Maskerado ĉirkaŭ la mortoNazimondo en Hungarujo
#000000
Iom da suno en malvarma akvo
#000003
Rusa verkisto V.Ŝalamov, kiu havis amaran sperton de mallibero dum la
tempo de Stalin, opiniis, ke vivo sub tre pena premo (ekzemple en Stalin-tempa
malliberejo) transformas en bruton iun ajn homon. Laŭ li, ekzistas iu
sojlo, post kiu la rezistokapablo de individuo rompiĝas. Kaj ĉiuj iĝas
egalaj, t.e. ĉiuj iĝas malnoblaj.
#000004
Feliĉe la plejparto de la legantaro de LOdE ne havas senperan
sperton por konsenti aŭ malkonsenti kun unu el la du opinioj. Sed ekzistas
kaj transdoneblas al la aliaj la fiksita memoro de martiroj kaj herooj
de la svagaj tempoj de la pasinta jarcento.
#000006
Per stranga, feliĉa kaj certe ne hazarda koincido la esperantistoj
ricevis ĉi-jare du dokumentojn de tia speco: en la serio Kargo
aperis la rememoroj de Nina Langlet pri la faŝista agonio en Hungario,
kaj preskaŭ samtempe UEA aperigis libron de Tivadar Soros laŭ la sama
#000007
La homoj de la ĵus pasinta jarcento ŝokas kaj promesas maltrankvilan
futuron. Sed — iom da suno en malvarma akvo — samegale ili donas unu
optimisman lecionon: la historion de la homa digno oni povas fini nur kun
“la fina solvo”, radikala aranĝo de la homa demando.
#000011
Dum tiu tempo la persekutoj al judoj intensiĝis. La germanoj jam klare antaŭvidis sian malvenkon en la mondmilito, kaj nun ili kune kun la sagokruculoj, la hungaraj faŝistoj, rapidis plenumi la “finan solvon”, do la neniigon de la hungara judaro.
#000014
Soros jam antaŭe havis eventoriĉan vivon, kiu inkluzivis fuĝadon tra Siberio el milita mallibereco (priskribita en Modernaj Robinsonoj en 1924), kaj fondadon de Literatura Mondo, la ĉefa kultura revuo en Esperanto. La familio Soros (origine Schwartz) estis judoj, kaj nun ili zorge planis kaj aranĝis por laŭeble savi siajn vivojn ĝis la antaŭvidata malvenko de la nazioj. Evidente la advokato Tivadar disponis pri sufiĉe da mono, kaj li sukcesis eĉ perlabori plian monon dum la neleĝa vivo kiel “pseŭdokristano”. Antaŭ ĉio li havis talenton kontakti plej diversajn homojn, kiuj povis helpi lin aŭ kiujn li povis helpi, kaj li investis sian monon en plurajn kaŝejojn por la familio kaj en amason da falsaj dokumentoj por ŝajnigi “arjan” identecon.
#000015
La rakonto de Soros pri tiu tumulta tempo, kruele fatala por tiom da homoj, estas flua, ekscita, eĉ bonhumora. Li prezentas la okazaĵojn rekte kaj klare, li koncize klarigas siajn motivojn por agi tiel aŭ ĉi tiel, sed li neniam tedas, li evitas emocian lamentadon kaj restas ekvilibra eĉ en la plej frenezaj kondiĉoj. Fine regas plena infero ĉirkaŭ li kaj liaj familianoj, kiam sagokruculoj teroras la urbegon, mortpafante milojn da judoj kaj ĵetante ilin en Danubon. Soros priskribas ĉion nete, sed lia ĉefa atento restas ĉe la propraj zorgoj kaj la insista klopodo travivi ĝis alvenos la rusoj.
#000016
La verko aperis unue en 1965 ĉe Régulo. En 2001 UEA reeldonis ĝin en formo zorgege redaktita de Humphrey Tonkin. Tonkin aldonis 50 paĝojn da tre utilaj kaj interesaj notoj, kiuj ege plivalorigas la verkon. La libro do donas proksimecon kaj individuan ĉeeston surloke per la atesto de Soros, kaj samtempe, kvazaŭ flustre, precizajn historiajn faktojn pri la okazaĵoj dum tiu kaosa periodo. Ambaŭ partoj aperas en tre plaĉaj stiloj, malsamaj sed ĉiu el ili konvena al sia rolo. Entute la verko estas modela el ĉiuj vidpunktoj, kaj mi rekomendas ĝin al ĉiaj legantoj.
#000017
Maskerado ĉirkaŭ la morto: ŝercemulo kontraŭ Holokaŭsto
#000018
La aŭtoro estis juda: li naskiĝis en 1894 kaj mortis en 1968, en Nov-Jorko. Li havis tre grandan kulturon, ĉar li estis advokato, doktoro kaj esperantisto. Fakte, tiu ĉi libro estis verkita esperante (= origina lingvo).
#000019
Hungarujo vivis dek monatojn de teroro, sed la Armeo Rusa klopodis liberigi ĝin! La aŭtoro estis tamen bonŝanca: li povis savi sin mem, sian familion, kaj multajn personojn. Li klopodis havi malveran identecon kristanan
(por si mem kaj sia familio): ne-hebrea Lelek Szabo kiu kapablis ĉirkaŭ-eviti nazajn kontrolojn, helpante multajn judojn kaj provizante al ili malverajn dokumentojn, luigante finfine ĉambrojn al ili.
#000021
La itala traduko ("Ballo in maschera a Budapest") estis farita de Margherita Bracci Testasecca. Laŭ mi, la titolo signifas, ke la aŭtoro kapablis trompi Nazojn kiuj estis la simbolo de racismo, de perforto kaj de morto.
#000022