Kiam okazis la faŝista puĉo en Hispanio (1936), malmultaj landoj subtenis praktike la laŭleĝe voĉdonitan respublikan registaron. Inter tiaj esceptoj elstaris la Meksika Respubliko de Lázaro Cárdenas del Río (1895-1970), kiu en 1939-1942 akceptis pli ol 20.000 hispanajn rifuĝintojn. Historiistoj kalkulas, ke almenaŭ 25% el ili estis intelektuloj. “Tiuj ĉi enmigrantoj ne nur kaptis la proponitan liberecon, sed kompense redonis al la lando nemezureblajn valorojn. Ili interalie ekstimulis la esperantan movadon en sia nova patrio” (Borsboom 1976:170).
#000001
Kelkaj el ili fariĝis esperantistoj en Meksiko, kiel Juan de Oyarzábal (1913-1977). Post eliri Hispanion en Marto 1939 per la ŝipo Almirante Valdés, Oyarzábal atingis Tunizion kaj estis internigita en Meheri Zabbeus (120 km. okcidente de Sfakso), koncentrejo por hispanaj rifuĝintoj. Danke al la diplomataj klopodoj de sia onklino Isabel Oyarzábal Smith, tiutempe hispana ambasadoro en Svedio, post du monatoj li sukcesis forlasi la kampon. Li fine alvenis Meksikon en Junio 1939, post longa itinero (Marsejlo, Parizo, Londono, Kopenhago, Stokholmo, Amsterdamo, Southampton, Nov-Jorko), kaj ricevinta subtenon de la sveda komitato “Helpo al Hispanio”. En Meksiko li fariĝis konata atomfizikisto.[1] Kaj tie li ankaŭ lernis Esperanton en la kvindekaj jaroj, instruis ĝin en la Nacia Aŭtonoma Universitato de Meksiko (UNAM), kaj premiiĝis poezie en Belartaj Konkursoj de UEA. Li aŭtoris multajn fakajn librojn en la hispana; du el ili havas ankaŭ esperantajn resumojn.
#000002
Verŝajne la plej konata hispana esperantisto ekzilita en Meksiko estas la militisto kaj framasono Julio Mangada Rosenörn (1877-1946), naskiĝinta en Kubo. Li ĉefrolis en la publikigo de la Zamenhofa Homaranismo en 1916, prezidis Hispanan Esperanto-Asocion kaj reprezentis la hispanan registaron dum Universalaj Kongresoj. Li ankaŭ kverelis kun tiuj katalunoj (kaj ne nur) kiuj preferis malpli centrisman organizadon de la landa esperantistaro. Komence de la Hispana Milito li sukcese defendis Madridon kiel gvidanto de la tielnomata Kolono Mangada kaj poste laboris ĉe la sidejo de la Internaciaj Brigadoj en Albacete. Finfine li ekziliĝis kun sia familio (edzino kaj filo Luis Mangada Sanz, ankaŭ esperantisto) per la ŝipo Stanbrook en marto 1939. En Oran (Alĝerio) li pasigis du monatojn en koncentrejo kune kun kvin mil samlandanoj. En tiaj malfacilaj momentoj, lia prestiĝo kiel esperantisto utilis por ricevi solidaran helpon. Tiel, la franca generalo Louis Bastien, prezidanto de Internacia Esperanto-Ligo, sukcesis liberigi lin kaj lian familion. Danke al kubaj esperantistoj ili ricevis kubajn pasportojn kaj atingis Casablanca. La argentinaj esperantistoj monsubtenis ilian vojaĝon en la ŝipo Serpa Pinto ĝis Meksiko en 1941. Kiam tie li vizitis respondeculon pri la hispanaj ekzilitoj, tiu ekkriis:[2] “Eĉ la ĉinaj esperantistoj zorgas pri vi kaj petas min ke mi helpu vin!” (Mangada 1942).
#000003
Unu el la ĉefaj kunlaborantoj de Mangada estis Fernando Redondo Ituarte (1882-1949). Temas pri militisto, armea kartografo, esperantisto, teozofo kaj framasono, kiu en 1933 estis estro de stabo de Francisco Franco, tiutempe Majorka armea komandanto (Margais 2002: 263-366). Fine de la sama jaro li retiriĝis kiel aktiva oficiro. Dum la Hispana Milito, Redondo aliĝis al la respublika armeo kaj batalis en la Sierra de Guadarrama, ene de la Kolono Mangada. Post la milito Redondo ekziliĝis al Francio kaj de tie li alvenis al Meksiko kun sia familio (edzino, filino kaj nevino) sur la ŝipo Mexique la 27-an de julio de 1939. Ili ricevis subtenon de la Teknika Komitato pri Helpo al la Hispanaj Respublikanoj en Meksiko (CTARE) kaj de la Servo de Elmigrado de la Hispanaj Respublikanoj (SERE). Post la venko de la kuba revolucio, la filino Luisa Redondo Botella elmigris al Kubo kaj fariĝis marksisma sociologiistino.
#000004
Post sia emeritiĝo en 1936, Lanti forlasis Francion, kaj ekvojaĝis per Esperanto tra la mondo. Li vizitis Hispanion kaj Portugalion, restadis en Japanio, Oceanio kaj Sudameriko, kaj alvenis fine al Meksiko. Lanti loĝis plurajn jarojn en la hejmo de Amaya kaj vaste kunlaboris al Renovigo.[5] Amaya ankaŭ helpis lin trovi laboron kiel instruisto de la franca al meksika vidvino. Inter januaro 1941 kaj julio 1942 aperis ok numeroj de Satana Bulteno, instigita de Lanti kaj prizorgata de SAT-anoj Myrtle R. Douglas (Morojo) el Los-Anĝeleso (1904-1964) kaj Teofil Duktil el Mendozo, Argentino (1894/5-1945). Malriĉa, malsana kaj ĉiam pli pesimisma, Lanti mortigis sin en januaro 1947. Sian testamentan leteron li sendis al José Serrano kaj al Francisco Azorín.
#000007
Alia hispana ekzilito aktiva en la Esperanto-movado de Meksiko estas Bargas (Borsboom 1976: 170) aŭ Barges (Nájera 2014: 165)[6], sed ni ne havas pliajn detalojn prie. En 1941 alvenis en Meksiko la hispana surrealista pentristino Remedios Varo (1908-1963), filino de la esperantisto, inĝeniero kaj liberpensulo Rodrigo Varo y Zejalvo, kunulino de Benjamin Péret (1899-1959), unu el plej influhavaj surrealistaj poetoj.
#000009
Poste, aliaj hispanaj esperantistoj, kiuj ekziliĝis pro la milito daŭre elektis Meksikon kiel sian finan destinon. Tiel, en 1957 alvenis la doktoro, antropologo, esploristo kaj eseisto Antonio Oriol Anguera (1906-1996), eksterordinara intelektulo kiu partoprenis la militon flanke de la sendependisma kataluna politika partio Estat Català [Kataluna Ŝtato], kaj kiu multflanke subtenis la meksikan Esperanto-movadon (Nájera 2014: 22, 167, 180-181). Simile, en 1960 alvenis la verkistino Leonor Tejada Conde-Pelayo. Esperanton ŝi lernis de sia avo, la doktoro Juan José Conde-Pelayo (1847-1922), liberpensulo, matematikisto kaj pacifisto, pioniro de la respublikanismo en Hispanio, kaj konata kiel la doktoro de la malriĉuloj.
#000010
Fine, esplorindaj estas ankaŭ la hispanaj anarkiistaj esperantistoj, kiuj en Meksiko ĉefe aktivis en la liberecanaj rondoj. Gravaj ekzemploj tiurilate estas Hermoso Plaja (1889-1982), eldonisto kaj eksdirektoro de Solidaridad Obrera, kaj José de Tapia (1896-1989), instruisto kaj pioniro de la Freinet-pedagogio. La rolo de Esperanto en liberecanaj rondoj evidentiĝas en ĝia uzo en kromnomoj, kiel Marco Floro, nome Joan Perelló i Sintes (pli konata kiel Liberto Callejas), intima amiko de la revoluciuloj Buenaventura Durruti kaj Francisco Ascaso, kaj ankaŭ ekzilito en Meksiko. Jen interesa temo por novaj esploroj.
#000011
[1] Vidu pliajn informojn pri lia vivo (inkluzive de lia rolo kiel marista oficiro dum la Hispana Milito) kaj verkaro en la kompleta dokumentaro 
#000027
[2] Temis pri Indalecio Prieto, dum la Respubliko ano de la hispana registaro, kaj tiam ĝenerala sekretario de la Junta Española de Liberación, ampleksa unuiĝo de la respublikanaj asocioj en la ekzilo.
#000028
[4] La arkivo de tiu revuo por la jaroj 1937-1939 estas en la Internacia Instituto pri Socia Historio en Amsterdamo.
#000030
[5] En la verko Rayuela de la konata argentina verkisto Julio Cortázar aperas teksto de Amaya el la meksika revuo Renobasion, kie menciiĝas pluraj esperantistoj, inter ili Lanti.
#000031
Militrakonto est le carnet de bord d’une recherche sur l’imaginaire transnational de la seconde guerre mondiale à travers les sources en espéranto.
Afrikaans – العربية – Bahasa Indonesia – Català – Deutsch – Español – Esperanto – English – Français – עִבְרִית – Italiano – 日本語 – Magyarul – Po polsku – Português – Русский
#000038
“Realisma kaj vera rakonto” pri la mondo: La alveturado de Lucien Péraire orienten (1928-1932)De arda kredanto al disidentoLa malmilito de svisa esperantistoLa taksiisto kaj la naŭ krucoj
#000039