“Samideano, kiel vi fartas?” Tiel salutas telefone Mario Candotto (naskiĝis en Porpetto, Udine, en Italio en 1926). De multaj jaroj li ne plu parolas Esperanton, sed ankoraŭ memoras kelkajn frazojn. Li eksciis pri ĝi en 1942. Dekkvarjara li eklaboris kiel veldisto en la ŝipkonstruejo de la urbeto Monfalcone (kie jam laboris liaj fratoj) en norda Italio, konstruante militajn aviadilojn por la itala (faŝista) armeo. Tien translokiĝis la familio kiam Mario estis ankoraŭ infano. Okazis, ke la patro perdis sian laboron kiel sakristiano kaj la familio izoliĝis en la komunumo, ĉar unu el la filoj rifuzis daŭrigi la eklezian karieron.
#000002
En lia familio oni ne kutimis paroli pri politiko. Tamen, parte pro la manko de nutraĵoj kaj parte pro naskiĝanta klaskonscio, en la tiutempaj fabrikoj oni forĝis kontraŭfaŝisman pensadon, kvankam kritikon kontraŭ la reĝimo oni devis flustri. Kiam ekis la mondmilito, lia frato Massimo fariĝis soldato de la itala armeo, en Kroatio. Tie li ekkonis perforton, maljustecon kaj teruraĵojn faritajn de la italoj, kiujn li rakontis al la familianoj.
#000004
En tiu lima regiono kun la slovena parto de tiama Jugoslavio oftis la italaj dizertantoj, kiuj fariĝis partizanoj. Massimo prenis tiun vojon. Septembre 1943 li partoprenis la batalon de Gorizia ene de la Proleta Brigado, kiun formis la laboristoj de la ŝipkonstruejo, verŝajne la unua partizana brigado en Italio. Tie li estis mortigita de la germanoj. Dum la milito 503 laborkolegoj de la ŝipkonstruejo havis la saman finon. Inter ili, la alia frato Renzo, kiu kiel ano de la Triesta Brigado mortis en batalo kontraŭ ĉetnika taĉmento, la jugoslava naciista rezistoarmeo. Mario, pli juna, ne partoprenis rekte la kontraŭnazian rezistadon pro patrina malpermeso. Tiam li laboris por la organizo Todt, kontruinĝenieria organizaĵo de la nazia ŝtato, sed li ankaŭ kunlaboris kun la rezistado kiel relaja vetkuro de komunisma grupo.
#000005
Foje iuj partizanoj ektimiĝis kaj ŝanĝis flankon. Du el ili denuncis la familiojn helpantajn la rezistadon. Sekve, la 24-an majo 1944, 70 homoj estis arestitaj en la vilaĝo [el ili 32 neniam revenis hejmen]. Dum la postaj tagoj estis arestitaj aliuloj kaj fine la kvanto de deportitoj el la vilaĝo atingis 158. Inter ili, la patro, la patrino, du fratinoj kaj Mario mem. Nur saviĝis unu fratino, jam edziniĝinta. Post tri semajnoj en la prizono de Trieste, oni deportis ilin en Germanion. Neimagante kio atendis ilin tie, ili estis kontentaj, ĉar tiel ili pensis eskapi morto-punon en Italio. Fakte, dum la vojaĝo la vagonoj de la trajno estis malfermitaj kaj neniu fuĝis.
#000006
Mario kaj la patro atingis Dachau la 2-an Junio 1944, la tagon de lia dekoka naskiĝtago. Dume, la fratinoj kaj la patrino estis senditaj al Auschwitz. En la terura Dachau Mario koncentriĝis kiel transvivi kaj trovi ion por manĝi. Tie li estis numero 69610, ankoraŭ hodiaŭ li memoras kiel prononci ĝin en la germana. “Vi havas nur devojn, via nura rajto estas la morto”, diris la SS-ano. Kion li travivis tie igis lin forlasi Dion, kvankam poste en lia vivo tiu temo daŭre interesis lin. Siaflanke, la patro ne transvivis la labor- kaj vivkondiĉojn de la koncentrejo.
#000007
Iam la prizonuloj imagis, ke la fino de la milito proksimiĝis ĉar de pluraj tagoj la laborkondiĉoj en la koncentrejo mildiĝis, kaj oni aŭdis ĉiam pli la bombojn. Unu matenon neniu vokis ilin, la SS-anoj malaperis kaj nur maljunaj soldatoj gardis la koncentrejon, kune kun kelkaj rusaj prizonuloj. Ili anoncis, ke venis la (usonaj) liberigontoj. Pasis unu jaro post la alveno de Mario. De la kreo de la koncentrejo, pli ol 200.000 homoj pasis tra ĝi, 45.000 mortis.
#000010
La postmilita vivo en Italio ne facilis. Kelkaj revenintoj ne plu menciis la ekstermejojn, aliaj prikomentis la aferon sed la najbaroj ne kredis tiajn rakontojn. Oni konsilis ilin eĉ prisilenti. Dume revenis hejmen ankaŭ la fratinoj de Mario, ne la patrino. La plej aĝa fratino konkludis jene: “geknaboj, la vivo daŭras”. Kaj tiel estis.
#000011
En tiu tempo okazis venĝoj, sed Mario havis alian sintenon. “Post ĉio kion ni suferis, ni fariĝis pli homaj ol ili”. Simile pensis lia fratino Ida, kiu eĉ protektis soldaton de SS de la ekskaptitoj.
#000012
Estante en regiono mastrumata de la jugoslava reĝimo de Tito, Mario decidis pasigi unu jaron en Beogrado. Tiu sperto pri komunismo en aŭtoritata kaj burokrata lando, kiu ĝis 1948 sekvis la stalinan linion, seniluziigis lin. Reveninte al Monfalcone kaj danke al lia kondiĉo de eksdeportito li denove trovis laboron en la ŝipkonstruejo, kie li restis ĝis sia emeritiĝo. Tie li amikiĝis kun kamaradoj anarkiistaj, kaj iom post iom li aliĝis al tiuj novaj idealoj. Pere de unu el ili, Ugo Miniussi, li legadis liberecanajn publikaĵojn, kiel Umanità Nova kaj L’adunata dei refrattari.
#000013
En tiu kadro, komence de la kvindekaj jaroj li aliĝis al loka Esperanto-kurso, kun trideko da lernantoj. Kiel memoris Ursula Grattapaglia pri Germanio, multaj el la tiutempaj kursoj de la internacia lingvo en Eŭropo estis ligitaj al la primilitaj spertoj kaj al la deziro agadi por pacifismo. En la Monfalcona kurso elstaris pluraj anarkiistoj, kiel Vittorio Malaroda. Ilia unua instruisto estis slovendevena inĝeniero. Poste instruisto fariĝis Malaroda mem, kiu restis ĝisosta esperantisto dum sia tuta vivo. Li verkis kaj tradukis poemojn, estis SAT-peranto, kaj multe instruis la lingvon al la laboristoj de la ŝipkonstruejo.
#000014
Ankaŭ Mario entuziasmiĝis pri Esperanto. Du monatojn post la komenco de la kurso, li ekkorespondis kun esperantistoj el multaj landoj de Orienta Eŭropo, kio daŭris pli ol 20 jaroj. Li eĉ vizitis esperantistan amikon en Ĉeĥoslovakio en 1969.
#000015
Subite, la 12an de decembro de 1969, pro bomba atenco en Placo Fontano de Milano 17 homoj mortis kaj 88 vundiĝis. Nun oni scias, ke tiun masakron kaŭzis ekstremdekstruloj kunlabore kun la italaj kaj usonaj sekretaj servoj. Tamen, oni unue akuzis la anarkiistojn. Laŭ la tiama urba policestro malriĉa fervojisto (kaj esperantisto) Giuseppe Pinelli (1928-1969) sinmortigis en policejo pro sia kulposento. Lian forpason senmortigis la Nobel-premiito Dario Fo, per la teatraĵo Morte accidentale di un anarchico [Akcidenta morto de anarkiisto].
#000016
Alia anarkiisto, kiu ricevis la viziton de la policanoj en sia hejmo estis Mario Candotto. Ili ne povis kompreni kial li havis tiom da leteroj el Sovetunio kaj aliaj komunistaj landoj en iu stranga lingvo, kiun ili tute ne konis. Bonŝance la edzino sukcesis klarigi la aferon kaj la risko de Esperanto kiel danĝera lingvo restis nur ektimo. Post tia polica persekutado la tuta liberecana grupo en la urbeto malaperos.
#000017
De multaj jardekoj, Mario Candotto kunlaboras kun ANPI (Nacia Asocio de Partizanoj de Italio) kaj ANED (Nacia Asocio de eksdeportitoj en la naziaj koncentrejoj). En 2015 li partoprenis la 70-an datrevenon de la liberiĝo de Dachau, kune kun tiamaj usonaj soldatoj kaj ĉeestanta Angela Merkel, kancelierino de Germanio. Optimisme li aktivas de pluraj jardekoj klarigante pri sia sperto en lernejoj, kongresoj kaj okaze de memortago. Plurfoje li akompanis lernejanojn al Mauthausen, Auschwitz, Risiera di San Sabba, Dachau...[1] Li celas, ke tio kio okazis neniam plu okazu. Tial li rekomendas empation kaj amon. Alivorte, pere de internaciismo ni ekkonu pli bone la aliajn, ĉar ni ĉiuj kundividas la homan rason.
#000018
Bildo : desegno de deportito al Dachau.
#000036
Militrakonto est le carnet de bord d’une recherche sur l’imaginaire transnational de la seconde guerre mondiale à travers les sources en espéranto.
Afrikaans – العربية – Bahasa Indonesia – Català – Deutsch – Español – Esperanto – English – Français – עִבְרִית – Italiano – 日本語 – Magyarul – Po polsku – Português – Русский
#000042
“Realisma kaj vera rakonto” pri la mondo: La alveturado de Lucien Péraire orienten (1928-1932)De arda kredanto al disidentoLa malmilito de svisa esperantistoLa taksiisto kaj la naŭ krucoj
#000043