Ekde 1928 Afûk estas estiminda organizo kies misio estas promocii la frisajn lingvon kaj kulturon en ĉiuj tipoj de spacoj en la nederlanda provinco Frislando. La lingvo sukcesis konserviĝi en ĉiutaga vivo kaj, laŭ Afûk, preskaŭ ĉiuj el la 642 000 loĝantoj de la provinco komprenas la lingvon. Laŭ la retejo de Afûk, “tio signifas ke oni povas renkonti la frisan kaj uzi ĝin ie ajn en la provinco” ĉe la bakejoj, en la superbazaroj, en la librejoj, ĉe la kuracistaj oficejoj, en lernejoj, ĉe la kartoklubo, en la sportejoj, sur signoj de urboj kaj vilaĝoj, en la amaskomunikiloj, en la teatro kaj ĉe laboro”.
#000003
La kontribuo de Afûk inkluzivas la liveradon de lingvaj kursoj por plenkreskuloj, la eldonadon de elektronikaj libroj kaj magazinoj, la kreadon de aplikaĵoj kaj la iveradon de konsultaj servoj por kompanioj kaj organizoj pri kreado de politiko kuraĝiganta la lingvouzadon.
#000004
La organizaĵo estas bone konata al Mirjam Vellinga, kiu estis kreskigita de frisoparolantaj gepatroj. Nur kiam ŝi transloĝiĝis de Frislando por studi en la Universitato de Groningeno, ŝi aprezis kiom unika estas la lingvo kaj “la sociaj, psikologiaj kaj politikaj faktoroj, ligitaj al parolado de minoritata lingvo”. Ŝi baldaŭ transiris de studado de la angla al studado de la frisa kaj baldaŭ post bakalaŭriĝi komencis labori por Afûk, kie ŝi restis por dudek jaroj. Aktuale ŝi tenas sian pozicion de projekta gvidanto de la internaciaj projektoj.
#000005
Rising Voices intervjuis Miriam per retpoŝto.
#000007
Half of all Frisians are able to read Frisian easily. However, a small proportion of Frisians have a good written command of their language. This number has steadily increased in recent years. This is due to education and the increasing use of social media in Frisian. There are concerns about the language transfer from parents to their children. That is slowly decreasing and one of the most important factors to keep a language alive.
#000010
The online state is on an intermediate level so to speak. On the one hand, several applications have been developed. On the other hand, it are usually not the big tech companies that automatically develop their applications in Frisian.
#000011
The following applications are now available:
#000012
Google Translate through community development
Facebook in Frisian through community development
Gboard and Swiftkey as automatic text predictors
Frisian as a language in Microsoft Office with built-in spelling and grammatical corrector on Windows operating systems (however, this has to be downloaded separately, and is not automatically integrated in updates and when people buy Microsoft Office software).
Navigation in Frisian through Waze
Online Frisian-Dutch dictionaries and translation tools
#000013
Nuntempe iom pli ol duono de la loĝantaro en Frislando parolas la frisan kiel sian unuan lingvon kaj ĉirkaŭ 75% de la loĝantaro parolas la frisan en ĉiutaga vivo. Preskaŭ ĉiuj en la provinco kun proksimume 650 000 loĝantoj povas kompreni la lingvon: ĉirkaŭ 95%. Tio signifas ke oni renkontas la frisan ie ajn en ĉiutaga vivo.
#000014
Duono de ĉiuj frisoj povas legi en la frisa ĉiutage. Tamen eta parto de la frisoj havas bonajn skribokapablojn en sia lingvo. Tiu ĉi nombro konstante kreskis en lastaj jaroj. Tio okazis danke al edukado kaj kreskanta uzo de sociaj amaskomunikiloj en la frisa. Ekzistas zorgoj pri la lingva transdono de gepatroj al iliaj infanoj. Ĝi malrapide malkreskas kaj estas unu el la plej gravaj faktoroj de lingva vivsubtenado.
#000015
La reta statuso estas meznivela. Unuflanke kelkaj aplikaĵoj estis evoluigitaj. Aliflanke grandaj kompanioj kutime ne kreas aŭtomate siajn aplikaĵojn en la frisa.
#000016
Jenaj aplikaĵoj nun estas alireblaj:
#000017
• Google Translate danke al komunuma evoluigo
#000018
• Facebook en la frisa danke al komunuma evoluigo
#000019
• Gboard kaj Swiftkey kiel aŭtomataj lingvosugestiloj
#000020
• La frisa kiel lingvo en Microsoft Office kun integrita ortografia kaj gramatika korektiloj en Vindozo (tamen ĝi devas esti elŝutita aparte kaj ne estas aŭtomate integrita en aktualigoj kaj kiam homoj aĉetas programaron de Microsoft Office)
#000021
• Navigado en la frisa per Waze
#000022
• Retaj frisa-nederlandaj vortaroj kaj tradukiloj
#000023
RV: Kio estas viaj motivoj por strebi al la reprezentado de via lingvo en ciferecaj spacoj?
#000024
RV: Priskribu iujn el la defioj kiuj malhelpas al via lingvo esti plenforte uzata rete.
#000027
MV: For the big tech companies investing in smaller languages is economically not very interesting. That means you always have to ask and lobby for it and that it takes a lot of time for your language to be included. Most of the speakers by that time are used to using the dominant language for that specific application and it is very hard to win them back. It always takes extra effort and money to get your language included. We are particularly interested in technology that is applied in the home as the home domain is still very strong when it concerns the use of Frisian. Through technology other languages are however introduced in the home, think of smart home appliances, social care robots, etc., which threatens the natural space that our language has in the home. Children are especially sensitive to this and will therefore attach less value to their own language.
#000028
Por grandaj teknologiaj kompanioj investado je malpli grandaj lingvoj estas ekonomie ne interesa. Tio signifas ke vi ĉiam devas peti kaj lobii por tio kaj tio konsumas multe da tempo por ke via lingvo estu inkludita. Plejparto de la parolantoj dume alkutimiĝis uzi la dominantan lingvon por tiu ĉi specifa aplikaĵo kaj estas vere malfacile regajni ilin. Tio ĉiam postulas enormajn klopodojn kaj monon por fari vian lingvon inkluzivita. Ni speciale interesiĝas pri teknologioj kiuj estas aplikataj hejme, ĉar la hejmo estas ankoraŭ vera fortikaĵo kiam temas pri la uzado de la frisa. Danke al teknologioj, aliaj lingvoj tamen eniris la hejmon, danke al saĝhejmaj aplikaĵoj, prizorgaj robotoj ktp, kio minacas la naturan spacon de nia lingvo hejme. Infanoj estas speciale sentemaj al tio ĉi kaj pro tio donos malpli da valoro al sia propra lingvo.
#000029
RV: Kiujn konkretajn paŝojn vi konsideras farendaj por kuraĝigi junajn homojn komenci la lernadon de sia lingvo aŭ daŭrigi ĝian uzadon?
#000030
MV: At the moment we are focusing both on language learning and language awareness and assertiveness in schools (primary, secondary and vocational education). It is important that younger people learn the language and are able to speak, read and write it, but it is also important that they feel comfortable using it, understand more about their language behavior and language use and the mechanisms behind that. Peer to peer conversations about their language use and specific assignments at school that focus on working with the language in a practical way (thinking about how Frisian can become more visible in the company where they do their internship for instance) work very well in our experience.
#000031
In order to make it easier for young people to use the language digitally, we have developed several translation tools and there are other tools available as well, like Gboard and Swiftkey. Not everyone knows that they are there, so we are also focusing on promoting those tools in an attractive way (short clips, distributed on several social media platforms).
#000032
For the next generations to use the language it is essential to educate young parents about the value of the minority language and how to raise children multilingual in different situations. In Fryslân there is a magazine and an online platform to inform young parents about this and they receive a special language gift (Taalkado) when they register the birth of their child with the local government.
#000033
Nuntempe ni koncentriĝas je lernado, konsciado kaj firmigado de la lingva ĉeesto en lernejoj (bazaj, mezaj kaj profesiaj). Estas grave ke junaj homoj lernu la lingvon kaj povu paroli, legi kaj skribi en ĝi, sed ankaŭ gravas ke ili sentu sin komforte uzante ĝin, komprenu pli bone sian lingvan konduton kaj lingvouzon kaj iliajn mekanismojn. Rektaj konversacioj pri ilia lingvo kaj specifaj taskoj en lernejoj fokusiĝantaj je laboro kun la lingvo en praktika maniero (pensado pri kiel la frisa povas iĝi pli videbla en la kompanio kie ili trapasas staĝon ekzemple) bone funkcias laŭ nia sperto.
#000034
Por fari pli facila por junuloj la uzadon de la lingvo en cifereca formo, ni evoluigis kelkajn tradukilojn kaj estas aliaj iloj alireblaj kiel Gboard kaj Swiftkey. Ne ĉiu scias ke ili ekzistas, do ni koncentriĝas ankaŭ je promociado de tiuj iloj en alloga maniero (per mallongaj filmetoj, distribuitaj en kelkaj sociretaj platfomoj).
#000035
Por ke la sekvaj generacioj uzu la lingvon gravas eduki junajn gepatrojn pri la valoro de la minoritata lingvo kaj pri kiel kreskigi plurlingvajn infanojn en diversaj situacioj. En Frislando estas magazino kaj reta platformo kiuj informas junajn gepatrojn pri tio ĉi kaj ili ricevas specialan lingvan donacon (Taalkado) kiam ili registras la naskon de sia infano ĉe la loka registaro.
#000036
Elvi Sidheri, foto de la aŭtoro, uzata kun permeso.
#000038
Li estis kvar tagojn inter la plastaj seĝoj en la Baraĥa flughaveno en Madrido [ĉiuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojaĝis por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa España (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [ĉiuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Góngora kaj García Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasĉambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn aŭ estis plananta ekloĝi en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaĵoj.
#000039
Li ne povis atendi plu kaj decidis malantaŭeniri. Lia pacienco atingis sian limon. “Se Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankaŭ ne volas eniri Hispanion”, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin ĝis hodiaŭ: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo.
#000040
Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reĝimo de Enver Hoĝa (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiaŭ de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, eĉ kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne loĝas nur en Albanio. Ili konsistigas la ĉefan etnon en Kosovo (ĉirkaŭ 93%), la ĉefan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan ĉeeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eŭropo [ĉiuj eo].
#000041
Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko ĉar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dediĉis du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dÿ bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A España con Amor (Sama titolo en originala verkaĵo albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021.
#000042
Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpoŝto kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita.
#000043
Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?
#000044
Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la España de mis sueños de juventud, la que había conocido leyendo a Lope de Vega, Góngora y García Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no sentí ningún resentimiento hacia España. Volví a los pocos años, en 2004, y después muchas otras veces, cada vez que podía. De hecho, después de dos décadas tomé esa experiencia como inspiración y la plasmé como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A España con amor, por más que el libro no sea autobiográfico.
#000045
Ĝi estis tre ŝoka, ĉar mi rimarkis ke la Hispanio de miaj sonĝoj en mia juneco, kiun mi konis legante Lope de Vega, Góngora, Gracía Lorca, estis io alia. Sed, kvankam mi konstatis ke realeco malsamas, mi ne sentis ian rankoron kontraŭ Hispanio. Mi revenis ene de kelkaj jaroj, en 2004, kaj poste multalifojojn, ĉiufoje kiam mi povis. Fakte, post du jardekoj mi prenis tiun sperton kiel inspiron kaj reflektis ĝin kiel aŭtoro en parto de mia libro eldonita en 2021, Al Hispanio kun Amo, malgraŭ tio ke la libro ne estas aŭtobiografia.
#000046
Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto
#000047
Kiel vi rekonektis kun la hispana mondo poste?
#000048
Fui a América casi inmediatamente después de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las raíces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a República Dominicana y al principio me sentí casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi país la cultura y la lengua italianas están muy presentes. Y después empecé a apreciar la forma relajada en que vivían los lugareños, el clima, la naturaleza, el mar azul y la música. Después en Cuba me sentí muy atraído por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubrí que, aunque España y América Latina tienen orígenes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoamérica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de España y de Europa.
#000049
Mi ris al Ameriko preskaŭ tuj post ĉi tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre taŭga ĉar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, ĝia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskaŭ hejme ĉar ĝi estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre ĉeestas. kaj poste mi komencis estimi la malstreĉitan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [ĉiuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaĵoj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eŭropo.
#000050
Kion vi povus rakonti al ni pri ĉi tiuj kulturaj diferencoj inter Hispanio kaj Latinameriko el via perspektivo kaj viaj spertoj?
#000051
España es casi un típico país de Europa Occidental: desarrollado, moderno, de mentalidad abierta, aunque mantiene sus raíces mediterráneas. América Latina ha heredado la mayor parte del legado cultural español, como su lengua y muchas tradiciones, pero también ese maravilloso Nuevo Mundo ha creado su propia conciencia, a partir de la mezcla de muchas culturas y etnias que emigraron a lo largo de los siglos y se fusionaron con el componente nativo y con personas de otros orígenes como África y Asia.
#000052
Hispanio estas preskaŭ tipa okcidenteŭropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam ĝi konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaĵo, kiel ĝian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankaŭ tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaĵo de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandiĝis kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio.
#000053
En tiu miksaĵo de kulturoj en Latinameriko, kiel vi vidas, el Albanio, tiun denaskan komponenton kiun vi mencias kaj ĝian interagadon kun aliaj kulturoj? Ĉu vi vidas similecojn inter tiu realaĵo kaj via balkana kunteksto?
#000054
Las poblaciones indígenas conforman la parte más importante de la imagen que tenemos de América Latina, y en particular la que yo tengo como hispanófilo porque son el corazón mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y raíces que aportaron civilizaciones históricas y también en el aporte de culturas nativas: sin ellas América Latina no sería la misma.
#000055
La península balcánica también ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la región siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos.
#000056
La indiĝenaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, ĉar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaĵo de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankaŭ pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama.
#000057
La Balkana Duoninsulo ankaŭ estis loĝata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forĝita de la miksaĵo de ĉi tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj.
#000058
Ĉu vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?
#000059
Seguramente podemos encontrar muchas, sí. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problemáticas comunes como falta de estabilidad, problemas económicos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democráticos híbridos. Afortunadamente también compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegría, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el día a día que nos permite apreciar los pequeños placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la América Latina de Europa en muchos aspectos hermosos.
#000060
Ni certe povas trovi multajn, jes. Kvankam mi ne ŝatas paroli pri negativaj aspektoj, ni menciu ke en ĉi tiuj du regionoj estas oftaj problemoj kiel manko de stabileco, ekonomiaj dilemoj, registaraj krizoj, pasintaj diktaturoj kaj hibridaj demokratiaj sistemoj. Feliĉe ni ankaŭ kundividas sintenon en la ĉiutaga vivo de travivado kun ĝojo, ni estas koleruloj, ni malestimas malfacilaĵojn kiujn ni alfrontas kaj estas certa ĝuo de la malrapideco en la tago al tago kiu permesas al ni estimi la malgrandajn plezurojn kiuj estas prezentitaj al ni. Mi ŝatas pensi ke, iel, Balkanoj estas la Latinameriko de Eŭropo en multaj belaj aspektoj.
#000061
Ĉu ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas ĉar ne ekzistas ekvivalentoj?
#000062
Creo que sí. Pienso en la muy típica palabra española “siesta” que puede traducirse fácilmente con la palabra albanesa “kotem”: una especie de siesta relajante, que también implica una tradición del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos.
#000063
Mi kredas ke jes ja. Mi pensas pri la tre tipa hispanvorto “siesta” [eo: siesto] kiu oni povas facile traduki per la albana vorto “kotem”: speco de malstreĉa dormeto, kiu ankaŭ implicas tradicion de malrapida ĝuo de la vivo kiun ambaŭ kulturoj kundividas.
#000064
Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu ĝi estus?
#000065
La que siempre me ha fascinado es “hermosa”, ya que es una de las primeras palabras que aprendí al leer el libro “La judía de Toledo” de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judío alemán sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judía a quien llamaban la “Fermosa”. Para mí, España y el mundo y culturas hispánicas son simplemente hermosas.
#000066
Tiu kiu ĉiam fascinis min, estas “hermosa” [eo: bela], ĉar ĝi estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron “La judía de Toledo” [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokaŭsto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reĝo Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis “Fermosa”. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj.
#000067
Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj aŭtoroj kiujn vi ŝatas aŭ pli ĝuas traduki?
#000068
Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de España o de América Latina, y debo señalar que mi primera traducción del español fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo –uno de los poetas más difíciles de traducir–, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre.
#000069
Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio aŭ Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas aŭtorojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej ŝatata verkistino, Elvira Sastre.
#000070
Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?
#000071
Poca y no está traducida. El clásico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: título original en albanés) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Española inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al español y yo siempre recomiendo su traducción por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. También me gustaría destacar mi libro A España con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y españoles desde la década de 1930 hasta nuestros días a través de tres historias de amor en tres épocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en España la novela policial La espía de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero español y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)
#000072
Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaĵo estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda aŭtoro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi ĉiam rekomendas ĝian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankaŭ ŝatus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj ĝis nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espía de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)
#000073
Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone ĉi tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadaré ĉiam aperas, sed kiuj aliaj estas?
#000074
La literatura albanesa está viviendo una especie de renacimiento, después de la caída del régimen totalitario en Albania, pero también en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que están creando una nueva ola sin vínculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo régimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli.
#000075
Kadaré es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los más de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras están inevitablemente vinculadas a aquel periodo histórico. Él supo jugar majestuosamente con la censura, señalando problemas que nadie más podría. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vírgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitución, las organizaciones criminales mafiosas y nada más, como si Albania y los albaneses fuéramos sólo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura.
#000076
La albana literaturo vivas specon de renaskiĝo, post la falo de la totalisma reĝimo en Albanio, sed ankaŭ en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reĝimo kaj ĝiaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini aŭ Kristaq Turtulli.
#000077
Kadaré estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfeliĉa fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri ĉiam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vírgenes Juradas (Ĵuritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazaŭ Albanio kaj albanoj estas nur tio. Ĝi estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio aŭ al ĝia literaturo.
#000078
Efektive, kiam oni parolas pri “Albanio” kaj “Kosovo”, oni kutime proliferigas negativajn, aŭ almenaŭ antaŭmodernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontraŭstari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?
#000079
Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quizás, porque les resulta más fácil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atención en el carácter cosmopolita ancestral típico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad característica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judíos en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa ­–código de honor tradicional albanés­– nuestra actitud alegre y nuestra obstinación y carácter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regímenes opresores.
#000080
Samkiel eksterlandanoj, albanaj aŭtoroj kutime fokusiĝas pri tio, eble, ĉar ili trovas ĝin pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontraŭe, mi ĉiam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito aŭ en la ricevo de rifuĝintoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaĵoj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reĝimoj.
#000081
Kiun estontecon de kunlaboro ni povas atendi inter la albana mondo kaj la hispana mondo konsiderante ke ili estas ekstercentraj areoj de tutmonda kultura produktado?
#000082
Estoy seguro de que seguirán construyéndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a través de la literatura, y daré lo mejor de mí para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor.
#000083
Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos daŭre konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en ĉi tiu kunteksto, kiel aŭtoro kaj kiel tradukisto.
#000084
Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa inĝeniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko.
#000087
Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam ĝi evidentiĝis populara inter familio kaj amikoj, li metis ĝin en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj iĝis populara hejma amuzaĵo. Ĝia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj — stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton — inundis la bendojn de niaj sociaj retoj.
#000088
Wordle okupis nian imagon ĝis tia ekstremo, ke ĝi estis nomita “gisto de Omicron”. Sed kial ni ŝatas ĝin tiom multe?
#000089
Wordle is the sourdough starter of Omicron.
#000090
Wordle estas la gisto de Omicron.
#000092
Kial ĉiuj freneziĝis pro Wordle?
#000093
La sukceso de la ludo estis atribuita al ĝia simpleco: ĝi petas vin diveni kvinliteran vorton kaj donas al vi ses provojn, montrante al vi ĉu iu el la elektitaj de vi literoj estas en la sekreta vorto kaj ĉu ili estas lokitaj en ĝusta pozicio.
#000094
Iuj ankaŭ aprezas la ludon ĉar ĝi estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke ĝi postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam ĝi montras al vi viajn personajn rezultojn).
#000095
Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon.
#000096
“Mi pensas ke homoj ŝatas ke estas tiu ĉi aĵo en Interreto kiu simple estas amuza”, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. “Ĝi ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj aŭ pupiloj. Ĝi simple estas amuza ludo”.
#000097
La 1-an de februaro la zelotoj de la ludo vekiĝis kun la novaĵo ke The New York Times aĉetas Wordle kontraŭ “nenomita sepcifera sumo”. Wardle publikigis emocian afiŝon ĉe Tvitero, dirante ke li estis “ĝojega” pro la kontrakto kaj aldonante ke la ludo “iĝis io pli granda ol li iam imagis”.
#000098
It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me — from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries.
#000099
On the flip side, I'd be lying if I said this hasn't been overwhelming. After all, I am just one person, and it is important to me that, as Wordle grows, it continues to provide a great experience to everyone.
#000100
Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da ĝojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi — de Wordle unuiganta forajn familianojn ĝis provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado.
#000101
Ĉe alia flanko mi mensogus se mi dirus ke ĉio ĉi ne estis ŝoka. Ĉar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas ĝi plu provizas grandajn spertojn al iu ajn.
#000102
Kvankam la ĵurnalo promesis ke la ludo “unue restos senpaga”, multaj timis ke la aĉeto baldaŭ lasos ilin sen ilia ĉiutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage.
#000103
Eĉ pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantaŭ ĝi povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis ĝin en ĉiu ajn imagebla variaĵo.
#000104
Wordles of the World (gastigata ĉe gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskiĝoj de la ludo en diversaj lingvoj. Ĝi enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon “trioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon”.
#000105
Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of ‘#wordle’ games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible.
#000106
Have fun playing with your language(s), and remember: una lingua numquam satis est. 
#000107
Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de ‘#wordle’-ludoj el la tuta mondo, celanta esti laŭeble plej kompleta.
#000109
Amuziĝu ludante kun viaj lingvo(j) kaj memoru: una lingua numquam satis est. 
#000110
La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazaĥa, sed ankaŭ inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (ĝi nomiĝas Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina.
#000111
Luda revivigo de indiĝenaj lingvoj
#000113
La populareco de la ludo ankaŭ kreis novajn oportunojn por promocii indiĝenajn lingvojn: loĝanta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de “Mahina ‘Ōlelo Hawai‘i” (Monato de la havaja lingvo).
#000114
Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indiĝena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio.
#000115
Estas ankaŭ aliaj renaskiĝoj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas ŝlosilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antaŭa vorto en la vico, kaj Absurdle, “konkura” versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu “aktive klopodas eviti doni al vi la respondon”.
#000116
Estas ankaŭ Lewdle, kiu, kiel vi divenis, estas bazita sur vortaro el obscenaj kaj maldecaj vortoj, kaj Custom Wordle, kiu ebligas al vi fari vian propran ludon enigante vorton kiun aliaj devas diveni (ĝi estas pruvite populara en lernejaj klasĉambroj).
#000117
En la mondo kie niaj ĉiutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto — duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo.
#000118
La Nobel-premio pri literaturo de 2021 iris al la tanzania verkisto Abdulrazak Gurnah [eo] — ŝajnas, ke afrika literaturo [eo] finfine ricevas la atenton, kiun ĝi meritas. Tamen, konga-aŭstria aŭtoro Fiston Mwanza Mujila asertas, ke videbleco de afrikaj aŭtoroj, precipe la franclingvaj, ankoraŭ restas defio kiu inspiras novan generacion esplori novajn lingvajn mediojn.
#000121
Ŝajnas, ke 2021 estas la jaro de afrika literaturo. Krom la Nobel-premio pri literaturo, aliaj prestiĝaj premioj estis aljuĝitaj al afrikaj kaj afrik-eŭropaj verkistoj. La Premio Neustadt de 2022, kiu estas anoncita dum la antaŭa jaro 2021, kaj en la pasinteco montris multajn estontajn Nobel-premiitojn [eo], iris al la senegala romanisto Boubacar Boris Diop. La premion Camões [eo] gajnis la mozambikanino Paulina Chiziane. La Premio Booker por Fikcio iris al la sudafrika Damon Galgut [eo], dum la Premion Internacia por Tradukita Fickio gajnis franco-senegala David Diop [eo]. La Prix Goncourt [eo], verŝajne la plej prestiĝa literatura premio de Francio, iris al al senegalano Mohamed Mbougar Sarr.
#000122
Sed ĉu tio povus esti la kazo de la arbo, kiu kaŝas la arbaron?
#000123
La lasta fojo kiam afrika aŭtoro, John Coetzee [eo], gajnis la Nobel-premion estis en 2003. La lasta fojo kiam nigra aŭ miksrasa verkisto ricevis la premion Goncourt estis Patrick Chamoiseau en 1992 kaj Marie NDiaye [eo] en 2009.
#000124
Por aŭdi, kion spertas franclingvaj afrikaj verkistoj, Global Voices parolis kun Fiston Mwanza Mujila, aŭtoro kiu kreskis en Lubumbashi en la sudo de la Demokratia Respubliko Kongo (ankaŭ nomata Kongo-Kinŝaso aŭ DRK). Mujila estis edukita en la franca, sia dua lingvo post la svahila, kaj nun loĝas en Graz, la dua plej granda urbo de Aŭstrio, kie li fondis la transnacian literaturan festivalon Weltwortreisende [Mondvortvojaĝantoj, ndlr.]. Li verkas teatraĵojn en la germana kaj liaj teatraĵoj, kiuj radikas en la tradicio de Peter Handke kaj Elfriede Jelinek, estis prezentitaj en Vieno kaj Berlino. Lia fikcio estas produktita en la franca: lia unua romano “Tram 83′′, publikigita en 2014, estis tradukita de la franca al pli ol dekduo da lingvoj kaj ricevis plurajn premiojn, inkluzive de la germana Internacia Literatura Premio [germane: Internationaler Literaturpreis – Haus der Kulturen der Welt, ndltr.]. Lia lasta romano “La Danse du Vilain” (La Danco de la Fiulo) estis publikigita en 2020. Li ankaŭ verkas poezion, kaj lia kolekto “Le Fleuve dans le Ventre” aperis en 2013 kaj estas tradukita en la anglan. Li priskribas sin ĉefe kiel poeton kiu hazarde verkas teatraĵojn kaj romanojn.
#000125
Laŭ Mujila, male al siaj anglalingvaj egaluloj, franclingvaj afrikaj verkistoj alfrontas kelkajn defiojn, la unua el kiuj estas la karaktero de la franca literatura scenejo:
#000126
Alors que le Nigéria qui est une grande nation littéraire a des portes d‘entrée dans les maisons de renom aux US ou en Grande-Bretagne, l’écosystème littéraire est plus complexe pour les littératures francophones: Paris reste le seul centre de gravité et, souvent, de légitimation. Bruxelles et Genève sont plus au moins à la traîne.
#000127
Dum Niĝerio, granda literatura nacio, havas pordon malfermitan al ĉiuj ĉefaj eldonejoj en Usono kaj Britio, por franclingva literaturo, la literatura ekosistemo estas pli kompleksa: Parizo restas la sola centro de gravito, kaj ofte, ankaŭ de legitimeco. Bruselo kaj Ĝenevo restas pli-malpli malantaŭe.
#000128
La situacio estas malfacila ankaŭ en franclingva Afriko mem, laŭ Mujila :
#000129
En Afrique anglophone, le Nigéria, le Kenya et l'Afrique du Sud sont les grands pôles littéraires avec leurs revues comme Kwani? et Chimurenga, des maisons d’édition comme Cassava Republic. Pour l’Afrique francophone, le Sénégal et le Cameroun jouaient jadis ce rôle, par l’entremise des Nouvelles Editions Africaines du Sénégal et les éditions Clé. Au Congo-Kinshasa, nous payons les pots cassés de nos turbulences politiques. La littérature demeure encore un objet rare et désirable même si des initiatives d’ordre privé essaient de palier à la carence d’une politique culturelle nationale. L’institution de prix littéraires, tout comme la création des bibliothèques et des maisons d’édition sont une nouvelle espérance. Mais seuls la décoration et les bâtiments ne suffisent pas. Je suis persuadé que la matrice littéraire d’un pays dépend pour beaucoup de la qualité de son enseignement et du niveau de vie.
#000130
En anglalingva Afriko, Niĝerio, Kenjo kaj Sudafriko estas la ĉefaj literaturaj centroj kun siaj propraj revuoj kiel Kwani kaj Chimurenga, same kiel eldonejoj kiel ekzemple Cassava Republiko. Por franclingva Afriko, Senegalo kaj Kameruno ludis tiun rolon en la pasinteco, danke al eldonejoj kiel ekzemple Nouvelles Editions Africaines du Sénégal kaj éditions Clé. En Kongo-Kinŝaso, ni pagas la prezon de nia politika malstabileco. Literaturo restas malofta kaj dezirinda objekto eĉ se privataj iniciatoj provas kompensi la mankon de nacia kulturpolitiko. La kreado de literaturaj premioj, bibliotekoj kaj eldonejoj alportas esperon, sed nur havi konstruaĵojn kaj la dekoracion ne sufiĉas. Mi estas konvinkita, ke la literatura matrico de lando dependas grandparte de la kvalito de ĝia eduksistemo kaj de ĝia vivnivelo.
#000131
La vivgrava demando pri la elekto de lingvo
#000132
Por multaj verkistoj el postkoloniaj socioj, la elekto de la literatura lingvo ofte estas vivgrava dilemo. Ĉi tiu elekto foje venas kun akuzoj de kultura perfido de certaj partoj de tiuj socioj. Kelkaj ekzofonaj verkistoj [eo] elektas originalan solvon: verkado en tria lingvo, kutime senrilata al ilia hejma aŭ kolonia historio, kiel ekzemple la bengala-usona verkisto Jhumpa Lahiri [eo], kiu nun verkas fikcion en la itala.
#000133
Jen kiel Mujila priskribas sian propran demandadon kaj eblan novan direkton:
#000134
Si j’ai réussi à vivre en Autriche, c’est aussi parce que je viens de Lubumbashi au Congo, donc un endroit où la capitale Kinshasa ne joue pas de rôle important, et où Lusaka ou Johannesburg jouent un rôle plus grand car plus proches. Les gens du sud du Congo ne vont pas forcément en France ou en Belgique quand ils quittent le pays, et ne s’associent pas forcément aux communautés congolaises de l’étranger qui sont majoritairement lingalophones. Au sud on parle d’autres langues, comme le swahili.
#000135
J’ai parfois l’impression d’avoir trois ou quatre vies en même temps, car même si j’écris en français je ne le pratique pas au quotidien, j’écris en allemand qui est ma sixième langue, en dehors du swahili, du lingala et du tshiluba qui la langue de mes grands-parents. Quand j’écris en allemand, je dois me préparer, pareil en français, c’est le même rituel de préparation, c’est toute une expédition, je note des mots qui viennent à l’esprit, je recopie une page de Camus pour me replonger dans le bain linguistique. Mais depuis deux mois je me demande si je ne devrais pas changer catégoriquement de langue et ne plus écrire qu’en allemand. Je n’exclus pas d’abandonner le français.
#000136
La kialo de tio ke mi sukcesis pluvivi en Aŭstrio estas ke mi ja venas el Lubumbashi [eo], loko kie la ĉefurbo Kinŝaso ne ludas ŝlosilan rolon; Lusaka aŭ Johanesburgo estas pli gravaj, ĉar ili estas pli proksimaj. Homoj de suda Kongo ne nepre iras al Francio aŭ Belgio kiam ili foriras, kaj ne ĉiam kuniĝas kun la konga diasporo kiu parolas ĉefe la lingalan. En la sudo ni parolas aliajn lingvojn, kiel la svahilan.
#000137
Kelkfoje mi havas la senton, ke mi kondukas kvar vivojn samtempe, ĉar eĉ se mi verkas en la franca, mi ne praktikas tiun lingvon ĉiutage. Mi verkas en la germana, kiu estas mia sesa lingvo, krom la svahila [eo], la lingala [eo], kaj la luba [eo], la lingvo parolata de miaj geavoj. Kiam mi verkas en la germana, mi bezonas prepari min; same kun la franca, mi havas ritojn por prepari, tio estas kiel ekspedicio. Mi notas vortojn, kiuj venas al la menso, mi notas tutan paĝon el Camus [eo] por reeniri la lingvan medion. Sed dum la pasintaj du monatoj, mi komencis demandi min, ĉu mi ne ŝanĝu kategorie kaj skribu sole en la germana. Mi ne ekskludas tute forlasi la francan.
#000138
Mujila notas ke la konga literatura tradicio akceptas plurlingvecon: certaj verkistoj, kiel Richard Ali, verkas en la lingala. En la diasporo, aŭtoroj verkas en lokaj lingvoj: Daniëlle Zawadi verkas poezion en la nederlanda, JJ Bola en la angla, Kayo Mpoyi [eo] en la sveda.
#000139
Tio difinis lian fluan identecon, kiel li klarigas:
#000140
Un écrivain a comme outil principal la langue. Quand je me suis installé dans la Mitteleuropa, je me devais pour survivre comme auteur non seulement d’apprendre la langue allemande mais d’échafauder une généalogie littéraire. J’écris en français et en allemand mais ce dernier prend souvent le dessus. Je suis habitué à parler de littérature dans cette langue.
#000141
Quand je suis en France, on me définit comme écrivain autrichien. À Vienne on m’identifie comme écrivain de Graz, et en Allemagne comme écrivain autrichien. Au Congo on m’identifie comme écrivain congolais mais vivant en Autriche. Mon identité est polyphonique et mouvante. Mudimbe, philosophe congolais, parlait d’expérience ou de subjectivité africaine. J’ajouterais à cela une subjectivité autrichienne. Graz et Lubumbashi sont mes points de ralliement et d’observation, lieux à partir desquels j’élabore mon discours.
#000142
Por verkisto, lingvo estas ĉefa ilo. Kiam mi ekloĝis en Mitteleuropa, kiel ni germane nomas Centran Eŭropon, mi devis ne nur lerni la lingvon, sed starigi literaturan genealogion. Mi verkas en la franca kaj la germana sed verkado en ĉi-lasta lingvo pli oftiĝas. Mi kutimas paroli pri mia verkado en tiu lingvo.
#000143
En Francio, mi estas difinita kiel aŭstria verkisto. En Vieno, mi estas identigita kiel verkisto el Graz, kaj en Germanio kiel aŭstria aŭtoro. En Kongo, kiel konga verkisto loĝanta en Aŭstrio. Mia identeco estas polifona kaj moviĝanta. Mudimbe [fr], konga filozofo, kutimis paroli pri afrika subjektiveco aŭ sperto. Mi aldonus al tio la aŭstrian subjektivecon: Graz kaj Lubumbashi estas miaj punktoj de ligiteco kaj observado, lokoj de kie mi konstruas mian diskurson.
#000144
Unu termino kiu aperis pli elstare en la pasintaj jaroj estas la koncepto de afroeŭropano, kuntiriĝo de afrika kaj eŭropano. Jen la opinio de Mujila pri ĉi tiu nocio:
#000145
En Autriche, je me considère comme congolais, africain ou encore écrivain black autrichien, parce qu’être écrivain noir en Autriche n’est pas la même chose qu’être noir en France ou en Belgique. Je respecte ceux qui utilisent le terme d’Afropéen, mais chacun peut se définir à sa manière. L’Europe est grande, je préfère donc me référer aux termes d’Afrofrançais, Afrobelge, Afroautrichien pour mieux contextualiser.
#000146
En Aŭstrio, mi konsideras min kiel konganon, afrikanon aŭ kiel nigran aŭstrian verkiston, ĉar esti nigra en Aŭstrio ne estas la sama kompare al Francio aŭ Belgio. Mi respektas tiujn, kiuj uzas la terminon “afroeŭropano”, sed ĉiu povas difini sin laŭ sia deziro. Eŭropo estas granda, mi do preferas uzi la terminojn “afrofranca”, “afrobelga”, “afroaŭstria” por havigi pli da kunteksto.
#000147
Sed finfine, la plej forta identeco povus esti simple literaturo mem, kiel Mujila konkludas dirante, “fakte, literaturo estas mia sola kaj unika lingvo”, io kion li majstre montras en sia lasta romano:
#000148
Ce qui m’intéresse est le dynamisme interafricain, ainsi que la porosité des frontières héritées de la Colonisation. Mes deux romans sont des réflexions sur la gestion (post)coloniale et urbaine de l‘espace africain. “Tram 83′′ met à nu la fragilité des états nés de la colonisation—c‘est-à-par par hasard— où le discours sécessionniste se décline comme premier et dernier recours contre un nationalisme doublé d‘autoritarisme. “La Danse du Vilain” poursuit la même réflexion en mettant en lumière le devenir de la ville blanche, occupée aujourd‘hui par les enfants de la rue et autres marginaux.
#000149
Kio interesas min estas interafrika dinamiko, kaj la poreco de landlimoj hereditaj de la koloniismo [eo]. Miaj du romanoj estas pripensaĵoj pri la kolonia kaj postkolonia urba administrado de la afrika spaco. “Tramo 83′′ malkaŝas la malfortikecon de la ŝtatoj naskitaj el la koloniismo – naskitaj hazarde – kie secesiaj diskursoj [eo] evoluas kiel formo de rezisto kontraŭ naciismo kaj aŭtoritatismo. “La Danse du Vilain” daŭrigas pri la sama temo montrante la estontecon de la blankula urbego, nuntempe okupata de stratinfanoj kaj aliaj marĝenuloj.
#000150
Mujila finas kun noto de ironio pri la estonteco de afrika literaturo:
#000151
J’ai comme l’impression qu’on demande beaucoup à cette littérature. D’ailleurs, elle n'est même pas centenaire. Il faudrait peut-être la laisser en paix et revenir après 3 siècles. Je pense que notre regard sur l’Afrique et les littératures africaines va changer quand on s’attachera sûrement aux oeuvres.
#000152
Mi havas la impreson, ke oni multe postulas de la afrika literaturo, kiu cetere eĉ ne estas centjara. Eble ni devus lasi ĝin en paco kaj reveni post tri jarcentoj. Mi pensas, ke nia kompreno pri Afriko kaj afrika literaturo ŝanĝiĝos post kiam ni fokusos la literaturajn verkojn mem.
#000153
Aŭstralio akiros aron da submarŝipoj kadre de la alianco kun Usono kaj Britio [ĉiuj eo]. Ekrankopio de la video de ABC News
#000155
Tamen, la kritiko el Ĉinio [eo] iom mildis kompare kun la tondra kondamno kaj diplomatia reago de Francio [eo].
#000156
Streĉitecoj inter Aŭstralio kaj Ĉinio, ĝia ĉefa komerca partnero, kreskas de kelka tempo, kaj atingis pinton en 2020, kiam Aŭstralio petis sendependan esploron pri la originoj de KOVIM-19.
#000157
Kvankam la lastatempa alianco ne mencias eksplicite la Ĉinan Popolan Respublikon, AUKUS klare esperas bremsi la ambiciojn de Ĉinio en la Hindo-Pacifika regiono. La 17-an de septembro, la komuna deklaro de la Aŭstralia-Usonaj Ministraj Konsultoj referencis al la asertoj de la Ĉina Popola Respubliko pri mara ekspansio en la Sudĉina Maro. La ĉina registaro kritikis ĝian “kadukan pensmanieron de la Malvarma Milito”:
#000158
La ĉina nacia ĵurnalo Global Times estis senbrida en sia ĉefartikolo:
#000162
Australian troops are also most likely to be the first batch of Western soldiers to waste their lives in the South China Sea.
#000163
Aŭstraliaj trupoj plej verŝajne estas la unua aro de okcidentaj soldatoj kiuj perdos siajn vivojn en la Sudĉina Maro.
#000164
La interkonsento permesos al Aŭstralio aĉeti armilojn de Usono kaj Britio. La multekosta vendo inkluzivas ok nukleajn submarŝipojn [eo] kiuj anstataŭigos la ekzistantan programon de 90 miliardoj da aŭstraliaj dolaroj (65 miliardoj da usonaj dolaroj) kun Francio kontraŭ 12 elektraj/dizelaj ŝipoj. La submarŝipoj estos parte konstruitaj en Sudaŭstralio helpe de teknologio kaj kompetenteco de Usono kaj Britio.
#000165
La kosto ankoraŭ ne estas determinita, sed verŝajne ĝi superos la francan kontraktoprezon. Pli ol 20 jaroj povas pasi antaŭ ol la submarŝipoj estos liveritaj al la Aŭstralia Mararmeo.
#000166
Francio akuzas Aŭstralion pri “hipokriteco, malestimo kaj mensogoj”
#000167
La franca registaro deklaris ke ĝi estis “surprizita” de la interkonsento, kiun ĝi priskribas kiel “pikon en la dorson”. Francio retiris siajn ambasadorojn el Kanbero kaj Vaŝingtono [ĉiuj eo], tre nekutima movo por proksima aliancano. Simile, Britio ricevis fortan riproĉon de la francoj.
#000168
A nice little put-down of the administration of @BorisJohnson by the French ‘Just a junior partner of the US and Australia'! #r4today
#000169
Eta kaj dolĉa insulto al la registaro de Boris Johnson fare de la francoj “nura negrava aliancano de Usono kaj Aŭstralio”.
#000170
Francaj oficialuloj malkaŝe malestimis la interkonsenton, referencante al la “hipokriteco, malestimo kaj mensogoj” de Aŭstralio kaj nomante Brition “rezerva rado” en la interkonsento.
#000171
La aŭstralia ministro pri defendo forĵetis la francan kritikon, menciis ke ili jam spertis problemojn kun la kontrakto, kaj lia ministerio pri defendo proponis eblajn alternativojn komence de 2021. Siaflanke, aŭstralia ĉefministro Morrison avertis la francan kompanion pri la neceso sekvi la limdatojn.
#000172
Siavice, la ministro Peter Dutton anoncis la plifortigon de militaj ligoj kun usonaj trupoj kaj aerarmeoj, kio sugestas pligrandigon de la usona armea ĉeesto sur aŭstralia grundo.
#000173
Morrison deklaris ke la floto ne estos armita per atombomboj kaj ke li havas neniun intencon de establado de atomkonkurado en Aŭstralio.
#000174
Kvankam la interkonsento estis subtenita de la opozicia Laborista Partio, tio ne malhelpis al ĝi severe kritiki la registaron pro ĝia misadministrado de la interkonsento kaj pro malŝparo de mono. Post la deklaro, Paul Keating, eksĉefministro el la Laborista Partio, esprimis sian zorgon pri ebla perdo de nacia suvereneco:
#000175
Ĉi tiu pakto ligas Aŭstralion al la tuta usona armea implikiĝo kontraŭ Ĉinio.
Ĉi tiu interkonsento, AUKUS, sekvigos drastan perdon de aŭstralia suvereneco, ĉar fidi al (aŭ dependi de) usona militmaterialo senigos/prirabos Aŭstralion de ajna libereco aŭ elekto en iu ajn engaĝiĝo kiun ĝi povas konsideri taŭga, skribas Paul Keating
#000177
Estis ankaŭ kritiko de la registaro pro la evidenta drasta ŝanĝo en ĝia prefero rilate al la speco de submarŝipo:
#000178
The political class are engaged in rewriting the truth of the French deal to make it appear that we ditched French diesel subs in favour of US nuclear powered.
The French subs are nuclear. We were paying to have them converted to conventional diesel.
#000179
La politika klaso engaĝiĝas reverki la veron pri la interkonsento kun Francio, por ŝajnigi ke ni forĵetis la submarŝipojn favore al franca dizelo por la usonaj nukleaj [submarŝipoj]. Francaj submarŝipoj estas nukleaj. Ni estas pagantaj por ke ili funkciu per konvencia dizelo.
#000181
En Aŭstralio oni traktis la skandalon kun bona dozo de humuro, kiel en la populara satira retejo The Shovel:
#000182
The Australian government has spent about $4 billion so far to get zero submarines. If they’d asked us we would’ve done it for half that.
#000183
La aŭstralia registaro ĝis nun elspezis 4 miliardojn por ne ricevi iujn ajn submarŝipojn. Se ili demandus nin, ni farus tion je duono de tiu ĉi sumo.
#000185
La diplomatia konflikto estis la ĝojo de karikaturisto la tutan semajnon:
#000186
- La aŭstralia ŝipo de Ŝia Moŝto “That fella Down Under” (ndlt.: ĉi tio signifas, “tiu ulo malsupre”), kiel ĝi nomiĝas?
Peti prezidenton Biden nomi nian unuan nuklean submarŝipon verŝajne ne estis bonega ideo.
– Aŭstralia-Franca submara kontrakto: Pardonu mian francan.
– Ĉu vi konscias ke estus pli malmultekoste importi ilin el Ĉinio?
Jen kiel niaj karikaturistoj reflektis la hieraŭan grandan deklaron.
Ĉiuj viaj demandoj pri submarŝipoj estas responditaj.
#000189
This week’s cartoon, by @jonkudelka: #AusPol
#000191
Por aldoni brulaĵon al la afero, usona prezidento Joe Biden ŝajnis forgesi la nomon de ĉefministro Morrison dum komuna gazetara konferenco, nomante lin “la ulo ‘tie malsupre’ (neformala nomo por Aŭstralio)”.
#000194
La gvidanto de la Verduloj en Aŭstralio inkludis ĉi tiun stultan eraron en plia atako kontraŭ AUKUS:
#000197
The greatest threats to Australia are the climate crisis, the housing crisis, the mental health crisis & COVID.
#000198
We urgently need to spend $ on what actually matters.
#000199
Not subs to fuel the warmongering fever dreams of a PM whose name Joe Biden doesn't even remember.
#000200
La plej grandaj minacoj al Aŭstralio estas klimata ŝanĝo, la loĝeja krizo, la mensa sankrizo kaj KOVIM.
#000202
Ni urĝe bezonas elspezi $ por tio kio vere gravas.
#000203
Ne en submarŝipoj kiuj instigas la militemajn fantaziojn de ĉefministro kies nomon Joe Biden eĉ ne memoras.
#000204
Bandt antaŭe nomis la ŝipojn “ŝvebaj Ĉernobiloj” referencante al iliaj nukleaj reaktoroj.
#000205
Kelkaj aŭstralianoj elstarigis la malboniĝon de aŭstralio-francaj rilatoj:
#000206
Message from a French friend in Paris: “I wanted to underline the level of anger that exists here in France at the moment. Your government is an embarrassment, you already know that – but the damage regarding the Australian image here is huge.”
#000207
Mesaĝo de franca amiko el Parizo: “Mi volis substreki la nivelon de indigno ĉi tie en Francio nuntempe. Via registaro estas honto, vi scias tion, sed la damaĝo suferita de la bildo de Aŭstralio estas nekalkulebla.”
#000209
Dume, francaj oficialuloj intensigas kritikon de la AUKUS-nacioj kaj proponas ĉesigi liberkomercan intertraktadon inter Eŭropa Unio kaj Aŭstralio:
#000210
France is throwing down the gauntlet to the other EU countries, who have to decide whether to help a humiliated Paris weaken China’s main rival in the Indo-Pacific, a region the EU has newly devoted itself to. 
#000211
NOVAĴO: Clément Beaune, franca sekretario pri eŭropaj aferoj, diras ke daŭrigi intertraktadon kun Eŭropo pri komerco kun Aŭstralio nun estas “nepensebla”.
Francio defias la aliajn landojn de Eŭropa Unio, kiuj devas decidi ĉu helpi humiligitan Parizon malfortigi la rivalon de Ĉinio en la Hindo-Pacifika regiono, en kiu Eŭropa Unio lastatempe engaĝiĝis.
#000213
Left in the dark about Australia’s sudden change of mind, France and the European Union more broadly now face a dramatic re-think of their diplomatic and military doctrine in the Indo-Pacific region on very short notice.
#000215
...France proposed a genuine strategic alliance with Australia, one based on mutual respect and common values that would have bolstered Australia’s sovereignty in the long term and diversified Australia’s partnerships to reduce its dependence on those “great and powerful friends”.
#000216
However, the French-Australian partnership is unlikely to be salvaged anytime soon given the public humiliation France has felt.
#000217
Francio kaj Eŭropa Unio restis nesciaj pri la radikala ŝanĝo de opinio de Aŭstralio, kaj ĝenerale, ili nun alfrontas dramecan rekonsideron sen antaŭa avizo de sia diplomatia kaj armea doktrino en la Hindo-Pacifika regiono.
#000218
...Francio proponis aŭtentikan strategian aliancon kun Aŭstralio, bazitan sur reciproka respekto kaj komunaj valoroj kiuj donus al Aŭstralio longtempan suverenecon kaj diversigus la aliancanojn de Aŭstralio, tiel reduktante ĝian dependecon de tiuj “grandaj kaj potencaj amikoj”.
#000219
Tamen, ne ŝajnas ke la franc-aŭstralia alianco estos savita en proksima estonteco pro la publika humiliĝo kiun Francio suferis.
#000220
Aŭstralio okazigos ĝeneralajn elektojn en 2022 kaj Michael West estis unu el multaj kiuj rigardis la aliancon kiel cinikan politikan interkonsenton, dirante interrete ke la interkonsento celis “venki elekton koste de bona diplomatio”.
#000221
La eks-diplomato Cavan Hogue ŝajnas resumi la pensojn de multaj aŭstralianoj:
#000222
...this deal will cost us a lot of money, a substantial loss of sovereignty, a lowering of our reputation in the world and the potential to get dragged into a war we should avoid.
#000223
...ĉi tiu interkonsento kostos al ni multe da mono, konsiderindan perdon de suvereneco, malpliiĝon de nia tutmonda reputacio kaj la eblecon esti trenita en militon kiun ni devus eviti.
#000224
Ekrankopio de filmeto de YouTube/BBC montranta membrojn de ETA forlasantajn armilojn en oktobro 2011.
#000226
Antaŭ dek jaroj, la 20-an de oktobro la eŭska armita grupo ETA (Euskadi Ta Askatasuna, do Eŭska Lando kaj Libereco) fine deklaris [en] “definitivan ĉesigon de sia armita aktivado”. Tio estas kion la eŭska kaj hispana socioj atendis dum longa tempo.
#000227
Ĝi bezonis tempon ĝis 2018 por formale fini sian dissolvon, sed la 20-a de oktobro estas markita en la kalendaro kiel tago de liberigo, speciale por tiuj kies vivoj estis enriskigitaj. Eŭskio fine ricevis ŝancon iĝi libera kaj “normala” socio simila al la aliaj.
#000228
Jesús Eguiguren, unu el plejaj altranguloj de la eŭska politiko dum la lastaj jardekoj, ankaŭ spertis malpeziĝon. Kelkajn tagojn post longe atendita deklaro de ETA, responde al demando kion li konsideros normalo, li diris: “Por mi tio signifas liberecon manĝi pintxos [en] en la Malnova Urbo de mia naskiĝurbo Donostia-San Sebastián“. Ĉar pro rektaj minacoj de ETA kaŭzitaj de lia politika opozicio al eŭska sendependeco, la malnova urbeto iĝis evitinda areo por Eguiguren, same kiel por miloj da aliaj homoj.
#000229
ETA estis establita en 1959 dum la regado de Franco, kun la celo atingi memregadon kaj sendependecon por Eŭskio. Ekde la fino de la 1960-aj jaroj ETA respondecis pri pli ol 850 mortoj en Eŭskio kaj aliaj partoj de Hispanio. La ciferoj nesufiĉe forte montras disvastiĝintan senton de timo, kaŭzitan de ETA kaj ĝiaj subtenantoj. Dum la lastaj 15 jaroj de sia ekzistado ETA per ĉantaĝo kaj minacoj speciale celis politikistojn, sciencistojn, policistojn, ĵurnalistojn kaj ŝtatoficistojn, kiuj malaprobis ĝian totalisman agendon. Proksimume 3 300 homoj devis vivi kun polica gardo [es].
#000230
Eŭskio estas regiono kun forta nacia identeco, dividita inter la nordo de Hispanio kaj la sudokcidento de Francio. Kun iom malpli ol tri milionoj da loĝantoj, estas malfacile ne koni iujn, kiuj pagis altan prezon por esti kiuj ili estas, foje la plej altan prezon — sian vivon. En mia kazo tio inkluzivas samklasanon en bazlernejo, kies patro-policisto estis murdita de la armita grupo; instruistinon en la sama bazlernejo kies edzo-ĵurnalisto estis murdita; patron de kunulo el sporta teamo, kiu devis transloĝiĝi al Madrido post ricevi seriozajn minacojn; unu el miaj universitataj profesoroj kaj mian amikon kaj eksan estron, altan komisiiton de la eŭska parlamento pri homaj rajtoj inter 2004 kaj 2014, Iñigo Lamarca [en], kies nomo aperis en unu de la celolistoj de ETA.
#000231
Multo ŝanĝiĝis en Eŭskio en la lastaj 10 jaroj. Nenies vivo estas enriskigita rezulte de lia politiko kaj tio ne signifas malnoblecon. Miaj genevoj 11-jaraĝaj estas feliĉe nesciantaj pri la etoso de malaltintensa perforto, kiu regis en la socio antaŭ jardeko.
#000232
La eŭska socio plu ellaboras publikan memoron pri tiu ĉi tempo. Viktimoj de perforto fare de ETA ricevis agnoskon de publikaj institucioj, sed socia agnosko okazas oble malpli rapide kaj pli timide. En urbetoj kaj komunumoj kie eŭska sendependeco estis la preferata politika elekto, suspektitaj membroj de ETA ofte estis konsiderataj herooj. Samtempe kredindaj raportoj pri polica torturado estis sisteme rifuzataj de la hispana registaro, makulante la publikan bildon de la ŝtato kaj ĝiaj institucioj. Malgraŭ multaj raportoj de sendependaj enketantoj kaj internaciaj institucioj pri homaj rajtoj, la oficiala linio estis kaj plejparte plu estas, ke la akuzoj pri torturoj fare de polico, estis simple mensogo disvastigita de teroristoj — membroj de ETA.
#000233
Hispanaj publikaj aŭtoritatoj kaj granda plimulto de la hispana socio devos trapasi longan vojon al agnosko ke torturoj kaj fitraktado estis bedaŭrinda parto de la kontraŭterorisma strategio dum la 1980-aj, 1990-aj kaj 2000-aj jaroj. Kiel mi klarigis en mia nova libro Spain and its Achilles’ Heels: The Strong Foundations of a Country’s Weaknesses (Hispanio kaj ĝiaj Aĥilaj tendenoj: la fortaj fundamentoj de landa malforteco), tiuj ĉi praktikoj detruis la kredon al la polico kiel komplete demokratia institucio kaj faris la vivon eĉ pli komplika por la oficiroj, kiuj respektis la leĝojn.
#000234
Dum la 2000-aj jaroj ETA estis pelita de polico je angulo, sed la malkresko de popola subteno estis ĉefa kialo pro kiu la grupo haltigis sian perforton propravole en 2011. En antaŭaj jardekoj ETA profitis de longa periodo de silento fare de grandaj partoj de la eŭska socio, kiu kredis ke ilia diskreteco ebligos al ili esti for de la atento de ETA kaj ĝiaj denuncantoj. Necesas noti elstarajn esceptojn, inkluzive la kazon de “Gesto Por la Paz” [es] (Gesto por Paco), organizaĵo kiu aranĝis silentajn manifestaciojn la sekvan tagon post ĉiu murdo ĉiusemajne dum 25 jaroj ekde 1986. Tio estis modesta gesto, kiu tamen postulis grandan kvanton da braveco.
#000235
Kun tempopaso la eŭska socio fortigis sin mem por montri klare ke ETA ne reprezentas ĝin. La sociologia statistika enketado en Eŭskio montris ke malpli ol 25% de la loĝantaro refutis ETA en 1981, sed tiu nombro kreskis ĝis 60% en 2000 kaj restis ĉe tiu nivelo por pli ol 10 jaroj, dum ideologia subteno de ETA estis minimuma dum la 2000-aj (ĉirkaŭ 1-3%).
#000236
Eŭskio grave ŝanĝiĝis kaj pliboniĝis en nova etoso de trankvilo, paco kaj remalkovrita libereco. Pli da tempo necesas tamen por fortigi pontojn kaj iri decideme al repaciĝo [en]. Policistoj, korpogardistoj, ĵurnalistoj kaj politikistoj estis maljuste murditaj kaj por longa tempo la eŭska socio restas ŝtoniĝinta.
#000237
En ŝanĝiĝanta publika percepto en Hispanio, nova filmo povas potenciale fari ŝanĝojn: Maixabel [jutuba filmeto] prezentas dramon surbaze de la vera historio pri Maixabel Lasa, brava aktivulino por paco, memoro kaj repaciĝo, kies edzo estis murdita de ETA en 2000. Antaŭ kelkaj jaroj Maixabel renkontiĝis vizaĝ-al-vizaĝe kun la viro, kiu murdis ŝian edzon. La murdisto distancigis sin de ETA en komplika procezo de penitenco [eo].
#000238
Atesto de Maixabel Lasa estas unu el manpleno de konversacioj okazintaj dum la lasta jardeko inter viktimoj de ETA kaj pentantaj ETA-membroj. Plejparto de tiuj ĉi renkontiĝoj okazis private, sed iuj el la partoprenintoj rakontas pri siaj spertoj en lernejoj kaj esprimas siajn emociojn ĉe aliaj publikaj eventoj.
#000239
Aliaj eventoj kunigis viktimojn de ETA, viktimojn de GAL [es] (ŝtate subtenita terorismo en la 1980-aj) kaj viktimojn de policaj torturoj. Ankaŭ por-sendependecaj politikistoj pardonpetas pri la damaĝo, kiun kaŭzis ilia jardekojn longa komplica silentado.
#000240
Plurflanka, inkluziviga kaj respektema traktado de la pasinteco bezonas tempon kaj Eŭskio nur lastatempe liberiĝis de la ETA-jugo. Historia memoro estas forta memorigo ke libereco ne povas esti ricevita senpage.
#000241
Kiel foje diris al mi panjo dum ni interparolis pri eŭskaj paco kaj repaciĝo, estas ŝoke kiom rapide oni alkutimiĝas al normalo, kiam homoj ne estas murdataj pro siaj ideoj.
#000242
Ekrankapto de filmeto en YouTube klariganta la historion kaj la nunan ĉeeston de la okcitana lingvo.
#000244
Ĉiuj ligiloj en tiu ĉi artikolo estas en la franca, krom tiuj markitaj per [eo], kiuj estas en Esperanto.
#000245
Inter la ĉirkaŭ dudek tiel nomataj regionaj lingvoj parolataj en ĉeflanda Francio [eo], ses enkadriĝas sub la rubriko okcitana [eo] aŭ lingvo oc [fr. langue d'oc, elp. langedok]. Parolata de pli ol duonmiliono da homoj kaj nutrita de eduka, komunika, kaj kultura agadoj, la okcitana tamen ankoraŭ suferas malkreskon de nombro de siaj parolantoj. Kiu kulpas pri tio?
#000246
La okcitana (elparolata “ucita” okcitane) prenis sian nomon el dividaĵo de latinidaj lingvoj pri la prononco de la vorto “oui” [elp. ŭi; signifas jes, ndlr] laŭ ia linio kiu dividas Francion en du partojn. Norde la vorto oui prenas la formon “oïl”, dum en la sudo ĝi fariĝas “oc” [ok], kio poste liveris la terminojn langue d'oc kaj okcitana, ankaŭ uzatajn por priskribi la kulturan kaj geografian areon de Okcitanio, kiu reprezentas la plej grandan parton de la sudo de Francio.
#000247
La okcitana kiel skribita lingvo estas dokumentita ekde la 10-a jarcento, kaj funkciis kiel literatura, jura kaj buŝa lingvo ĝis la 18-a jarcento. Ekde la 19-a jarcento, ĝi fariĝis lingvo ĉefe parolata kiel reganta lingvo de enloĝantoj de Okcitanio, kie multaj ne scipovas la francan.
#000248
Kiu parolas la okcitanan hodiaŭ?
#000249
La nombro de okcitanparolantoj spegulas diversajn difinojn pri regado kaj praktiko de la lingvo depende de la diversaj interpretadoj.
#000250
Hodiaŭ, taksoj varias: lingva enketo realigita en 2020 inter 8 000 homoj grandparte el Okcitanio fare de la Oficejo de la okcitana lingvo (Office de la langue occitane), publika institucio kreita en 2016 kiu kovras 22 departementojn, montras ke averaĝe 7% de la loĝantaro parolas la okcitanan. Tiu populacio reprezentas pli ol duonmilionon da parolantoj.
#000251
Nuntempe oni distingas ses variantojn de la okcitana laŭ regiono kie ili reprezentas la plej grandan nombron da parolantoj: la gaskona, la langvedoka [la lingvo oc, ndlt], la provenca, la aŭvernja, la limoĝia kaj la vivaro-alpa.
#000252
Ekster Francio, du aliaj landoj agnoskas la okcitanan kiel lingvon kun regiona statuso: Hispanio en la Arana Valo [eo] kaj Italio en la Okcitanaj Valoj de Piemonto kaj Ligurio. Monako kalkulas je 15% da okcitanparolantoj.
#000253
En Francio, ĝenerale okcitanparolantoj estas 66-jaraĝaj homoj loĝantaj en kamparo kaj ĉefe uzantaj la lingvon en sia familio kaj kun najbaroj. Pli da detaloj pri tiu enketo disponeblas en Youtube en ĉi tiu filmeto:
#000254
Grava fakto estas ke oni ne plu trovas unulingvajn okcitanparolantojn. Oni povas dividi la parolantaron de tiu lingvo en du kategoriojn: populacio pli ol 60-jaraĝa kiu akiris la lingvon familie kaj alia grupo kvalifikebla kiel nov-okcitanparolantoj, kiuj lernas la lingvon en mergadaj lernejoj [eo], kaj tiel la gepatroj kaj familianoj ne ĉiam scipovas la okcitanan.
#000255
Rilate lernejan edukadon, Okcitanio kalkulas je multaj mergadaj lernejoj nomitaj Calandreta. La okcitana ankaŭ estas ofertata kiel elektebla studobjekto ĉe lernejoj kaj universitatoj kie eblas akiri superan diplomon pri la okcitanaj lingvo kaj kulturo.
#000256
Je la amaskomunikila nivelo, ekzistas unu televidkanalo en la okcitana lingvo, OcTele; multaj radiostacioj, ĝenerale dulingvaj france kaj okcitane, kaj serio da regionnivelaj informaj retpaĝoj en la okcitana. La rolo de amaskomunikiloj estas esenca ĉar ili valorigas lingvon kaj kontribuas al ĝia transigo al ontaj generacioj, tiel ankrante la lingvon en la moderneco kaj en la cifereca kulturo.
#000257
Kulturo estas ilo kiu permesas konservi la heredaĵon de la pasinteco dum ĝi evitas ĝian redukton al folkloro aŭ muzeologio. En tiu kampo, Okcitanio havas multajn kulturajn instituciojn kiuj kontribuas al la prestiĝo de la lingvo: literaturaj akademioj kiel tiu de Jeux Floraux kiu datiĝas de 1694, la fondaĵo Félibrige kiu datiĝas de 1854, la Konstanta Kongreso de la Okcitana Lingvo, la jam menciita Oficejo pri la okcitana lingvo, eldonejoj en la okcitana.
#000258
Kelkaj el tiuj iniciatoj kaj amaskomunikiloj ĝuas monan subtenon de la ŝtato, dum aliaj tion malhavas.
#000259
Ĉiuj iniciatoj priskribitaj supre estas pozitivaj kaj atestas pri certa renovigo, tamen unu fakto daŭre veras: la nombro de parolantoj ne ĉesas malkreski. La manko de kulturaj iniciatoj ne ŝajnas esti la kialo.
#000260
La fenomeno de malkresko certe ligiĝas al la maljuniĝo de la tradiciaj okcitanparolantoj, kies generacio iompostiome malaperas. Sed redukti la problemon sole al iu demografia klarigo estus tro simpliga aliro.
#000261
Efektive ankaŭ estas politikaj faktoroj same esencaj. Unu el la ĉefaj kialoj estas la altrudo de la franca, kiu de tri jarcentoj akumulas jurajn argumentojn por bari pli vastan uzon de la okcitana. Tiel, ekde 1802, estas malpermesite paroli alian lingvon ol la franca en ŝtataj lernejoj. Tiu malpermeso estis poste refortigita pere de punoj kaj daŭris ĝis la 1950-aj jaroj, periodo kiam oni ekinstruis certajn regionajn lingvojn.
#000262
La debato tute ne haltis, kiel atestas la lasta polemiko ĉirkaŭ la leĝo nomata Molac de 2021 pri la mergada instruado [eo] ĉe publikaj lernejoj, ĉar la franca ŝtato feroce alkroĉiĝas al la artikolo 2 de la franca konstitucio, kiu deklaras ke “la lingvo de la respubliko estas la franca”.
#000263
La komunumoj de regionaj lingvoj kaj iliaj reprezentantoj – aktivuloj, politikaj kaj kulturaj gravuloj – vane apelacias al la Eŭropa Ĉarto pri Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj, ĉar Parizo rifuzas ratifi la ĉarton nun, kvankam ĝi subskribis ĝin. Tiu rea malfido rilate al minoritataj lingvoj klarigas la malfacilecon valorigi la okcitanan sine de la pli junaj generacioj kaj ĉefe je pli vasta skalo.
#000264
Tiel, kiel klarigas Jean-Christophe Dourdet, esploristo pri okcitanaj lingvoj en artikolo de 2020:
#000265
La question de la revitalisation des langues est avant tout une question sociolinguistique. Plutôt que de demander une reconnaissance officielle des langues, d’autres approches de « revitalisation » visent à revendiquer des droits linguistiques pour les locuteurs et groupes de locuteurs de ces langues. Cette approche ne fonctionne que s’il existe une conscience linguistique suffisante pour permettre une revendication de groupe. En France, les locuteurs des langues de France ne présentent en général qu’une très faible conscience linguistique étant donné qu’ils considèrent leurs idiomes comme des « patois » au sens d’objets dépréciés. Cette idée est le fruit de décennies de politiques linguistiques françaises niant toute diversité linguistique au profit du tout français comme langue universelle d’émancipation.
#000266
La temo de lingva revigligo [eo] estas antaŭ ĉio socilingvistika [eo] afero. Anstataŭ postuli oficialan agnoskon de lingvoj, aliaj alproksimiĝoj pri “revigligo” celas postuli lingvajn rajtojn [eo] al la parolantoj kaj parolantaroj de tiuj lingvoj. Tiu alproksimiĝo nur funkcias se jam estas sufiĉa lingva konscio kiu permesas grupnivelan postulon. En Francio, la parolantoj de franciaj lingvoj montras nur leĝeran lingvan konscion konsiderante siajn lingvojn kiel “dialektojn” [france patois, ndlt] kun senvaloriga ŝarĝo. Tiu ideo estas rezulto de jardekoj da francaj lingvaj politikoj kiuj nuligis ĉian lingvan diversecon profite al la franca kiel universala lingvo de emancipiĝo.
#000267
Do, la situacio povas disvolviĝi en direkto de aktiva revalorigo nur kaze de unusenca politika subteno kiu ne konsideru regionajn lingvojn kiel minacon. Tiuteme, la Eŭropa Ĉarto pri Minoritataj Lingvoj estas klara je la difino de siaj celoj:
#000268
La Charte se fonde sur une approche qui respecte pleinement les principes de souveraineté nationale et d’intégrité territoriale. Elle ne conçoit donc pas les relations entre les langues officielles et les langues régionales ou minoritaires en termes de concurrence ou d’antagonisme ; le développement de ces dernières ne doit pas, en effet, entraver la connaissance et la promotion des premières. Selon la Charte, chaque langue a sa place légitime.
#000269
La Ĉarto fondiĝas sur aliro kiu tute respektas la principojn pri nacia suvereneco kaj integreco. Tiel ĝi ne konsideras la rilatojn inter la oficialaj kaj regionaj aŭ minoritataj lingvoj kiel konkuraj aŭ malamikaj rilatoj; la disvolviĝo de ĉi lastaj ne devas, efektive, kontraŭi la konon kaj la antaŭenigon de la unuaj. Laŭ la Ĉarto, ĉiu lingvo havas sian legitiman lokon.
#000270
James Costa, brita esploristo kiu laboras interalie pri la skota kaj la okcitana lingvoj, bone resumis la situacion memorigante ke la postulo pri pliaj rajtoj por la okcitana lokiĝas ene de ampleksa vizio turniĝanta al la estontenco:
#000271
In that sense, language revitalization isn’t about regenerating pre-existing groups, but about inventing new ones, on new terms, while drawing on a construction of those groups as timeless or ancient.
#000272
Tiusence, lingva revigligo ne temas pri regenero de antaŭe ekzistantaj grupoj, sed pri kreo de novaj [grupoj], laŭ novaj kondiĉoj, apogante sin sur la konstruo de tiuj grupoj kiel sentempaj aŭ antikvaj.
#000273
Dum la lastaj jaroj, la plej ofta precepto de ĉino-grekaj rilatoj en publika opinio estas ke ĉina investo en la havena infrastrukturo de Grekio profitigis ambaŭ landojn, en tempo kiam Grekio urĝe bezonis subtenon. Jam en 2008, la ĉina ŝtata mara koloso COSCO okupiĝis pri Pireo [eo], la plej granda greka haveno sudokcidente de Ateno [eo], kun la akiro de kontenera terminalo kaj kulminis en 2016 per la akiro de 51% de la kompanio kiu administras la havenon, kaj tiu parto probable kreskos ĝis 67% baldaŭ. Ĉi tio donis al ĉinaj kompanioj gravan alirejon por ilia Mara Sika Vojo en Eŭropo.
#000276
Ĉi tiu video de New China TV [eo: Nova Ĉina Televido] perfekte resumas la oficialan ĉino-grekan rakonton “ĉiuj gajnas”, laŭ kiu COSCO sukcesas pliigi la fluon de ujoj al Eŭropo [eo], kaj Grekio fariĝas “loĝistika centro”.
#000277
Popolismaj fantazioj atribuas la forton de la rilato al heredaĵo: “Grekio kaj Ĉinio reprezentas du el la plej malnovaj civilizoj en la homa historio”, diras la greka ministerio pri eksteraj aferoj. Siaflanke, malpli romantika analizo reliefigas la rolon de ĉinaj kompanioj dum la krizaj jaroj: “Ĉinio investis en Grekio, kiam aliaj videble forestis”, diris greka ĉefministro Kyriakos Mitsotakis dum la greko-ĉina Komerca Forumo en Ŝanhajo [eo] en 2016.
#000278
En novembro 2020, Zhang Qiyue, la ĉina ambasadoro en Grekio, rememoris eventon de la epoko de malvarma milito.
#000279
In the early days of the founding of the People's Republic of China Greek shipowners were the first to break the blockade and deliver much-needed supplies and equipment to China.
#000280
En la fruaj tagoj de la fondiĝo de la Ĉina Popola Respubliko, grekaj ŝipoposedantoj estis la unuaj kiuj rompis la blokadon kaj liveris tre bezonatajn provizojn kaj ekipaĵojn al Ĉinio.
#000281
Lia rakonto oportune preteratentas la distingon inter la greka registaro (lojala aliancano de Usono [eo] tiutempe) kaj ĝiaj friponaj komercistoj. Sed ĝi memorigas ke la greka ĉeesto en Ĉinio ne estas nova.
#000282
Kion faras la grekoj en Ĉinio?
#000283
An increasing number of Greek shipowners build their ships in China, while our biggest port – is becoming a global gateway to Europe for products coming from Chinese and other Asian ports.
#000285
Kreskanta nombro de grekaj ŝipoposedantoj konstruas siajn ŝipojn en Ĉinio, dum nia plej granda haveno fariĝas tutmonda enirejo al Eŭropo por produktoj de ĉinaj havenoj kaj aliaj aziaj landoj.
#000286
In ships’ supply chain, it is important to look at Greek businesses which have a great know-how in ship supply and may cooperate with Chinese shipyards, so that this market can open up also in this respect. This will be a win-win solution for Greek producers, for Chinese shipyards and, naturally, for Greek ship-owners, who will continue to build their ships in China.
#000288
En la ŝipa provizoĉeno, gravas serĉi grekajn kompaniojn kiuj scias multon pri tio kaj povas kunlabori kun la ĉinaj ŝipkonstruejoj, por ke ĉi tiu merkato ankaŭ malfermiĝu tiurilate. Tiel ĉiuj venkos: la grekaj produktantoj, la ĉinaj ŝipkonstruejoj kaj kompreneble la grekaj ŝipoposedantoj, kiuj daŭre konstruos siajn ŝipojn en Ĉinio.
#000289
Malpli konata rakonto, kvankam tute ne kaŝita, sugestas ke COSCO alvenis en Pireon danke al sinergio de ĉinaj interesoj kaj greka ekspedo, jarojn antaŭ la krizo de la greka publika ŝuldo.
#000291
Kiam ni parolis kun Konstantinos Tsimonis, profesoro pri ĉina socio en King College de Londono, li sugestis ke grekaj ŝipoposedantoj, kiuj regas kvinonon de la monda flosanta kapablo kaj pli ol duonon de tiu en Eŭropa Unio, eble agas kiel politikaj perantoj aŭ faciligantoj de ĉinaj komercoj en Grekio:
#000292
Δεν μπορείς απλά να πας και να επενδύσεις έτσι: Έχει σημασία ποιός σε φέρει και πόσο embedded είσαι: τοπικοί παράγοντες βοήθησαν τους κινέζους να διαπλεύσουν τα αχαρτογράφητα–για τους ίδιους–νερά της ελληνικής οικονομίας και πολιτικής. Η COSCO μπορεί να φέρει ένα θέμα στο Ελληνικό Κοινοβούλιο σε 24 ώρες, αν νιώθει ότι κινδυνεύουν οι επενδύσεις της. Δεν μπορείς να το κάνεις αυτό χωρίς ισχυρούς τοπικούς εταίρους.
#000293
Vi ne iru inverti tiel: gravas kiu prenas vin kaj kiom integrita vi estas. Lokaj agentoj helpis la ĉinojn navigi la neesploritajn akvojn, por ili, de la greka ekonomio kaj politiko. COSCO povas alporti aferon al la greka parlamento ene de 24 horoj se ĝi konsideras ke ĝiaj investoj estas endanĝerigitaj. Oni ne povas fari tion sen fortaj lokaj kompanianoj.
#000294
Krome, li pridubis la ĝeneralan gravecon de la Zono kaj Vojo Iniciato (BRI en la angla):
#000295
Η εταιρική σχέση υπήρχε, και θα υπήρχε ανεξαρτήτως από το BRI ή όχι. Το BRI έρχεται να δώσει μία συνολική πλατφόρμα, ένα όραμα σε όλες αυτές τις επιχειρηματικές δραστηριότητες των κινεζικών εταιριών, κρατικών και μη. Επίσης, τους προσφέρει κάποια χρηματοδοτικά εργαλεία.
#000296
La asocio ekzistis, kaj ekzistus eĉ se BRI ne ekzistus. BRI provizas ampleksan platformon, vizion por ĉiuj komercaj agadoj de ĉinaj kompanioj, ŝtataj aŭ ne. Krome, ĝi provizas al ili iujn bazajn financajn ilojn.
#000297
Grekaj ŝipposedantoj ne nur estas parto de la historio de BRI: ili estas ĉefroluloj de la dependeco de Ĉinio de la internacia komerco, kiel klarigas Sotiris Petropoulos, asociita profesoro pri Politikaj Sciencoj kaj Internaciaj Rilatoj ĉe la Universitato de Peloponezo [eo]:
#000298
En 2014, la ĉina ambasadoro en Grekio, Zou Xiaoli, resumis la fonon de la kreo de fonduso de 5000 milionoj da eŭroj (5900 milionoj da dolaroj) por subteni grekan investon en ĉinaj ŝipkonstruejoj:
#000301
The Greek shipowners’ support of Chinese manufacturers has contributed significantly to the growth of the Chinese shipbuilding industry. At the crucial moment of international financial crisis in the year 2010, China Development Bank established a US$5 billion fund to help Greek shipowners buy Chinese-made vessels, injecting cownfidence and strength into our two countries’ long-lasting maritime cooperation.
#000302
La subteno de grekaj ŝipoposedantoj al ĉinaj fabrikantoj signife kontribuis al la kresko de ĉina ŝipoposedanta industrio. En la decida momento de la internacia financa krizo en 2010, China Development Bank [Ĉina Disvolviĝa Banko, ĉine: 国家开发银行] establis fonduson de 5000 milionoj da dolaroj por helpi al grekaj ŝipoposedantoj aĉeti ĉino-faritajn ŝipojn, kaj ensorbigis fidon kaj forton en la delonga mara kunlaboro de niaj du landoj.
#000303
Πιστεύουμε ότι ήταν ο Κωνσταντακόπουλος, της Costa Mare, ο οποίος έφερε σε επαφή τον Καραμανλή και τον επικεφαλής της COSCO στα πλαίσια της επίσκεψης του πρώτου στην Κίνα το 2006. Οι Έλληνες εφοπλιστές έφεραν την COSCO στον Πειραιά, και μέσα από συμφωνίες με διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις πήραν τα τρία πράγματα που οι εφοπλιστές χρειάζονται περισσότερο: φορτία, παραγγελίες σε κινέζικα ναυπηγεία, και χρηματοδότηση από κινέζικες τράπεζες. Η Ελλάδα είναι το Ελ Ντοράντο της ελληνικής ναυτηλίας.
#000306
Ni kredas ke estis Constantacopoulos, de la ŝipa grupo Costa Mare, kiu kunigis Karamanlis [grekan ĉefministron] kaj la estron de COSCO, dum la vizito de ĉi tiu lasta [persono] al Ĉinio en 2006. Grekaj ŝipoposedantoj alportis COSCO-n al Pireo, kaj per interkonsentoj kun la sinsekvaj grekaj registaroj, akiris la tri aferojn kiujn plej multaj ŝipoposedantoj bezonas: kargojn, mendojn de ĉinaj ŝipkonstruejoj kaj financadon de ĉinaj bankoj. Ĉinio estas la eldorado de la greka ekspedo.
#000307
Tsimonis avertas ke Ĉinio ne havas malplenan ĉekon en Grekio:
#000308
Η COSCO μπορεί να αντιμετωπίσει προβλήματα αν υπερβάλλει με τακτικές μονοπωλιακού χαρακτήρα στον Πειραιά, εις βάρος των επιχειρήσεων που νιώθουν ότι επίσης έχουν δικαίωμα να λειτουργούν εκεί.
#000309
COSCO povus havi problemojn se ĝi tro malproksimiĝas kun monopolaj taktikoj en Pireo, koste de kompanioj kiuj sentas ke ili rajtas agi ankaŭ tie.
#000310
Tio estas referenco al la reagoj kontraŭ la planoj de COSCO konstrui ŝipkonstruejojn en la ekzistantaj ŝipriparaj zonoj en Pireo en la lastaj jaroj.
#000311
Ankaŭ restas vidi ĉu kaj por kiom da tempo grekaj ŝipoposedantoj daŭre profitos: Virginia Marantidou, en analizo por la Fondumo Jamestown, grupo de usonaj spertuloj, sugestas ke la kondiĉoj de la lu-kontraktoj de ĉinaj maraj financaj institucioj povus gvidi al ia ŝulda kaptilo por iuj el tiuj grekaj ŝipoposedantoj finfine.
#000312
Fine, la loko mem de la ŝipkonstruado eble ŝanĝiĝos, malgraŭ la subteno de Ĉinio. Tsimonis avertas:
#000313
La kreskanta kosto de laboro en Ĉinio povas konduki al transloko de iuj laboroj de grekaj ŝipoposedantoj al lokoj kiel Indonezio [eo].
#000315
Kial la grekoj estas malbone informitaj aŭ maltrankvilaj pri la agado de siaj ŝipoposedantoj eksterlande? La kialoj ne estas tre klaraj, sed dum jaroj la praktikoj de ĉi tiu komerca komunumo estas konsiderataj polemikaj, ĉar la greka fisko tre malmulte gajnas el tio.
#000316
Malgraŭ la engaĝiĝo de la portempa registaro ŝanĝi ĉi tion, nur 14% de la ŝipoj posedataj de grekoj estas registritaj en Grekio; la ceteraj estas listigitaj en malfermaj registroj kiel tiuj de Liberio, Marŝala Insularo kaj Malto [ĉiuj eo], praktiko konata kiel “flago de oportuno” [eo]. El la supraj 200 grekaj ŝipaj kompanioj, 156 havas eĉ ne unu ŝipon sub greka flago. Tiel, la malegaleco inter la subteno donita al ĉi tiuj kompanioj per ĉino-grekaj rilatoj kaj ilia kontribuo al la greka socio restas fonto de streĉo.
#000317
Ekrankopio de video en Jutubo pri manifestacio en Eŭskujo por la protekto de mergada instruado.
#000320
Ĉiuj ligiloj estas en la franca, krom se estas indikite alie.
#000321
Francio jam delonge realigis lingvan politikon bazitan sur la altrudo de la franca kiel la ununura “lingvo de la Respubliko”, tute ignorante, aŭ eĉ malpermesante la uzon de pli ol aliaj 20 lingvoj parolataj sur sia eŭropa teritorio. En la XXI-a jarcento, sintenoj estis ŝanĝiĝintaj kaj pro reapero de intereso pri la regionaj kulturoj kaj pro certaj leĝaj faroj. Nova leĝo aprobita en majo 2021 celante ŝirmi lokajn lingvojn relanĉas la debaton.
#000322
La nova leĝo, nomita Leĝo de la 21-a de majo 2021 pri la protekto de heredaĵo pri regionaj lingvoj kaj ilia antaŭenigo (ankaŭ konata kiel Leĝo Molac pro la nomo de la deputito Paul Molac, proponinto de tiu leĝoprojekto), solidigas certajn progresojn pri la uzado de regionaj lingvoj. La leĝa teksto tiel rekonas la gravecon de tiuj lingvoj ĝenerale ilin taksante je statuso de “nacia trezoro” kaj subtenante la instruadon de regionaj lingvoj, devigante la regionajn registarojn “kontribui al la elspezoj pri instruado ĉe privataj lernejoj kiuj proponas dulingvan lernadon”.
#000323
Tamen, la leĝo havas mankojn je multaj aspektoj kaj daŭre diskriminacias la parolantojn de regionaj lingvoj en du areoj: la mergada instruado kaj la uzado de supersignoj lingvospecifaj sur identigiloj.
#000324
En Francio, la mergada instruado konsistas je plonĝigo de tre junaj infanoj en kurson kie ĉiuj studobjektoj, aŭ preskaŭ ĉiuj, estas instruataj en la cellingvo. Tiel, historio aŭ matematiko ekzemple estas instruataj en la bretona aŭ en la eŭska. Ĉi tiu instruado tuŝas 14 000 studentojn, tio estas 0,1% el la francaj studentoj, nombro je regula kresko.
#000325
Bretonio montris la vojon en 1977 per kreo de la lernejoj Diwan, kiuj proponas dulingvan edukadon en pli ol 50 lernejoj. Ĉi tiu movado estis sekvita de la okcitana (lernejoj Calandreta) kaj ankaŭ de aliaj kiel la alzaca, la korsika kaj la eŭska. Tiuj lernejoj estas nomitaj asociaj, financitaj de la ŝtato kaj de la familioj, kaj ofertas lernejan programon aprobitan de la ministerio pri nacia edukado kun statuso “privata edukado je kontrakto”, al kiu ekzemple ankaŭ la plejparto de privataj katolikaj lernejoj apartenas.
#000326
En la fina redaktado de la teksto de la leĝo de la 21-a de majo, la Konstitucia Konsilio referencis la artikolon 2 de la franca konstitucio, kiu deklaras ke “La lingvo de la Respubliko estas la franca”, por pravigi la malpermeson de la mergada instruado en regionaj lingvoj.
#000327
Ŝtatnacio kiu altrudas ununuran lingvon
#000328
Por la franca ŝtato, centralizo estas konsistiga elemento de ĝia identeco, kaj tio inkluzivas la rolon de la franca lingvo.
#000329
La franca estas latinida lingvo kiu elvolviĝis el la latina, ĉi lasta dividiĝinta mezepoke en lingvon de oc sude kaj lingvon de oïl norde de la nuntempa franca teritorio.
#000330
En 1539, aperis la unua dokumento kiu trudas la uzadon de la franca, kiu do anstataŭigas la latinan kiel oficialan lingvon ĉe publikaj dokumentoj. Temas pri la Regularo de Villers-Cotterêts [eo] de la reĝo Francisko la 1-a. Komence la franca estis minoritata lingvo kiu kunvivis kun aliaj lingvoj, sed iom post iom ĝi diktadis sin kiel la regantan ekskluzivan lingvon en ĉiuj kampoj: registara administrado, juro, edukado, komerco, religio, literaturo kaj amaskomunikiloj.
#000331
En la 19-a jarcento la eduksistemo substrekas sian malakcepton de lingvoj aliaj ol la franca sub la rego de la tiama ministro pri edukado, Jules Ferry [eo], kiu malpermesis la uzadon de regionaj lingvoj lerneje kontraŭ fizikaj frappunoj. Estis fama frazo dirata en la publikaj lernejoj de la lando: “Malpermesate kraĉi surplanken kaj paroli la bretonan” (aŭ la eŭskan, okcitanan aŭ ajnan regionan lingvon).
#000332
Hodiaŭ, ŝtata institucio respondecas pri la lingvoj parolataj en Francio, la Ĝenerala delegitaro pri la franca lingvo kaj lingvoj de Francio. Ĝi disdividas la lingvojn en tri kategoriojn krom la franca: regionaj lingvoj parolataj en la metropola Francio, tiuj neteritoriaj kiel la jida, la cigana aŭ signolingvo, kaj la transmaraj lingvoj, en kio enkalkuliĝas pli ol 50 kaj inter kiuj aperas la kanaka, la tahitia kaj la kreola.
#000333
La 23 regionaj lingvoj oficiale rekonitaj reprezentas grandan lingvodiversecon de lingvoj latinidaj (kataluna, korsika, okcitana, frankoprovenca), ĝermanaj (flandra, alzaca), keltaj (bretona) kaj nehindeŭropaj kiel la eŭska.
#000334
Se tiuj lingvoj estis la ĉefaj denaskaj lingvoj de milionoj da francoj ĝis la 19-a jarcento [eo], hodiaŭ estas taksate ke la nombro de parolantoj de tiuj lingvoj estas je 2 milionoj, tio estas iom malpli ol 3% de la loĝantaro de metropola Francio. Jen kial la ŝtato devus movi sin por haltigi tiun malkreskon kaj kuraĝigi lingvan renovigon pensitan en la diverseco.
#000335
Zigzagumanta politiko kiu ŝajnas sisteme kontraŭigi la rekonon de plureco kaj defendi la francan
#000336
Tamen, la franca ŝtato tenas dusencan pozicion rilate al regionaj lingvoj, hezitante inter lingvodiverseco kaj zorgema defendo de la franca. En 1992, ĝi volemis la unuan fojon amendi la konstitucion de la 5-a Respubliko por la oficiala loko de la franca lingvo, menciita en tiu fama artiklo 2 cele al defendo de la franca lingvo kiu ŝajne estis en danĝero antaŭ la disvastiĝo de la angla.
#000337
Krome, Francio rifuzas ratifi la 39 artikolojn de la Eŭropa Ĉarto pri Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj kiun ĝi subskribis, ankoraŭfoje elvokante kontraŭdiron kontraŭ la sama artikolo de sia konstitucio. Tiu traktato el 1992 de la Konsilio de Eŭropo proponas ŝirmi la lingvodiversecon en Eŭropo kaj inkluzivas “la neceson de difinita ago por antaŭenigo de regionaj aŭ minoritataj lingvoj, por ilin protekti; faciligo kaj/aŭ kuraĝigo de la buŝa aŭ skriba uzado de regionaj aŭ minoritataj lingvoj en la publika kaj la privata vivo; disponebligo de formoj kaj manieroj adekvataj por la instruado kaj studado de regionaj aŭ minoritataj lingvoj je ĉiuj taŭgaj stadioj”.
#000338
Ŝanĝoj intervenis en 2008 dum konstitucia revizio kiu mencias tiujn lingvojn en la artikolo 75-1 de la konstitucio: “La regionaj lingvoj apartenas al la heredaĵa propraĵo de Francio”. Tiurilate, la ununura domajno kie noteblas relativa engaĝiĝo de la ŝtato estas la financa helpo alportata al radiaj kaj televidaj programoj, kiuj aldoniĝas al privataj iniciatoj, ĉefe por la alzaca, la eŭska, la bretona, la korsika kaj la okcitana.
#000339
Sekve al la aprobo de la leĝo de la 21-a de majo, multnombraj manifestacioj okazis tra Francio ĉefe en la monato majo por denonci cenzuron de la mergada instruado, kiu larĝe dependas je la subteno de la ŝtato. Peticioj estis lanĉitaj atentigante ke la artikolo 2 de la konstitucio estis ellaborita kaj prezentita kiel defendo de la franca kontraŭ la angla. Notinde, multaj franco-anglaj dulingvaj lernenoj en Francio praktikas lingvan mergadon kaj ŝajnas ne esti submetitaj al la apliko de tiu leĝo.
#000341
Aktivuloj ankaŭ atentigas ke la franca prezidento Emmanuel Macron defendis la regionajn lingvojn ekde la 26-a de majo, klare kontraŭante la decidon de la Konstitucia Konsilio, kiu fine reagis la 16-an de junio precizigante ke la mergada instruado nur estas kontraŭkonstitucia en la publika eduksistemo, sed rajtigita en la privata sektoro.
#000342
Aktivuloj sin turnas nun al la difino de la termino asocia lernejo, kiu povas esti interpretita kiel parto de la publika servo. Do, la leĝpolitika pingpongo daŭros. Ankoraŭ ne sciatas ĉu en la 2-a de septembro la studentoj kiuj parolas la alzacan, la eŭskan, la bretonan, la korsikan aŭ la okcitanan retrovos siajn vojojn al la lernejo.
#000343
La filmo Another Round (Alia Raŭndo) de la dana reĝisoro Tomas Vinterberg gajnis la Oskar-premion kiel la Plej Bona Filmo en Eksterlanda Lingvo [eo], sed ĝi ne estis aktive diskutata rete. Nek en Balkanio [eo], nek ie ajn aliloke. Tiu honoro iris al filmo Quo Vadis, Aida? de la bosnia [eo] reĝisoro Jasmila Žbanić, surprize akra kaj nesentimentala filmo pri la genocido [eo] okazigita en 1995 en Srebrenico [eo] fare de la Armeo de Bosniaj Serboj de la Serba Respubliko.
#000345
Konsiderita de multaj kritikistoj kiel favorito, la filmo finfine malgajnis la Oskar-premion, sed ĝi certe influis Bosnion kaj Hercegovinon, regione kaj internacie. Kenneth Turan el LA Times skribis ekzemple:
#000346
Starting to make my way through the foreign language Oscar shortlist and Bosnia's emotionally and morally shattering “Quo Vadis, Aida” blew me away. There may be other contenders as good, but none will be better.
#000347
Kiam mi komencis esplori la mallongan liston de la Oskar-premioj por la eksterlandaj lingvoj, la emocie kaj morale ŝarĝita Quo Vadis, Aida ŝokis min. Povas esti multe da aliaj pretendantoj, sed neniu povas esti pli bona.
#000349
Ne mirindas ke la serbaj aktoroj Jasna Đuričić, kiu ludis la ĉefrolulon Aida, kaj Boris Isaković (kiel kondamnita militkrimulo generalo Ratko Mladić) estis atakitaj de ekstremistoj en Interreto pro sia akcepto partopreni en filmo pri krimo kiun plejparto de la homoj en Serbio konsideras neokazinta.
#000350
Serbaj ekstremistoj trudmesaĝis diversajn filmretejojn kiel IMDB kaj Rotten Tomatoes kun malbonaj recenzoj kadre de kalumnia kampanjo spegulinta ilian reagon al la debuta filmo de Angelina Jolie In the Land of Blood and Honey [En la lando de sango kaj mielo] aperinta en 2012. La filmo de Jolie ankaŭ pritraktis la hororojn de la Bosnia milito, speciale la seksperfortajn tendarojn kreitajn de trupoj de bosniaj serboj, kie bosniaj kaj aliaj ne-slavaj virinoj, junulinoj kaj foje ankaŭ viroj kaj knaboj estis sekse kaj fizike ofendataj. En intervjuo al The Guardian, Jolie rakontis ke ŝi kaj ŝiaj aktoroj spertis frakasojn de aŭtomobilaj glacoj kaj interretajn kalumniajn kampanjojn, minacojn, kodrompon de telefonaj linioj ktp.
#000351
Tio estas parto de pli granda problemo, ĉar la kulturo de neado estas profunde enradikiĝinta en Serbio [eo] kaj en la Serba Respubliko [unu el la du partoj de Bosnio kaj Hercegovino, ndlr]. Kiel substrekis en sia artikolo lastjare Serge Brammetz, eksa ĉefprokuroro de la Internacia Krima Tribunalo de UN pri la eksa Jugoslavio (IKTJ):
#000352
Leaders in the region have publicly denied the genocide, even calling Srebrenica a hoax and a lie. War criminals convicted by the ICTY are often hailed as heroes by prominent figures, while victims’ suffering is ignored, denied and disparaged.
#000353
Gvidantoj en la regiono publike neas la genocidon, eĉ nomas Srebrenicon falsaĵo kaj mensogo. Militkrimuloj kondamnitaj de IKTJ ofte estas glorataj kiel herooj fare de eminentaj figuroj, dum la suferoj de viktimoj estas ignorataj, neataj kaj neglektataj.
#000354
Brammetz ankaŭ substrekis la fakton, ke granda nombro de suspektitaj plenumintoj de genocido — inkluzive politikajn gvidantojn kaj militestrojn — trovis azilon en Serbio.
#000355
Tiu kulturo de neado signifas ankaŭ ke la filmo de Žbanić ne povis esti farita en Srebrenico mem, ĉar ĝia urbestro Mladen Grujčić estas neanto de genocido. Plejparto de la filmo do estis farita en Mostar.
#000356
Žbanić havis similan sperton dum la filmado de For Those Who Can Tell No Tales [Por tiuj, kiuj ne povas rakonti historiojn] en Višegrad [eo] en 2012. La filmo estis bazita sur la teatraĵo Seven Kilometers North-East [Sep kilometrojn nordoriente] de la aŭstralia aktorino Kym Vercoe, kiu restis en Višegrad en la hotelo kaj ripozejo Vilina Vlas. Višegrad kaj Vilina Vlas iĝis fifamaj lokoj de iuj el la plej teruraj kruelaĵoj dum la Bosnia milito, kiam Vilina Vlas estis uzata kiel detena kaj seksperforta tendaro de la trupoj de bosniaj serboj.
#000357
Laŭ Žbanić kaj Vercoe, la filma teamo ne diris al lokanoj kion ili estis filmantaj:
#000358
We were advised by some not to do that. One of our screenwriters, Zoran, had to pretend to be a Serbian director shooting a completely different film.
#000359
Oni sugestis al ni ne fari tion. Unu el niaj scenaristoj, Zoran, devis prezenti sin kiel serban reĝisoron filmantan tute alian filmon.
#000360
Quo Vadis Aida? estas bazita sur la libro Under The UN Flag: The International Community and the Srebrenica Genocide [Sub la flago de UN: La internacia komunumo kaj la genocido en Srebrenico] de Hasan Nuhanović. Kiel dungito de UN kaj nederlandano, Nuhanović postvivis la genocidon dum al liaj frato, patrino kaj patro la nederlandanoj malpermesis resti en la bazo de UN. Post kiam trupoj de la bosniaj serboj okupis la bazon, la familio de Hasan estis forportita kaj neniam reaperis.
#000361
Nuhanović kaj aliaj postvivintoj kritikis kelkajn el la decidoj de Žbanić, dirinte ke la realo de Srebrenico estis eĉ pli malbona ol ĝi estas prezentita sur la ekrano, inkluzive kelkajn scenojn fine de la filmo. Ili ankaŭ estis malkontentaj pri tio, ke la filmo ne montris pli larĝan bildon de la bosnia genocido en la valo Drina. Žbanić siaflanke defendis siajn decidojn, dirinte ke ŝi devis preterlasi multon por ne perdi la koncentriĝon de la spektantaro.
#000362
Mi devis intence eviti spekti tiun ĉi filmon laŭeble plej longe malgraŭ la fakto ke mi pasigis la du lastajn jardekojn esplorante la bosnian genocidon, legante librojn, atestojn, juĝejajn verdiktojn, spektante videoregistraĵojn kaj verkante pri la teruraĵoj de la genocido en tri lingvoj. Mi simple ne povis alfronti tion ĝis lasta semajnfino, kiam mi sidiĝis por spekti ĝin, kio diras ion pri la povo de la verko.
#000363
Quo Vadis, Aida? certe estas la plej bona verko de Žbanić, sed estas neimageble malfacile spekti ĝin. La filmo efikas tiom forte, ĉar ĝi fokusiĝas je la timo kaj esperoj de homoj trafintaj kaptilon en la bazo de UN en Potočari. Timo ĉar ili sciis kion la armeo de la Serba Respubliko, la polico kaj la paramilitistaj taĉmentoj faris antaŭe. Espero ĉar ili vidis UN kiel la lastan rifuĝejon. Tio speciale turmentas la spektanton, ĉar ni jam scias kio okazos.
#000364
La nederlandaj trupoj de UN estas korekte montritaj kiel precipe bonintencaj, sed komplete senefikaj kaj ne dezirantaj rezisti al Mladić. Kiel substrekis usona ĵurnalisto David Rohde, la nederlandaj soldatoj povus fari pli, prenante pli fortan pozicion kontraŭ la trupoj de Mladić post la falo de Srebrenico, uzante kiel ekzemplon aliajn kazojn en kiuj UN protektis civilulojn. Anstataŭe la nederlandanoj faris paŝon flanken kaj ebligis al Mladić okupi sian bazon. Tagojn post la falo de Srebrenico aperis videoregistraĵo de la nederlandaj trupoj en Zagrebo [eo] celebrantaj kaj ĝojaj pro tio ke ili eliris ĝin. Tio okazis dum homoj kiuj serĉis azilon en ilia bazo en Potočari estis ekzekutataj.
#000365
“Quo Vadis, Aida” is the most difficult film I've seen in many, many years. I had to stop various times. Above all, it is a film every Dutch ?person should see. Every. single. one. Because: it is not incidental what we did there. Or what we did not do. #Oscars2021 #Srebrenica /4dSC7xXqdi
#000366
Quo Vadis, Aida estas la plej malfacila filmo kiun mi spektis en multaj, multaj jaroj. Mi devis halti plurfoje. Unuavice tio estas filmo kiun ĉiu nederlandano devas spekti. Ĉiu, ĉiu, ĉiu. Ĉar tio ne estas akcidenta kion ni faris tie. Aŭ kion ni ne faris. #Oscars2021 #Srebrenica /4dSC7xXqdi
#000368
Unu el la plej bonaj dokumentaj filmoj kiujn mi spektis pri la genocido, la germana Himmel über Srebrenica (Ĉielo super Srebrenico), detale priskribas la eventojn kiuj kondukis al la falo de la urbo, la avia bombardado kiu devintus haltigi la trupojn de Mladić sed kiu neniam okazis kaj la definitiva kapitulaco de UN kaj la “internacia komunumo” en Srebrenico kaj en Bosnio kaj Hercegovino. La dokumenta filmo finiĝas per Mladić, kiu adiaŭas la nederlandanojn kun donacoj dum la ekzekutoj okazas.
#000369
Por tiuj kiuj opinias ke Jasmila Žbanić ne fokusiĝis sufiĉe je la perfido kaj la “internacia komunumo”, mi kore rekomendas la supre menciitan dokumentan filmon. Tamen tio kion faras Žbanić en sia filmo estas eksterordinara kaj tio estas agnoskita de kritikistoj kaj spektantoj tra la mondo. Danko estu donata kie ĝi necesas. Per fokusiĝo je la sorto de la viktimoj, je familianoj disigitaj kaj sciantaj ke neniam denove ili vidos unu la alian, kaj la stato de patrino malespere provanta savi sian familion, siajn filojn kaj edzon de certa morto, Žbanić montras kiel genocido aspektas, kion signifas perdi ĉiun kiun oni amas, elradikiĝi el ĉio kion oni konas, resti sole kun rememoroj kaj angoro.
#000370