Por esperantistoj, kiuj iom konas nian historion, eble la komencaj ĉapitroj iras tro malrapide, sed ni ne forgesu, ke temas pri anglalingva originalo el la jaro 1985, ne destinita unuavice al internacia publiko: por pli bone komprenigi, kia estis Lidia, la aŭtorino unue donas bildon pri ŝia hejmo kaj precipe pri ŝia patro kaj Esperanto mem. Kaj tio estas trafa decido: ŝin ja formis kiel personon ĝuste tiu fono.
#000003
La vivo de Lidia estas multrilate malkutima: la plej juna filino de Zamenhof, por kiu la antaŭaj gefratoj ja estis jam adoltaj, kiam ŝi ekkonsciiĝis pri la vivo, iasence ekkreskis kvazaŭ solinfano. Nur 9-jara ŝi eklernis Esperanton por akompani la gepatrojn al la UK en Berno en 1913, kie pli-malpli aŭtomate ŝi ekludis kvazaŭ rolon de princino: ja filino de d-ro Esperanto mem! Se tion tiujare ŝi ne farus, ŝi devus resti hejme. Tiu minaco efikis. De post tiam ŝi ne plu ĉesis okupiĝi pri la Internacia Lingvo: jam frue ŝi komencis traduki en ĝin kaj fariĝis bonstila aŭtorino. Ĉiuj konas ŝian tradukon de Quo Vadis? kaj Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko, sed ankaŭ plurajn aliajn tradukojn kaj proprajn tekstojn ŝi aŭtoris.
#000005
Lidia ofte emfazis, ke por ŝia patro la lingvo mem ne estis la plej grava afero: spirita proksimiĝo por Zamenhof ĉiam estis pli grava. „Iom post iom Esperantujo fariĝos edukejo de la estonta interfratigita homaro (1907, p. 126)”. Tio instigis lin al Hilelismo, poste – pli ĝenerale – al Homaranismo. Lidia mem renkontis Bahaismon pere de Martha Root okaze de la publika dediĉa ceremonio pri la tombomonumento de Zamenhof en 1926; s-ino Root unue prezentis tiun religion al ŝi kiel „formo[n] de Homaranismo”. Tiu ĉi renkontiĝo kun la plej nova branĉo en la religio-familio: judismo – kristanismo – islamo – bahaismo, estis la dua ĉefa okazaĵo en la vivo. Por ŝi la judismo ĝis tiam estis nura identigilo koncerne la devenon: religie ŝi sin ne sentis juda. Sed en tiama Pollando oni „ja bezonis ien aparteni” [mia esprimo]. Do juda ŝi sin nomis. Religie, tamen, baldaŭ ŝi fariĝis vera fidulino je Dio, pere de ties profetoj de Bahaismo: la tiama Gvidanto, Shogi Effendi, por ŝi estis vera proksima spirita patro-konfidenculo. Kaj pri Bahá'u'lláh ŝi ofte parolas, kvazaŭ temus pri Dio mem: unu cito el inter multaj sur paĝo 321: „Bahá'u'lláh elaŭskultis miajn preĝojn”. Notinte ĉi tiun citaĵon, mi tuj konsciiĝis, ke multaj kristanoj sammaniere parolas pri Jesuo, kvazaŭ simple Dio li estus. Ĉie ŝi serĉis gvidadon de Dio, ofte kvazaŭ moderna viziulino, kies viziojn ni ne konas, ŝi faras decidojn, kiuj supraĵe kontraŭas ĉiun eblan personan profiton, pro iu mistera sento, ke tiel devos okazi. El teksto, kiu randas je vizia literaturo: paĝo 376: Kredo, lernis ŝi, eble estas nur aranea fadeneto, sed ĝi kapablas triumfi super ĉiuj potencoj de l' malhelo. Ĉar, kiu, kiel la eta araneo sur la sojlo de la Sanktejo, „trovos ankoraŭ en sia koro unu radieton de kredo, tiel delikatan kaj etan kiel aranea fadeno, ne pereos en abismo, sed se eĉ ĉiuj potencoj de tiu ĉi mondo ekbatalus kontraŭ li, por puŝi lin malsupren, eĉ en la falo mem li haltos, kaj per tiu ĉi radio, kiel per la biblia ŝtuparo, eĉ el la abismo levos sin al la ĉielo”.
#000006
Post kelkjara laboro en Eŭropo en 1937 Lidia ekiras al Ameriko (paĝo 240): Usono kaj iom Kanado. Samtempe en la monda historio plej obskuriĝas la nuboj de hitlerismo kaj de la diskrevonta dua mondmilito. Dum en Ameriko ŝi estas, prelegas, instruas, ĉie ĉirkaŭe kreskas la timiga obskuro. Tiun minacon certe klare ŝi perceptis. Sed unuflanke ŝi ne povis senlime plilongigi sian restadon en Ameriko – ŝi ne ricevis novan vizon kaj eĉ estis problemoj pri enspezoj el la kursoj (ofte nura liliputa aŭ simbola pago – feliĉe ŝi gastis senpage, alie ŝi ne eltenus!), kiujn ŝi estis kontraŭleĝe ricevinta; aliflanke, iel revokis ŝin hejmen la devosento kaj la certeco, ke en la malfacilo ŝi devas esti ĉe la siaj. Ŝiaj rakontoj pri sonĝoj el tiu epoko klare reflektas la tiamajn timojn kaj danĝero-konscion.
#000008
La verko fine rakontas pri ŝia pereo – murdita en Treblinka. Finas la libron klarigo pri fontoj uzitaj kaj utile ampleksa indekso.
#000009
Ĝis nun en Esperanto oni povis ricevi nur svagan bildon pri Lidia: Isaj Dratwer – Lidja Zamenhof, Vivo kaj agado, 1980; li almenaŭ donis la plej bazajn informojn pri ŝia vivo, kune kun pluraj leteroj ŝiaj el la Esperanto-Muzeo en Vieno, kaj Julian Modest per sia Ni vivos! Dokumenta dramo pri Lidia Zamenhof (Hungara Esperanto-Asocio, (s.j., 1985?) donis eble iom romanigitan teatran impreson.
#000011
Dumlegade mi fariĝis ĉiam pli scivola, kio entute enestos en la baldaŭ aperonta La Originala Verkaro de Lidja Zamenhof: fojfoje la teksto de tiu ĉi biografio citas, foje iom resumas el leteroj kaj aliaj verkaĵoj de Lidia: prelegoj, rakontoj, raportaĵoj – kiuj kune promesas impresan tutaĵon. Persone, ekzemple, mi scivolas pri ŝia eseo „Vojoj de Dio” (paĝo 330). Jam el pluraj citoj ĉi-libre oni povas konstati, ke Lidia ankaŭ literature havis talenton. Sed al mi ne fariĝis tute certe, kio ja konserviĝis el tio, kion ŝi verkis. Bernhard Westerhoff redaktis la baldaŭan volumon. Do ni vidos!
#000013
En 1985 aperis ŝia plurcentpaĝa libro pri la vivo kaj agado de Lidia
Zamenhof en la angla lingvo. Intertempe ĝi estas elĉerpita kaj nur malfacile
havebla brokante. Nun, dank' al la klopodoj de la tradukinto Bernhard Westerhoff,
la grava kaj nepre leginda studo ekzistas en Esperanto.
#000014
Nur en 1980 Heller komencis sian esploradon, kiu kondukis ŝin al diversaj
personoj en pluraj landoj, kiuj konis la zamenhofan filinon aŭ konservis
ŝiajn leterojn. La plej fruktodona kontakto estis trovita kun sinjorino
Roan Orloff Stone. Sed ankaŭ multaj esperantistoj helpis al ŝi trovi
la dokumentojn. La tasko verki pri Lidia Zamenhof necesigis la ellernadon
de Esperanto, kaj Heller surpriziĝis kiom rapide ŝi lernis tiun mirindan
lingvon pli flue ol kelkaj lingvoj, kiujn ŝi studadis antaŭe dum jaroj.
#000015
En sia infanaĝo Lidia Zamenhof ne interesiĝis pri Esperanto kaj eĉ
mokis prie. Ĉar ŝiaj gepatroj ne volis lasi ŝin sola en Varsovio, kiam
ili veturis al la berna Universala Kongreso de Esperanto en 1913, ili kvazaŭ
devigis ŝin lerni Esperanton. Tion ŝi sukcese faris en kelkaj semajnoj
por kompreni la paroladojn de la kongreso. Tie ŝi aŭdis ankaŭ pri la
bahaaj kredo kaj movado kiam ŝia patro donis intervjuon al ĵurnalisto
#000016
La biografio de Lidia Zamenhof (naskita en 1904) estas rimarkinda kaj
#000017
En 1930 Lidia pilgrimis al Hajfo al la ĉefsidejo de la bahaa komunumo
por engliti la influon de Ŝogi Efendi, la
#000019
Ĝis la eksplodo de la dua mondmilito Lidia entuziasme instruadis Esperanton
laŭ la Cseh-metodo en diversaj landoj, ĉefe Francio kaj Svedio. Invitita
de esperantistoj kaj bahaanoj, en septembro 1937 ŝi vojaĝis al Usono,
kie en diversaj urboj ŝi instruadis Esperanton.
#000020
Kiel personeco Lidia estis korpe iom malforta, ĉar nur 1,5 metrojn
alta, sed despli verva ŝi estis kiel instruistino. La plimulto de la kursanoj
tre ŝatis ŝin, sed samtempe oni konsideris ŝin iom stranga, fermita
kaj distanciĝema (precipe kiam ŝi ne laboris, estante laca).
#000021
En la varsovia geto Lidia instruis la anglan por vivteni sin. La 22an
de julio 1942 komenciĝis la likvido de la varsovia geto kaj la deportado
de judoj al Treblinko. Pri la sorto de Lidia longe nenio estis certa, kaj
onidiroj cirkuladis. Dum Wanda Zamenhof, la edzino de la filo de Zamenhof,
kun sia filo — kaj Zamenhof-nepo — Ludwik (nun Louis Christophe Zaleski-Zamenhof)
sukcesis fuĝi el la transŝarĝa selektejo, oni kredis ke ankaŭ Lidia
povis savi sin kaj ke ŝi troviĝas ie en Ruslando.
#000025
La libro pri Lidia estas do nekutime bone verkita esperantaĵo, konceptita
laŭ la usona modelo, kies avantaĝo estas ĝia vigla, malseka rakontstilo
kun multaj epizodoj kaj konkretaj ekzemploj.
#000027
Parte la teksto legiĝas flue preskaŭ kiel ekscita romano (sed ĝi
ne estas romano!). Iuj eroj estas eble iom tro detalaj kiel ekzemple citaĵoj
el paroladoj de Lidia, kio faras la verkon iom longspira kaj dika. La decido
prezenti la tutan tekston en 30 relative mallongaj ĉapitroj tamen savis
ĝin. Iom kuriozaj estas eble la titoloj de la unuopaj ĉapitroj, sed tio
#000028
Entute temas pri elstara kaj serioza esplorlaboro plenumata de Heller,
kiu plene liberas de legendoj, fantazioj kaj hagiografiaĵoj, karakterizaj
parte por la malnovaj biografioj pri L.L. Zamenhof.
#000030
La esencan bibliografion pri la temo Heller konsultis, same multajn
gazetajn fontojn kaj leterarkivaĵojn. En la verko tamen oni (t. e. historiistoj)
sentas la mankon respektive bezonon de minimuma fontindikaro. Ankaŭ la
elektitaj fotoj estas tre vidindaj, kvankam estas bedaŭrinde, ke ili ne
povis esti presitaj en pli bona kvalito. Ankaŭ kiel eldonaĵo mem la libro
#000031
Tiel do estiĝis signifa teksto ne nur por prezenti la vivon de Lidia
Zamenhof, sed ankaŭ por kompletigi malpli konatajn sciojn pri la historio
de la Esperanto-movado, kiu post la morto de L.L. Zamenhof misie estis
daŭrigata de lia vojaĝema filino. Ĉar la libro de Wendy Heller estas
sendube ankaŭ signifa kontribuo al la priholokaŭsta literaturo, indus
pripensi ĉu traduki ĝin ankaŭ al la germana lingvo. Ĉu Bernhard Westerhoff
denove pretus transpreni tiun taskon?
#000032
La dubon, ĉu Lidia estis bela virino aŭ ne, oni povas definitive meti
ad acta per la prezento de la du fotoj kun ŝia porteto sur paĝoj 88 kaj
#000034