Kiel akvo de l' rivero
#000000
Author: Raymond SchwartzKind: basic literature, original work, novelAvailability: Not in stockPrice: ±€17.50Year of publication: 1991Format: libro kudre binditaDescription: Klasika romanego, kun streĉa intrigo kaj humuro.Pages: 487Height: 220 mmISBN: 8870360482Review: De Andreas Künzli: Kiel akvo de l' riveroDe Poul Thorsen: Anstataŭ recenzoDe William Auld: Raymond Schwartz: Kiel akvo de l’ riveroDe Sten Johansson: Baniĝi en riverojDe William Auld 2De Christian Declerck: Kontraŭmilita literaturo en EsperantoDe Muzikanta Hipopotamo: Kiel akvo de l' riveroDe Jorge Camacho: Kiel akvo de l' riveroDe Jacqueline Lépeix: Tri Historiaj RomanojDe Anjo: Kiel akvo de l'riveroDe Vivjan: Kiel akvo de l'riveroDe Telemo (Francio): Kiel akvo de l' rivero de Raymond Schwartz La romano komenciĝas antaŭ la unua mondmilito, pri agrabla vivo de franca junulo,
kiu tuj post la arbirurienteco iris vivi ĉe germana familio. Li malkovras aliajn manierojn pensi, agi, ktp. Li amikiĝas kun multaj personoj!
Sed la milito dispuŝigas liajn projektojn, amiketcojn, amon! Li provas rehejmi, sed multaj malhelpoj danĝerigas sian propran vivon!
(Hirondelle - Internacia Esperanto-Sumoo Marto 2016)Rating: Add my rating
#000001
Kiel akvo de l'rivero estas historia romano kun aŭtobiografiaj
elementoj, kiu traktas la vivspertojn de juna franco Pierre Touchard, kiu
vivas komence de la dudeka jarcento en Alsaco-Loreno, pli precize en Autrecourt,
vilaĝo en la eksfranca provinco aneksita de Germanio post la milito de
1870/71, do en la kamparo sude de la urbo Metz, kie ankaŭ la romanaŭtoro
Schwartz mem havas siajn radikojn.
#000004
Pli malpli detalajn recenzojn aperigis inter alie Edward Ockey en
en Panoramo/Starto (1980), William Auld en sia Enkonduko en la
originalan literaturon de Esperanto (1979), kaj kompreneble ankaŭ
Geoffrey Sutton mencias ĝin plurloke en sia brilega anglalingva literatur-enciklopedio
#000008
Sed malgraŭ tiu malsukcesa fino, Kiel akvo de l' rivero restas
laŭ Sten Johannson grava, interesa kaj legebla kun granda ĝuo: “Ĝi
havas tiom da bonaj ecoj, belajn, detalriĉajn kaj buntajn priskribojn
kaj scenojn el malsamaj medioj, ankaŭ ĉarman etoson el la epoko antaŭmondmilita.
Ĝia temo devus esti plej grava al ĉiu esperantisto. Kaj ĝia lingvaĵo
estas tutsimple modela. Legu ĝin!”
#000010
Jam komence de la verko oni tute nature montras al ni la
german-francan landlimon, kaj iom poste ĝi denove aperas en
#000013
"Mi babilas, babiladas kaj forgesis atentigi vin, ke
jam ni renkontis la landlimon. Jen, de kelka tempo ĝi sekvas
nin, ĉi tie, dekstre de la ŝoseo. [...]"
#000014
"Tre interese", konstatis Pierre, "mi ne
sciis... kaj tamen, se oni pripensas, ja ne povas esti alie inter
landoj, kiujn disigas nek rivero, nek kruta montovando. Mi
komprenas, ke ne estas eble, per iu kalko desegni linion kiel sur
sportterenoj". Dum li tiel parolis, li flankeniĝis kaj jen
staris unu momenton kun kruroj larĝe disetenditaj, unu piedon
ĉiuflanke de l' ĉevoja fosaĵo, kvazaŭ rajde super la
#000015
"Mi agas kiel idioto", li ridetis, "sed
jukis min la deziro havi samtempe unu piedon en Francujo kaj la
alian sur germana grundo. Verdire, mi sentas neniun specialan
sensacion. Kaj pro tia linio la homoj batalas..." (p.
#000016
Efektive la libro temas pri tio, ke Pierre klopodas
stari diskrure inter la du najbaraj sed malamikaj landoj. La
rakonto komenciĝas en 1913 kaj finiĝas en 1946 (kun epilogeto
pli malfrua), kaj ĝi okazas plejparte en du lokoj: en la kamparo
sude de Metz en Loreno, kaj en Berlino. Krome, pli
mallongaj partoj okazas en Parizo kaj Marsejlo.
#000017
Jen ne nur titolo, sed efektive ĉeftemo de la verko, kiu
obstine ripetiĝas ekde komenco ĝis fino, kiel muzika
gvidmotivo: Eĉ se oni vole-nevole devas sekvi unu riveron, tamen
indas koni kaj ŝati ankaŭ aliajn, eĉ baniĝi en ili.
#000021
Poste ni saltas trans dudek kvin jarojn ĝis la komenco de
nova milito. Tiu drasta salto tamen kaŭzas al la aŭtoro iom da
problemoj por konstrui kredindan intrigon, sed ankaŭ tion li
#000022
Malgraŭ tiu bedaŭrinda fino, la verko Kiel akvo de
l’ rivero restas grava, interesa kaj legebla kun granda
ĝuo. Ĝi havas tiom da bonaj ecoj, belajn, detalriĉajn kaj
buntajn priskribojn kaj scenojn el malsamaj medioj, ankaŭ
ĉarman etoson el la epoko antaŭmondmilita. Ĝia temo devus esti
plej grava al ĉiu esperantisto. Kaj ĝia lingvaĵo estas
#000024
La intrigo koncernas francan junulon, kiu pasigas la
antaŭmilitan jaron - kompreneble, oni ne scias, ke ĝi estas
antaŭmilita - en Germanujo, kie li formas amikajn rilatiĝojn
kun siaj germanaj kolegoj ŝajne daŭrontajn eterne. La
neatendita eksplodo de la mondmilito tempeste forblovas tiujn
#000025
En la dua parto, kiu titoliĝas "...Kaj oni
rekomencis...", la milito rekomenciĝas en 1939 kaj ni
sekvas la karieron de Pierre dum tiu dua katastrofo. Unu grava
temo de tiu ĉi brila romano estas kompreneble la militabomeno
kaj la valoro de individuoj super naciecoj, almenaŭ naciecoj
#000026
Ankaŭ en nia esperanta literaturo militado, aŭ ĉu diri:
kontraŭmilitaj libroj, ne estas for. Koncerne la unuan
mondmiliton ni disponas precipe tradukojn, sed jam ankaŭ pri du
originalaj romanoj. Pri la dua milito nin bele dorlotas nia
originala beletro. Ĉu relegi tiujn verkojn? Ĉu valoras?
#000028
Kontentiga ja estas la nombro. Menciindas, almenaŭ el
historia vidpunkto, jenaj tradukitaj volumoj:
#000029
(1917, el la hungara, Charles Minor);
#000031
(2002, el la hungara, István Ertl)
#000033
Miyamoto Masao (1913-1989) pritraktis konsekvencojn de la
mondmilito en Naskitaj sur la ruino: Okinavo (1976). Kaj,
poemaron post poemaro, Julius Balbin (1917) destilis poezion el
militaj teruraĵoj: Imperio de l' koroj (1989), Damnejoj
#000038
Spomenka Ŝtimec (1949) verkis pri eŭropa milito (inter
serboj kaj aliaj popolgrupoj eksjugoslaviaj) la novelaron Kroata
milita noktlibro (1993). Sed, krom kelkaj poemaj aludoj plume
de Camacho kaj Giŝpling, daŭras silento pri la fiaj
#000039
Kaj la ĵusa verko de Steele, Flugi kun kakatuoj (2010)
 ĉu ne ankaŭ rakonto pri milito, tiu inter eŭropaj
blankuloj kaj aŭstraliaj aborigenoj? Specimene:
#000041
"Billy sopiris al milda angla pejzaĝo.Li ridetis
amare-ironie al si mem: se la klimato estas tia ĉi, kial ni ne
simple redonu la teron al la nigruloj kaj reiru al nia propra
lando? Nu jes, sed kial ni entute havas imperion? La imperio
estas historia necesaĵo. Ĝi alportas multan bonon al la mondo.
Kiel angloj rezignu pri sia glora historia rolo? Tiel devas esti,
kaj iom da ŝvitado estas la kosto." (162)
#000042
Memkomprene, la kosto estas ne nur ŝvito, sed ankaŭ
vivoperdo. Precipe alikampe, kie ĉiaj kostoj alte sumiĝas.
#000043
Manuel de Seabra (1932) publikigis la romanon La armeoj de
Paluzie (1996), membiografieca familia romano (bedaŭrinde ne
dece lingve korektita), kaj Ĉu vi konas Blaise Cerndrars? (2007),
mallonga romano pri milito en tropika lando.
#000044
Fojfoje sufiĉe francece la paŭsoj fariĝas: kaŝkaŝo;
tutproksima; "Bando da falĉitoj!" insultis la dika matrono
post ili. Sed eĉ plej konkretaj priskriboj estas amuze, preskaŭ
malobjekte, esprimitaj: "Dekstre de la pordo dormetis
iu meblo biblioteksimila, kiun oni nur malofte vekis."
Bildoplenas la vortumoj: [personoj] ŝprucas el diversaj ĉambroj
; li sukcesis sin ŝraŭbi tra l' amaso ; vi devas alfariĝi al
#000047
La studenta drinkvespero funkcias kiel antaŭsigno de
interpopolaj malamikaĵoj: "La uragano leviĝas":
ŝovinismo, naciismo, paroloj pri revenĝo. Rasismo kaj
diskriminacio: "Li [la franco] konsciis; ke ĉiuj rigardoj
#000048
La romano de John Francis
#000050
Interese percepti kaj sperti la naturon kaj karakteron de tiuj
homoj, malkleraj kamparanidoj kaj apenaŭ finstudintaj junuloj,
mobilizataj kaj soldatiĝontaj sufiĉe senprepare. Interese vidi
la funkcion kaj influon de propagando kaj la sekvon de tio ke oni
kalkulas je volontuloj, je patriotismo; rimarki la kredigon ke
Anglujo, insulo, estas netrafebla, nevenkebla. Regas senlaboreco.
#000052
Francis elstarigas la naivecon de la junaj soldatoj: "Ne
estos milito. La konferenca tablo estas la areno de la dudeka
jarcento. Malgraŭ ĉiu minacado kaj ĉiu blufo oni tro
civiliziĝis por fari la finan paŝon." Kaj tiam:
#000053
"Vere," Mat anoncis, "mi ne atendis militon
tian. Mi bedaŭras, ke mi ne aliĝis al la kavalerio."
#000054
"Vi ŝatas la ĉevalojn, Dunkan?" demandis Georgo.
#000055
Kaj post rakontado de anekdoto (far Dunkan), la demandinta
#000056
"Pli bone vi ne estu en la kavalerio. Vi tro amas
#000057
La soldatoj duboplene pridemandas la kompetenton de siaj
generaloj koncerne modernan militadon en la tranĉeoj:
#000059
"Kiam ili ĉesos batadi la fruntojn kontraŭ granito? Ĉu
#000060
"Supozeble jes," Dunkan kontraŭis, "sed kiam?
Ili studadas mapojn kaj certigas al la politikistoj ke ni
sukcesas, kaj la politikistoj sciigas tion al la publiko rezulte
ke, se iu eĉ kritiketas la gvidadon de la milito tie hejme, oni
#000061
"Oni povus rigardi la militon kiel naskotrombon de nova,
pli bona mondo," diris Fawn.
#000062
"Adoleska naivo," ridetis Kafre. "Sociaj
konvulsioj eble alportas ŝanĝojn, sed tiuj ne estas blanke
#000063
Francis traktas ambaŭ mondmilitojn. Kaj intence miksis ilin,
ĉar ja... unu milito similas alian: kadavroj, ruinoj,
kruelo... Sed tia subita salto de unu generacio (tio estas: de
unu milito) al la alia – beletra artifiko de la aŭtoro
– postulas de la leganto viglan atenton dum la legado. Vidu:
#000064
"Ne estos milito," ripetis Dunkan. (Tri monatojn
poste li legos, ke la Ĉefduko de Aŭstrio vizitis Sarajevon.)
#000065
"Ne estos milito," protestis Donald Maclean.
"Almenaŭ ne granda: tia stultegaĵo ne povas reokazi post
#000066
La aludita ŝajnmaldensa, iom lante detaliga rakonto (preskaŭ
580 paĝoj da teksto) povus doni tedan aspekton al la romano. La
libro de Francis postulas de la leganto efektive pli da peno kaj
elteno, pli da pacienco, ol la romano de Schwartz, sed la verko
valoras tiun fortostreĉon pro la psikologio kaj pensoj de la
#000067
Francis majstras en scenoj kaj dialogoj kun psikologio
interpersona; aŭ individua (mensa monologo); ekzemple la
ĉapitro: Inspiroj. Per diversaj epizodoj el la militaj jaroj li
montras, ke speco de frenezo ekregas la publikan opinion. Kaj la
#000069
"Mi estis en la lasta [milito]," lia oficejestro
diris. "Sed ni ne finis ĝin. Nun... nu, estas por vi
knaboj fini ĝin." (117) Sed Donald ne emas al militservo,
ne deziras esti volontulo. (114) Li ne kunludos 'la patriotan
blagon'. (115) Ni aŭdas la konsciencan rifuzanton defendi sian
starpunkton: "Vi ne komprenas, sinjoro Mangan." (275)
"Sangoverŝon povas sekvi nur venĝemo." (305)
#000071
La ĉefroluloj anas en du generacioj de unu familio, kiu
spertas du modernajn militojn kun interspaco de dudek jaroj. Ili
ĉiuj havas siajn kamaradojn, siajn amikojn kaj amatojn, siajn
revojn kaj iluziojn, esperojn kaj konsciiĝojn. Donald,
militrifuzinta, bonvenas por distri la invalidan amikon; sed tiu
Bob, patriota filo kaj do 'heroo' por sia patro, en ties okuloj
tro kontrastas kun li, la sana 'malkuraĝulo'. (475)
#000072
Kvazaŭ simbole, kvazaŭ spegule al la konduto de
plenkreskuloj: "Sed infanoj prenas, prenas, kaj kiam unu
maloftulo cedas, ili nur prenas des pli rabeme. Sed ne; prediki
estas senutile – pli ol senutile; necesas kompreno
#000073
Kiam kompreno interna malebligos militojn?
#000074
Raymond Schwartz estas konata en Esperantujo kiel humuristo, ĉar li verkis multajn novelojn humurajn, kaj estris kabaredon en Parizo. En Kiel akvo de l' rivero, ja estas ŝercoj, vortludoj, ktp., sed la libro estas tamen pli serioza ol liaj aliaj verkoj. Schwartz estis lorenano, li naskiĝis en urbo Metz en franca departemento Mozelo. Tiu parto de regiono Loreno plurfoje ŝanĝis sian naciecon. Tion li spertis dum sia vivo, li estis foje germano foje franco. Tion spertis ankaŭ lia popolo.
#000075
Komenciĝas la romano antaŭ la unua mondmilito, kaj ĝi finiĝas post la dua mondmilito. La juna heroo vivas en Parizo sed devenas de iu vilaĝo en Loreno. Tiu vilaĝo plurfoje revenas dum la rakonto, foje franca foje germana.
#000076
La junulo en Parizo festas sian bakalaŭriĝon kun la junuloj (kompreneble estas nur knaboj en tiu epoko), sed la festo estas fiaska. Poste la junulo iras al Berlino por plibonigi sian regadon de la germana. Li amikiĝas kun studentoj germanaj. Estas dua festo, sed en la germana stilo. Ni povas kompari la parizanojn, kiuj festas sian bakalaŭriĝon, kun berlinaj studentoj, kiuj estas multe pli rigoraj... Tion prezentas homo, kiu konis ambaŭ kulturojn, sed iom karikature tamen estas prezentata la afero.
#000077
La junulo enamiĝas al berlinanino. Ili amoras, ŝi gravediĝas, sed li ne scias tion, ĉar li devas urĝe reiri al Francujo, pro la komenco de la unua mondmilito. Li lasas ŝin, kaj li sukcesas, en milito jam komencita, atingi Francujon, per la helpo de la vilaĝanoj de Loreno. La amatino estas graveda, sed ŝi estas amata ankaŭ de Berlina studento. Dum la festo de la germanaj studentoj estis konflikto inter la franco kaj tiu germano, kiu amas la saman junulinon. La germana studento estas morte vundita en la milito, kaj li proponas sur sia mortolito ŝin edzinigi. Ŝi pensas : « Kion fari? Mi havas bebon en la ventro, la patro estas franco, ni estas en milito. » Ŝi jesas.
#000078
Ŝi naskas filon, pri kiu ne tro interesiĝas la germana familio. Tiun filon oni edukas kiel en la spirito de prusa militarismo, ĉar oni supozas, ke li estas filo de heroo de la milito. Poste venas nazioj, kaj tiu filo fariĝas oficiro de Wehrmacht. Hazarde (sed hazardon regas la verkisto kompreneble), li militas en la regiono de tiu lorena vilaĝo. Li rezignas pri sia oficira rango kaj fariĝas simpla soldato. Fine de la milito li estas adoptita de franco, fakte de sia patro, kaj ili amikiĝas. Eĉ poste, li ne scias, ke li estas lia filo, ĉar ŝajnas ke li iom hontas pri sia pasinteco de prusa oficiro. Krom oficiro li estis inĝeniero, kaj li laboras en fromaĝ-fabriko de la franco en la lorena vilaĝo.
#000079
Fine iam la patrino venas al Parizo por zorgi pri malriĉuloj, kaj ili vidas ĉe la televido intervjuon pri ŝi. La junulo diras : « Jen ŝi estas mia patrino.» La franco diras : «Sed ŝi estas mia edzino. » (Kvankam lia edzino ŝi neniam estis.) Tiam ili komprenas, retrovas ŝin, la gepatroj vivas kune fine, kaj... fino bela, ĉio bela.
#000080
Kompreneble la konkludo estas pacista. Mi aldonas, ke mi vivis longe en regiono Alzaco, kaj tial la problemo de vilaĝoj, kiuj ŝanĝas sian naciecon, estas de mi konata. Mi memoras, ke la nazioj ŝanĝis la nomon de vilaĝoj kaj ankaŭ de homoj.
#000081
Tiu libro ne estas por komencantoj. En la stilo de Schwartz, mi memoras ke estas vortludoj, kaj ankaŭ tiaj vortludoj, kiuj estas pli bone komprenataj, se oni konas kaj la francan kaj la germanan lingvojn, sed tamen ili estas klarigitaj. En tiu libro celo ne estas la vortludoj, celo estas tamen la rakonto kaj, per la kazo de Loreno, prezento de la problemoj de paco kaj milito.
#000082
Mi diras la komenton de Marie-Thérèse Lloancy. Pasintsemajne ŝi diris, ke ĉe la unua legado ŝi ne ŝatis, ĉe la dua ŝi pensis : « Eble... » kaj ĉe la tria legado ŝi ŝategis. Do legu trifoje.
#000083
Mi varme rekomendas legi tiun ĉi romanon de Raymond Schwartz
#000084