Pro Iŝtar havas alian interesan flankon. Facile estas rimarki ke la batalo inter la Idolkulto kaj la Eternuladorantoj estas trafa aludo al la ateista kaj religiema mondperceptoj de nia epoko.
#000002
Luyken estas vera verkisto. Li estas moralfilozofo kun profunda religiemo kaj vasta teologia scio. Li estas tamen tro predikisto kaj lia romanoj impresas arkaike. Pro Iŝtar estas la plej sukcesa el liaj kvar romanoj la aliaj Paŭlo Debenham, Mirinda Amo, Stranga Hederaĵo ne plu estas legataj.
#000003
"Estis iu homo en la lando Uc, lia nomo estis
Ijob." Tiel komenciĝas la Biblia libro de Ijob,
supozeble verkita proksimume en la kvina jarcento antaŭ Kristo.
#000004
Ĝenerale la romano suferas de anakronismoj. La pensado de
ĝiaj rolantoj vere tro similas tiun de nuntempuloj. Luyken estis
fervora evangelia kristano, kaj tre moralisma aŭtoro. Oni povas
legi lian romanon kiel defendon de sincera laika kristanismo
kontraŭ aliaj religioj, kontraŭ intrigemo de ekleziuloj kaj
ankaŭ kontraŭ liberpensado, senmoraleco, ĝuavido kaj aliaj
modernaj fiaĵoj en la okuloj de la aŭtoro.
#000007
La rakonto okazas parte en regionoj iom for de Babel, parte en
la urbego mem. Babel iel simbolas degeneron, intrigadon,
malĉastadon kaj aliajn malvirtojn, dum la kamparo reprezentas
purajn korojn kaj morojn. Tio cetere ŝajnas sufiĉe tipa ideo de
la 1920-aj jaroj. Tamen, la fia urbo kaj ĝia "idola"
kulto ŝajnas kontraŭvole logi la aŭtoron, kaj tio validas
ankaŭ pri Omar, unu el liaj protagonistoj:
#000008
La romano plenas de detalaj informoj pri la vivo en Babilonio
en la dua jarmilo a.K., precipe pri religiaj aferoj, sed ankaŭ
pri vestoj, arkitekturo k.a. Ĉe kelkaj lokoj la aŭtoro piednote
aldonis "Aŭtentika!". Sed pri la ceteraj la
leganto plej ofte ne povas facile prijuĝi la kredindecon. Tamen
Luyken evidente kolektis multajn sciojn el la asiriologio de sia
#000010
Luyken estas ia Esperanta Flaubert en la senco, ke li tre
ŝatas detalajn priskribojn, precipe de palacoj kaj temploj, kie
ni sekvas la personojn de la romano kvazaŭ turistoj gvidataj de
elokventa ĉiĉerono. Sed ankaŭ la homaj priskriboj fojfoje
estas detalaj. La aŭtoro tamen ne permesas al la leganto mem
prijuĝi la moralan karakteron de la personoj:
#000011
La buŝo de Ilu-ulba, la tria ĉefpastro, per
multaj jaroj pli juna, estis rimarkinde malgranda kaj
diklipa. Ĉirkaŭ ĝi ludetis malplaĉa cinika rideto,
kiu tamen ne povis kaŝi sentamemon, kiu estis eble la
plej elstara trajto de lia karaktero. (p. 172)
#000012
Se iel resumi ĉi recenzon, la verko plu legeblas senĝene,
sendube povas veki intereson per siaj kulturhistoriaj detaloj,
sed estas iom tro moralisma edifaĵo por mia gusto.
#000015
Tio estis la kvara romano, kiun mi legis en Esperanto, kaj la plej
frue verkita. Miaopinie ĝi estas pli bona ol Gerda
Malaperis sed ne tiel bona kiel Kiel Akvo De l'
#000016
La ĉefrolantoj estas kelkaj anoj de Betraĥ, eta komunumo de
adorantoj de la Eternulo, iam dum la jarcentoj inter Jakobo kaj Moseo.
Ili suspektas kaŝmilito de la Babela pastraro de Iŝtar, la am-diino.
La konata Ijob estas unu el la rolantoj.
#000017
Pri la rakonto mi ne diros multon, krom ke estis sufiĉaj
surprizoj ĝis la fino. Peza filozofiado nur en malmultaj lokoj
malrapidigas la disvolvon de la rakonto.
#000018
Pri la lingvouzo: ĝi estas klare legebla, ne novradikema (laŭ mia
scio), nek ege inventema pri kunmetoj. Rimarkinda por nuntempaj
#000019
Ofta uzo de -eco-formoj kiam ni simple uzus o-finaĵon: beleco,
Frua uzo de afiksoj kiel memstaraj vortoj, aŭ kunmetita kun nur
igi, disa, aro, areto, etulino, ree, eteco, emo, ....
Mi aŭdis de iu ke nur "eta" kaj "eble" tiel
uziĝis en tiu jaro (1924), sed tiu romano malpruvas tiun aserton. Mi
ne scias ĉu Luyken estis la unua verkisto, kiu uzis tiajn formojn,
Uzo de "ŝati" en ĝia malnova senco - kiel ni nun uzas
#000020
Mi aŭdis de iu ke nur "eta" kaj "eble" tiel
uziĝis en tiu jaro (1924), sed tiu romano malpruvas tiun aserton. Mi
ne scias ĉu Luyken estis la unua verkisto, kiu uzis tiajn formojn,
#000021
Pri la verkinto de la romano mi scias malmulton. De William Auld
(La Fenomeno Esperanto) mi lernis lian plenan nomon,
Heinrich August Luyken; kaj de Don Harlow (The
Esperanto Book) tion, ke li estis protestanta Kristano - de
la libro mem, mi povus ankaŭ supozi ke li estis judo, aŭ katolika -
#000022
Sume: mi rekomendas la libron al tiuj kiuj ŝatas malnovajn librojn
kun iom malmoderna rakontrapido, aŭ kiuj interesiĝas pri la
historio de nia lingvouzo kaj literatura stilaro.
#000023