Dum la kaosa lasta duonjaro de la dua mondmilito en Budapeŝto la sveda diplomato Raoul Wallenberg (1912-1947) savis la vivojn de miloj da judoj, al kiuj li donis svedajn protektajn dokumentojn. Sed malmultaj scias, ke la help-agado kaj disdonado de svedaj protektaj dokumentoj jam antaŭ la alveno de Wallenberg al Budapeŝto estis komencita de la sveda esperantisto Valdemar Langlet (1872-1960) kaj lia edzino Nina Langlet (1896-1988), filino de la rusa pioniro de Esperanto Nikolaj Borovko (1863-1913).
#000002
Raoul Wallenberg, ido de prestiĝa sveda familio, estis forportita de la sovetiaj sekurservoj, pereis en Moskvo 1947 kaj iĝis mondfama. La geedzoj Langlet travivis sed perdis sian tutan posedaĵon kaj estis grandparte forgesitaj post sia reveno al Svedio.
#000003
En 1930-31 la paro loĝis en Dubrovnik en Jugoslavio. Poste ili translokiĝis al Budapeŝto, kie ili restis dum 14 jaroj. Tie Valdemar Langlet laboris kiel universitata lektoro pri la sveda lingvo, kaj aldone oficis en la konsulejo de Svedio. La nivelo de la diplomatia reprezento de Svedio en Budapeŝto altiĝis post kiam Germanio aneksis Aŭstrion en 1938 kaj la legacio de Svedio en Vieno estis translokita al Budapeŝto.
#000007
En marto 1944 la germanoj enmarŝis en Hungarion. La situacio de judoj kaj aliaj grupoj persekutataj de la nazioj iĝis tre danĝera, kaj en majo Valdemar kaj Nina Langlet komencis sian sav-agadon. Nome de Sveda Ruĝa Kruco ili aranĝis loĝadon, manĝadon kaj sanprizorgon por miloj da rifuĝintoj. Same nome de Sveda Ruĝa Kruco Valdemar Langlet disdonis al persekutatoj neoficialajn ”protekt-leterojn”, kiuj helpis dekmilojn da judoj. Similan agadon, sed nome de la legacio de Svedio, poste entreprenis ankaŭ Raoul Wallenberg, kiu alvenis al Budapeŝto en julio 1944.
#000008
En sia libro Kaoso en Budapeŝto Nina Langlet rakontas, ke pluraj malsanulejoj, katolikaj monaĥejoj kaj muzeoj petis la protekton de Sveda Ruĝa Kruco, kiun Valdemar Langlet reprezentis. ”Ok domoj kaj privataj apartamentoj estis disponigitaj al Valdemar, kaj fine Valdemar iĝis unu el la plej grandaj ’domposedantoj’ en Hungario”, ŝi skribas.
#000009
Dum la ĉiam pli kaosa kaj danĝera aŭtuno Valdemar kaj Nina Langlet estis ĉasataj de la hungaraj nazioj, kaŝiĝadis diversloke en la urbo sed neniam ĉesis disdoni novajn protektleterojn, eĉ se ties valoro grave malpliiĝis post kiam eĉ la legacio de Svedio estis sturmita de la sagokruculoj. Sed en januaro 1945 la sovetia armeo eniris Budapeŝton kaj la nazioj estis forpelitaj. Tiam la sovetiaj trupoj arestis Raoul Wallenberg, eble pro liaj kontaktoj kun la nazioj, kiujn li per diversaj argumentoj klopodis persvadi respekti la ”protektitajn” domojn, aŭ pro supozata spionado por Usono.
#000011
Interalie ilin mirigis la multaj domoj kun svedaj flagoj kaj svedaj protekt-ŝildoj. Ekzemple en Buda estis granda strato, Pasaréti-ut, kie ĉiuj domoj krom malmultaj esceptoj estis ”svedaj”. La rusoj demandis, kiel povas esti, ke estas tiom da svedoj en Budapeŝto, kaj ili miris, kien malaperis la hungaroj. Mi devis klarigi al ili, ke temis pri posedantoj de svedaj protekt-dokumentoj, kiuj kredis, ke ili pro la ”pasporto” nun estas svedaj civitanoj.
#000014
Fine en majo Valdemar kaj Nina Langlet forveturis el Hungario tra Rumanio kaj de tie plue per vartrajno al Istanbulo. Tra centra Eŭropo ne eblis veturi, kaj tra Sovetio la nediplomatoj ne rajtis veturi. Do el Istanbulo ili veturis per ŝipo, kiu alvenis al Gotenburgo en Svedio nur en septembro.
#000015