Arto kaj kulturoBona novaĵoCenzuroCivitanaj komunikilojDisvolvadoEdukadoEkonomio kaj komercoElektadoEn- kaj elmigradoEtno kaj rasoFilmoFotografioFreŝa NovaĵoHistorioHomaj rajtojHomama agadoHumuroIdeojIndiĝenojInternaciaj rilatojInterreta aktivismoJunulojJuroKatastrofoKomunikiloj kaj ĵurnalismoLaboroLingvoLiteraturoMedioMilito kaj konfliktoMuzikoNutraĵoParolliberecoPolitikoProtestoRajtoj je seksa diverseco (GLAT)RegadoReligioRifuĝintojSanoSciencoSportoTeknikaroUnesko (UNESCO)Unuiĝitaj Nacioj (UN)Virinoj kaj socia seksoVojaĝo
#000004
En la koro de Eŭropo endanĝerigita tjurka lingvo plu vivas
#000005
Tabulo sur la administra konstruaĵo de la karaima komunumo en Trakai, Litovio, kun surskriboj en la karaima (supre) kaj litova (malsupre) lingvoj, kaj kun la karaima blazono. Foto (c): Filip Noubel, uzata kun permeso.
#000006
Tjurkaj lingvoj estas parolataj de proksimume 200 milionoj da homoj en landoj kaj teritorioj, kiuj etendiĝas de Siberio, Ĉinio kaj Centra Azio ĝis Turkio, Mezoriento kaj Balkanio.
#000008
Sed iom surprize estas ke unu el ili vivas en la koro de Eŭropo. La karaima lingvo estas parolata en malgrandaj komunumoj en Litovio, Pollando kaj Ukrainio — sed nur tie. Laŭ Ethnologue, eble haveblas malpli ol 100 parolantoj de la karaima tutmonde [en].
#000009
Historie la karaima lingvo estis la ĉiutaga lingvo de la karaimoj, etnoreligia grupo, kiu praktikas variaĵon de karaismo, kredo proksima, tamen diferenca de la ĉefaj formoj de judismo. La radikoj de la karaimoj estas vaste diskutataj; komence de la 20-a jarcento ilia gvidanto Seraja Ŝapŝal, evoluigis la teorion ke la karaimoj havis tjurkan originon. Parte surbaze de tio la karaimoj evitis la sorton de siaj judaj najbaroj dum la nazia okupado de Litovio.
#000010
Por fari tiun ĉi historion eĉ pli komplika, ne ĉiuj praktikantoj de la karaima judismo havas etne karaiman originon, nek estas karaimparolantoj. En tiu ĉi senco la karaima estas sociolingvistike simila al judaj lingvoj kiel ladino, taĝika juda kaj jida, kiuj enhavas multe da hebreaj vortoj, sed ne apartenas al la semida lingva familio.
#000011
Litovio estas hejmo por unu el la plej grandaj karaimaj komunumoj, kies nomo signifas “la legantoj“. La proksimume 300 karaimoj, loĝantaj en la lando, kalkulas sian historion ekde la 13-a jarcento, kiam prauloj de multaj el ili setlis en la malnova fortikaĵo-urbeto Trakai. Nun ili estas agnoskitaj kiel unu el litovaj etnaj minoritatoj.
#000012
Por ekscii pli pri la nuna statuso de la karaima lingvo kaj ĝiaj ŝancoj je postvivado, mi interparolis kun Romuald Čaprockij, unu el malmultaj restintaj denaskaj parolantoj de la karaima. Romuald Čaprockij, ĉinologo, lingvisto kaj tradukisto, loĝas en la litova ĉefurbo Vilno.
#000013
Караимский язык имеет три диалекта: крымский, который полностью совпадает со средним (орта йолакъ) диалектом крымскотатарского языка, за исключением иудаизмов, тракайский (диалект литовских караимов) и галицко-луцкий (галичский).
#000017
Все диалекты караимского языка использовались в трёх регистрах: 1) разговорный язык; 2) литературный язык; 3) книжный язык — язык переводов Библии. Библия переводилась на караимский язык до 19 в., а печатный перевод Танаха появился впервые в 1841 г. в Гезлёве (Евпатория). На всех диалектах караимского языка имеется обширная литература, включая периодические издания. Караимский язык ранее пользовался еврейским алфавитом, затем — латинским. В последние столетия (в русскоязычных изданиях) использовался русский алфавит.
#000018
Караимский язык содержит значительное количество слов, характерных только для древних тюркских языков. Поэтому, для обогащения словарного запаса турецкого языка в 1924 г. по инициативе президента Турции Мустафы Кемаля Ататюрка специально созданная комиссия, Türk Dil Kurumu, прибыла в Тракай, а результатом работы данной комиссии было введение 330 караимских слов в турецкий академический словарь.
#000019
Первые знания о караимском языке появились в Европе в XVII веке. Уже на рубеже XVI-XVII веков немецкий востоковед пастор Буксторф впервые сообщил, что крымские караимы читали Ветхий Завет на тюркском языке.
#000020
La karaima lingvo havas tri dialektojn: la krimean, kiu komplete koincidas kun la meza (орта йолакъ) dialekto de la krime-tatara lingvo escepte de judismaĵoj, la trakajan (dialekton de la litovaj karaimoj) kaj la haliĉo-karlukan (haliĉa).
#000022
Ĉiuj dialektoj de la karaima lingvo estis uzataj en tri niveloj: 1) parola lingvo; 2) literatura lingvo; 3) sankta lingvo, tiu de tradukoj de la Biblio. La Biblio estis tradukata al la karaima jam antaŭ la 19-a jarcento, sed presita traduko de la Tanaĥo aperis en 1841 en Gezljov (Eŭpatorio) [en]. En ĉiuj dialektoj de la karaima haveblas granda literaturo, inkluzive periodaĵojn. La karaima lingvo antaŭe uzis la judan alfabeton [en], poste la latinan. En lastaj jarcentoj (en ruslingvaj eldonoj) estas uzata la cirila alfabeto.
#000023
La karaima enhavas multe da vortoj, karakteraj nur por la antikvaj tjurkaj lingvoj. Do por riĉigo de la vortprovizo de la turka lingvo en 1924 laŭ iniciato de la turka prezidento Kemal Atatürk, speciale establita komisiono Türk Dil Kurumu venis al Trakai kaj rezulto de la laboro de tiu ĉi komisiono estis enigo de 330 karaimaj vortoj en la turkan akademian vortaron.
#000024
La unuaj informoj pri la karaima lingvo aperis en Eŭropo en la 17-a jarcento. Jam lime de la 16-a kaj 17-a jarcentoj germana orientologo pastoro Johannes Buxtorf unuafoje sciigis, ke la krimeaj karaimoj legadis la Malnovan Testamenton en la tjurka lingvo.
#000025
Tiu ĉi ruslingva filmeto montras detalojn pri la kultura heredaĵo de la karaimoj en Krimeo, inkluzive iliajn vestojn, arkitekturon kaj manĝaĵojn:
#000026
FN: Kia estas aktuala statuso de la karaima lingvo hodiaŭ en Litovio? Kiuj klopodoj okazas por savi la karaiman lingvon?
#000027
РЧ: С 2002 года традиционно в июне или в июле проводится летняя школа караимского языка и культуры в Тракай. На школу собираются караимы не только из Литвы, но и представители из других стран Европы, главным образом из Польши, Украины, России. Караимскому языку уделяется очень мало внимания и времени. Отсутствие надлежащих пособий, методов преподавания и другие причины, полнейшая немотивированность – не дали ощутимых результатов по развитию и сохранению караимского языка. На сегодняшний день живым считается тракайский диалект на котором и ведутся занятия по языку во время летней школы. Примечательно и то, что с конца 80-х и начала 90-х годов попытки организовывать воскресные школы или же индивидуальные занятия с носителем языка не увенчались успехом. В настоящее время отмечено немногим более 20 носителей родного языка в разной мере или по уровню владения в Литве. Язык не сохраняется, и никакие меры ни кем не принимаются. Язык не исследуется, а состояние дел с К.Я. Вообще не обсуждается общиной. Одной из последних работ по караимскому языку является учебник караимского языка “Mien karajče ürianiam”, изданный в 1996 году и составленный покойным председателем литовской караимской общины Миколасом Фирковичюсом. Недавно также перевели Маленького Принца Антуана де Сент-Экзюпери на караимский язык.
#000028
Конечно на караимском языке всё ещё ведутся богослужения в Кенасах в Тракай либо в Вильнюсе где читаются молитвы. Но понимающих суть слов увы можно сосчитать на пальцах, так как молитвенный язык имеет его литургическое содержание, а не разговорную речь.
#000029
RČ: Ekde 2002 tradicie en junio aŭ julio okazas somera lernejo de la karaimaj lingvo kaj kulturo en Trakai. Al la lernejo venas karaimoj ne nur el Litovio, sed ankaŭ el aliaj landoj de Eŭropo, ĉefe el Pollando, Ukrainio, Rusio. Al la karaima lingvo oni dediĉas tre malmulte da atento kaj tempo. Manko de necesaj lerniloj, instrumetodoj kaj aliaj kialoj, kompleta manko de stimuloj, malebligis aperon de videblaj rezultoj en la afero de evoluigado kaj konservado de la karaima lingvo.
#000030
Nun oni konsideras viva la trakajan dialekton, en kiu okazas lecionoj de la somera lernejo. Rimarkindas ke ekde la fino de la 1980-aj jaroj kaj komence de la 1990-aj jaroj provoj aranĝi dimanĉajn lernejojn aŭ indviduan instruadon kun parolantoj de la lingvo malsukcesis. Nun oni konas iom pli ol 20 parolantojn en Litovio, kiuj pli aŭ malpli bone konas la lingvon. Neniuj klopodoj okazas por konservi la lingvon La lingvo ne estas esplorata kaj ĝia statuso ne estas diskutata de la komunumo. Unu el la lastaj studoj pri la karaima lingvo estas lernolibro de la karaima “Mien karajče ürianiam“, eldonita en 1996 kaj verkita de la forpasinta prezidanto de la litova karaima komunumo Mikolas Firkovičius. Antaŭnelonge “La eta princo” de Antoine de Saint-Exupery estis tradukita al la karaima [de].
#000031
Kompreneble en la karaima plu okazas diservoj en kenesoj [Ndlt: karaimaj preĝejoj] en Trakai aŭ en Vilno, kie oni legas preĝojn. Sed komprenantojn de la senco de la vortoj ve oni povas kalkuli per fingroj, ĉar la preĝa lingvo havas liturgian enhavon, ne ĉiutagan parolon.
#000032
Tamen okazas renaskiĝo de la intereso por la karaima inter certaj artistoj kaj esploristoj en Centra kaj Orienta Eŭropo. Ĉi-jare la pola [Ndlr: Bjalistoka] kantistino kaj komponistino Karolina Cicha, kies verkaro omaĝas etnajn minoritatojn en Pollando [Ndlr: ŝi kantis ankaŭ en Esperanto por multlingva projekto nomata “Wieloma językami” kiu signifas ‘multaj lingvoj’], eldonis virtualan albumon de tradiciaj kantoj en la karaima lingvo. Jen la tradicia karaima festena kanto:
#000033
FN: Kiel vi povus priskribi viajn spertojn kiel unu el lastaj denaskaj parolantoj de la karaima?
#000034
RČ: Mi naskiĝis en Panevėžys en karaima familio. Ekde infanaĝo mi aŭdis gepatran parolon ne nur hejme, sed ankaŭ dum vizitoj de lokaj karaimoj al nia familio, aŭ de parencoj kaj homoj devenantaj el nia urbo, kaj venintaj el aliaj urboj de Litovio. Ili ĉiuj estis pli aĝaj ol mi aŭ maljunaj, do ĉiuj parolis la gepatran lingvon. Laŭ rakontoj de mia patrino, kiam oni sendis min al infanvartejo, vartistino demandis mian patrinon: “Ĉu via bebo ne estas litovo? Li parolis lingvon nekonatan al ni”. Respondo de la patrino estis: “Jes, li estas ne litovo, li estas karaimo”.
#000035
Ĝis la fino de la 1990-aj jaroj mi ankoraŭ havis eblecon persone interparoli kun pli aĝaj parencoj aŭ samgentanoj. Nun mi preskaŭ tute ne havas tian eblecon. Persona interesiĝo pri la tjurkaj lingvoj kaj kun ili pri la gepatra lingvo malebligas al mi forgesi тувгъан тиль (gepatran lingvon). Nuntempe ekde somero 2020 laŭ iniciato de aktivuloj mi faras interretajn lecionojn de la trakaja dialekto en la angla.
#000036
FN: Kie oni povas trovi interretajn resursojn pri la karaima lingvo?
#000037
РЧ: На данный момент никаких цифровых платформ по караимскому языку как таковых не существует кроме как на странице общины польских караимов и на странице караимско-русского словаря.
#000038
RČ: Nun ne ekzistas interretaj platformoj pri la karaima lingvo, escepte de la retejo de la komunumo de la polaj karaimoj kaj du retejoj de la karaima-rusa vortaro.
#000039
Tiuj fotoj montras la historion de la ‘rusaj dometoj’ en Havano, Kubo
#000041
Celebrante la eks-Jugoslavian muzikscenejon, halo de fama muzikstilo
#000042
La historioj de koreoj en Kirgizio, konvertiĝintaj al islamo
#000043
Kiel kurdlingvaj dividoj malhelpas aliron al informoj
#000044