Orienta skandinavo Kontinenta skandinavoLa dana
#000003
La dana / ˈ d eɪ n ᵻ ʃ / ( aŭskultu )( dansk prononcite [ˈdanˀsɡ] ( aŭskultu );
danskido, [ˈdanˀsɡ ˈsbʁɔwˀ] ) Nord ĝermana lingvo parolita fare de proksimume ses milionoj da homoj, ĉefe en Danio kaj en la regiono de Sudslesvigo en norda Germanio, kie ĝi havas minoritatlingvan statuson estas.
Ekzistas ankaŭ negravaj danlingvaj komunumoj en Norvegio, Svedio, Hispanio, Usono, Kanado, Brazilo kaj Argentino.
Pro enmigrado kaj lingvoanstataŭado en urbaj areoj, proksimume 15-20% de la loĝantaro de Gronlando parolas la danan kiel sia hejma lingvo.
#000006
Kune kun la alia nordĝermana lingvaro, la dana estas posteulo de la norena lingvo, la komuna lingvo de la ĝermanaj homoj kiuj vivis en Skandinavio dum la Vikingo-Epoko.
Dana, kune kun la sveda, venas de la Orient norena dialektogrupo, dum la Middle Norwegian lingvo antaŭ la influo de la dana kaj Norwegian Bokmål estas klasifikita kiel Okcidenta norenulo kune kun feroa kaj islanda.
Pli lastatempa klasifiko bazita sur reciproka kompreneblo apartigas modernan parolitan danon, la norvegan kaj la svedan kiel Mainland Scandinavian dum islande kaj feroa estas klasifikitaj kiel Insular Scandinavian.
#000007
Ĝis la 16-a jarcento, la dana estis kontinuumo de dialektoj parolitaj de Schleswig ĝis Skanio kun neniu norma diverseco- aŭ literumo konvencioj.
Kun la Reformacio kaj la enkonduko de printado, normlingvo estis evoluigita kiu estis bazita sur la klera kopenhaga dialekto.
Ĝi disvastiĝis tra uzo en la eduka sistemo kaj administracio kvankam germana kaj la latina daŭre estis la plej gravaj skribaj lingvoj bone en la 17-a jarcenton.
Sekvante la perdon de teritorio al Germanio kaj Svedio, naciistmovado adoptis la lingvon kiel signon de dana identeco, kaj la lingvo spertis fortan ekmultiĝon en uzo kaj popularecon kun gravaj verkoj de literaturo produktita en la 18-a kaj 19-a jarcentoj.
Hodiaŭ, tradiciaj danaj dialektoj preskaŭ malaperis, kvankam ekzistas regionaj variaĵoj de la normlingvo.
La ĉefdiferencoj en lingvo estas inter generacioj, kun junullingvo estas precipe noviga.
#000008
La dana havas tre grandan vokalstokregistron konsistantan el 27 foneme karakterizaj
vokaloj, [4] kaj ĝia prozodio estas karakterizita per la karakteriza fenomen stød , speco de laringa fonigotipo.
Pro la multaj elparolo diferencoj kiuj metis apartan danon de it'oj najbaraj lingvoj, precipe la vokaloj, malfacila prozodio kaj "malforte" prononcis konsonantoj, estas foje konsiderite kiel malfacila lingvo lerni kaj kompreni, [5] kaj ekzistas iu indico ke malgrandaj infanoj estas pli malrapidaj akiri la fonologiajn distingojn de la dana.
La gramatiko estas modere inflektive kun fortaj (neregula) kaj malfortaj (regulaj) konjugacioj kaj klinadoj.
Substantivoj kaj demonstrativoj distingas oftan kaj neŭtralan sekson.
Kiel en la angla, la dana nur havas restojn de iama kazosistemo, precipe en la pronomoj, kaj ĝi perdis ĉiun personmarkadon sur verboj.
Ĝia sintakso estas V2, kun la finhava verbo ĉiam okupas la duan fendeton en la frazo.
#000009
La dana estas ĝermana lingvo de la Nord ĝermana branĉo.
Aliaj nomoj por tiu grupo estas la nordiaj aŭ skandinavaj lingvoj.
Kune kun la sveda, la dana descendas de la orientaj dialektoj de la norena lingvo;
La dana kaj la sveda ankaŭ estas klasifikitaj kiel Orienta skandinavo aŭ orientnordiaj lingvoj.
#000012
Skandinavaj lingvoj ofte estas konsideritaj dialekta kontinuumo, kie ekzistas neniuj akraj limoj inter la malsamaj vulgaraj lingvoj.
#000013
Kiel la norvega kaj la sveda, la dana estis signife influita per la platgermana en la Mezepoko, kaj estis influita per la angla ekde la turno de la 20-a jarcento.
#000014
La dana mem povas esti dividita en tri ĉefajn dialektareojn: okcidentdana (jutlanda), Insular Danish (inkluzive de la Norma diverseco), kaj orientdana (inkluzive de bornholma kaj skania).
Sub la vido ke skandinavo estas dialekta kontinuumo, orientdana povas esti konsiderita peranto inter la dana kaj la sveda, dum skaniano povas esti konsiderita Swedified East Danish-dialekto, kaj Bornholmsk estas ĝia plej proksima parenco.
#000015
La dana estas plejparte reciproke komprenebla kun la norvega kaj la sveda.
Scipovaj parolantoj de iuj da la tri lingvoj ofte povas kompreni la aliajn sufiĉe bone, kvankam studoj montris ke parolantoj de la norvega ĝenerale komprenas kaj la danan kaj la sveda multe pli bone ol svedoj aŭ danoj komprenas unu la alian.
Kaj svedoj kaj danoj ankaŭ komprenas la norvegan pli bone ol ili komprenas ĉiun alies lingvoj.
La kialo kiun la norvega okupas al meza pozicio laŭ kompreneblo estas pro sia komuna limo kie Svedio rezultigas simileco elparolon, kombinitan kun la longa tradicio de havado de la dana kiel skriba lingvo kiu kondukis al similecoj en vortprovizo.
Inter pli junaj danoj, kopenhaganoj estas pli malbonaj ĉe komprenado de la sveda ol danoj de la provincoj, kaj ĝenerale pli junaj danoj estas ne kiel bonaj ĉe komprenado de la najbaraj lingvoj kiel estas norvegaj kaj svedaj jnuloj.
#000016
( Lernu kiel kaj kiam por forigi tiun ŝablonmesaĝon) Dǫnsk-tunga
#000017
Ekde la 8-a jarcento, la komuna ĝermana lingvo de Skandinavio, la pranordia, spertis kelkajn ŝanĝojn kaj evoluis en la norenan lingvon.
Tiu lingvo estis ĝenerale nomita la "Danish lango" ( Dǫnsk tunga), aŭ "Norse lingvo" ( Norrœnt mál).
Norenulo estis skribita en la runaj alfabetoj, unue kun la pli aĝa futark kaj de la 9-a jarcento kun la pli juna futark.
#000018
Tra dana konkero, Aĝa Orienta Norenulo siatempe estis vaste parolita en la nordorientaj distriktoj de Anglio.
Multaj vortoj derivitaj de norenulo, kiel ekzemple "pordego" ( gade ) por strato, daŭre pluvivas en Yorkshire, la Orientaj internlandoj kaj East Anglia, partoj de orienta Anglio koloniigita fare de danaj vikingoj.
La grandurbo de Jorko iam estis la vikingsetlejo de Jorvik.
Pluraj aliaj anglaj vortoj venas de Aĝa Orienta Norenulo, ekzemple "estas" ( eh ), "tranĉilo" ( kniv ), "edzo" ( husbond ), kaj "ovo" ( æg ).
La sufikso" for" por "urbo" estas ofta modloknomoj en Yorkshire kaj la orientaj Midland, ekzemple Selby, Whitby, Derbio kaj Grimsby.
La vorto "rivervalo" kun la signifo valo estas ofta en Yorkshire kaj Derbyshire-loknomoj.
#000020
En la mezepoka periodo la dana eliris kiel aparta lingvo el la sveda.
La ĉefa skriba lingvo estis la latina, kaj la malmultaj dan-lingvaj tekstoj konservitaj de tiu periodo estas skribaj en la latina alfabeto, kvankam la runaj alfabetoj ŝajnas esti restadinta en populara uzokutimo en kelkaj lokoj.
La ĉeftekstospecoj skribitaj en tiu periodo estas leĝoj, kiuj estis formulitaj en la vulgara lingvo por esti alireblaj ankaŭ al tiuj kiuj ne estis latinato.
La Jutlanda Juro kaj Skania Leĝo estis verkitaj en vulgara dano en la frua 13-a jarcento.
Komenciĝante en 1350 la dana komencis esti utiligita kiel lingvo de administracio kaj novaj specoj de literaturo komencis esti skribitaj en la lingvo, kiel ekzemple reĝaj leteroj kaj testamentoj.
La ortografio en tiu periodo ne estis normigita nek la parola lingvo estis, kaj la regionaj leĝoj elmontras la dialektajn diferencojn inter la regionoj en kiuj ili estis skribitaj.
#000021
Dum tiu periodo la dana estis en kontakto kun la platgermana, kaj multaj platgermanaj pruntoj estis lanĉitaj en tiu periodo.
Kun la Reformacio en 1536, la dana ankaŭ iĝis la lingvo de religio, kiu ekfunkciigis novan intereson en utiligi la danan kiel librolingvon.
Estas ankaŭ en tiu periodo ke la dana komencas akcepti la lingvajn trajtojn kiuj diferencigas ĝin de la sveda kaj la norvega, kiel ekzemple la stød la esprimadon de multaj plozivoj, kaj la malfortigon de multaj finaj vokaloj ĝis /e/.
#000022
La unua presita libro en la dana originas de 1495, la " Rimkrøniken " (Rimada Kroniko), historiolibro rakontis en rimitaj versoj.
La unua kompleta traduko de la Biblio en la dana, la Biblio de Kristana II tradukita fare de Christiern Pedersen estis publikigita en 1550.
La ortografiaj elektoj de Pedersen metis la faktan normon por posta skribo en la dana.
#000023
La orientdanaj provincoj estis perditaj al Svedio post la Treaty of Brömsebro (Traktato de Brömsebro) post kiu ili estis iom post iom Swedified;
ekzakte ĉar Norvegio estis saĝe distranĉita de Danio, begininig ankaŭ laŭpaŝa fino de dana influo sur la norvega (influo tra la komuna skriba normlingvo restis).
Kun la enkonduko de absolutismo en 1660, la dana ŝtato estis plu integra, kaj la lingvo de la kancelario, Zealandic-diverseco kun germana kaj franca influo, iĝis la reale oficiala normlingvo, precipe skribe - tio estis la origina tielnomita rigsdansk ("La dana de la sfero").
Ankaŭ komenciĝanta en la meza 18-a jarcento, la skarre-r, la uvula R sono ( [ʁ]), komencis disvastiĝi tra Danio, verŝajne tra influo de parizfranca kaj germana.
Ĝi influis ĉiujn la areoj kie la dana estis influa, inkluzive de ĉio el Danio, Suda Svedio kaj marborda suda Norvegio.
#000025
En la 18-a-jarcenta dana filologio estis avancita fare de Rasmus Rask, kiu iniciatis la disciplinojn de relativa kaj historio de lingvo kaj skribis la unuan anglalingvan gramatikon de la dana.
Literatura dano prosperis kun la verkoj de Ludvig Holberg, kies ludoj kaj historiaj kaj sciencaj verkoj amorigis la fundamenton por la dana literatura kanono.
Kun la dana koloniigo da Gronlando de Hans Egede, la dana iĝis la administra kaj religia lingvo tie, dum Islando kaj Feroaj Insuloj havis la statuson de danaj kolonioj kun la dana kiel oficiala lingvo supren ĝis la meza 20-a jarcento.
#000026
Sekvante la perdon de Schleswig ĝis Germanio, akra enfluo de germanaj parolantoj proponita en la areon, poste plimultante ol la danaj parolantoj.
La politika perdo de teritorio ekfunkciigis periodon de intensa naciismo en Danio, koincidante kun la tielnomita " Glora periodo " de dana kulturo.
Verkintoj kiel ekzemple N.F.S. Grundtvig emfazis la rolon de lingvo en kreado de nacia havaĵo.
Kelkaj el la plej amitaj dan-lingvaj verkintoj da tiu periodo estas ekzisteca filozofo Søren Kierkegaard kaj produktiva fabel verkinto Hans Christian Andersen.
La influo de populara literatura rolo modeligas, kune kun pliigitaj postuloj de eduko multon por fortigis la danan lingvon, kaj ankaŭ komencis periodon de homogenigo, per kio la kopenhaga normlingvo iom post iom delokigis la regionajn popollingvolingvojn.
Post la ŝlesviga referendumo en 1920 kelkaj danoj restis kiel malplimulto ene de germanaj teritorioj.
Ĉie en la 19-a Jarcento-Danoj elmigris, establante malgrandajn elmigrantkomunumojn en la Amerikoj, precipe en Usono, Kanado, kaj Argentino kie memoro kaj iu uzo de dana hodiaŭ restas.
#000027
Post la okupo de Danio de Germanio en 2-a Mondmilito, la ortografioreformo (1948) faligis la germanan influitan regulon de kapitaligado de substantivoj, kaj lanĉis la literon Å/Å.
Tri 20-an jarcenton danaj verkintoj fariĝis nobelpremio premiitoj en Literaturo:
Karl Gjellerup kaj Henrik Pontoppidan (komunaj ricevantoj en 1917) kaj Johannes V. Jensen (aljuĝita 1944).
#000028
Kun la ekskluziva uzo de rigsdansk, la Alta Copenhagenian Normo, en nacia dissendado, la tradiciaj dialektoj venis sub pliigitan premon.
En la 20-a jarcento ili preskaŭ malaperis, kaj la normlingvo etendis ĉie en la lando.
Negrava regiona elparolo vario de la normlingvo, foje nomita regionsprog ("regionaj lingvoj") restas, kaj estas en kelkaj kazoj decidaj.
Hodiaŭ la plej gravaj specoj de La normdana estas High Copenhagenian, asociita kun maljunaj, bonhavaj kaj altedukitaj homoj de la ĉefurbo, kaj malalt-Copenhagenian tradicie asociite kun la laborista klaso, sed hodiaŭ adoptite kiel la prestiĝdiverseco de la pli junaj generacioj.
Ankaŭ en la 21-a jarcento la influo de enmigrado havis lingvajn sekvojn, kiel ekzemple la apero de tielnomita multietnolekt en la urbaj areoj, enmigrinta dana diverseco (ankaŭ scianta kiel Perkerdansk), kombinante elementojn de malsamaj enmigrintlingvoj kiel ekzemple la araba, turko kaj la kurda, same kiel anglan kaj danan.
#000029
La dana estas la nacia lingvo de Danio kaj unu el du oficialaj lingvoj de Feroaj Insuloj (kune kun feroa).
Ĝis 2009, ĝi ankaŭ estis unu el du oficialaj lingvoj de Gronlando (kune kun gronlanda).
La dana estas vaste parolita en Gronlando nun kiel lingua franca, kaj nekonata parto de la denaska gronlanda populacio havas la danan kiel ilia gepatra lingvo;
granda procento de la denaska gronlanda populacio parolas la danan kiel dua lingvo ekde sia enkonduko en la edukan sistemon kiel deviga lingvo en 1928.
La dana estis oficiala lingvo en Islando ĝis 1944, sed hodiaŭ estas daŭre vaste uzita kaj estas deviga temo en lernejo instruita kiel sekunda fremdlingvo post la angla.
#000030
Krome, ekzistas videbla komunumo de danaj parolantoj en Sudslesvigo, la parto de Germanio limanta Danion, kie ĝi estas oficiale agnoskita regiona lingvo, ekzakte kiam la germana estas norde de la limo.
Krome, la dana estas unu el la oficialaj lingvoj de la Eŭropa Unio kaj unu el la laborlingvoj de la Nordlanda Konsilistaro.
Sub la Nordia Lingvo-Kongreso, danlingvaj civitanoj de la nordiaj landoj havas la ŝancon uzi sian gepatran lingvon dum interagado kun oficialaj korpoj en aliaj nordiaj landoj sen esti respondecaj por iu interpreto- aŭ traduko kostoj.
#000031
La pli ĝeneraligita de la du specoj de norvego, Bokmål, estas tre proksima al la dana, ĉar la normdana estis utiligita kiel la reale administra lingvo ĝis 1814.
Bokmål estas bazita sur la dana male al la alia diverseco de norvego, Nynorsk, kiu estas bazita sur la norvegaj dialektoj, kun Old Norwegian kiel grava referencpunkto.
#000032
Ekzistas neniu leĝo kondiĉanta oficialan lingvon por Danio, igante la danan la fakta lingvo nur.
La Kodo de Burĝa Proceduro faras, aliflanke, meti malsupren la danan kiel la jura lingvo.
Ekde 1997 aŭtoritatoj estis devon observi la oficialan literumon per la Ortografio-Juro.
En la 21-a jarcento ekzistas diskutoj koncerne kreado de lingvoleĝo kiu farus danan la oficialan lingvon de Danio.
#000033
Norma dano ( rigsdansk) estas la lingvo surbaze de dialektoj parolitaj en kaj ĉirkaŭ la ĉefurbo, kopenhaga.
Male al la sveda kaj la norvega, la dana ne havas pli ol unu regionan paroladnormon.
Pli ol 25% de ĉiuj danaj parolantoj vivas en la metropolitena areo de la ĉefurbo, kaj la plej multaj registaragentejoj, institucioj, kaj gravaj entreprenoj daŭrigas siajn ĉefajn oficojn en Kopenhago, io kiu rezultigis tre homogenan nacian paroladnormon.
#000034
Danaj dialektoj povas esti dividitaj en la tradiciajn dialektojn, kiuj devias de moderna La normdana en kaj fonologio kaj gramatiko, kaj la danaj akĉentoj aŭ regionaj lingvoj, kiuj estas lokaj specoj de la normlingvo distingita plejparte fare de elparolo kaj loka vortprovizkoloraj de tradiciaj dialektoj.
Tradiciaj dialektoj nun estas plejparte formortintaj en Danio, kun nur la plej maljunaj generacioj daŭre parolante ilin.
#000035
Danaj tradiciaj dialektoj estas dividitaj en tri ĉefajn dialektareojn:
#000036
Insular Danish ( ømål), inkluzive de dialektoj de la danaj insuloj de Zelando, Fueno, Lolland, Falster, kaj Møn [32]
Jutlanda ( jisk), plu dividita en Norda, orientan, okcidentan kaj sudjutlandan [33]
Bornholma ( bornholmsk) la dialekto de la insulo Bornholm [34]
#000037
Jutlandic estas plu dividita en sudjutlandan kaj Northern Jutlandic, kun Northern Jutlandic subdividita en Nord jutlanda kaj okcidentjutlanda.
Insula dano estas dividita en Zelandon, Fuenon, Møn kaj Lolland-Falster-dialektareojn - ĉiu kun aldona interna vario.
La esprimo Eastern Danish [35] estas foje uzita por bornholma, sed inkluzive de la dialektoj de Skanio (precipe en historia kunteksto).
Jutlanda dialekto, Insular Danish kaj bornholma.
Bornholma estas la nura orienta dana dialekto parolita en Danio, ĉar la aliaj orientaj danaj dialektoj estis parolitaj en lokoj ceditaj al Svedio kaj poste sŭedifieita.
#000038
Tradiciaj dialektoj devias kaj en fonologio, gramatiko kaj vortprovizo de la normdana.
Fonologie, unu el la plej diagnozaj diferencoj estas la ĉeesto aŭ foresto de stød.
Ekzistas kvar ĉefaj regionaj variaĵoj por la realigo de stød: En Southeastern Jutlandic, Plej suda Fueno, Southern Langeland kaj Ærø, ekzistas neniu stød sed anstataŭe tonaltakĉento.
sude de linio ( dane:
"The Stød border (La Stød-limo)") ekzamenante centran Sudjutlandon, transiri Suda Fueno kaj centran Langeland kaj norde de Lolland-Falster, Møn, Suda Zelando kaj Bornholm ekzistas nek stød nek tonaltakĉento.
En la plej granda parto de Jutlando kaj sur Zelando ekzistas stød, kaj en Zealandic-tradiciaj dialektoj kaj regiona lingvo ekzistas ofte pli da stød okazoj ol en la normlingvo.
En Zelando la stød linio disigas Suda Zelando (sen stød), areo kiuj kutimis esti rekte sub la krono, de la resto de la Insulo kiu kutimis esti la posedaĵo de diversaj noblaj biendomoj.
#000039
Gramatike, dialekte signifa trajto estas la nombro da genroj.
Norma dano havas du seksojn kaj la definitiva formo de substantivoj estas formita per la uzo de sufiksoj, dum okcidenta Jutlandic havas nur unu sekson kaj la definitiva formo de substantivoj utiligas artikolon antaŭ la substantivo mem, en la sama modo kiel Okcident ĝermanajn lingvojn.
La bornholma dialekto konservis al tiu tago multajn arkaikajn ecojn, kiel ekzemple distingo inter tri genroj.
Insulaj danaj tradiciaj dialektoj ankaŭ konservis tri genrojn.
De 1900 zelandaj insulaj dialektoj estis reduktita al du seksoj sub influo de la normlingvo, sed aliaj Insulaj specoj, kiel ekzemple fuena dialekto havis ne.
Krom uzado de tri seksoj, la malnova Insula aŭ fuena dialekto, povis ankaŭ uzi personajn pronomojn (kiel li kaj ŝi) en certaj kazoj, precipe rilatante al bestoj.
Klasika ekzemplo en tradicia fuena dialekto estas la frazo: "Katti, HAN-får unger", laŭlitere La kato, li havas katidojn, ĉar kato estas virgenra substantivo, kaj tiel estas referitaj kiel HAN (li), eĉ se ĝi estas ina kato.
#000040
La sonsistemo de la dana estas nekutima inter la lingvoj de la mondo, precipe en sia granda vokalstokregistro kaj en la nekutima prozodio.
En neformala aŭ rapida parolado la lingvo estas ema ĝis konsiderinda redukto de senstresaj silaboj, kreante multajn vokal pli malmulte silaboj kun silabaj konsonantoj, same kiel redukto de finaj konsonantoj.
Krome, la prozodio de la lingvo ne inkluzivas multajn indicojn pri la frazaranĝo, male al multaj aliaj lingvoj, farante relative pli malfacila segmenti la vortotorenton en siajn konsistigajn elementojn.
Tiuj faktoroj prenitaj kune igas danan elparolon malfacila majstri por lernantoj, kaj ekzistas eĉ indikoj ke danaj infanoj prenas iomete pli longe en lernado segmenti paroladon en frua infanaĝo.
#000041
La kongrua stokregistro estas relative simpla.
Basbøl (2005: 73) distingas 16 ne-silabajn kongruajn fonemojn en la dana.
#000043
[ʋ, ð] ofte havas iometan frikadon, sed estas kutime okulfrapaj kiel aproksimant.
La dana [ð] devias de la simila sono en la angla kaj islanda, en tio ĝi ne estas dentala frikativo sed alveolara aproksimant kiuj sonoj ŝatas kaj estas ofte konfuzita kun [l] (aŭ [ɮ]) fare de dualingvaj lernantoj.
#000045
La dana estas karakterizita per prozodia trajto nomita stød (ŝaltita.
Tio estas formo de laringigo aŭ knaranta voĉo.
Kelkaj fontoj priskribis ĝin kiel glotan halton, sed tio estas tre malofta realigo, kaj hodiaŭ fonetikistoj konsideras ĝin fonigotipo aŭ prozodian fenomenon.
Ĝi havas foneman statuson, ĉar ĝi funkcias kiel la sola karakteriza kvalito de vortoj kun malsamaj signifoj en minimumaj paroj kiel ekzemple bønder ("kamparanoj") kun stød, kontraŭ bøner ("faboj") sen stød.
La distribuado de stød en la vortprovizo estas rilatita al la distribuado de la komunaj skandinavaj tonaltakĉentoj trovitaj en la plej multaj dialektoj de la norvega kaj la sveda.
#000048
Norma dano havas du nominalajn seksojn:
la komungemrp ekestis kiel la historiaj virinecaj kaj viraj seksoj kunfandis en ununuran kategorion.
Kelkaj tradiciaj dialektoj retenas tridirektan seksoodistingon, inter virsekso, virineca kaj neŭtra, kaj kelkaj dialektoj de Jutlando havas viran/virinecan kontraston.
Dum la plimulto de danaj substantivoj (ĉ. 75%) havas la komungemrp, kaj neŭtra estas ofte uzita por senvivaj objektoj, la seksoj de substantivoj ne estas ĝenerale antaŭvideblaj kaj devas en la plej multaj kazoj esti parkerigitaj.
La sekso de substantivo determinas la formon de adjektivoj kiuj modifas ĝin, kaj la formon de la definitivaj sufiksoj.
#000052
Certeco estas markita per du reciproke ekskluzivaj artikoloj, preposeita protesta artikolo kiu okazas kun substantivoj kiuj estas modifitaj per adjektivo aŭ postposeita enklita.
Neŭtraj substantivoj prenas la clitan - et, kaj en komungemrp-substantivoj prenas -.
Senfinaj substantivoj prenas la artikolojn en (komungemrp) aŭ et (neŭtrajn).
Tial, la komungemrp-substantivo en mand "viro" (senfina) havas la definitivan formvirneston "la viro", dum la neŭtra substantivo et HUS "domo" (senfina) havas la definitivan formon, "la domon" (definitivan) huset.
#000053
Jeg så det store hus[55]
#000056
Multnombro definitiva finiĝanta estas - (e) ne (ekz. drenge "knaboj> drengeno "la knaboj" kaj piger "knabinoj"> porkmaraglo- "la knabinoj"), kaj substantivoj finiĝantaj en - antaŭ perdu la lasta - e antaŭ aldonado (la ne sufikso ekz. danskere "danoj" danoj").
Kiam la substantivo estas modifita per adjektivo, la certeco estas markita per la difinita artikolnesto (ofta) aŭ det (neŭtra) kaj la definitiva/plurala formo de la adjektivo:
nestbutikmand "la granda viro", detbutik-HUS "la granda domo".
#000058
Ekzistas tri malsamaj specoj de regulaj pluraloj: klaso 1 formas multnombron kun la sufikso - eh (senfina) kaj - maraglon (definitivan), klason 2 kun la sufikso - e (senfina) kaj - eno (definitiva.
, kaj klaso 3 prenas neniun sufikson por multnombra senfina formularo kaj - eno por multnombro definitiva.
#000059
La plej multaj neregulaj substantivoj prenas vokalŝanĝigpluralon (kun ŝanĝo en la tigvokalo), aŭ kombinas vokalŝanĝigtigo-ŝanĝon kun la sufikso, kaj kelkaj havas unikajn pluralajn formojn.
Unikaj formoj povas esti hereditaj (ekz. multnombro de øje "okulo", kio estas la malnova duobla formøjne), aŭ por pruntvortoj ili povas esti pruntitaj de la helpdona lingvo (ekz. la vorto konto- "konto" kiu estas pruntita de la itala kaj uzas la italan viran pluralforman konti "klarigas").
#000060
Posedemaj frazoj estas formitaj kun la enklita - s, la domo de ekzemple min.-FAR-HUS "mia patro" kie la substantivo longe portas la posesivon enklita.
Tio estas tamen ne kazo de genitivmarkado, ĉar koncerne pli longan substantivon vortumas la - s-ataŝeojn al la lasta vorto en la frazo, kiuj ne devas esti la ĉef-substantivo aŭ eĉ substantivo entute.
Ekzemple, la frazoj kongen af Danmark's bolsjefabrik "la reĝo da la bombonfabriko de Danio", aŭ det er pigen Uffe bor sammen meds datter "kiu estas la filino de la knabino kiu Uffe-vivoj kun", kie la enklitaj ataŝeoj al senhelpa prepozicio.
#000061
Kiel la angla faras, la dana pronoma sistemo retenas distingon inter subjektiva kaj prepozitivo.
La subjektiva kazformularo da pronomoj estas uzita kiam pronomoj okazas kiel gramatika subjekto de frazo, kaj oblikvaj formoj estas uzitaj por ĉiuj ne-subjektivaj okazoj inkluzive de akuzativo, dativo, predikativaj, relativaj kaj aliaj specoj de konstruoj.
Inter la tria persono singularaj pronomoj ankaŭ distingas kaj vigligas virajn ( HAN "li"), vigligas virinecaj ( huno "ŝi") formojn, same kiel senvivan neŭtran ( det "ĝi") kaj senvivan komungemrp ( nesto "ĝi") [63]
#000062
Posedaj pronomoj havas sendependajn kaj adjektivajn formojn.
La adjektiva formo tuj estas uzita antaŭante la obseditan substantivon ( det eh min.ordono "ĝi estas mia ĉevalo"), dum la sendependa poseda pronomo estas uzita modloko de la obsedita substantivo ( nesto eh min. "ĝi estas mino").
En la tria persono eksterordinara peko estas uzita kiam la posedanto ankaŭ estas la subjekto de la frazo, dum HAN ("lia"), kokind-minora (ŝia) kaj nestoj /det'oj "ĝia" estas uzitaj kiam la posedanto estas diferenca de la gramatika temo.
#000063
Li prenis sian ĉapelon (ies alies ĉapelo)
#000065
Kiel ĉiuj ĝermanaj lingvoj, dana-formularoj kunmetas substantivojn.
Tiuj estas reprezentitaj en dana ortografio kiel unu vorto, kiel en kvindehåndboldlandsholdet, "la ina nacia handbala teamo".
En kelkaj kazoj, substantivoj estas akompanitaj kun ekstra s, originale posedema en funkcio, kiel landsmand (de tero, "lando", kaj mand, "viro", kun la signifo "samlandano"), sed landmand (de samaj radikoj, kun la signifo "farmisto").
Kelkaj vortoj estas akompanitaj kun ekstra e, kiel gæstebog (de gæst kaj marĉo, kun la signifo "gastlibro").
#000066
Danaj verboj estas morfologie simplaj, markante tre malmultajn gramatikajn kategoriojn.
Ili ne markas personon aŭ nombron da subjekto, kvankam la markado da pluralsubjektoj daŭre estis utiligita skribe tiel malfrue kiel la 19-a jarcento.
Verboj havas pasintecon, ne-pasinteco- kaj infinitivoformularon, pasintecon kaj anto-participformularojn, kaj pasivaĵon, kaj imperativon.
#000067
Verboj povas esti dividitaj en du ĉefajn klasojn, la fortajn /neregulajn verbojn kaj la regulajn/ malfortajn verbojn.
La regulaj verboj ankaŭ estas dividitaj en du klasojn, tiuj kiuj prenas la pasintan sufikson - teo kaj tiujn kiuj prenas la sufikson - Ede.
#000068
La infinitivo ĉiam finiĝas en vokalo, kutime - e (prononcita [ə]), infinitivoformularoj estas antaŭitaj per la artikolo ĉe (prononcite [ɒ]).
La ne-pasinta aŭ nuntempo prenas la sufikson - r, krom kelkaj fortaj verboj kiuj havas neregulajn ne-pasintajn formojn.
La pasinta formo ne nepre markas pasintecon, sed ankaŭ nefaktecon aŭ kondiĉecon, kaj la ne-pasinteco havas multajn uzojn krom nuntempa temporeferenco.
#000069
La anto-participo finiĝas en - ende (ekz. løbende "kuranta"), kaj la perfektiva participo finiĝas en - et (ekz. løbet "kuro"), - t (ekz. købt "aĉetis").
Kromaj sintezaj tempoj estas konstruitaj kun helpverboj (ekz. ĉe være "por esti" kaj ĉe havi "havi") kaj participaj formoj:
#000070
Imperativhumoro estas formita de la infinitivo forigante la finan schwa-vokalon:
#000072
Dana baza konsistiga ordo en simplaj frazoj kun kaj subjekto kaj objekto estas Subjekto-verbo-objekto.
Tamen, la dana ankaŭ estas V2-lingvo, kio signifas ke la verbo ĉiam devas esti la dua ero de la frazo.
Sekvante la danan gramatikiston Paul Diderichsen [71] dana gramatiko tendencas esti analizita kiel konsistante el fendetoj aŭ kampoj, kaj en kiu certaj specoj de frazmaterialo povas esti proponitaj al la antaŭ-vortan (aŭ "surgrundiĝante") kampon por atingi malsamajn pragmatajn efikojn.
Kutime la frazmaterialo okupanta la prevortan fendeton devas esti pragmate markita, kutime aŭ novajn informojn aŭ temoj.
Ekzistas neniu regulo ke subjektoj devas okazi en la prevorta fendeto, sed ekde subjekto kaj temo ofte koincidas, certe ofte.
Tial, kiam ajn ĉiu frazmaterialo kiu ne estas la subjekto okazas en la prevorta pozicio kiun la subjekto estas degradita al postvorta pozicio kaj la frazordo iĝas VSO.
#000073
mi går så (V) Petro (S) Jytte (O)
#000075
Kiam ekzistas neniuj pragmate konsiderindaj eroj en la frazo por preni la prevortan fendeton (ekzemple kiam la tutaj informoj estas novaj), la fendeto devas preni imitaĵon submetata "der".
#000076
der kom en pige ind ad døren
#000078
Haberland (1994, p. 336) priskribas la bazan ordon de frazeroj en ĉefpropozicioj kiel konsistado el de la sekvaj 8 pozicioj:
#000081
Pozicio 0 ne estas parto de la frazo kaj povas nur enhavi sentential konektilojn (kiel ekzemple konjunkcioj aŭ interjekcioj).
Pozicio 1 povas enhavi ajnan frazeron.
Pozicio 2 povas nur enhavi la ĉefverbon.
Pozicio 3 estas la subjektopozicio, se la subjekto ne estas alfrontita por okazi en pozicio 1-a Pozicio 4 povas nur enhavi malpezajn adverbojn kaj la negacion.
Pozicio 5 estas por ne-finhavaj verboj, kiel ekzemple helpaj trupoj.
Pozicio 6 estas la pozicio de rektaj kaj dativobjektoj, kaj pozicio 7 estas por pezaj adverbaj eroj.
#000082
Demandoj kun wh-vortoj estas formitaj alimaniere de jes/neniuj demandoj.
En wh-demandoj la demandvorto okupas la prevortan kampon, nekonsiderante ĉu ĝia gramatika rolo estas submetata aŭ obĵetas aŭ adverba.
En jes/neniu pridubas la prevortan kampon estas malplena, tiel ke la frazo komenciĝas kun la verbo.
#000083
En subpropozicioj, la sintakso devias de tiu de ĉefpropozicioj.
En la subpropozicio strukturas la verbon estas antaŭita fare de la subjekto kaj ajna malpeze adverba materialo (ekz. negacio).
Komplementopropozicioj komenciĝas kun la partiklo ĉe en la "konektilkampo".
#000085
li diris ke li ne irus
#000088
"Li diris ke li ne volis iri"
#000089
Relativaj propozicioj estas markitaj per la relativa artikolsOM aŭ der kiuj okupas la prevortan fendeton:
#000090
Jeg kender en mand som bor i Helsingør[75]
"mi konas viron kiu vivas en Elsinoro"
#000091
Jeg kender en mand som bor i Helsingør[75]
#000092
"mi konas viron kiu vivas en Elsinoro"
#000093
La dana kaj la angla estas ambaŭ ĝermanaj lingvoj, la dana Nord ĝermana lingvo descendis de norena kaj la angla Okcident ĝermana lingvo descendis de la oldangla, kaj norena penis fortan influon sur la oldangla en la frua mezepoka periodo.
Por vidi ilian komunan ĝermanan heredaĵon, oni simple devas noti la multajn komunajn vortojn kiuj estas tre similaj en la du lingvoj.
Ekzemple, danaj vortoj por ofte uzitaj substantivoj kaj prepozicioj estas facile rekoneblaj en sia skriba formo al anglaj parolantoj, kiel ekzemple havi, super, sub, por, doni, flago, salo, kaj KAT.
Simile, iuj aliaj vortoj estas preskaŭ identaj al siaj skotaj ekvivalentoj, ekz., kirke (skota preĝejo, t.e.,' preĝejo ')
aŭ garbejo (skota infano, t.e.' infano ').
Krome, la vorto de, kun la signifo "vilaĝo" aŭ "urbo", okazas en multaj anglaj loknomoj, kiel ekzemple Whitby kaj Selby, kiel restoj de la vikingokupo.
Dum ĉi-lasta periodo, la angla adoptita "estas", la tria persono plurala formo de la verbo "esti", same kiel la ekvivalenta persona pronomformularo "ili" de nuntempa la norena lingvo.
#000095
La numeralhalvanden signifas 11⁄2 (laŭlitere "la duono sekundo", implicante "unu pluson la duono de la dua unu").
La numeralhalvtredje (21⁄2), halvfjerde (31⁄2) kaj halvfemte (41⁄2) estas malnoviĝintaj, sed daŭre implicite uzita en la vigesimal sistemo priskribita malsupre.
Simile, la tempa nom klokenhalvo-TER, laŭlitere "la duono je la tria horo", estas duono pasinteco du.
#000097
Por nombregoj (unu miliardo aŭ pli grandaj), la dana uzas la longan skalon, tiel ke la mallonga skalmiliardo (1,000,000,000) estas nomita miliardo, kaj la mallonga skalduiliono (1,000,000,000,000) estas miliardo.
#000099
La plej malnovaj konservitaj ekzemploj de skriba dano (de la Fero kaj Vikingaj eraoj) estas en la runaj alfabetoj.
La enkonduko de kristanismo ankaŭ alportis la latinan manuskripton al Danio, kaj ĉe la fino de la Matura Mezepoko Runoj estis tiamaniere anstataŭigita per latinaj leteroj.
#000100
Dana ortografio estas tre konservativa, daŭre uzante la plej multajn el la konvencioj establitaj en la 16-a jarcento.
La parola lingvo tamen ŝanĝiĝis multe ekde tiam, kreante severan interspacon inter la parolitaj kaj skribaj lingvoj.
#000101
La moderna dana alfabeto estas simila al la angloj unu, kun tri kromaj leteroj:
Æ , Ø , kaj Å , kiuj venas ĉe la fino de la alfabeto, en tiu sinsekvo.
Ortografireformo en 1948 enkondukis la litero Å, jam en uzo en la norvega kaj la sveda, en la danan alfabeton por anstataŭigi la digraf aan.
La malnova uzokutimo daŭre okazas en kelkaj personaj kaj geografiaj nomoj (ekzemple, la nomo de la grandurbo de Aalborg estas literumita kun Aa sekvas decidon de la urbodelegitaro en la 1970-aj jaroj kaj Arhuzo decidis iri reen al Aa en 2011).
Dum reprezentado de la Å sono, aa estas traktita ekzakte kiel Å en alfabeta ordigo, eĉ se ĝi aspektas pli kiel du leteroj.
Kiam la leteroj ne estas haveblaj pro teknikaj limigoj (ekz., en URLoj), ili ofte estas anstataŭigitaj per ae (Æ, Æ), oe aŭ o (Ø, Ø), kaj aa (Å, Å), respektive.
#000102
La sama ortografireformo ŝanĝis la literumon de kelkaj komunaj vortoj, kiel ekzemple la pasinta streĉa vilde (faris), kunde (povis) kaj skulde (devus), al iliaj nunaj formoj de vile, kune kaj skule (igante ilin identaj al la infinitivoj skribe, ĉar ili estas en parolado).
Moderna dana kaj norvega uzo la sama alfabeto, kvankam literumo malsamas iomete, precipe kun la fonetika literumo de pruntvortoj;
ekzemple la literumo de stacio kaj garaĝo en la dana restaĵoj identaj al aliaj lingvoj, dum en la norvega, ili estas transliterumitaj kiel stasjon kaj garasje.
#000103
Sproget.dk sproget.dk estas la loko sur la interreto kie vi povas trovi konsiladon, informojn kaj respondojn al demandoj pri la dan-lingvaj kaj lingvaferoj en Danio (en la dana)
#000134
Komparo de la norvega kaj la dana
#000135
Savo da la danaj judoj
#000137
La dana lingvo (dane: dansk [densk]) estas ĝermanida lingvo.
#000138
Oni skribas ĝin per latina alfabeto kun kelkaj kromsignoj: Æ, æ [e, ä]; Ø, ø [o, ö]; Å, å [o]). La dana lege tre similas al la norvega kaj la sveda, sed pro ĝia stranga son-evoluo la dana kutime kaŭzas problemojn por aliaj skandinavoj - kaj inverse - se parolata rapide.
#000139
Vor Fader, du som er i himlene!
#000141
som i himlen således også på jorden;
#000142
giv os i dag vort daglige brød,
#000143
og forlad os vor skyld,
#000144
(For dit er Riget og magten og æren i evighed!)
#000148
Konsonante, la ĉefaj diverĝoj de la aliaj skandinavaj lingvoj jenas:
#000149
r- prononcatas gorĝe, sed multe pli malforte ol en la franca: rige [ĥij(e)] "regno".
#000150
Norvege: løpe "kuri", måte "maniero", bake "baki"
#000152
La gramatiko similas al tiuj de la aliaj skandinavaj lingvoj, kaj ankaŭ iom al tiu de Esperanto: Kazoj malaperis, krom en la pronomaro; personaj formoj de la verboj malaperis; subjunktivo arkaikas. La vortordo estas S-V-O, iom fiksa pro la kazoforesto. Genitivecon donas al substantivoj -s: Manden "La viro"; Mandens hus "La domo de la viro". La substantivoj apartenas al komuna (pli fruaj ina kaj malina kunfandiĝis) aŭ neŭtra seksoj; kaj la-a kaj mal-la-a artikoloj troviĝas, la la-aj aldoniĝas al la vortradikoj sufikse:
#000153
hest "ĉevalo"; en hest "(iu) ĉevalo"; hesten "la ĉevalo"; heste "ĉevaloj"; hestene "la ĉevaloj"
træ "arbo"; et træ "(iu) arbo"; træet "la arbo"; træer "arboj"; træerne "la arboj"
#000154
Ankaŭ pronomoj kaj adjektivoj flekseblas: gul "flava" - en gul hest - gule heste; et gult træ - gule træer; min, mit, mine "mia(j(n)"
#000155
La verboj falas en du grupojn, fortaj aŭ malfortaj. La malfortaj formas pasintecon per sufikso, dum la fortaj per vokalŝanĝo je la radiko aŭ per nura redono de la radiko:
løbe "kuri" - løber "kuras" - løb "kuris" - er løbet "kurintas" (forta)
skyde "pafi" - skyder "pafas" - skød "pafis" - har skudt "pafintas" (forta)
ae "man-karesi" - aer "man-karesas" - aede "man-karesis" - har aet "man-karesintas" (malforta)
#000156
Simile al la aliaj skandinavaj lingvoj kaj al Esperanto, sed malsimile al la germana kaj la angla, la dana havas refleksivajn aŭ iĝajn verbojn. Ili formatas per -(e)s: møde "renkonti" - mødes "renkontiĝi".
#000157
Pro la interponta funkcio de Danio, la dana enhavas pli da fremdvortoj ol ĝiaj skandinavaj kuzoj. Tamen la kernon konsistigas praĝermanaj vortoj parencaj al germanaj, nederlandaj ktp:
#000158
mand "viro", kvinde "virino", hund "hundo", hjem "hejmo", gård "bieno", rød "ruĝa"
#000159
Kelkaj estas pli nure skandinavaj:
#000160
Ĵustempe, la amasa influo de la angla lingvo forte minacis la koheron kaj danecon de la dana vortprovizo.
#000161
Malgraŭ la eteco de la Dana reĝlando, antaŭ cent jaroj estis centoj da dialektoj en Danio; tiugrade, ke la nordaj enloĝantoj de insuleto Samsø malbone komprenis la saminsulajn sudulojn! Hodiaŭ la Kopenhagiĝo de la lando preskaŭ forigis la verajn dialektojn, restas nur regionaj diferencoj je vortomelodio ktp, tiel, ke oni facile aŭdas, ĉu persono devenas de Jutlando aŭ Fyn, ekzemple. En kelkaj kamparaj areoj sudaj kaj okcidentaj en Jutlando restas iuj puraj dialektoj kiuj ankoraŭ tre malsamas al la ĉefurba lingvo. Interalie ili havas tute alian artikolan sistemon kaj prononcmanieron, kia plisimiligas ilin al la angla: ordinar-dane ormen "la vermo" - dialekte æ worm (kp. angle the worm) ordinar-dane æblet "la pomo" - dialekte æ æwl (kp. angle the apple, kimre yr afal)
#000162
Kelkaj famaj aŭtoroj jutlandaj de la 19-a frua 20-a jarcentoj parte verkis dialekte.
#000163
Multaj vortoj en Esperanto simil(et)as al danaj (flagostango - flagstang; hundo - hund; hejme - hjemme, ks.) , sed tion kaŭzis la germana, unu el la ĉef-fontoj de Zamenhof. La ĉefaj similoj kuŝas en la gramatiko. Cetere, alia internacia lingvo preskaŭ morta pluvivas en la dana vortprovizo, nome Volapuko: La frazo Det er det rene volapyk. (laŭvorte "tio estas pura volapuko") signifas "tio estas sensencaĵo/volapukaĵo".
#000164
Famaj aŭtoroj de la dana
#000165
Noto: Laŭ ies analizo de antaŭvokala j-, eĉ troviĝas "tetraftongo", t. e. kvar-ona vokalĉeno: jærv [jeoŭ] "gulo".
#000167