Kiam la besto elaĉetas la homon
#000002
Se ne temus pri la verko de István Nemere, eble mi eĉ ne rimarkus la 192-paĝan romanon Vismar – jen kia povas esti efiko de antaŭjuĝoj! Laŭ la grafika vidpunkto, kiu ĉe mi ludas la plej gravan rolon kiam mi prenas en la manojn iun presitan produkton, la libro ne estas alloga. Simpla, broŝurita, tia kian oni malfacile foliumas ĉar ne estas kudre bindita. Nenie eĉ imago pri la verkista renomo, kiun ja Nemere havas en Esperantio jam dum jardekoj.
#000003
La titolpaĝo mornatone prezentas la kunfandaĵon de homa kaj hunda vizaĝoj, kaj tio jam implicas pri la enhavo. Dorskovrile mallonga noto klarigas, ke Vismar estas nejuna viro, kun tragika pasinto, solulo. Tra lia pasinteco la leganto ekplonĝas jam en la komenco de la legado: Vismar sonĝas pri ponto, kiu renversiĝis. El la rakonto ni ekscias, ke li estis konata inĝeniero, kiu projektis avangardan ponton. Dum la ponto estis konstruata, li gastlaboris en iu araba lando, akceptinte grandan kaj gravan konstruprojekton. Li gajnis monon en la araba mondo, sed en sia lando malbonfamon, ĉar la ponto renversiĝis kaj mortigis pasantojn. Sekvis tempo pasigita en karcero, disfalo de la familio kaj malfeliĉa maljuneco. Vismar translokiĝis el granda urbo al vilaĝo, kaj vivas ermite. Tamen, en li batalas du fortoj: unu kiu instigas lin eviti homojn, kaj la alia, kiu strebas al bonfaraj agoj. Unu el liaj bonfaraĵoj estas lia konstanta zorgo pri azilo por senhejmaj hundoj. Tie li renkontas grandkorpan hundon, kiun iu preskaŭ ĝismorte batis, kaj li entreprenas ĉion (per mono kaj agado), ke la povra hundo travivu. Tiel naskiĝis amikeco inter homo kaj besto, pri kiu vi, kara leganto devas mem certiĝi inter la kovriloj de la romano Vismar.
#000004
István Nemere ja estas tiom konata aŭtoro de Esperantio, ke ne necesas lin aparte prezenti. Li estas hungara profesia verkisto kaj tradukisto, kio parte klarigas lian enorman “verko-produktadon”. Dum la junaĝo, inter diversaj profesioj, li estis ankaŭ sekciisto en kadavrejo kaj flegisto en medicina urĝa helpo. El tiaj laborspertoj li certe ĉerpis ideojn kaj konojn por verki, kaj ankaŭ en Vismar rekoneblas medicinaj kaj flegistaj konoj, konado de bestoj kaj ilia konduto. Se ni analizus lian verkaron, ni konstatus, ke plejparte temas pri leĝeraj romanoj, sed la paletro de temoj varias de porinfanaĵoj, tra sciencfikciaĵoj ĝis krimromanoj. Pri kioma vorta produktado temas, bele bildigu la fakto, ke liaj eldonitaj verkoj en la hungara lingvo nombriĝas per centoj, kaj en esperanto ekzistas dudeko da ili: La naŭa kanalo (1981), La fermita urbo (1982), La blinda birdo (1983), Sur kampo granita (1983), Febro (1984), La monto (1984), La alta akvo (1985), Serĉu mian sonĝon (1987), Terra (1987), Dum vi estis kun ni (1988), Vivi estas danĝere (1988), Vi povas morti nur dufoje (1989), Pigre pasas la nokto (1992), Krokize de mia ĝardeno (1992), Nesto de viperoj (1994), Amparolo (1997), Serĉu, kaj vi trovos (1999), Vizito sur la Teron (2001), Krias la silento (2002), Vismar (2008), Jesa (2009) kaj Serpentoj en la puto (2009). Evidentas, ke Nemere plej intense verkis en la tempo de amasa libroproduktado de HEA, kaj ke lastatempe paŭzoj inter liaj esperantlingvaj eldonoj estas pli grandaj.
#000005
Mi ne povas aserti, kvankam Nemere tiom konatas, ke mi estas bona konanto de lia verkaro. Eble tio estas minuso por verki ian ajn seriozan studon pri Vismar, sed eble tio eliminas enradikiĝintan opinion pri lia “grandeco”, kiu povus nur malutile influi la recenzanton. Same kiel aliaj verkistoj devenantaj el malgrandaj lingvoj, ankaŭ Nemere opinias la hungaran legantaron nesufiĉe vasta por siaj verkoj, kaj do li uzas esperanton por elpaŝi ekster la kadroj de la propra nacio. Li ne estas movadano en strikta senco de tiu vorto, sed ankaŭ ne strikte originala esperanto-verkisto. Liaj verkoj naskiĝas spontane en unu el la du lingvoj, kaj estas de li mem reverkataj al alia lingvo. Rimarkeblas jam delonge, ke liaj temoj entute ne estas movadaj, sed ĝenerale homaj.
#000006
Se ni revenas al Vismar, ĝi apartenas al tiuj liaj verkoj, kie liaj ambicioj pri profunda psikologia prilaboro de la rolantoj atingis sian kulminon.
#000007
Se necese komenti ion en la libro, tio certe estas la lingvaĵo. Ĝi estas flua kaj bunta, kvankam Nemere mem ne serĉas perfektecon en sia stilo. Al mi tamen ŝajnas, ke ne temas pri simpla lingvaĵo kian oni renkontas ĉe aliaj aŭtoroj kaj kion al la leganto sugestas la lastkovrila informo pri Nemere. Ĝi estas nekomplika, sed tamen la vortprovizo estas konsiderinde pli granda ol ĉe kelkaj aliaj aŭtoroj.
#000008
Kelkloke troviĝas malongigitaj esprimoj, kiuj tamen tute kompreneblas: Se restas, vi scias, kies. (= Se restas, vi scias kies ĝi estas!); Ĝi bone fermas, musoj – nek el, nek en! (paĝo 26)
#000012
Rimarkeblas, ke la verko Vismar respegulas la kutiman stilon de Nemere: li pli ofte priskribas anstataŭ evoluigi dialogojn aŭ monologojn. En la enkonduka parto maloftas longaj dialogoj, ili reduktiĝas al kelkfrazaĵoj, kaj eĉ tiam ili estas malriĉaj laŭsence. Male, la priskriboj estas detalaj, kun multaj metaforoj, komparoj, pritrakto eĉ de etaj homaj trajtoj, sentoj, priskribo de la medio ktp. El tiu angulo rigardata, Vismar ne estas strikte romano, sed longa rakonto. Pli da dialogoj tamen estas post la mezo de la libro, kaj fine de ĝi, kio ja estas karakteriza ankaŭ por romanoj.
#000016
La ĉefrolulo Vismar estas unu el malmultaj rolantoj en la libro kiu havas propran nomon. La domhelpantino nomiĝas Georgina (Gina), sed la aliaj rolantoj estas Knabino, Doktoro, Helpisto, Hundo, Aliulo, Kundormanto... Eĉ la urbo nomigas nur Urbo. Do, pri la medio kie okazas la eventoj de Vismar oni supozas, ke ili povus okazi kie ajn. Ankaŭ tio estas determino de la stilo de Nemere, ĉar li priskribas la vivproblemojn de homoj ĉie tra la mondo.
#000017
Vismar estas bonulo jam ekde la komenco de la rakonto. Plurfraze tio senteblas.
#000018
Georgina (= Gina) rapide parolas kaj ŝiajn frazojn Nemere skribas kungluante la vortojn. ... ŝi mem estis virtuala forno somere-vintre ... (paĝo 34).
#000025
Hundo: Apenaŭ rekoneblas: hundo. Tre granda hundo ... (paĝo 37).
#000026
Se oni legas la verkojn de Nemere, apenaŭ tiam oni komprenas kiom riĉa kaj esprimiva povas esti la literatura esperanto. En la kutima, ĉiutaga interparolado kaj lingvouzado, neniam aŭdeblas la vortkombinoj kaj metaforoj kiajn uzas Nemere. Post legado de tia verko oni povas fieri, ke la Internacia Lingvo jam ne plu estas “elspensaĵo”, “artefaritaĵo”, “senviva lingvo”, sed tute normala, eĉ multe pli ol vivanta esprimilo. Sincere dirite, multaj el la kombinaĵoj kaj esprimoj malfacile tradukeblus rekte al aliaj lingvoj kun la samaj nuancoj.
#000027
La stilo de Nemere povas sed ne devas plaĉi al ĉiu kiu ŝatas ne tro malfacilan legaĵon, legaĵon sen profunda filozofiumado. Se vi foje legis Nemere, vi certe legos ankaŭ alifoje. Eble en tio sin kaŝas la formulo per kiu multiĝas liaj verkoj.
#000028
Nemere certe estas aŭtoro en la pinto de kvanta verkado ne nur en esperanto, sed ankaŭ en sia gepatra lingvo. István Ertl foje asertis, ke lian verkadon taksas diference la kritikistoj en Hungario kaj Esperantio. La hungarlingvaj kritikistoj ne tiom ofte taksas lin menciinda verkisto, dum en Esperantujo li atingis la plej altan rangon. Ĉu manko de kritika talento en Esperantujo, aŭ tro granda konkurenco en la hungara medio?
#000029
Al Nemere, leginte Vismar, oni devas konfesi, ke post multegaj verkoj temas pri bona fakulo en verka metio. Lerni verki, kaj lerni uzi la lingvon, oni ne povas sen amikiĝo kun libroj. Kaj Nemere evidente amikas kun libroj, kun la propraj aparte.
#000030
Ponto fariĝas “dorsobesto” kaj forskuas trapasanton kvazaŭ pulon. Iom poste ni ekkomprenas, ke temas pri premsonĝo de 62-jara maljunulo: Vismar. Tiel lin konas ĉiuj. Vismar ne havas antaŭnomon. Li loĝas apud vilaĝo kies nomon ni ne konos, en lando montara, eŭropa laŭ tabuoj kaj vivnivelo, ankaŭ sennoma. Ĉiumaniere Vismar ne volas ion komunan kun tiu vilaĝo, nek kun la proksima urbo, nek kun la lando, kiuj lin suferigis, malliberigis, humiligis, antaŭ ol agnoski, ke li estis senkulpa. Senkulpa? Ĉu iu povas esti tia en socio kies oficiala religio proklamas, ke ĉiuj naskiĝas kulpaj, ke ĉies vivcelo estas pardonigi al si siajn kulpojn? La oficiala justeco, pro multjara laboro de bonaj advokatoj, simple agnoskis, ke okazis eraro. Ĝi kompensis la eraron per la “justa” monsumo egalvalora al unu detruita homvivo. Vismar ne plu estas arĥitekto, ne plu estas edzo (la edzino divorcis dum li estis en malliberejo), ne plu estas patro (la filino elmigris sen lasi adreson), ne plu estas aktiva civitano. Li estas emeritulo senmerita, nur 62-jara maljunulo. Kaj li pluvivas sola. Venas al mi la penso, ke ankaŭ la aŭtoro estis 62-jara en 2008a, kiam eldoniĝis tiu ĉi romano. Tial do la perfekta priskribo de la animstatoj kaj mensofluoj de Vismar. La aŭtoro, kompreneble, ne estas Vismar, sed li scias kion sentas, kion pensas 62-jarulo elpelita, kvazaŭ maljuna hundo, el la socio; li scias, ke Vismar ne povas ami iun, ĉar neniu lin amas.
#000031
Vismar ellernis, ke neniu povas resti honesta respektante la leĝojn de la socio. Tamen li volas pluvivi. Li bezonas esti iu. Li komprenis, ke ĉiu homo estas unika kaj povas sin estimi nur vivanta laŭ la propraj leĝoj. Li metas la mondon en parentezon. Ĝiaj artefaritaj mizeroj, militoj, sukcesoj kaj malsukcesoj, ne plu interesas lin. Ĵurnalon li ne legadas, televidilon li ne spektadas. La iluziojn li lasas al iluziistoj; la politikon al politikistoj; la sporton al sportistoj. Li elektis la egoismon esti Vismar, donaci kiom li povas, helpi kiom li povas, laŭ propra takso kiuj meritas donacojn, kiuj valoras helpon. Li konstruas al si novan vivon plenan kaj utilan, ĉar li plue devas al si mem esti utila. La centro de la nova vivo estas lia domo izolita, de kie li portas sian helpon, piede, al tri aziloj: al azilo de malriĉaj nutraĵmankaj infanoj (oni ĝin nomas “lernejo”), al azilo de senhelpaj maljunuloj kaj, laste, al azilo de forlasitaj hundoj. La arto de NEMERE riĉe priskribas la fortostreĉojn de Vismar por estaĵoj kiujn la socio turmentis kaj elĵetis simile al li mem. Sed ĉu vivi pro devo, sen amo, eblas? La vivo de Vismar estas plena, sed ni sentas, ke mankas io. Ne varmas amo en tiu ĉi vivo. Justeco ne sufiĉas.
#000032
La amo venas al Vismar el direkto neatendita sed neniam ĝi nomiĝos amo. Post priskribo koŝmareska de la suferoj de Vismar antaŭ la tribunalo kaj en la malliberejo, en la “bestejo numero dekoka”, alia malliberejo, sur la 47-a paĝo de la romano, aperas, kvazaŭ respegulaĵo de Vismar mem, nekomplete mortbatita (eble per ferstango) hundego, kaj Vismar ĝin alparolas:
#000033
Baspa2 leganto tion ne rimarkas, sed tiu kiu scias, ke Nemere ne verkas en baspa dialekto3, tuj ekatentas: Vismar viumas la hundon. Tio ĉi signifas, ke Vismar mem estas baspa. Lian memkonscion profunde markas la kultursento baspa. Finfine, post longa suferado en malliberejo, la justecosistemo reviziis lian proceson kaj decidis, ke ne pro lia kulpo kolapsis la ponto. Tamen Vismar ne trovis sin senkulpa. Eble ne la unuan, sed la duan fojon eraris la tribunalo. Sed, pro baspa konvinko pri homa digno, eĉ se li estis kulpa pri malzorgemo, oni ne rajtis pritrakti lin, pritrakti Vismaron, tiel kiel oni faris. Li ne intence konstruis ponton ruiniĝontan mortigante homojn. Li ĉion faris laŭ sia eblo. Li vivis en sia devorespekta mondo kaj ne supozis, ke aliaj trovos malmoralan profiton forŝtelante cementon kaj feraĵojn. Same, tiu ĉi disrompita hundego, estas certe “kulpa” pri iu “krimo” aginte hundodeve inter homoj. Eble ĝi grave mordis iun, hundojuste sed homlezante. Sed, eĉ se ĝi kulpis laŭ homoj, oni ne rajtis, homomorale, ĝin pritrakti tiel. La hundo ja estas viktimo de homa justecosistemo, same kiel Vismar. Se ĝi povos ekvivi novan vivon, se ĝi kapablas trovi en si mem la forton pluvivi, ĝi estos por Vismar ekzemplo. Sed kostus tro multe revivigi la hundegon.
#000034
La danĝera hundego ekhavas “gutilon”. Ĝi estas longe kaj komplike operaciita, sed... sed tie vere komenciĝas la romano kaj mi ne volas resumi ion kio resumebla ne estas, la longan kaj komplikan evoluon de rilatoj inter Vismar kaj Hundo. Mi nur diru, ke nur supraĵe temas pri kortuŝa rakonto por hundamantoj. Nek Hundo, nek Vismar estas malfiaj. Nur en noveloj de John CHEEVER4 mi legis simile fajnan priskribon de interagado inter baspaj subkonsciaĵoj. Mi bedaŭrinde ne jam legis ĉiujn romanojn de Nemere, sed mi legis multajn el ili. Ŝajnas al mi, ke Vismar estas la plej fajna, la plej profunda.
#000035
Mi ŝatas la anhelantan, malkombitan, liberan stilon de Nemere. Mi amas lian naturan kaj instinktan aliron al la lingvo, kies latentajn eblojn li komplete eluzas. Lia lingvaĵo estas ofte malnorma, sed ĝi ĉiam restas komprenebla kaj sukcesa. Kelkaj liaj malnormaĵoj jam fariĝis normo. Nemere galopas al sia celo kaj malmulte zorgas pri “lingvaj eraroj”. Pri tio Christian DECLERCK jam diris ĉion5. Sed mongolaj rajdistoj malofte gajnis medalojn en Olimpikaj Ludoj. Kiel tio ĉi eblas? Ĉu ekzistas popolo pli rajdista? Ne. Sed mongoloj ne sportas ĉevaldorse: ili laboras.
#000036
—————————————1. Nemere: Vismar, p. 47a.2. baspa. BASP-a, blankula angla-saksa protestanta. Mi, vastiginte la nocion, nomas “baspo” tiun kies vivperspektivon determinas la ĉirkaŭatlantika tutmondiĝanta konsumsocia ideologio kiun lanĉis blankuloj angla-saksaj protestantaj.3. baspa dialekto: Tiel mi nomas la kutiman ĉirkaŭatlantikan lingvouzon, kiu sklave imitas la vortordon de la angla lingvo, kiu anstataŭas la formadon per diversaj stilaj rimedoj kaj kiu enkondukas en la esperantan la “fakultativan akuzativon” ne indikante, kiam nepras, la n-finaĵon al propraj nomoj, al fremdaj vortoj kaj al verkotitoloj.4. John CHEEVER, verkisto usona, 1912-1982.5. En Beletra Almanako, numero 5 (Junio 2009), p. 164-169.
#000037
Pasintaj jarcentoj havas multajn renomajn literaturajn heroojn. La nova, 21-a, ĝis nun ne dorlotis nin. Eble mi legas ne tiujn librojn. Sed ja okazis. Inter senĉese kuranta, krianta, pafanta, magianta, blasfemanta kaj kotopo-anta kohorto de novaj literaturaj personoj, fin-fine aperis nehasta, vere alloga, profunda, cent-procente apartenanta al nuna jarcento protagonisto. Maljunulo Vismar. Li venis el la pasinta jarcento en modernan vivon. "Antaŭlonge, estinte ankoraŭ knabeto li elkalkulis, kiom da jaroj li havos, kiam finiĝos la dudeka jarcento — kiun li tiam kredis senfina, eterna ". Sed jen, komenciĝis la dudekunua, kaj Vismar mire konstatis, ke li estas jam maljunulo, kaj la Vivon kaj Tempon li jam observas alimaniere, ne kiel en la infanaĝo. "Kaj ankaŭ la Tempo alimaniere traktas lin". Homa Tempo estas malpli ol cent jaroj. Por plejmultaj el ni la pasinta jarcento estas la tempo de infanaĝo, kaj ni ĉiuj iĝas maljunuloj de la 21-a jarcento. Ni ĉiuj estas iasence vismaroj, ostaĝoj de la Tempo.
#000039
Diference de multaj aliaj homoj, Vismar havas gravan avantaĝon: li havas monon. Ofte la bonagojn li efektivigas helpe de abrupta frazo: "Mi pagos". Vismar ne estas riĉulo, kiu malavare disdonas, liaj bonagoj estas strikte elektemaj. Li demandas sin enanime, ĉu homoj efektive estimas lin, ne lian monon? Li volas "kredi-esperi", ke lin. Sed la inklino al izoleco, elektemaj bonagoj foje provokas konfliktojn inter li kaj aliuloj. Tiel, la Knabino sentas respondecon pri ĉiuj hundoj, dum Vismar preferas la solan, por li anime proksiman. Sed la konfliktoj ne evoluas dank' al iĝinta jam ŝablona frazo: "Mi pagos!" Grava kontrasto, ekzemple, kun protagonistoj de fratoj Strugackij kaj ilia eterna "Feliĉon por ĉiuj! Senpage!"
#000042
Malgraŭ multaj antaŭaj travivaĵoj, la vivo de Vismar ne ŝajnas nun tragika. Ĝi elradias estimon kaj trankvilon. Plej tragike en la romano aspektas la Knabino. Juna, svelta, tamen ne bela. "Ŝi ne plaĉas al viroj, tial ŝi solas". La Knabino estas plenpotenca mastrino en la hundazilo. Nur ŝi respondecas pri ĉio. Iaspeca reĝino de la forportado de hundaj fekaĵoj kaj preparado de miksmanĝaĵoj. Vismar foje-foje vidas ŝin eĉ beleta, kiam ŝi zorgas pri hundo. Sed ŝi revas pri alio. Kaj pro tio "la Knabino ofte nervozas". Eble por ŝi entute ne estas pli konvena loko en la mondo. Sed venas la tago, kiam la malbeleta Knabino ekfloras. "Vismar sentas varman, radiantan el la Knabino". Tre baldaŭ ŝi povas forrajdi sur sia biciklo por ĉiam. Renkonte al alia vivo, al sia Eta Princo, por kapti fabelan Bluan Birdon. Eble ŝia provo fiaskos, dolorigos. Sed tio estas ŝia elekto, kaj ŝi pretas provi. Vismar kaj la Doktoro, saĝaj maljunuloj, komprenas tion, sed ne rajtas ĉi-okaze doni iajn konsilojn al la junulino. Ŝi rajtas ŝanĝi la vivon. Kaj tio estas tragika. Kio okazos al tiu rompebla mizerikorda mondeto, kiun ŝi regis?.
#000044
La granda Hundo emfazas la maljunecon kaj solecon de Vismar. Neniam antaŭe apud li estis tiom komprenema kunulo. La Hundo kvazaŭ prezentas la respegulitan animan mondon de Vismar. "Ĝi ankoraŭ vivas, sinjoroj", – multfoje ripetas la Helpisto pri la Hundo. La samon eblas diri ankaŭ pri Vismar. Li petas la Hundon: "Eltenu, vi estas por mi la ekzemplo". Vismar pretas plu vivi, por esti apud la Hundo kaj zorgi pri ĝi. Fajna fadeno, kiu ĉiam emas disŝiriĝi, ligas Vismaron kun la mondo. La apero de la Hundo iom firmigis la fadenon, farigis la vivon de Vismar pli signifa, kaj ni esperu, pli longa. Se iun tagon Vismar ne aperos sur la monteto por porti siajn elektitajn bonagojn al la homaro, la mondo ne malaperos, restos. Sed tio estos jam alia, senvismara mondo.
#000045