Malfidu la artan inteligenton, eĉ se ĝi parolas Esperanton
#000003
En la lastaj malmultaj tagoj ĉe la reta mondo ŝtormis la apero de praktika projekto de arta inteligento nomata ChatGPT. Ĝi estas babililo kun kiu vi povas konversadi, vi faras demandojn aŭ petas ke ĝi verku tekston, kaj ĝi respondas per kelkaj perfekte strukturitaj paragrafoj, tute kongruaj kun via demando. Ĝi tiel bone imitas la homajn kapablojn, ke ĝi ŝajnas inteligenta. Kaj ĝi babilas eĉ en Esperanto!
#000004
Ĉion ĉi ĝi mem eksplikas multe pli bone ol mi, do mi lasu ke ĝi mem respondu:
#000005
Ekspliku en Esperanto kio vi estas
Mi estas asistanto, programo kreita de OpenAI por helpi respondi demandojn kaj plenumi taskojn. Mi estis trejnita per granda kvanto da teksto por kompreni kaj respondi diversecon de demandoj. Mi ne estas homo, sed programo kiu funkcias per komputilo.
#000006
Kiel programo trejnita de OpenAI, mi havas la kapablon respondi demandojn kaj plenumi taskojn per analizado kaj interpretado de teksto. Mi ne havas la kapablon pritrakti aŭ kompreni bildojn, sonojn aŭ aliajn formojn de ne-teksta informo. Mi ankaŭ ne povas navigi interreton por serĉi informojn, ĉar mi ne havas aliron al interreto. Miaj kapabloj estas limigitaj al kio mi estis trejnita fare de OpenAI.
#000007
Per kiuj meĥanismoj vi kapablas kompreni kaj respondi?
Mi kapablas kompreni kaj respondi per uzado de tre granda kvanto da teksto kiu estis donita al mi dum mia trejnado. Mi uzas kompleksan matematikan modelon por analizi tekston kaj generi respondojn. Tiu modelo permesas al mi kompreni la signifon de vortoj kaj frazoj en la kunteksto de la demando aŭ tasko kiun oni donas al mi. Kiam oni donas al mi demandon, mi analizas la tekston por determini ĝian signifon kaj generi respondon kiu, laŭ mia trejnado, estas plej verŝajna esti utila kaj responda al la demando.
#000008
Kiel vi povas konstati, ĝia lingvo-nivelo estas simple perfekta. Ĝi bone komprenas kaj respondas kohere en nia lingvo. Eĉ la akuzativon ĝi regas senerare, multe pli bone ol plej multaj el ni. Nun taksu la enhavon:
#000009
Esperanto estas artefarita lingvo kreita en 1887 fare de Ludoviko Lazaro Zamenhof. Ĝi estas tre simpla kaj regula lingvo, kun klara gramatiko kaj vortprovizo, kiu celas faciligi komunikadon inter homoj de malsamaj lingvaj fonoj. Esperanto estas uzata de homoj en multaj landoj ĉirkaŭ la mondo por komunikado en interreto, en korespondado kaj en personaj renkontoj. Ĝi estas tre populara inter homoj kiuj volas lerni novan lingvon kaj inter tiuj kiuj celas plifaciligi komunikadon en internaciaj kuntekstoj.
#000010
Perfekte, ĉu ne? Sed ne tio estas la plej impresa parto. Ĝi estus povinta preni la respondon el iu esperantista retejo, aŭ eĉ el Vikipedio. Ja Guglo mem havigas tiajn mallongajn respondojn en la normala serĉo. Do, ni demandu ion pli kreivan:
#000011
Kiel antaŭenigi Esperanton en la socio?
Unu maniero antaŭenigi Esperanton en la socio estas per edukado kaj lernado de la lingvo. Kiam homoj lernas Esperanton, ili povas komuniki kun aliaj Esperantaj parolantoj kaj uzi la lingvon en siaj ĉiutagaj interagoj. Tio pliigas la vidindecon kaj uzeblecon de Esperanto en la socio.
Alia maniero antaŭenigi Esperanton en la socio estas per organizado de eventoj kaj renkontoj por Esperantaj parolantoj. Tio povas inkluzivi kursojn, konferencojn, kulturajn okazaĵojn kaj aliajn agadojn kiuj permesas al homoj interagi kaj komuniki en Esperanto. Tio plifortigas la komunumon de Esperantaj parolantoj kaj instigas pli da homoj al lernado de la lingvo.
Plie, informado kaj disvastigo de informoj pri Esperanto tra amaskomunikiloj kiel gazetoj, televido, radio kaj interreto povas helpi pliigu la konatecon de Esperanto en la socio. Tio povas konduki al pli da intereso kaj subteno por la lingvo, kaj eventuale pliigu ĝian uzeblecon en diversaj kuntekstoj.
#000012
Kiel ĝi povas fari tion? Ĉu ne nekredeble? Eĉ la lastan alineon ĝi aldonas memstare, kvazaŭ por vera renkontprogramo. Kaj ne pensu ke ĝi eltiris ĝin simple el iu loko: mi guglis kelkajn el la frazoj de la teksto, kaj ili ne aperas (aŭ ne tute prete aperas) en ajna retejo. Ĝi kapablas mem dedukti ilin.
#000014
Mi nun volas babili kun li, kaj peti liajn opiniojn:
#000015
Mi pensas ke Zamenhof estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo
Zamenhof estis tre talenta kaj inteligenta homo, kaj li ludis gravan rolon en la evoluo de Esperanto kiel internacia planlingvo. Li verkis multajn librojn kaj artikolojn pri la lingvo kaj faris multan laboron por disvastigi ĝin tra la mondo. Li ankaŭ estis aktiva en la homarajtaj movado kaj aliaj kialoj, kio montras lian humanismon kaj idealismon. Tamen, ĉar geniulo estas tre superlativa esprimo, estas malfacile diri ĉu li estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo. Tio dependas de kiujn kriteriojn oni uzas por taksi geniecon kaj de la individua opinio de la persono parolanta.
#000016
Ĉu tio ne aspektas kiel respondo de homa estulo? Mi ekhavas la impreson ke iu malgrandeta diableto enestas en mia komputilo kaj tajpas tre rapide (kaj ĝuste skribinte tion ĉi, mi rimarkis ke mi aludis supre al la AI kiel “li”, tiom ĝi aspektas simile al sinjoro kun tajpilo)
#000017
Sed la inteligento ne limiĝas al tio. Ni povas proponi al ĝi taskojn eĉ malpli konvenciajn: ni sugestu al ĝi verki literaturaĵon:
#000018
Verku rakonton pri pugna batalo inter idistoj kaj volapukistoj okaze de surstrata manifestacio
La tago de la manifestacio estis varma kaj suna, kaj la stratoj estis plenaj de homoj kiuj venis por esprimi siajn opiniojn kaj subteni siajn respektivajn lingvojn. Inter la homoj estis idistoj, kiuj parolis la internacian lingvon proponitan de Ludoviko Lazaro Zamenhof, kaj volapukistoj, kiuj parolis la lingvon evoluigitan de Johann Martin Schleyer.
Ambaŭ grupoj estis tre fervoraj pri siaj lingvoj, kaj ili marŝis tra la stratoj kriante sloganojn kaj batalante por siaj respektivaj lingvoj. Sed baldaŭ la kriado kaj parolado komencis plimalboniĝi, kaj la batalo inter la idistoj kaj la volapukistoj eksplodis en la stratoj.
La batalo estis furioza, kun homoj bategantaj unu la alian per siaj afiŝoj kaj pancartoj. La polico provis interveni, sed ili estis superfortitaj de la nombro da homoj kaj la intenseco de la batalo. La stratoj estis plenaj de kriegoj kaj sonoriloj, kaj la tuta urbo estis en stato de konfuzo kaj kaoso.
Dume, en la mezo de la batalo, la idistoj kaj volapukistoj daŭre batalis, nekonsciaj pri la damaĝo kaj malordo kiun ili kaŭzis. Ili daŭre kriegis kaj parolis en siaj lingvoj, nekonsciaj pri la perdoj kaj suferoj kiun ili kaŭzis al unu la alian kaj al la homoj ĉirkaŭ ili.
Fine, post multaj horoj, la batalo finiĝis, kaj la idistoj kaj volapukistoj foriris de la loko, lasante malpacon kaj damaĝon malantaŭ ili. Ili neniam komprenis la malbonon kiun ili faris al unu la alian kaj al la socio ĉirkaŭ ili, kaj ili daŭre batalis por siaj lingvoj sen konsidero por la konsekvencoj.
#000019
Ni forgesu nun pri la erareto, ke Idon kreis Zamenhof, aŭ la du-tri lingvajn mankojn. Ĉu ne gapige? Kaj tion ĝi redaktis en tri sekundoj, pli rapide ol tio kion mi povis samtempe legi dum ĝi aperis sur mia ekrano. Kaj pli verve certe ol miaj propraj kapabloj.
#000020
Nu, nek dek versoj, nek rimoj, vere eĉ ne poezio. Bone, ni agnosku ke tio pli malfacilis. Eĉ se pli malbonajn poemojn mi foje trovis, probable la poetoj ankoraŭ havos laboron dum iom da tempo.
#000022
Ŝajnas ke ĝi spertas malfacilaĵojn pri iuj lingvaj defioj. Mi ekzemple demandis pri memorfaciliga frazo por memori la ciferojn de la numero pi, kaj ĝi ne bone komprenis, do mi demandis unue en la angla kaj poste petis version en Esperanto (kaj en la hispana), kaj jen la rezulto:
#000023
Write a mnemonic sentence to remember the digits of the number pi
To remember the digits of the number pi, one can use the mnemonic sentence «May I have a large container of coffee?» which has the same digits in the same sequence as the number pi. Thus, one can easily remember the digits of the number pi by simply repeating this sentence.
Kaj ĉu vi povas pensi similan frazon en Esperanto?
Por memori la ciferojn de la numero pi, oni povas uzi la mnemotikan frazon «Ĉu mi povas havi grandan kontenilon da kafo?» kiu havas la samajn ciferojn en la sama sinsekvo kiel la numero pi. Tiel, oni povas facile memorfi la ciferojn de la numero pi per simple ripetado de tiu frazo
#000024
Kiel vi povas vidi, la nombro de literoj en ĉiu vorto de la angla frazo ja koincidas kun la sinsekvaj ciferoj de pi (3,1415926), sed tio rompiĝas en Esperanto, ĉar ĝi simple tradukas la frazon (simile okazas se mi petas ekzemplon en la hispana). Do, ĝi ne “pensas” en Esperanto, sed aspektas kvazaŭ ĝi faras tion en la angla kaj poste tradukas al la alia lingvo. Eble tial ĝi spertas la konstatitajn problemojn koncerne versfaradon.
#000025
Sed ne tiu estas la granda problemo kun tiu arta inteligenteco. La plej grava afero kiun mi trovis en mia esplorado koncernas tion, ke la arta inteligento ne vere estas inteligenta, sed ke ĝi ŝajnigas sin tia. Ni provu per pli specifaj demandoj:
#000026
Verku mallongan eseon pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito, inklude de referencoj al publikigaĵoj en sciencaj revuoj
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis tre interesa kaj kontestata temo. Dum la milito, multaj homoj en Hispanio kaj aliaj landoj uzis Esperanton kiel lingvon por komunikiĝi kaj interŝanĝi informojn. Ili uzis Esperanton en leteroj, artikoloj, kaj aliaj publikigaĵoj, kaj ili kreis grupojn kaj organizojn en Esperanto por diskuti kaj agadi pri la milito.
Unu el la plej konataj grupoj en Esperanto dum la hispana civila milito estis la Internacia Esperanto-Ligo (IEL), kiu estis fondita en 1908 kaj havis siajn centrojn en Parizo kaj Berlino. La IEL organizis multajn konferencojn kaj renkontiĝojn en Esperanto por diskuti la militon kaj aliajn temojn. La IEL ankaŭ publikigis la revuon «Esperanto» kaj aliajn publikigaĵojn en Esperanto.
Aliaj organizoj en Esperanto dum la hispana civila milito inkluzivas la «Ligo de Nacioj» kaj la «Internacia Konsilantaro de Laboristoj». Ĉi tiuj organizoj ankaŭ organizis konferencojn kaj publikigis artikolojn kaj leterojn en Esperanto. Ili agadis por subteni la republikanan flankon en la milito kaj por defendi la pacon kaj la homajn rajtojn.
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la interŝanĝo de informoj en tempoj de konflikto. Ĝi ankaŭ montras la kapab
#000027
Ĝi verŝajne interrompis la rakonton pro ia limigo en la longeco de la respondoj, sed...
#000028
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito ankaŭ montris la malfacilojn kaj la kontraŭdirojn de uzado de lingvo neŝtata en tempo de politika kaj socia konflikto. Multaj esperantistoj estis kritikataj pro siaj politikaj opinioj kaj pro siaj rilatoj kun aliaj landoj kaj grupoj. La esperantistoj estis akuzataj de ambaŭ flankoj de la milito je esti favoraj al unu aŭ alia, kaj ili estis submetataj al persekutoj kaj reprezalioj.
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis priskribita en multaj publikigaĵoj en sciencaj revuoj. Unu el la plej gravaj publikigaĵoj pri tiu temo estas la libro «Esperanto en tempo de paco kaj milito» de William Auld, kiu estas unu el la plej famaj esperantistoj kaj la unua esperantlingva Nobelpremiito. En ĉi tiu libro, Auld priskribas la rolon de Esperanto dum la hispana civila milito kaj la kontraŭdirojn kaj malfacilojn de uzado de la lingvo en tempo de konflikto.
En resumo, la uzo de
En resumo, la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la interŝanĝo de informoj en tempoj de konflikto. Ĝi ankaŭ montras la kapablon de Esperanto esti uzata en diversaj kuntekstoj kaj por diversaj celoj. Tamen, ĝi ankaŭ montras la malfacilojn kaj la kontraŭdirojn de uzado de lingvo neŝtata en tempo de politika kaj socia konflikto. La hispana civila milito estis unu el la plej gravaj okazaĵoj en la historio de Esperanto, kaj ĝi montris la forton kaj la limojn de la lingvo en tempoj de krizo.
ĉu vi povas aldoni referencojn pri tio?
La libro «Esperanto en tempo de paco kaj milito» de William Auld estas unu el la plej gravaj publikigaĵoj pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito. La libro estas disponebla en multaj bibliotekoj kaj librovendejoj, kaj ankaŭ en la interreto. Se vi volas pli da informoj pri tiu temo, vi povus serĉi en la arkivoj de literaturaj revuoj aŭ en la interreto aŭ demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000029
Homo kiu ne scias multon pri la uzo de Esperanto en la hispana milito (temo ja vera, pri kiu mi mem verkis diversajn tekstojn kiujn vi povas trovi en tiu ĉi retejo) ricevos la impreson ke la inteligento konas la temon, kaj povus akcepti la informon kaj eventuale eĉ preni tiun ĉi tekston por redakti artikolon por iu lerneja tasko aŭ (certe en la estonteco) por ĵurnalo. La respondo estas tiom specifa ke vi certe kredus ke ĝi baziĝas sur adekvataj fontoj. Sed se vi iom konas pri la afero, vi konstatos ke ĝi nur elsputas ĝeneralaĵojn. Ĝi rakontas kvazaŭ ambaŭ flankoj en la milito utiligis la lingvon (tio ne vere okazis en tiu ĉi specifa milito), ĝi mencias organizaĵojn kiuj en la realo ne partoprenis en tiu okazaĵo, ĝi inventas titolon de verko kaj atribuas ĝin al homo kiu ja verkis en Esperanto, sed ne pri tiu afero...
#000030
La t.n. inteligento montriĝas kiel tiuj homoj kiuj en amikaj rondoj (aŭ en televida debato!) komencas opinii pri iu ajn temo kiun ili konas nur duone. Ĝi estas ŝajniganto.
#000031
Ni faru duan provon. Nun pri esperanta literaturo:
#000032
Kiuj estas konsiderataj la plej gravaj literaturistoj en Esperanto?
Inter la plej gravaj literaturistoj en Esperanto oni povas mencii Ludovikon Lazaron Zamenhof, la kreinton de Esperanto, kaj William Auld, la unuan esperantlingvan Nobelpremiiton. Aliaj gravaj literaturistoj en Esperanto inkluzivas Julio Baghy, Georgo deĵev, kaj István Nemere. Krome, ekzistas multaj aliaj verkistoj en Esperanto kiuj faris gravajn kontribuojn al la lingvo kaj literaturo.
#000033
Nu, bone. Denove la respondo unuavide ŝajnas adekvata. Ĝi ankoraŭfoje povas impresi nesciantojn, sed... Georgo deĵev? Mi neniam aŭdis pri esperanta verkisto tiel nomata. Ĉu ni demandu la AI-n?
#000034
Kiu estas tiu Georgo deĵev?
Georgo deĵev estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto. Li estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li estis grava kontribuanto al la evoluo de la lingvo kaj literaturo. Deĵev ankaŭ estis la unua redaktoro de la literatura revuo «Esperanto», kaj li publikigis multajn librojn kaj poemojn en Esperanto. Li estis honorita kun multaj premioj por siaj verkoj, inkluzive de la Premio de la Hungara Ŝtata Lingva Konsilantaro kaj la Premio de la Esperanta PEN-centro. Georgo deĵev mortis en la jaro 1980.
#000035
Ĉio estas kohera. Sed ĝi estas inventita! Tio estas evidente komponaĵo de diversaj eltiraĵoj, sed ne profilo de vera homo! Ni plu demandu:
#000036
Kiuj estas la plej gravaj verkoj de Georgo deĵev
Inter la plej gravaj verkoj de Georgo deĵev oni povas mencii la poemojn «Kalikanto» kaj «Esperanta Antologio», same kiel la novelojn «La infana Raso» kaj «Eterna printempo». Li ankaŭ verkis multajn aliajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto, kaj li estis unu el la plej influaj kaj respektataj verkistoj en la lingvo. Deĵev ankaŭ estis la unua redaktoro de la literatura revuo «Esperanto», kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto.
#000037
Mi ja ŝatus legi poemon “Kalikanto”, kaj trovi lian version de “La infana raso”, sed mi suspektas ke AI volas trompi min. Do, mi demandu pli specife:
#000038
Ĉu liaj verkoj aperis iam en «Beletra Almanako»?
Mi ne povas certigi ĉu la verkoj de Georgo deĵev aperis en «Beletra Almanako» ĉar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. «Beletra Almanako» estas literatura revuo en Esperanto, sed mi ne scias ĉu la verkoj de Georgo deĵev estis publikigitaj en tiu revuo. Por scii pli detale, vi povus serĉi en la arkivoj de la revuo aŭ demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000039
ĉu ekzistas recenzoj de lia poemo «Kalikanto»?
Mi ne povas certigi ĉu ekzistas recenzoj de la poemo «Kalikanto» de Georgo deĵev ĉar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. «Kalikanto» estas fama poemo de Georgo deĵev, sed mi ne scias ĉu ekzistas recenzoj pri ĝi. Por scii pli detale, vi povus serĉi en la arkivoj de literaturaj revuoj aŭ en la interreto aŭ demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000040
Mi pensas ke Georgo Deĵev estis renesanca verkisto
Georgo deĵev ne estis renesanca verkisto. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo deĵev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, do li vivis dum la 20a jarcento kaj ne dum la Renesanco. La Renesanco estis epoko en la historio de Eŭropo kiu komenciĝis en la 14a jarcento kaj finiĝis en la 17a jarcento.
#000041
Li ne lasas sin trompi! Li daŭrigas la inventadon, kaj nun ni eĉ konas pliajn datumojn pri Georgo Deĵev, sed eĉ se mi longe serĉis, mi ne povas trovi je kio ĝi baziĝas.
#000042
ĉu vi povas rakonti ion pri la familia vivo de Georgo Deĵev? Kiu estis lia edzino?
Mi ne havas informojn pri la familia vivo de Georgo deĵev ĉar mi estas nur komputila programo kaj ne havas la kapablon serĉi aŭ konservi informojn. Kiel granda lingva modelo trejnita de OpenAI, mi povas nur respondi demandojn bazitajn sur la informoj kiujn mi estis trejnita kaj ne povas aldoni novajn informojn pri personoj aŭ temoj. Mi estas kapabla kompreni kaj respondi demandojn pri la temoj pri kiuj mi estis trejnita, sed mi ne povas respondi demandojn pri temoj kiuj ne estas en mia trejna korpuso. Mi povas nur helpi vin kun informoj pri la verkado kaj Esperanto. Se vi havas demandojn pri tiuj temoj, mi estos feliĉa helpi vin.
Ĉu Georgo Deĵev vere ekzistis? Mi ne trovas informojn pri li en la reto
Georgo deĵev vere ekzistis. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo deĵev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, kaj dum sia vivo li verkis multajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto. Se vi ne trovas informojn pri li en la reto, vi povus serĉi en la arkivoj de literaturaj revuoj aŭ en libroj pri Esperanto. Aŭ vi povus demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000043
Nu, mi povus daŭrigi ĝis la fino de la tempoj, sed mi lasu tiun ĉi ekskurson per defio: ĉu ĝi kapablus verki recenzon?
#000044
Imprese. Ĝi preskaŭ konvinkis min ke Georgo deĵev ja verkis “Kalikanto”.
#000046
Jen do la granda problemo pri tiu arta inteligento. Ĝi funkcias tiel bone, ke ĝi kapablas trompi vin. Ne temas tiom pri tio ke ĝi estas inteligenta, kaj do povas superi la homajn kapablojn, sed ke ĝi estas verŝajna. Ĝi povas enkonduki erarojn kaj konfuzon. Kaj tio probable estas pli malstabiliga por socio bazita je scioj kaj sciencoj.
#000047
Kompreneble, temas pri la unuaj paŝoj en vojo kiu ne haltos. Baldaŭ, tre baldaŭ, ĝi (aŭ alia kompanio) korektos tiujn mankojn kaj sukcesos trompi nin eĉ pli profunde, kaj ni pensos ke ni parolas kun homa inteligento. Ĉu tiuj antaŭenigoj estas bonaj aŭ ne tiom, tio ja estas temo por debato, kiun ni devus havi.
#000048
Mi finas per komento pri la lingva flanko. Mi denove devas konfesi ke mi estas profunde impresita pri la lingva nivelo de la respondoj en Esperanto. Mi apenaŭ trovas erarojn, kaj en provoj por tradukado de frazoj, ĝia nivelo estas altega, eĉ se foje ĝi inventas vortojn aŭ forgesas iun akuzativon. Ĝi eĉ kapablas kompreni kiam enestas mistajpoj en via demando. Kaj tion mi konstatis ne nur en la hispana, sed ankaŭ en alia minoritata lingvo kiel la galega.
#000049
Jam en la lastaj tempoj mi konstatis tian kvaliton ekz. en la tradukilo de Guglo. Mi konfesas ke en kelkaj nebeletraj tradukaĵoj, mi utiligas tiun ilon por krei la unuan malneton, ĉar tio helpas ŝpari tempon, kaj ofte havigas solvojn kiujn mi mem ne estus eltrovinta. Kompreneble, poste oni devas kontroli kaj revizii la rezulton, kun granda detalo, ĉar ofte enestas absurdaj eraroj aŭ subtilaj kaptiloj, sed ĉiukaze la kvalito tiel rapide kreskas, ke baldaŭ oni povos preskaŭ blinde fidi la tradukon por la plej simplaj tekstoj. Tio elstarigos apartajn defiojn por la esperanta movado: eble nia lingvo ne tiom necesos kiel interŝanĝa ilo, ĉar la universala lingvo estos la aŭtomata tradukado. Antaŭ nur ses jaroj (mi precize memoras en kiu kongreso tio okazis) tion anoncis al mi esperantista amiko, kaj mi ne kredis lian prognozon. Mi nun estas konvinkita. La estonto estas la aŭtomata tradukado kaj la arta inteligento. Ni ĉiuj estos superfluaj.
#000050
(PRAKTIKA NOTO: se vi volas mem provi kaj iom ludi, la proceduro estas tre facila: iru al kaj malfermu konton, simple havigante retpoŝtan adreson kaj telefonnumeron, kaj post enskribo simple plenigu la spacon por demando kiu aperos en la retejo; eĉ se la interfaco troviĝas nur en la angla, la demandon vi povas fari en multaj lingvoj. OpenAI estas la kompanio kiu troviĝas malantaŭ alia ilo, la Dall-E, kiu ebligas al vi krei bildojn havigante ajnan frazon, eĉ se absurdan; tiu estas la fonto de la bildoj kiujn vi trovos apude, eĉ se tie ĉi la kvalito estas pli malgranda, probable ĉar tie ĉi mi esploris malpli kaj eble ne adekvate priskribis kion mi celis)
#000051
Mi jam verkis plurfoje ĉi tie pri TED, kaj ĝenerale pozitive. Se vi ne legis aŭ ne memoras, temas pri formo de konferencoj, organizitaj en Usono, kiuj traktas tre diversajn temojn, kutime en la avangardo de la scio kaj la evoluado de la socio, sub la slogano «ideoj meritantaj diskonigon». Kvankam la originala formato estas esprimata ĉiam en la angla, la organizantoj faris konsiderindan penadon por promocii la tradukadon de enhavo, kaj mi mem kunlaboris en la tradukado de kelkaj el ili al Esperanto. Ili kreis markon tiel potencan, ke oni eĉ povis ĝin disetendi per la t.n. TEDx-eventoj, prizorgataj de eksteraj organizataj laŭ la sama modelo, kaj pri kiuj mi ankaŭ parolis en ĉi tiu blogo, pro la partopreno de David de Ugarte en TEDxMadrid per prelego tute elparolita en la internacia lingvo.
#000052
Nu, mi tamen neniam estis pelita de tia enorma entuziasmo, kiun oni ofte konstatas ĉirkaŭ tiuj konferencoj. Mi eĉ trovis teĥnologiajn guruojn proponantajn la enkondukon de tiaj prelegoj sisteme kaj devige en la tuta eduka sistemo. Mi konsideris ĝin interesa ilo, sed iom tro inklinita al la nefirmigitaj novaĵoj kaj al la simpligado laŭ modelo de, ni diru, kalifornia socio.
#000053
Sed post aŭskultado de serio da tiaj TED-prelegoj pri edukado, mi alvenis al iom pli preciza karakterizado de tiuj konferencoj: TED estas la kontraŭ-scienco, aŭ eble pli ekzakte, la antaŭ-scienco.
#000054
Ne temas pri pseŭdoscienco, t.e. la procedo akiri falsajn rezultojn per supozeble sciencaj metodoj. Ne, ĉi tie la konkludoj povas fakte esti validaj, sed la maniero de prezento kaj komunikado iras kontraŭ tio, kion niaj plejaĝuloj lernis por fari el scienco la plej potenca ilo por konakiro.
#000055
Specife, antaŭ la plifortiĝo de la scienca metodo, scio estas transdonita tra la prestiĝo de saĝuloj, kiuj per potencaj retorikaj argumentoj kapablis montri la veron sendiskute. Ne ekzistis tiam kontroleblaj referencoj, ne okazis aŭ restis senutila la ripetado de la sperto aŭ la eksperimento (se tio entute ekzistis). Scienco tamen laŭgrade fariĝis pli kolektiva, perdis gravecon la opinio de la guruo, kaj iĝis pli kaj pli necesa la preciza priskribo de la eksperimento, ebligante tiel la kontroladon kaj ripetadon.
#000056
Mi kompreneble konscias kiom malproksime tro ofte troviĝas la efektiva praktiko disde tiu simpla kaj idilia priskribo kiun mi proponis. Kvankam mia okupo estas nuntempe for de la esplorado, mi scias ke ne malofte ekzistas trompoj kaj memtrompoj en la eksperimentado aŭ la interpretado de rezultoj, kaj kiom pezas tradicio kaj konformemo. Lastatempe mi legis multajn diskutojn pri aktualaj problemoj de scienco, precipe tiuj ligitaj al la malemo al kontrolado aŭ la neraportado de negativaj rezultoj, al kiuj la lasta ĉefpaĝo de The Economist montras bonan rigardon, kaj pri kiuj oni proponis diversajn eblajn solvojn (1, 2). Sed almenaŭ la bazajn principojn de la scienca metodo oni rigardas plu kiel idealojn.
#000057
En kontrasto, ĉe TED, la emfazo troviĝas en tiaj procedoj el kiuj la scienco devus savi nin. La potenco kaj karismo de la preleganto, iliaj retoriko kaj prezento, estas ĝuste tio, kio kreas memorindan TED-prelegon. Ne eblas replikado. Ne eblas kontrolo. Ne mirigas ke la eksplikoj estas ofte troigitaj, kun saltoj en la konkludoj, ju pli spektaklecaj des pli bone.
#000058
Nu, por iom konkretigi, mi volas iom rapide komenti la plej frapan el tiuj prelegoj kiuj, kiel mi diris komence, vekis mian atenton kaj spronis min redakti tiun ĉi tekston. Kaj la fajrero venis el asertoj pri lernado de lingvoj kiuj certe fariĝos nekredeblaj al iu ajn esperantisto, eĉ se ili ne tiel evidentas por la anglalingvanoj kutime aŭskultantaj la programon.
#000059
En tiu serio pri edukado la plej granda pezo centriĝis en prelego de hindidevena teĥnologo nomata Sugata Mitra, kiu prezentas siajn ideojn pri spontana lernado, danke al kiuj li gajnis la premion kreitan de TED kaj dotitan per 1 miliono da usonaj dolaroj, por novigaj projektoj. Vi povas spekti liajn ideojn en video ĵus esperantigita.
#000060
Sugata Mitra prezentas eksperimenton Hole in the Wall, kiu iĝis tre fama en la reto, per kiu li lasis komputilojn je la atingo de infanoj en hindiaj antaŭurboj, sen ajna klarigo, por ke ili povu ilin manipuli sen esti instruataj. Nu, laŭ lia aserto, la infanoj ne nur lernis utiligi la komputilojn, sed eĉ sukcesis lerni la anglan por fariĝi kapablaj ilin programi.
#000061
En tiu momento, aŭskultante la guruon, ĉe mi sonis ĉiuj alarmoj, kvankam ŝajnas ke ĉe la aŭskultantaro tio ne okazis. Lerni la anglan solaj?. Post nur malmultaj monatoj? Ĉu li ŝercas? Ne nur tio, li poste komentis ke infanoj en alia klaso instruis al si mem la anglan por memlerni la sekretojn de la DNA-replikado. Nu, mi ne estas fakulo pri la temo, sed, kiel diris David Hume kaj popularigis Carl Sagan: «Eksterordinaraj asertoj postulas eksterordinaran evidentecon.» Kaj mi poste trovis ke mi ne estas sola: iuj spertuloj kritikis la eksperimentojn kaj teoriojn de Mitra, kaj kvankam mi ne povas decidi kiu pravas, formato kiel TED ne permesas tiajn interagojn por serĉi veron laŭ pli scienca metodo. En TED la aŭskultantoj estas ofte portataj de la retoriko, kaj la kritika sento kvazaŭ malaperas.
#000062
Ĉi tiu kazo devus sufiĉi por ilustri la problemojn de TED, sed permesu alian ekzemplon de la sama interparolado, ligitan ankaŭ al mia intereso pri la nacioj kaj lingvoj: verkisto defendas la kapablojn de la infano por lerni jam en la panja ventro. Ŝi eĉ asertas ke jam de tiam oni transdonas iujn el la trajtoj kiuj konsistigas la nacian lingvon. Mi bedaŭras, sed, eĉ ne estante sperto, tio ŝajnas al mi tute troigita. Ne nur ĉar mi estas sennaciisma kaj ne kredas je la nacioj. Mi suspektas ke en la eksperimentoj povas ludi memtrompado, trajto tute normala en la homa karaktero, sed kiun la scienca metodo klopodas eviti per strikta kontrolado (kaj permesu ke tion mi montru ĝuste... per TED-prelego). Tion mi diras ĉar mi mem trompiĝis dum la prelego: en unu el la ekzemploj kiujn oni aŭdas en la diskuto, dum kiu oni montras ke la infanoj ploras malsame depende de la lingvo de la patrino, mi trovis ke ja ŝajnis ke la franca infano «ploris en la franca»... ĝis kiam mi rimarkis ke mi miskomprenis, kaj fakte temis pri la germanuleto. Nu, tio ja estas anekdoto, sed ĝi montras la facilecon por iluziiĝo kaj la neceson pri kontroloj, kiujn oni eble ja konsideris en la originala esploro, sed kiuj en TED-prezento malaperas sub tunoj de emocia retoriko.
#000063
Oni povus argumenti ke tiuj kritikoj estas same aplikeblaj al ajna kazo en scienca komunikado. Mi koncedas: mi skribis en alia okazo, ke la termino populara scienco estas certasence oksimoro, simile al ekologia konsumado aŭ al militara justico, kaj same necesa. Mi ne postulas ke dokumenta filmo plenigu la ekranon per piedpaĝaj notoj. Sed la problemo estas ke la TED-formato puŝas la personecon super la enhavo. Kiel klare montriĝas per la intervjuo de la granda fizikisto Murray Gell-Mann parolante pri lingvoj (kaj tiun ekzemplon mi elektas parte pro memkritiko, ĉar mi kunlaboris en la Esperanto-traduko... kaj ĉar tiu priskribo aplikas ankaŭ al mi mem)
#000064
Mi daŭre aŭskultos TED-prelegojn. Oni ja prezentas foje interesajn ideojn, sed ne provu konvinki min ke ili estas io pli ol interesa spektaklo, al kiu devas esti aplikata tre alta dozo de skeptikismo. Ĝi ne estas scienco, eĉ kiam oni pritraktas sciencajn temojn. Tiu ja estas «ideo meritanta disvastigon».
#000065
Jam en aliaj okazoj mi komentis tie ĉi pri la konferencoj TED, tiu formato de publika parolado kiu lastatempe iom furoris, kaj en kies subtekstigado al Esperanto mi kelkfoje kunlaboris (nun malpli, pro aliloka okupiteco). La sukceso de la evento instigis la iniciatintojn vendi la formon al aliaj organizaĵoj, entreprenoj aŭ institucioj, kiuj mem povas munti similajn konferencojn, sub la nomo TEDx.
#000066
Ĝis nun neniam ekzistis tia TED- aŭ TEDx-prelego en Esperanto mem. Nur unufoje la lingvo kaj ĝia instruado estis pritraktita en iu TEDx, pri la projekto Ligvosaltilo.
#000067
Nun tamen alproksimiĝas vera ŝanco videbligi la lingvon: oni uzos Esperanton en la konferenco TEDxMadrid dum venonta semajnfino. La kulpulo estos David de Ugarte, teĥnologiulo kiu ĝis nun apenaŭ partoprenis la organizitan movadon, sed pri kies intereso al nia lingvo mi jam rakontis antaŭ pluraj jaroj, kiam li instigis la grupon de hispania ciberpunko. La tiama opo serioze pritraktis Esperanton, eĉ se nur nun profunde, post sia firmiĝo kiel la Indjana Kooperativa Grupo.
#000068
Pri la detaloj de ilia rilato al Esperanto, oni povas legi en la esperantaj retpaĝoj de la kooperativo. Kaj pri la fono kaj temo de la prelego en TED, permesu ke mi ne ripetu tion ĉi tie: mi ĉion detaligis en artikolo kaj intervjuo kiun mi mem pretigis por Libera Folio.
#000069
Antaŭ kelkaj tagoj mi jam rakontis pri la pretigado de la Hispana Esperanto-Kongreso en Eskorialo, kaj mi antaŭinformis ke temus pri moderna renkontiĝo, en kiu ni esplorus la eblecojn de la Reto. Post tio ni decidis fari ankoraŭ unu pluan paŝon: la kongreso mem profitu tiujn ret-eblojn. Do, ni decidis esplori ĉu eblos ke homoj ekster la kongresejo povu ĝin partopreni.
#000070
Mi ne rakontos nun plu: mi ĵus faris tion en Libera Folio.
#000071
Kaj se ĉio funkcias, vi ekde nun devus vidi la rezulton tie ĉi malsupre:
#000072
En grupo de hispaniaj gazetoj
#000073
Hodiaŭ aperis kvarpaĝa artikolo pri Esperanto en aro da hispaniaj ĵurnaloj (la grupo Vocento), kiu inkludas la plej gravajn en Eŭskio,Valencio, Malnova Kastilio kaj aliaj regionoj (preskaŭ ĉiuj krom Madrido kaj Katalunio)
#000074
Dividita en du partojn, unu temas pri la reto, kun kvazaŭ-intervjuo al mi mem, kun titolo «La plej universala el la lingvoj ricevas duan vivon per la novaj iloj havigitaj de la Reto». La alia temas pri Pasporta Servo, kun intervjuo kaj foto al Manuel Pancorbo. Krom la antaŭaj ligoj, vi povas vidi la ĵurnalan aspekton en tiu ĉi albumo de Ipernity.
#000075
La efiko ĝis nun estis tre pozitiva: nur kiel ekzemplo, la vizitoj al tiu ĉi retejo preskaŭ triobliĝis ĝis nun, kaj ĉefe mi konstatis ke homoj ne nur ĵetis rigardon, sed vizitis plurajn paĝojn. Kiel oportune, ke, kiel mi informis ĝuste hieraŭ, mi estis ĵus kompletiginta la paĝojn pri informado pri Esperanto en la hispana. Ŝajnas ke la laboro ne estis vana.
#000076
Al inicio de la web
#000077