Elvi Sidheri, foto de la aŭtoro, uzata kun permeso.
#000001
Li estis kvar tagojn inter la plastaj seĝoj en la Baraĥa flughaveno en Madrido [ĉiuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojaĝis por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa España (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [ĉiuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Góngora kaj García Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasĉambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn aŭ estis plananta ekloĝi en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaĵoj.
#000002
Li ne povis atendi plu kaj decidis malantaŭeniri. Lia pacienco atingis sian limon. “Se Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankaŭ ne volas eniri Hispanion”, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin ĝis hodiaŭ: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo.
#000003
Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reĝimo de Enver Hoĝa (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiaŭ de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, eĉ kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne loĝas nur en Albanio. Ili konsistigas la ĉefan etnon en Kosovo (ĉirkaŭ 93%), la ĉefan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan ĉeeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eŭropo [ĉiuj eo].
#000004
Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko ĉar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dediĉis du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dÿ bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A España con Amor (Sama titolo en originala verkaĵo albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021.
#000005
Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpoŝto kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita.
#000006
Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?
#000007
Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la España de mis sueños de juventud, la que había conocido leyendo a Lope de Vega, Góngora y García Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no sentí ningún resentimiento hacia España. Volví a los pocos años, en 2004, y después muchas otras veces, cada vez que podía. De hecho, después de dos décadas tomé esa experiencia como inspiración y la plasmé como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A España con amor, por más que el libro no sea autobiográfico.
#000008
Ĝi estis tre ŝoka, ĉar mi rimarkis ke la Hispanio de miaj sonĝoj en mia juneco, kiun mi konis legante Lope de Vega, Góngora, Gracía Lorca, estis io alia. Sed, kvankam mi konstatis ke realeco malsamas, mi ne sentis ian rankoron kontraŭ Hispanio. Mi revenis ene de kelkaj jaroj, en 2004, kaj poste multalifojojn, ĉiufoje kiam mi povis. Fakte, post du jardekoj mi prenis tiun sperton kiel inspiron kaj reflektis ĝin kiel aŭtoro en parto de mia libro eldonita en 2021, Al Hispanio kun Amo, malgraŭ tio ke la libro ne estas aŭtobiografia.
#000009
Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto
#000010
Kiel vi rekonektis kun la hispana mondo poste?
#000011
Fui a América casi inmediatamente después de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las raíces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a República Dominicana y al principio me sentí casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi país la cultura y la lengua italianas están muy presentes. Y después empecé a apreciar la forma relajada en que vivían los lugareños, el clima, la naturaleza, el mar azul y la música. Después en Cuba me sentí muy atraído por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubrí que, aunque España y América Latina tienen orígenes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoamérica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de España y de Europa.
#000012
Mi ris al Ameriko preskaŭ tuj post ĉi tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre taŭga ĉar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, ĝia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskaŭ hejme ĉar ĝi estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre ĉeestas. kaj poste mi komencis estimi la malstreĉitan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [ĉiuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaĵoj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eŭropo.
#000013
Kion vi povus rakonti al ni pri ĉi tiuj kulturaj diferencoj inter Hispanio kaj Latinameriko el via perspektivo kaj viaj spertoj?
#000014
España es casi un típico país de Europa Occidental: desarrollado, moderno, de mentalidad abierta, aunque mantiene sus raíces mediterráneas. América Latina ha heredado la mayor parte del legado cultural español, como su lengua y muchas tradiciones, pero también ese maravilloso Nuevo Mundo ha creado su propia conciencia, a partir de la mezcla de muchas culturas y etnias que emigraron a lo largo de los siglos y se fusionaron con el componente nativo y con personas de otros orígenes como África y Asia.
#000015
Hispanio estas preskaŭ tipa okcidenteŭropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam ĝi konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaĵo, kiel ĝian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankaŭ tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaĵo de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandiĝis kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio.
#000016
En tiu miksaĵo de kulturoj en Latinameriko, kiel vi vidas, el Albanio, tiun denaskan komponenton kiun vi mencias kaj ĝian interagadon kun aliaj kulturoj? Ĉu vi vidas similecojn inter tiu realaĵo kaj via balkana kunteksto?
#000017
Las poblaciones indígenas conforman la parte más importante de la imagen que tenemos de América Latina, y en particular la que yo tengo como hispanófilo porque son el corazón mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y raíces que aportaron civilizaciones históricas y también en el aporte de culturas nativas: sin ellas América Latina no sería la misma.
#000018
La península balcánica también ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la región siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos.
#000019
La indiĝenaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, ĉar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaĵo de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankaŭ pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama.
#000020
La Balkana Duoninsulo ankaŭ estis loĝata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forĝita de la miksaĵo de ĉi tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj.
#000021
Ĉu vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?
#000022
Seguramente podemos encontrar muchas, sí. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problemáticas comunes como falta de estabilidad, problemas económicos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democráticos híbridos. Afortunadamente también compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegría, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el día a día que nos permite apreciar los pequeños placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la América Latina de Europa en muchos aspectos hermosos.
#000023
Ni certe povas trovi multajn, jes. Kvankam mi ne ŝatas paroli pri negativaj aspektoj, ni menciu ke en ĉi tiuj du regionoj estas oftaj problemoj kiel manko de stabileco, ekonomiaj dilemoj, registaraj krizoj, pasintaj diktaturoj kaj hibridaj demokratiaj sistemoj. Feliĉe ni ankaŭ kundividas sintenon en la ĉiutaga vivo de travivado kun ĝojo, ni estas koleruloj, ni malestimas malfacilaĵojn kiujn ni alfrontas kaj estas certa ĝuo de la malrapideco en la tago al tago kiu permesas al ni estimi la malgrandajn plezurojn kiuj estas prezentitaj al ni. Mi ŝatas pensi ke, iel, Balkanoj estas la Latinameriko de Eŭropo en multaj belaj aspektoj.
#000024
Ĉu ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas ĉar ne ekzistas ekvivalentoj?
#000025
Creo que sí. Pienso en la muy típica palabra española “siesta” que puede traducirse fácilmente con la palabra albanesa “kotem”: una especie de siesta relajante, que también implica una tradición del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos.
#000026
Mi kredas ke jes ja. Mi pensas pri la tre tipa hispanvorto “siesta” [eo: siesto] kiu oni povas facile traduki per la albana vorto “kotem”: speco de malstreĉa dormeto, kiu ankaŭ implicas tradicion de malrapida ĝuo de la vivo kiun ambaŭ kulturoj kundividas.
#000027
Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu ĝi estus?
#000028
La que siempre me ha fascinado es “hermosa”, ya que es una de las primeras palabras que aprendí al leer el libro “La judía de Toledo” de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judío alemán sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judía a quien llamaban la “Fermosa”. Para mí, España y el mundo y culturas hispánicas son simplemente hermosas.
#000029
Tiu kiu ĉiam fascinis min, estas “hermosa” [eo: bela], ĉar ĝi estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron “La judía de Toledo” [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokaŭsto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reĝo Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis “Fermosa”. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj.
#000030
Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj aŭtoroj kiujn vi ŝatas aŭ pli ĝuas traduki?
#000031
Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de España o de América Latina, y debo señalar que mi primera traducción del español fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo –uno de los poetas más difíciles de traducir–, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre.
#000032
Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio aŭ Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas aŭtorojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej ŝatata verkistino, Elvira Sastre.
#000033
Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?
#000034
Poca y no está traducida. El clásico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: título original en albanés) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Española inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al español y yo siempre recomiendo su traducción por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. También me gustaría destacar mi libro A España con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y españoles desde la década de 1930 hasta nuestros días a través de tres historias de amor en tres épocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en España la novela policial La espía de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero español y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)
#000035
Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaĵo estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda aŭtoro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi ĉiam rekomendas ĝian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankaŭ ŝatus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj ĝis nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espía de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)
#000036
Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone ĉi tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadaré ĉiam aperas, sed kiuj aliaj estas?
#000037
La literatura albanesa está viviendo una especie de renacimiento, después de la caída del régimen totalitario en Albania, pero también en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que están creando una nueva ola sin vínculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo régimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli.
#000038
Kadaré es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los más de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras están inevitablemente vinculadas a aquel periodo histórico. Él supo jugar majestuosamente con la censura, señalando problemas que nadie más podría. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vírgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitución, las organizaciones criminales mafiosas y nada más, como si Albania y los albaneses fuéramos sólo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura.
#000039
La albana literaturo vivas specon de renaskiĝo, post la falo de la totalisma reĝimo en Albanio, sed ankaŭ en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reĝimo kaj ĝiaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini aŭ Kristaq Turtulli.
#000040
Kadaré estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfeliĉa fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri ĉiam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vírgenes Juradas (Ĵuritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazaŭ Albanio kaj albanoj estas nur tio. Ĝi estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio aŭ al ĝia literaturo.
#000041
Efektive, kiam oni parolas pri “Albanio” kaj “Kosovo”, oni kutime proliferigas negativajn, aŭ almenaŭ antaŭmodernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontraŭstari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?
#000042
Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quizás, porque les resulta más fácil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atención en el carácter cosmopolita ancestral típico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad característica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judíos en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa ­–código de honor tradicional albanés­– nuestra actitud alegre y nuestra obstinación y carácter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regímenes opresores.
#000043
Samkiel eksterlandanoj, albanaj aŭtoroj kutime fokusiĝas pri tio, eble, ĉar ili trovas ĝin pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontraŭe, mi ĉiam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito aŭ en la ricevo de rifuĝintoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaĵoj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reĝimoj.
#000044
Kiun estontecon de kunlaboro ni povas atendi inter la albana mondo kaj la hispana mondo konsiderante ke ili estas ekstercentraj areoj de tutmonda kultura produktado?
#000045
Estoy seguro de que seguirán construyéndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a través de la literatura, y daré lo mejor de mí para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor.
#000046
Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos daŭre konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en ĉi tiu kunteksto, kiel aŭtoro kaj kiel tradukisto.
#000047
Ekrankopio de filmeto de YouTube/BBC montranta membrojn de ETA forlasantajn armilojn en oktobro 2011.
#000049
Antaŭ dek jaroj, la 20-an de oktobro la eŭska armita grupo ETA (Euskadi Ta Askatasuna, do Eŭska Lando kaj Libereco) fine deklaris [en] “definitivan ĉesigon de sia armita aktivado”. Tio estas kion la eŭska kaj hispana socioj atendis dum longa tempo.
#000050
Ĝi bezonis tempon ĝis 2018 por formale fini sian dissolvon, sed la 20-a de oktobro estas markita en la kalendaro kiel tago de liberigo, speciale por tiuj kies vivoj estis enriskigitaj. Eŭskio fine ricevis ŝancon iĝi libera kaj “normala” socio simila al la aliaj.
#000051
Jesús Eguiguren, unu el plejaj altranguloj de la eŭska politiko dum la lastaj jardekoj, ankaŭ spertis malpeziĝon. Kelkajn tagojn post longe atendita deklaro de ETA, responde al demando kion li konsideros normalo, li diris: “Por mi tio signifas liberecon manĝi pintxos [en] en la Malnova Urbo de mia naskiĝurbo Donostia-San Sebastián“. Ĉar pro rektaj minacoj de ETA kaŭzitaj de lia politika opozicio al eŭska sendependeco, la malnova urbeto iĝis evitinda areo por Eguiguren, same kiel por miloj da aliaj homoj.
#000052
ETA estis establita en 1959 dum la regado de Franco, kun la celo atingi memregadon kaj sendependecon por Eŭskio. Ekde la fino de la 1960-aj jaroj ETA respondecis pri pli ol 850 mortoj en Eŭskio kaj aliaj partoj de Hispanio. La ciferoj nesufiĉe forte montras disvastiĝintan senton de timo, kaŭzitan de ETA kaj ĝiaj subtenantoj. Dum la lastaj 15 jaroj de sia ekzistado ETA per ĉantaĝo kaj minacoj speciale celis politikistojn, sciencistojn, policistojn, ĵurnalistojn kaj ŝtatoficistojn, kiuj malaprobis ĝian totalisman agendon. Proksimume 3 300 homoj devis vivi kun polica gardo [es].
#000053
Eŭskio estas regiono kun forta nacia identeco, dividita inter la nordo de Hispanio kaj la sudokcidento de Francio. Kun iom malpli ol tri milionoj da loĝantoj, estas malfacile ne koni iujn, kiuj pagis altan prezon por esti kiuj ili estas, foje la plej altan prezon — sian vivon. En mia kazo tio inkluzivas samklasanon en bazlernejo, kies patro-policisto estis murdita de la armita grupo; instruistinon en la sama bazlernejo kies edzo-ĵurnalisto estis murdita; patron de kunulo el sporta teamo, kiu devis transloĝiĝi al Madrido post ricevi seriozajn minacojn; unu el miaj universitataj profesoroj kaj mian amikon kaj eksan estron, altan komisiiton de la eŭska parlamento pri homaj rajtoj inter 2004 kaj 2014, Iñigo Lamarca [en], kies nomo aperis en unu de la celolistoj de ETA.
#000054
Multo ŝanĝiĝis en Eŭskio en la lastaj 10 jaroj. Nenies vivo estas enriskigita rezulte de lia politiko kaj tio ne signifas malnoblecon. Miaj genevoj 11-jaraĝaj estas feliĉe nesciantaj pri la etoso de malaltintensa perforto, kiu regis en la socio antaŭ jardeko.
#000055
La eŭska socio plu ellaboras publikan memoron pri tiu ĉi tempo. Viktimoj de perforto fare de ETA ricevis agnoskon de publikaj institucioj, sed socia agnosko okazas oble malpli rapide kaj pli timide. En urbetoj kaj komunumoj kie eŭska sendependeco estis la preferata politika elekto, suspektitaj membroj de ETA ofte estis konsiderataj herooj. Samtempe kredindaj raportoj pri polica torturado estis sisteme rifuzataj de la hispana registaro, makulante la publikan bildon de la ŝtato kaj ĝiaj institucioj. Malgraŭ multaj raportoj de sendependaj enketantoj kaj internaciaj institucioj pri homaj rajtoj, la oficiala linio estis kaj plejparte plu estas, ke la akuzoj pri torturoj fare de polico, estis simple mensogo disvastigita de teroristoj — membroj de ETA.
#000056
Hispanaj publikaj aŭtoritatoj kaj granda plimulto de la hispana socio devos trapasi longan vojon al agnosko ke torturoj kaj fitraktado estis bedaŭrinda parto de la kontraŭterorisma strategio dum la 1980-aj, 1990-aj kaj 2000-aj jaroj. Kiel mi klarigis en mia nova libro Spain and its Achilles’ Heels: The Strong Foundations of a Country’s Weaknesses (Hispanio kaj ĝiaj Aĥilaj tendenoj: la fortaj fundamentoj de landa malforteco), tiuj ĉi praktikoj detruis la kredon al la polico kiel komplete demokratia institucio kaj faris la vivon eĉ pli komplika por la oficiroj, kiuj respektis la leĝojn.
#000057
Dum la 2000-aj jaroj ETA estis pelita de polico je angulo, sed la malkresko de popola subteno estis ĉefa kialo pro kiu la grupo haltigis sian perforton propravole en 2011. En antaŭaj jardekoj ETA profitis de longa periodo de silento fare de grandaj partoj de la eŭska socio, kiu kredis ke ilia diskreteco ebligos al ili esti for de la atento de ETA kaj ĝiaj denuncantoj. Necesas noti elstarajn esceptojn, inkluzive la kazon de “Gesto Por la Paz” [es] (Gesto por Paco), organizaĵo kiu aranĝis silentajn manifestaciojn la sekvan tagon post ĉiu murdo ĉiusemajne dum 25 jaroj ekde 1986. Tio estis modesta gesto, kiu tamen postulis grandan kvanton da braveco.
#000058
Kun tempopaso la eŭska socio fortigis sin mem por montri klare ke ETA ne reprezentas ĝin. La sociologia statistika enketado en Eŭskio montris ke malpli ol 25% de la loĝantaro refutis ETA en 1981, sed tiu nombro kreskis ĝis 60% en 2000 kaj restis ĉe tiu nivelo por pli ol 10 jaroj, dum ideologia subteno de ETA estis minimuma dum la 2000-aj (ĉirkaŭ 1-3%).
#000059
Eŭskio grave ŝanĝiĝis kaj pliboniĝis en nova etoso de trankvilo, paco kaj remalkovrita libereco. Pli da tempo necesas tamen por fortigi pontojn kaj iri decideme al repaciĝo [en]. Policistoj, korpogardistoj, ĵurnalistoj kaj politikistoj estis maljuste murditaj kaj por longa tempo la eŭska socio restas ŝtoniĝinta.
#000060
En ŝanĝiĝanta publika percepto en Hispanio, nova filmo povas potenciale fari ŝanĝojn: Maixabel [jutuba filmeto] prezentas dramon surbaze de la vera historio pri Maixabel Lasa, brava aktivulino por paco, memoro kaj repaciĝo, kies edzo estis murdita de ETA en 2000. Antaŭ kelkaj jaroj Maixabel renkontiĝis vizaĝ-al-vizaĝe kun la viro, kiu murdis ŝian edzon. La murdisto distancigis sin de ETA en komplika procezo de penitenco [eo].
#000061
Atesto de Maixabel Lasa estas unu el manpleno de konversacioj okazintaj dum la lasta jardeko inter viktimoj de ETA kaj pentantaj ETA-membroj. Plejparto de tiuj ĉi renkontiĝoj okazis private, sed iuj el la partoprenintoj rakontas pri siaj spertoj en lernejoj kaj esprimas siajn emociojn ĉe aliaj publikaj eventoj.
#000062
Aliaj eventoj kunigis viktimojn de ETA, viktimojn de GAL [es] (ŝtate subtenita terorismo en la 1980-aj) kaj viktimojn de policaj torturoj. Ankaŭ por-sendependecaj politikistoj pardonpetas pri la damaĝo, kiun kaŭzis ilia jardekojn longa komplica silentado.
#000063
Plurflanka, inkluziviga kaj respektema traktado de la pasinteco bezonas tempon kaj Eŭskio nur lastatempe liberiĝis de la ETA-jugo. Historia memoro estas forta memorigo ke libereco ne povas esti ricevita senpage.
#000064
Kiel foje diris al mi panjo dum ni interparolis pri eŭskaj paco kaj repaciĝo, estas ŝoke kiom rapide oni alkutimiĝas al normalo, kiam homoj ne estas murdataj pro siaj ideoj.
#000065
Urbeto en Andaluzio, Hispanio, lanĉis monon kiel vojon savi lokan komercon de la severa ekonomia malkresko, kaŭzita de agoj celantaj kontroli la disvastiĝon de KOVIM-19.
#000068
Lebrija, urbeto kun 27 000 loĝantoj en la provinco Sevilo, prenis novigan aliron al stimulado de la loka ekonomio per investado je sia propra virtuala mono. La cifereca mono estas nomita “elio” kaj celas asisti al lokaj entreprenoj adaptiĝi al la postulado de la “nova normo” interligante malavantaĝitajn familiojn kaj lokajn vendistojn. La uzado de tiu ĉi virtuala mono estis inspirita de la sistemo de lojaleco, uzata de grandaj korporaciaj ĉenoj, sed adaptita por etaj entreprenoj.
#000069
La elio, “la nova mono de Lebrija”, estas ligita al la eŭro kaj estis promociita de la unua vic-urbestro kaj bonveniganto de novaj teknologioj David Pérez kaj lia teamo, kiu lanĉis la aplikaĵon dum la kvaranteno en 2020. La nomo “elio” estis elektita omaĝe al la plej fama historia figuro de la urbeto, la humanisto kaj aŭtoro de la unua kastilia gramatiko Elio Antonio de Nebrija.
#000070
Familioj estis elektitaj surbaze de enspezoj kaj havis eblecon fari mendojn en vendejoj en la areo; la sistemo do kuraĝigas la lokan ekonomion kaj subtenas malprivilegiitajn familiojn. La elio estis lanĉita fine de 2020 kaj pli ol 600 familioj jam uzis la aplikaĵon.
#000071
Ĉiu familio ricevas subvencion inter 50 kaj 200 elioj de la urba konsilio kaj ili povas uzi tiun ĉi pagmetodon nur en la entreprenoj kiuj partoprenas la projekton. Post kiam la mendo kaj la servo estas liveritaj, kompanioj devas prezenti la fakturon al la urba konsilio por ŝanĝi la sumon al eŭroj.
#000073
Tiu ĉi virtuala mono validas sole en Lebrija. Por lanĉi la projekton, la urba konsilio donacis parton de siaj fondusoj rezervitaj por aliaj celoj kiel la municipaj festivaloj, decidinte anstataŭe doni prioritaton al la helpado de ĝia loĝantaro. Tio ebligis al la urbo lanĉi la projekton kun 60 000 elioj.
#000074
Sume 50 000 eŭroj jam estis investitaj en la komercaj aktivadoj en Lebrija, el kiuj 25 000 estis en elioj, kaj tiu ĉi iniciato estis tre bone akceptita de la loĝantoj de la municipo. “Iuj el vendistoj diris al ni ke tio savis ilin dum monato kaj iuj duobligis la vendojn” raportas hispana televido. Tio ne estis la unua teknologia iniciato de la urba konsilio de Lebrija, kies multaj servoj nun alireblas per Telegramo.
#000075
La ekonomia krizo ne nur malbonigis la staton de la komerco en Hispanio dum la pandemio, sed la situacio iĝis eĉ pli malbona por la averaĝa civitano kaj granda nombro da familioj puŝitaj en malstabilan situacion. La lando nun havas pli ol 800 000 homojn klasifikitajn kiel malriĉuloj kiel rezulto de KOVIM-19 kaj “historia falo” de la hispana ekonomio je 11% en 2020.
#000076
Simile al elio, aliaj hispanaj teknologiaj iniciatoj naskiĝis en la tempo de la pandemio por helpi al la socio, inkluzive de la aplikaĵo La Noria Social Hub, en Málaga, kiu celas subteni novigojn kaj provincan evoluon, kaj Got salt?, aplikaĵo kiu ebligas al loĝantoj de Madrido, Barcelono kaj Valencio kontakti unu la alian por komuna subteno. Tiu ĉi platformo promocias kontaktojn kaj solidarecon inter najbaroj por kuraĝigi daŭripovajn komunumojn.
#000077
La elio finiĝos la 31-an de marto, sed pro ĝia sukceso estontaj lanĉoj de la virtuala mono jam estas esplorataj de la urba konsilio. Por Lebrija tio estas pruvo, ke solidareco kaj teknologio povas iri man-ĉe-mane kaj ke la vojo por eliri la ekonomian falon povas esti ligita al ciferecigo.
#000078
Kovrilo de la romano “Los palimpsestos” de Aleksandra Lun en la originala hispana lingvo. Foto de Filip Noubel, uzata kun permeso.
#000080
Ĉiuj ligiloj en tiu ĉi artikolo estas en Esperanto, escepte de tiuj markitaj per [en] aŭ [cs], kiuj estas en la angla, respektive en la ĉeĥa.
#000081
“Ekzofonaj” verkistoj aŭ eksterlingvaj verkistoj [eo], estas verkistoj kiuj verkas en lingvo, kiu ne estas ilia denaska lingvo – estas kreskanta fenomeno en la 21-a jarcento, ĉar migrado iĝas tutmonda kaj diversdirekta. Gravas distingi inter aŭtoroj, kiuj kreskis en plurlingva medio, kiel la ofte menciita Vladimir Nabokov, kaj aŭtoroj, kiuj lernis lingvon kiel plenkreskuloj kaj decidis verki en fremda lingvo nur malfrue en sia vivo. Nuntempa ekzemplo de ĉi-lasta kazo estas Jhumpa Lahiri, bengala-usona anglalingva aŭtoro, kiu nun verkas en la itala.
#000082
Alia ekzemplo estas Aleksandra Lun, denaska parolanto de la pola kaj lerta tradukistino, kiu iun tagon decidis verki fikcion en la hispana, lingvo kiun ŝi ekregis nur iĝinte 19-jara. Ŝia romano mem estas pripensado pri lingva hibrideco: “Los Palmimpestos“/”The Palimpsests” [en, ndltr.: palmimpesto estas reciklita peco de papiruso [eo] aŭ pergameno [eo] post skrapado aŭ obskurado de la originala teksto], publikigita en 2015 en la hispana kaj nun ankaŭ havebla en la angla, rakontas la historion de Czeslaw Przęśnicki, pola verkisto, kiu migras al Antarkto, kie li lernas la fikcian lokan lingvon kaj verkas romanon en ĝi.
#000084
Mi parolis kun Lun pri tio, kio instigas verkiston akcepti lingvon kiu komence estis fremda lingvo, kaj kio signifas esti fama aŭtoro ekster sia hejma kulturo.
#000085
Filip Noubel: Vi naskiĝis kiel denaska parolanto de la pola, lernis la hispanan 19-jaraĝa, laborante en kazino por financi viajn studojn en Hispanio, kaj hodiaŭ vi estas famkonata kaj tradukita hispanlingva verkistino. Kiel okazis tiu lingva ŝanĝo?
#000086
Aleksandra Lun: If we think about the Czech proverb that says that we live a different life in every language we know, I have had several lives, as I am sure many of Global Voices’ readers have had too. According to my calculations, I could be now 136 years old, which is frustrating since I don’t seem to be receiving any retirement benefits! The way I see it, there has been no linguistic shift, only the fact that in one of my lives I am a writer.
#000087
We can see languages as multiverses, a concept from a theoretical framework in physics called string theory. Like a multiverse, each language describes a different story, a story that happens simultaneously to all other stories. Writers are just the people who put those stories down.
#000088
Aleksandra Lun: Se ni pensas pri la ĉeĥa proverbo [cs], kiu diras, ke ni vivas malsaman vivon en ĉiu lingvo kiun ni konas, tiam mi havis plurajn vivojn, ĉar mi certas pri tio, ke multaj legantoj de Global Voices ankaŭ havis [plurajn vivojn]. Laŭ miaj kalkuloj, mi povus esti nun 136-jara, kio frustras min, ĉar mi ŝajne ricevas neniajn emeritiĝajn avantaĝojn! Kiel mi vidas tion, ne okazis lingva ŝanĝo, nur la fakto, ke en unu el miaj vivoj mi estas verkisto.
#000089
Ni povas vidi lingvojn kiel “multuniversojn”. Tio estas koncepto el teoria kadro en fiziko nomata teorio de kordoj. Kiel “multuniverso”, ĉiu lingvo priskribas malsaman rakonton, historion, kiu okazas samtempe en ĉiuj aliaj rakontoj. Verkistoj estas nur homoj, kiuj notas tiujn rakontojn.
#000090
FN: Ĉu vi ankaŭ verkas en la pola? Multaj dulingvaj aŭ eksterlingvaj verkistoj [eo] ofte diras, ke verkado en lingvo, kiu estas originale fremda, kreas distancon, kiu helpas ilin esprimi aferojn, kiuj alie estus malfacile esprimeblaj en ilia denaska lingvo. Ĉu vi konsentas pri tio?
#000091
I cannot say that I don’t write in Polish since in my translations I write in Polish all the time. But my muses talk to me in Spanish, so translating their voice into Polish would just be double work. Regarding the distance that writing in another language is supposed to create, I think it all depends on the relationship you have with it. To me, Spanish is the most natural choice. Using it is no stranger than brushing my teeth – I might not receive retirement benefits, but I am proud to conserve my own dentition.
#000093
Mi ne povas diri, ke mi ne verkas en la pola, ĉar en miaj tradukoj mi verkas en la pola dum la tuta tempo. Sed miaj muzoj parolas al mi en la hispana, do traduki ilian voĉon al la pola estus nur duobla laboro. Pri la distanco, kiun verkado en alia lingvo supozeble kreos, mi pensas, ke ĉio dependas de la rilato, kiun vi havas kun ĝi. Por mi, la hispana estas la plej natura elekto. Uzi ĝin estas ne pli strange ol brosi miajn dentojn – mi eble ne ricevos pensiulajn avantaĝojn, sed mi fieras konservi mian propran dentaron.
#000095
FN: Vi ankaŭ laboras kiel profesia tradukistino. Kiel tio formas vian rilaton al lingvoj?
#000097
AL: A translator’s work reminds that of doctor Frankenstein’s, since you kill a text in one language and resuscitate it in another. You cut your victim in pieces, put them back together, and wish that they leave your clinic looking better than the patient of Frankenstein. In the process you lose some peace of mind and a lot of preconceived notions about your own language. It is a happy loss since it takes you out of the story of one specific culture and opens you up to a much bigger, common story.
#000098
Now you understand what happens under the skin and you start seeing languages beyond the superficial layer of vocabulary and its pronunciation. You see the organs and the connections between them, aka syntax, and you understand that they are just one of many options. And you start asking yourself questions. Why do some languages use definite and indefinite articles? At some point there had to be a powerful and mysterious need to divide reality into “things we know something about” and “things we know nothing about”. As someone who comes from Slavic languages, where we only see “things,” I find it fascinating that we grow up in such different realities.
#000099
AL: La laboro de tradukisto memorigas tiun de doktoro Frankenstein, ĉar vi mortigas tekston en unu lingvo kaj revivigas ĝin en alia. Vi dishakas vian viktimon, rekunmetante la pecojn kaj dezirante, ke ili forlasu vian klinikon pli bonaj ol la paciento de Frankenstein. Dum la procezo vi perdas iom da trankvilo kaj multajn antaŭpensitajn nociojn pri via propra lingvo. Tio estas feliĉa perdo, ĉar ĝi prenas vin el la historio de specifa kulturo kaj malfermas vin al multe pli granda, komuna rakonto.
#000100
Nun vi komprenas, kio okazas sub la haŭto, kaj vi ekvidas lingvojn preter la supraĵa tavolo de vortprovizo kaj ilia prononco. Vi vidas la organojn kaj la ligojn inter ili, alinome sintakson, kaj vi komprenas, ke ili estas nur unu el multaj ebloj. Kaj vi komencas demandi al vi mem: Kial iuj lingvoj uzas difinajn kaj nedifinajn artikolojn? Iam devis esti potenca kaj mistera bezono dividi realecon en “aferojn pri kiuj ni scias ion” kaj “aferojn pri kiuj ni scias nenion”. Kiel slavlingvano, kiu tra sia lingvo vidas nur “aferojn”, mi trovas fascine, ke ni kreskas en tiel malsamaj realaĵoj.
#000101
FN: Laŭ via opinio, kio signifas “regi” aŭ “posedi” lingvon?
#000102
AL: In Europe or the US we seem to be obsessed with “speaking” a language, the ultimate ownership as opposed to thinking, dreaming or writing in it. Beyond this narrative, which is an effect of the Western world’s dictatorship of extroversion, a language is simply a world that you choose to live in. If you live in that world, you own its language.
#000103
AL: En Eŭropo aŭ Usono ni ŝajnas esti obsedataj pri la “parolado” de lingvo, kiel la fina posedo kontraste al pensado, revado aŭ verkado en ĝi. Krom ĉi tiu rakonto, kiu estas efiko de la diktaturo de ekstravertiteco de la okcidenta mondo, lingvo simple estas mondo, en kiu vi elektas vivi. Se vi loĝas en tiu mondo, vi posedas ĝian lingvon.
#000104
FN: Via libro estas ege amuza, sed vi ankaŭ tuŝas tiklajn aferojn: identecon, malakcepton, migradon, ekzilon kaj la deziron integriĝi. Kiel lingvo rilatas al tiuj aferoj?
#000105
AL: Humour is an effective narrative tool since it brings things back to proportions. When you are an immigrant the last thing that is expected from you is to be funny. If you enter another culture, you are expected to behave as if you were invited to a formal dinner at your auntie’s: sit properly, eat up what you are served, be silent and smile a lot. If you have any interest in culture, you can listen to what the auntie’s intellectual friends have to say, maybe take notes and later try to translate them for your less fortunate friends, the ones that have not been invited. What nobody expects you to do is to arrive at your auntie’s disguised as SpongeBob, sit whenever you please, eat noisily your own vegetarian burger and start telling intellectual jokes.
#000106
Equality is difficult to achieve without humour because humour itself is a form of equality.
#000107
AL: Humuro estas efika ilo por rakontado, ĉar ĝi revenigas la aferojn al proporcioj. Kiam vi estas enmigrinto, la lasta afero atendata de vi estas amuzi. Se vi eniros alian kulturon, oni supozas, ke vi kondutos kvazaŭ vi estus invitita al formala vespermanĝo ĉe via onklino: sidu konvene, manĝu tion, kion oni servas al vi, silentu kaj multe ridetu. Se vi interesiĝas pri kulturo, vi povas aŭskulti tion kion diras la intelektaj amikoj de la onklino, eble noti kaj poste provi traduki por viaj malpli bonŝancaj geamikoj, kiuj ne estis invititaj. Kion neniu atendas ke vi faru, estas alveni al via onklino maskita kiel Spongabobo [usona tv-serio), eksidi kiam ajn vi volas, manĝi brue vian propran vegetaran hamburgeron kaj komenci rakonti intelektajn ŝercojn.
#000108
Egalecon malfacilas atingi sen humuro, ĉar humuro mem estas formo de egaleco.
#000109
FN: Via unua romano estis tradukita al la angla kaj la franca, kaj nederlanda traduko estas survoje. Kiel vi preferas esti priskribita? Ĉu kiel pola verkisto? Ĉu kiel hispana verkisto, ĉar via venonta dua romano ankaŭ estos verkita en la hispana? Aŭ ĉu nur kiel “verkisto”?
#000110
AL: I can be described as Jack the Ripper, if that satisfies the person describing me! I know that I will always be classified as belonging to this or that other culture, but it doesn’t mean that I need to identify with a label. In our impermanent world, nationality can seem a solid and objective category, but it is one of the least objective ones. It only describes one of your external characteristics from a historical perspective. Your passport says nothing about who you are now.
#000111
The concept of national literature is itself an extravagant one. No other art field has been divided into these categories – we don’t hear that much about “Lithuanian rock bands” or “Nigerian photographers”, do we? There is a logistic reason behind a division into nationalities, since a book is coded in a language and needs to be translated to reach audiences that don’t understand it. But once it is re-coded, the human experience it contains doesn’t differ from the one in a book published across the border. A passport itself is not a very interesting read, even if the airport queue is very long. I strongly recommend reading shampoo labels in the shower instead.
#000112
AL: Mi povas esti priskribita kiel Jack the Ripper [Ĵakvo la Buĉisto], se tio kontentigas la personon kiu priskribas min! Mi scias, ke mi ĉiam estos klasifikita kiel apartenanta al tiu aŭ alia kulturo, sed tio ne signifas, ke mi bezonas identigi min kun etikedo. En nia nedaŭranta mondo, nacieco povas ŝajni solida kaj objektiva kategorio, sed ĝi estas unu el la malplej objektivaj. Ĝi nur priskribas unu el viaj eksteraj trajtoj laŭ historia perspektivo. Via pasporto diras nenion pri kiu vi estas nun.
#000113
La koncepto de nacia literaturo mem estas ekstravaganca. Neniu alia arta kampo estis dividita en tiajn kategoriojn – ni ne aŭdas tiom multe pri “litovaj rok-grupoj” aŭ “niĝeriaj fotistoj”, ĉu ne? Estas loĝistika kialo malantaŭ divido en naciecoj, ĉar libro estas kodita en lingvo kaj devas esti tradukata por atingi publikojn, kiuj ne komprenas ĝin. Sed post kiam ĝi estas rekodigita, la homa sperto, kiun ĝi enhavas, ne diferencas de tiu en libro publikigita trans la limo. Pasporto mem estas ne tre interesa legaĵo, eĉ se la flughavena vico estas tre longa. Mi forte rekomendas anstataŭe legi ŝampuajn etikedojn en la duŝejo.
#000114
Grupo de knabinoj matenmanĝas en la lernejo. Foto kun permeso de Faten por Solidarios sin Fronteras (Solidareco sen limoj).
#000116
Krom alia mencio, ĉiuj ligiloj en ĉi tiu artikolo rekondukas al retpaĝoj en la hispana.
#000117
Pro profunda manko de rimedoj pro la milito en Jemeno, pli kaj pli da familioj devas retiri siajn gefilojn el la lernejo. La knabinoj ofte estas devigitaj edziniĝi kiam ili havas nur 13 jarojn. Tamen, lernejo en la ĉefurbo Sanao [eo] trovis modestan sed efikan solvon.
#000118
La ne-registara organizaĵo (NRO) [eo] Solidarios sin Fronteras, bazita en Hispanio kaj Jemeno [ambaŭ eo], gvidata de volontula teamo kaj financata ĉefe per privataj donacoj — kelkaj el ili je nur unu eŭro monate — komencis donaci kompletan matenmanĝon al la knabinoj de tiu lernejo, kiuj aĝas 6 ĝis 16 jarojn. Antaŭ la komenco de la projekto, unu el kvin knabinoj forestis el la lernejo. Iom post iom ili komencis reveni kaj ekde septembro 2018, ĉiuj 525 lernantinoj venas regule al la lernejo, diras la fondintoj de Solidarios.
#000119
Mi parolis per WhatsApp [elp.: ŭacap] kun du el la fondintoj de la neregistara organizo, Eva, kiun mi renkontis persone antaŭ multe da tempo en Barcelono [eo], kaj Faten, kiu loĝas en Jemeno. Ambaŭ rakontis al mi kiel naskiĝis la projekto “Manĝaĵo por eduki kaj protekti“. Ili ankaŭ petis min ne malkaŝi iliajn kompletajn nomojn, nek tiun de la lernejo pro sekureckialoj.
#000120
En marto 2018, unu el la instruistinoj kontaktis Faten, parolinte pri okjara knabino kiu ĉiutage pli kaj pli maldikiĝis kaj aspektis elĉerpita ĝis iun tagon ŝi ne plu aperis en la lernejo. Ŝi ne estis la unua, kiu forlasis la lernadon, sed ŝi estis la plej juna. La instruistino parolis kun la familio: ĝi spertis ekstreman ekonomian senhavecon kaj ricevis ofertojn por edzinigi sian filineton [eo].
#000121
Parolante kun Faten, la instruistino sin demandis ĉu eble ĉiutaga manĝo povus motivigi la familiojn sendi siajn filinojn al la lernejo. Kaj tiel aperis la ideo. Faten rakontas:
#000122
Most of [these girls are] daughters of workers of the textile factory, which was completely destroyed [in the bombings]. The families haven't [had any] salary for 3 years. How could they cover food expenses? [...] The most important thing is that we're supporting them to complete their education. Their families [are also] happy, as keeping them at school prevents them from staying at home or getting married at such a young age.
#000123
La plejmulto [de tiuj knabinoj] estas filinoj de laboristoj de la teksa fabriko, kiu estis komplete detruita [pro la bombadoj]. La familioj ricevis neniun salajron dum 3 jaroj. Kiel ili povus havigi al si manĝon? [...] Plej grave estas ke ni donas al la knabinoj subtenon por fini siajn studojn. Iliaj familioj ankaŭ estas kontentaj, ĉar daŭrigi lernadon ebligas ke ili ne restu hejme aŭ ne necesas edzinigi ilin tiom junaĝe.
#000124
En marto 2018, Unuiĝintaj Nacioj [eo] deklaris la humanitaran krizon [eo] en Jemeno la plej grava en la mondo. Kun akutaj senlaboreco kaj inflacio, 80% de la familioj dronas en ŝuldoj kaj 65% baraktas por aceti manĝaĵojn.
#000125
La organizaĵo SSF funkcias kun la sama filozofio en la cetero de siaj programoj. Per “Manĝhelpo por familioj” [es], skatoloj kun manĝoj estas sendataj al malriĉaj familioj en Sanao, Adeno, Amran, Rajdah, Al Hudajda, Al Dorihimi, kaj al senhejmaj familioj de Taiz [ĉiuj eo]. “Akvo por Jemeno” prizorgas akvorezervujojn en la kampoj por interne translokitaj personoj de Amran kaj Raydah, kaj “Rekonstrui la insulon Sokotra” havigas cementon por ripari domojn kaj fosi putojn sur la insulo Sokotra [eo], ruinigita de uraganoj [eo] en 2015.
#000126
“Kaj se ni mem farus tion?”
#000127
La preparitaj manĝoj estas ĉiumatene disdonataj en la lernejo. Foto kun permeso de Faten por Solidarios sin Fronteras.
#000128
Dum vojaĝo al Jemeno en 2012, Eva renkontis Faten. Eva estis rigardanta naskiĝfeston je apuda tablo en kafejo de Sanao kiam la datrevenantino donacis al ŝi pecon da kuko. Tio estis Faten. Ili amikiĝis kaj poste revidis unu la alian plurfoje, la lastan fojon en 2015, dum la lasta vojaĝo de Eva al Sanao. Faten memoras:
#000129
A few weeks after the war began, I was on WhatsApp (as usual) and I asked Eva, “can we do something to help?”. She answered that she would look for an organization in Spain with her friend Noèlia, and I was to look for one here in Yemen.
#000130
Kelkajn semajnojn antaŭ la komenco de la milito, mi estis en Whatsapp (kiel kutime) kaj demandis Eva: “Ĉu ni povas ion fari por helpi?” Eva respondis ke ŝi serĉos organizaĵon en Hispanio kun ŝia amikino Noèlia, kaj mi devis serĉi plian ĉi tie en Jemeno.
#000131
Eva, kiu havas 15 jarojn da sperto en internacia kunlaborado, renkontis neniun fidindan etan NRO-n en Jemeno. Tiel ŝi, Faten kaj la tria amikino, Noèlia, decidis krei memstare organizaĵon en la sama jaro. Eva kaj Noèlia okupiĝas pri la kolektado de mono kaj uzas sociajn retejojn, radion, gazetaron kaj prelegojn por klarigi sian laboron kaj allogi kontribuantojn. La plejmulto donacas rete kaj dank’ al amasfinancado, SSF financas ĉiujn projektojn aparte. En Jemeno, Faten respondecas pri la surloka administrado de la operacioj — ofte en sia propra hejmo. La tri virinoj formas la ĉiutagan estraron kaj klopodas plej eble bone kombini siajn taskojn en la NRO kun siaj ĉiutagaj profesiaj taskoj.
#000132
SFF regule kundividas fotojn, videojn kaj detaligitajn aktualigojn en siaj sociaj retejoj. Ili ankaŭ disvastigas informan enhavon por sensivigi pri la milito en Jemeno, ĉefe pri la rolo de Hispanio kaj de aliaj landoj en la liverado de armiloj uzataj en la konflikto.
#000133
La projekto Wikimujeres [Vikivirinoj] laboras en hispane kaj katalune parolantaj landoj por helpi ŝanĝi tiun demografian malekvilibron. Laŭ ilia retejo:
#000136
Somos un grupo de usuarias de Wikipedia preocupadas por la diversidad y la neutralidad de la Wikipedia y dispuestas a trabajar para disminuir (y en un futuro eliminar) la brecha de género y culturas que existe en la enciclopedia más consultada en internet.
#000137
Ni estas grupo de Vikipedio-uzantoj, kiuj zorgas pri la diverseco kaj la neŭtraleco de Vikipedio. Ni volas labori por malgrandigi (kaj estontece forigi) genran kaj kulturan breĉojn, kiuj ekzistas en la plej vaste konsultata enciklopedio en la reto.
#000138
Ilia celo estas envolvi pli da virinoj kiel aktivajn redaktorojn, kiuj ankaŭ povas kontribui kun pli da artikoloj rilataj al virinoj kiel biografioj, kaj ankaŭ pli da artikoloj fare de evolulandaj virinaj redaktoroj. Ili okazigas semajnajn kunvenojn en du lokoj en Madrido kaj Barcelono. Ĉi tiuj surlokaj servoj plenumas gravan rolon en la formo de trejnadoj kaj edit-a-thons [redaktaj maratonoj], kiuj estas organizataj kiel ofte vid-al-vidaj eventoj kun la celo kunlabore krei kaj plibonigi artikolojn en Vikipedio.
#000139
Lastatempaj edit-a-thons enfokusiĝas al aldonado de novaj artikoloj pri virinaj fotistoj kaj sciencistoj, kaj do estas kunorganizataj kun Wikimujeres kaj okazigataj ĉe la Medialab-Prado en Madrido.
#000141
La Fortreso de Alhambro en Granado, Hispanio, estis konstruita de la arabparolantaj maŭroj en la 13-a jarcento, kiam ili regis partojn de la ibera duoninsulo. Foto de Jeanne Menj. CC BY-ND 2.0
#000143
Tiu ĉi artikolo kaj radioraporto de Joy Diaz por The World originale aperis ĉe la 15-an de oktobro 2015, kaj estas reeldonita ĉi tie kiel parto de enhavo-interŝanĝa konsento.
#000144
Ribah Massif, origine el Libano, estis instruistino de mia filino en Aŭstino. Kiel knabineto, mia filino Camila, parolis ĉefe en la hispana. Kaj Massif memoras tagon, kiam Camila estis ĉagrenita, ĉar ŝi ne povis rememori vorton en la angla.
#000145
Ŝi diris al mi ion pri sia camis,” Massif diras.
#000146
Camisa estas la vorto en la hispana por “ĉemizo” kaj Massif komprenis ĝin perfekte, ĉar camis signifas same en la araba.
#000147
“Mi pensis ‘Ho! Estas iom da vortoj kiuj rilatas al la araba,'” ŝi diras.
#000148
Por vidi kiom similas la du lingvoj inter si, Massif kaj mi faris ekzercon. Mi diris vorton en la hispana, kaj ŝi rediris ĝin en la araba.
#000149
“Ni diru ceit,” Massif diras.
#000150
Pro tio ke mi nun konsciiĝas, ŝajnas al mi ke mi aŭdas arabajn vortojn ĉie.
#000151
Aŭ, la frapfrazo de la forpasinta kantistino Celia Cruz, ¡Azucar!, signifas sukero, surbaze de alia araba vorto.
#000154
“Precipe se vi vojaĝas en la sudo de Hispanio. Ekzemple, en Merido, en la urbo kie mi naskiĝis, ni havas la Alcazaba Arabe, araban fortikaĵon,” Parejo diras. “Do, vi povas vidi tion en la urboj nuntempe, sed vi povas ankaŭ vidi tiun islaman ĉeeston, tiun araban ĉeeston en la lingvo.”
#000156
Kompreneble, tiu ĉeesto vojaĝis al Ameriko kun la hispanoj. Ĉirkaŭ 4 000 hispanaj vortoj verŝajne venas rekte el la araba. Tial Maria Gutierrez, meksika helplaboristino ĉe ne-profitcela organizaĵo en Jordanio, diras ke ŝi portas kajereton kien ajn ŝi iras.
#000157
“Jes! Mi provas ĉasi ĉiujn tiujn vortojn. Mi ofte taksas, ‘Unu plia vorto!’ Almenaŭ ĉiutage mi trovos vorton, kaj mi pensos, ‘Ho, ĝi estas precize same kiel en la hispana!’ aŭ, ‘Ĝi estas tre simila al la hispana,'” ŝi diras.
#000158
Ju pli frue Gutierrez majstras la lingvon, des pli baldaŭ ŝi agos efike en sia helplaboro, kaj nuntempe la kapablo paroli la hispanan donas al ŝi ŝparvojon.
#000159
Sed kial tiu kuniĝo de la hispana kaj la araba gravu al usonanoj? Nu, la du plej parolataj lingvoj en Usono estas la angla kaj la hispana. Do iuj homoj, inkluzive Parejon, scivolas kio povus okazi al ĉi tiuj lingvoj dum la tempo pasas.
#000160
Lingvoj adaptiĝas kaj pruntas vortojn el la aliaj, precipe el tiuj, kiuj ekzistas en proksimeco.
#000161
“Mi ankoraŭ memoras kiam mi unuafoje venis al Teksaso,” Parejo diras. “Mi iris al tiu ĉi restoracio kun mia edzino, kaj la kelnero demandis nin, ‘Ĉu vi volas verspermanĝi ene aŭ vi volas iri al la patio?” Mi neniam aŭdis tiun vorton en la angla.”
#000162
Patio (korto) estas vorto de la hispana.
#000163
Se jam la influo sur la angla ekzistas ĝis la punkto, ke ni ofte ŝercas pri la ekzisto de “Spanglish,” imagu kion usonanoj parolos post 100 aŭ 200 jaroj, kiam dekoj da milionoj da pliaj hispanlingvanoj loĝos en Usono.
#000164