Kun permeso de a?toro Eduardo Kozyra ni publikigas la mallongitan artikolon “Esperanto en kino” (La da?rigo sekvos).
#000000
La unua konata apliko de Esperanto en kinarto koncernas Ludovikon Zamenhof mem, kiu en 1909 dum la Universala Kongreso de Esperanto en Barcelono salutas esperantistojn. Li komencas per la vortoj: Profitante la okazon de mia estado en Barcelono... Tiu pionira “Esperanta filmo” da?ras duonon da minuto kaj estas apena? komprenebla. Mankas sinkrono inter vortoj kaj bildoj. En tiu epoko sonfilmoj trovi?is en eksperimenta fazo. Filmado ver?ajne okazis aparte de la fonografa vo?registrado. Kiam okazis tiu kombino de la sono kun la kinbildoj? Ver?ajne multe pli malfrue. La “filmeto” trovi?as en la arkivo de Pola Televido kaj estis uzita por la dokumenta filmo Esperanto, kiun TVP produktis okaze de la centjara jubileo de la lingvo internacia en la pola kaj Esperanta versioj.
#000001
Enciklopedio de Esperanto sub titolo Sonbildo asertas, ke Ch.Chaplin rekonis la valoron de E. tiurilate kaj aldonas plu: En 1929 okaze de la E-Kongreso Nordamerika la Paramount Filmkompanio farigis parolfilmon; ?i konsistas el triminuta dialogo kaj saluto al la mondo de E. (H.Hetzel kaj s-ino C.Chomette). Tiu filmo estis prezentita en 1930 dum la 22-a UK en Oxford. En 1933 okaze de la skolta mondtendaro en G?d?ll? por la granda ?amborea sonfilmo oni faris sceneton, en kiu diverslingvaj skoltoj parolas frazon en la propra lingvo, poste unu (P.Balk?nyi) diras, ke ili ?iuj komprenas unu la alian en E. kaj ili vivukriante faldas la verdstelan flagon de SEL. Dum la UK en Stockholm (1934) oni prezentis la sonfilmon Morga? ni komencos la vivon. La filmon oni fabrikis originale en la germana lingvo kaj poste aldonis E-lingvan parolon, sub la gvidado de Jean Forge. [1] La prezentado havis gravan sukceson.
#000002
En 1944 li estis arestita de la germana sekreta polico (gestapo) kaj sekve kondamnita je 4 jaroj de punlaboro. En 1945 li revenis al Pollando kaj intense laboris en la kinematografio, ?efe kiel scenaristo, sed anka? mem re?isoris la? propraj scenaroj kelkajn sukcesajn filmojn, malgra? la deviga tiuepoke stilo, nomata “socialisma realismo”, i.a. Vel?ipistaro (Za?oga – 1951), Aran?enda afero (Sprawa do za?atwienia – 1953), Irena, hejmen! (Irena do domu! – 1955).
#000004
En tiu tempo la kinematografio apartenis al la ?tato kaj Esperanto kiel temo de filmarto havis neniun ?ancon. Jan Fethke elprofitis sian filmistan sperton nur okaze de la jubilea UK en Varsovio (1959). Pri la 44-a Universala Kongreso de Esperanto li realigis kelkminutan raporton, por Pola Televido kaj por Filmkroniko, kiu produktis informprogramojn prezentatajn en kinejoj anta? projekciado de longda?raj filmoj. En 1961 Jan Fethke petis azilon en la Okcidenta Germanio, rezulte lia nomo fari?is tabuo en Pollando kaj liaj verkoj estis ka?itaj. Li mortis en Berlino (1981).
#000005
Turisttrafika Asocio de Oslo vaste utiligas Esperanton en sia turista propagando. ?i eldonis plurajn bro?urojn kaj du filmojn kun Esperanta parolo. [4]
#000007
Estas menciinde, ke en la mondfama filmo de Chaplin “La Granda Diktatoro” ?iuj surskriboj de la butikoj en la juda kvartalo estas en Esperanto. Alia iom grava usona filmo, kiu uzis la Internacian Lingvon, estas “Idiot’s Delight” (?uo de Idioto).
#000008
En 1966 la konata “Paramount” produktis la filmon “Incubus”, en kiu la dialogoj estas en Esperanto. Beda?rinde la geaktoroj tute ne regas la lingvon, tiel ke la filmo ne povas esti rigardata kiel sukcesa el tiu vidpunkto.
#000011
En la lastaj jaroj estis produktitaj anka? pluraj aliaj kulturaj filmoj. Menciindaj estas la unuhora “Brila Festotago”, produktita en 1965 okaze de la 15-a datreveno de ?ina Popola Respubliko; “Esperanto-Fonto”, produktita de “Hungarofilm” en Budape?to (1966); “Gotenburgo”, kolora filmo pri tiu sveda urbo; “Oomoto-Festivalo”, duonhora filmo pri internacia festivalo en Kameoka (Japanio) en 1965, produktita de Oomoto; “Spuroj de la Historio”, en kiu estas prezentita la urbo Mainz (F.R.Germanio); “48-a Universala Kongreso de Esperanto”, dokumenta filmo produktita en 1963; “Mi estis tie”, kolora turisma filmo pri voja?o en Suda Norvegio, produktita de Norvega ?tata Fervojo en 1970; “Varsovio Matene” kaj dokumenta filmo “Vidinda?oj de Wroc?aw”.
#000012
Mondfamaj kompanioj produktis reklamajn filmojn, el kiuj kelkaj sendube havas anka? edukan valoron. Al tiuj apertenas “E?ropa Rapsodio”, duonhora, produktita de Philips; “?ermoj de Lumo”, iom pli ol duonhora, produktita de Gevaert (nun Agfa-Gevaert); pluraj filmoj de Fiat, inter kiuj la 40-minuta “Fiat-A?tomobiloj”, “Fiat 850”, “Renkonto kun Fiat”. [5]
#000013
Jen informo el Vikipedio pri la filmo “Angoroj”:
#000014
“Angoroj” estas filmo en Esperanto. Mah? el la amikaro de Raymond Schwartz, konata pse?donime kiel Lorjak, jam anta? la dua mondmilito iniciatis propagandan Esperanto-filmon, sed mutan: “Anta?en!”.
#000015
Komence de la 1960aj Mah?, profesie foto- kaj kino-fakulo, investis en la produktado de la unua fikcia filmo en la Zamenhofa lingvo. La? scenaro de Mah? mem, la geaktoroj de Internacia Arta Teatro (Srdjan Flego, Marc Darnault, Jana Flego) prezentas krimrakonton, lokitan en la Pariza periferio de la etaj ?telistoj kaj trompistoj. En la filmo ludas anka? Raymond Schwartz (la komisaro), Gaston Waringhien (la komentisto) kaj pluraj el la tiama Pariza medio, inkluzive de tre juna Michel Duc-Goninaz.
#000016
Pliaj informoj de Vikipedio / /:
#000019
Kie oni povas trovi la dokumentan filmon Esperanto-n, kiun TVP produktis?
La filmo aperis en Verda Filmejo anta? nelonge: 
#000025
Kie oni povas trovi la dokumentan filmon Esperanto-n, kiun TVP produktis?
#000026