um'i kun Juli'a kaj murd'i ŝi'n. Li rakont'as tio'n al ŝi post'e, sed ŝi ne ŝok'iĝ'as. Ŝi mem tez'as (p. 125): „La tut'a'j parad'ad'o kaj kri'o'j, [...], est'as nur putr'int'a seks'o. Se oni intern'e feliĉ'as, kial oni ekscit'iĝ'us pri Grand'a Frat'o”. Tial amor'ad'o est'as revoluci'a ag'o kontraŭ la Parti'o.
#001445
Sufiĉ'e pri la roman'o. Kia la traduk'o?
#001448
Nu, ĝi est'as akcept'ebl'a. Oni pov'as ĝi'n leg'i, kaj oni ne perd'as tro, leg'ant'e ĝi'n anstataŭ la original'o. Sed ĝi cert'e ne est'as majstr'aĵ'o, kaj tio'n oni konstat'as jam ĉe la fin'o de la unu'a aline'o, kie tra la pord'o en'ir'as „nebul'et'o de er'o'plen'a polv'o”. Neni'o en la original'o prav'ig'as „nebul'et'o'n”, kaj „er'o'plen'a polv'o” ŝajn'as sen'senc'aĵ'o. Se traduk'i pli-mal'pli laŭ'vort'e, tem'as en la original'o pri „kirl'o de sabl'ec'a polv'o”. En la traduk'o far'it'a de Joxemari Sarasua tem'as pri „polv'a vent-puŝ'o”, kiu est'as almenaŭ bel'son'a esprim'o; oni pov'as ver'ŝajn'e el'turn'iĝ'i sen la sabl'o.
#001449
Pri stil'a'j demand'o'j ĉiu hav'as si'a'n propr'a'n opini'o'n, do cert'e ne ĉiu'j konsent'os pri la sekv'a'j kritik'o'j, sed jen kelk'a'j ali'a'j afer'o'j, kiu'j ne plaĉ'is al mi:
#001452
5. Mult'a'j angl'ism'o'j (mi ne pov'as diven'i, kiu'j est'as erar'o'j, kaj kiu'j intenc'e elekt'it'a'j): mort'ul'o'j anstataŭ mort'int'o'j, sen'vari'e anstataŭ sen'escept'e, demonstraci'o (kaj en unu lok'o „demonstr'at'o”) anstataŭ manifestaci'o, selekt'i, „krev'o'j de la klif'o”, norman'a anstataŭ normand'a, konfid'o anstataŭ fid'o, oportun'o anstataŭ okaz'o aŭ ŝanc'o, „slab'o'n da ĉokolad'o”, „aŭtorizis”, re'serĉ'i, vivida, ...
#001456
Plan'o'j por la konstru'ad'o de templ'o por ateist'o'j en Londono mez'e de kvartal'o de inter'naci'a'j bank'ofic'ej'o'j kaj mez'epok'a'j preĝ'ej'o'j jam kaŭz'is konflikt'o'n inter ne'kred'ant'o'j kaj kred'ant'o'j.
#001460
La svis'a filozof'o kaj verk'ist'o Alain de Botton, nun loĝ'ant'a en Londono, propon'as la konstru'ad'o'n de tur'o 46 metr'o'j'n alt'a omaĝ'e al „nov'a ateism'o”. Anstataŭ atak'i religi'o'n, la ide'o est'as konstru'i impon'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n, kiu'j don'os al hom'o'j pli bon'a'n senc'o'n de perspektiv'o. Oni pov'us konstru'i templ'o'n dediĉ'it'a'n al ĉio admir'ind'a kaj bon'a, kiu pov'us signif'i am'o'n, amik'ec'o'n aŭ trankvil'ec'o'n.
#001461
Kelk'a'j opini'as, ke templ'o por ateism'o est'as per si mem kontraŭ'dir'o, ĉar ateist'o'j ne bezon'as templ'o'j'n. Se oni vol'us el'spez'i mon'o'n por tiu cel'o, pli bon'e est'us uz'i tiu'n mon'o'n por la pli'bon'ig'o de sekular'a instru'ad'o kaj konstru'ad'o de ne'religi'a'j lern'ej'o'j, kiu'j instru'us raci'a'n, skeptik'a'n kaj kritik'a'n rezon'ad'o'n.
#001462
La templ'o propon'it'a de de Botton el'vok'as pli ol 300 milion'o'j'n da jar'o'j de la ekzist'o de viv'o sur la ter'o. Ĉiu centi'metr'o de la intern'a'j sekci'o'j de la tur'o est'is projekt'it'a por reprezent'i la evolu'o'n de milion'o da jar'o'j kaj mal'larĝ'a stri'o reprezent'os la relativ'e mal'grand'a'n kvant'o'n de temp'o, en kiu hom'o'j unu'e ek'paŝ'is sur la ter'o.
#001463
La elekt'o konstru'i la tur'o'n en la kor'o de la financ'a kvartal'o de Londono origin'is el la percept'o, ke tie la hom'o'j pli serioz'e perd'is la perspektiv'o'n de la prioritat'o'j de si'a viv'o. La ide'o pri la tur'o ne est'as nov'a, kaj spegul'as fru'a'j'n ide'o'j'n pri ateist'a'j templ'o'j. La uz'o de preĝ'ej'o'j kiel templ'o'j de rezon'ad'o dum la franc'a revoluci'o kaj la renkont'ej'o'j funkci'ig'at'a'j de human'ist'o'j en Londono est'as pas'int'a'j ekzempl'o'j.
#001464
La tur'o-templ'o hav'os unu'op'a'n pord'o'n, tra kiu vizit'ant'o'j en'ir'os, kvazaŭ ili est'us en'ir'ant'a'j art'galeri'o'n. La plat'a tegment'o est'os mal'ŝirm'it'a de la element'o'j de la natur'o. Beton'a'j mur'o'j est'os krust'o'kovr'it'a'j per geologi'a'j motiv'o'j.
#001465
Human'ist'o'j dir'as, ke est'as mis'koncept'o konstru'i kvazaŭ religi'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n, ĉar ateist'o'j ne bezon'as templ'o'j'n por esplor'i la signif'o'n de la viv'o. Ili opini'as, ke religi'o proviz'as kred'ant'o'j'n per rezult'o'j, kiu'j'n scienc'o ne pov'as re'don'i. Kred'ant'o'j lern'as el si'a religi'a kred'o respekt'em'o'n al di'o, sci'vol'o'n, signif'o'n kaj perspektiv'o'n de la viv'o. Ne'kred'ant'o'j spert'as la sam'a'j'n sent'o'j'n per'e de art'o, natur'o, hom'a'j inter'rilat'o'j kaj rakont'o'j pri la viv'o ĝeneral'e. Kelk'a'j religi'ul'o'j opini'as, ke konstru'i monument'o'n est'as agnosk'o de tio, ke hom'a'j est'aĵ'o'j est'as pli ol polv'o.
#001466
Mi leg'is la mal'long'a'n sed tre interes'a'n kaj traf'a'n artikol'o'n Rapid'e manĝ'i, rapid'e dik'iĝ'i de Lenio Marobin (MONATO 2013/03, p. 16). Dank'o'n pro la en'hav'o. Mi vol'us nur rimark'ig'i, ke ankaŭ Slovaki'o hav'as pli kaj pli mult'e da tro'pez'a'j infan'o'j kaj adolesk'ul'o'j. La kial'o'j: enorm'a nutr'ad'o kaj ali'flank'e mal'sufiĉ'e da korp'a aktiv'ec'o. Sekv'as la logik'a rezult'o al la san'stat'o: diabet'o, alt'a sang'o'prem'o, mal'san'o'j de kor'o kaj vaskul'ar'o, mal'san'o'j de artik'o'j ktp. Mi'a demand'o est'as la jen'a: Ĉu tro'pez'ec'o est'as ver'e kronik'a kaj civiliz'a mal'san'o, aŭ ĝi est'as nur mal'ĝust'a viv'o'stil'o? Kaj mi'a last'a rimark'o: la 22a de maj'o est'as la eŭrop'a tag'o de obez'ec'o. Jen est'as okaz'o ek'medit'i, kiel pli'bon'ig'i la kvalit'o'n de si'a san'stat'o kaj jen'manier'e ankaŭ la kvalit'o'n de si'a viv'o.
#001467
Mihail Korotkov prezent'is en la aŭgust'a-septembr'a numer'o de MONATO (p. 20-21) interes'a'n tra'rigard'o'n al la tjurk'a'j lingv'o'j. Bedaŭr'ind'e en ĝi est'as ne'ĝust'aĵ'o'j kaj simpl'ig'o'j, kiu'j risk'as erar'ig'i la ne'fak'a'j'n leg'ant'o'j'n.
#001469
Unu'e, tjurk'a'j lingv'o'j nombr'as ne „ĉirkaŭ 20 lingv'o'j'n”, sed pli ol 30. La referenc'a man'libr'o The Turkic Languages, redakt'it'a de L. Johanson kaj É. Á. Csató, pri'skrib'as 32 viv'ant'a'j'n tjurk'a'j'n lingv'o'j'n. Ali'flank'e, ne ĉiu'j tjurk'a'j lingv'o'j, krom la turk'a, „parol'at'as en la iam'a Sovetio” – aŭ almenaŭ ne kiel de'nask'a'j lingv'o'j, aŭ ne tie trov'iĝ'as la pli'mult'o de la parol'ant'ar'o de plur'a'j tjurk'a'j lingv'o'j. Ebl'e plej el'star'as la forges'o de la tjurk'a'j lingv'o'j uz'at'a'j en Ĉini'o, el kiu'j la ujgur'a, kun ĉirkaŭ 10 milion'o'j da parol'ant'o'j, est'as la plej dis'vast'iĝ'int'a.
#001470
Tjurk'a'j lingv'o'j est'as parol'at'a'j ankaŭ en Afgani'o kaj Irano, kie ties parol'ant'o'j konsist'ig'as 10-15 % de la loĝ'ant'ar'o. Krom'e, rimark'ind'as, ke la turk'a lingv'o mem est'as parol'at'a en plur'a'j eŭrop'a'j land'o'j, i.a. en Bulgario, kie turk'lingv'an'o'j konsist'ig'as ĉirkaŭ 9 % de la loĝ'ant'ar'o. En'tut'e, neces'as puŝ'i la okcident'a'n kaj orient'a'n lim'o'j'n de la tjurk'a lingv'ar'o trans tiu'j'n, kiu'j'n pri'skrib'as la artikol'o.
#001471
Esenc'a mal'ĝust'aĵ'o est'as la asert'o, ke „la reprezent'ant'o'j de tiu grand'a famili'o pov'as kompren'i unu la ali'a'n kiel german'o'j kaj nederland'an'o'j”. Inter ali'a'j, ĉuvaŝ'o'j pov'as kompren'i neniu'n ali'a'n tjurk'a'n lingv'o'n nur sur'baz'e de si'a naci'a lingv'o. Tio est'as part'e lig'it'a kun ali'a mal'prav'a asert'o de la tekst'o: „migr'i kaj divid'iĝ'i en la nun'temp'a'j'n turk'ec'a'j'n popol'o'j'n ili [pra'tjurk'o'j] komenc'is antaŭ mil'o da jar'o'j”. Tamen histori'ist'o'j klar'ig'as, ke tjurk'a'j popol'o'j al'ven'is al step'o'j proksim'a'j al la Nigr'a kaj Kaspi'a Mar'o'j jam ĉirkaŭ la jar'o 450 p.K. aŭ eĉ 100 jar'o'j'n pli fru'e, se akcept'i la teori'o'n, ke inter la hun'a trib'a konfederaci'o trov'iĝ'is ankaŭ tjurk'o'j.
#001472
Fakt'e, fak'ul'o'j opini'as, ke jam antaŭ 2500 jar'o'j ekzist'is dialekt'a diferenc'o en la pra'tjurk'a lingv'o, kiu post'e kaŭz'os la apart'iĝ'o'n de la ogura (aŭ bolgara) branĉ'o de la tjurk'a'j lingv'o'j dis'de la t.n. „komun'a tjurk'a”. El la ogura branĉ'o (en kiu parol'is part'o de la avar'o'j, reg'int'a'j Panoni'o'n en la 6a kaj 7a jar'cent'o'j, de la pra'bulgar'o'j, konker'int'a'j la sud'a'n basen'o'n de Danub'o en la 7a jar'cent'o, kaj de la ĥazaroj, reg'int'a'j la pont'o-kaspi'a'j'n step'o'j'n inter la 7a kaj la 10a jar'cent'o'j) nun'temp'e nur la ĉuvaŝ'a lingv'o est'as parol'at'a.
#001473
Pli'a dis'split'iĝ'o de tiu komun'a tjurk'a, laŭ Lars Johanson, kaŭz'is la dis'volv'iĝ'o'n de la argua branĉ'o, al kiu aparten'as la hodiaŭ'a ĥalaĝa lingv'o, uz'at'a de ĉirkaŭ 100 000 hom'o'j en vast'a region'o sud'e de Tehrano. Laŭ tiu fak'ul'o, la ĉuvaŝ'a kaj la ĥalaĝa est'as la plej mal'simil'a'j al la ceter'a'j tjurk'a'j lingv'o'j. Ali'a'j sub'grup'o'j est'as la oguza (kun'ig'ant'a i.a. la turk'a'n, la azerbajĝan'an kaj la turkmen'a'n), la kipĉaka (kun i.a. la kazaĥ'a, la kirgiz'a, la tatar'a, la baŝkir'a, la krim'e-tatar'a kaj la tjurk'a'j lingv'o'j el nord'a Kaŭkazio), la ujgur'a (kun i.a. la uzbek'a kaj la ujgur'a) kaj la siberia (kun i.a. la saĥa (jakut'a) kaj la tjurk'a'j lingv'o'j parol'at'a'j en sud'a Siberio). Kiel oft'e okaz'as en lingv'ist'ik'o, la dis'grup'ig'o de sam'famili'a'j lingv'o'j vek'as fort'a'j'n diskut'o'j'n inter fak'ul'o'j.
#001474
Ind'as rimark'i grav'a'n fakt'o'n: la divers'ec'o de la lingv'o'j de'pend'as ne nur de tio, antaŭ kiom da temp'o ili apart'iĝ'is de komun'a trunk'o, sed ankaŭ de tio, kiom mult'e ili influ'is unu la ali'a'n aŭ est'is influ'at'a'j de ali'a'j lingv'o'j. Ekzempl'e, la krim'e-tatar'a sen'diskut'e hav'as kipĉakan origin'o'n, sed la fort'a kaj long'a influ'o de la turk'a proksim'ig'is ĝi'n al la oguzaj lingv'o'j. Simil'e, la tjurk'a'j lingv'o'j ricev'is tre mal'sam'a'j'n grad'o'j'n da influ'o'j de la arab'a, persa, finn'ugr'a'j, tunguz'a'j, rus'a, mongol'a, ĉin'a k.a. lingv'o'j. Tio evident'iĝ'as en mal'simil'aĵ'o'j en leksik'o, fonetik'o, morfologi'o kaj sintaks'o. Part'e tio evident'iĝ'as ankaŭ en la alfabet'o'j uz'at'a'j por skrib'i ili'n: la latin'a, ciril'a aŭ arab'a (kaj signif'e pli mult'a'j est'is pli fru'e uz'at'a'j!). Pro tio oni pov'as ne tiom mir'i, ke almenaŭ part'o de la tjurk'a'j lingv'o'j konserv'is rimark'ind'a'n simil'ec'o'n. Ekzist'is ja oft'e kontakt'o'j inter ili (ekzempl'e, dum jar'cent'o'j inter la relativ'e mal'proksim'a'j volg'a'j tatar'o'j kaj turk'o'j), kaj ili mem oft'e ricev'is influ'o'j'n de la sam'a'j lingv'o'j.
#001475
Apart'e ind'as si'n'gard'i pri la asert'o pri „komun'a'j antaŭ'ul'o'j”. Lingv'o'j est'as element'o'j de kultur'o, ne genetik'a'j est'aĵ'o'j. Ekzempl'e, same'o'j genetik'e rimark'ind'e diferenc'as de si'a'j finn'a'j najbar'o'j, sed parol'as proksim'a'n lingv'o'n. Tio signif'as, ke iam pli'mult'o de la pra'patr'o'j de la same'o'j est'is lingv'e asimil'it'a'j de hom'o'j parol'ant'a'j lingv'o(j)n parenc'a(j)n al la hodiaŭ'a finn'a. Simil'e, la portugal'a'n de'nask'e parol'as hom'o'j sur divers'a'j kontinent'o'j kun komun'a'j pra'patr'o'j de ebl'e antaŭ 100 000 jar'o'j. Pro tio nur genetik'a'j stud'o'j (ne lingv'a'j) klar'ig'os al ni, kiom da mariaj antaŭ'ul'o'j hav'as la hodiaŭ'a'j ĉuvaŝ'o'j aŭ kiom da evenkaj hav'as hodiaŭ'a'j saĥoj (jakut'o'j) kaj dolganoj.
#001476
Kiel ekzempl'o'n de ĉio dir'it'a, ni pren'u la ĉuvaŝ'a'n lingv'o'n, kiu ja est'as la plej diverĝ'a el la tjurk'a'j lingv'o'j. Ĝi est'as nun'temp'e parol'at'a de pli ol unu milion'o da hom'o'j en mez'a Volgio, sed ĝi'a parol'ant'ar'o rapid'e mal'kresk'as, kiel okaz'as ĉe la pli'mult'o de lingv'o'j en Rusio.
#001478
La mal'simil'ec'o'n de la ĉuvaŝ'a kompar'e al ties sam'famili'an'o'j kaŭz'is ĉef'e la fru'a apart'iĝ'o de ties branĉ'o dis'de la komun'a tjurk'a trunk'o, sed rimark'ind'as ankaŭ, ke ĝi ricev'is fort'a'n influ'o'n de la najbar'a maria lingv'o (el la finn'ugr'a branĉ'o de la urala famili'o) kaj post'e de la rus'a. Mal'e, la influ'o'j de la arab'a kaj la persa est'as apenaŭ'a'j kaj ĉef'e ricev'it'a'j per'e de la najbar'a tatar'a lingv'o.
#001479
Tiel, ekzempl'e, la ĉuvaŝ'a ŝajn'e est'as la sol'a nun'temp'a tjurk'a lingv'o, en kiu la plural'o ne okaz'as sur'baz'e de la morfem'o -Lar, sed de -sem. Sam'e, kiel en ĉiu'j tjurk'a'j lingv'o'j, la nom'o'j pov'as ricev'i sufiks'o'j'n de kaz'o, nombr'o kaj posed'o („mi'a”, „vi'a” ...), sed la ord'o, en kiu tiu'j sufiks'o'j est'as al'don'at'a'j al la vort'radik'o est'as mal'sam'a ol tiu de ĉiu'j ceter'a'j tjurk'a'j lingv'o'j. Ali'a rimark'ind'a trajt'o de la ĉuvaŝ'a, eg'e ne'komun'a inter la lingv'o'j de la mond'o, est'as, ke la voĉ'ec'o de konsonant'o'j ne est'as vort-disting'a: kvankam oni prononc'as i.a. p kaj b, t kaj d, k kaj g; ĉu oni prononc'as la unu'a'j'n aŭ la du'a'j'n, tio est'as plen'e fiks'it'a de fonologi'a'j regul'o'j (escept'o'j ekzist'as nur en vort'o'j antaŭ ne'long'e prunt'it'a'j el la rus'a lingv'o).
#001480
Do, se pren'i la list'o'n de vort'o'j propon'it'a'n de Korotkov, jen la rezult'o'j de kompar'o inter la turk'a kaj la ĉuvaŝ'a. Ni rimark'u, ke part'o de tiu list'o konsist'as el t.n. „baz'a'j vort'o'j”, kiu'j mal'mult'e ŝanĝ'iĝ'as laŭ'long'e de la temp'o; tial, ekzempl'e, ankaŭ inter relativ'e distanc'a'j hind'eŭrop'a'j lingv'o'j, ne kompren'ebl'a'j inter si, ebl'us trov'i proksim'ec'o'n surpriz'a'n por la pli'mult'o de ties parol'ant'o'j.
#001481
Pri la verb'a konjugaci'o: „aldım” (mi pren'is), „aldın” (ci pren'is), „aldı” (li pren'is) en la turk'a; ĉuvaŝ'e: „iltĕm”, „iltĕn”, „ilçĕ”. Pri la deklinaci'o'j: „dağ” (mont'o), „dağa” (al mont'o), „dağı” (mont'o'n), „dağda” (sur mont'o), „dağdan” (de aŭ el mont'o) en la turk'a. En la ĉuvaŝ'a ne ekzist'as specif'a akuzativ'a kaz'o, por ĝi oni uz'as jen absolutivon, jen dativ'o'n; la ali'a'j ekvivalent'o'j est'as: „tu” (mont'o), „tăva” (al mont'o), „tur'a” (sur mont'o), „tur'a'n” (de aŭ el mont'o).
#001482
En'tut'e, en aŭtomat'a traduk'il'o el la turk'a al la ĉuvaŝ'a, kiu'n ni'a esplor'grup'o dis'volv'as, ni rimark'as divers'a'j'n grav'a'j'n morfologi'a'j'n kaj sintaks'a'j'n mal'simil'ec'o'j'n inter la du lingv'o'j. Apart'e mal'simil'a est'as ili'a verb'a morfologi'o, kio kaŭz'as sintaks'a'j'n diferenc'o'j'n.
#001483
Resum'e, kvankam sen'dub'e ekzist'as grand'a simil'ec'o inter mult'a'j tjurk'a'j lingv'o'j, kaj tio'n la artikol'o de Korotkov bon'e pri'skrib'as, ne ebl'as tio'n ĝeneral'ig'i al ĉiu'j membr'o'j de tiu famili'o.
#001484
Mal'kresk'as la nombr'o de viktim'o'j de trafik'akcident'o'j en Slovaki'o. En 1965 Slovaki'o hav'is 128 mort'a'j'n viktim'o'j'n el milion'o da loĝ'ant'o'j. En 2010 la nombr'o mal'kresk'is al 65, en 2012 al 55. Tio reprezent'as „bon'a'n” mez'um'o'n en Eŭrop'a Uni'o.
#001486
Laŭ statistik'o de Eŭrop'a Komision'o, Slovaki'o hav'as en mez'a Eŭrop'o la plej mal'alt'a'n nombr'o'n de viktim'o'j de trafik'akcident'o'j kompar'e kun Aŭstrio (64), Ĉeĥi'o (71), Hungari'o (60) kaj Pollando (93).
#001487
Bitcoin: ĉu scienc'a eksperiment'o, tromp'ad'o aŭ real'e uz'ebl'a virtual'a mon'o?
#001488
La eŭrop'a mon'sistem'o daŭr'e est'as en kriz'o: kvankam la situaci'o en grand'a'j land'o'j de la eŭr'o-zon'o, kiel Hispanio kaj Italio, normal'iĝ'is, rest'as ĥaos'o en Greki'o kaj en mart'o de 2013 subit'e aper'is kriz'o en Kipro. Oni prognoz'as, ke Malto, ali'a ŝtat'et'o kun ekster'proporci'a bank'a sektor'o, est'os la sekv'a viktim'o. Ĉu est'as hazard'o, ke sam'temp'e Bitcoin, tut'e ali'spec'a valut'o, ating'as rekord'a'n kurz'o'n?
#001489
La vort'o Bitcoin [bitkojn] est'as kombin'o de du radik'o'j: „bit”, kiu signif'as „komput'il'a” aŭ „virtual'a” kaj angl'a „coin” kiu signif'as „mon'er'o”, do est'as mon'o kiu ne fizik'e, sed nur virtual'e ekzist'as.
#001490
Ĝi'a origin'o est'as nebul'a. Ĝi est'is kre'it'a de iu Satoŝi Nakamoto (ebl'e kaŝ'nom'o) en 2009. Li pli'perfekt'ig'is skiz'o'n de mon'sistem'o baz'it'a sur kript'o'grafi'a ret'o el 1977. Iu'j supoz'as ke fakt'e est'as grand'skal'a scienc'a eksperiment'o de kript'o'graf'o'j kaj ke la mon'sistem'o est'as nur flank'a rezult'o.
#001491
La cirkul'ant'a mon'kvant'o est'as strikt'e regul'ig'it'a. Iom post iom est'as emisi'at'a pli da mon'o kaj post kelk'a'j jar'dek'o'j ĝi ating'os maksimum'o'n de 21 milion'o'j da Bitcoin-unu'o'j. Dum „normal'a” mon'o sufer'as pro inflaci'o, ĉar daŭr'e est'as bezon'at'a kaj emisi'at'a pli mult'e, Bitcoin minimum'e rest'os stabil'a sed ver'ŝajn'e eg'e pli'valor'iĝ'os, ĉar, se la projekt'o est'os sukces'a, por kresk'ant'a bezon'o est'os nur lim'ig'it'a propon'o.
#001492
Por kre'i mon'er'o'j'n oni kvazaŭ imit'as la tradici'a'n mon'sistem'o'n baz'it'a'n sur or'o. Or'o'n oni nun fos'as el grand'eg'a'j min'ej'o'j; Bitcoin oni pov'as akir'i kun'labor'ig'ant'e si'a'n komput'il'o'n en la ret'o, kiu mastr'um'as la sistem'o'n. En ambaŭ kaz'o'j fakt'e okaz'as gigant'a mal'ŝpar'o de rimed'o'j. En or'min'ej'o oni uz'as grand'eg'a'j'n maŝin'o'j'n por ar'ig'i et'a'n kvant'o'n da metal'o, kiu fakt'e ne hav'as grand'a'n util'o'n, sed alt'e valor'as, sol'e pro tio ke ĝi est'as mal'oft'a. En Bitcoin-min'ej'o oni mal'ŝpar'as komput'il'a'n kapacit'o'n, ĉar ne grav'as, ĉu dek aŭ dek milion'o'j da komput'il'o'j kun'labor'as: la kvant'o de emisi'ot'a mon'o rest'os la sam'a.
#001493
Ceter'e mult'o est'as kiel en la klasik'a sistem'o: est'as virtual'a'j Bitcoin-mon'uj'o'j, per kiu'j ebl'as ĝir'i mon'o'n kiel inter bank- aŭ PayPal-kont'o'j. Est'as makler'ist'o'j, kiu'j ŝanĝ'as la virtual'a'n mon'o'n kontraŭ real'a'j eŭr'o'j aŭ dolar'o'j, spekulaci'ant'o'j el'trov'as kompleks'a'j'n Bitcoin-invest'aĵ'o'j'n kaj fi'ul'o'j klopod'as mal'stabil'ig'i la sistem'o'n. Ne est'as iu super'a kontrol'ant'a instanc'o; ĉio de'pend'as de la komput'il'a ret'o kaj de ĝi'a'j program'ist'o'j.
#001494
La Bitcoin-sistem'o efektiv'e funkci'as. Ekzist'as komun'um'o, kvankam et'a, kiu uz'as ĝi'n. Regul'e kaj plur'lok'e aper'as kurz'inform'o'j. Pag'il'o'j funkci'as kiel en la kutim'a bank'sistem'o. Malgraŭ atak'o'j, la komput'il'a ret'o montr'iĝ'as stabil'a.
#001495
Teori'e jes, sed praktik'e ĝi hav'as neniu'n avantaĝ'o'n kompar'e kun la ekzist'ant'a financ'a sistem'o. Mon'o est'u pag'il'o, ŝpar'il'o kaj mezur'il'o. La kvant'o de uz'ant'o'j est'as neglekt'ind'a; do apenaŭ ebl'as pag'i per Bitcoin. Pro la ne'stabil'a kurz'o ĝi ne est'as konsil'ind'a ŝpar'il'o kaj ĝi ne taŭg'as kiel mezur'il'o de valor'o de var'o. Dum la unu'a'j tri monat'o'j de 2013 la valor'o de Bitcoin pli ol kvar'obl'iĝ'is kompar'e kun la uson'a dolar'o (de 20 al pli ol 90 dolar'o'j). Rigard'ant'e la tri'jar'a'n tabel'o'n oni vid'as pint'a'n kurz'o'n mez'e de 2011 (30 dolar'o'j) kaj post'e fluktu'o'n inter 5 kaj 20 dolar'o'j, mal'stabil'ec'o'n tut'e ne akcept'ebl'a'n por komerc'o kaj invest'ad'o. La eg'a kresk'o okaz'is nur ek'de 2013.
#001496
Ne tut'e mal'ebl'as ke ni'a nun'a financ'a sistem'o komplet'e kolaps'os kaj ke post kelk'a'j jar'dek'o'j ni feliĉ'e kaj komfort'e uz'os Bitcoin-mon'uj'o'n. Tamen, la ekzist'ant'a financ'a sistem'o, eĉ foj'e kripl'e funkci'ant'a kaj ne'efik'e kontrol'at'a, ankoraŭ ŝajn'as prefer'ind'a al tut'e virtual'a sistem'o kontrol'at'a de neni'u kaj pov'ant'a simpl'e mal'aper'i, se la ret'o dis'fal'os aŭ kiam la ne'kon'at'a'j kre'int'o'j perd'os interes'o'n pri ĝi.
#001497
Nur semajn'o'n post la send'o de tiu ĉi artikol'o, d-ro Lemelev for'pas'is pro kor'atak'o en Moskvo. Scienc'ist'o-medicin'ist'o, pedagog'o, aŭtor'o de mult'a'j scienc'a'j verk'o'j, dum mult'a'j jar'o'j li est'is profesor'o kaj vic'dekan'o de Samarkanda Medicin'a Institut'o. Fak'deleg'it'o de UEA pri medicin'o/epidemi'ologi'o, li verk'is plur'a'j'n artikol'o'j'n pri medicin'a'j tem'o'j ankaŭ por ni'a revu'o. La redakci'o kaj la leg'ant'ar'o de MONATO bedaŭr'as la ne'atend'it'a'n for'ir'o'n de plur'jar'a kaj valor'a kun'labor'ant'o.
#001504
Ĝust'e kiam eksplod'is la konstern'a diskut'o (en Liber'a Foli'o) pri tio, ĉu la part'o'pren'ant'o'j de iu Esperant'o-aranĝ'o, okaz'int'a en printemp'o 2013 en Erevan'o, Armeni'o, vizit'u la sur'lok'a'n monument'o'n pri la genocid'o kontraŭ la armen'a popol'o aŭ ĉu oni prefer'e rezign'u pri tiu program'er'o „por ne ofend'i ies naci'a'n sent'o'n”, traf'is la atent'o'n de la recenz'ant'o mal'dik'a libr'et'o kun la memor'aĵ'o'j de Ardachès Staki'a'n, armen'de'ven'a esperant'ist'o el Svis'land'o, kiu tra'viv'is, infan'aĝ'e, la armen'a'n holokaŭst'o'n en la Otoman'a Imperi'o, kaj mirakl'e post'viv'is.
#001505
Regul'e oni pov'is renkont'i tiu'n afabl'a'n, rid'ant'a'n, modest'a'n, sed jam mal'jun'a'n sinjor'o'n el Ĝenevo kun mal'hel'a'j okul'vitr'o'j dum svis'a'j Esperant'o-kun'ven'o'j. Li interes'is mi'n, ĉar li est'is armen'o. Sed mi ne sukces'is mult'e ek'sci'i pri li'a armen'a pas'int'ec'o, ĉar ial li hezit'is rakont'i pri ĝi, aŭ mank'is taŭg'a okaz'o. Li'a leg'ind'a viv'histori'o, origin'e franc'lingv'e skrib'it'a laŭ instig'o de li'a'j du fil'in'o'j, nun aper'is en kompetent'a Esperant'o-traduk'o de André Cherpillod kaj fin'fin'e mal'ferm'is la pord'o'n al la inform'o'j, kiu'j long'e est'is ne'al'ir'ebl'a'j, por kon'at'iĝ'i kun la interes'a biografi'o de Ardachès Staki'a'n, kiu son'as preskaŭ kiel tragik'a fabel'o kun tamen bon'a fin'o.
#001506
Laŭ propr'a'j indik'o'j, Ardachès Staki'a'n nask'iĝ'is la 28an de decembr'o 1909 en la urb'o Ad'a-Bazar (nun'temp'e Adapazarı), kiu situ'as en la region'o de la Marmor'a Mar'o, kiel fil'o de Megerdiĉ Staki'a'n kaj de Armenuhi Peŝdimalĝian, fil'in'o de riĉ'a hotel'ist'o. En Ad'a-Bazar, kiu'n Staki'a'n karakteriz'is kiel „verd'em'a'n” urb'o'n kun „bel'a'j plur'etaĝ'a'j dom'o'j, ale'o'j kaj voj'o'j ombr'it'a'j de akaci'o'j”, viv'is 30 000 loĝ'ant'o'j, de kiu'j 28 000 est'is armen'o'j kaj la rest'o turk'o'j kaj grek'o'j. Patr'o Megerdiĉ, mal'riĉ'a, sed kler'a kaj talent'a muzik'ist'o, kiu eĉ ĝu'is la estim'o'n de la diocez'a ĉef'episkop'o, rajt'is „instru'i en la nov'a'j lern'ej'o'j mal'ferm'it'a'j de la armen'o'j kun la permes'o de la turk'a reg'ist'ar'o, kun la nepr'a kondiĉ'o, ke li instru'u prioritat'e la turk'a'j'n lingv'o'n kaj skrib'o'n”. Kvankam Megerdiĉ ricev'is invit'o'j'n por labor'i en Bulgario kaj migr'i al Uson'o, li rifuz'is la propon'o'j'n kaj prefer'is rest'i en si'a am'at'a hejm'urb'o, kun fatal'a'j sekv'o'j por li kaj li'a famili'o. Por eskap'i la ekonomi'a'n mizer'o'n, la famili'o Staki'a'n dum'e est'is dev'ig'it'a for'las'i la urb'o'n Ad'a-Bazar kaj trans'lok'iĝ'is al Balıkesir, kie la patr'o trov'is posten'o'j'n en la preĝ'ej'o kaj lern'ej'o. Ardachès hav'is du frat'in'o'j'n, Jeranuhi kaj Diruhi, kaj unu frat'o'n, Nub'ar.
#001507
La materi'e mal'facil'a, sed ŝajn'e tamen pli-mal'pli trankvil'a viv'o en Balıkesir est'is abrupt'e inter'romp'it'a. Iu'n bel'a'n tag'o'n en la fru'a printemp'o de la jar'o 1915 arm'it'a'j soldat'o'j de la gvardi'o de la Jun'a'j Turk'o'j ek'star'is antaŭ la dom'o de Staki'a'n, frap'eg'is la pord'o'n kaj postul'is trans'don'i ĉiu'j'n vir'o'j'n. Tiel komenc'iĝ'is la deport'ad'o de la armen'o'j. Nu, la turk'o'j ja cert'e „permes'is” al la armen'a'j famili'o'j post'kur'i si'a'j'n patr'o'j'n, kiu'j est'is deport'it'a'j en for'a'j'n vilaĝ'o'j'n de Anatoli'o. Sed por tio la koncern'at'a'j famili'o'j dev'is for'las'i si'a'n tut'a'n posed'o'n krom kelk'a'j vest'o'j por ating'i, per bov'o'ĉar'o, la nov'a'n rest'ad'ej'o'n de la ekzil'it'a'j vir'o'j.
#001508
Si'a'n patr'o'n la famili'o Staki'a'n do re'vid'is en iu vilaĝ'o nom'it'a Bolovadin, kie arm'it'a'j trup'o'j hav'is garnizon'o'n kaj kie oni lud'is marŝ'muzik'o'n kaj kant'is patriot'a'j'n kant'o'j'n. Ŝajn'as, ke la simpl'a'j hom'o'j en la turk'a vilaĝ'o rilat'is al la armen'o'j tut'e ne mal'bon'e; ili eĉ ne sci'is, kial oni al'port'is ili'n ĉi tie'n. La viv'kondiĉ'o'j, tamen, est'is tre mizer'a'j kaj la nutr'aĵ'o'j mal'abund'a'j. Post kelk'a'j monat'o'j la turk'o'j daŭr'ig'is la deport'ad'o'n de la armen'o'j, en bov'o'ĉar'o'j kaj best'vagon'o'j, eĉ pli orient'e'n. Tiel la famili'o Staki'a'n traf'is la urb'o'n Afion-Karahisar, sud-orient'e de Ankar'o, ĉe la lini'o de la fer'voj'o Berlino-Bagdado. Se iu kred'as, ke por la infan'o'j la deport'ad'o est'is tragedi'o, tiu erar'as: „Por ni infan'o'j tiu'j trans'lok'iĝ'o'j est'is amuz'a'j kaj atent'o'vek'a'j, precip'e kiam ni trans'ir'is river'o'j'n”, Ardachès not'is je la mir'o de la leg'ant'o. La infan'o'j, ver'ŝajn'e, apenaŭ konsci'is pri la real'a mort'o'danĝer'o, kiu ili'n minac'is, la infan'o'j, ver'ŝajn'e, apenaŭ konsci'is, nom'e est'i pel'it'a'j en la dezert'o'n de Mezopotami'o, kie la armen'a popol'o est'is amas'e buĉ'it'a aŭ pere'is pro mal'sat'o kaj fizik'a el'ĉerp'iĝ'o.
#001509
Sed evident'e la vol'o de la famili'o Staki'a'n por plu'viv'i est'is pli fort'a ol la mal'bon'a'j intenc'o'j de la turk'o'j, kiu'j organiz'is la genocid'o'n kontraŭ la armen'o'j, en kiu mort'is inter unu kaj du milion'o'j da hom'o'j. Fakt'e, la viv'o'n de la famili'o Staki'a'n sav'is inteligent'a truk'o de la patr'o: iu'n tag'o'n Megerdiĉ hav'is la ide'o'n sur'met'i la nov'a'n vest'o'n, kiu'n la patr'in'o kun'port'is en la pak'aĵ'o dum la deport'ad'o, kaj kiel elegant'a nobel'o li promen'is al la klub'ej'o de la Jun'a'j Turk'o'j, kie li firm'e deklar'is al la klub'estr'o, ke la armen'a'j famili'o'j, kiu'j trov'iĝ'as kun'e kun li en la hotel'o, ne dezir'as plu rest'i en'ŝlos'it'a'j en la dom'o kaj ankaŭ rifuz'as est'i plu'deport'it'a'j al orient'o. La turk'o est'is tiel impres'it'a de la kuraĝ'o de la kapt'it'a armen'o, ke li propon'is al Megerdiĉ, ke li labor'u kiel instru'ist'o en la lok'a orf'ej'o. La armen'o, jam preskaŭ hero'o, risk'is eĉ pli grand'a'n aŭdac'o'n kaj dir'is al la turk'a aŭtoritat'ul'o, ke li akcept'os la posten'o'n, nur se ankaŭ la ali'a'j armen'a'j famili'o'j rajt'os for'las'i la hotel'o'n kaj loĝ'i en liber'a dom'o. Mirakl'e, la turk'o konsent'is. La armen'o'j de Staki'a'n est'is tuj send'it'a'j en la krist'an'a'n kvartal'o'n, kie la dom'o'j est'is mal'plen'a'j, ĉar la antaŭ'e tie loĝ'int'a'j sam'naci'an'o'j est'is jam deport'it'a'j en vilaĝ'o'j'n pli mal'proksim'a'j'n. Tri jar'o'j'n la famili'o Staki'a'n el'ten'is en tiu for'a ekzil'ej'o, ĝu'ant'e ĉiu'j'n privilegi'o'j'n de la viv'o, pri kiu'j deport'it'a'j armen'o'j pov'is nur rev'i kaj kiu'j'n eĉ simpl'a'j turk'o'j ver'ŝajn'e ne hav'is. Ironi'o de la sort'o!
#001510
Ankaŭ en la orf'ej'o Efendi Megerdiĉ dev'is instru'i turk'a'j'n naci'a'j'n kaj milit'ist'a'j'n kant'o'j'n por vigl'ig'i la patriot'a'j'n sent'o'j'n de la lern'ant'o'j. Tio est'as kiel se pac'aktiv'ul'o dev'us labor'i en munici'a fabrik'o. Malgraŭ ĉia estim'o, kiu'n Megerdiĉ ĝu'is flank'e de la turk'o'j, ili, tamen, ne ĉes'is nom'i li'n „krist'an'a hund'aĉ'o” kaj simil'e kaj insist'is, ke li est'u cirkumcid'it'a kaj for'las'u la krist'an'a'n kred'o'n favor'e al islam'o. Kompren'ebl'e, tio'n li rifuz'is far'i, sed kiel lern'ej'a instru'ist'o li dev'is kompromis'i. En la provinc'o'j de Turki'o oni mal'permes'is parol'i ali'a'n lingv'o'n ol la turk'a; kiu ne obe'is, tiu risk'is perd'i si'a'n lang'o'n. Sekv'e, la armen'a lingv'o pov'is est'i uz'at'a nur kaŝ'e aŭ en la preĝ'ej'o. Ardachès Staki'a'n, kiu mem far'iĝ'is viktim'o de la turk'a ŝovinism'o, konklud'is: „La armen'o'j ĉiam sufer'is pro la fanatik'ec'o kaj mal'toler'em'o de la turk'o'j, por kiu'j ĉio ne-turk'a aŭ ne-islam'a dev'is est'i tut'e detru'it'a fizik'e.” Malgraŭ tio, li bedaŭr'is, ke Kemal Atatürk anstataŭ'ig'is la arab'a'n skrib'o'n per la latin'a alfabet'o, kiu laŭ la opini'o de Staki'a'n „al'port'is neniu'n avantaĝ'o'n al la turk'a lingv'o”. Natur'e, ekzist'as ankaŭ la kontraŭ'a opini'o.
#001511
Post la armistic'o de 1918 Megerdiĉ re'ir'is al Ad'a-Bazar por esplor'i, kio okaz'is al li'a bel'a du'etaĝ'a dom'o, kiu'n li konstru'is ankoraŭ antaŭ la milit'o. Elreviĝante, li dev'is konstat'i, ke turk'a'j kamp'ar'an'o'j detru'is ĉiu'j'n armen'a'j'n dom'o'j'n en li'a kvartal'o por ŝtel'i la material'o'n. Ĉar la armen'o'j est'as konstru'em'a'j, Megerdiĉ re'star'ig'is la dom'o'n en Ad'a-Bazar, kaj la famili'o Staki'a'n, re'ven'int'a el Anatoli'o, daŭr'ig'is si'a'n viv'ad'o'n en tiu urb'o de si'a origin'o, kiu est'is grand'part'e detru'it'a dum la for'est'o de la armen'o'j.
#001512
Tio, kompren'ebl'e, est'is grand'a kaj ne'antaŭ'vid'ebl'a bat'o por la famili'o Staki'a'n, kiu perd'is si'a'n nutr'ant'o'n. Sed en 1920 okaz'is ali'a spec'o de mirakl'o: dank'e al iu pli-mal'pli hazard'a kontakt'o la patr'in'o de Ardachès pov'is est'i dung'it'a en Konstantinopol'o en iu svis'a lern'ej'o kiel kuir'ist'in'o. Kiam la direkci'o decid'is evaku'i tiu'n ĉi lern'ej'o'n al Svis'land'o, la tut'a personal'o, inkluziv'e de ĉiu'j infan'o'j de la dung'it'o'j, est'is invit'it'a'j kun'vetur'i al Svis'land'o. Tiel, Ardachès profit'is tiu'n unik'a'n transport'o'n. Post aventur'ec'a ŝip'vojaĝ'o trans Mediterane'o'n komenc'e de decembr'o 1922 Ardachès Staki'a'n al'ven'is en la vilaĝ'o'n Begnins en la franc'lingv'a kanton'o Vaud, kie trov'iĝ'is iu hejm'o por armen'a'j rifuĝ'int'o'j. En Begnins Ardachès kaj li'a patr'in'o ricev'is agrabl'a'n pri'zorg'ad'o'n far'e de protest'ant'a'j bon'far'ul'o'j kaj eĉ ĝu'is atent'o'n flank'e de grav'a'j politik'ist'o'j, kiu'j vizit'is tiu'n lok'o'n pro interes'o pri la „armen'a kaz'o”.
#001514
Iom post iom la viv'o en la fremd'a okcident'a land'o normal'iĝ'is por Ardachès. Li hav'is alt'a'j'n scienc'a'j'n ambici'o'j'n kaj vol'is stud'i en la universitat'o, sed la mal'bon'a stat'o de li'a'j okul'o'j, hered'aĵ'o de mal'san'o dum la infan'aĝ'o, kiu'n la aŭtor'o detal'e pri'skrib'is en si'a'j memor'aĵ'o'j, mal'help'is tiu'n plan'o'n. Alternativ'e, li far'iĝ'is drog'ist'o-herb'ist'o, kio est'is ne mal'bon'a profesi'a solv'o. Iu'n vesper'o'n de la jar'o 1930 li'a najbar'o konduk'is li'n al la Esperant'o-klub'o La Stel'o de Ĝenevo. Tie li kon'at'iĝ'is kun la ĉarm'eg'a aktiv'ul'in'o Madeleine Vuille (nask'it'a en 1910), kies sort'o'n kiel orf'o li kompat'is kaj kies muzik'a'n talent'o'n li admir'is. Tiel Ardachès Staki'a'n far'iĝ'is esperant'ist'o. Laŭ propr'a dir'o, li ŝat'is la „ideal'o'n de la pac'o kaj frat'ec'o inter la hom'o'j per Esperant'o, kiu abol'is la lingv'a'n bar'il'o'n”. Ardachès kaj Madeleine ge'edz'iĝ'is en april'o 1936, kaj baldaŭ nask'iĝ'is ili'a'j fil'in'o'j Annette-Anouche kaj Andrée-Armène. Ambaŭ vir'in'o'j far'iĝ'is perfekt'a'j muzik'ist'in'o'j.
#001515
Ĝis hodiaŭ la turk'o'j obstin'e ne'as la amas'murd'o'n kontraŭ la armen'o'j aŭ interpret'as ĝi'n ali'manier'e ol tiu'j, kiu'j asert'as, ke tem'as pri genocid'o (aŭ etnocido). Pro tiu tre mal'agrabl'a kaj kontraŭ'dir'a disput'o la armen'o'j sufer'as ĝis nun.
#001517
En januar'o ĉi-jar'e reprezent'ant'o'j de ĉirkaŭ 140 land'o'j en Ĝenevo, Svisio, provizor'e konsent'is pri la en'hav'o de nov'a konvenci'o, nom'at'a „la minamata konvenci'o pri hidrarg'o”, cel'ant'e inter'naci'e regul'ig'i la produkt'ad'o'n, uz'ad'o'n kaj komerc'ad'o'n de hidrarg'o, kiu pov'as kaŭz'i medi'polu'ad'o'n kaj hidrarg'ism'o'n. Precip'e oni intenc'as ĉes'ig'i mond'skal'e la uz'ad'o'n de hidrarg'o ĉe or'min'ad'o.
#001518
La japan'a reg'ist'ar'o insist'e propon'is la nom'o'n „minamata” por tiu konvenci'o. Minamata est'as mar'bord'a urb'o en la guberni'o Kumamoto en la insul'o Kiuŝu. Minamata-mal'san'o est'as hidrarg'ism'o kaŭz'it'a de met'il'hidrarg'o, en'ten'at'a en la likv'a el'las'aĵ'o el la fabrik'o de Chisso, kiu produkt'is acet'o'aldehid'o'n kiel industri'a'n material'o'n en ĉi tiu urb'o. La el'las'it'a met'il'hidrarg'o est'is en'sorb'at'a de fiŝ'o'j kaj ali'a'j mar'viv'aĵ'o'j kaj akumul'iĝ'is en ili. Ek'de la 1950aj jar'o'j mult'a'j loĝ'ant'o'j de Minamata kaj najbar'a'j urb'o'j, kiu'j manĝ'is tiu'j'n fiŝ'o'j'n, mal'san'iĝ'is, sever'e sufer'ant'e de paraliz'o de nerv'o'j, trem'o'j de membr'o'j, ataksi'o, parol'a mal'facil'o, stenoz'o de vid'kamp'o ktp. Kelk'a'j pacient'o'j mort'is. Ĉi tiu mal'san'o rezult'is el nutr'o'ĉen'o de medi'polu'ad'o inter fiŝ'o'j kaj hom'o'j, kio'n la hom'ar'o unu'a'foj'e spert'is.
#001520
Jam en 1959 kurac'ist'o de la hospital'o aparten'ant'a al Chisso kaj medicin'ist'o'j de la Universitat'o Kumamoto trov'is, ke la el'las'aĵ'o el la fabrik'o de Chisso est'as la kaŭz'o. Tamen, ĉi tiu'n trov'o'n ignor'is kaj sub'prem'is la kompani'o, la guberni'o kaj la reg'ist'ar'o. Fin'fin'e en 1968 Chisso ĉes'ig'is la produkt'ad'o'n laŭ tia metod'o, kaj nur en 1973 oni komenc'is elimin'i la ŝlim'o'n en'ten'ant'a'n la met'il'hidrarg'o'n en la mar'o.
#001521
Est'as ne cert'e, kiom da loĝ'ant'o'j mal'san'iĝ'is pro la hidrarg'o. Pri'kalkul'o'j de viktim'o'j vari'as inter 20-30 000 kaj 100 000. Viktim'o'j long'e postul'is agnosk'o'n de respond'ec'o, kurac'ad'o'n kaj kompens'o'n de Chisso, sed la guberni'o'j kaj la ŝtat'o, kiu'j daŭr'e sub'taks'is la damaĝ'o'n, evit'is respond'ec'o'n kaj lim'ig'is la kompens'o'n por la viktim'o'j.
#001522
Ĝis juli'o 2012 ĉirkaŭ 65 000 person'o'j sub'met'is pet'o'j'n por kompens'o al la administraci'o sur'baz'e de la special'a leĝ'o pri sav'ad'o de minamata-viktim'o'j kaj solv'o de tiu'j problem'o'j. Du cent'o'j el ili, kiu'j ne est'is akcept'it'a'j kiel sufer'ant'o'j de hidrarg'ism'o, ek'proces'is kontraŭ la ŝtat'o. La batal'o de la viktim'o'j plu daŭr'os.
#001523
Se la japan'a reg'ist'ar'o vol'as prevent'i mond'skal'a'n dis'vast'iĝ'o'n de la minamata-mal'san'o, ĝi unu'e dev'os cel'i komplet'a'n solv'o'n de la problem'o en si'a land'o. Ĉiu'okaz'e, la lok'nom'o de Minamata, sam'kiel Hiroŝim'a, Nagasak'i kaj Fukuŝima, re'memor'ig'as al la hom'ar'o tragedi'o'n, kruel'ec'o'n, mis'uz'o'n de teknologi'o kaj hom'a'n arogant'ec'o'n.
#001524
Kiam mi est'is lern'ej'an'o, la franc'a est'is la plej grav'a fremd'a lingv'o instru'at'a en la land'o kie mi tiam loĝ'is. En mi'a lern'ej'o tre mal'mult'a'j stud'is la german'a'n, kaj neni'u lern'is la hispan'a'n. La franc'a ĝu'is alt'a'n prestiĝ'o'n, kiel la lingv'o de diplomati'o, de la Inter'naci'a Poŝt'a Uni'o kaj de ali'a'j inter'naci'a'j instanc'o'j. Ĝi est'is rigard'at'a kiel per'il'o de eŭrop'a civilizaci'o kaj kultur'o. Hom'o'j eduk'it'a'j kaj mond'an'a'j kutim'is ornam'i si'a'n lingv'aĵ'o'n per franc'a'j vort'o'j kaj fraz'o'j.
#001525
Mi alud'as al temp'o long'e antaŭ la fond'iĝ'o de Eŭrop'a Uni'o, kiam en la mal'grand'a insul'a naci'o, kie mi viv'as, oni mal'oft'e renkont'is ekster'land'an'o'j'n. La mal'mult'a'j, kiu'j vizit'is ni'n, est'is uson'an'o'j aŭ, se ili de'ven'is de la eŭrop'a ĉef'land'o, franc'lingv'an'o'j. La rest'o de la mond'o apenaŭ ekzist'is por la insul'an'o'j.
#001526
Sed last'a'temp'e ĉio ŝanĝ'iĝ'is. Ĉi tiu land'o est'is invad'at'a de amas'o'j da fremd'ul'o'j. La plej aŭd'at'a lingv'o sur la strat'o'j de ni'a'j urb'o'j est'as la pol'a. Pol'o'j trov'iĝ'as ĉie. En bus'o'j kaj trajn'o'j kaj ali'lok'e, uz'ant'o'j de poŝ'telefon'o'j parol'as pol'e, aŭ mal'pli oft'e litove, latv'e aŭ rus'e. Hispan'a'j student'o'j kaj turist'o'j svarm'as kaj babil'as en la ĉef'urb'o, kaj al Babelo al'don'iĝ'as la voĉ'o'j de ital'a'j kaj german'a'j vizit'ant'o'j.
#001527
La franc'a aŭd'iĝ'as precip'e nur kiam rugbe'a team'o el Franci'o lud'as ĉi tie, kaj ĝi'a'j adept'o'j ven'as por apog'i si'a'j'n sam'land'an'o'j'n. Ali'e, oni hav'as la impres'o'n, ke tiu elegant'a idiom'o mal'aper'is kiel la latin'a kaj la klasik'a grek'a.
#001528
Iam mi deĵor'is kiel volont'ul'o en foir'o de eduk'a'j organiz'aĵ'o'j en la ĉef'urb'o. Grup'o de ni, parol'ant'o'j de Esperant'o, posten'is ĉe bud'o kie ni prov'is inform'i la publik'o'n pri la propedeŭtik'a valor'o de la zamenhofa lingv'o. Inter la hom'o'j, kiu'j vizit'is ni'a'n bud'o'n, est'is du jun'a'j franc'in'o'j. Iom skeptik'e, ili far'is kelk'a'j'n demand'o'j'n pri ni'a'j motiv'o'j, kaj mi respond'is, ke unu el ni'a'j cel'o'j est'as la protekt'o de en'danĝer'iĝ'int'a'j lingv'o'j per la uz'ad'o de inter'naci'a lingv'o, nom'e Esperant'o. Mi al'don'is, ke eĉ la grand'a franc'a lingv'o est'as minac'at'a pro la universal'iĝ'o de la angl'a. La vir'in'o'j mok'et'is mi'a'n asert'o'n kaj insist'is, ke la status'o de ili'a lingv'o est'as sekur'a.
#001529
Ek'de tiam ŝajn'as al mi ke la grand'eg'a'j ŝanĝ'o'j en la hodiaŭ'a mond'o, kaj precip'e en Eŭrop'o, montr'as ke tiu'j franc'in'o'j tromp'is si'n. Mult'eg'e da angl'a'j vort'o'j kaj fraz'o'j en'ir'is la parol'ad'o'n kaj el'don'it'a'j'n tekst'o'j'n de la franc'o'j, kaj est'as evident'e, ke iom post iom, en naci'a'j kaj inter'naci'a'j rond'o'j, la angl'a pli kaj pli anstataŭ'as ne nur la franc'a'n, sed ankaŭ la ali'a'j'n naci'a'j'n lingv'o'j'n.
#001530
Post la fal'o de la berlina mur'o, la lev'iĝ'o de Ĉini'o kaj la arab'a printemp'o, la uson'a mem'sufiĉ'o pri energi'o ŝajn'as anonc'i la ven'ont'a'n grand'a'n geopolitik'a'n mov'o'n en la modern'a mond'o.
#001532
La monarki'o'j de la Persa Golf'o daŭr'is tiel long'e ne pro ia spec'o de popular'a voĉ'don'ad'o sed pro si'a de'pend'ec'o de ekster'a sub'ten'o. Tiu'j reĝim'o'j, kiu'j jam front'as alt'a'n grad'o'n de en'land'a popol'mobiliz'ad'o, nun antaŭ'vid'as ne'el'ten'ebl'a'n prem'o'n, kaj ili ne pov'os el'viv'i sen la teknik'a avantaĝ'o de okcident'a'j arm'il'o'j inter'ŝanĝ'at'a'j kontraŭ naft'o.
#001538
Rusio est'os la unu'a viktim'o
#001539
La Persa Golf'o ne est'as la sol'a region'o kie la reg'ant'a'j potenc'o'j de la naft'o est'as en danĝer'o de dis'er'iĝ'o. La plej grand'a mal'gajn'int'o en tiu lud'o plej ver'ŝajn'e est'os Rusio, reĝim'o grand'part'e de'pend'a de alt'a'j energi'prez'o'j kaj sen efektiv'a alternativ'a plan'o.
#001540
Rusio jam sent'as la sku'o'n de la nov'a gas'epok'o. Ĝi est'as la plej en'danĝer'ig'it'a inter la nun'temp'a'j naft'o'produkt'ant'a'j land'o'j pro la centr'a rol'o de gas'o por ĝi'a inter'naci'a reputaci'o kiel influ'hav'a potenc'o. La influ'o de Moskvo sur orient'a kaj centr'a Eŭrop'o de'pend'as de Gazprom, la rus'a part'e ŝtat'reg'at'a kompani'o, kiu uz'as si'a'n super'reg'a'n pozici'o'n por fiks'i favor'a'j'n kondiĉ'o'j'n propon'ant'e long'daŭr'a'j'n kontrakt'o'j'n lig'it'a'j'n al la vari'ad'o de la naft'o'prez'o.
#001541
Mar'ond'o'j mart'o'fin'a'j en'danĝer'ig'is la viv'o'n de du 25-jar'aĝ'a'j fiŝ'kapt'ist'o'j el Vlora, haven'urb'o en sud'a Albanio. Ili'a bark'o fend'iĝ'is kaj tuj unu el la jun'ul'o'j telefon'is al hejm'ul'in'o, kiu si'a'vic'e kontakt'is televid'o-staci'o'n. La televid'o-staci'o kontakt'is la haven'a'j'n aŭtoritat'o'j'n. Du helikopter'o'j de la alban'a ministeri'o pri defend'ad'o van'e serĉ'is la mank'ant'a'j'n fiŝ'kapt'ist'o'j'n en la golf'o de Vlora.
#001543
La sekv'a'n tag'o'n tamen est'is anonc'it'e, ke la ital'a kroz'ŝip'o Costa Voyager trov'is kaj sav'is la du fiŝ'kapt'ist'o'j'n. La ŝip'o al'ter'ig'is ili'n ĉe la alban'a haven'o Durrës, kie la pasaĝer'o'j ĝu'is ne'atend'it'a'n tut'tag'a'n vizit'o'n en la urb'o.
#001544
Post seri'o de ras'ism'a'j murd'o'j en Germanio oni de'nov'e prov'as mal'permes'i la Naci'demokrat'a'n Parti'o'n (NPD). Tio'n la reg'ist'ar'o ne cel'as mem propon'i antaŭ la federaci'a konstituci'a kort'um'o (german'e: Bundesverfassungsgericht), sed ĝi promes'as sub'ten'i la klopod'o'j'n de la federaci'a'j land'o'j.
#001545
La prezid'ant'o de la Liber'a Demokrat'a Parti'o (german'e: Freie Demokratische Partei [FDP]), kaj ministr'o pri ekonomi'o, Philipp Rösler [filip resler] mal'akcept'as la mal'permes'o'n de NPD, ĉar stult'ec'o ne est'as mal'permes'ebl'a. Li prav'as: stult'ec'o'n oni ne pov'as mal'permes'i. Anstataŭ'e oni dev'us kontraŭ'star'i tiu'n parti'o'n per kler'ig'o kaj klar'ig'o kaj per politik'a'j rimed'o'j.
#001546
Sed oni pov'as ankaŭ mal'help'i ŝtat'a'n sub'ten'o'n de ag'ad'o kaj varb'ad'o por tiu ĉi mal'toler'em'a kaj ras'ism'a parti'o. En Germanio parti'o, kiu gajn'is pli ol 0,5 % de la voĉ'o'j (1 % ĉe land'a'j balot'o'j), ricev'as ŝtat'a'n mon'o'n kontraŭ ĉiu voĉ'o. Tio est'is proksim'um'e unu milion'o da eŭr'o'j post la federaci'a'j balot'o'j en 2009.
#001547
Krom'e, kiam komun'um'o'j mal'permes'as manifestaci'o'j'n ktp de tiu ĉi parti'o, kort'um'o'j kutim'e dev'as tamen permes'i pro koncern'a'j leĝ'o'j.
#001548
Ĝust'e en ĉi tiu temp'o kort'um'o (german'e: Oberlandesgericht) en Bavari'o prepar'as proces'o'n kontraŭ la Naci'social'ism'a Sub'ter'a Mov'ad'o (german'e: Nationalsozialistischer Untergrund [NSU]). Ĝi respond'ec'is pri la murd'o de dek hom'o'j, inter ili ok turk'de'ven'a'j (vid'u MONATO 2012/10, p. 14).
#001549
Kompren'ebl'e la interes'o gazet'ar'a kaj publik'a est'as grand'a. Bedaŭr'ind'e eĉ ne unu turk'a gazet'o gajn'is unu el la 50 ĵurnal'ist'a'j sid'lok'o'j en la kort'um'a salon'o. Malgraŭ protest'o'j la juĝ'ist'o'j rest'is rigid'a'j kaj ne al'las'is la turk'a'n gazet'ar'o'n. Ankaŭ la ambasador'o de Turki'o en Berlino Hüseyin Avni Karslioğlu ne ricev'is lok'o'n rezerv'it'a'n.
#001550
La turk'a reg'ist'ar'o akr'e protest'is. La turk'a vic'prezid'ant'o Bekir Bozdağ tial dub'as pri la sen'de'pend'ec'o kaj neŭtral'ec'o de la kort'um'o. Li si'n demand'is, kio'n la juĝ'ist'o'j tim'as, se ĉe'est'us reprezent'ant'o'j de Turki'o. La gazet'o Today's Zaman koment'is, ke la kort'um'o montr'as protekt'a'n si'n'ten'o'n kontraŭ ras'ist'o'j kaj dekstr'ekstrem'ist'o'j en Germanio.
#001551
Kutim'e en mult'a'j urb'o'j en Germanio tradici'e okaz'as dum pask'o manifestaci'o'j por mond'a pac'o. En Augsburg tamen nov'nazi'a organiz'aĵ'o Aŭgsburg'a Alianc'o/Naci'a Opozici'o anonc'is manifestaci'o'n sam'temp'a'n antaŭ la urb'a teatr'o. Pli ol 100 por'pac'a'j manifestaci'ant'o'j tie'n ir'is por protest'i kontraŭ 15 nov'nazi'o'j. Ĉe'est'is ankaŭ polic'an'o'j.
#001552
Ne'atend'it'e ven'is grup'o de pied'pilk'fanatik'ul'o'j el Hannover, kies team'o ĵus lud'is en Augsburg. Erar'e kred'ant'e, ke tem'as pri „mal'amik'a'j” fanatik'ul'o'j, kelk'a'j atak'is. La apud'a'j polic'ist'o'j si'n ĵet'is kontraŭ la atak'ant'o'j, uz'is pipr'o'ŝpruc'il'o'n kaj mal'ebl'ig'is batal'o'n. Tri atak'int'o'j est'is arest'it'a'j.
#001553
Ĉiu geografi'a region'o hav'as si'a'n tip'a'n naci'a'n manĝ'aĵ'o'n. La slovak'o'j ŝat'as muel'it'a'n ŝaf'fromaĝ'o'n, kiu'n en 2008 la Eŭrop'a Komision'o en'skrib'is en registr'o'n de protekt'at'a'j geografi'a'j indik'o'j.
#001554
Muel'it'a ŝaf'fromaĝ'o nom'iĝ'as slovak'e bryndza, ankaŭ ĉeĥ'e kaj pol'e bryndza, hungar'e juhtúró kaj roma'e brindza, bakrani mľazga, kerko ťiral. Ĝi est'as la plej mal'nov'a fromaĝ'ist'a produkt'aĵ'o de Slovaki'o.
#001555
Bryndza aper'is en la teritori'o de la nun'temp'a nord'a Slovaki'o, kiam en la 15a jar'cent'o ĝi'n al'port'is nomad'a'j ŝaf'paŝt'ist'o'j el Rumani'o. Ili'a original'a bryndza est'is tre mal'mol'a, dev'is est'i hak'it'a kaj ne konven'is al rekt'a konsum'ad'o.
#001556
La nun'temp'a bryndza est'as slovak'a nutr'aĵ'patent'aĵ'o, kiu'n invent'is Ján Pagáč [j'a'n pagaĉ]. En 1787 li establ'is la unu'a'n slovak'a'n et'komerc'a'n firma'o'n por produkt'i muel'it'a'n ŝaf'fromaĝ'o'n en la urb'et'o Detva, ĉ. 220 km orient'e de la ĉef'urb'o Bratislav'o.
#001557
La slovak'a bryndza est'as mol'a, kned'it'a kaj sal'it'a ŝaf'fromaĝ'o, iom'et'e simil'a al kaze'o. La baz'a kondiĉ'o de produkt'ad'o est'as kvalit'a ŝaf'lakt'o ekskluziv'e el mont'ar'a'j region'o'j. Pli fru'e neces'is kaze'ig'i la dolĉ'a'n ŝaf'lakt'o'n.
#001558
La gust'o de freŝ'a bryndza est'as mild'e pik'ant'a kaj sal'a. Ĝi hav'as iom grajn'a'n struktur'o'n kaj sam'temp'e dev'as en'hav'i minimum'e 50 % da ŝaf'fromaĝ'o en sek'aĵ'o.
#001560
Ek'de la 18a jar'cent'o slovak'a bryndza est'as eksport'at'a al la teritori'o'j de la nun'temp'a'j Hungari'o, Aŭstrio, Ĉeĥi'o kaj Germanio, kie ĝi est'is kon'at'a sub la nom'o Brinsa, Brimsen, Brimsenkäse. Krom la slovak'a, muel'it'a ŝaf'fromaĝ'o est'as produkt'at'a ankaŭ en Rumani'o (brânză), Ukrainio (ovecxij sir) kaj en Pollando (bryndza podhalańska)
#001561
Bryndza en'hav'as vast'a'n gam'o'n da mikro'organism'o'j, kiu'j'n konfirm'is Codex Alimentarius Austriacus en 1917. Krom la alt'kvalit'a'j protein'o'j ĝi en'ten'as mineral'o'j'n, vitamin'o'j'n B kaj ne'satur'it'a'j'n gras'o'j'n de la grup'o omeg'o 6.
#001562
Bryndza hav'as vast'a'n uz'o'n en slovak'a'j kuir'ej'o'j. Oni pov'as ĝi'n manĝ'i en krud'a stat'o, bak'i stang'et'o'j'n, kuir'i sup'o'n (popol'e slovak'e demikát), prepar'i past'o'poŝ'o'j'n, sur'pan'aĵ'o'n (popol'e šmirkáš, el la german'a Schmierkäse).
#001564
Ceter'e, ĉiu'jar'e la slovak'a vilaĝ'et'o Terchová (nord'a Slovaki'o) organiz'as mond'a'n ĉampion'ad'o'n en kuir'ad'o kaj konsum'ad'o de ŝaf'fromaĝ'a'j nok'o'j.
#001566
En Tokio aper'is en tri kvartal'o-ofic'ej'o'j patr'in'o'j kun beb'o'ĉar'et'o'j. Ili kun'iĝ'is per la soci'a ret'ej'o Twitter por atent'ig'i pri mank'o de infan'vart'ej'o'j.
#001567
Kvankam mal'mult'iĝ'as beb'nask'o'j en Japani'o, mank'as infan'vart'ej'o'j precip'e en la grand'a'j urb'o'j. Pro ekonomi'a'j cirkonstanc'o'j mult'a'j patr'in'o'j dev'as labor'i, konfid'ant'e si'a'j'n infan'o'j'n al vart'ej'o'j, kiu'j do grav'as.
#001568
Tamen laŭ oficial'a'j statistik'o'j atend'as vart'ej'o-lok'o'j'n preskaŭ 25 000 infan'o'j tra la tut'a Japani'o. Al'don'u la nombr'o'n de infan'o'j, kies patr'in'o'j jam kontraŭ'vol'e for'las'is si'a'n labor'o'n pro mank'o de vart'ej'o, kaj ebl'e en'tut'e atend'as 850 000.
#001569
Tial mult'a'j jun'a'j ge'edz'o'j, ambaŭ labor'ant'a'j, kaj antaŭ'vid'ant'a'j la problem'o'n, komenc'as serĉ'i infan'vart'ej'o'n ne nur post graved'iĝ'o, sed ankaŭ dum la beb'o'plan'ad'o. Iu'j eĉ trans'lok'iĝ'as al ali'a urb'o, kie ili pov'as pli facil'e trov'i vart'ej'o'n.
#001570
Ĉi-printemp'e tri kvartal'o'j en Tokio rifuz'is la postul'o'n de pli ol 3 000 patr'in'o'j pri infan'vart'ej'o. La patr'in'o'j ek'plend'is, kaj unu el la kvartal'o'j promes'is mult'ig'i la infan'vart'ej'o'j'n, sed la du ali'a'j rifuz'is.
#001571
Grav'as la situaci'o de tiu'j ĉi patr'in'o'j. En Japani'o, ĝeneral'e, kiam patr'in'o kun infan'o vizit'as labor'per'a'n ofic'ej'o'n, la ofic'ist'o postul'as, ke ŝi komenc'e trov'u infan'vart'ej'o'n. Kiam la patr'in'o vizit'as infan'vart'ej'o'n, ŝi trov'as, ke mank'as lok'o'j.
#001572
La patr'in'o'j kritik'as la politik'o'n kaj de la reg'ist'ar'o kaj de la lok'a'j administraci'o'j. Ambaŭ, kalkul'ant'e, ke mal'mult'iĝ'as la nombr'o de infan'o'j, mal'vol'as el'spez'i por nov'a'j vart'ej'o'j. Tamen laŭ la japan'a leĝ'ar'o respond'ec'as la aŭtonom'a'j komun'um'o'j pri infan'vart'ej'o'j. La nun'a situaci'o est'as kontraŭ'leĝ'a.
#001573
En Japani'o, eĉ hodiaŭ, ne plen'e akcept'ebl'as ekster'hejm'a labor'o de patr'in'o. Japan'a'j politik'ist'o'j, ĉef'e konservativ'a'j, pruv'ebl'e ne sincer'e klopod'as pret'ig'i infan'vart'ej'o'j'n. Ili kaŝ'e-mal'kaŝ'e opini'as, ke infan'o est'u hejm'e zorg'at'a de la patr'in'o, kiu rezign'u pri si'a profesi'o.
#001574
Japani'o, ŝajn'e, est'as modern'e evolu'int'a land'o, sed efektiv'e hom'a'j aŭ labor'a'j rajt'o'j de vir'in'o'j ne est'as alt'e taks'at'a'j. Jun'a'j ge'edz'o'j, ambaŭ labor'ant'a'j, oft'e rezign'as hav'i plur'a'j'n infan'o'j'n pro la mal'facil'o trov'i infan'vart'ej'o'n. En tiu situaci'o la mank'o de vart'ej'o'j vek'as pli'a'n mal'mult'iĝ'o'n de infan'o'j kaj si'a'vic'e eĉ ŝrump'o'n de la japan'a popol'o.
#001575
Italio: ĉu ankoraŭ pri'skrib'ind'a kiel unu el la patr'uj'o'j de bon'a vin'o? La respond'o est'as ĉi-moment'e jes'a, kvankam kun iom da mal'trankvil'ig'a'j aŭ paradoks'a'j signal'o'j kadr'e de la vin-produkt'a sektor'o.
#001576
El freŝ'a statistik'o konstat'ebl'as, ke konsum'ad'o de vin'o flank'e de ital'o'j daŭr'e mal'alt'iĝ'as. En 2012 ili trink'is mal'plej da vin'o (22,6 milion'o'j'n da litr'o'j) ek'de la jar'o 1865, kiam tiu ĉi mediterane'a land'o ĵus far'iĝ'is unu'ec'a ŝtat'o.
#001577
La kial'o est'as serĉ'end'a en plur'a'j faktor'o'j. Ĉu prav'e, ĉu mal'prav'e, ital'a'j kurac'ist'o'j nun'temp'e mal'konsil'as al pacient'o'j trink'i vin'o'n por evit'i san'problem'o'j'n. Kulp'as ankaŭ pli'a konsum'ad'o de bier'o, kies popular'ec'o sen'ĉes'e kresk'as, precip'e inter la poliglot'a, sen'labor'a, ekster'land'e'n vojaĝ'em'a kaj pli-mal'pli „tut'mond'iĝ'int'a” (angl'e globalized) jun'ul'ar'o.
#001579
Ne hazard'e kaj iom paradoks'e ĉi-jar'e bier'o part'o'pren'is unu'a'foj'e eĉ la vin-event'o'n Vinitaly, okaz'ant'a'n en la urb'o Veron'a.
#001580
Est'as ali'flank'e interes'e rimark'i, ke en la tut'a mond'o oni konstat'as ĝeneral'a'n re'ekvilibr'ig'o'n koncern'e alkohol'o'n. Land'o'j kiel Uson'o, kie oni tradici'e prefer'is bier'o'n al vin'o, nun ŝajn'as si'n turn'i al vin'o. Preciz'e la mal'o okaz'as en histori'e vintr'ink'em'a'j eŭrop'a'j land'o'j (Italio, Greki'o, Hispanio, ebl'e escept'e nur de Franci'o, kiu ankoraŭ ne ŝajn'as tiom tuŝ'it'a de la fenomen'o).
#001581
Spit'e al tia en'land'a perd'o de popular'ec'o, konsol'a por la vin'produkt'ant'o'j est'as la fakt'o, ke pli'alt'iĝ'is eksport'o de ital'a vin'o al ali'a'j land'o'j (Kanado +11 %, Briti'o +5 %, Germanio +4 %, Ĉini'o +17 %). Tio ig'as la mal'kresk'o'n de vin'konsum'ad'o en Italio mal'pli rimark'ebl'a.
#001582
Laŭ statistik'o de la organiz'aĵ'o Coldiretti, ital'o'j jam konsum'as individu'e mal'pli ol 40 litr'o'j'n da vin'o jar'e. Tri'on'o de la ital'o'j trink'as nun'temp'e nur ĉe apart'a'j, grav'a'j okaz'o'j. Iom mal'pli ol tri'on'o postul'as ĉiu'tag'e vin'o'n ĉe'tabl'e (kio iam est'is tre kutim'a), dum 6 % est'as abstin'ul'o'j kaj tut'e rifuz'as vin'o'n.
#001583
Mort'o'n, tim'o'n kaj paraliz'o'n de trafik'o kaŭz'is en la centr'o de Torin'o, Italio, la mal'mult-sekund'a mal'atent'o de 77-jar'a vir'in'o. Kiam ali'a vetur'il'o kolizi'is kun ŝi'a, ŝi halt'is, el'ir'is el la aŭt'o por kontrol'i la damaĝ'o'n kaj konstat'is, ke tiu ne grav'as.
#001585
Tamen ŝi'a kontent'o baldaŭ far'iĝ'is angor'o, kiam la aŭt'o, en kiu vojaĝ'is du pasaĝer'o'j, ek'mov'iĝ'is mal'antaŭ'e'n. La kial'o? Dekliv'o kaj la fakt'o, ke la sinjor'in'o forges'is funkci'ig'i man'brems'o'n.
#001586
Sekv'is panik'o. La aŭt'o ne'halt'ig'ebl'is kaj rul'iĝ'is ĝis la river'o Pad'o (la ĉef'a flu'ant'a en Italio). Pro mank'o de mur'o aŭ ali'a bar'il'o la aŭt'o, kun si'a'j pasaĝer'o'j, en'ir'is la akv'o'n kaj mal'rapid'e sink'is.
#001587
Bon'a not'o, kiu ebl'e mal'pli'ig'os la perturb'o'n kaj koler'o'n de la leg'ant'ar'o, est'as, ke la du pasaĝer'o'j est'is hund'o'j, feliĉ'e ne ge'nep'o'j de la mal'jun'ul'in'o.
#001589
Tamen tuj re'komenc'iĝ'is polemik'o'j pri la maksimum'a aĝ'o, je kiu en Italio oni rajt'as stir'i. Tiu aktual'e ne est'as leĝ'e fiks'it'a, sed las'it'a al la diskreci'o de kurac'ist'o'j, kiam tem'as pri tiu'j, kiu'j vol'as re'nov'ig'i si'a'n stir'permes'il'o'n.
#001590
Ŝajn'as, tamen, post ĉi tiu epizod'o, ke mal'jun'a'j stir'ist'o'j dev'os akcept'i la ide'o'n uz'i bus'o'n aŭ taksi'o'n por la bon'o de ĉiu'j (inkluziv'e de si'a'j sen'kulp'a'j best'o'j).
#001592
Malgraŭ tio, ke jam pas'is du jar'o'j, ek'de kiam la tiel nom'at'a'j tut'korp'a'j skan'il'o'j, foj'foj'e nom'at'a'j „nud'ig'a'j” skan'il'o'j far'e de la amas'a gazet'ar'o, est'is star'ig'it'a'j en mult'a'j flug'haven'o'j, la interes'o pri ili est'as ankoraŭ grand'a. Ekzist'as du spec'o'j de tut'korp'a'j skan'il'o'j: retro'radi'o-skan'il'o'j, kiu'j uz'as iks'o-radi'o'j'n, kaj mikro'ond'a'j skan'il'o'j.
#001594
La doz'o de radi'ad'o por pasaĝer'o'j rezult'e de iks'o'radi'o-skan'ad'o est'as proksim'um'e 0,05-0,10 mikro'sivert'o'j, kio egal'as al mal'pli ol du'minut'a flug'o en'e de aviad'il'o je flug'alt'ec'o. Tio'n asert'as doktor'o Peter Vock, fak'ul'o pri radi'o'protekt'o ĉe la universitat'a hospital'o de Berno, en Svisio. Ekzempl'e unu flug'hor'o egal'as 40 ĝis 80 retro'radi'o-skan'o'j'n; radiograf'aĵ'o de la torak'o egal'as 1000–2000 skan'o'j'n, dum komput'il'a tomografi'o 50 000–100 000 iks'radi'a'j'n skan'o'j'n. Tamen, konsider'ant'e la nombr'o'n de skan'aĵ'o'j jar'e – proksim'um'e unu miliard'o en Uson'o – ja ekzist'as probabl'o, ke 15 person'o'j pov'us mal'san'iĝ'i pro kancer'o sekv'e de la iks'radi'a'j skan'o'j. Tio'n opini'as doktor'o Ioannis Damilakis, profesor'o ĉe la departement'o pri medicin'a fizik'o de la universitat'o de Kreto, en Greki'o.
#001597
Taŭg'as si'n demand'i ankaŭ pri la efik'o'j de retro'radi'o-skan'il'o'j por infan'o'j kaj beb'o'j, kiu'j est'as mult'e pli sens'iv'a'j je radi'ad'o ol plen'kresk'ul'o'j. Ankaŭ ne est'as kon'at'e, kia'manier'e la divers'a'j hom'a'j organ'o'j est'as tuŝ'at'a'j, laŭ Damilakis. Se est'us aplik'at'a la princip'o pri laŭ'ebl'e plej mal'alt'a ating'ebl'a radi'ad'o, tio signif'as, ke la radi'ad'o dev'us est'i evit'at'a, aŭ ke ties kvant'o dev'us est'i plej'ebl'e mal'alt'a. Tio grav'as por pri'juĝ'i la risk'o'n kaj util'o'n de la retro'radi'o-skan'il'o'j.
#001598
Dum la 80aj kaj komenc'e de la 90aj jar'o'j unu el la plej oft'a'j nom'o'j en MONATO en politik'a'j raport'o'j el Briti'o est'is tiu de la tiam'a ĉef'ministr'o, Margaret Thatcher. La plej long'e deĵor'ant'a brit'a ĉef'ministr'o de la 20a jar'cent'o (11 jar'o'j, inter 1979 kaj 1990) eĉ ricev'is inter la konvenci'o'j de MONATO propr'a'n prononc-indik'o'n [mágaret faĉe], ceter'e ankoraŭ konvenci'e konserv'at'a.
#001602
Opini'o'j diverĝ'is, tamen, tiom pri la prononc'ad'o de „Thatcher” (kelk'a'j MONATO-kun'labor'int'o'j prefer'is komenc'a'n t anstataŭ f, sed ver'dir'e nek unu nek ali'a kapt'as la angl'a'n th), kiom pri la t.n. fer'a sinjor'in'o mem. Tiel post'mort'e kiel dum'viv'e Thatcher ankoraŭ polus'ig'as opini'o'j'n. Do nepr'as du nekrolog'a'j vid'punkt'o'j ... tiel ke ebl'e ie en la mez'o kuŝ'as la ver'o.
#001603
For'pas'is la plej sukces'a brit'a ĉef'ministr'o de la 20a jar'cent'o krom Churchill – vir'in'o, kiu form'is la fundament'o'n de la hodiaŭ'a Briti'o.
#001604
Ferm'ig'ant'e la min'ej'o'j'n, kaj antaŭ'e'n'ig'ant'e nukle'a'n pov'o'n, Thatcher drast'e redukt'is la nombr'o'n de min'ist'o'j kaj tiel romp'is la sindikat'o'n. Sam'temp'e ŝi en'konduk'is leĝ'o'j'n por mal'facil'ig'i strik'o'j'n. Ŝi tut'e prav'e rifuz'is subvenci'i tradici'a'j'n kaj ne plu profit'o'don'a'j'n manufaktur'a'j'n industri'o'j'n.
#001606
Ebl'e ŝi'a plej grand'a sukces'o koncern'is privat'ig'o'n de monopol'a'j ŝtat'a'j industri'o'j. En 1979 oni atend'is semajn'o'j'n por ricev'i telefon-konekt'o'n. Kiam la ŝtat'a'j monolit'o'j est'is dis'pec'ig'it'a'j kaj dis'vend'it'a'j al pli rendiment'a'j privat'a'j kompani'o'j, flor'is la sektor'o'j komunik'a'j, gas'a'j, elektr'a'j.
#001607
Not'ind'as, ke mult'a'j ekster'land'a'j ŝtat'o'j, vid'ant'e la sukces'o'n de privat'ig'o, sekv'is la ekzempl'o'n de Thatcher. Krom'e, malgraŭ tio, ke ŝi sub'ten'is la princip'o'j'n de Eŭrop'a Uni'o, ŝi tamen en Bruselo ĉiam „batal'is por Briti'o”.
#001608
Tia'manier'e ŝi re'fier'ig'is popol'o'n deprim'it'a'n kaj de'voj'iĝ'int'a'n kaj re'met'is la „grand'a'n” en la koncept'o Grand'a Briti'o. Tio evident'is plej klar'e dum la t.n. falk'land'a konflikt'o, kiam ŝi rifuz'is sub'met'iĝ'i al invad'o de brit'a teritori'o far'e de argentinaj trup'o'j.
#001609
Ŝi plen'e merit'as pomp'a'n ŝtat'a'n funebr'a'n ceremoni'o'n.
#001610
For'pas'is unu el la plej katastrof'a'j ĉef'ministr'o'j en la histori'o de Briti'o – vir'in'o, kiu frakas'is la brit'a'n ekonomi'o'n, favor'ant'e privat'a'n profit'o'n anstataŭ publik'a'n prosper'o'n.
#001611
La ĉef'a'j demokrati'a'j ŝtat'o'j en la mond'o spert'as kriz'o'n de mem'fid'o. En 2013 tiu kriz'o pli'intens'iĝ'os precip'e en Uson'o, Eŭrop'a Uni'o, Japani'o kaj Barato, land'o'j batal'ant'a'j kontraŭ divers'a'j problem'o'j.
#001617
Oni pov'as trov'i spur'o'j'n de tiu problem'o en la financ'a kriz'o en 2007-08. Okcident'a'j demokrati'o'j ankoraŭ barakt'as kontraŭ amas'iĝ'ant'a'j ŝuld'o'j, deficit'o'j kaj mal'rapid'a ekonomi'a kresk'o. Tro'a fid'o al liber'a entrepren'em'o dum la 20 jar'o'j, kiu'j sekv'is la fal'o'n de la berlina mur'o, komenc'is ŝancel'iĝ'i. Anstataŭ'e oni debat'as pri politik'a'j sistem'o'j, kiu'j ŝajn'as ne'kapabl'a'j re'ag'i al la sever'a'j ekonomi'a'j problem'o'j.
#001618
En Uson'o politik'o ne baldaŭ mov'iĝ'os en iu'n ajn direkt'o'n. Kvankam uson'a'j politik'ist'o'j ŝat'as pretend'i, ke ili favor'as kun'labor'o'n inter la du parti'o'j, tamen la real'o est'as, ke la kongres'a politik'a debat'o far'iĝ'is pli akr'a kaj ideologi'a. Politik'ist'o'j ĉiam pli mal'facil'e kompromis'as trans la parti'a'j'n princip'o'j'n.
#001619
La etos'o en Eŭrop'o ankoraŭ est'os pesimism'a. Nur la inter'ven'o de la Eŭrop'a Centr'a Bank'o pov'os evit'ig'i la dis'fal'o'n de la komun'a valut'o (eŭr'o). La ĉef'a'j ekonomi'a'j fort'o'j de Eŭrop'o ankoraŭ al'front'os problem'o'j'n. Franci'o, Briti'o kaj Germanio sufer'os recesi'o'n dum 2013. Inter'temp'e, Italio kaj Hispanio barakt'os kontraŭ rigor'a'j ŝpar-program'o'j.
#001621
La eŭrop'a kriz'o etend'iĝ'os de ekonomi'o al politik'o. Klopod'o'j por akcept'ig'i mon'a'n kaj politik'a'n unu'iĝ'o'n per kre'ad'o de pli grand'a eŭrop-uni'a buĝet'o kaj kun firm'a reg'ad'o super naci'a'j fisk'a'j politik'o'j met'os la politik'ist'o'j'n sub la lupe'o'n de la publik'a opini'o. Tio okaz'os precip'e en land'o'j kun kresk'ant'a mal'inklin'o al eŭrop'a integr'iĝ'o.
#001622
Mult'a'j okcident'a'j politik'ist'o'j stud'is la situaci'o'n de Japani'o, kie la kolaps'int'a financ'a kresk'eg'o port'is du jar'dek'o'j'n da mal'rapid'a ekonomi'a dis'volv'iĝ'o kaj pli'iĝ'ant'a'n publik'a'n ŝuld'o'n. Dum tiu period'o en Japani'o si'n sekv'is re'form'em'a'j politik'ist'o'j, el kiu'j ĉiu'j fiask'is, serĉ'ant'e solv'o'n de la fundament'a'j problem'o'j de la land'o. Ĉi tiu model'o deprim'a daŭr'os dum 2013.
#001623
Barato ŝat'as fanfaron'i pri la grand'ec'o de si'a demokrati'o kiel la plej grand'a en la mond'o, sed mal'ŝat'as la neglekt'o'j'n de si'a'j politik'ist'o'j. En 2012 la kresk'o de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) est'is nur 6 % en land'o aspir'ant'a du'cifer'a'n kresk'o'n.
#001624
Koler'o kontraŭ korupt'o pli'intens'iĝ'as. Tamen en 2013 Barato probabl'e est'os la plej sukces'a inter la ambici'a'j demokrati'o'j en la progres'ig'o de ekonomi'a'j re'form'o'j.
#001625
Mez'orient'o, konsider'at'a grand'a esper'o por tut'mond'a demokrati'o sekv'e de la arab'a printemp'o, port'as por 2013 ne'klar'a'n mesaĝ'o'n. Ekonomi'a'j problem'o'j, flor'ant'a per'fort'o kaj ribel'ant'a'j islam'a'j aktiv'ist'o'j en Egipto, Libio kaj Tunizio re'vigl'ig'os la diskut'o'n pri tio, ĉu la region'o jam pret'as por demokrati'a viv'o.
#001626
En la si'n'sekv'o de okaz'o'j de la jar'o'j 1930aj kaj ne tre intens'e dum la 1970aj la mond'a'j demokrati'o'j perd'is si'a'n mem'fid'o'n, aŭtokrat'a'j alternativ'a'j reĝim'o'j gajn'is prestiĝ'o'n. Tio tamen tre mal'ver'ŝajn'e re'okaz'os en 2013, ĉar ankaŭ la du plej aŭtokrat'a'j potenc'o'j en la mond'o front'as kresk'ant'a'j'n problem'o'j'n.
#001627
En Rusio, konsider'at'a de kelk'a'j du'on'demokrati'o, la reg'ist'ar'o al'front'as, almenaŭ en la grand'a'j urb'o'j, popol'a'j'n protest'o'j'n, kiu'j rifuz'as for'mort'i. Dum'e, nov'a ĉin'a gvid'ant'ar'o en'posten'iĝ'is, sed nur post rekt'a grup'intern'a batal'ad'o en la pint'o de la komun'ist'a parti'o. Tio si'a'vic'e evident'ig'is la ne'stabil'ec'o'n, obskur'ec'o'n kaj mank'o'n de legitim'ec'o de la ĉin'a politik'a sistem'o.
#001628
Resum'e, kvankam la mond'a'j ĉef'a'j demokrati'o'j sufer'os de'nov'e mal'facil'a'n jar'o'n dum 2013, tamen ili ankoraŭ bluf'os pri si'a'j intern'a stabil'ec'o kaj ekster'a legitim'ec'o, kiu'j kaŭz'os envi'o'n al la aŭtokrat'o'j en Pekino kaj Moskvo.
#001629
La plej kon'at'a kaz'o est'as tiu de Turki'o, kiu eĉ leĝ'e al'trud'as la pri'silent'o'n de la armen'a genocid'o, kiu'n ĝi ek'ig'is antaŭ preskaŭ 100 jar'o'j kaj por kies plen'um'o la turk'o'j plej'part'e util'ig'is si'a'j'n kurd'a'j'n sub'ul'o'j'n si'a'vic'e mult'jar'cent'a'j'n viktim'o'j'n de la turk'a imperi'ism'o. Tiu genocid'o kost'is la viv'o'n al inter 1,5 kaj 2 milion'o'j da hom'o'j.
#001631
Pli terur'a ol la pri'silent'o de event'o, kiu okaz'is antaŭ jar'cent'o, est'as almenaŭ la komenc'a „preter'vid'o” kaj la bedaŭr'ind'a paraliz'a ne're'ag'o de la mond'o, kiu'n ni atest'is dum ni'a'j viv'o'j rilat'e al la genocid'o'j en Ruando kaj Bosnio, kiu'j kost'is la viv'o'n respektiv'e al proksim'um'e unu milion'o kaj kvar'on'milion'o da hom'o'j.
#001632
Al tio oni pov'as al'don'i la daŭr'a'n menci-evit'o'n, ke ne ekzist'is nur genocid'o de jud'o'j kaj cigan'o'j far'e de la nazi'o'j, sed ankaŭ tiu de sam'seks'em'ul'o'j. Franc'a'j asoci'o'j de deport'it'o'j long'e ne permes'ad'is la part'o'pren'o'n de si'a'j sam'seks'am'a'j koleg'o'j en memor'a'j ceremoni'o'j. Do, ni celebr'u ili'n kun'e, sed ĉiu'j'n!
#001633
Inter'konsent'o sed ne ĉiu konsent'as
#001634
Dek kvar jar'o'j'n post la milit'o en Kosovo, kaj kvin jar'o'j'n post la proklam'o de ĝi'a sen'de'pend'ec'o, la inter'naci'a komun'um'o (Eŭrop'a Uni'o kaj Uson'o) serioz'e ek'klopod'is por regul'ig'i la rilat'o'j'n inter la nov'a ŝtat'o kaj Serbi'o.
#001635
Tamen neces'is vic'o da kun'sid'o'j, ĝis oni fin'fin'e ating'is inter'konsent'o'n. Tem'as pri normal'ig'o de la politik'a viv'o en la nord'o de Kosovo, kie loĝ'as etn'a'j serb'o'j, kaj kie funkci'as tri municip'o'j sub la reg'ad'o de la serb'a reg'ist'ar'o.
#001636
Decid'it'e est'as fond'i asoci'o'n de serb'a'j municip'o'j en Kosovo kun ampleks'a'j rajt'o'j kaj pov'o'j kadr'e de la ŝtat'o Kosovo kaj sub la reg'ad'o de trup'o'j inter'ali'e de NATO.
#001637
La ĉef'ministr'o'j kaj de Kosovo kaj de Serbi'o trankvil'ig'is si'a'j'n civit'an'o'j'n pri la inter'konsent'o, kiu'n ver'ŝajn'e ratif'os la parlament'o'j de ambaŭ land'o'j.
#001638
Tamen kelk'a'j politik'ist'o'j serb'a'j ankoraŭ deklar'as, ke Serbi'o neniam akcept'os sen'de'pend'a'n Kosovon. La alban'a opozici'a parti'o Mem'decid'o taks'as la inter'konsent'o'n tro mal'favor'a al Kosovo.
#001639
En Beogrado, la ĉef'urb'o de Serbi'o, cent'o'j da jun'ul'o'j protest'is kontraŭ si'a reg'ist'ar'o rilat'e la inter'konsent'o'n. Ĝeneral'e, tamen, oni esper'as, ke la inter'konsent'o eben'ig'os la voj'o'n de ambaŭ land'o'j al al'iĝ'o al EU.
#001640
Mort'a instru'ist'o, bon'a instru'ist'o, tiel nom'iĝ'as ĵus aper'int'a german'lingv'a psikologi'a krim'roman'o plum'e de Thorsten Sueße. Sed kial recenz'i ĝi'n tie ĉi en esperant'lingv'a revu'o? Nu, ĉar est'as sufiĉ'e mal'oft'e, ke libr'o cel'ant'a pur'e german'lingv'a'n leg'ant'ar'o'n rakont'e ĉef'rol'ig'as Esperant'o'n.
#001641
La stil'o est'as ankaŭ ali'fac'et'e kritik'ind'a. Ŝajn'as, ke la aŭtor'o konfuz'as roman'taŭg'a'n beletr'a'n pri'skrib'o'n de scen'ej'o kun ties ĝis'gurd'e detal'e preciz'a pri'skrib'o. Oft'e long'a'j litani'o'j de hanovraj strat'nom'o'j liver'as la sol'a'n en'hav'o'n de aline'o. Jen esperant'ig'it'a ekzempl'o:
#001645
„Anna vetur'as ... de Hanovro-Lindeno per la okcident'a rapid'voj'o kaj la B3 al Hemingo. ... Laŭ rekt'a voj'o Anna tra'pas'as la kvartal'o'n Hemingo-Vesterfeldo, preter'pas'as dekstr'a'flank'e la natur'protekt'a'n teren'o'n Sunderno kaj ating'as fin'e la hemingan kvartal'o'n Arnumo, kiu iam el'kresk'is ring'e ĉirkaŭ la B3. En la sud'a du'on'o de Arnumo ŝi turn'as si'n en la Hidestorfan Strat'o'n. Preskaŭ ating'int'e jam la urb'et'a'n lim'o'n, ŝi tiam turn'as si'n mal'dekstr'e'n en la Platanovojon.”
#001646
Sed kadr'e de la krim'roman'o la nom'o'j de la strat'o'j, de la kvartal'o'j, de la butik'o'j, kontor'o'j kaj kaf'ej'o'j hav'as neniu'n signif'o'n por la intrig'o. Ceter'e al la strat'o'mani'o al'don'iĝ'as iu'grad'a dat'o'mani'o. Ĉiu du'a ĉapitr'o komenc'iĝ'as per dat'indik'o.
#001647
En la libr'o plur'a'j esperant'ist'o'j ĉef'rol'as. Apart'e de la fakt'o, ke flank'e la kutim'a'j kliŝ'o'j kaj plej popular'a'j mit'o'j ni'a'j menci'iĝ'as, eĉ la laŭ'legend'a du'milion'ec'o de la parol'ant'ar'o, tiu'j fikci'a'j esperant'ist'o'j sufiĉ'e absurd'e kaj bedaŭr'ind'e tre ne'kred'ebl'e regul'e al'parol'as german'o'j'n en Esperant'o.
#001648
Sam'e tiu'j fikci'ul'o'j grafiti'ig'as mesaĝ'o'j'n cel'ant'a'j'n inform'i la german'lingv'a'n publik'o'n pri io, tamen de'nov'e en Esperant'o. Ne tre surpriz'e, ke la al'parol'it'a'j german'o'j ne kompren'as kaj ĉiam dev'as konsult'i Esperant'o-instru'ist'in'o'n pri la esperant'aĵ'o'j.
#001649
„Mi kompren'as al vi.” (Supoz'ebl'e – mi kompren'as vi'n.)
#001652
„Mockie, vi est'as la plej bon'a sekretari'o en Germanio.” (Tem'as pri german'a „Sekretärin”, do vir'in'o, kiu en Esperant'o subit'e vir'iĝ'as.)
#001654
La tut'a verk'o est'as spic'it'a per esperant'a'j fraz'o'j. Por la german'lingv'a leg'ant'o la aŭtor'o traduk'as la uz'it'a'n esperant'aĵ'o'n, tamen ne sufiĉ'e preciz'e. La rezult'ant'a german'a vort'o est'as evident'e tio, kio'n la aŭtor'o pra'e cel'is. Ali'vort'e, la german'a versi'o ĝust'as, la esperant'a, bedaŭr'ind'e, iam kaj iam mal'pli. La aŭtor'o est'as rilat'e al Esperant'o evident'e komenc'ant'o.
#001656
Plej oft'e tem'as pri koler'e kri'it'a insult'o. Menci'ind'as, ke praktik'e ĉiu'j insult'o'j est'as en Esperant'o. Tip'a ekzempl'o de tia mis'aĵ'o est'as la german'a vort'o „Schlappschwanz”. La german'a vort'part'o „Schlapp” signif'as „pend'ant'a mol'a kaj inert'a” kaj la german'a „Schwanz” signif'as „vost'o”.
#001657
Pri kiu'spec'a „vost'et'o” tem'as, tuj klar'iĝ'as, se oni sam'temp'e sci'as, ke tiu ĉi insult'o est'as uz'at'a nur rilat'e vir'o'j'n. Do kun'tekst'e tem'as pri seks'a alud'o – jen „mol'penis'ul'o”, „velk'verg'ul'o”, „fal'falus'ul'o”, „lac'kac'ul'o”, „fuŝ'fik'il'ul'o” aŭ simil'e.
#001658
La protagonist'o'j est'as bon'e pri'skrib'at'a'j kaj ili'a'j kondut'o kaj inter'rilat'o'j tut'e kred'ebl'a'j, mem'kompren'ebl'e nur kondiĉ'e ke oni ignor'u la esperant'a'j'n aspekt'o'j'n. Tre mal'fru'e en la intrig'o, laŭ'ŝajn'e de neni'e kaj fulm'frap'e, aper'as tord'o ver'e geni'a. Ĉiu'j mister'o'j kaj mistifik'o'j subit'e hav'as plen'e kred'ebl'a'n klar'ig'o'n.
#001661
Not'o: La libr'o est'as aĉet'ebl'a ne nur ĉe Fel, sed ankaŭ en ĉiu'j german'lingv'a'j libr'o'vend'ej'o'j, ĉu tradici'a'j, ĉu inter'ret'a'j. Form'e ĝi hav'ebl'as kaj paper'e, kaj bit'e.
#001666
Natascha Kampusch [nataŝa kampuŝ] sukces'is fuĝ'i en 2006, ok jar'o'j'n post si'a for'rab'o en viena strat'o. La tiam'a enket'o konklud'is, ke Wolfgang Priklopil, kiu baldaŭ post'e si'n mort'ig'is, kulp'as pri la krim'o.
#001668
Komenc'iĝ'is pas'int'jar'e nov'a enket'o. Atest'ant'in'o dir'is, ke ŝi vid'is du vir'o'j'n, kiu'j for'rab'is Kampusch, al'don'ant'e al ali'a'j indik'o'j, ke Priklopil ne ag'is sol'a. Tamen la enket'ist'o'j, aŭstr'a'j krim'fak'ul'o'j kun german'a'j kaj uson'a'j koleg'o'j, konklud'is, ke li sol'a respond'ec'as.
#001669
La fakt'o'j, kiu'j'n la komision'o prezent'is, sub'ten'as tut'e klar'e la pri'skrib'o'n de Kampusch. Ŝi tamen ne ĉiam sukces'e prezent'is si'a'n traŭmat'o'n, est'ig'ant'e suspekt'o'j'n per libr'o kaj film'o.
#001671
Fin'fin'e la komision'o konfirm'is ŝi'a'n pri'skrib'o'n de la for'rab'o. Pro tio Natascha Kampusch merit'as respekt'o'n.
#001672
La urb'o Brno trov'iĝ'as en la sud-moravia region'o, kiu est'as unu el la 14 region'o'j de Ĉeĥi'o. Brno est'as la plej grand'a urb'o kaj administr'a centr'o de tiu region'o. La urb'o hav'as al'log'a'n situ'o'n: nord'e de Brno, kaj ankaŭ part'e en okcident'o kaj orient'o, est'as vast'a'j arb'ar'o'j kaj ne tro alt'a'j mont'et'o'j. Sud'e est'as ĉef'e mal'alt'a eben'aĵ'o kun vit'kamp'o'j.
#001673
Brno hav'as inter'naci'a'n flug'haven'o'n, bon'a'j'n trajn'komunik'o'j'n kun la ĉef'urb'o Prago, kaj ankaŭ kun Vieno kaj Bratislav'o. Ankaŭ la urb'a trafik'o bon'e funkci'as (inter la jun'ul'ar'o plej popular'as la sistem'o de nokt'a'j bus'o'j, kiu'j propon'as rapid'a'n transport'o'n de la urb'o'centr'o al ĉiu'j part'o'j de Brno).
#001674
Kio'n propon'i al turist'o'j, kiu'j decid'is krom Prago vizit'i la urb'o'n Brno? La urb'o hav'as long'a'n kaj riĉ'a'n histori'o'n: ĝi est'is fond'it'a en 1243; en 1645 ĝi sukces'e rezist'is sved'a'n sieĝ'o'n. En la urb'o'centr'o est'as mult'a'j histori'a'j lok'o'j. Se oni al'ven'as el sud'o, oni vid'as du impon'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n, kiu'j domin'as: la katedral'o'n de Petro kaj Paŭlo (Petrov-katedral'o) kaj la burg'o'n Ŝpilberk. En la urb'o'centr'o est'as ankaŭ ali'a'j preĝ'ej'o'j kaj plac'o'j (ekz. la Legom'a foir'ej'o). Ĉi tie trov'iĝ'as la sid'ej'o'j de la Konstituci'a kort'um'o, la Super'a kort'um'o, de la Super'a administr'a kort'um'o, de la Super'a ŝtat'a prokuror'o k.a. En la urb'o'centr'o oni pov'as vid'i ankaŭ kelk'a'j'n statu'o'j'n, ekzempl'e de la jun'a Mozart.
#001675
En Brno ne mank'as modern'a'j dom'o'j kaj vila'o'j, ekzempl'e la Vila'o Tugedhat (el la list'o de Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o) aŭ la amuz- kaj aĉet-centr'o Galeri'o Vaňkovka (mal'ferm'it'a en 2005 post re'konstru'o de jam long'e ne funkci'ant'a fabrik'o). Brno est'as ankaŭ universitat'a urb'o: en ĝi est'as 6 universitat'o'j.
#001676
Kutim'e oni bezon'as du'on'tag'o'n aŭ unu tag'o'n por tra'rigard'i ĉio'n grav'a'n en la urb'o'centr'o. Ju pli long'e mi viv'as en mi'a hejm'urb'o, des pli mi ek'kon'as ĝi'a'j part'o'j'n. En ĝi est'as kontrast'o'j kaj grand'a'j diferenc'o'j! Ne mank'as part'o'j, en kiu'j tut'e ne est'as alt'a'j dom'o'j, kaj la karakter'o de tiu part'o simil'as al vilaĝ'o (oft'e kun lok'a'j tradici'o'j kaj kapel'o'j), sed est'as ankaŭ part'o'j kun alt'a'j panel'dom'o'j. Iu'foj'e est'as mal'kovr'ind'aĵ'o'j. Antaŭ kvar jar'o'j mi est'is en privat'a bier'far'ej'et'o, situ'ant'a en pli vilaĝ'aspekt'a urb'o'part'o, al kiu ind'is ven'i por gust'um'i ĉeriz'a'n bier'o'n (nun'temp'e la bier'far'ej'et'o hav'as restoraci'o'n ankaŭ en la urb'o'centr'o). Kaj se mi jam parol'as pri bier'o, do mi dev'as krom'e menci'i, ke en du restoraci'o'j oni pov'as ricev'i bier'o'n ne per'e de kelner'o, sed per trajn'o (se vi ne kred'as, ven'u al Brno kaj cert'iĝ'u!).
#001677
En ali'a urb'o'part'o jam kelk'a'j'n jar'o'j'n est'as ĝarden'a fer'voj'o (popular'a ĉef'e inter infan'o'j). Proksim'e al unu urb'o'part'o situ'as bar'aĵ'lag'o, kie en maj'o kaj juni'o okaz'as art'fajr'aĵ'a konkurs'o. En ĝi vetur'as ankaŭ ŝip'o'j kun vizit'ant'o'j de la burg'o Veveří aŭ de lok'a'j arb'ar'o'j. Ĉi-last'a'j en la ĉirkaŭ'aĵ'o de Brno tut'jar'e dispon'ig'as mult'a'j'n ebl'o'j'n por turism'o – vintr'e ski'i, somer'e bicikl'i aŭ naĝ'i en lag'et'o.
#001678
Brno est'as urb'o, kies loĝ'ant'o'j (aŭ almenaŭ ĝi'a'j politik'ist'o'j) pov'as ĝu'i divers'a'j'n inter'naci'a'j'n vizit'o'j'n, ekzempl'e de mez- kaj orient-eŭrop'a'j ŝtat'prezid'ant'o'j en 2007, de la pap'o Benedikto la 16a en 2009 kaj de la brit'a princ'o Charles [ĉalz] en 2010.
#001679
Kvankam la histori'a urb'o'centr'o de Brno ne est'as grand'a, en ĝi'a ĉirkaŭ'aĵ'o est'as mult'a'j vid'ind'a'j lok'o'j. Nun'temp'e oft'e okaz'as divers'a'j kultur'a'j kaj sport'a'j aranĝ'o'j, el kiu'j nepr'e menci'ind'as: „Muze'a nokt'o”, „Nokt'o de preĝ'ej'o'j”, „Nokt'o de ĵongl'ist'o'j”, festival'o „Ignis Brunensis”, motor'cikl'a ĉampion'ec'o „Grand'a Premi'o (Grand Prix) de Ĉeĥi'o” (en la Rond'o de Masaryk, kiu pro si'a situ'o en arb'ar'o est'as tre ŝat'at'a de konkurs'ant'o'j), la inter'naci'a film'festival'o „Cinema Mundi”, la festival'o de franc'a'j film'o'j ktp. Jes, ver'e ĉiam io okaz'as en la urb'o. Kvankam en la pas'int'ec'o Brno est'is industri'a urb'o kaj tio plu rimark'ebl'as ankaŭ nun, tamen oni pov'as ĝu'i en ĝi bon'a'n etos'o'n kaj re'ven'i hejm'e'n kun bel'a'j re'memor'o'j.
#001680
Dum kvar monat'o'j kvin'dek'o da rifuĝ'int'o'j okup'is la Vot'o'preĝ'ej'o'n en Vieno (MONATO, 2013/05, p. 11). En mart'o ili trans'lok'iĝ'is al pli komfort'a, sed modest'a loĝ'ej'o en la monaĥ'ej'o de la Serv'ant'o'j de la Sankt'a Virg'ul'in'o Maria, 800 metr'o'j'n for de la Vot'o'preĝ'ej'o.
#001681
Ili pet'is azil'o'n, sed pro la komplik'a leĝ'a situaci'o decid'o'j pov'as daŭr'i eĉ jar'o'j'n. Ĝis nun preskaŭ ĉiu'j ricev'as simpl'a'j'n loĝ'ad'o'n, nutr'ad'o'n kaj vest'ad'o'n kaj krom'e 19 eŭr'o'j'n tag'e.
#001682
La Orden'o de la Serv'ant'o'j est'is fond'it'a en 1233 en Florenco kaj okup'iĝ'as hodiaŭ precip'e pri misi'ad'o.
#001683
Fin'e de 2012 viena medicin'ist'o sen'spur'e mal'aper'is (MONATO 2013/04, p. 13). Tri monat'o'j'n post'e promen'ant'o trov'is li'n mort'int'a sub arbust'o'j en la Viena Arb'ar'o.
#001684
Pri demokrati'o kaj pov'o ... kaj trink'ej'o'j
#001686
Jam de jar'dek'o'j okup'as mi'n la demand'o: kie kuŝ'as la pov'o en tiel nom'at'a demokrati'a ŝtat'o? Ĉu ĉe la reg'ist'ar'o popol'e elekt'it'a, ĉu ĉe privilegi'a'j elit'o'j (ekzempl'e industri'ist'o'j, bank'ist'o'j, grand'a'j ter'posed'ant'o'j, arme'an'o'j, pol'it'buro'o'j, monark'o'j), aŭ ĉu eĉ ekster'land'e, ĉe potenc'a'j inter'naci'a'j korporaci'o'j kun buĝet'o'j obl'e pli vast'a'j ol tiu'j de mult'a'j unu'op'a'j ŝtat'o'j?
#001687
La brit'a politik'ist'o Lord Hailsham [hejlŝam] iam opini'is, ke la popol'o liber'as nur por elekt'i ĉiu'n kvar'a'n aŭ kvin'a'n jar'o'n diktatur'o'n. Bel'a'j vort'o'j, sed nur ia'senc'e prav'a'j. Demokrati'o est'as nur'a ĥimer'o: la elit'o'j'n, ĉu en-, ĉu ekster-land'a'j'n, oni ne elekt'as.
#001689
Tamen la aŭt'o-kompani'o Ford (kun sid'ej'o en Detroit, Uson'o) anonc'is, ke ĝi pag'os al si'a'j dung'it'o'j pli ol la maksimum'o'n. La reg'ist'ar'o montr'is si'n sen'pov'a por kontraŭ'star'i la vol'o'n de Detroit. Kolaps'is la politik'o kvin'el'cent'a. Postul'is ali'a'j labor'ist'o'j sam'e favor'a'n trakt'ad'o'n, sekv'is strik'o'j, kaj en maj'o 1979 post la tut'land'a'j elekt'o'j fal'is la reg'ist'ar'o. Venk'is la konservativ'a parti'o de Margaret Thatcher – kaj la ceter'o est'as histori'o.
#001691
Last'a'temp'a'j event'o'j memor'ig'is mi'n pri la vintr'o de mal'kontent'o kaj sam'e grat'is la demand'o'n pri demokrati'o kaj pov'o. La reg'ist'ar'o de la nun'a konservativ'a ĉef'ministr'o David Cameron [dejvid kémeron] last'minut'e rezign'is pri plan'o'j en'konduk'i leĝ'o'n por dev'ig'i la tabak-industri'o'n sur'merkat'ig'i cigared'o'j'n en blank'a'j, sen'ornam'a'j skatol'o'j.
#001692
En Aŭstrali'o, en decembr'o pas'int'jar'e, oni en'konduk'is leĝ'o'n por sen'ornam'ig'i cigared'o-skatol'o'j'n. Unu el tiu'j, kiu'j ĉi-foj'o'n sen'sukces'e reprezent'is la interes'o'j'n de la tabak-industri'o, est'is la inter'naci'a lobi'ist'o Lynton Crosbie [lintn krosbi]. Crosbie nun konsil'as la reg'ist'ar'o'n de Cameron kiel venk'i en la naci'a'j brit'a'j elekt'o'j kred'ebl'e en maj'o 2015.
#001694
Ĝi'a estr'o, Nigel Far'ag'e [najĝl faraĝ], kultiv'as reputaci'o'n de kontraŭ'politik'ist'a ordinar'ul'o, kiu'n oni vid'us en tradici'a trink'ej'o kun bier'o en unu man'o kaj cigared'o en la ali'a. Li vol'as eĉ re'en'konduk'i por trink'ant'o'j fum'ej'o'j'n. Sed, dum lev'iĝ'as li'a stel'o en la politik'a firmament'o, Cameron far'os neni'o'n, por ke ĝi pli bril'e lum'u.
#001698
Domaĝ'e. Unu el la plej favor'a'j ating'aĵ'o'j dum mi'a viv'o (ja not'ind'as pli da toler'em'o por tiel'nom'at'a'j minoritat'o'j, Inter'ret'o, komput'il'o'j, mal'pli sovaĝ'a'j dent'ist'o'j ktp ktp) est'as la rajt'o en'ir'i trink'ej'o'n aŭ restoraci'o'n, kaj ne el'ir'i kiel fum'aĵ'it'a haring'o. Sed ebl'e nun, dank' al la inter'naci'a tabak-industri'o kaj ĝi'a'j por'parol'ant'o'j, ankaŭ tiu ĉi ĝoj'o est'os minac'at'a.
#001699
Mult'a'j hom'o'j, loĝ'ant'a'j ni'a'strat'e, ne kapabl'is trov'i kial'o'n. Tamen mi'a patr'in'o, 82-jar'a, dir'is, ke nokt'e la strat'lamp'o bril'as kaj varm'ig'as la branĉ'o'j'n. Tial ili ankoraŭ verd'is.
#001701
Mi'a patr'in'o ne est'as person'o bon'e eduk'it'a. Fakt'e eĉ si'a'n nom'o'n ŝi ne sci'pov'as skrib'i. Tamen ŝi hav'as riĉ'a'j'n sci'o'j'n pri mult'a'j natur'a'j afer'o'j. Ali'vort'e ŝi est'as saĝ'a. Ju pli mal'jun'a, des pli babil'em'a. Tio valid'as ankaŭ por mi'a patr'in'o. Ŝi mult'e parol'as pri si'a pas'int'ec'o, kio mi'n tre interes'as.
#001702
Mi'a patr'in'o nask'iĝ'is en kamp'ar'o kaj hav'as tri frat'o'j'n. Nur ok-jar'a, ŝi jam hav'is fianĉ'o'n unu jar'o'n pli jun'a'n ol ŝi. Tiu est'is elekt'it'a laŭ la ĉin'a feŭd'a mor'o. Pas'is jam 74 jar'o'j, sed ŝi ankoraŭ memor'as la mal'riĉ'ec'o'n de la tiam'a famili'a viv'o. Lern'ej'o'n ŝi neniam vizit'is.
#001703
Ŝi'a unu'a edz'o mort'is pro boat'o-renvers'iĝ'o. Post'e ŝi edz'in'iĝ'is al mi'a patr'o, sam'vilaĝ'a kamp'ar'an'o. Mal'facil'is la viv'o: tag'e ŝi labor'is en la kamp'o, vesper'e en la hejm'o, far'ant'e vest'aĵ'o'j'n kaj ŝu'o'j'n.
#001704
Plen'kresk'int'a, mi arme'an'iĝ'is laŭ la ĉin'a politik'o. Oni dir'is al mi, ke mi'a patr'in'o plor'is pli ol unu monat'o'n, post kiam mi for'las'is la hejm'o'n. Kiam mi hejm'e'n'ven'is, ŝi kuir'is bon'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n.
#001705
Mi'a patr'in'o kred'as, ke la hom'o'j hav'as mult'a'j'n viv'o'j'n. Ŝi'a ven'ont'a viv'o far'iĝ'os pli feliĉ'a kaj bon'a, ŝi dir'as. Ŝi oft'e vizit'as monaĥ'ej'o'j'n. Pro tio, ke ŝi'a nun'a viv'o tiom mal'facil'as, ŝi kred'as, ke neces'as mult'e preĝ'i. Mi dub'as, ke la preĝ'ad'o mult'e help'os al ŝi rilat'e ven'ont'a'n viv'o'n. Tamen mi ĉiam sub'ten'as ŝi'n.
#001706
Pro si'a aĝ'o ŝi ne plu kamp'ar'e labor'as. Sed ŝi serĉ'as task'o'j'n en la hejm'o, ekzempl'e pur'ig'ad'o'n, lav'ad'o'n kaj kuir'ad'o'n.
#001707
Mi'a patr'in'o est'as la plej kar'a trezor'o en mi'a viv'o. Ŝi ne nur don'is al mi la viv'o'n, sed ankaŭ mi'n nutr'is kaj sen'kondiĉ'e am'as. Ĝust'e pro tio ankaŭ mi atent'em'e zorg'as pri ŝi'a'j viv'o kaj san'o, kio est'as ankaŭ mi'a dev'o. En mi'a cerb'o trov'iĝ'as la ĉef'a fraz'o de mi'a pa'nj'o: Ĉiam viv'u san'e kaj feliĉ'e!
#001708
Mi'a patr'in'o est'as ja tre ordinar'a ĉin'a patr'in'o.
#001709
Al la artikol'o Publik'a mon'o por privat'a koncert'o de Thierry Spanjaard kaj Esperant'o-Marseille (MONATO 2013/05, p. 10) mi vol'us al'don'i, ke por la jar'o 2013 est'as elekt'it'a'j du urb'o'j kiel eŭrop'a kultur'a ĉef'urb'o: Marsejlo el Franci'o kaj unu'a'foj'e ankaŭ slovak'a urb'o, Košice [kóŝice], ĉirkaŭ 400 km for de la ĉef'urb'o Bratislav'o. Ĝis hodiaŭ hav'is la titol'o'n „eŭrop'a kultur'a ĉef'urb'o” 48 urb'o'j. La ven'ont'a'n jar'o'n ĉi tiu'n titol'o'n hav'os la urb'o'j Rig'a el Latvi'o kaj Umeå el Svedi'o.
#001710
Al la artikol'o de Walter Klag Kolbas'o-fatras'o (MONATO 2013/05, p. 13) mi dezir'as al'don'i, ke konkret'a rezult'o de tiel nom'at'a ĉeval'aĵ'o-skandal'o en Slovaki'o est'as pli'iĝ'int'a mal'konfid'o de aĉet'ant'o'j al pork'a'j kaj bov'a'j produkt'aĵ'o'j el ekster'land'o. Slovaki'o hav'as 79 buĉ'ej'o'j'n, sed nur 3 buĉ'ej'o'j pov'as buĉ'i ĉeval'o'j'n kaj pri'labor'i ĉeval'viand'o'n. La slovak'a merkat'o est'as mal'grand'a, pri ĉeval'a viand'o reg'as mult'a'j mit'o'j, kaj tiel en 2012 est'as buĉ'it'a'j nur 43 ĉeval'o'j. Est'as neces'e sub'strek'i, ke neni'u en Slovaki'o bred'as tiu'j'n majest'a'j'n kaj nobl'a'j'n animal'o'j'n por manĝ'aĵ'o'j. Se ni elimin'as etik'a'j'n motiv'o'j'n, tiam ĉeval'o'j hav'as delikat'e dolĉ'a'n gust'o'n, grand'a'n en'hav'o'n de protein'o'j, mal'grand'a'n en'hav'o'n de kolesterol'o kaj de gras'o, sekv'e ĉeval'aĵ'o ne est'as difekt'a rilat'e san'o'n kaj higien'o'n. Ni ne pov'as est'i pro tio surpriz'it'a'j, ke ĉeval'aĵ'o est'as naci'a manĝ'aĵ'o kaj bon'gust'aĵ'o en mult'a'j land'o'j de Sud-Amerik'o, Azi'o kaj ankaŭ en Eŭrop'o.
#001711
La artikol'o Mal'am'o „ankoraŭ viv'a” de Bardhyl Selimi (MONATO 2013/05, p. 8) evident'e est'as stimul'ad'o al ribel'o'j kontraŭ la ŝtat'o, en kiu oni viv'as. Neni'u ŝtat'o en la mond'o permes'us lok'ad'o'n de monument'o al ribel'int'o'j kontraŭ la propr'a ŝtat'o. Tial la deklar'o'j de Jozefina Topalli kaj Hachim Thachi stimul'as al ribel'o'j.
#001712
La mont'o Fuĵi est'as la simbol'o de Japani'o. Ĝi est'as 3776 metr'o'j'n alt'a kaj situ'as en la centr'o de Japani'o, ĉirkaŭ 90 km sud-okcident'e de Tokio. En la pas'int'ec'o oni pov'is ĉie en Tokio vid'i la mont'o'n, kaj ĝi'a nom'o trov'iĝ'is en mult'a'j lok'nom'o'j, kiel ekzempl'e, Dekliv'o Fuĵi-vid'o, Strat'o Fuĵi-vid'o, Kvartal'o Fuĵi-vid'o ktp. La popol'o de Tokio ĝu'is la dign'a'n figur'o'n de Fuĵi laŭ'sezon'e. Sed inter'temp'e alt'a'j konstru'aĵ'o'j kaj polu'at'a aer'o kaŝ'is la mont'o'n antaŭ la okul'o'j de la toki'an'o'j.
#001713
Tamen la tag'o'j, en kiu'j oni pov'as vid'i la mont'o'n en Tokio (kompren'ebl'e de alt'a'j lok'o'j), super'is 100, kaj ili mult'iĝ'is kvin'obl'e en la last'a'j 50 jar'o'j, laŭ privat'a observ'ej'o. Ek'de la 1a de januar'o 1963 instru'ist'o'j de Seikei-Alt'lern'ej'o ĉiu'tag'e observ'is la mont'o'n sur tegment'a teras'o de la lern'ej'o. Laŭ ili, en la jar'o 1965 la tag'o'j, en kiu'j oni pov'is vid'i la mont'o'n, est'is nur 22, mal'plej mult'a'j, sed en 2009 la tag'o'j super'is 100, kaj en 2011 ili ating'is 131. En 2012, post 50 jar'o'j ek'de la komenc'o de la observ'ad'o, oni nombr'is 126 tag'o'j'n.
#001714
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j, mi verk'is por MONATO iom satir'a'n artikol'et'o'n pri disleksi'o, kiu laŭ'ŝajn'e incit'is iu'n leg'ant'in'o'n. Pro iu kaŭz'o, kiu'n mi ne bon'e kompren'as, ŝi supoz'is, ke mi intenc'is pri'mok'i tiu'j'n, kiu'j sufer'as pro tiu perturb'o. (Parentez'e, mi uz'as la termin'o'n „perturb'o”, ĉar tiel disleksi'o est'as difin'it'a en Piv, sed fak'ul'o'j konfirm'as, ke oft'e disleksi'ul'o'j est'as tre inteligent'a'j kaj natur'dot'it'a'j, ne malgraŭ, sed pro tiu kondiĉ'o.) Supoz'ebl'e la ĉagren'it'a sinjor'in'o est'is patr'in'o de infan'o, kiu hav'is problem'o'j'n pri leg'ad'o, kaj ŝi rigard'is mi'a'n artikol'o'n kiel person'a'n atak'o'n.
#001716
Fakt'e, mi'a intenc'o est'is tut'e ali'a. Ie mi leg'is, ke disleksi'o est'as mult'e pli oft'a fenomen'o en angl'e'parol'ant'a'j land'o'j ol en Italio. Se tio est'as ver'a, mi hav'as la impres'o'n – kvankam mi ĝis nun ne hav'as pruv'o'n pri ĝi – ke kulp'as ne la disleksi'ul'o, sed la absurd'a kaj mal'konsekvenc'a ortografi'a sistem'o de la angl'a lingv'o. Ĝeneral'e la infan'o'j pens'as pli logik'e ol la geni'ul'o'j, kiu'j invent'is la angl'a'n liter'um'ad'o'n, do ili em'as prononc'i skrib'it'a'j'n vort'o'j'n laŭ la aspekt'o kaj ord'o de la liter'o'j.
#001717
Last'a'temp'e mi leg'is tekst'o'n, en kiu aper'is la angl'a vort'o sewer. Ĝi est'as du'senc'a. Prononc'at'a su-er, ĝi hav'as la signif'o'n „kloak'o”. Ĝi'a ali'a signif'o est'as „kudr'ist'o, iu kiu kudr'as”, sed tiam ĝi prononc'iĝ'as kiel so-ar. Ekzakt'e la sam'a son'o kiel la last'a est'as ali'a vort'o, nom'e sower, kiu signif'as „sem'ist'o”.
#001718
Ebl'e tiu'j ekzempl'o'j sufiĉ'as por prav'ig'i mi'a'n sugest'o'n, ke la relativ'e grand'a nombr'o da tiel nom'at'a'j disleksi'ul'o'j en land'o'j, kies lingv'o est'as la angl'a, de'ven'as, ne de ver'a disleksi'o en la senc'o de neŭr'ologi'a perturb'o, sed de la total'a kaĉ'o, kiu'n prezent'as la liter'um'ad'a'n sistem'o'n (aŭ mal'sistem'o'n) de la iam'a idiom'o de Ŝekspiro kaj Bajron'o (Byron).
#001721
Kvankam la hebre'a skrib'sistem'o est'as tre mal'simil'a al la roman'a alfabet'o uz'at'a por skrib'i la angl'a'n, ŝajn'as, ke kaz'o'j de disleksi'o trov'iĝ'as ankaŭ inter lern'ej'an'o'j en Israelo. Laŭ raport'o, iu israel'an'in'o nom'e Nil'i Raviv, kies fil'o hav'is problem'o'j'n en la lern'ej'o pro disleksi'o, dis'volv'is nov'a'n efik'a'n teknik'o'n, kiu mult'e help'as infan'o'j'n kaj plen'kresk'ul'o'j'n super'i tiu'n handikap'o'n. Ne est'as surpriz'e, ke ne for'est'as disleksi'o en Israelo, ĉar la skrib'sistem'o de tiu lingv'o prezent'as unik'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n por lern'ant'o'j.
#001723
Las'ant'e flank'e la fakt'o'n, ke ĝi skrib'iĝ'as invers'e al la roman'a sistem'o, mi iam aŭd'is dum preleg'o far'e de israel'an'o pri la hebre'a lingv'o, ke la kutim'a el'las'o de vokal'o'j pov'as kelk'foj'e mal'facil'ig'i la kompren'o'n de tekst'o, ĝis oni ating'as la fin'o'n de fraz'o'j kaj pov'as kapt'i la kun'tekst'o'n. Kvankam mi'a sci'o pri la hebre'a est'as magr'a, mi supoz'as, ke tio ne est'as oft'a problem'o por plen'kresk'ul'o'j. En la ret'o mi trov'is angl'a'n tekst'o'n, en kiu ĉiu'j vokal'o'j est'is el'las'it'a'j; tamen ĝi est'is facil'e kompren'ebl'a. Pli'e, ŝajn'as, ke baz'lern'ej'a'j lern'o'libr'o'j en Israelo est'as pres'it'a'j kun vokal'a'j punkt'o'j, kio dev'as facil'ig'i la leg'ad'o'n, krom se la infan'o'j fakt'e est'as disleksi'a'j.
#001724
Pri la situaci'o en arab'lingv'a'j land'o'j mi sci'as neni'o'n, sed mi supoz'as, ke kaz'o'j de disleksi'o simil'a'j al tiu'j en Israelo dev'as tie ekzist'i, ĉar la arab'a skrib'sistem'o est'as precip'e konsonant'a, do ebl'e pov'as prezent'i simil'a'j'n problem'o'j'n por infan'o'j, kiu'j mal'facil'e leg'as. Tamen, mal'kiel la kaz'o de angl'a'lingv'a'j disleksi'ul'o'j, cert'e ĉi tie ne tem'as pri ne'raci'a ortografi'o.
#001725
Est'us interes'e esplor'i ebl'a'j'n okaz'o'j'n de disleksi'o en land'o'j kiel Barato, kie silab'a'j alfabet'o'j, kiel la nagari'o (devanagario) est'as uz'at'a'j, aŭ – eĉ pli interes'e – kie la skrib'sistem'o konsist'as el ideogram'o'j, kiel en Ĉini'o, sed bedaŭr'ind'e mi hav'is neniu'n spert'o'n en tiu'j kamp'o'j.
#001726
Ne est'as dub'o, ke est'as mult'e pli facil'e lern'i leg'i kaj skrib'i en lingv'o'j, kies parol'ant'o'j uz'as fonetik'a'n ortografi'o'n, kiel tiu'j de la sud'a'j latin'id'a'j lingv'o'j (la ital'a, hispan'a, portugal'a ktp). Kred'ebl'e la franc'a liter'um'ad'o prezent'as por lern'ant'o'j mal'facil'aĵ'o'j'n ne tre mal'simil'a'j'n al tiu'j, kiu'j'n prezent'as tekst'o'j en la angl'a. Kvankam ĝi est'is iom mal'pli ne'logik'a kaj mal'konsekvenc'a ol la angl'a ortografi'o, ĝi est'is simil'e pli histori'a ol fonetik'a.
#001727
La 13an de maj'o 1943 komenc'iĝ'is alban'lingv'a'j radi'o-el'send'o'j de la „Voĉ'o de Amerik'o” (VOA). La el'send'o'j grav'is dum epok'o, kiam la kontraŭ'faŝism'a mov'ad'o fort'is ankaŭ en Albanio. Ili agnosk'is ĉi tiu'n milit'o'n, en kiu part'o'pren'is milion'o'j da alban'o'j.
#001730
En Vaŝington'o oni aranĝ'is solen'aĵ'o'n okaz'e de la 70-jar'iĝ'o. Salut'mesaĝ'o'j'n send'is la prezid'ant'o'j de Kosovo kaj de Albanio. La kosova prezid'ant'in'o, Atifete Jahjaga, skrib'is: „VOA est'is la sol'a voĉ'o, kiu'n aŭd'is la popol'o dum la milit'o kaj la kriz'o de rifuĝ'int'o'j, kiu'j esper'is, ke ĝi neniam silent'os”.
#001731
La alban'a prezid'ant'o, Bujar Nishani, not'is: „VOA esper'ig'is alban'o'j'n en mal'lum'a epok'o kaj help'is ili'n forges'i la mal'sat'o'n”. Medal'o'n trans'don'is Nishani al VOA por solen'i la 70-jar'iĝ'o'n.
#001732
Eŭrop'o est'as la ĉef'a ekzempl'o. La mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) de la eŭr'o'are'o evolu'os je mal'pli ol 0,5 % en 2013. Germanio kaj Franci'o apenaŭ progres'os. Greki'o stagn'os en recesi'o la ses'a'n jar'o'n si'n'sekv'e. La ekonomi'o'j de Hispanio kaj Portugali'o ŝrump'os la kvar'a'n foj'o'n dum la last'a'j kvin jar'o'j. En Kipro, la financ'a dis'fal'o okaz'is en katastrof'a manier'o kun sever'a'j ekonomi'a'j kaj politik'a'j konsekvenc'o'j. Koler'o kontraŭ politik'a'j gvid'ant'o'j instig'os popol'a'j'n ribel'o'j'n. Mizer'o kresk'os.
#001734
La ver'o est'as, ke la oportun'o'j por solv'i la eŭrop'a'j'n problem'o'j'n est'as jam for'uz'it'a'j. Hezit'em'a'j politik'ist'o'j front'as nun la mal'plaĉ'a'n elekt'o'n: dis'er'ig'i la eŭr'o'are'o'n, kun la risk'o ĵet'i la region'o'n en kriz'o'n, aŭ favor'i pli fort'a'n unu'iĝ'o'n. En ambaŭ kaz'o'j la elekt'o est'as tikl'a. La akcept'o de la du'a prefer'o implic'os, ke la ĉef'a'j land'o'j kiel Germanio sur'ŝultr'ig'u la problem'o'j'n de ali'a'j land'o'j en la eŭr'o'are'o. Iom'a help'o ven'os de la Eŭrop'a Centr'a Bank'o, en la form'o de mal'alt'ig'o de la rent'o de ŝtat'a'j obligaci'o'j kun la cel'o lim'ig'i la inflaci'o'n kaj ŝtat'a'n ŝuld'o'n, sed politik'ist'o'j oft'e mal'sukces'as trov'i solv'o'n de la fundament'a'j ekonomi'a'j problem'o'j. Ĉio ĉi sugest'as la dis'iĝ'o'n de la eŭr'o'are'o, sed ne en la daŭr'o de 2013.
#001735
Uson'o est'os en pli bon'a form'o. Ĝi'a ekonomi'o kresk'os je iom'et'e pli ol 2 % en 2013, neglekt'ind'e laŭ la histori'a'j uson'a'j nivel'o'j, sed ankoraŭ el'star'e kompar'e kun tiu de Eŭrop'o.
#001736
Konkurenc'o el Eŭrop'o kaj Uson'o mal'help'os la antaŭ'e'n'puŝ'o'n de la ekonomi'o'j en la dis'volv'iĝ'ant'a'j land'o'j. Konsum'ant'o'j de var'o'j kaj serv'o'j en ek'evolu'ant'a'j merkat'o'j far'iĝ'is grand'a'j el'spez'ant'o'j kaj la tut'a produkt'o'kvant'o en la dis'volv'iĝ'ant'a'j land'o'j kresk'os ĉ. 6 % en 2013, preskaŭ kvar'obl'e pli rapid'e ol en la riĉ'a'j land'o'j. Oni prognoz'as por 2013, ke Brazilo pov'os ating'i kresk'o'n de 4 %, sed Hindio, kvankam kun kresk'o tuŝ'ant'a 6,5 %, barakt'os por re'gajn'i si'a'n antaŭ'a'n salt'o'n. La mond'a esper'o re'foj'e rest'as ĉe Ĉini'o.
#001739
Post la pesimism'a'j prognoz'o'j por la jar'o 2013 rest'as mal'mult'a'j lok'o'j kie oni pov'os trov'i iom da optimism'o. Aventur'ist'a'j invest'ant'o'j pov'os rigard'i al kelk'a'j pli ekzotik'a'j lok'o'j trans la kutim'a'j'n merkat'o'j'n. La ekonomi'o en Libio dev'os kresk'i sekv'e de la re'ven'o al komerc'ad'o post la feroc'a en'land'a milit'o. Erc'min'a prospektor'ad'o en Mongolio prosper'as per rapid'a'j paŝ'o'j kaj esplor'ad'o de kupr'o en la Gobi'a Dezert'o est'as promes'plen'a. Sed ebl'e neni'u ali'a land'o super'os la kresk'o'n de ĉ. 14 % en Maka'o, kaj en ties prognoz'o oni eĉ ne kalkul'as la sukces'o'n sur la lud'o'tabl'o'j de la lok'a'j kazin'o'j ...
#001743
Slovaki'o hav'as 61 lign'a'j'n sakral'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n: 44 grek'katolik'a'j'n kaj ortodoks'a'j'n templ'o'j'n, 11 rom'katolik'a'j'n preĝ'ej'o'j'n kaj ses evangeli'a'j'n artikol'a'j'n preĝ'ej'o'j'n. Ĉio ĉi reprezent'as bel'eg'a'n sakral'a'n arkitektur'o'n de Slovaki'o, kiu est'as admir'at'a de indiĝen'a'j kaj ekster'land'a'j vizit'ant'o'j. Kelk'a'j el la slovak'a'j lign'a'j templ'o'j kaj preĝ'ej'o'j est'as en'skrib'it'a'j ankaŭ en la List'o de mond'a Hered'aĵ'o de Unesk'o.
#001744
La plej grand'a lign'a evangeli'a preĝ'ej'o en Slovaki'o kaj samptempe en mez'a Eŭrop'o trov'iĝ'as en la mal'grand'a vilaĝ'et'o Svätý Kríž (esperant'e Sankt'a Kruc'o), situ'ant'a ĉirkaŭ 14 km de la urb'o Liptovský Mikuláš (nord'a Slovaki'o). Pro kio est'as ĉi tiu artikol'a preĝ'ej'o interes'a? Juĝ'u mem!
#001745
La artikol'a'j preĝ'ej'o'j est'as propr'e sakral'a'j konstru'aĵ'o'j, konstru'it'a'j sur'baz'e de leĝ'a artikol'o n-ro 25 pri la t.n. Soprona Kun'ven'o (1681), kiu ebl'ig'is konstru'ad'o'n de eklezi'a'j objekt'o'j en kelk'a'j departement'o'j de la hungar'a Reĝ'land'o. El la vort'o „artikol'o” est'is deriv'it'a nov'a nom'o – „artikol'a preĝ'ej'o”.
#001746
Laŭ artikol'o n-ro 25 la templ'o'j kaj la preĝ'ej'o'j dev'is est'i konstru'at'a'j rand'e de urb'o/vilaĝ'o, aŭ ekster urb'a'j/vilaĝ'a'j lim'o'j, ili dev'is est'i konstru'it'a'j en la daŭr'o de unu jar'o tut'e el lign'o kaj sen uz'o de fer'a'j element'o'j (najl'o'j, lad'o), ili pov'is hav'i nek tur'o'n, nek sonor'il'tur'o'n kaj la en'ir'o en la preĝ'ej'o'n ne pov'is est'i rekt'e el la strat'o.
#001747
En la nord-slovak'a region'o Liptov est'is konstru'it'a'j du tia'j artikol'a'j preĝ'ej'o'j. La unu'a en la vilaĝ'o Hybe en 1681, ĝi'n ruin'ig'is incendi'o en 1823. La du'a en la vilaĝ'o Paludza en 1693. Konsider'e la nombr'o'n de la evangeli'a'j fid'ul'o'j en apud'a'j vilaĝ'o'j kaj setl'ej'o'j est'is neces'e konstru'i nov'a'n grand'a'n preĝ'ej'o'n. Pro tio la lok'a eklezi'o far'is kontrakt'o'n la 5an de mart'o 1774 kun ĉarpent'ist'a majstr'o Jozef Lang por re'konstru'ad'o de la origin'a preĝ'ej'o. Majstr'o Lang fin'is la re'konstru'ad'o'n de la preĝ'ej'o jam la 11an de novembr'o en la sam'a jar'o. Do ne'kred'ebl'e rapid'e, malgraŭ tio, ke la ĉarpent'ist'o ne uz'is konstru'projekt'o'j'n, ĉar li sci'is nek leg'i, nek skrib'i kaj en la labor'o li dev'is fid'i al si'a'j propr'a'j ĉarpent'ist'a'j spert'o'j.
#001748
La sonor'il'tur'o est'is konstru'it'a post'e, en la jar'o 1781, kiam la imperi'estr'o de la Sankt'a Roma Imperi'o, Jozefo la 2a, el'don'is la t.n. Toler'em'a'n patent'o'n, kaj ĝi star'as apart'e, sed form'as kun la preĝ'ej'o harmoni'a'n tut'o'n. La tri original'a'j sonor'il'o'j el la 18a jar'cent'o en la unu'a mond'milit'o est'is konfisk'it'a'j por milit'a'j cel'o'j. La nun'temp'a'j sonor'il'o'j est'as el 1924 kaj hav'as la sekv'a'j'n nom'o'j'n: Kred'o, Esper'o kaj Am'o. La ter'a plan'o de la artikol'a preĝ'ej'o hav'as la form'o'n de kruc'o. La long'o de la preĝ'ej'o kun la sonor'il'tur'o est'as 43 m, ĝi hav'as 12 pord'o'j'n kaj 72 fenestr'o'j'n. Pov'as est'i en la artikol'a preĝ'ej'o ĉirkaŭ 6 000 person'o'j.
#001749
La konstru'ad'o de la akv'o'bar'aĵ'o Liptovská Mar'a (Esperant'e Liptova Mar'o) – la plej grand'a akv'o'rezerv'uj'o de Slovaki'o – en la jar'o'j 1965-1975 kaŭz'is, ke la tut'a vilaĝ'o Paludza est'is inund'it'a kaj 940 famili'o'j, kio prezent'is pli ol 4000 loĝ'ant'o'j'n, est'is trans'lok'it'a'j. Ankaŭ la origin'a artikol'a preĝ'ej'o est'is dis'munt'it'a en 1974 kaj transport'it'a en la proksim'a'n vilaĝ'et'o'n, Svätý Kríž, kie ĝi est'is de'nov'e konstru'it'a en si'a origin'a form'o. La unu'a solen'a mes'o en la re'konstru'it'a preĝ'ej'o est'is en 1982 en la ĉe'est'o de pli ol 10 000 hom'o'j.
#001750
El la intern'a ekip'aĵ'o est'as rimark'ind'a precip'e la lign'a barok'a altar'o, de'ven'ant'a el la origin'a preĝ'ej'o. La ĉef'a altar'a bild'o, ole'o'bild'o, montr'as la trans'figur'iĝ'o'n de Krist'o. La orgen'o de'ven'as el 1760, la ĉef'a plafon'lum'o el venecia kristal'o el 1780. La galeri'o'j est'as ornam'it'a'j per bibli'a'j pentr'aĵ'o'j sur lign'a'j tabul'o'j.
#001751
La artikol'a preĝ'ej'o est'as sen'dub'e la plej grav'a art'a esprim'o de lign'a sakral'a arkitektur'o en Slovaki'o – ĝi est'as rekt'a okul'atest'ant'o de la reformaci'a mov'ad'o de la 17a kaj 18a jar'cent'o'j.
#001752
Bedaŭr'ind'e en la preĝ'ej'o ne est'as Esperant'o-broŝur'o. Sed vizit'ant'o'j pov'as trov'i inform'o'j'n ankaŭ per Inter'ret'o (/) en kvar fremd'lingv'o'j (angl'a, franc'a, german'a kaj pol'a) inkluziv'e film'o'n.
#001753
Sukces'o'n rikolt'is slovak'a'j vin'produkt'ist'o'j ĉe inter'naci'a vin'konkurs'o en Bratislav'o, Slovaki'o, en maj'o. Ili gajn'is tri grand'a'j'n or'a'j'n medal'o'j'n, 19 or'a'j'n kaj 38 arĝent'a'j'n medal'o'j'n. Part'o'pren'is pli ol 8200 vin'o'j el 138 land'o'j kaj kvar kontinent'o'j. Slovaki'o'n reprezent'is 214 vin'specimen'o'j.
#001754
Mal'ferm'is la vin'konkurs'o'n la slovak'a ĉef'ministr'o Robert Fic'o, kiu prezent'is la histori'o'n de la slovak'a'j vin'ber'kultiv'ist'o'j.
#001755
La vin'konkurs'o'n sub la franc'a nom'o Concours mondial de Bruxelles (Mond'a konkurs'o de Bruselo) fond'is la gazet'ist'o Louis Havaux en 1994. Ĝi rang'as inter la kvin grand'a'j inter'naci'a'j vin'konkurs'o'j.
#001756
Ni klar'ig'u la koncept'o'n: antaŭ ne'long'e aper'is esplor'o, far'e de turk'a'j fak'ul'o'j el la universitat'o de İnönü, en Malatya, sur'baz'e de kiu oni hipotez'as la ekzist'o'n de kun'lig'o inter tiel nom'at'a erekt'iĝ'a mis'funkci'o kaj la ĉe'est'o de kronik'a'j dent-problem'o'j, kiel akut'a gingiv'it'o aŭ period'ont'it'o. La esplor'o est'as publik'ig'it'a en Revu'o pri Seks'a Medicin'o (angl'e: Journal of Sexual Medicin'e). Kiu spert'as kronik'a'n period'ont'it'o'n, ja tiu hav'as preskaŭ 3-obl'a'n probabl'o'n (53 % de la okaz'o'j) sufer'i pro erekt'iĝ'a mis'funkci'o, kompar'e al (el buŝ-san'a vid'punkt'o) bon'fart'ul'o. Ĉi-last'a kategori'o spert'as fakt'e erekt'iĝ'a'j'n problem'o'j'n nur en 23 % de la okaz'o'j.
#001760
„Antarkt'o ne est'as tiel mal'varm'a, kiel ni imag'as”, dir'is al mi Wang Yanbin, mi'a esperant'ist'a amik'o, scienc'ist'o de la Ĉin'a Akademi'o de Geologi'o, kiu tri'foj'e far'is esplor'o'j'n en Antarkt'o kiel membr'o de la ĉin'a team'o. „Kutim'e oni vizit'as Antarkt'o'n en ĝi'a somer'o. Kiam ni celebr'as la ĉin'a'n Printemp'a'n Fest'o'n, en Antarkt'o la temperatur'o est'as ĉirkaŭ dek grad'o'j laŭ la celsi'a skal'o. La viv'o en Antarkt'o ne est'as tiel mal'agrabl'a, kiel ordinar'a'j hom'o'j pens'as.” Jen rakont'o de Wang Yanbin post la tri'a'foj'a esplor'ad'o en Antarkt'o.
#001763
Mi esplor'is en Antarkt'o tri foj'o'j'n, en la jar'o'j 1992, 1998 kaj 2010. En la plej freŝ'a vojaĝ'o ni ek'vetur'is, per ŝip'o nom'it'a Xuelong, de Tianjin (mar'bord'a urb'o apud Pekino) ĝis Aŭstrali'o. Tie ni rest'is kvin tag'o'j'n por aĉet'i neces'aĵ'o'j'n kaj kontrol'i la ekip'aĵ'o'n sur la ŝip'o, post kio ni daŭr'ig'is ni'a'n vetur'ad'o'n kaj tra'pas'is – en'e de semajn'o – la t.n. „muĝ'ant'a'n okcident-vent'a'n zon'o'n”, je 40-50 grad'o'j de sud'a latitud'o. Ni'n atak'is tajfun'o'j, unu post ali'a. Ni'a ŝip'o klin'iĝ'is je 30 grad'o'j. Objekt'o'j en la ŝip'o fal'is. Mi'a jun'a sam'ĉambr'an'o eĉ fal'is sur la plank'o'n. Dum tiu period'o ni'a kapitan'o dev'is est'i alarm'o'pret'a kaj ĉiam inspekt'is satelit'a'n map'o'n. Ĉiu'j kajut'o'j dev'is est'i ferm'it'a'j kaj ĉiu dev'is rest'i en si'a ĉambr'o. Est'is tre danĝer'e tra'pas'i tiu'n zon'o'n, ĉar, se ni renkont'us mal'facil'aĵ'o'j'n, neni'u ali'a ŝip'o preter'pas'us, tiel ke la ni'a rest'us sol'a kaj sen'help'a.
#001764
Ĉini'o hav'as tri staci'o'j'n en Antarkt'o, nom'e Changcheng, Zhongshan kaj Kun'lu'n. Mi loĝ'is en la staci'o Zhongshan dum mi'a last'a vizit'o en Antarkt'o. Tri aŭ kvar hom'o'j loĝ'is en ĉiu ĉambr'o, kaj ni tie pov'is ret'um'i. La staci'o est'as far'it'a el kontener'o'j. En ĝi trov'iĝ'as bust'o de Su'n Jatsen, pionir'o de la demokrati'a revoluci'o de la modern'a Ĉini'o. „Zhongshan” est'as la alfabet'a skrib'o de „Jatsen”: oni titol'is „Zhongshan” la staci'o'n por memor'i li'n. La plank'o est'is kovr'it'a per lign'o'pec'o'j. Ni kun'port'is ĉiu'tag'a'j'n neces'aĵ'o'j'n el Ĉini'o kaj aĉet'is legom'o'j'n kaj ali'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n en Aŭstrali'o.
#001766
Rus'a staci'o est'as ni'a plej proksim'a najbar'o, distanc'e de ni je 500 metr'o'j. En somer'o ni oft'e lud'as pied'pilk'o'n kun rus'a'j scienc'ist'o'j. Ili oft'e ven'as al ni por ret'um'ad'o. Aŭstrali'a ekspedici'o ceter'e invit'is ni'a'j'n scienc'ist'o'j'n far'i kun'a'n esplor'o'n. Foj'e la Aŭstrali'a staci'o David help'is ni'n send'i helikopter'e mal'san'ul'o'n al Aŭstrali'o. Laŭ mi'a opini'o, en Antarkt'o al oni ŝajn'as, ke oni loĝ'as en komun'ist'a komun'um'o, ĉar la hom'o'j help'as unu ali'a'n, spit'e al mal'sam'a'j naci'o'j kaj haŭt-kolor'o'j.
#001768
En mi'a du'a esplor'o en Antarkt'o, okaz'int'a en la jar'o 1998, mi preskaŭ perd'is la voj'o'n. Al'ven'is la temp'o, kiam la mar'o glaci'iĝ'is kaj oni pov'is pied'ir'i sur la glaci'o. De'long'e mi dezir'is plen'um'i esplor'o'n sur la insul'o Honkongo, dek kilo'metr'o'j'n for de la staci'o Zhongshan. Do mi kaj ali'a geolog'o akir'is konsent'o'n de la staci'estr'o, las'int'e mesaĝ'o'n sur la nigr'a tabul'o en ni'a staci'o kun la jen'a en'hav'o: kie ni ir'os, kio'n ni far'os, kiam ni re'ven'os. Mi'a koleg'o kaj mi ek'is. Ni kolekt'is specimen'o'j'n kaj far'is fot'o'j'n kaj topografi'o'n sur la voj'o. Ni kun'port'is navig'il'o'n kaj ali'a'j'n orient'il'o'j'n. Je la 12a hor'o ek'neĝ'is. Ni klopod'is en'memor'ig'i la form'o'n de la glaci'mont'o'j apud ni'a voj'o. Je la 14a hor'o ni ating'is la insul'o'n. Tiam la neĝ'o est'is tiel fort'a, ke oni ne pov'is vid'i la voj'o'n.
#001769
La neĝ'ad'o en Antarkt'o est'is mal'sam'a ol tiu en Pekino. Ĝi flug'is horizontal'e. La glaci'mont'o'j ĉirkaŭ ni aspekt'is kiel miraĝ'o. Tiu'moment'e ni tim'is, ke ni perd'os la re'ven'a'n voj'o'n kaj ir'os en la kontraŭ'a direkt'o. Unu'e ni uz'is la tut'mond'a'n bir'ad'a'n sistem'o'n, tamen la aparat'o baldaŭ ĉes'is funkci'i pro elektro'mank'o en la mal'varm'a veter'o. Telefon'o est'is plej trezor'a afer'o, do mi met'is ĝi'n en mi'a'n sin'o'n por ten'i ĝi'n varm'a. La valid'a distanc'o de la telefon-vok'o est'is 10 km. Ĉar ni pied'ir'is sur la glaci'o, kiu est'is mal'alt'a, la telefon'a signal'o est'is mal'fort'a. Post ĉiu hor'o mi el'pren'is la telefon'o'n kaj vok'is: „Zhongshan, Zhongshan, mi est'as Wang Yanbin. Respond'u, se vi aŭd'as mi'n.” Neni'u respond'is, kaj mi tuj met'is ĝi'n en mi'a'n sin'o'n, tim'ant'e for'uz'iĝ'o'n de elektr'o.
#001770
Apud la ĉin'a staci'o Changcheng trov'iĝ'as pingven'o'j sur mont'et'o'j. Mi ankaŭ vizit'is pingven-insul'o'n, kie svarm'as pingven'o'j. Laŭ antarkt'a traktat'o, hom'o'j ne pov'as al'proksim'iĝ'i al pingven'o'j, kaj ni observ'is ili'n de helikopter'o. Se vi proksim'iĝ'os al pingven'o, ĝi sput'os al vi. Se vi kuŝ'as sur'ter'e apud pingven'o, ĝi ne pov'as vid'i vi'n, ĉar ĝi'a vid'kamp'o est'as alt'a kaj mal'supr'e'n ĝi ne pov'as vid'i. Rab'mev'o hav'as si'a'n propr'a'n teritori'o'n. Ĝi kov'as ov'o'j'n inter ŝton'fend'o'j. Kiam iu proksim'iĝ'as al ĝi'a nest'o, ĝi mal'supr'e'n flug'as al la hom'o kaj las'as fek'aĵ'o'n sur li'n. La rab'mev'o ankaŭ manĝ'as ali'a'j'n mal'grand'a'j'n mar-bird'o'j'n.
#001772
En Antarkt'o trov'iĝ'as unik'a klimat'a fenomen'o: neĝ'er-blov'o. Neĝ'er'ar'o est'as lev'at'a de la vent'o en la aer'o'n, kaj neni'o vid'ebl'as. Glaci'o, ĉiel'o kaj ter'o ŝajn'as kun'iĝ'i en unu kolor'o (blu'o), kaj oni ne pov'as orient'i si'n per la okul'o'j, sen la help'o de tut'mond'a bir'ad'a sistem'o aŭ altitud-mezur'il'o. Helikopter-pilot'o dir'is al mi, ke iu'j aviad'il'o'j dron'is en mar'o, ĉar la pilot'o'j opini'is, ke ili est'as sur la ĉiel'o, kiu est'as spegul'at'a de la glaci'krust'o. Ĉi-okaz'e la plej saĝ'a taktik'o est'as ne mov'iĝ'i kaj atend'i ĝis la neĝ-blov'o for'pas'os. Tiu blov'o kutim'e daŭr'as kelk'a'j'n minut'o'j'n. Se oni mov'iĝ'as, oni ebl'e fal'os en fend'o'n. Fakt'e trov'iĝ'as mult'a'j fend'o'j en la antarkt'a region'o. Mi'a koleg'o foj'e fal'is en fend'o'n, kaj mi sav'is li'n per ŝnur'o.
#001773
Kvankam vojaĝ'o en Antarkt'o est'as plen'a de danĝer'o'j, mi ĝu'as tia'j'n spert'o'j'n. Post ĉiu vojaĝ'o mi'a spirit'o sublim'iĝ'as. Per mi'a'j propr'a'j okul'o'j mi pov'as vid'i la harmoni'a'n kun'ekzist'o'n de hom'o'j, best'o'j kaj plant'o'j sur la polus'o.
#001774
Kutim'as en sud'a Germanio, ke ĉiu'jar'e okaz'as printemp'e apud la urb'o Mannheim la „Maj'a foir'o man'hejm'a”. Ĝi nom'as si'n sub'titol'e „Ekspozici'o por industri'o, komerc'o, meti'o kaj agrikultur'o”.
#001775
Al la propon'ad'o de nov'a'j produkt'o'j kaj var'o'j por profesi'ul'o'j kaj por ordinar'a'j hom'o'j al'don'iĝ'is fak'o'j kiel turism'o kaj trafik'o. Sed ankaŭ special'a'j ekspozici'o'j, ekzempl'e, pri la region'o, pri best'o'j, pri san'o, art'o kaj distr'ad'o, est'is daŭr'e kaj amas'e frekvent'at'a'j.
#001777
Riĉ'a, vari'a krom'program'o komplet'ig'is ĉiu'tag'e la baz'a'n prezent'ad'o'n en hal'o'j kaj tend'eg'o'j. El tio el'star'is divers'a'j ĉeval'sport'a'j konkurs'o'j kaj best'o'premi'ad'o'j. Mem'kompren'ebl'e ne mank'is mult'a'j ej'o'j por frand'i manĝ'aĵ'o'j'n kaj ĉi'a'j'n trink'aĵ'o'j'n.
#001778
Apart'a aspekt'o de la event'o est'is ĝi'a jubile'a karakter'o. Antaŭ preciz'e 400 jar'o'j la palatinata graf'o Johano la 2a permes'is al la jun'a urb'o Man'hejm'o ĉiu'jar'e la 1an de maj'o organiz'i foir'o'n por best'o'komerc'ist'o'j kaj butik'ist'o'j. La urb'o'centr'a unu'tag'a foir'o rapid'e evolu'is ĝis apud'urb'a event'o preskaŭ du'semajn'a.
#001779
Apart'a hal'o prezent'is post'las'aĵ'o'j'n, tekst'o'j'n, bild'o'j'n, teatr'aĵ'o'j'n kaj film'o'j'n pri menci'ind'a'j invent'o'j kaj moment'o'j el la kvar'jar'cent'a histori'o. Inter ili trov'is abund'a'n interes'o'n la am'e fleg'at'a'j, ĉiam funkci'ant'a'j relikv'o'j ilustr'ant'a'j la rol'o'n de Man'hejm'o en la dis'volv'iĝ'o de la trafik'industri'o, kun Drais (pra'bicikl'o), Lanz (traktor'o) kaj Benz/Mercedes (aŭt'o).
#001780
Tiel la foir'o montr'iĝ'is ne nur modern'a komerc'a event'o, sed ankaŭ lig'il'o inter la histori'o kaj la est'ont'ec'o. Sam'temp'e tia'manier'e ĝi klar'e pruv'is, ke ĝi daŭr'e aparten'as al la ident'ec'o de la region'o. En 2014 ĝi okaz'os inter la 26a de april'o kaj la 6a de maj'o.
#001781
Stel'o'j, kiel kon'at'e, hav'as nom'o'j'n. Mult'a'j el ili ver'dir'e hav'as du nom'o'j'n: unu est'as la oficial'a, la ali'a est'as la komun'a/tradici'a. Jen'e oni leg'os pri la de'ven'o de la strang'a'j tradici'a'j nom'o'j de du stel'o'j, kies et'a'j lum'o'j, spit'e al ili'a ne'fam'ec'o, ni'n salut'as ĉiu'nokt'e el la ĉiel'o.
#001783
Kelk'a'j stel'o'j, tamen, hav'as ankaŭ ali'a'n nom'o'n, per kiu ili est'as tradici'e kon'at'a'j. Tiel la ĉef'a stel'o el la konstelaci'o „Grand'a Hund'o” (latin'e: Canis Major) est'as kon'at'a kiel Sirius [sirjus], paralel'e al Alpha Canis Major'is. La pli'mult'o de tiu'j stel'a'j nom'o'j ven'as el la kultur'o'j grek'a, latin'a kaj arab'a.
#001785
La solv'o de tiu enigm'o est'as serĉ'end'a en la histori'o de la ital'a astronomi'o. Dum la pas'int'a'j jar'cent'o'j, scienc'ist'o'j, almenaŭ formal'e, kutim'is si'n nom'i per si'a'j latin'ig'it'a'j nom'o'j. Tiel ital'a astronom'o nom'it'a Niccolò Cacciatore [nikol'o kaĉatore] (proksim'um'e esperant'ig'ebl'a kiel Nikolao Ĉas'ist'o) est'is kon'at'a en la scienc'a'j rond'o'j kiel Nicolaus Venator, kio est'as preciz'a traduk'o latin'lingv'e'n de li'a nom'o. Li mem, en la jar'o 1818, bapt'is tiu'j'n du stel'o'j'n kiel Sualocin kaj Rotanev. Tiu'j vort'o'j est'as neni'o ali'a ol Nicolaus kaj Venator, invers'e skrib'it'a'j. Kvankam „Oalokin” (ebl'a esperant'a transpon'o de Sualocin) kaj „Otsisaĉ” (Rotanev) ne pov'as est'i difin'it'a'j kiel popular'a'j stel'o'j (ili est'as mal'facil'e observ'ebl'a'j sub ni'a'j nun'temp'e polu'it'a'j ĉiel'o'j), ili'a'j bizar'a'j nom'o'j sukces'is plu'viv'i ĝis nun.
#001787
Mi trov'is tre interes'a kun traf'a'j argument'o'j la artikol'o'n de Stefan MacGill pri la instru'ad'o de fremd'a'j lingv'o'j (MONATO 2013/05, p. 14): Jes ĉiam est'as avantaĝ'o lern'i du lingv'o'j'n en famili'a etos'o, kun mal'sam'lingv'a'j ge'patr'o'j. Instru'i kaj lern'i ne est'as sam'a'j afer'o'j! Ĉu ind'as instru'i fremd'a'n lingv'o'n ek'de la unu'a'j lern'ej'o-jar'o'j? Diskut'ind'a asert'o. La danĝer'o ekzist'as en la sub'met'iĝ'o de la de'nask'a, naci'a lingv'o favor'e al la reg'ant'a (la angl'a, nun'temp'e), kiam la infan'o'j ankoraŭ ne reg'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n.
#001788
Krom'e, la rimark'o'j'n de la aŭtor'o pri la mal'alt'a nivel'o de la Esperant'o-parol'ant'o'j mi vol'as lim'ig'i: dum la lern'int'o'j de la angl'a ĝu'is plej efik'a'j'n publik'a'j'n rimed'o'j'n (pag'it'a'j'n per ni'a'j impost'o'j), la Esperant'o-lern'int'o'j dev'is el'turn'iĝ'i per et'a'j rimed'o'j kaj mal'mult'e da kurs'o-hor'o'j. La riĉ'eg'ul'o ne pri'fajf'u la mal'riĉ'ul'o'n!
#001789
Paul Gubbins prav'as kiam li avert'as por la tro'a uz'ad'o de la adjektiv'o „fam'a”. Tamen ebl'as, por iu ajn (jun'a, mal'jun'a, kler'a, mal'kler'a ktp), ne aparten'i al la grand'a part'o de la publik'o kiu sci'as pri cert'a fam'aĵ'o. Oni pov'as supoz'i, ke fam'aĵ'o neniam est'as kon'at'a, ĉu al ĉiu'j person'o'j de specif'a publik'o, ĉu al la tut'a mond'o. Mi vizit'is la „fam'a'n” salm'in'ej'o'n en Hallstatt en la sep'dek'a'j jar'o'j kaj konstat'is, ke sur la park'ej'o trov'iĝ'as dek'o da aŭtobus'o'j. Ni do ne est'is la sol'a'j vizit'ant'o'j.
#001790
Pli'e, la publik'o pov'as est'i specif'a, ekzempl'e la Esperant'o-publik'o. Se oni skrib'as nur en Esperant'o, tiam Zamenhof est'as evident'e fam'a. Se mi skrib'as por la leg'ant'o'j de MONATO, tiam Paul Gubbins est'as fam'a, kaj mi ne bezon'as determin'i tio'n. Kial mi ne uz'u la adjektiv'o'n fam'a se mi nepr'e vol'as al'tir'i la atent'o'n? Se oni for'strek'as la adjektiv'o'n, la leg'ant'o pov'as mis'kompren'i la cel'o'n de la fraz'o. Cert'e, ni dev'as bon'e pri'pens'i, ĉu uz'i la adjektiv'o'n aŭ ne. Sam'e oni dev'as bon'e pri'pens'i ĉu for'strek'i, ĉu las'i.
#001791
Long'e, 83 jar'o'j'n, viv'as averaĝ'e hom'o'j en Svis'land'o kaj Japani'o. Eg'e pli mal'alt'a'n viv'daŭr'o'n (mez'um'e 47 jar'o'j'n) oni mal'e spert'as en Sieraleon'o, laŭ nov'a esplor'o far'it'a de Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o (MOS) kaj ĵus prezent'it'a en Vieno.
#001792
La tiel nom'at'a World Health Statistics (Mond'a Sanstatistiko) aper'as ĉiu'n jar'o'n kaj prezent'as ĝis'dat'ig'it'a'j'n don'it'aĵ'o'j'n rilat'e al la MOS-membr'o'ŝtat'o'j kun'e kun raport'o'j pri la progres'o de la divers'a'j land'o'j lig'e kun la Jar'mil'a'j Evolu'ig'a'j Cel'o'j de UN (2000-2015). Ĝi indik'as por Aŭstrio kresk'ant'a'n mez'um'a'n viv'daŭr'o'n de 81 jar'o'j en 2011 (kontraŭ 76 en 1990). En la sam'a land'o, sam'kiel ali'lok'e, est'as tamen mal'sam'o inter la du seks'o'j: ekzempl'e aŭstr'a'j vir'in'o'j parad'as per atend'ebl'a viv'daŭr'o de 84 jar'o'j, dum la vir'o'j mez'um'e viv'as ses jar'o'j'n mal'pli. Est'as mal'sam'o'j ankaŭ inter najbar'a'j land'o'j: Sloveni'o, tre proksim'e situ'ant'a, hav'as averaĝ'a'n viv'daŭr'o'n de 80 jar'o'j. Slovaki'o kaj Hungari'o ambaŭ kutim'e ne preter'pas'as 75 jar'o'j'n.
#001793
Konsider'ant'e, ke, rilat'e la cel'o'j'n, oni al'proksim'iĝ'as al la lim'dat'o de 2015, la statistik'o indik'as ĉi-jar'e not'ind'a'j'n progres'o'j'n. Bon'a'j rezult'o'j est'as ating'it'a'j koncern'e la mal'pli'iĝ'o'n de infan'a'j kaj patr'in'a'j mort'o'j sekv'e de la nask'iĝ'o kaj de la akuŝ'o mem, la pli'bon'iĝ'o'n de la nutr'aĵ'o'j, la mal'alt'iĝ'o'n de la for'pas'o'j pro aidos'o, tuberkul'oz'o kaj malari'o.
#001794
Ali'a iam'a absolut'a mis'proporci'o, rilat'e al la infan'a mort'o'kvant'o inter progres'int'a'j kaj mal'progres'int'a'j land'o'j, est'is mal'pli'ig'it'a: oni mal'supr'e'n'ir'is, en ĉi-last'a'j, de 171 mort'o'j je 1000 nov'nask'it'o'j en 1990 al 107 mort'o'j je 1000 nov'nask'it'o'j en 2011. Al'don'e iu'j land'o'j, kiu'j si'n trov'is inter tiu'j kun plej alt'a'j indic'o'j pri infan'a mort'o'kvant'o en la mond'o dum 1990 – inkluziv'e de Bangladeŝo, But'an'o, Laoso, Madagaskaro, Nepalo, Ruando, Sen'egal'o kaj Orient'a Timor'o – pli'bon'ig'is la infan'a'n post'viv'ad'o'n tiel mult'e, ke ili ne plu aparten'as al tiu grup'o.
#001797
En 1990, ceter'e, en la land'o'j kun plej alt'a'j indic'o'j pri vir'in'o'j mort'ant'a'j dum la graved'ec'o kaj la akuŝ'o est'is observ'at'a'j mez'um'e 915 mort'o'j de patr'in'o'j je 100 000 nov'nask'it'o'j, eg'e pli ol en land'o'j kun plej mal'alt'a'j indic'o'j. En 2010 tiu mis'proporci'o mal'grand'iĝ'is kaj est'is nur 512 mort'o'j de patr'in'o'j je 100 000 nov'nask'it'o'j. Tia unu'a'vid'e kontent'ig'a don'it'aĵ'o bedaŭr'ind'e respond'as mond'skal'e al et'a mal'pli'iĝ'o (3-el'cent'a) kaj dev'us du'obl'iĝ'i, por ke ni pov'u ating'i la Jar'mil'a'j'n Evolu'ig'a'j'n Cel'o'j'n – t.e. mal'grand'iĝ'o'n de la patr'in'a mort'o'kvant'o je tri kvar'on'o'j.
#001798
– la al'ir'o al kurac'il'o'j: land'o'j kun mal'alt'a'j aŭ mez'a'j en'spez'o'j spert'as mank'o'n de kurac'il'o'j en la publik'a sektor'o, kio dev'ig'as la hom'o'j'n si'n turn'i al la privat'a sektor'o, kie la prez'o'j pov'as est'i ĝis dek'ses'obl'e pli alt'a'j;
#001800
Se oni sukces'us aktiv'ig'i laŭ'vol'e la enzim'o'j'n, kiu'j pov'as ripar'i telomerojn, oni pov'us evit'i la perd'o'n de esenc'a'j gen'o'j dum mal'jun'ec'o. Se oni mal'e sukces'us mal'aktiv'ig'i tiu'j'n sam'a'j'n enzim'o'j'n en'e de kancer'a'j ĉel'o'j, ĉi-last'a'j rapid'e mort'us post iom da divid'iĝ'o'j.
#001809
Antaŭ cent-du'cent jar'o'j ĉas'ad'o kaj fiŝ'kapt'ad'o ankoraŭ est'is grav'a'j rimed'o'j por viv'ten'i si'n kaj si'a'n famili'o'n en la Nord'o. Raha, la finn'a vort'o por „mon'o”, origin'e hav'as signif'o'n „fel'o de sciur'o”. Nun'temp'e ĉirkaŭ 300 000 finn'o'j hav'as ĉas'ad'o'n kiel hobi'o'n. Kresk'ant'a part'o de ili est'as vir'in'o'j. Ne'plen'aĝ'a'j ge'ĉas'ist'o'j nombr'as proksim'um'e 4 % de la tut'o. Ili kon'at'iĝ'as kun la hobi'o jam hejm'e, kun la ge'patr'o'j, kaj bon'e kon'as la ĉas'arm'il'o'j'n, mal'pez'a'j'n mitral'o'j'n, fusil'o'j'n, plumb'er'paf'il'o'j'n kaj aer'paf'il'o'j'n. Por paf'i per la last'e menci'it'a'j oni ne bezon'as ĉas'permes'o'n. Mult'a'j hav'as paf'ad'o'n kiel krom'hobi'o'n. Trov'ebl'as ankaŭ ĉas'ant'o'j, kiu'j „paf'as” nur per si'a'j fot'il'o'j kaj kamera'o'j. Ĉas'ad'o mal'ferm'as al ĉiu'j la pord'o'n al la natur'o.
#001811
Por rajt'i ĉas'i oni dev'as tra'pas'i ĉas'ekzamen'o'n kaj oft'e ankaŭ demonstr'i si'a'n lert'o'n en paf'ad'o. Pli'e oni dev'as sci'i kie ĉas'ad'i. Kamp'ar'an'o'j kutim'e posed'as sufiĉ'e da arb'ar'o, kaj la vast'a'j arb'ar'part'o'j posed'at'a'j de la finn'a ŝtat'o iel aparten'as al ĉiu finn'o. Eg'e mal'oft'e oni vid'as bar'il'o'j'n aŭ ŝild'o'j'n „Privat'a”. La ĉas'ist'o'j ĉiu'jar'e akir'as dek milion'o'j'n da kilo'gram'o'j da pur'a viand'o por si'a'j famili'o'j kaj ge'amik'o'j. Oni ne vend'as kutim'e la ĉas'aĵ'o'j'n.
#001812
La plej ĉas'at'a'j best'o'j en Finnlando est'as alk'o'j kaj anas'o'j. Kiam komenc'iĝ'as ties ĉas'period'o'j, est'as danĝer'e mov'iĝ'i sur strand'o'j aŭ laŭ arb'ar'a'j voj'o'j. Ĉiu'jar'e sekv'e de akcident'o'j vund'iĝ'as aŭ eĉ mort'as ĉas'ist'o'j.
#001813
Kompren'ebl'e oni protekt'as ĉas'at'a'j'n best'o'j'n kaj bird'o'j'n en la sezon'o, kiam ili bezon'as ŝirm'o'n kaj trankvil'o'n por kresk'ig'i la id'ar'o'n. La ĉas'ist'o'j dev'as bon'e kon'i la tiu'cel'a'n kalendar'o'n, kiu hav'ebl'as ekzempl'e en la ret'o. La land'a ĉas'ist'a asoci'o hav'as si'a'n ret'paĝ'ar'o'n en la finn'a, sved'a kaj angl'a (), sed trov'ebl'as ret'paĝ'o'j ankaŭ en la german'a kaj lapon'a lingv'o'j. Antaŭ Krist'nask'o plur'a'j ĉas'ist'a'j societ'o'j liber'vol'e deklar'as „jul'a'n pac'o'n”. Kun si'a'j ge'amik'o'j kaj famili'o'j oni kun'ven'as en iu arb'ar'a lok'o, brul'ig'as fajr'o'n, kaf'um'as, rost'as kolbas'o'j'n kaj promes'as ne ĉas'ad'i dum la tag'o'j ĉirkaŭ la 21a-26a de decembr'o. Ĉas'ist'o'j ankaŭ proviz'as best'o'j'n per manĝ'aĵ'o'j en la mal'facil'a vintr'a period'o, kiam neĝ'o dik'as. Legom'o'j'n, fojn'o'n, ŝel'o'n de tremol'o'j, pom'o'j'n k.a. ili las'as en lok'o'j, kiu'j'n best'o'j vizit'ad'as. Tia help'ad'o dev'as daŭr'i ĝis april'o-maj'o.
#001814
Grand'a'j'n best'o'j'n, kia'j urs'o, gul'o, lup'o, link'o, oni rajt'as mort'paf'i nur escept'okaz'e, se ili en'danĝer'ig'as la loĝ'ant'o'j'n aŭ lern'ej'an'et'o'j'n de izol'it'a bien'o aŭ vilaĝ'et'o. Ankaŭ boac'ar'o'j, ŝaf'ar'o'j kaj abel'uj'ar'o'j pov'as est'i en danĝer'o. Tio ĉiam est'ig'as konflikt'o'j'n inter en'danĝer'ig'it'o'j kaj oficial'ul'o'j. En urb'o'j oni ne facil'e kompren'as la kamp'ar'a'n situaci'o'n.
#001815
Mal'pli grand'a'j ĉas'aĵ'o'j est'as lepor'o'j, galin'o'form'a'j bird'o'j (lagop'o, perdrik'o, tetr'o, bonazi'o). Urogal'o'j mal'oft'iĝ'is pro tio, ke ĉiam pli rar'e ili trov'as taŭg'a'j'n lok'o'j'n por si'a'j printemp'a'j seks'lud'o'j. Hom'o'j uz'as la arb'ar'o'n por kiel ebl'e plej mult'e profit'i de la lign'o, kaj tio mal'favor'as best'o'j'n kaj bird'o'j'n. Pri fok'o'j daŭr'e argument'as kaj kontraŭ'argument'as fiŝ'kapt'ist'o'j kaj protekt'ant'o'j.
#001816
Jen kelk'a'j scienc'a'j don'it'aĵ'o'j, kiu'j konvink'is ĉi-rilat'e eĉ plej'skeptik'ul'o'j'n: la glaĉer'o'j de la mont'o Everest'o spert'is, en'e de 50 jar'o'j, mal'aper'o'n de 13 % de si'a ampleks'o; ceter'e, en la sam'a temp'o'daŭr'o, la neĝ-lim'o supr'e'n'ir'is je 180 metr'o'j. La ital'a team'o, kiu plen'um'is la esplor'o'n kaj kies membr'o'j ven'as de iu lok'a sid'ej'o de CNR (Ital'a Tut'land'a Centr'o de Esplor'ad'o), sed ankaŭ de la universitat'o de Milano kaj de Ev-K2-CNR (scienc'a komitat'o), analiz'is la san'stat'o'n de la glaci'ej'o'j, kiu'j blank'ig'as la pint'o'j'n de la azi'a mont'ar'o, tiom kon'at'a pro si'a impon'ec'o. La esplor'ist'o'j pri'esplor'is precip'e la tiel nom'at'a'n Naci'a'n Park'o'n de Sagarmatha (kiu hav'as ampleks'o'n de 1148 km2): tem'as pri region'o de la mont'o'ĉen'o, kiu inkluziv'as impres'a'j'n pint'o'j'n. Tiu'j ne hazard'e al'log'as turist'o'j'n kaj alp'ist'o'j'n el la tut'a mond'o.
#001819
En la last'a'j jar'o'j la scienc'a komun'um'o est'is dis'ig'it'a: la ital'a esplor'grup'o don'is tamen konvink'a'j'n respond'o'j'n, kiu'j'n ĉiu est'is dev'ig'it'a akcept'i, ĉar tem'as pri fakt'o'j, ne hipotez'o'j. Oni uz'is kart'o'grafi'a'j'n relief'o'j'n kaj satelit'a'j'n bild'o'j'n, plen'um'ant'e tiu'manier'e preciz'a'n glaci'ej-kronologi'o'n, aŭ ali'vort'e histori'o'n, kiu kovr'as la tut'a'n last'a'n jar'cent'du'on'o'n. Oni rimark'is, ke de post 1962 la glaĉer'o'j retro'ir'is je 400 metr'o'j. La fak'ul'o'j esplor'is ankaŭ la temperatur'o'j'n kaj la precipit'aĵ'o'j'n ek'de la 1990aj jar'o'j. Oni not'is pli'iĝ'o'n de la temperatur'o je 0,6 grad'o'j centezimal'a'j kaj mal'alt'iĝ'o'n de la pluv'o'j je 100 mm en la antaŭ'muson'a'j kaj vintr'a'j monat'o'j.
#001820
Tio ne signif'as, ke la di'o de la nepala ĉiel'o (ja tiu ĉi est'as la signif'o de la lok'a nom'o Sagarmatha) aŭ la patr'in'o de la tibeta univers'o (tio'n signif'as la ali'foj'e uz'at'a nom'o Chomolangma) rest'os post dek'o da jar'o'j tut'e nud'a. Baldaŭ (kaj cert'e) mal'aper'ont'a'j est'as nur la mal'grand'a'j glaci'ej'o'j, ali'vort'e tiu'j kun ampleks'o mal'pli'a ol 1 km2. La ĉef'a'j, plej grand'a'j glaci'ej'o'j est'as fakt'e pli mal'rapid'a'j kaj rezist'a'j en si'a fand'iĝ'o. „La mal'grand'a'j glaci'ej'o'j jam perd'is 43 % de la propr'a ampleks'o”, skrib'is la esplor'ist'o'j en artikol'o prezent'it'a ĉe inter'naci'a kun'ven'o last'a'temp'e okaz'int'a en Cancún (Meksiko).
#001821
La rezult'o'j de la esplor'o est'as mal'trankvil'ig'a'j ne nur por la scienc'ist'o'j, kiu'j plej oft'e, kvankam kun iom da escept'o'j, spekt'as tiu'n mond'a'n varm'iĝ'o'n per iom da mal'kviet'o, sed ĉef'e por la hom'o'j, kiu'j loĝ'as ĉe la pied'o'j de la mont'ar'o. La everest'a'j glaci'ej'o'j fakt'e hav'as la ec'o'n hav'ig'i akv'o'n al'val'e dum la sek'a'j sezon'o'j. Ili est'as konsider'at'a'j la akv'a'j rezerv'o'j de Azi'o. Tiu akv'o util'as por agrikultur'o, por la produkt'ad'o de elektr'a energi'o kaj, ne'last'e, por trink'ad'o. Do la observ'ebl'a re'tir'iĝ'o de la glaci'ej'o'j, ali'flank'e kresk'ont'a sen'dub'e laŭ la plen'um'int'o'j de la esplor'o, pov'us hav'i grav'a'n kolizi'o'n kun la viv'o de azi'an'o'j.
#001822
Kiu'j ŝat'as veganan glaci'aĵ'o'n, pov'as nun manĝ'i ĝi'n en Vieno. En maj'o 2013 mal'ferm'iĝ'is la unu'a vend'ej'o „Veganista”, kie oni ricev'as nur veganajn glaci'aĵ'o-spec'o'j'n.
#001823
Du frat'in'o'j pli ol unu jar'o'n eksperiment'is per divers'a'j recept'o'j. Cecili'a Blochberger [cecília blóĥberger], 39-jar'a, hav'is jam spert'o'j'n pri vend'ad'o de kosmetik'aĵ'o'j kaj tiel hav'ig'is la start'kapital'o'n por la nov'a entrepren'o. Krom'e ŝi stud'is ĉe uson'a t.n. Glaci'aĵ'a Universitat'o en New Jersey [nju ĝorzi].
#001824
Susanna Paller, 27-jar'a, okup'iĝ'as ĉef'e pri la prepar'ad'o de tiu'j frand'aĵ'o'j. Ov'o'j'n kaj bov'in'a'n lakt'o'n la frat'in'o'j tut'e ne uz'as, kio ĝoj'ig'as hom'o'j'n kun lakt'oz'a ne'toler'em'o. Ili evit'as ankaŭ la normal'a'n suker'o'n sakar'oz'o kaj anstataŭ'ig'as ĝi'n per soj'o-suk'o, riz'o-suk'o, aven'a suk'o kaj kokos'a suk'o.
#001825
La vend'ej'o, en Neustiftgasse [nójŝtiftgase], proksim'e al la metro'a halt'ej'o Volkstheater [fólksteater], est'as mal'ferm'it'a ĉiu'tag'e de la 11a ĝis la 19a hor'o.
#001827
La prestiĝ'a kaj moder'a irlanda ĵurnal'o Irish Times last'a'temp'e publik'ig'is, kun pli ol nur'a'j nuanc'o'j de suspekt'em'o kaj mal'trankvil'o, raport'o'n pri la ĉi-jar'a konferenc'o de la tiel nom'at'a Bilderberg-grup'o, kiu okaz'is en juni'o en la najbar'a Angli'o.
#001829
Ili vol'is antaŭ'e'n'ig'i nov'a'n ideologi'o'n, nom'at'a'n atlantik'ism'o, kiu cel'is pli da konsent'o inter la kultur'o'j ambaŭ'flank'e de la ocean'o, kun kun'labor'o politik'a, ekonomi'a kaj defend'a. La projekt'o'n apog'is ne nur plur'a'j ŝtat'ist'o'j kaj eŭrop'a'j reg'ant'o'j, sed ankaŭ la ĉef'o de la uson'a ŝtat'sekur'ec'a serv'o, Ci'a.
#001831
Pro tio, ke la grup'o ag'as sekret'e kaj publik'ig'as nek tag'ord'o'j'n nek protokol'o'j'n, oni ne cert'e sci'as, kio'n ĝi far'as aŭ intenc'as. La sekret'em'o de la grup'o est'ig'as suspekt'em'o'n kaj tim'o'n, kaj ne nur inter mal'dekstr'ul'o'j.
#001832
Kelk'a'j influ'hav'a'j hom'o'j, inkluziv'e de eŭrop'a'j kaj uson'a'j politik'ist'o'j, opini'as, ke la grup'o intenc'as pli'fort'ig'i la kapital'ism'o'n, tut'mond'iĝ'o'n kaj liber'a'n merkat'o'n – esenc'e la ekonomi'a'n, politik'a'n kaj kultur'a'n super'regn'o'n de la okcident'a'j potenc'o'j.
#001833
Kiam kun'iĝ'as la konferenc'an'o'j, kiu'j inkluziv'as kelk'a'j'n plej potenc'a'j'n politik'ist'o'j'n, reprezent'ant'o'j'n de amas'komunik'il'o'j, entrepren'ist'o'j'n, bank'ist'o'j'n kaj ali'a'j'n pilier'o'j'n kaj apog'ant'o'j'n de la kapital'ism'a sistem'o, ili al'ven'as en vetur'il'o'j kun nigr'a'j fenestr'o'j. Ili'n protekt'as an'o'j de sekur'ec'a'j serv'o'j, kaj helikopter'o'j.
#001834
La konferenc'o'j okaz'as en lok'o'j ĉirkaŭ'it'a'j de bar'il'o'j. Polic'an'o'j, foj'foj'e sur'ĉeval'a'j, blok'as al la publik'o la voj'o'n al la konferenc'ej'o. Supoz'ebl'e la kost'o'j de la sekur'ec'o est'as kovr'at'a'j de ordinar'a'j impost'pag'ant'o'j, kiu'j rajt'as nek part'o'pren'i nek inform'iĝ'i pri la event'o.
#001835
Ne surpriz'e, membr'o'j de la publik'o kaj reprezent'ant'o'j de divers'a'j organiz'aĵ'o'j star'as ali'flank'e de la bar'il'o'j, manifestaci'ant'e kontraŭ event'o, kiu'n ili taks'as mal'bon'sign'a. Ili postul'as, ke la grup'o publik'ig'u detal'o'j'n pri la konferenc'o.
#001836
Precip'e la bank'ist'o'j provok'as publik'a'n re'ag'o'n, ĉar ili reprezent'as la sektor'o'n, kiu plej'part'e respond'ec'as pri la ekonomi'a kriz'o. Ĝeneral'e oni akcept'as, ke hom'o'j kun honest'a'j intenc'o'j si'n kaŝ'i ne bezon'as.
#001837
Komenc'e de april'o est'is aprob'it'a la unu'a inter'naci'a traktat'o pri komerc'o de arm'il'o'j. En juni'o, ĉe Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j en Nov'jork'o, la traktat'o'n sub'skrib'is 67 ŝtat'o'j, ĉirkaŭ tri'on'o de la 193 UN-membr'o'j.
#001838
La civil'a soci'o lud'is gvid'a'n rol'o'n por met'i la tem'o'n en la tag'ord'o'n de reg'ist'ar'o'j, ek'de la komenc'o kaj dum ĉiu'j faz'o'j, kombin'ant'e lobi'ad'o'n kun civit'an'a ag'ad'o (tiel grav'is last'a'temp'e inter'ret'a'j kontakt'o'j). Nun, por aplik'ig'i la traktat'o'n, la civil'a soci'o de'nov'e lud'os gvid'a'n rol'o'n.
#001840
Not'ind'as la fundament'a rol'o de Uson'o por efektiv'ig'i la traktat'o'n. Est'is prezid'ant'o Barack Obama, kiu malgraŭ opozici'o ekzempl'e en la senat'o, tamen permes'is en 2009, ke oni komenc'u la fin'a'n faz'o'n de la procez'o, kiu kulmin'is en la traktat'o.
#001845
Leg'int'e la du artikol'o'j'n de d-ro Vladimir Lemelev Laŭd'o de modern'a super'hom'o kaj Unu hirund'o printemp'o'n ne al'port'as: sed du? (MONATO 2013/06, p. 18 kaj 19) mi kun dank'o aprez'as la bon'eg'a'n kontribu'o'n, kiu'n d-ro Lemelev far'is en la dis'vast'ig'o de scienc'a'j (ĉef'e medicin'a'j) inform'o'j en Esperant'uj'o. Li'a jam oft'e pruv'it'a kapabl'o prezent'i kompleks'a'j'n tem'o'j'n en bon'eg'a kaj facil'e kompren'ebl'a lingv'aĵ'o est'as cert'e gratul'ind'a. Des pli mal'feliĉ'e mi sam'numer'e en MONATO leg'is li'a'n nekrolog'o'n. Jen grav'a perd'o! Sam'kiel mult'a'j ali'a'j, mi tre bedaŭr'as li'a'n for'pas'o'n.
#001848
En tiu mal'larĝ'a zon'o serv'is dum 39 jar'o'j aŭstr'a'j soldat'o'j kadr'e de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) por pri'zorg'i la armistic'o'n. Komenc'e de 2013, krom la 380 aŭstr'a'j blu'kask'a'j soldat'o'j, deĵor'is 300 el Barato kaj 342 el Filipinoj, antaŭ'e ankaŭ el Kanado, Kroati'o kaj Japani'o.
#001850
En printemp'o 2011 en Sirio ek'protest'is la loĝ'ant'ar'o kontraŭ la reg'ist'ar'o. Sekv'is arm'it'a konflikt'o inter la opozici'o kaj la reg'ist'ar'o. Unu'e la blu'kask'ul'o'j rest'is flank'e de la konflikt'o. Sed en maj'o 2013 ribel'ul'o'j kidnap'is filipinajn blu'kask'ul'o'j'n kaj ili'n ten'is dum mal'long'a temp'o. En juni'o la situaci'o pli'akr'iĝ'is.
#001851
Tial la aŭstr'a reg'ist'ar'o iom abrupt'e decid'is re'tir'i si'a'j'n soldat'o'j'n, sam'e kiel ankaŭ la filipina reg'ist'ar'o.
#001853
La brit'a ĉef'urb'o Londono nun hav'as trink'ej'o'n por surd'ul'o'j, kies dung'it'o'j est'as ĉiu'j gest'o'lingv'e trejn'it'a'j.
#001854
La posed'ant'o, mem surd'ul'o, kiu el'pens'is la ide'o'n post mal'bon'a'j spert'o'j en ali'a'j trink'ej'o'j kaj klub'o'j, plan'as organiz'i kurs'o'j'n, kie oni instru'os al surd'ul'o'j interpret'i popular'a'j'n ritm'o'j'n kaj ankaŭ lud'i muzik'il'o'j'n.
#001856
Krom trejn'it'a'j dung'it'o'j pri gest'o'lingv'o, la trink'ej'o hav'as hel'a'j'n plafon'lum'o'j'n, tiel ke la klient'o'j pov'os klar'e vid'i, kiam ili gest'as. Sur la tabl'o'j trov'iĝ'as skrib'il'o'j kaj paper'blok'et'o'j por mesaĝ'o'j. Ceter'e, inter la dung'it'o'j est'as surd'a'j pord'o'gard'ist'o, kel'ist'o'j kaj du'on'surd'a disk'estr'o.
#001857
La kompani'o'j Slovak'a poŝt'o kaj Kore'a poŝt'o el'don'is komun'a'j'n poŝt'mark'o'j'n okaz'e de la 20a dat're'ven'o de diplomati'a'j rilat'o'j inter Slovaki'o kaj Korei'o.
#001858
La kore'a'n kultur'o'n poŝt'mark'e prezent'as kore'a muzik'o nom'at'a pansori, en'skrib'it'a ĉe Unesk'o kiel majstr'a verk'aĵ'o de buŝ'tradici'o kaj ne'materi'a hered'aĵ'o de la hom'ar'o.
#001859
La slovak'a poŝt'mark'o montr'as danc'ist'a'n par'o'n vest'it'a'n en fest'a slovak'a popol'kostum'o el la art'ist'a ensembl'o Lúčnica [luĉnica], la nom'o de popol'kanzon'o kantat'a origin'e ĉe rast'ad'o de fojn'o.
#001860
Johann Wolfgang von Goethe [get'e] (1749-1832) est'as unu el la plej grav'a'j german'a'j poet'o'j. Japan'a'j vojaĝ'em'ul'o'j, kiu'j parol'as la german'a'n, volont'e vizit'as la Goethe-monument'o'n, kiu star'as ĉe la viena Ring'strat'o, proksim'e al la Oper'ej'o.
#001861
Unu'e oni vol'is konstru'i tiu'n memor'ig'aĵ'o'n el marmor'o, sed pro la alt'a'j kost'o'j oni real'ig'is ĝi'n per bronz'o kun sokl'o el polur'it'a granit'o. La inaŭgur'o okaz'is en la jar'o 1900.
#001862
En la sam'a temp'o franc'a'j fizik'ist'o'j mal'kovr'is radioaktiv'ec'o'n. Granit'o radioaktiv'as pro la izotop'o'j de kali'o, tori'o kaj urani'o. Kiam oni mezur'is la radi'ad'o'n ĉirkaŭ la Goethe-monument'o, oni trov'is, ke ĝi est'as kvar'obl'e pli alt'a, ol kutim'as en Vieno.
#001863
Laŭ la nun'a leĝ'ar'o ne est'us permes'it'e konstru'i tiel fort'e radi'ant'a'n objekt'o'n mez'e de grand'a urb'o. Feliĉ'e la japan'a'j turist'o'j nur mal'long'e sid'as sur la granit'a sokl'o. Fot'o est'as ja rapid'e far'it'a.
#001864
Komenc'e de juni'o 2013 inund'o'j damaĝ'is grand'a'j'n part'o'j'n de Aŭstrio, Germanio kaj Ĉeĥi'o. La nivel'o de la inund'o'j est'is en kelk'a'j lok'o'j pli alt'a ol en la jar'o 2002, la last'a ruin'ig'a alt'a akv'o.
#001866
Unu'e est'iĝ'is mal'varm'a aer'o nord'e de la Alp'o'j. El la sud'o ven'is humid'a aer'o kaj sekv'e pluv'eg'is dum kelk'a'j tag'o'j. Akv'o'amas'o'j flu'is tra Bavari'o (Germanio) laŭ la river'o'j In'n kaj Danub'o, post'e tra Aŭstrio kaj Hungari'o. Romp'iĝ'is dig'o'j aŭ pli'alt'iĝ'is la grund'akv'o. Tial sub'akv'iĝ'is kel'o'j kaj ter'etaĝ'o'j.
#001867
Simil'a'n katastrof'o'n tra'viv'is mez'eŭrop'an'o'j en 2002. Post tiu jar'o est'as konstru'it'a'j dig'o'j el ter'o aŭ mov'ebl'a'j protekt'il'o'j el beton'a fundament'o, kiu rest'as en la ter'o. Laŭ'bezon'e ebl'as star'ig'i sur ĝi fost'o'j'n kaj kontraŭ'apog'il'o'j'n. Inter la fost'o'j oni munt'as alumini'a'j'n plat'o'j'n ĝis la alt'o de kvin metr'o'j. Tiu ĉi mult'e'kost'a instal'aĵ'o jam protekt'is mult'a'j'n vilaĝ'o'j'n kaj urb'o'j'n laŭ'long'e de Danub'o.
#001868
Grav'as inform'sistem'o pri al'proksim'iĝ'ant'a'j inund'o'j. Tiu sistem'o ne kontent'ig'e funkci'is. Unu'flank'e mank'as sci'o pri la evolu'o de la inund'o. Ali'flank'e la akv'o'nivel'o est'is tiel alt'a, ke ekzempl'e en la ĉe'danub'a vilaĝ'o Aschbach [aŝbaĥ] la mezur'il'o ne plu funkci'is.
#001869
Post pluv'eg'o rapid'e pli'alt'iĝ'as la akv'o, se la river'o flu'as en mal'larĝ'a uj'o inter alt'a'j dig'o'j. Tial post 2002 oni decid'is far'i vast'a'n flu'ej'o'n por Danub'o en Machland [maĥland], kie pov'as amas'iĝ'i grand'a part'o de la akv'o. En Machland, orient'e de Linz [linc], bien'ist'o'j, kompens'it'e, jam for'las'is aŭ baldaŭ for'las'os si'a'j'n teren'o'j'n.
#001870
En la aŭstr'a ĉef'urb'o Vieno ne est'is grand'a'j damaĝ'o'j, ĉar paralel'e al la mal'nov'a river'uj'o trov'iĝ'as la „Nov'a Danub'o”. Ĝi est'as dum normal'a'j temp'o'j ripoz'ej'o. Dum inund'o oni ne rajt'as en ĝi si'n ban'i pro la danĝer'e kaj rapid'e flu'ant'a mal'pur'a akv'o.
#001871
En Aŭstrio dum la inund'o help'is 70 000 hom'o'j, inter tiu'j 40 000 membr'o'j de liber'vol'a'j fajr'o'brigad'o'j. Per mil'o'j da pump'il'o'j ili sek'ig'is akv'o'plen'a'j'n kel'o'j'n. Ili sav'is hom'o'j'n kaj best'o'j'n kaj liver'is nutr'aĵ'o'j'n al tiu'j, kiu'j rest'is en dom'o'j inund'it'a'j. Mon'o'n de la ŝtat'o la help'ant'o'j ne ricev'os.
#001872
Kampanj'o'n por kolekt'i mon'o'n iniciat'is Frank Stronach [frenk ŝtronaĥ]. Li nask'iĝ'is en 1932 en Aŭstrio, riĉ'iĝ'is kiel industri'ist'o en la 1960aj jar'o'j en Kanado, kaj fond'is en 2012 nov'a'n politik'a'n parti'o'n kun la nom'o Team Stronach, mal'long'e Frank.
#001874
Post la inund'o li donac'is 500 000 eŭr'o'j'n por la viktim'o'j de la inund'o kaj al'vok'is ke donac'u 10 % de si'a'j salajr'o'j ĉiu, kiu „viv'as de impost'o'j” kaj hav'as jar'e net'a'n salajr'o'n de almenaŭ 80 000 eŭr'o'j, do specif'e politik'ist'o'j, sindikat'o-funkci'ul'o'j kaj simil'a'j.
#001875
Pri vegana viv'manier'o inform'is 30 firma'o'j kaj asoci'o'j dum la 16a vegana somer'fest'o en Vieno. Aĉet'ebl'is tie var'o'j, kiu'j laŭ la organiz'ant'o'j est'as daŭr'i'pov'a'j kaj kiu'j ne damaĝ'as best'o'j'n. Dum'e amuz'is akrobat'o'j, ĥor'o, popular'a muzik'o kaj ŝmink'ad'o de infan'o'j.
#001876
Manĝ'ebl'is kuk'o'j, pan'et'o'j, rost'aĵ'o'j, kebab'o'j, salat'o'j, soj'o'manĝ'aĵ'o'j kaj glaci'aĵ'o'j, laŭ'bezon'e akompan'at'a'j de kuir'libr'o'j. Prezent'it'a est'is la plej grand'a Saĥer-tort'o, kiu'n rapid'e konsum'is la veganemuloj.
#001877
Ĉe la kiosk'o Hund'a Dialog'o oni lern'is kiel ĝentil'e trejn'i hund'o'j'n. La Asoci'o Kontraŭ Best'o-fabrik'o'j inform'is pri best'o-rajt'o'j. Ekzempl'e, por san'ig'a si'n'mov'ad'o buĉ'ot'a'j kok'in'o'j hav'u pli da lok'o ol unu A4-foli'o'n.
#001879
Aŭstrio kaj ĝi'a ĉef'urb'o Vieno ne pov'as mem produkt'i si'a'n energi'o'n kaj de'pend'as de energi'o el ekster'land'o. Unu kilo'vat'hor'o da import'it'a energi'o kost'as ses cend'o'j'n. Tial 17 miliard'o'j da eŭr'o'j neces'as por proviz'i la ĉef'urb'o'n per import'it'a energi'o. Tio reprezent'as grand'a'n financ'a'n perd'o'n.
#001880
Nov'a'n kvartal'o'n oni plan'is do hejt'i per ter'varm'o. Seestadt („Lag'o-urb'o”) est'as konstru'at'a (komplet'ig'ot'a en 2028) ĉe la vilaĝ'o Aspern, part'o de Vieno. Aspern est'as kon'at'a pro venk'o de la aŭstr'a arme'o super Napoleono en 1809.
#001881
Sur la teren'o de iam'a flug'haven'o est'iĝ'os loĝ'ej'o'j por 20 000 hom'o'j, kun sam'nombr'a'j labor'lok'o'j. La are'o grand'os 240 hektar'o'j'n. Art'e'far'it'a lag'o, kiu en'ten'os grund'akv'o'n, grand'os kvin hektar'o'j'n. Oni ne rajt'os tie ban'iĝ'i.
#001882
Por evit'i kresk'ad'o'n de la aŭt'o'trafik'o oni pli'long'ig'as la metro'lini'o'n U2 kaj la tram'lini'o'n 26 al la nov'a kvartal'o. Sur long'a tram-pont'o super fer'voj'o-lini'o'j kaj strat'o'j trov'iĝ'os kaj'o mez'e de la trak'o'j. Ĉar la vagon'o'j de la vienaj tram'o'j hav'as en'ir'ej'o'n nur dekstr'e, la tram'o'j vetur'os ĉe la mal'dekstr'a flank'o de tiu itiner'a part'o. Tial neces'as du trak'o-kruc'iĝ'o'j antaŭ kaj post la pont'o.
#001884
Carl Sag'a'n [karl sejgan] (1934-1996), uson'a astronom'o, kiu sukces'e popular'ig'is astronomi'o'n per si'a'j skrib'aĵ'o'j kaj televid'a'j dis'send'aĵ'o'j, est'as rigard'at'a kiel la fond'int'o de nov'a scienc'a fak'o nom'at'a astr'o'biologi'o. Tem'as pri stud'ad'o kaj esplor'ad'o de la ebl'o trov'i indik'o'j'n pri la ekzist'o de ekster'ter'a viv'o ali'lok'e en la kosm'o. Pro tio, ke ĝis nun oni ne sukces'is konstat'i, ĉu ekzist'as sur ali'a'j planed'o'j, aŭ satelit'o'j ali'a'j est'aĵ'o'j – eĉ plej primitiv'a'j – astr'o'biologi'o est'as iom unik'a kompar'e kun ali'a'j scienc'o'j.
#001885
Parentez'e, ie mi leg'is, ke grav'ul'o en Vatikan'o deklar'is, ke, se la astronom'o'j iam sukces'us mal'kovr'i viv'o'n sur ekster'ter'a'j planed'o'j, tio ne prezent'os problem'o'j'n por la teologi'o. Kontrast'e, adept'o'j de fundament'ist'a'j protest'ant'a'j sekt'o'j, per iom bizar'a rezon'ad'o, rifuz'is akcept'i, ke inteligent'a'j est'aĵ'o'j pov'as ekzist'i ie ali'lok'e en la univers'o, pro la fakt'o, ke, laŭ ili, la Sav'ant'o ven'is nur al la ter'o por sav'i la hom'ar'o'n, kaj al neni'u ali'a planed'o.
#001888
En la jar'o 1992 est'is lanĉ'it'a ĉe la radi'o'teleskop'o en Arecibo, Port'o-Riko, program'o sub la nom'o SETI, por serĉ'i ekster'ter'a'n inteligent'o'n en la univers'o. Uz'ant'o'j de komput'il'o'j tut'mond'e est'is invit'it'a'j dispon'ig'i al la program'o si'a'j'n ekran'kurten'o'j'n por help'i analiz'i ebl'a'j'n signal'o'j'n el la kosm'o. Dum iom da temp'o mi est'is unu el la hom'o'j, kiu'j part'o'pren'is en tiu iniciat'o, sed mi baldaŭ ted'iĝ'is kaj rezign'is, ĉar ĝis hodiaŭ la program'o produkt'is neniu'j'n pozitiv'a'j'n rezult'o'j'n.
#001889
La tiel nom'at'a'j patr'o'j de la krist'an'a eklezi'o prov'is, per la klasik'a'j pruv'o'j de la ekzist'o de Di'o, konvink'i la hom'ar'o'n, ke tiu alt'a Est'aĵ'o ne est'as nur imag'a aŭ legend'a. Hodiaŭ eĉ la teolog'o'j mem re'kon'as, ke ĉiu el tiu'j argument'o'j est'as baz'it'a sur fals'a silogism'o, nom'e:
#001892
Medit'ant'e pri tiu'j grav'a'j tem'o'j, mi oft'e demand'as mi'n, ĉu la religi'o kontribu'is pli da ben'o ol mal'ben'o – aŭ invers'e – al la hom'ar'o. Cert'e, la krist'an'a eklezi'o fond'is azil'o'j'n, rifuĝ'ej'o'j'n, mal'san'ul'ej'o'j'n, lepr'ul'ej'o'j'n, lern'ej'o'j'n kaj universitat'o'j'n. Pli'e, ĝi inspir'is la plej glor'a'j'n muzik'o'n kaj art'o'n. Ali'flank'e, ĝi kruel'e persekut'is herez'ul'o'j'n kaj ne'kred'ant'o'j'n, kaj ali'a'j religi'o'j simil'e ag'is.
#001894
Pro religi'a'j diferenc'o'j oni murd'as, masakr'as kaj mal'liber'ig'as. Mult'a'j milit'o'j okaz'as pro religi'a'j kial'o'j – kvankam plej oft'e la motiv'o'j est'as ne pur'e religi'a'j, sed inkluziv'as politik'a'j'n kaj soci'a'j'n element'o'j'n. Preskaŭ ĉiu'j religi'o'j iam persekut'is si'a'j'n rival'o'j'n aŭ milit'is kontraŭ ili – kiu'j oft'e ne aparten'is al ali'a religi'o, sed al sekt'o aŭ frakci'o de la sam'a religi'o, kiel ekzempl'e la protest'ant'o'j kaj katolik'o'j en Nord-Irlando ĝis antaŭ ne'long'e, kaj la ŝijaist'o'j kaj suna'ist'o'j en divers'a'j land'o'j.
#001895
Malgraŭ la grav'a kontribu'o de religi'o al eduk'ad'o, la histori'o de la krist'an'a eklezi'o montr'as, ke ĝi konstant'e mal'help'is la progres'o'n de scienc'o kaj de soci'a'j pli'bon'ig'o'j. Apenaŭ ekzist'as religi'o, kiu ne diskriminaci'is – kaj ankoraŭ diskriminaci'as – kontraŭ vir'in'o'j.
#001896
En Irlando, la land'o, en kiu mi loĝ'as, okaz'is ĉi-jar'e terur'a kaj ne'neces'a tragedi'o. Iu jun'a graved'a hindu'a dent'ist'in'o trov'iĝ'is en hospital'o. Ŝi'a akuŝ'o est'is long'a kaj pen'ig'a, kaj ŝi plur'foj'e pet'is al la hospital'a stab'an'ar'o, ke oni abort'ig'u la fet'o'n, kiu – kiel oni post'e konstat'is – est'is ne viv'i'pov'a. Bedaŭr'ind'e la leĝ'o en ĉi tiu precip'e katolik'a land'o ne permes'as abort'ig'o'n, krom en la plej escept'a'j cirkonstanc'o'j. Kvankam la jun'a edz'in'o iĝ'is grav'e mal'san'a, la obstetrik'ist'o'j kaj akuŝ'ist'in'o'j evident'e tim'is, ke, se ili abort'ig'us la fet'o'n, ili est'os jur'e persekut'it'a'j en la irlandaj kort'um'o'j, do ili rifuz'is konsent'i. Iu akuŝ'ist'in'o (kiu post'e pardon'pet'is) respond'is al la pet'o'j de la vir'in'o, dir'ant'e: „Kar'a, ne ebl'as – ĉi tiu est'as katolik'a land'o.” La edz'o, kiu ĉe'est'is dum la akuŝ'o, protest'is, ke ili est'as ne katolik'o'j, sed hindu'o'j. Tamen li'a edz'in'o mizer'e mort'is pro seps'o, kun'e kun la fet'o. Nun la irlanda reg'ist'ar'o dev'as decid'i, kiel oni pov'os ŝanĝ'i la leĝ'o'n pri abort'ig'o, por ke tia'j katastrof'o'j ne plu okaz'u. Ebl'e est'us tro'ig'e asert'i, ke est'is religi'a mal'ced'em'o, kiu kulp'is en ĉi tiu kaz'o, sed est'as ankaŭ mal'facil'e evit'i tiu'n asert'o'n.
#001897
Ĉu oni est'as religi'a kred'ant'o, aŭ ne'kred'ant'o, oni ne pov'as ne'i, ke – malgraŭ la konsol'o kaj ver'a'j avantaĝ'o'j, kiu'j'n la religi'o propon'is kaj propon'as al la hom'ar'o – ĝi est'as ankaŭ kaŭz'o de grand'a sufer'ad'o kaj terur'a mal'just'ec'o. De tiu paradoks'o ni ne pov'as eskap'i. Ver'ŝajn'e nek vi, la leg'ant'o, nek mi pov'as propon'i solv'o'n.
#001898
Politik'o, ekonomi'o, soci'o kaj sekur'ec'o en Eŭrop'o post la ekonomi'a kriz'o trov'iĝ'is inter la tem'o'j traktat'a'j dum pint'kun'ven'o en Bratislav'o, Slovaki'o, en juni'o.
#001899
Diskut'at'a'j est'is ankaŭ la task'o'j de nov'a'j membr'o'j de Eŭrop'a Uni'o kaj kiel ili pov'os pozitiv'e al ĝi kontribu'i. Ĉe'est'is la kun'ven'o'n 20 prezid'ant'o'j de ŝtat'o'j de mez'a kaj sud-orient'a Eŭrop'o, kun ankaŭ la prezid'ant'o de la Eŭrop'a Konsili'o, Herm'a'n van Rompuy [romp'ej].
#001900
La du'dek prezid'ant'o'j est'as simbol'a nombr'o por la slovak'o'j. La pint'kun'ven'o okaz'is dum la jar'o de la 20a dat're'ven'o de la sen'de'pend'iĝ'o de Slovaki'o.
#001901
Grand'eg'a ter'trem'o, cunam'o kaj sekv'ant'a pane'o de nukle'a central'o ĉe Fukuŝima, en nord-orient'a Japani'o, en 2011, kaŭz'is katastrof'a'n damaĝ'o'n al la region'o.
#001902
La tiam'a reg'ist'ar'o tuj re'ag'is kaj propon'is buĝet'o'n ekster la ĝeneral'a kas'o por re'konstru'i, ripar'i kaj re'viv'ig'i haven'o'j'n, voj'o'j'n, fer'voj'o'j'n, dom'o'j'n ktp. Tiu'cel'e la publik'o kaj opozici'a'j parti'o'j aprob'is el'spez'o'n de la ekvivalent'o de 148 200 milion'o'j da eŭr'o'j dum kvin'jar'a period'o.
#001903
Sam'cel'e est'as akcept'it'a pli'alt'ig'o de en'spez'impost'o je 2,1 % dum 25 jar'o'j. Krom'e, la nov'a reg'ist'ar'o de la Liberal'a Demokrati'a Parti'o, kiu venk'is en la elekt'o de decembr'o 2012, al'don'is pli'a'j'n 42 000 milion'o'j'n da eŭr'o'j.
#001904
Do, kun buĝet'o tiel decid'it'a, ven'is la vic'o de burokrat'o'j detal'i plan'o'j'n por el'spez'i la mon'o'n. Tamen mir'is la publik'o, ĉar la plan'o'j inkluziv'as el'spez'o'j'n evident'e ne rilat'ant'a'j'n al la re'konstru'ad'o de la region'o.
#001905
Estim'at'a vi'a moŝt'o, prezid'ant'o de Uson'o,
#001910
El divers'a'j font'o'j mi sci'as, ke vi est'as pac'am'a. Mi kred'as tio'n, ĉar mal'pac'am'a hom'o ne pov'as est'i elekt'it'a prezid'ant'o.
#001911
Cel'u la jun'a'n generaci'o'n. Do hom'o'j'n ĝis alt'lern'ej'a aĝ'o. Kred'u mi'n, mi'a propon'o est'as preskaŭ sen'kost'a, tamen eg'e efik'a. Vi ne dev'us mult'o'n el'spez'i ... send'u simpl'e instru'ist'o'j'n, ne arm'il'o'j'n.
#001913
Ne tim'u, ke la lingv'a nivel'o de ĉin'a'j lern'ant'o'j super'os tiu'n de la uson'a'j. Instru'ist'o'j pri la angl'a en element'a'j kaj mez'a'j lern'ej'o'j mal'bon'e reg'as vi'a'n lingv'o'n. Vi pov'as do imag'i, kia'n nivel'o'n hav'as ili'a'j ge'lern'ant'o'j. Nur ĉin'stil'a'n angl'a'n ili lern'as.
#001917
Do se vi vol'as help'i, send'u apart'a'n Amik'ec'o-premi'o'n al la ĉin'a kler'ig'a ministr'ej'o kaj daŭr'e laŭd'u la kler'ig'a'n sistem'o'n.
#001918
Ond'o da protest'o'j surpriz'is la brazil'an reg'ist'ar'o'n dum inter'naci'a futbal'a konkurs'o. Ge'jun'ul'o'j, plej'part'e el la kresk'ant'a mez'a klas'o, postul'is atent'o'n pri social'a'j kaj moral'a'j mank'o'j anstataŭ invest'o'n en mult'e'kost'a'j event'o'j, kiel la mond'a futbal'a ĉampion'ec'o, okaz'ont'a ven'ont'jar'e en Brazilo.
#001920
Ĉio ek'est'is komenc'e de juni'o en San-Paŭlo, la plej grand'a urb'o de Brazilo, kiel ordinar'a protest'o kontraŭ la anonc'it'a alt'ig'o de la prez'o de bus-bilet'o'j. Subit'e la urb'a protest'o ali'form'iĝ'is al manifestaci'o'j tra la tut'a land'o.
#001921
Kontribu'is al la solidar'a indign'o la per'fort'a re'ag'o de la polic'o dum la unu'a'j manifestaci'o'j. Eĉ ĵurnal'ist'o'j est'is vund'it'a'j per plast'a'j kugl'o'j. Tia kondut'o vek'is kritik'o'n, inkluziv'e de la lok'a reg'ist'ar'o, kiu promes'is pun'i la per'fort'int'o'j'n.
#001922
Soci'a'j ret'o'j funkci'is kiel fulm'a lig'il'o ĉe la jun'ul'ar'o. Ĝeneral'e, respond'e al ret'a'j al'vok'o'j, la protest'o'j pac'e dis'volv'iĝ'is. Tamen ne mal'oft'is vandal'ism'o kaj oportun'ism'a ŝtel'ad'o, kio'n evident'e toler'is nek la polic'o nek la pac'em'a part'o de la manifestaci'ant'o'j.
#001923
Al la postul'o mal'alt'ig'i la prez'o'n de bilet'o'j al'don'iĝ'is akr'a kritik'o kontraŭ aplik'ad'o de publik'a mon'o por konstru'i stadion'o'j'n. Kritik'at'a est'is ankaŭ korupt'o en politik'a'j instituci'o'j.
#001924
La protest-mov'ad'o bapt'is si'n „Vek'iĝ'as gigant'o”. Ĝi klopod'is montr'i si'n sen'parti'a kaj sen'ideologi'a. Not'ind'e est'as, ke neni'u taktik'o de la opozici'a'j parti'o'j tiel efik'e sku'is la popular'ec'o'n de la reg'ant'a koalici'o, nom'e la popol'front'o estr'at'a de la Labor'ist'a Parti'o.
#001925
Laŭ plej freŝ'a statistik'o la popular'ec'o de la respublik'a estr'ar'o fal'is de 63 % en mart'o al 55 % en juni'o, kiam vek'iĝ'is la jun'a gigant'o.
#001926
La 50-jar'iĝ'o'n de la unu'a flug'o de vir'in'o en la spac'o celebr'is en Vieno la Komitat'o pri Pac'a Uz'o de la Kosm'o (COPUOS).
#001927
Ek'de la 16a de juni'o 1963 la rus'a kosmonaŭt'in'o Valentina Tereŝkova 48 foj'o'j'n ĉirkaŭ'flug'is la ter'glob'o'n per la kosm'o'ŝip'o „Vostok 6” dum 70-hor'a flug'o. De tiam preskaŭ 60 vir'in'o'j el divers'a'j land'o'j ŝi'n sekv'is, flug'ant'e en la kosm'o.
#001928
Ĉe'est'ant'e la celebr'o'n, Tereŝkova dir'is: „Bird'o ne pov'as flug'i nur per unu flug'il'o. La kosm'a'j flug'o'j de hom'o'j ne pov'as evolu'i sen aktiv'a part'o'pren'o de vir'in'o'j.” Tiel la 76-jar'aĝ'ul'in'o vol'as kuraĝ'ig'i pli da vir'in'o'j part'o'pren'i kosm'a'j'n program'o'j'n.
#001929
Jurij Fedotov, ĝeneral'a direktor'o de la ofic'ej'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j en Vieno, sub'strek'is la grav'ec'o'n de vir'in'o'j en spac-esplor'ad'o. Li dir'is: „La kosmonaŭt'ik'o grav'e kontribu'is al divers'a'j sfer'o'j kiel san'o kaj kontraŭ'batal'o de natur'katastrof'o'j, al mal'pli'ig'o de klimat'a'j ŝanĝ'o'j kaj evolu'o.”
#001930
Solen'e mal'ferm'it'a est'as du'a pont'o inter Bulgario kaj Rumani'o super la river'o Danub'o, kies konstru'ad'o est'is anonc'it'a antaŭ pli ol 10 jar'o'j (MONATO, 2001/2, p.11).
#001933
Per la nov'a pont'o, inter la urb'o'j Vidin en Bulgario kaj Calafat [kalafat] en Rumani'o, oni cel'as vigl'ig'i la ekonomi'o'n en unu el la plej mal'riĉ'a'j region'o'j de Eŭrop'o. Inaŭgur'is la pont'o'n la ĉef'ministr'o'j Plamen Oreŝarski (Bulgario) kaj Victor Pont'a (Rumani'o). Ambaŭ land'o'j decid'is, ke la nov'a pont'o port'u la nom'o'n „Nov'a Eŭrop'o”.
#001934
La pont'o kost'is 282 milion'o'j'n da eŭr'o'j. Eŭrop'a Uni'o financ'is la projekt'o'n per 106 milion'o'j da eŭr'o'j, kaj la ceter'a'j mon'sum'o'j de'ven'is de ŝtat'a'j kaj privat'a'j rimed'o'j. La pont'o est'as part'o de la trans'eŭrop'a transport'o-koridor'o 4, kiu lig'as Dresdenon (Germanio) kun la haven'urb'o Tesaloniko ĉe Ege'a Mar'o kaj kun Istanbulo.
#001935
La staj'a pend'o'pont'o hav'as du aŭt'o-koridor'o'j'n en ĉiu direkt'o, fer'voj'lini'o'j'n kaj pied'ir'a'j'n kaj bicikl'a'j'n voj'et'o'j'n. Ĝi long'as 3598 m el kiu'j 1791 m super la river'o. Por trans'vetur'i la pont'o'n la kotiz'o por aŭt'o est'as 6 eŭr'o'j, por ŝarĝ'aŭt'o 37 eŭr'o'j. Pied'ir'ant'o'j kaj bicikl'ant'o'j sen'pag'e trans'pas'as.
#001936
En Vidin oni esper'as, ke nov'a'j firma'o'j fond'iĝ'os apud la voj'o'j, kiu'j konduk'as al la pont'o uz'ot'a de jar'e 100 000 vetur'il'o'j. la sen'labor'ec'o en Vidin est'as 20 %, preskaŭ du'obl'e pli ol la averaĝ'o en Bulgario.
#001937
La loĝ'ant'ar'o en Vidin mal'pli'iĝ'is je 25 % aŭ 48 000 dum la pas'int'a'j du jar'dek'o'j pro la kolaps'o de la komun'ism'o en 1989. Oni ferm'is fabrik'o'j'n, kaj mult'a'j loĝ'ant'o'j ir'is serĉ'i labor'o'n en la ĉef'urb'o Sofio kaj ekster'land'e.
#001938
Venk'is en la alban'a'j balot'o'j la 23an de juni'o mal'dekstr'a koalici'o gvid'at'a de social'ist'o'j, gajn'ant'e 84 el la 140 parlament'a'j sid'lok'o'j.
#001939
Bedaŭr'is la rezult'o'n la mal'gajn'int'a ĉef'ministr'o Sal'i Berisha, kiu rezign'is de si'a posten'o en la dekstr'a Demokrat'a Parti'o. Li esper'is re'nov'ig'i si'a'n mandat'o'n sur'baz'e de ating'o'j en infra'struktur'o (re'konstru'it'a'j est'as mil'o'j da kilo'metr'o'j da ŝose'o'j) kaj en inter'naci'a'j rilat'o'j (membr'iĝ'o en NATO, liberal'ig'o de viz'o'j en'e de la Ŝengen-region'o).
#001940
La nov'a ĉef'ministr'o est'os Ed'i Ram'a, la ĉef'o de Social'ist'a Parti'o, kiu est'is help'at'a de la mal'dekstr'a Social'ist'a Mov'ad'o por Integr'iĝ'o. Antaŭ tri monat'o'j, sub ties estr'o Ilir Met'a, ĝi for'las'is la reg'ist'ar'o'n kaj alianc'iĝ'is kun la social'ist'o'j.
#001941
La balot'o'j not'ind'e akord'iĝ'is kun la postulat'a'j demokrati'a'j norm'o'j, por ke Albanio est'u invit'it'a kandidat'iĝ'i por membr'iĝ'i en Eŭrop'a Uni'o.
#001942
En la period'o plej mal'favor'a por la mond'a aviad'o en Litovio ek'is nov'a flug'kompani'o Air Lituanica. La 30an de juni'o la aviad'il'o Embraer 170 plen'um'is si'a'n unu'a'n flug'o'n sur la itiner'o Vilnius – Bruselo. Prioritat'o'n ricev'is la ĉef'urb'o de Eŭrop'a Uni'o pro tio, ke ek'de juli'o dum du'on'jar'o Litovio prezid'as la Konsili'o'n de Eŭrop'a Uni'o kaj kun'lig'o inter tiu'j du urb'o'j far'iĝ'is tre grav'a.
#001943
Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e la sam'a aviad'il'o mal'ferm'is nov'a'n itiner'o'n al Amsterdamo. Jam est'as plan'it'a'j flug'o'j ankaŭ al Berlino. Iom post'e, kun la aper'o de la du'a aviad'il'o Embraer 175, al la flug'map'o al'don'iĝ'os Munkeno, Prago kaj Moskvo. Ĉi-jar'e la kompani'o plan'as transport'i ĉirkaŭ 70 000 pasaĝer'o'j'n. Oni plan'as dum 2014 kresk'ig'i la nombr'o'n de aviad'il'o'j ĝis kvar kaj al'don'i pli da destin'o'j.
#001944
La vost'o'n de la unu'a aviad'il'o ornam'as la blazon'o de la litova duk'o Vytautas la Grand'a. La duk'o est'as grav'a simbol'o de la litova ident'ec'o. Li fam'iĝ'is kiel perfekt'a organiz'ant'o kaj estr'o, kaj kapabl'a diplomat'o. Ali'a'j aviad'il'o'j de Air Lituanica hav'os blazon'o'j'n de ali'a'j litovaj duk'o'j. La nom'o de la nov'a flug'kompani'o ripet'as tiu'n de la eksperiment'a aviad'il'o „Lituanica”, kun kiu du litovaj aviad'ist'o'j Steponas Dari'us kaj Stasys Girenas en 1933 cel'is el Nov'jork'o ating'i Kaunas. Ili sukces'e trans'flug'is Atlantik'o'n sed pro ne'kon'at'a'j kaŭz'o'j frakas'iĝ'is en la teritori'o de la nun'a Pollando, kiam ĝis la destin'o rest'is nur dek'on'o de la voj'o.
#001945
La iniciat'int'o de la nov'a flug'kompani'o est'as Artur'as Zuokas, la urb'estr'o de la ĉef'urb'o Vilnius. Pas'int'jar'e li al'vok'is ĉiu'j'n urb'estr'o'j'n de Litovio kontribu'i al kre'o de naci'a flug'kompani'o. La rezult'o est'as, ke nun 83 procent'o'j'n de la kompani'a'j akci'o'j posed'as kompani'o Start Vilnius aparten'ant'a al la urb'a konsili'o de Vilnius kaj 17 procent'o'j'n hav'as Air Lituanica Club, kiu konsist'as el divers'a'j entrepren'o'j kaj privat'a'j invest'ant'o'j.
#001946
Spert'ul'o'j de aviad'o rimark'ig'as, ke Air Lituanica nask'iĝ'is en period'o mal'favor'a al aviad'o. Precip'e mal'favor'a situaci'o est'as en la balt'a region'o kaj la last'a'j kvin jar'o'j en Litovio eĉ est'is tragik'e mal'sukces'a'j por aviad'o: en la jar'o 2009 si'a'n ag'ad'o'n romp'is la naci'a kompani'o flyLAL (Lithuanian Airlines) kaj la flug'kompani'o Star1 Airlines, fond'it'a en 2010, viv'is apenaŭ unu jar'o'n.
#001947
La estr'o de la nov'aper'int'a flug'kompani'o, Erik'as Zubrus, ne ŝat'as ke li'a kompani'o est'as kompar'at'a kun si'a'j antaŭ'ul'o'j, kiu'j, li'a'opini'e, ag'ad'is en mal'sam'a'j kondiĉ'o'j kaj hav'is mal'sam'a'j'n ag'ad'model'o'j'n kaj cel'o'j'n. Laŭ li, la nun'a merkat'a situaci'o est'as tut'e ali'a.
#001948
Erik'as Zubrus esper'as, ke kvankam komenc'e la ag'ad'o est'os mal'profit'a, tamen post ĉirkaŭ du jar'o'j la kompani'o far'iĝ'os profit'o'don'a. Litovoj kontrakt'is kun si'a'j koleg'o'j de Estoni'a'n Air. Ambaŭ kompani'o'j kun'labor'os en vend'ad'o de bilet'o'j kaj efektiv'ig'o de rekt'a'j kaj konekt'a'j flug'o'j. Flug'o'j de Air Lituanica est'os mark'it'a'j per indik'il'o'j de ambaŭ kompani'o'j – LT (litova) kaj Ov (eston'a). La unu'a aviad'il'o de Air Lituanica ankaŭ est'is lu'it'a de la eston'a kompani'o. La litova estr'o dir'is, ke bilet'o'j por litovaj flug'o'j kost'os pli ol tiu'j de Ryanair, sed mal'pli ol tiu'j de Lufthansa.
#001949
Dum la du'a du'on'o de 2013 la Konsili'o'n de EU prezid'as Litovio. Okaz'e de tio okaz'as plur'a'j kultur'a'j aranĝ'o'j kaj est'as el'don'it'a pli-ol-tri'cent'paĝ'a bit'libr'o pri la histori'o de Litovio en sep lingv'o'j (litova, angl'a, german'a, franc'a, hispan'a, pol'a, rus'a): .
#001950
Ĉiu'tag'e diligent'e plen'um'as si'a'j'n task'o'j'n la japan'a imperi'estr'o Akihito, nun 79-jar'aĝ'a, kaj li'a edz'in'o Mitiko, 78-jar'aĝ'a. Ili est'as am'at'a'j kaj respekt'at'a'j ... sed ili sufer'as kor'dolor'o'n. Ĝi'n kaŭz'as la mens'a mal'san'o de la kron'princ-edz'in'o kaj la ĉi-rilat'a tim'o pri la est'ont'ec'o de la imperi'estr'a famili'o.
#001951
La kron'princ'o Naruhito, 53-jar'aĝ'a, kaj li'a edz'in'o Masako, 49-jar'aĝ'a, ge'edz'iĝ'is antaŭ 20 jar'o'j kaj hav'as unu fil'in'o'n, Aiko, 11-jar'aĝ'a'n. Masako est'as fil'in'o de eks'diplomat'o, nun juĝ'ist'o de la Inter'naci'a Kort'um'o en Hag'o, Nederlando.
#001952
Ŝi pas'ig'is si'a'n jun'aĝ'o'n en Sovetio, Svisio kaj post'e Uson'o, kie ŝi stud'is ekonomik'o'n ĉe la universitat'o Harvard. Post'e ŝi komenc'is diplomat'o-karier'o'n kaj tiel ŝi renkont'is la kron'princ'o'n. Tamen mal'facil'is al ŝi al'kutim'iĝ'i al la tradici'a ceremoni'a viv'manier'o en la imperi'a palac'o.
#001953
La imperi'estr'a sistem'o de Japani'o star'as sur du pied'o'j. La unu'a est'as modern'a konstituci'a monarki'o: la imperi'estr'o ne est'as ŝtat'estr'o sed simbol'o de Japani'o kaj de la unu'ec'o de la popol'o.
#001954
La du'a est'as antikv'a kaj mister'a kult'o baz'it'a sur mit'o kaj la ŝinto'ism'a religi'o. Por mult'a'j japan'o'j la imperi'estr'a sistem'o kun tradici'a'j, mister'a'j ceremoni'o'j est'as unu el la font'o'j de japan'esk'a kultur'o. Tamen mult'a'j rit'o'j en la imperi'estr'a palac'o ne est'as publik'ig'it'a'j kaj eĉ palac'a'j vir'in'o'j est'as eksklud'it'a'j.
#001955
Oni ek'diskut'is ŝanĝ'i la kod'o'n por ebl'ig'i al vir'in'o'j imperi'estr'in'a'n kron'o'n. Sed en 2006 nask'iĝ'is fil'o al princ'o Humihito, la du'a fil'o de la nun'a imperi'estr'o kaj frat'o de Naruhito. La kod'o dikt'as, ke tiu ĉi fil'o far'iĝ'u imperi'estr'o, kio provizor'e nul'ig'as embaras'a'n diskut'o'n, ĉu ŝanĝ'i la kod'o'n.
#001957
Turment'ad'is la kron'princ'edz'in'o'n Masako ne nur la debat'o'j ĉirkaŭ la ebl'o, ke iam Aiko far'iĝ'u imperi'estr'in'o, sed ankaŭ la adapt'iĝ'o al la palac'a viv'manier'o. Rezult'e, ĉirkaŭ la jar'o 2001, ŝi mens'e mal'san'iĝ'is. Ŝi deprim'iĝ'is, malgraŭ la sub'ten'o de si'a edz'o.
#001958
Jen ŝi akompan'as si'a'n edz'o'n dum oficial'a'j ekster'land'a'j vizit'o'j, jen ne, kaj tio mal'facil'ig'as la task'o'n de est'ont'a imperi'estr'in'o. Pro tio kelk'a'j erudici'ul'o'j eĉ dir'as, ke Naruhito eks'iĝ'os kiel kron'princ'o.
#001959
Jen tragedi'o de kler'a vir'in'o, kiu ne pov'as tra'viv'i en palac'o katen'it'a al rutin'o kaj tradici'o. Ankaŭ ŝi'a bo'patr'in'o Mitiko tra'ir'is mal'facil'aĵ'o'j'n por adapt'iĝ'i. Nun la japan'a publik'o mal'trankvil'e rigard'as la princ'edz'in'o'n kaj la est'ont'ec'o'n de la imperi'estr'a famili'o.
#001960
La du'e plej grand'a'n urb'o'n de Franci'o oni fond'is kiel helen'a'n koloni'o'n antaŭ 26 jar'cent'o'j. Kvankam la organiz'ant'o'j, kiu'j pri'zorg'as la program'o'n, ne alud'as la antikv'a'j'n helen'a'j'n muz'o'j'n de bel'art'o'j, tamen mult'a'j grav'a'j okaz'aĵ'o'j, kompren'ebl'e, rilat'as al la antikv'ec'o. Ekzempl'e jam est'as organiz'it'a'j ekspozici'o'j pri divers'a'j or'a'j objekt'o'j de antikv'a'j marsejl'an'o'j en ili'a templ'o en Delf'o (Greki'o) kaj fot'o'ekspozici'o de Jozef Kudelka pri la antikv'a'j urb'o'j ĉirkaŭ Mediterane'o.
#001962
La kultur'a event'o est'is bon'a kial'o por re'nov'ig'i la urb'o'n. La mal'nov'a haven'o, la centr'o de Marsejlo, est'as nun kun mal'pli da aŭtomobil'o'j kaj pli da are'o por pied'ir'ant'o'j. La inter'naci'e re'kon'it'a arkitekt'o Norm'a'n Foster projekt'is ombrel'o'n, kiu'n oni instal'is sur la ĉef'a kaj'o de la haven'o.
#001964
Sam'temp'e oni mal'ferm'is la Muze'o'n de Civilizaci'o'j de Eŭrop'o kaj Mediterane'o (MUCEM) – naci'a'n muze'o'n, kiu cel'as al'port'i nov'a'n vizi'o'n pri la mediterane'a'j kultur'o'j. Ĝi est'as instal'it'a part'e en fortik'aĵ'o de la 12a jar'cent'o kaj part'e en modern'a konstru'aĵ'o, projekt'it'a de la marsejla arkitekt'o Rudy Riciotti. Unu el la unu'a'j ekspozici'o'j est'as „Nigr'o kaj blu'o, mediterane'a sonĝ'o” (Le noir et le bleu. Un rêve méditerranéen).
#001965
La ornam'a'j art'o'j nun hav'as si'a'n muze'o'n en Park'o Borely, en kiu est'as mebl'o'j, teks'aĵ'o'j, ceramik'aĵ'o'j, kaj ali'a'j art'objekt'o'j de la 17a jar'cent'o ĝis nun.
#001966
De la antikv'ec'o ĝis modern'a'j art'o'j
#001967
Do ne ĉio rilat'as al la antikv'ec'o. En la program'o est'as ankaŭ grand'a'j ekspozici'o'j pri modern'a art'o. La fond'aĵ'o „Vasarely” en Aiks'o Provenc'a est'is re'nov'ig'it'a kaj propon'as nov'a'n instal'aĵ'o'n de la verk'o'j de Victor Vasarely.
#001968
Pri modern'a'j art'o'j est'is organiz'it'a ekspozici'o „Ĉi tie, ali'lok'e” (Ic'i, ailleurs) en Marsejlo, kun plastik'a'j art'aĵ'o'j de ĉef'a'j nun viv'a'j art'ist'o'j el mult'a'j land'o'j ĉirkaŭ Mediterane'o.
#001969
Mult'a'j koncert'o'j okaz'as dum la jar'o en mult'a'j lok'o'j. Ĉi-somer'e la kutim'a'j okaz'aĵ'o'j est'is lig'it'a'j kun „Marseille-Provenc'e 2013”: ekzempl'e la Inter'naci'a Festival'o de Lirik'a Art'o (Festival International d'Art Lyrique) en Aiks'o Provenc'a, en kiu la ĉef'a'j oper'prezent'aĵ'o'j est'is „Do'n Giovanni”, „Rigoletto” kaj „La Traviata”.
#001970
Teatr'aĵ'o, poezi'o kaj danc'o ne est'as forges'it'a'j. Ili ĉe'est'as per mult'a'j program'o'j en divers'a'j urb'o'j, part'o'pren'ant'a'j en MP 2013. Danc'o est'as part'o de la program'o ĉef'e per la festival'o „Danc'o en Aŭgust'o” (Danse en août), kiu invit'as la svis'a'n koreografon Foofwa. La Naci'a Balet'o de Marsejlo (Ballet National de Marseille) bon'ven'ig'as la barat'an danc'ist'in'o'n Hemabharathy Palani.
#001972
Lig'e kun la MP 2013, la Eŭrop'a Fier'o (Europride) pri Glat-rajt'o'j (gej'a'j, lesb'an'in'a'j, ambaŭ'seks'em'ul'a'j kaj trans'genr'ul'a'j) okaz'is en Marsejlo. La aranĝ'o inkluziv'as mult'a'j'n koncert'o'j'n kaj danc'aranĝ'o'j'n, ekspozici'o'n pri seks'o kaj, kompren'ebl'e, grand'a'n marŝ'o'n.
#001974
Ankaŭ politik'o est'as lig'it'a kun la event'o MP 2013. Ekzempl'e, festival'o de arab'a'j kinematografi'o'j jam okaz'is, kaj somer'a universitat'o pri la tem'o „Hegemoni'o kaj rezist'o” (Dominations et résistances) est'is plan'it'a.
#001975
MP 2013 est'as okaz'o ankaŭ por desegn'i nov'a'n urb'a'n pied'ir'a'n ekskurs'o'n, nom'at'a'n GR 2013.
#001976
Unu'a'foj'e en la histori'o de la eŭrop'a'j kultur'a'j ĉef'urb'o'j ekzist'as Off-festival'o. Ĝi'n organiz'is ĉef'e hom'o'j, kiu'j ne est'as oficial'e re'kon'it'a'j.
#001977
La festival'o aranĝ'is „Yes we camp ...”, plur'monat'a'n art'ist'a'n loĝ'ej'o'n en Marsejlo. Ankaŭ festival'o de rok-muzik'o de lok'a'j grup'o'j okaz'is en juli'o.
#001978
Mult'a'j art'ist'o'j, kiu'j propon'is al MP 2013 projekt'o'j'n, sed ne est'is elekt'it'a'j, part'o'pren'as en la „Off-festival'o”.
#001979
Kompren'ebl'e urb'an'o'j demand'as si'n: „Kiom ĝi kost'as? ...” La respond'o ne est'as facil'e trov'ebl'a. Oni ne trov'as respond'o'n en la oficial'a ret'ej'o de MP 2013, sed laŭ Vikipedio la el'spez'o'j est'as 91 milion'o'j da eŭr'o'j, el kiu'j 84 % de'ven'as de publik'a'j financ'o'j (Eŭrop'a Uni'o, Franci'o), kaj 16 % de privat'a'j sub'ten'ant'o'j.
#001980
Sed sam'temp'e grand'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n, projekt'it'a'j'n de fam'a'j arkitekt'o'j, oni konstru'is help'e de invest'o'j de publik'a'j kaj privat'a'j sponsor'o'j, ating'ant'a'j sum'o'n de pli ol unu miliard'o da eŭr'o'j. En tiu'j konstru'aĵ'o'j est'as la Muze'o de Civilizaci'o'j de Eŭrop'o kaj Mediterane'o (MUCEM), la Mediterane'a Vila'o (Vill'a Méditerranée), la Muze'o „Rigard'o'j el Provenc'o” (Regards de Provenc'e), la Region'a Fondus'o por la Modern'a Art'o (Fonds Regional pour l'Art Contemporain) k.a.
#001981
La urb'a konsili'o de Marsejlo esper'as, ke la kvar aŭ kvin milion'o'j da turist'o'j, kiu'j kutim'e vizit'as Marsejlon, ĉi-jar'e du'obl'iĝ'os. Oni pov'as trov'i pli'a'j'n detal'o'j'n (en la franc'a kaj la angl'a) ĉe kaj (pri la Off-festival'o).
#001982
Ĉu simpl'e brul'ig'i lign'o'n, aŭ far'i i'o'n pli inteligent'a'n? Unu'flank'e Aŭstrio est'as riĉ'a je lign'o: 48 % de la are'o est'as kovr'it'a de arb'ar'o'j, kaj kresk'as la el'cent'aĵ'o.
#001983
Ali'flank'e Aŭstrio import'as lign'o'n por produkt'i bret'o'j'n, mebl'o'j'n kaj ali'a'j'n objekt'o'j'n. Krom'e, last'a'temp'e, central'o'j kaj privat'ul'o'j ĉiam pli uz'as lign'o'n por hejt'i. Sekv'e la lign'o'pri'labor'a industri'o dev'as pag'i pli alt'a'n prez'o'n por krud'a lign'o'material'o.
#001984
Tial industri'ist'o'j aper'ig'is grand'format'a'j'n anonc'o'j'n en gazet'o'j, per kiu'j ili protest'is kontraŭ la ek'funkci'ig'o de lign'o'brul'ig'a central'o en Karintio, la plej sud'a aŭstr'a federaci'a land'o.
#001985
Tie oni brul'ig'os 300 000 kubajn metr'o'j'n da lign'o ĉiu'n jar'o'n. Tiu krud'a material'o mank'os por produkt'i paper'o'n kaj divers'tip'a'j'n karton'o'spec'o'j'n, kaj dev'os est'i import'at'a.
#001986
Mov'iĝ'i en Vieno per elektr'a energi'o ebl'as per metro'o kaj tram'o – last'a'temp'e ankaŭ per bicikl'o kaj aŭt'o. Posed'ant'o'j de elektr'a bicikl'o aŭ aŭt'o vetur'u al unu el la 28 lok'o'j en Vieno, kie trov'iĝ'as kontakt'skatol'o'j por pren'i elektr'a'n energi'o'n.
#001988
Ebl'as hejm'e ŝarg'i vetur'il'o'n per en'dom'a kontakt'skatol'o. Tia skatol'o kost'as 1080 eŭr'o'j'n (por 3,7-kilo'vat'a pov'um'o, unu'faz'a kurent'o) aŭ 1680 eŭr'o'j'n (11 kilo'vat'o'j; tri'faz'a). Krom'e pag'end'as la elektr'a energi'o, aktual'e 20 eŭr'o'cend'o'j por unu kilo'vat'hor'o.
#001990
Ŝok'is Aŭstrion la plej grand'a bankrot'o en la histori'o de la land'o. En juni'o ek'front'is sen'labor'ec'o'n 15 000 konstru'labor'ist'o'j de la firma'o Alpine, du'on'o ekster'land'e.
#001991
Al'don'iĝ'as 1400 hom'o'j en sub-entrepren'o'j liver'int'a'j al Alpine, kiu'j nun ne plu ricev'as mon'o'n de la fiask'int'a konzern'o. La ŝuld'o'j de Alpine ating'is tri miliard'o'j'n da eŭr'o'j. Kreditor'o'j perd'os 90 % de tiu sum'o.
#001992
La konstru'o-konzern'o aparten'as al la hispan'a firma'o Foment'o de Construcciones y Contratas (FCC), kiu unu'e postul'is rapid'a'n kresk'o'n de Alpine, ĉef'e en orient-eŭrop'a'j land'o'j. Tamen en la last'a faz'o ĝi ne don'is la neces'a'n mon'o'n por evit'i ne'solvent'ec'o'n.
#001993
Alpine Holding fond'iĝ'is en 1965 kaj konsist'is el Alpine-Konstru'ad'o, Alpine-Tunel'konstru'ad'o, la konstru'firma'o Universal'e, Alpine-Energi'o kaj pli'a entrepren'o por special'a'j task'o'j, ekzempl'e bor-labor'o'j. La kapital'o'n de Alpine ten'is la hispan'a FCC kaj la plen'um'ad'o de la likvid'ad'o daŭr'os 10 jar'o'j'n.
#001995
La 6an de juli'o la litovoj fest'as la Tag'o'n de la Ŝtat'o, aŭ la Tag'o'n de la Kron'ad'o de la reĝ'o Mindaugas. Mindaugas (1203-1263) est'is la unu'a kaj sol'a reĝ'o de Litovio (1253-1261), kiu el kvin unu'op'a'j litovaj duk'land'o'j kre'is ŝtat'o'n.
#001996
Antaŭ kvar jar'o'j, kiam Litovio memor'is la mil'jar'iĝ'o'n de la unu'a menci'o de si'a nom'o, nask'iĝ'is la tradici'o, ke je la 21a hor'o oni publik'e kant'as la naci'a'n himn'o'n. Tial litovoj kun'ven'as sur la plac'o Vincas Kudirka (aŭtor'o kaj kompon'int'o de la himn'o kre'it'a en 1898).
#001997
La iniciat'int'o de la tradici'o „Naci'a himn'o ĉirkaŭ la mond'o”, Raimundas Daubaras, dir'as, ke la litovoj pov'as fier'i, ke ili est'as la sol'a popol'o, kiu ĉiu'jar'e en la sam'a hor'o kant'as la himn'o'n de si'a patr'uj'o.
#001999
En 1940, post la invad'o de Litovio far'e de la ruĝ'a arme'o de Sovetio, la himn'o est'is mal'permes'it'a. La nun kantat'a himn'o est'is re'oficial'ig'it'a en 1992.
#002000
Respond'e al konkurs-demand'o „Kio'n Eŭrop'o signif'as al vi?” gajn'is la unu'a'n premi'o'n la jun'a alban'o Sareal Mustafallari.
#002001
Venk'is la jun'ul'o per fotograf'aĵ'o kun la titol'o „Esper'o”. Laŭ Mustafallari Eŭrop'o est'is iam region'o propon'ant'a labor'o'n, tamen ne'ating'ebl'a. Nun ĝi far'iĝ'as lok'o, kie oni rajt'as est'i.
#002002
Laŭ'dir'e jam de'long'e hant'at'a est'as la oficial'a rezid'ej'o de la ĉef'ministr'o de Japani'o. Almenaŭ, pro tiu aŭ ali'a kial'o, la nun'a ĉef'ministr'o Abe Sinzo loĝ'as ne tie sed en si'a privat'a dom'o en Tokio.
#002003
La ĉef'ministr'a'j ofic'ej'o kaj rezid'ej'o najbar'e situ'as proksim'e al la parlament'o kaj administr'a'j ministr'ej'o'j en la centr'o de la ĉef'urb'o. Sur la lok'o de la nun'a rezid'ej'o, re'konstru'it'a en 2005, antaŭ'e star'is la mal'nov'a ĉef'ministr'a ofic'ej'o.
#002004
Bizar'aĵ'o'j'n tie spert'is Mor'i Yosiro [joŝiro], ĉef'ministr'o dum 2000-2001. Iu'n nokt'o'n iu prov'is en'ir'i li'a'n dorm'o'ĉambr'o'n, manipul'ant'e la klink'o'n. „Kiu?” dir'is Mor'i kaj mal'ferm'is la pord'o'n. Li vid'is neniu'n, kaj aŭd'is – nur paŝ'o'j'n.
#002006
Mor'i rakont'is pri si'a tra'viv'aĵ'o al si'a post'e'ul'o Koizumi Sinitiro. Tiu ĉio'n for'rid'eg'is kiel bagatel'aĵ'o'n. Sed post'e li invit'is ŝinto'ism'a'n pastr'o'n por ekzorc'i la ej'o'n.
#002007
La ne'loĝ'at'a rezid'ej'o el'vok'as interes'o'n inter politik'ist'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j. Ili atent'ig'as, ke la ĉef'ministr'o, loĝ'ant'e for de la politik'a centr'o, okaz'e de kriz'o, nur mal'facil'e pov'os ating'i si'a'n ofic'ej'o'n. Ceter'e kost'as monat'e ĉ. 150 000 000 en'o'j'n (1 154 000 eŭr'o'j'n) ten'i en bon'a stat'o la vak'a'n rezid'ej'o'n.
#002008
Okaz'e de la 1150a dat're'ven'o de la al'ven'o de krist'an'a'j misi'ist'o'j sur la teritori'o'n de la Grand'moravi'a Imperi'o (hodiaŭ'a Slovaki'o kaj Ĉeĥi'o) en 863, est'is emisi'it'a slovak'a jubile'a du-eŭr'a mon'er'o.
#002009
En juli'o la naci'a bank'o de Slovaki'o produkt'is milion'o'n da mon'er'o'j, kiu'j montr'as unu'flank'e la eŭrop'a'n kontinent'o'n kaj ali'flank'e la misi'ist'o'j'n Konstantin'o kaj Metod'o. Ili port'as du'obl'a'n kruc'o'n, kiu est'as sam'temp'e episkop'a baston'o.
#002010
La du misi'ist'o'j, frat'o'j el la grek'a urb'o Tesaloniko, fond'is slav'a'n lern'ej'o'n, traduk'is bibli'a'j'n kaj liturgi'a'j'n tekst'o'j'n en lingv'aĵ'o kompren'ebl'a al slav'o'j (t.n. mal'nov'slav'a lingv'o) kaj kre'is la slav'a'n skrib'sistem'o'n glagolic'o.
#002011
La vari'a'j not'o'j de agrabl'a gitar'muzik'o kun ritm'a'j ĝembeo-frap'o'j1 son'is el la laŭt'parol'il'o'j, tiel kre'ant'e ili'a'n privat'a'n mond'o'n. La silent'o, inter'romp'it'e nur de preter'zum'ant'a aŭt'o ekster'e, ankoraŭ pli emfaz'as li'a'n sol'ec'o'n.
#002014
Ankoraŭ anhel'ant'e ŝi met'is si'a'n kap'o'n sur li'a'n brust'o'n, palp'e-serĉ'e pren'is pec'o'n da ĉokolad'o de la bret'o super ili kaj rit'e-incit'e met'is tio'n en li'a'n buŝ'o'n. Profund'e li en'spir'as la brul'et'ant'a'n fum'o'n kaj blov'as ĝi'n supr'e'n, ĝu'ant'e la trankvil'ig'a'n efik'o'n, kiu'n ĝi kun la viski'o est'ig'as.
#002016
Ŝi serĉ'is si'a'n sak'o'n nun, dum li rond'spur'is, ĉu ŝi i'o'n forges'is, kaj man-en-man'e ili ek'ir'is tra la koridor'o, trans kort'et'o'n al la strat'o, kie ili promen'is kun la brak'o'j ĉirkaŭ la ali'ul'a tali'o, kvazaŭ siam'a ĝemel'o, ne'dis'ig'ebl'a. Last'a'n foj'o'n li rigard'as si'a'n ĉambr'o'n kaj rezolut'e post'las'as ĝi'n, kaj la koridor'o'n, la kort'et'o'n, iam romantik'a'n, nun tortur'a'n. Sur la strat'o li tren'as si'n antaŭ'e'n, la brak'o'j pend'e sub'e'n kiel salik'a'j branĉ'o'j.
#002022