“Nia patro multe batalis, li estis batalanto, kaj lian batalon ni daŭrigos”. Tio estis la mesaĝo de Borehá, Maitá kaj Mandeí pri la patro kaj indiĝena gvidanto Aruká Juma, kiu mortis pro KOVIM-19 la 19-an de februaro.
#000007
La familio kaj aliancanoj de la ĵumaa popolo taksas, ke Aruká estis inter 86 kaj 90 jarojn aĝa — oni ne konas la ekzaktan aĝon, ĉar li ne havis naskiĝatestilon. La teritorio de la ĵumaa popolo situas en la suda parto de la ŝtato Amazonio, en Brazilo, arbara areo sub forta senarbariga premo.
#000008
“COIAB kaj APIB avertis, ke la indiĝenaj popoloj kun lastatempa kontakto estas en ekstrema danĝero. La lasta plu viva homo de la ĵumaa popolo mortis. Denove la brazila registaro montriĝis krime neglekta kaj nekompetenta. La registaro murdis Aruká-n”, diris tiutempe noto subskribita de indiĝenaj organizoj kiel la Kunordigo de Indiĝenaj Organizoj de la Brazila Amazonio (COIAB), la Unuiĝo de la Indiĝenaj Popoloj de Brazilo (APIB) kaj la Observejo de Homaj Rajtoj de la Izolitaj Indiĝenaj Popoloj kaj kun Lastatempa Kontakto (OPI).
#000009
COIAB sekvas la kazojn ekde la 19-a de marto 2020, kiam estis registrita la morto de boraria indiĝeno en la ŝtato Parao. SESAI tamen konsideras, kiel unuan indiĝenan morton pro Kovim-19 en la lando, tiun de 15-jara yanomamia knabo la 9-an de aprilo 2020 en Rorajmo. La du kazoj estis en ŝtatoj de la norda Brazilo.
#000012
La morto de Aruká pro akuta spira manko, rezultinta de la nova koronaviruso, okazis en kampanja hospitalo de Porto Velho, ĉefurbo de la ŝtato Rondonio, kiu limas kun Amazonio. La translokiĝo al alia ŝtato kaj ne al Manaŭso, ĉefurbo de Amazonio, ŝuldiĝis al la distanco inter la du areoj, konsiderante la geografian karakterizaĵon de la regiono.
#000013
Membroj de la familio de Aruká estas konsiderataj kiel la lastaj postvivantoj de la ĵumaoj, etno de la lingva branĉo Tupi Kagwahiva, kiu inkluzivas ankaŭ aliajn popolojn, kiel la Uru-Eu-Wau-Wau, kun kiuj la filinoj de Aruká edziĝis por eviti la formorton de ĉi tiu popolo.
#000016
En sia junaĝo, Aruká atestis la plej grandan masakron, kiun suferis lia popolo, kiam li defendis la teritorion de la invado de kaŭĉukistoj kaj nuksokomercistoj en la 1960-aj jaroj. La unuaj raportoj pri la ĵumaoj, jam en la 18-a jarcento, indikis, ke la popolo enhavis ĉirkaŭ 15 000 homojn.
#000017
Fine de la 1990-aj jaroj, la komunum-estro sukcesis limi la teritorion, situantan en la komunumo Canutama, en suda Amazonio.
#000019
Aruká Juma disvolvis simptomojn de Kovim-19 kune kun 12 aliaj familianoj, kiuj loĝis kun li en la indiĝena teritorio, komence de januaro. La 17-an de la sama monato li estis sendita al la hospitalo Sentinela, en la urbo Humaitá, najbara de Canutama, komencante serion da enhospitaligoj.
#000020
La 2-an de februaro, Aruká Juma malboniĝis, estis tubizita kaj devis esti translokita, ĉar la hospitalo, kie li estis — la dua dum lia enhospitaligado — ne havis liton de IFU. Mobilizado de publikaj agentejoj kaj organizaĵoj por la defendo de indiĝenaj popoloj estis aranĝita por savi lian vivon. Sed kvankam kondukita al la kampanja hospitalo en Porto Velho, li mortis.
#000021
Ŝi eksciis pri la morto de Aruká Juma dum ŝi sekvis la vakcinadon kontraŭ Kovim-19 de la homoj Uru-Eu-Wau-Wau en Rondonio.
#000034
“Vi bezonas kompreni la sanan situacion, kiun spertas la indiĝenaj homoj de Brazilo kaj Amazonio, kiu konsistas el intensa premo, intensa invado de ilaj landoj, kaj la malbona sana prizorgo”, ŝi diras.
#000035
La entombigo de Aruká okazis la 18-an de februaro, en la vilaĝo Juma, urbo Canutama, suda Amazonio. Pluraj gvidantoj estis invititaj omaĝi la estron sur ponto, antaŭ ol la funebra procesio iris al la indiĝena teritorio ĵumaa.
#000037
Aldone al la tri ĵumao-filinoj, Aruká lasis 14 nepojn, pranepojn, kaj filinon de rilato kun indiĝenino Uru-Eu-Wau-Wau. La nepoj de Aruká estas filoj de indiĝenaj homoj Uru-Eu-Wau-Wau (kies teritorio estas en Rondonio, kiu limas Amazonion), kun kiuj geedziĝis Borehá, Maitá kaj Mandeí. Per la patrolinia sistemo de ĉi tiuj popoloj, nepoj kaj infanoj ankaŭ fariĝis Uru-Eu. Aruká estis la lasta el sia popolo.
#000040
Juna kuiristo en Bakuo transformis sian apartamenton en restoracion
#000042
Germinda Casupá, ĉikita indiĝeno fronte al fajro kaj masklismo
#000045
Kiel bangladeŝaj teolaboristoj povas travivi kun taga salajro de malpli ol du dolaroj?
#000046