Albisturo KVINKE: Mallonga historio de la evonima milito (2006/08-09, p. 31)
#000008
La 11a de februar'o est'as la tag'o de la fond'iĝ'o de Japani'o. Sed mal'mult'a'j ekster Japani'o sci'as, kiel oni fest'as la tag'o'n, kaj kial.
#000014
La tag'o'n de la fond'iĝ'o de Japani'o oni fest'as pro mit'o kre'it'a por firm'ig'i la imperi'estr'a'n aŭtoritat'o'n. La 11an de februar'o en la jar'o 660 antaŭ ni'a era'o sur'tron'iĝ'is la unu'a imperi'estr'o, Ĵinmu. Ĝis la mal'venk'o de Japani'o en 1945 tiu tag'o nom'iĝ'is kigen-setu (feri'a tag'o por fest'i la komenc'o'n). Oni proklam'is, ke Japani'o est'as la land'o de Di'o, reg'at'a de sankt'a'j imperi'estr'o'j, kies nom'o'j'n lern'ant'o'j dev'is parker'e memor'i. La imperi'estr'o'j'n la lern'ant'o'j estim'is kiel di'o'j'n, kaj post'e ili est'is el'send'it'a'j al batal'kamp'o'j por mort'i por la imperi'estr'o.
#000015
Post la mal'venk'o ven'is uson'a reg'ad'o. Uson'an'o'j prov'is demokrati'ig'i Japani'o'n. Ili mal'permes'is la mit'o'j'n, kiu'j est'is dogm'o'j kontraŭ'scienc'a'j kaj por-imperi'estr'a'j. La tag'o'n kigen-setu la uson'an'o'j nul'ig'is. Sed en la 70aj jar'o'j ĝi re'viv'iĝ'is. Dekstr'ul'o'j reg'is la japan'a'n post'milit'a'n politik'o'n kaj ili dezir'is, ke japan'o'j de'nov'e estim'u la imperi'estr'ec'o'n. Fin'e ili sukces'e ig'is la tag'o'n de Ĵinmu la tag'o de la fond'iĝ'o de Japani'o.
#000016
Nun la 11an de februar'o okaz'as kutim'e kontraŭ'a'j event'o'j. Mal'dekstr'ul'o'j en divers'a'j urb'o'j organiz'as mal'grand'a'j'n kun'ven'o'j'n kontraŭ la tag'o: ili prefer'as pac'o'n, ne naci'ism'o'n. Dekstr'ul'o'j fest'as kun ŝinto'ism'a'j organiz'aĵ'o'j: en Tokio pas'int'jar'e part'o'pren'is fest'o'n 1500 membr'o'j de la reg'ant'a politik'a parti'o, kies ĝeneral'a sekretari'o dezir'is, ke oni „re'akir'u la japan'a'n kor'o'n”.
#000017
Tamen ordinar'a'j hom'o'j indiferent'as pri tiu'j ĉi event'o'j. Ili ĝu'as simpl'e la feri'o'n. Kiam la nun'a ĉef'ministr'o Koizumi komenc'is reg'i, li si'n'sekv'e adopt'is milit'ism'a'j'n politik'o'j'n, ekzempl'e send'ant'e japan'a'j'n soldat'o'j'n al Irako kaj tord'e interpret'ant'e la japan'a'n konstituci'o'n. Pro tio por mal'dekstr'ul'o'j kaj demokrat'o'j grav'as kontraŭ'i la naci'a'n tag'o'n sed ĝxenerale ili en Japani'o est'as tro okup'at'a'j, tro lac'a'j kaj tro mal'fort'a'j vid-al-vid'e al dekstr'iĝ'ant'a tajd'o.
#000018
Tri tag'o'j'n post la naci'a tag'o fest'iĝ'as Sankt'a Valenten'o, la 14an de februar'o. Interes'e, ke oni fest'as ĉi tiu'n tag'o'n en land'o konsist'ant'a plej'part'e el ne'krist'an'o'j. Sed antaŭ 30 jar'o'j japan'a ĉokolad'o-kompani'o komenc'is reklam'i la tag'o'n de Sankt'a Valenten'o kiel la tag'o'n, kiam vir'in'o'j pov'as am'konfes'i al vir'o'j kaj donac'i ĉokolad'o'n al si'a am'at'o.
#000019
La reklam'o kaj la tag'o popular'iĝ'is, ĉar tiam'a'j japan'a'j vir'in'o'j est'is tiel modest'a'j, ke ili ne kuraĝ'is konfes'i am'o'n al vir'o. Tamen kia'manier'e donac'i est'is problem'o. Se vir'in'o donac'us ĉokolad'o'n al vir'o ekzempl'e en si'a ofic'ej'o, ĉiu'j sci'us ŝi'a'n sekret'o'n. Por kaŝ'e am'donac'i aŭ am'konfes'i, ŝi distribu'is al ĉiu'j koleg'o'j mal'mult'e'kost'a'j'n ĉokolad'o'j'n, inter kiu'j ŝi al'don'is luks'a'n ĉokolad'o'n al la am'at'o.
#000020
Mult'a'j vir'in'o'j sam'e far'is, kaj la tag'o far'iĝ'is tre agrabl'a ne nur por la cel'at'a'j vir'o'j sed ankaŭ por mult'a'j ali'a'j. Post'e ne nur fraŭl'in'o'j sed ankaŭ aĝ'a'j vir'in'o'j donac'is ĉokolad'o'j'n, kaj la tag'o ek'liver'is grand'a'j'n profit'o'j'n al la ĉokolad'o-kompani'o'j. Ili pov'as gajn'i tri'on'o'n de la dum'jar'a profit'o nur en la tag'o de Sankt'a Valenten'o.
#000021
Tamen neni'o etern'as. Kiam la japan'a ekonomi'o ek'velk'is kaj oft'iĝ'is mal'dung'o'j, en ofic'ej'o'j ek'reg'is etos'o ne'amik'a. Rezult'e oni mal'pli donac'is ĉokolad'o'n: krom'e inter'temp'e japan'a'j vir'in'o'j kuraĝ'is am'konfes'i sen ĉokolad'o. Sed daŭr'e import'at'a est'as belg'a ĉokolad'o, por tiu'j, kiu'j vol'as donac'i; kaj aktual'e furor'as „alt'klas'a kaj japan'ec'a” ĉokolad'o kun arom'o de verd'a te'o.
#000022
La fin'o de l' mond'o
#000023
Ĉe la sud'a lim'o de la amerik'a kontinent'o est'as insul'ar'o, kiu ĉiam ankoraŭ al'log'as mar'ist'o'j'n kaj aventur'em'ul'o'j'n. Ŝtorm'o'j, alt'a'j ond'o'j, nebul'o'j, ŝip'dron'o'j est'as er'o'j de ĝi'a histori'o. La nom'o'n de la insul'ar'o „Tierra del Fuego” (Fajroland'o) don'is Magelan'o (hispan'e Fernand'o de Magallanes, portugal'e Fernão de Magalhães) en 1520 pro la mult'a'j fajr'o'j, kiu'j'n la indiĝen'o'j kutim'e far'is por si'n varm'ig'i, eĉ en'e de si'a'j kanu'o'j.
#000024
La insul'ar'o konsist'as el grand'a insul'o Isla Grand'e (orient'e argentina, okcident'e ĉilia) kaj el pli mal'grand'a'j insul'o'j. Inter ili orient'e de insul'o Isla Grand'e trov'iĝ'as Isla de los Est'ad'os sur kiu laŭ Jules Verne est'is la „lum'tur'o de la fin'o de l' mond'o”.
#000025
La lum'tur'o fakt'e ne aspekt'is kiel tur'o, sed est'is mal'alt'a ok'angul'a konstru'aĵ'o sur mont'o en la nord-orient'a insul'ekstrem'o. Ĝi est'is inaŭgur'it'a en 1884 kaj funkci'is ĝis 1902, kiam oni konstru'is nov'a'n lum'tur'o'n sur pli taŭg'a lok'o – sur insul'o Isla Observatori'o, kiu situ'as nord'e.
#000026
Kun la temp'o la for'las'it'a lum'tur'o komenc'is difekt'iĝ'i. Tial en 1997 oni mal'munt'is ĝi'n kaj ekspozici'is en la mar'a muze'o en Ushuaia, la ĉef'urb'o de Isla Grand'e. Tamen nun'temp'e kopi'o de la lum'tur'o de'nov'e star'as sur la antaŭ'a lok'o, dank'e al iniciat'o kaj labor'o de la franc'o André Bronner kaj sub'ten'o far'e de la Asoci'o de la Lum'tur'o fin'e de l' Mond'o en Franci'o. Ties lantern'o uz'as sun'energi'o'n kaj vid'ebl'as je distanc'o de 10 mar'mejl'o'j.
#000027
Sur tiu mal'gast'am'a insul'o, kie preskaŭ ĉiu'tag'e pluv'as kaj blov'as fort'a'j vent'o'j, est'as nur kvar'person'a team'o arme'a, kiu pri'zorg'as ĝi'n. Tie krom la natur'a best'ar'o est'as ankaŭ ruĝ'a'j cerv'o'j kaj kapr'o'j, vetur'ig'it'a'j tie'n de hom'o'j fin'e de la 19a jar'cent'o. Tiu'temp'e tie ekzist'is mal'liber'ej'o, kiu post'e est'is trans'lok'it'a al Isla Grand'e pro la „ne'hom'a'j viv'kondiĉ'o'j por mal'liber'ul'o'j kaj gard'ist'o'j”.
#000028
En februar'o 2004 unu'a'foj'e ekspedici'o tra'ir'is pied'e la intern'a'n part'o'n de la insul'o 65 km long'a'n. La marŝ'ad'o, kiu postul'is ankaŭ grimp'ad'o'n, daŭr'is 20 tag'o'j'n.
#000029
Sen'dub'e la plej grav'a'j turism'a'j vid'ind'aĵ'o'j est'as sur insul'o Isla Grand'e. Kiam la unu'a'j eŭrop'a'j vojaĝ'ant'o'j ĉi tie'n ven'is, kvar nomad'a'j etn'o'j indiĝen'a'j loĝ'is sur la insul'o: selk'nam (aŭ on'as) en la centr'o kaj nord'o, haush en la orient'a ekstrem'o, yámanas (aŭ yaganes) ĉe ambaŭ bord'o'j de la sud'a kanal'o Beagle kaj alakaluf okcident'e kaj sur la najbar'insul'o'j. Dum la unu'a'j du etn'o'j si'n viv'ten'is per ĉas'ad'o de gvanak'o'j, bird'o'j kaj kolekt'ad'o de mitul'o'j, molusk'o'j kaj ali'a'j mar'best'o'j, la ceter'a'j du fiŝ'kapt'is kaj ĉas'is ĉef'e mar'a'j'n lup'o'j'n, kies gras'o est'is ties baz'a manĝ'ad'o kaj ŝmir'aĵ'o por protekt'i la korp'o'n kontraŭ mal'varm'o.
#000030
Post Magelan'o mult'a'j ali'a'j ekspedici'o'j ating'is la insul'o'n: hispan'a'j, angl'a'j, nederlandaj, franc'a'j, sed la intenc'o'j loĝ'ig'i ĝi'n fiask'is pro mal'facil'a'j kondiĉ'o'j lig'e kun la veter'o kaj mal'proksim'ec'o. Mez'e de la 19a jar'cent'o ĉi tie'n al'ven'is anglikan'a'j misi'ist'o'j, kiu'j est'ig'is lern'ej'o'j'n, meti'ej'o'j'n, bien'et'o'j'n. Thomas Bridges kaj kun'ul'o'j Lawrence kaj Lewis post la fin'o de si'a misi'o decid'is rest'i kaj bred'i brut'ar'o'n. Do ili far'iĝ'is la unu'a'j tri bien'mastr'o'j ĉe la kanal'o Beagle. Bridges ankaŭ kompil'is vort'ar'o'n jamanan-angl'a'n.
#000031
La ek'loĝ'ad'o de blank'a'j hom'o'j signif'is la iom-post-iom'a'n mal'aper'o'n de indiĝen'o'j. Tio okaz'is pro la al'port'o de mal'san'o'j kaj alkohol'o, ĉas'ad'o de best'o'j, kio est'is bezon'at'a por ili'a viv'ten'o, kaj hont'ig'a persekut'o kaj mort'ig'o de lok'a'j loĝ'ant'o'j. (Oni pag'is unu pund'o'n kontraŭ unu mort'ig'it'a indiĝen'o.) Kaj ĉio ĉi okaz'is malgraŭ la protekt'ad'o de anglikan'a'j kaj katolik'a'j misi'ist'o'j.
#000032
La nord'a region'o est'as alt'eben'aĵ'o sen'arb'a kun grand'eg'a'j ŝaf'bien'o'j. Tie oni el'ter'ig'as naft'o'n kaj gas'o'n. Ties river'o'j est'as paradiz'o por trut'kapt'ist'o'j. Ĉe la mar'rand'o est'as are'o, kie'n ven'as divers'a'j migr'ant'a'j mar'bird'o'j, kiu'j aŭtun'e for'flug'as por nest'ad'o en la nord'a hemisfer'o. Dum la last'a du'on'o de la 19a jar'cent'o ĉi tie'n ven'is katolik'a'j misi'ist'o'j, kiu'j fond'is la misi'o'n de Ni'a Sinjor'in'o de Kandel'o'j, kaj or'serĉ'ant'o'j.
#000033
Inter ĉi-last'a'j eg'e el'star'is la ruman'a inĝenier'o Juli'us Popper. Li nask'iĝ'is en Bukareŝt'o en 1857 kaj stud'is en Parizo. Tre jun'a li komenc'is vojaĝ'i tra la mond'o. Popper parol'is mult'a'j'n lingv'o'j'n: la ruman'a'n, jid'a'n, franc'a'n, german'a'n, latin'a'n, grek'a'n kaj tre bon'e la hispan'a'n. Est'ant'e en Brazilo, li ek'sci'is pri la el'trov'o de or'o proksim'e al la Magelan'a Mar'kol'o en 1884 kaj tuj ven'is al Buenos-Ajreso. Ĉi tie li kontakt'is aristokrat'o'j'n kaj politik'ist'o'j'n. Popper sukces'is establ'i entrepren'o'n por or'serĉ'ad'o. Jam en Fajroland'o li est'ig'is propr'a'n arme'o'n por batal'i kontraŭ rab'ist'o'j kaj indiĝen'o'j.
#000034
La pli'part'o de la labor'ist'o'j en li'a entrepren'o est'is kroat'o'j. Popper sukces'is ricev'i ĝis du'on'kilo'gram'o da or'o tag'e kaj invent'is or'kolekt'il'o'n, kiu tra'lav'is 75 tun'o'j'n da sabl'o tag'e. Sed li ne nur hav'is arme'o'n kaj sur'hav'is pomp'a'n uniform'o'n hungar'esk'a'n por parad'o'j, li el'don'is ankaŭ poŝt'mark'o'j'n kaj stamp'is mon'er'o'j'n. En 1893, dum Juli'us Popper est'is en Buenos-Ajreso por organiz'i ekspedici'o'n al Antarkt'o, li subit'e mort'is. Por iu'j li est'is progres'em'a hom'o, kiu esplor'is kaj far'is map'o'j'n de la region'o, projekt'is fer'voj'o'j'n kaj cert'ig'is la sekur'ec'o'n. Por ali'a'j li est'is masakr'ant'o.
#000035
En la centr'a part'o de la grand'a insul'o komenc'iĝ'as la arb'ar'o'j, kie oni el'labor'as lign'o'n. Tie est'as la plej grand'a lag'o, 100 km long'a kaj 6 km larĝ'a, nom'at'a Fagnano, antaŭ'e natur'a lim'o inter la etn'o'j selk'nam kaj yámanas.
#000036
En la sud'a region'o est'as mont'o'j, val'o'j, glaci'ej'o'j, lag'o'j, arb'ar'o'j, golf'et'o'j kaj fjord'o'j. Ĉe la kanal'o Beagle trov'iĝ'as la ĉef'urb'o Ushuaia („golf'et'o okcident'e” en la jamana lingv'o). Komenc'e tie est'is mal'liber'ej'o por danĝer'a'j krim'ul'o'j (kaj ankaŭ politik'a'j kontraŭ'ul'o'j), kaj ĝi'a cel'o de'komenc'e est'is loĝ'ig'i tiu'n mal'proksim'a'n region'o'n. Ali'flank'e, pro la krud'a klimat'o ebl'o'j eskap'i de tie ne ekzist'is. La mal'liber'ej'o funkci'is de 1896 ĝis 1947, kaj ĝi'a grand'a influ'o ĉiam ankoraŭ sent'iĝ'as.
#000037
La karcer'o funkci'is kiel ĉef'dung'ant'o kaj cert'ig'is la baz'a'j'n bezon'o'j'n de la mal'grand'a vilaĝ'o: elektr'o'n, telegraf'o'n, ripar'ej'o'n, fleg'ej'o'n, pan'ej'o'n. Tie funkci'is ankaŭ la unu'a pres'ej'o sur la insul'o. La mal'liber'ul'o'j hav'is muzik'a'n orkestr'o'n kaj futbal'a'n team'o'n. Ili labor'is ĉe la konstru'ad'o de lern'ej'o'j, kloak'a'j kanal'o'j kaj strat'o'j, sed ne est'is bon'e pri'trakt'at'a'j, kaj kun la temp'o la situaci'o mal'bon'iĝ'is. Ĝis la 30aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o la mal'liber'ul'o'j kutim'e est'is batat'a'j kaj tortur'at'a'j.
#000038
Ek'de 1909 funkci'is trajn'et'o ĝis la proksim'a arb'ar'o, kie nun'temp'e trov'iĝ'as la naci'a park'o de Fajroland'o. Per ĝi la bon'kondut'a'j mal'liber'ul'o'j vetur'is kolekt'i brul'lign'o'n. Post la ferm'o de karcer'o la urb'et'o mal'progres'is ĝis 1980, kiam oni star'ig'is favor'a'j'n impost'leĝ'o'j'n por la region'o kaj evolu'ig'is turism'o'n.
#000039
Hodiaŭ en la dom'eg'o de la karcer'o trov'iĝ'as mar'a muze'o, art'galeri'o, bibliotek'o, salon'o kaj restoraci'o, kie la kelner'o'j uz'as la stri'it'a'n uniform'o'n de mal'liber'ul'o'j. La trajn'et'o nun est'as turism'a kaj est'as nom'at'a „Trajn'o de la Fin'o de l' Mond'o”. Tir'at'a de vapor'lokomotiv'o, ĝi mal'rapid'e tra'vetur'as 14 km da arb'ar'o'j, mont'et'o'j, akv'o'fal'o'j kaj torf'ej'o'j de la naci'a park'o. Ĝi ampleks'as 63 000 hektar'o'j'n, el kiu'j nur 2000 ebl'as vizit'i. En ĝi kun'est'as mar- kaj mont-part'o'j kun ties flaŭr'o kaj faŭn'o. Bedaŭr'ind'e en la 50aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o oni al'vetur'ig'is el Kanado 26 kastor'par'o'j'n, kiu'j, sen natur'a'j mal'amik'o'j, eg'e mult'iĝ'is kaj nun est'as plag'o por la insul'o.
#000040
Turist'o'j pov'as entrepren'i divers'a'j'n ŝip'ekskurs'o'j'n tra la kanal'o Beagle kaj krom'e vojaĝ'i el Ushuaia al Antarkt'o. La nom'o de la kanal'o de'ven'as de la brig'o, per kiu la brit'a admiral'o Robert FitzRoy vojaĝ'is al tiu ĉi part'o de la mond'o. En 1828 li mal'kovr'is la kanal'o'n kaj en 1830 ven'ig'is al Angli'o tri jun'a'j'n jamanojn, por ke ili tie est'u eduk'at'a'j kaj post'e trans'don'u si'a'j'n kon'o'j'n al la ceter'a'j indiĝen'o'j de Fajroland'o.
#000041
En 1831 FitzRoy komenc'is nov'a'n vojaĝ'o'n al Fajroland'o kaj kun li vetur'is Charles Darwin kaj la jun'a'j indiĝen'o'j. Bedaŭr'ind'e tiu eksperiment'o fiask'is: re'ven'int'e hejm'e'n la jun'ul'o'j tuj re'akir'is si'a'j'n antaŭ'a'j'n kutim'o'j'n. Est'as teatr'a spektakl'o, kiu prezent'as tiu'n okaz'aĵ'o'n kaj per dekor'o'j imit'as la brig'o'n Beagle.
#000042
Tre proksim'e al la urb'o est'as 12 sport'ej'o'j kun plej modern'a'j instal'aĵ'o'j por praktik'ad'o de ĉiu'j vintr'a'j sport'spec'o'j kaj lud'o'j. Ebl'e ŝajn'as strang'e, sed la plej favor'a sezon'o por sub'akv'iĝ'i en la kanal'o Beagle est'as la vintr'o. La kial'o est'as, ke vintr'e la akv'o est'as pli klar'a kaj tra'vid'ebl'a, dum en somer'o la sun'lum'o kresk'ig'as la plankton'o'n, kiu mal'klar'ig'as la akv'o'n. En la flaŭr'o de mar'profund'o eg'e el'star'as gigant'a'j alg'o'j.
#000043
La 20an de juni'o ĉiu'jar'e okaz'as la fest'o de la plej long'a nokt'o, kiu konsist'as el muzik'a prezent'ad'o, parad'o sur ski'o'j, renkont'iĝ'o de neĝ'skulpt'ist'o'j, vet'kur'ad'o de hund'tir'at'a'j sled'o'j kaj aŭt'o'konkurs'o, en kiu part'o'pren'as la plej bon'a'j profesi'a'j ŝofor'o'j de la land'o.
#000044
Resum'e: ĉe la fin'o de l' mond'o la vizit'ant'o'j ĝu'as natur'bel'aĵ'o'j'n, aventur'o'j'n, distr'o'j'n kaj ek'kon'as histori'o'n kaj fikci'o'n.
#000045
Mi kompren'is, ke sukces'int'a vir'o mult'e lukr'ant'a kaj mult'e respekt'at'a rest'as van'a, se li ne hav'as hejm'o'n mastr'um'at'a'n de bon'a edz'in'o. Sed, kiam ŝi en'hospital'iĝ'is, mi pet'is for'permes'o'n por fleg'i ŝi'n. Kiam pli kaj pli grav'iĝ'is ŝi'a mal'san'o, iu el mi'a'j kon'at'o'j dir'is al mi, ke en Kanton'o est'as hospital'o kompetent'a en kurac'o de tiu'spec'a haŭt'kancer'o. Kelk'a'j mal'san'ul'o'j est'is re'san'ig'it'a'j, sed la pag'o est'is tre alt'a, kaj la re'san'ig'it'o'j konsist'ig'is mal'pli ol tri'on'o'n.
#000052
Antaŭ ek'vetur'o mi aĉet'is mult'e da ĉiu'tag'a'j neces'aĵ'o'j en proksim'a mem'serv'ej'o laŭ ŝi'a list'o. La plen'a'j sak'o'j est'is tre pez'a'j. Dum mult'a'j jar'o'j mi ne sci'is, kiom kost'as sak'o da riz'o kaj botel'o da kuir'ole'o, kaj ne percept'is, ke port'i tiu'j'n aĉet'aĵ'o'j'n hejm'e'n est'as tre lac'ig'a afer'o. Antaŭ'e mi rigard'is mi'n kolos'o en la hejm'o. Sed kiam ŝi subit'e mal'san'iĝ'is, mi konsci'is, ke ŝi est'is la efektiv'a kolos'o en la hejm'o.
#000054
En Kanton'o ni ĝu'is la plej dolĉ'a'j'n tag'o'j'n post la ge'edz'iĝ'o. En tiu'j tri monat'o'j ni kun'est'is tag'e kaj nokt'e, divid'ant'e ĝoj'o'n kaj mal'ĝoj'o'n. Mi jam ne pov'is re'memor'i, kiom long'e ni ne far'is tia'n kor'verŝ'o'n. Post unu'monat'a kurac'o ŝi sent'is si'n ŝajn'e iom bon'e. Kelk'foj'e ŝi promen'is, apog'at'e de mi en la kort'o de la hospital'o. Ni far'is re'memor'ad'o'n, sent'ant'e kaj dolĉ'o'n kaj ĉagren'o'n. Ni neniam hav'is tiel long'a'n inter'parol'ad'o'n post la ge'edz'iĝ'o.
#000055
En la last'a'j tri monat'o'j mi vid'is ŝi'a'n mal'dik'iĝ'o'n. Tia kurac'o ne efik'is sur ŝi'n, kaj fin'e ŝi jam ne pov'is pren'i bovl'o'n da kaĉ'o. Ŝi dir'is al mi, ke ŝi vol'as ir'i hejm'e'n. Kaj ni ir'is hejm'e'n en mal'esper'o.
#000056
Kiam ŝi iom re'akir'is la fort'o'n, ŝi testament'e instru'is al mi mastr'um'ad'o'n. Kaj nur tiam mi konsci'is, ke la bagatel'a mastr'um'ad'o est'as tre lac'ig'a. Ŝi dir'is al mi, en kiu restoraci'o mi pov'as aĉet'i la ŝat'at'a'n pork'aĵ'o'n marin'it'a'n en riz'vin'o, kaj en kiu mem'serv'ej'o mi pov'as trov'i sub'ĉemiz'o'j'n, kies mark'o'j'n mi prefer'as. Kaj tri tag'o'j'n antaŭ si'a for'pas'o ŝi instru'is al mi manipul'i lav'maŝin'o'n. Ni kun'e aĉet'is la lav'maŝin'o'n antaŭ kelk'e da jar'o'j, sed ĉiam est'is ŝi, kiu uz'is ĝi'n.
#000058
Kelk'e da tag'o'j antaŭ si'a for'pas'o ŝi ripet'e dir'is al mi, ke ŝi est'as feliĉ'a pro la edz'in'iĝ'o al mi, ke la tri monat'o'j en Kanton'o est'as la plej feliĉ'a'j en ŝi'a viv'o. Ankaŭ mi gravur'os la tri monat'o'j'n en mi'a memor'o, kvankam en la tri monat'o'j mi'n preter'pas'is promoci'o, kaj mi mult'e perd'is. Sed en kompar'o kun la kun'est'ad'o kun ŝi, ĉio ali'a far'iĝ'is bagatel'a. Feliĉ'e mi akompan'is ŝi'n en ŝi'a'j last'a'j tri monat'o'j, ali'e mi bedaŭr'us dum mi'a tut'a viv'o.
#000059
Ŝi trankvil'e pas'ig'is si'a'n last'a'n tag'o'n. Mi dir'is al la fil'o, ke la patr'in'o ir'is al ali'a lok'o, kaj tie ŝi atend'os ni'n. En la est'ont'ec'o ni renkont'iĝ'os tie, kaj ŝi ankoraŭ est'os la patr'in'o, mi la patr'o, kaj li la fil'o.
#000060
Mi mal'ĝoj'as, vid'ant'e feliĉ'a'n tri'membr'a'n famili'o'n, kaj preter'ir'ant'e park'o'n, kin'ej'o'n kaj mem'serv'ej'o'n, kiu'j'n ni oft'e kun'e vizit'is. Kiam mi uz'is lav'maŝin'o'n aŭ mikro'ond'a'n forn'o'n, kiam mi serĉ'is vest'o'j'n por la fil'o, kiam mi hejm'e'n re'ven'is mal'fru'e pro plus'labor'o kaj dev'is prepar'i tuj'vermiĉel'o'j'n, kaj kiam mi vek'iĝ'is en nokt'o'mez'o kaj trov'is, ke nur mi okup'is la vast'a'n lit'o'n, mi apenaŭ pov'is de'ten'i mi'n de plor'o.
#000061
Kiam ŝi viv'is, mi ne trov'is i'o'n tre feliĉ'a'n, kaj opini'is, ke ŝi est'as bon'a edz'in'o de mult'a'j jar'o'j kaj patr'in'o de la fil'o. Sed kiam ŝi for'pas'is, mi sent'is, ke la ĉiel'o fal'is. Antaŭ'e, kiam mi televid'is vir'o'n plor'eg'ant'a pro la for'pas'o de la edz'in'o, mi pens'is, ke tio est'as nur aktor'ad'o. Sed nun mi larm'is kun'e kun la rol'o en la film'o.
#000062
Mi memor'as, ke ŝi oft'e dir'is al la fil'o, ke mi est'as la plej grav'a en la famili'o, ĉar mi plej lac'e per'labor'as mon'o'n. Sed fakt'e ŝi est'is la plej grav'a. Perd'int'e ŝi'n, mi kaj mi'a fil'o perd'is ĝoj'o'n, la plej grav'a'n por ni en la mond'o. Mi aĉet'is parcel'o'n por ŝi'a tomb'o. Skrib'ant'e „Al mi'a am'at'a edz'in'o” sur la tomb'o'ŝton'o, mi sent'is kor'ŝir'a'n dolor'o'n. Mi ne est'as esprim'plen'a je sent'o, ke mi neniam dir'is al ŝi la vort'o'n am'o en ni'a am'ind'um'o. Kiam ŝi larm'is, leg'ant'e novel'o'n aŭ televid'ant'e film'o'n pri am'o, mi eĉ pri'rid'is ŝi'n.
#000063
Kaj nun mi pov'is nur skrib'i tiu'n vort'o'n sur ŝi'a tomb'o'ŝton'o. Mi'a kar'a edz'in'o, se vi re'viv'iĝ'us, mi dir'us al vi mil'foj'e la vort'o'n am'o, kiu'n ĉiu'j vir'in'o'j ŝat'as, ke ili'a'j edz'o'j sen'ĉes'e ripet'u. Sed kial mi ne dir'is al ŝi la vort'o'n, kiam ŝi est'is san'a kaj dezir'is mi'a'n esprim'o'n?
#000064
34-jar'a jun'ul'o Vaidotas Steponavičius el la litova ban'lok'o Druskininkai ne pov'is kontent'iĝ'i pri si'a alt'ec'o. Tial li hav'ig'is al si unik'a'j'n ŝu'o'j'n.
#000066
La jun'ul'o asert'as, ke li ek'dezir'is hav'ig'i al si la ŝu'o'j'n, post kiam li tra'leg'is artikol'o'n pri litova korb'o'pilk'ist'o Arvydas Sabonis. La sport'ist'o jam est'is 220 cm alt'a, kaj la alt'ec'o de Steponavičius est'is nur 187 cm. La jun'ul'o vol'is est'i tiel alt'a kiel la popular'a sport'ist'o. Li mult'e sport'is, ĉiam maksimum'e etend'iĝ'is. Tamen tiel li sukces'is kresk'i nur je unu centi'metr'o. Tiam ven'is la ide'o, ke li akir'u almenaŭ ŝu'o'j'n, en kiu'j li iĝ'us la plej alt'a hom'o en la land'o.
#000068
Kiam la ŝu'o'j fin'e est'is pret'a'j, Vaidotas Steponavičius mult'e ĝoj'is pri tio, en la ŝu'o'j li ja „el'kresk'is” ĝis 221 cm, je unu centi'metr'o super'is la fam'a'n sport'ist'o'n kaj iĝ'is la plej alt'kresk'a hom'o en Litovio.
#000071
Tiel la loĝ'ant'o'j de la irlanda ĉef'urb'o oft'e nom'as si'a'n urb'o'n. Cert'e, al ĉiu'j dublin'an'o'j ĝi est'as kar'a. Ĝi est'as ankaŭ antikv'a. Laŭ la Anal'o'j de Ulstro, en la jar'o 841 la viking'o'j establ'is okaz'e de rab'ekskurs'o kamp'ad'ej'o'n en Dubhlinn (nigr'a lag'et'o) ĉe la estuar'o de la river'o Liffey (irlande: An Life, kio pli bon'e indik'as la prononc'o'n). En 902 la irland'an'o'j el'pel'is la viking'o'j'n, kiu'j tamen re'ven'is tie'n komenc'e de la dek'a jar'cent'o, sed ĉi-foj'e streb'is pli por komerc'i ol por rab'i.
#000072
En la mez'epok'o Dublino ne plu est'is simpl'a viking'a koloni'o, sed iĝ'is jam plur'etn'a kaj plur'lingv'a urb'o, en kiu oni parol'ad'is la noren'a'n (skandinav'a'n), irland'an kaj angl'a'n lingv'o'j'n. La irland'an'o'j nom'is la urb'o'n je la nom'o de monaĥ'ej'o apud la sud'a river'bord'o: Baile Átha Cliath [balje oha klia].
#000073
La hodiaŭ'a Dublino est'as modern'a kaj progres'ant'a urb'eg'o, en kiu oni ĉie trov'as atest'o'j'n pri nov'a riĉ'ec'o kaj mond'an'ec'o. Kie en la pas'int'ec'o oni vid'ad'is farm'best'ar'o'n kaj tir'ĉeval'o'j'n sur la urb'a'j strat'o'j, oni nun observ'as luks'a'j'n kaj modest'a'j'n aŭtomobil'o'j'n, nov'a'j'n rapid'a'j'n tram'o'j'n kaj elektr'a'n fer'voj'ret'o'n, lig'ant'a'n la urb'o'centr'o'n kun la antaŭ'urb'o. Kiel en mult'a'j ali'a'j urb'eg'o'j la konstant'e kresk'ant'a trafik'o est'ig'is grav'a'j'n transport'problem'o'j'n, kiu'j'n la konstru'o de larĝ'a'j aŭt'o'ŝose'o'j kaj nov'a'j pont'o'j ne sukces'is solv'i. Tamen Dublino kaj Irlando de la nov'a jar'mil'o est'as al'log'a'j lok'o'j kaj por loĝ'ant'o'j kaj por vizit'ant'o'j.
#000076
Mi aparten'as al grup'et'o da ge'amik'o'j, kiu en la unu'a sabat'o de ĉiu monat'o kun'ven'as en la urb'o'centr'o por ekskurs'i, kon'at'iĝ'i kun ekster'land'a'j gast'o'j kaj konversaci'i en la lingv'o de iu mov'ad'o, kiu'n ni ne aŭdac'as menci'i sur la paĝ'o'j de tiu ne'mov'ad'a magazin'o. Kvankam tiu'j renkont'iĝ'o'j jam okaz'is dum plur'a'j jar'o'j, ni ĉiam sukces'as trov'i i'o'n nov'a'n por far'i aŭ vizit'i. Laŭ ni'a spert'o Dublino propon'as sen'fin'a'j'n ebl'o'j'n por interes'i, distr'i kaj amuz'i.
#000077
Krom la normal'a'j vid'ind'aĵ'o'j, kiu'j'n oni trov'as en iu ajn urb'eg'o: inter'naci'a'j'n restoraci'o'j'n kaj vend'ej'o'j'n, muze'o'j'n, pinakotek'o'j'n, bibliotek'o'j'n, amuz'ej'o'j'n, teatr'o'j'n, kin'ej'o'j'n ktp, la irlanda ĉef'urb'o hav'as kelk'a'j'n el la plej bel'a'j park'o'j kaj ĝarden'o'j en Eŭrop'o. La plej vast'a est'as Phoenix Park [finiks] (irland'lingv'e: Páirc an Fhionnuisce), laŭ'dir'e unu el la plej grand'a'j ferm'it'a'j urb'a'j park'o'j en la mond'o. En ĝi est'as zoologi'a ĝarden'o, antikv'a histori'a dom'eg'o apud inform'centr'o por vizit'ant'o'j, rezid'ej'o'j de la irlanda ŝtat'prezid'ant'o kaj de uson'a ambasador'o, sid'ej'o de la Gard'a (polic'o), mur'o'j de mal'nov'a fortik'aĵ'o, lag'o, arb'ar'o'j kaj greg'o'j de cerv'o'j. Je la okcident'a flank'o de la park'o est'as ali'a bel'a bien'o kun dom'eg'o, en kiu okaz'as koncert'o'j, preleg'o'j ktp.
#000078
Ali'a bel'a park'o est'as la botanik'a ĝarden'o. En la urb'o trov'iĝ'as ankaŭ divers'a'j du'on'kaŝ'it'a'j ĝarden'o'j kaj ĝarden'et'o'j. Krom la dublina kastel'o, en kiu trov'iĝ'as la fam'a orient'a libr'o- kaj manuskript'o-kolekt'o de bibliotek'o Chester Beattie, oni pov'as vizit'i ali'a'j'n kastel'o'j'n kaj bel'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n: parlament'ej'o'j'n nun'a'n kaj antaŭ'a'n (la „ĉambr'o'n de la lord'o'j” en la hodiaŭ'a Bank'o de Irlando), la universitat'o'n Trinity, kiu konserv'as la valor'eg'a'n Libr'o'n de Kells (nom'at'a'n la plej bel'a manuskript'o en la mond'o), Viking'a'n Dublinon (bedaŭr'ind'e ne sufiĉ'e konserv'it'a'n de la urb'a konsil'ant'ar'o). En la naci'a koncert'hal'o oni pov'as ĝu'i la muzik'art'o'n de orkestr'o'j, muzik'ist'o'j, kant'ist'o'j kaj ĥor'o'j irlandaj kaj ekster'land'a'j. La dublinaj muze'o'j posed'as la plej valor'eg'a'j'n kelt'a'j'n kaj antaŭ'kelt'a'j'n arkeologi'a'j'n ekspon'aĵ'o'j'n. Tiu'j, kiu'j interes'iĝ'as pri la irlanda (gael'a) lingv'o, trov'os kaf'ej'o'j'n, klub'o'j'n kaj libr'o'vend'ej'o'j'n, kie gael'parol'ant'o'j renkont'iĝ'as.
#000079
Kvankam konsider'at'a ek'de la koloni'a'j temp'o'j kiel ĉef'e angl'a'lingv'a urb'o, Dublino hav'as mult'e da gael'a'j lern'ej'o'j kaj instituci'o'j, kaj ties nombr'o konstant'e pli'iĝ'as pro postul'o de la ge'patr'o'j, ke ties famili'o'j est'u gael- kaj plur-lingv'a'j.
#000080
Tre proksim'e al la urb'o situ'as la bel'eg'a'j Dublin- kaj Wicklow-mont'ar'o'j (gael'e: Cill Mantáin), Bull-insul'o, la pitoresk'a du'on'insul'o kaj la haven'o Howth (gael'e: Binn Éadar), plaĝ'o'j, arb'ar'o'j kaj lag'o'j. Neni'u dev'as enu'i en Dublino – urb'o de muzik'ist'o'j, poet'o'j kaj mond'fam'a'j verk'ist'o'j.
#000081
En last'a'temp'a numer'o de irland'lingv'a ĵurnal'o aper'is artikol'o pri Ernst Friedrich Schumacher [ŝúmaĥer], la aŭtor'o de grav'a libr'o, kiu, kiam el'don'it'a en 1973, provok'is vigl'a'n diskut'o'n, kiu eĉ hodiaŭ daŭr'as, almenaŭ en angl'e'parol'ant'a'j land'o'j. Tem'as pri la verk'o Small is Beautiful (Mal'grand'a est'as bel'a), kies sub'titol'o est'is „stud'ad'o pri ekonomik'o, kvazaŭ la hom'o grav'us”.
#000082
En ĝi la aŭtor'o argument'as, ke la hom'ar'o est'as mis'konduk'at'a per kult'o de ekonomi'a kresk'ad'o; ke ni'a'j problem'o'j kaj danĝer'o'j est'as ne rezult'o de ni'a'j mal'sukces'o'j, sed de ni'a'j sukces'o'j; ke ni dev'as re'orient'i ni'a'j'n cel'o'j'n al la ver'a'j neces'o'j de la hom'ar'o; ke ni obstin'e klopod'u venk'i kaj super'i la fragment'ig'o'n, kaŭz'at'a'n de fak'a special'ist'iĝ'o, precip'e far'e de ekonomi'ist'o'j, scienc'ul'o'j kaj teknologi'ist'o'j.
#000083
Kontrast'e al la em'o al gigant'ism'o en la modern'a soci'o, Schumacher pled'as por soci'o, kiu respekt'u kaj antaŭ'e'n'ig'u ĉio'n, kio est'as et'a, simpl'a, modest'a kaj human'a; kaj por io, kio'n li nom'as „mez'a teknologi'o” aŭ „teknologi'o kun hom'a vizaĝ'o”. Per tiu termin'o li cel'as mal'mult'e'kost'a'n teknologi'o'n, kiu pov'as est'i uz'at'a en evolu'ant'a'j soci'o'j kaj de mal'riĉ'a'j popol'o'j. Li'a vizi'o est'as diametr'e mal'simil'a al la hodiaŭ'a okcident'a liber'merkat'a tut'mond'iĝ'o. Kvankam li'a libr'o est'is el'don'it'a antaŭ pli ol tri'dek jar'o'j, ĝi est'as nun eĉ pli aktual'a kaj pli urĝ'e bezon'at'a, ol kiam ĝi est'is verk'it'a.
#000084
E. F. Schumacher est'is german'de'ven'a, sed ven'is en 1930 al Angli'o por stud'i ekonomik'o'n en Oksford'o. En la aĝ'o de 22 li instru'is ekonomik'o'n ĉe la Columbia-universitat'o en Nov-Jork'o. Tamen li ne ŝat'is teori'um'i sen praktik'a spert'o, do li for'las'is la akademi'a'n viv'o'n kaj dediĉ'is si'n al komerc'o, agrikultur'o kaj ĵurnal'ism'o. Kiam eksplod'is la du'a mond'milit'o, li re'ven'is al Oksford'o, kie li instru'is dum kelk'a'j jar'o'j. De 1946 ĝis 1950 li serv'is kiel konsil'ant'o pri ekonomi'o ĉe la brit'a reĝ'a komision'o en Germanio. Ek'de tiam li ag'is kiel konsil'ant'o al divers'a'j ekster'land'a'j reg'ist'ar'o'j. Inter'temp'e li mult'e verk'is. Du atent'ind'a'j libr'o'j li'a'j est'is A Guide for the Perplexed (Gvid'il'o por konfuz'it'a'j hom'o'j) kaj Good Work (Bon'a labor'o).
#000085
La pens'o'j kaj labor'o de Schumacher, kiu mort'is en Svis'land'o en 1977, kongru'is kun kaj al'don'is al la revoluci'a'j teori'o'j, el'don'it'a'j en 1941 de ali'a german'lingv'a ekonomik'ist'o, nom'e Leopold Kohr, kiu nask'iĝ'is en Salzburg, Aŭstrio, en 1909. Li instru'is politik'a'n filozofi'o'n en Uson'o, iĝ'is profesor'o pri ekonomik'o kaj publik'a administr'ad'o ĉe la Universitat'o de Puerto-Riko, kaj est'is gast'profesor'o divers'lok'e, inkluziv'e de Kimri'o, kie li last'a'temp'e loĝ'is. Li verk'is inter'ali'e The Breakdown of Nations (La dis'romp'o de la naci'o'j), kiu aper'is en 1957.
#000086
Pri tiu ĉi verk'o mi skrib'is sam'titol'a'n artikol'o'n, kiu aper'is en MONATO 1989/5. En la artikol'o mi menci'is la tiel nom'at'a'n grand'ec'o-teori'o'n pri ekonomi'a mizer'o. Laŭ ĉi tiu teori'o Kohr argument'is, ke la kaŭz'o de mult'e da hom'a mizer'o en la modern'a soci'o kuŝ'as en la tro'grand'ec'o de ĝi'a'j instituci'o'j: fabrik'o'j, instru'ej'o'j, sindikat'o'j, politik'a'j parti'o'j, komerc'a'j entrepren'o'j – kaj precip'e en ŝtat'o'j.
#000087
Sed ni re'ven'u al Schumacher, kies menci'o en la ĵurnal'o memor'ig'is mi'n, ke mi li'n renkont'is. Iam, en la ses'dek'a'j jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o, amik'o mi'a, redaktor'o de lok'a ĵurnal'o en Skot'land'o, pet'is, ke mi ir'u al inter'naci'a konferenc'o en Londono kaj verk'u raport'o'n. La tem'o de la konferenc'o est'is „La est'ont'ec'o de mal'grand'a'j naci'o'j”, kaj la preleg'ant'ar'o inkluziv'is Schumacher, Kohr kaj Gwynfor [gŭinvor] Evans, gvid'ant'o'n de la naci'a parti'o de Kimri'o Plaid Cymru [plajd kimr'i].
#000090
Dum la konferenc'o la preleg'ant'o'j ilustr'is per abund'a'j ekzempl'o'j la ide'o'j'n en si'a'j skrib'aĵ'o'j. Mi trov'is ĉiu'j'n preleg'o'j'n profund'e interes'a'j. Ili'a'j ide'o'j tiom impres'is mi'n, ke ne est'as tro'ig'o asert'i, ke ili kontribu'is al la modl'ad'o de mi'a'j propr'a'j mond'koncept'o kaj ideologi'o (se ne est'as tro pretend'em'e aplik'i tia'j'n termin'o'j'n al mi'a'j ne tro koher'a'j ide'o'j).
#000091
En Irlando, kie mi nun loĝ'as, ide'o'j kaj praktik'o'j simil'a'j al tiu'j de Kohr kaj Schumacher est'as rekomend'at'a'j kaj efektiv'ig'at'a'j de angl'a ekonomik'ist'o Richard Douthwaite [riĉard daŭtŭejt] kaj inspir'as grand'a'n nombr'o'n da adept'o'j. Ebl'e li'a plej influ'hav'a verk'o est'as The Growth Illusion (La kresk'ad-iluzi'o).
#000093
La pens'o'j de tiu'j grand'a'j vir'o'j pov'us form'i map'o'n por gvid'i la hom'ar'o'n al pli human'a, pli saĝ'a kaj pli feliĉ'a mond'o. Bedaŭr'ind'e, kiel spert'is Kasandr'o, ne sufiĉ'e da hom'o'j est'as sufiĉ'e saĝ'a'j kaj humil'a'j por aŭskult'i ties voĉ'o'j'n.
#000095
Est'as mir'eg'ig'e leg'i la recenz'o'n de Carlo Minnaja pri Leter'o'j de Paŭlo kaj li'a Skol'o, traduk'it'a de Gerrit Berveling (MONATO 2005/5, p. 21-22). Minnaja far'as la demand'o'n: „Kial Paŭlo iĝ'is tiom fam'a kompar'e al ali'a'j krist'an'a'j predik'ant'o'j?” Mult'a'j hom'o'j ja opini'is, ke Paŭlo est'as „la ĉef'a apostol'o” kaj „la unu'a'rang'a teolog'o de la eklezi'o”.
#000096
Sed ali'a'j demand'is: „Krist'o aŭ Paŭlo?” La kontrast'o ne est'as person'a afer'o, sed inter la ver'e krist'an'a mesaĝ'o kaj la erar'a paŭla versi'o. Mult'a'j – eĉ eklezi'a'j grav'ul'o'j – konvink'iĝ'as, ke krist'an'ism'o est'as pli paŭleca ol krist'an'a.
#000097
La unu'a part'o de la recenz'o rakont'as et'a'n histori'o'n de Paŭlo. Sed la esenc'a ver'o est'as, ke Jesuo pas'ig'is grand'a'n porci'o'n de si'a pastr'ec'o, trejn'ant'e dek du disĉipl'o'j'n por form'i kern'o'n de krist'an'a frat'ar'o. Tiu'j post'e daŭr'ig'u la labor'o'n. Sed kio okaz'is? Preskaŭ tuj kiam Jesuo for'ir'is de ili, Paŭlo aper'is kaj dir'is al la disĉipl'o'j, ke ili mal'prav'as kaj ke li hav'as la real'a'n versi'o'n de la evangeli'o. Est'as ne mir'ind'e, ke ili mal'inklin'e ricev'is li'n kaj ke amar'a kaj long'e'daŭr'a disput'o okaz'is inter li kaj la disĉipl'o'j.
#000098
Minnaja asert'as, ke Paŭlo „ne disting'as inter jud'o'j kaj ne'jud'o'j, kaj eĉ ne inter krist'an'o'j kaj ne'krist'an'o'j”. Sed li disting'as inter vir'o'j kaj vir'in'o'j! Ĉiu'j, kiu'j leg'as la epistol'o'j'n de Paŭlo, dev'as konstat'i, ke Paŭlo hav'is violent'a'n antaŭ'juĝ'o'n kontraŭ vir'in'o'j. Li konsider'is ili'n nepr'e mal'super'a'j kaj rifuz'is al ili i'a'n ajn rang'o'n aŭ part'o'n en la krist'an'a pastr'ec'o.
#000099
Minnaja skrib'as pri la „kor'tuŝ'a tener'o” de Paŭlo, sed ne est'is Paŭlo, sed Jesuo, kiu montr'is grand'a'n tener'o'n pri vir'in'o'j; plur'a'j est'is inter li'a'j intim'a'j sekv'ant'o'j (ekzempl'e Mart'a kaj Maria, Sal'om'a, kaj Suzana). Efektiv'e, oni dir'as, ke, krom Johano, nur kelk'a'j fidel'a'j vir'in'o'j rest'is ĉe la Kruc'o; la ali'a'j for'las'is Li'n kaj fuĝ'is.
#000100
Kia diferenc'o est'us far'it'a, se Pilato pren'us en konsider'o'n la vort'o'j'n de si'a edz'in'o (Mateo, 27:19).
#000101
Jesuo montr'is grand'a'n kompat'o'n por vir'in'o'j, kiu'j est'is la viktim'o'j de kontraŭ'leĝ'a'j dezir'o'j de vir'o'j. Ali'flank'e Paŭlo mal'estim'is vir'in'o'j'n ĝeneral'e kaj precip'e jun'a'j'n vidv'in'o'j'n (I Timoteo, 5:3,9-15). Por vidv'in'o'j, laŭ Paŭlo, seks'abstin'o est'as plej bon'a kaj ge'edz'ec'o est'as por la ne're'gener'it'a'j (I Korint'an'o'j 7:8-9). Plur'foj'e Paŭlo skrib'as, ke vir'in'o est'as mal'super'a kaj dev'as sub'met'i si'n al vir'o (ekzempl'e Efez'an'o'j 5:22-24). Li ordon'as vir'in'o'j'n silent'i dum publik'a ador'ad'o kaj mal'permes'as al ili i'a'n ajn part'o'n en la pastr'ec'o (I Timoteo 2:8-12).
#000102
Sen'dub'e Paŭlo ne montr'as „kor'tuŝ'a'n tener'o'n” al vir'in'o'j. Efektiv'e li kulp'as pri la aĉ'a trakt'ad'o de vir'in'o'j en la eklezi'o. Est'as ĉef'e pro li, ke dum mult'a'j jar'cent'o'j oni eksklud'is ili'n de la pastr'ec'o; la rom'katolik'o'j ankoraŭ eksklud'as ili'n.
#000103
Laŭ tiu trakt'ad'o de du'on'o de la hom'ar'o oni tut'e ne pov'as kompren'i la propon'o'n de „simil'ec'o”, kiu, laŭ Renat'o Corsetti, trov'iĝ'as inter Paŭlo kaj L. L. Zamenhof; kaj Paŭlo cert'e ne pov'us kompren'i la spec'o'n de kor'tuŝ'a'j rilat'o'j de Rozalia, Klar'a kaj Lidj'a kun la majstr'o.
#000104
Iu'j part'o'j de la epistol'o'j de Paŭlo est'as inter la plej bel'a'j en la Nov'a Testament'o, ekzempl'e I Korint'an'o'j 13 kaj Roman'o'j 8, sed, ali'flank'e, li far'is vir'o'n blind'a (Ag'o'j 13:11) kaj kruel'e trakt'is ali'a'j'n, kiu'j aŭdac'is kontraŭ'star'i li'n (I Timoteo 1:20). Kiel skrib'as Minnaja, Paŭlo deklar'as, ke „ĉiu'j hom'o'j est'as fil'o'j de Di'o” kaj ke Di'o „zorg'as pri ĉiu'j popol'o'j sen'disting'e”. Sed ali'lok'e li pri'skrib'is la tut'a'n kret'an popol'o'n kiel mensog'ul'o'j'n kaj mal'labor'em'a'j'n manĝ'eg'em'ul'o'j'n (Tit'o 1:12-13).
#000105
Oni pov'as kulp'ig'i Paŭlon pro ĉio, kio iam est'is mal'bon'eg'a en krist'an'ism'o: la mond'a potenc'o, anatem'it'a ne'toler'em'o kaj mal'estim'o al la raci'o; sed ĉef'e pro la terur'a koncip'o de „moral'a fort'o”. Tiel, Paŭlo, ne Petro, est'is la rok'o, sur kiu oni konstru'is la Eklezi'o'n.
#000106
Evolu'as nun'temp'e t.n. 100-en'a'j vend'ej'o'j en Japani'o. Valor'as 100 en'o'j proksim'um'e unu uson'a'n dolar'o'n; afrank'o de leter'o al azi'a'j land'o'j kost'as 90 en'o'j'n, al Uson'o aŭ Eŭrop'o 110 en'o'j'n. Do por japan'o'j 100 en'o'j est'as simbol'o de „mal'mult'a kost'o”.
#000107
La plej grand'a kompani'o pri 100-en'a'j vend'ej'o'j est'as Daisō, kiu posed'as 2400 vend'ej'o'j'n en'land'e kaj 350 ekster'land'e. Ĝi'a vend'o'sum'o ating'is 50 miliard'o'j'n da en'o'j en 1997, 200 miliard'o'j'n en 2000 kaj 320 miliard'o'j'n en 2005. Ĉe Daisō oni vend'as var'o'j'n por ĉiu'tag'a viv'o – preskaŭ ĉio'n krom freŝ'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kiel legom'o'j'n, fiŝ'o'j'n aŭ viand'o'j'n.
#000109
Sed, konkurenc'e kontraŭ Daisō, en 2000 ali'a kompani'o mal'ferm'is si'a'j'n t.n. vend'ej'o'j'n 99, kie aĉet'ebl'as kontraŭ 100 en'o'j ankaŭ freŝ'a'j manĝ'aĵ'o'j. La kompani'o nun hav'as 580 vend'ej'o'j'n en Tokio kaj ĉirkaŭ'e kaj, kompar'e kun mart'o 2003, ĝi'a vend'o'sum'o kvar'obl'iĝ'is. Kontraŭ la nov'stil'a'j 100-en'a'j vend'ej'o'j, la t.n. oportun'a'j vend'ej'o'j komenc'is ofert'i freŝ'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kontraŭ 100 en'o'j. Plan'at'a'j ekzempl'e de la firma'o Lawson est'as 1000 tia'j vend'ej'o'j.
#000110
Mal'antaŭ tiu'j inter'batal'o'j kuŝ'as kelk'a'j kial'o'j, ekz. soci'a'j kaj famili'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j (la aper'o de mal'jun'a'j par'o'j, kies ge'fil'o'j sen'de'pend'iĝ'is; jun'a'j par'o'j sen ge'fil'o'j; sen'famili'a'j unu'op'ul'o'j: por tiu'j tre util'as la ebl'ec'o aĉet'i mal'grand'kvant'e). Ankaŭ kresk'ant'a mal'riĉ'ec'o en Japani'o kontribu'as al la flor'ad'o de 100-en'a'j kaj simil'a'j vend'ej'o'j: kiam Japani'o ekonomi'e „bol'is”, oni hont'is en'ir'i mal'alt'prez'a'j'n butik'o'j'n.
#000111
Antaŭ ne'long'e la gazet'ar'o en nord'a Italio de'nov'e kampanj'is kontraŭ fremd'ul'o'j, apart'e alban'o'j. Tio'n est'ig'is mort'ig'o de ital'o per tranĉ'il'o far'e de alban'a en'migr'int'o en la urb'o Varese.
#000113
Est'is intervju'it'a'j en la ŝtat'a televid'a kanal'o RAI 3 la ĉef'redaktor'o de la ĵurnal'o La Padania, organ'o de la ital'a ekstrem'dekstr'a parti'o Leg'a Nord, kaj la urb'estr'o de Tiran'o Ed'i Ram'a. La ĵurnal'ist'o ripet'is, ke en'migr'int'o'j est'as krim'ul'o'j, danĝer'ul'o'j kaj for'pel'end'ul'o'j. Ram'a, kondolenc'ant'e la parenc'o'j'n de la viktim'o, atent'ig'is, ke pli danĝer'a ol la tranĉ'il'o de la alban'o est'as la ideologi'a tranĉ'il'o ekzempl'e de ĵurnal'ist'o'j, kiu'j kondamn'as tut'a'n etn'o'n, ĉar kelk'a'j ties an'o'j krim'as.
#000114
En Italio est'as 250 000 alban'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j far'as labor'o'j'n mal'facil'a'j'n kaj ne'ŝat'at'a'j'n de en'land'an'o'j, kaj kiu'j per'labor'as mal'pli ol ital'o'j kontraŭ la sam'a labor'o, apart'e kiam ili labor'as „nigr'e”, tio est'as kiam ili est'as ankoraŭ ne registr'it'a'j. Sed ĝeneral'e la alban'o'j kondut'as dign'e kaj sukces'e, ekzempl'e student'o'j, kiu'j ating'as bon'a'j'n rezult'o'j'n. Kaj la televid'o en Italio raport'is pri alban'o, kiu inter'ven'is, kiam vend'ist'o est'is atak'at'a: nur pro la alban'o ebl'is arest'i la atak'int'o'n.
#000115
Invers'e Ram'a menci'is la ital'a'n en'migr'int'o'n en Uson'o, kiu murd'is antaŭ ne'long'e si'a'n uson'a'n fianĉ'in'o'n. La tie'a'j instanc'o'j, dir'is Ram'a, ne re'ag'is kiel la ital'o'j kontraŭ la alban'o'j kaj ne kondamn'is la tut'a'n etn'o'n. Simpl'e, en ĉiu etn'o est'as krim'ul'o'j, sed la krim'o de unu ne far'iĝ'u pretekst'o por kondamn'i la kondut'o'n de ĉiu'j.
#000116
Krom la divers'a'j dialekt'o'j de la gael'a, est'as tri simil'a'j, sam'de'ven'a'j, sed iom mal'sam'a'j variant'o'j de la lingv'o, nom'e: la irlanda, la skot'a kaj la manks'a. La last'a est'as la indiĝen'a idiom'o de la Manks-Insul'o, kiu situ'as en Irlanda Mar'o, inter Irlando kaj Angli'o. Ĝi ne est'as oficial'e region'o de Angli'o, sed de'pend'a teritori'o de la brit'a kron'o kun sufiĉ'e alt'a grad'o de aŭtonomi'o. Ĝi hav'as propr'a'n reg'ist'ar'o'n, la du'ĉambr'a'n tiel nom'at'a'n Tynwald, kiu ankoraŭ uz'as la manks'gael'a'n kiel ceremoni'a'n, kvankam ne labor'a'n, lingv'o'n. Ĝeneral'e, leĝ'o'j far'it'a'j de la brit'a parlament'o en Londono ne valid'as sur la insul'o. La Manks'a Insul'o el'ig'as si'a'j'n propr'a'j'n mon'bilet'o'j'n kaj poŝt'mark'o'j'n. La are'o de la insul'o est'as 572 kvadrat-kilo'metr'o'j, kaj en la jar'o 2000 la loĝ'ant'ar'o nombr'is 76 200 person'o'j'n.
#000118
Mal'kiel la lingv'a situaci'o en Irlando kaj Skot'land'o, kie la gael'a est'as ankoraŭ viv'ant'a, kvankam ne la plej parol'at'a lingv'o, oni kutim'e rigard'as la manks'a'n kiel mort'int'a'n. En la jar'o 1800, naŭ dek'on'o'j de la loĝ'ant'o'j est'is gael'lingv'an'o'j, sed en 1974 rest'is nur unu de'nask'a flu'a parol'ant'o, nom'e Ned Maddrell [madrel], kiu tiam est'is 98-jar'a. Éamonn [ejmon] de Valer'a, prezid'ant'o de Irlando, vizit'is tiu'n last'a'n manks'lingv'an'o'n, kiam Ned est'is jam tre mal'jun'a, kaj li mir'is, ke tiom mal'mult'e da insul'an'o'j tiam interes'iĝ'is pri si'a propr'a lingv'o kaj las'as ĝi'n mort'i.
#000119
Nun vizit'ant'o'j al la Manks'a Insul'o konstat'as i'o'n ver'e ekster'ordinar'a'n. En 2001 deklar'is 1689 insul'an'o'j, ke ili est'as parol'ant'o'j de la lingv'o. Oni demand'as si'n, kio okaz'is por kaŭz'i tia'n ŝanĝ'o'n? Konfes'end'as, ke tiu nombr'o est'as mal'grand'a kompar'e kun la tut'a loĝ'ant'ar'o de la insul'o, sed sufiĉ'e mult'a'j de la loĝ'ant'o'j ne est'as indiĝen'a'j insul'an'o'j, sed fremd'ul'o'j el Angli'o aŭ ali'a'j region'o'j.
#000120
Fakt'e, eĉ post la mort'o de Ned Maddrell, la manks'gael'a ne est'is tut'e forges'it'a. Dum li'a viv'o, oni persvad'is li'n sur'bend'ig'i parol'ad'o'j'n en la manks'a, kaj oni uz'is tiu'j'n registr'aĵ'o'j'n por re'lern'i la lingv'o'n. Pli'e, divers'a'j manks'a'j vort'o'j kaj fraz'o'j est'is ankoraŭ uz'at'a'j de la insul'an'o'j. Ĝi daŭr'is kiel ceremoni'a lingv'o de la parlament'o. Literatur'o en la lingv'o ne abund'is, sed est'is manks'a traduk'o de la Bibli'o kaj kelk'a'j ali'a'j tekst'o'j kaj libr'o'j. Last'a'temp'e aper'is vort'ar'o, lern'o'libr'o'j kaj ali'a'j publik'ig'aĵ'o'j. Do ebl'is „re'konstru'i” kaj re'en'konduk'i la lingv'o'j'n en sufiĉ'e aŭtent'a form'o.
#000121
Pro instig'o de lingv'o-entuziasm'ul'o'j oni fond'is antaŭ'lern'ej'o'j'n, kie mal'grand'a'j infan'o'j lern'is la lingv'o'n. Post'e, la reg'ist'ar'o demand'is al ge'patr'o'j, ĉu ili vol'is, ke la gael'a est'u instru'it'a en la lern'ej'o'j. La respond'o surpriz'is la aŭtoritat'o'j'n. El la ge'patr'o'j de la 3500 element'a'j lern'ej'an'o'j, 1000 pet'is, ke la lingv'o iĝ'u lern'ej'a fak'o.
#000122
Unu'e est'is la Manks'a Hered'a Fond'aĵ'o, kiu pag'is la kost'o'n de instru'ad'o, sed post'e la reg'ist'ar'o dung'is kvin instru'ist'o'j'n por vojaĝ'i inter la lern'ej'o'j, instru'ant'e la lingv'o'n. En la jar'o 2003 mal'ferm'iĝ'is Gael'a Element'a Lern'ej'o en urb'o Keeil Eoin. Ĝi hav'as tri instru'ist'o'j'n, kaj la nombr'o de la lern'ej'an'o'j kresk'as.
#000123
Fin'fin'e la insul'an'o'j re'kon'as la valor'o'n de si'a lingv'o, kiel simbol'o kaj pruv'o, ke la manks'a popol'o est'as apart'a komun'um'o kun apart'a'j valor'o'j kaj kultur'o, pri kiu'j ili fier'as.
#000124
Kvankam gael'parol'ant'o'j el Skot'land'o kaj Irlando pov'as sen grand'a mal'facil'o kompren'i mult'o'n, kiu'n oni dir'as en la manks'a, pov'as okaz'i mis'kompren'o'j. Iu skot'a vizit'ant'o al la lern'ej'o en Keeil Eoin prezent'is si'a'n akompan'ant'o'n kiel „mi'a'n amik'o'n Phil”. La tut'a klas'o eksplod'is de rid'o, ĉar la skot'gael'a vort'o caraid son'as kiel la manks'a carradje, kiu signif'as „karot'o”. Ali'flank'e, vizit'ant'o'j ebl'e rid'et'os, kiam ili konstat'as, ke la manks'a vort'o por banan'o signif'as „flav'a serp'o”.
#000125
Bedaŭr'ind'e la liter'um'ad'o uz'at'a por skrib'i la manks'gael'a'n est'as mal'sam'a de la ortografi'o'j uz'at'a'j en Irlando kaj Skot'land'o, kiu'j unu la ali'a'n simil'as, kvankam ne tut'e sam'as. Ĝi est'is invent'it'a de episkop'o, kiu antaŭ tri jar'cent'o'j traduk'is la Bibli'o'n en la manks'a'n, kaj ĝi baz'iĝ'as sur la mal'logik'a angl'a skrib'sistem'o, ebl'e kun iom da influ'o el la kimr'a. Do gael'lingv'an'o'j el ali'a'j region'o'j apenaŭ pov'as leg'i la manks'a'n, eĉ se ili kompren'as la parol'at'a'n lingv'o'n.
#000126
Tia re'viv'ig'o de mort'int'a lingv'o ne est'as unik'a. Ali'a ekzempl'o trov'iĝ'as en Kornvalo, sud-okcident'a provinc'o de Briti'o, kie la last'a'j parol'ant'o de lok'a kelt'a lingv'o mort'is ĉirkaŭ la jar'o 1800. Nev'o de mi'a edz'in'o tie loĝ'ant'a inform'as ni'n, ke mal'grand'a sed signif'a kaj kresk'ant'a nombr'o da kornval'an'o'j lern'is kaj nun uz'as la kornval'an kiel famili'a'n lingv'o'n. Pro tio re'foj'e ekzist'as ar'et'o da „de'nask'a'j parol'ant'o'j” de la kornvala. Tiu re'nask'iĝ'o est'as help'at'a de la fakt'o, ke la sam'de'ven'a kaj simil'a kimr'a est'as ankoraŭ viv'ant'a lingv'o.
#000127
Dum mi atent'e leg'ad'is la artikol'o'n Ver'a hom'o de Sefan Maul (MONATO 2005/5, p. 7) mi halt'is ĉe li'a asert'o pri tre konservativ'a'j opini'o'j de Johano Paŭlo la 2a: „Por vir'in'o'j ne valid'as la hom'a'j rajt'o'j”. Ĉu est'as special'a hom'a rajt'o sacerdot'iĝ'i en la katolik'a eklezi'o? De kio de'ven'as tia rajt'o?
#000129
Origin'o de tia hom'a rajt'o ne trov'ebl'as en la katolik'a tradici'o nek en la Nov'a Testament'o. En la Nov'a Testament'o leg'ebl'as plur'lok'e: „Ne vi elekt'is mi'n, sed mi elekt'is vi'n.” Tial al neni'u, ĉu vir'o aŭ vir'in'o, aparten'as la hom'a rajt'o sacerdot'iĝ'i.
#000130
Episkop'o ben'as per man'sur'met'o la al'vok'it'o'n al eklezi'ul'a posten'o. Ĉu tiu man'sur'met'o simbol'as mister'a'n komenc'iĝ'o'n de sacerdot'ec'a'j hom'a'j rajt'o'j? Eklezi'ul'o kiel hom'a est'ul'o jam posed'as ĉiu'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n. Kio'n esenc'e pli'a'n al'don'as la episkop'a ben'o al ili?
#000131
Al la seri'o Orient'o-Okcident'o de UEA al'don'iĝ'as ĉi tiu bel'e bind'it'a kaj el'don'it'a libr'o. La jam abund'e traduk'it'a verk'o aper'as nun komplet'e en Esperant'o. Hašek mem tra'viv'is la unu'a'n mond'milit'o'n, en kiu mort'is 15 milion'o'j da person'o'j, inkluziv'e de milion'o da soldat'o'j el la aŭstr'a-hungar'a arme'o. Li'a re'ag'o est'is ĉi tiu libr'o, verk'it'a en 1921-1922, sed li mort'is en 1923, fin'int'e nur kvar el la ses plan'it'a'j part'o'j.
#000132
La hero'o, kvankam laŭt'e proklam'int'a dezir'o'n lojal'e batal'i por la imperi'estr'o, renkont'as seri'o'n da mal'liber'ej'o'j, mal'san'ul'ej'o'j kaj intern'ig'ej'o'j, vid'as hom'o'j'n, kiu'j ne pov'as aŭ ne vol'as batal'i, kaj divers'a'j'n absurd'a'j'n vizaĝ'o'j'n de la milit'a maŝin'ar'o kaj dev'as iel defend'i si'a'n ident'ec'o'n. La verk'o tiom penetr'is en la ĉeĥ'a'n konsci'o'n, ke ekzist'as la verb'o švejkovat kun la signif'o „per ruz'o tra'viv'i”. Kvankam plej'part'e rakont'a kaj intim-scen'a, foj'foj'e la verk'o lev'as si'n al pli alt'a rigard'o, kiel fin'e de unu el la komenc'a'j ĉapitr'o'j: „Kaj ie en la for'a'j mal'proksim'o'j de la histori'o, ŝveb'as al Eŭrop'o la fakt'o, ke la morgaŭ'o detru'os ankaŭ la plan'o'j'n de la nun'temp'o.”
#000133
Hašek pionir'is nov'a'n verk'stil'o'n, analog'a'n al tiu de la tiu'temp'a'j dadaism'a'j pentr'ist'o'j. Iu'j opini'as, ke tiu rekt'a, sen'ornam'a stil'o est'is komenc'o de tradici'o, sekv'at'a post'e de Hemingway, Fitzgerald, Faulkner kaj ali'a'j. Asert'ebl'as, ke ĉi tiu est'as pionir'a kontraŭ-milit'a roman'o. La aŭtor'o de la difin'a tiu'spec'a roman'o pri la du'a mond'milit'o Joseph [jozef] Heller mem leg'is la libr'o'n Švejk kaj konfes'is, ke sen tiu spert'o li'a roman'o Kapt'il'o 22 neniam est'us verk'it'a.
#000134
La re'ag'o'j de Švejk rid'ig'as pro la ŝajn'a mank'o de logik'a lig'o inter burokrat'a'j demand'o'j kaj li'a'j respond'o'j. Mezur'il'o de traduk-kvalit'o est'as, kiom traduk'o las'as al vi konklud'i, ke Švejk est'as efektiv'e stult'a aŭ ke li ruz'e ŝajn'ig'as/uz'as tiu'n stult'ec'o'n kiel tra'viv-teknik'o'n. La esperant'a traduk'o konven'e star'ig'as la demand'o'n, sed las'as ĝi'n mal'ferm'it'a. Ankoraŭ pli'a literatur'a klasik'aĵ'o nun hav'ebl'a ni'a'lingv'e.
#000136
Malagas'o'j kutim'as si'n nutr'i per tri riz'plad'o'j ĉiu'tag'e. Tial je ĉiu kost'alt'iĝ'o de tiu var'o la reg'ist'ar'o tim'as popol'a'n re'ag'o'n.
#000139
Kvankam 80 % de la loĝ'ant'ar'o konsist'as el kamp'ar'an'o'j, kiu'j mem est'as riz'produkt'ant'o'j, la rikolt'o tut'e ne sufiĉ'as por nutr'i 17 milion'o'j'n da hom'o'j. Ĉiu'jar'e oni dev'as import'i pli ol 200 000 tun'o'j'n da riz'o. Kulp'as la arkaik'a kultiv'metod'o, kies ĉef'a grund'plug'il'o est'as ŝpat'o. Pli'e, la kultiv'ad'o ekstrem'e de'pend'as de la pluv'abund'ec'o, kiu ne ĉiam favor'as la kamp'ar'an'o'j'n. Tial unu hektar'o da riz'kamp'o proviz'as al ili ne pli ol du tun'o'j'n. Ali'a'j problem'o'j, kiel mal'facil'a transport'o, mank'o de sekur'ec'o kamp'ar'a kaj analfabet'ism'o, pez'eg'as sur la situaci'o ekonomi'a de la malagas'a kamp'ar'o.
#000140
Ek'de novembr'o 2004 vid'ebl'is sen'ĉes'a prez'alt'iĝ'o de la blank'a riz'o, kiu kulmin'is ĉe 8000 malagas'a'j frank'o'j (MGF, 1 eŭr'o = 12 000 MGF; averaĝ'a salajr'o est'as 10 eŭr'o'j monat'e) por kilo'gram'o. Tio daŭr'is ĝis la nov'a rikolt'o en maj'o de la nun'a jar'o. La kial'o est'as, ke, unu'flank'e, riz'kolekt'ant'o'j spekul'cel'e re'ten'is si'a'j'n stok'o'j'n. Ali'flank'e, ne tre grand'a est'is la produkt'aĵ'o pro inund'o'j, kaŭz'it'a'j de du si'n'sekv'a'j ciklon'o'j. Malgraŭ avert'o de profesi'ul'o'j pri eventual'a kriz'o, la aŭtoritat'o'j ne mal'help'is ĝi'n. Ne trov'ebl'is riz'o en la vend'ej'o'j, kaj ĉiu'j aĉet'is maniok'o'n kaj maiz'o'n. Bedaŭr'ind'e ankaŭ tiu'j surogat'o'j mal'aper'is post kelk'a'j tag'o'j.
#000141
Pli'a mal'bon'aĵ'o est'is, ke, inter'temp'e, la riz'kurz'o en la inter'naci'a merkat'o pli'alt'iĝ'is, ĉar ne sufiĉ'is la propon'o, dum Ĉini'o pli'grand'ig'is si'a'n riz'import'o'n. La malagas'a reg'ist'ar'o mal'facil'e trov'is ŝip'o'n por transport'i riz'o'n al Madagaskaro. Mal'mult'iĝ'is la proviz'ad'o, kaj nur kelk'a'j urb'o'j profit'is el tiu mal'mult'e'kost'a riz'o, vend'at'a kontraŭ 3500 MGF por kviet'ig'i, se ne la mal'sat'o'n, almenaŭ la koler'o'n de la popol'o. Pli'mult'o de tiu riz'o ven'is el Barato. Ĝi est'is la plej mal'bon'kvalit'a, ĉar iu'j konsum'ant'o'j, manĝ'int'e ĝi'n, plend'is pri juk'ad'o. Ali'a'j kvant'o'j ven'is el Pakistano kaj Ĉini'o.
#000142
Ne ebl'as al la „Grand'a Insul'o” tuj solv'i la menci'it'a'j'n problem'o'j'n, kaj ripet'iĝ'o de la sam'a situaci'o est'as tut'e probabl'a. Nun kilo'gram'o da lok'a riz'o jam kost'as 5000 MGF, tamen normal'a prez'o dum la nun'a rikolt'a period'o averaĝ'us 2500 ĝis 3500 MGF. La reg'ist'ar'o ordon'is al ĉiu'j region'estr'o'j reg'i la el'ir'o'n de riz'o el si'a region'o, kio de'nov'e alt'ig'as la ŝanc'o'n de la korupt'em'a'j spekul'ant'o'j.
#000143
Kelk'a'j politik'ist'o'j, sub'ten'ant'o'j de la nun'a reg'ist'ar'o, instig'as la popol'o'n ŝanĝ'i la ĉef'a'n manĝ'aĵ'o'n, propon'o ne tiom serioz'a, se konsider'i la fakt'o'n, ke ĉi tie riz'o est'as ne nur nutr'aĵ'o, sed ankaŭ grav'a kultur'element'o en la viv'o de la malagas'o'j.
#000144
Antaŭ dek jar'o'j la Demokrati'a Respublik'o Kongo (DRK) hav'is tri entrepren'o'j'n de publik'a transport'o en grand'a'j urb'o'j. Ĉiu'j bankrot'is. Pro la politik'a kriz'o la reg'ist'ar'o ne est'is kapabl'a kre'i ali'a'n entrepren'o'n. Tiu situaci'o kaŭz'as ekonomi'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n.
#000146
En la grand'a'j urb'o'j la transport'o est'as efektiv'ig'it'a de vetur'il'o'j de privat'ul'o'j. Tiu'j ricev'as ili'n de si'a'j parenc'o'j el'migr'int'a'j, precip'e el Eŭrop'o. Est'as vetur'il'o'j, kiu'j'n la okcident'an'o'j deklar'as ne'uz'ebl'a'j aŭ kiu'j'n ili ne plu ŝat'as uz'i. Ili est'as aĉet'it'a'j mal'mult'e'kost'a'j. En 1997, kiam Laurent Kabil'a iĝ'is la prezid'ant'o de DRK, li liber'ig'is la import'o'n de tia'j vetur'il'o'j kaj la dogan'o je ili est'as mal'alt'a.
#000147
La ĉef'urb'o Kinŝaso hav'as preskaŭ sep milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j, kaj la transport'o est'as mal'facil'a, precip'e maten'e kaj vesper'e. Maten'e la plej mult'a'j labor'ist'o'j konverĝ'as al la urb'o'centr'o, kaj vesper'e ili re'ven'as. Laŭ la belg'a'j plan'int'o'j de la urb'o la grand'a'j entrepren'o'j kaj vend'ej'o'j est'as en la centr'o, kaj de post la sen'de'pend'iĝ'o neni'o ŝanĝ'iĝ'is. La labor'ist'o'j, kies entrepren'o'j est'as rigor'a'j pri akurat'ec'o, el'ir'as si'a'j'n dom'o'j'n je la kvar'a maten'e. En Kinŝaso, por uz'i taksi'o'n aŭ ali'a'n transport'il'o'n, neces'as batal'i, ĉar mult'a'j atend'as.
#000148
La konduk'ist'o'j de tia'j vetur'il'o'j renkont'as mult'a'j'n obstakl'o'j'n: la mal'bon'a'n stat'o'n de voj'o'j, la polic'ist'o'j'n, kiu'j postul'as serv'o'mon'o'n anstataŭ respekt'ig'i la leĝ'o'j'n, la arme'an'o'j'n kaj la polic'ist'o'j'n, kiu'j sen'pag'e vetur'as kaj kelk'foj'e amas'e en'ir'as, la trafik'obstrukc'o'j'n, la petrol'a'n kriz'o'n.
#000149
Por redukt'i la problem'o'j'n de la transport'ist'o'j, la reg'ist'ar'o decid'is, ke unu litr'o da benzin'o kost'as mal'pli ol unu dolar'o. Ankaŭ vetur'bilet'o mal'mult'e kost'u. Malgraŭ tio, la transport'a situaci'o est'as tre mal'facil'a: anstataŭ kvin pasaĝer'o'j trov'iĝ'as sep en unu vetur'il'o; la sid'ej'o'j en grand'a'j bus'o'j est'is for'ig'it'a'j por met'i benk'o'j'n por kvin aŭ ses pasaĝer'o'j. La reg'ist'ar'o promes'is la fond'o'n de nov'a entrepren'o.
#000150
Wen Xin mal'ferm'is la pord'o'n de si'a nov'a loĝ'ej'et'o en student'a hejm'o en Esbo. Ĉu vi ne sci'as, kie situ'as tiu modern'a urb'o? – En Finnlando, apud Helsink'o. Nur dek tag'o'j'n Xin loĝ'os tie kaj post'e trans'loĝ'iĝ'os en ali'a'n student'hejm'o'n, pli proksim'a'n al si'a nov'a labor'ej'o, kie ŝi rest'os almenaŭ du monat'o'j'n.
#000151
Tre mov'iĝ'em'a Xin dev'is est'i dum la du pas'int'a'j jar'o'j. Ŝi ĵus ven'is de Kardif'o, kie ŝi stud'is dum du'on'jar'o por pli'bon'ig'i si'a'n angl'a'n vort'o'stok'o'n kaj flu'ec'o'n. Nun ŝi sent'is si'n lac'a, eg'e lac'a. La loĝ'ej'o odor'is fremd'e. Cert'e pro la fremd'a kuir'art'o, Xin opini'is. En ŝi'a hejm'land'o loĝ'ej'o'j odor'as mal'sam'e. Ankaŭ en Kardif'o mal'sam'a odor'o. Ĉu pro la spic'o'j? Aŭ ĉu la hom'o'j mem mal'sam'e odor'as en divers'a'j land'o'j kaj en divers'a'j hejm'o'j? Ĉu ni'a'j manĝ'aĵ'o'j ig'as ni'n odor'i, aŭ ĉu la deterg'ant'o'j? Xin demand'is si'n. Aŭ ambaŭ? Aŭ la sap'o kaj parfum'o'j? La veget'aĵ'o'j, la ter'o mem?
#000152
Kie'n met'i la pez'a'n valiz'o'n? Kie'n la dors'o'sak'o'n? Est'is krepusk'e en la antaŭ'ĉambr'o, sed Xin komenc'is vid'i, ke ĝi ne tre plaĉ'as al ŝi. Ne nur pro la odor'o. Xin serĉ'is la ŝalt'il'o'n de iu lamp'o. Jen ĝi: kaj lum'o! La antaŭ'ĉambr'o ver'e mal'plaĉ'e aspekt'is. Sur la plank'o kuŝ'is mal'nov'a'j gazet'o'j kaj kovert'o'j, sur la unu'nur'a seĝ'o ies ĝinz'o, ŝtrump'et'o'j, mam'zon'o. La person'o, kiu lu'ig'is al Xin si'a'n ĉambr'o'n, evident'e ne hav'is temp'o'n ord'ig'i. Per la telefon'o ŝi dir'is nur, ke Xin rajt'os uz'i unu ĉambr'o'n en kvar'ĉambr'a ĉel'ar'o, kaj la kuir'ej'et'o'n kaj la ban'ĉambr'o'n, kompren'ebl'e. La prez'o ne est'is alt'a, 50 eŭr'o'j por la 10 tag'o'j, sed i'o'n pli agrabl'a'n Xin cert'e imag'is, kiam ŝi pag'is.
#000153
Mal'kontent'a, Xin pren'is la vest'aĵ'o'j'n de sur la seĝ'o, kaj fal'ig'is ili'n sur'plank'e'n. Ŝi sid'iĝ'is kaj suspir'is, de'pren'is la ŝu'o'j'n, la ŝik'a'j'n alt'kalkan'um'a'j'n ŝu'o'j'n, kiu'j'n ŝi aĉet'is en Londono tuj antaŭ la ek'flug'o. Ili ver'e plaĉ'is al ŝi, kvankam ŝi diven'is, ke ili ne est'as tre komfort'a'j. Ŝi ankoraŭ ne dezir'is kon'at'iĝ'i kun la provizor'a apartament'o. Ferm'ant'e la okul'o'j'n, ŝi unu'e prov'is mal'streĉ'iĝ'i kaj ripoz'i, malgraŭ la soif'et'o, kiu'n ŝi de long'e sent'is en la gorĝ'o. En la dom'o est'as varm'e kaj kviet'e. Strang'e silent'e.
#000154
Re'konsider'ant'e si'a'n event'o'plen'a'n tag'o'n, Xin est'as kontent'a, ĉar la intervju'o ĉe la dung'ist'o sukces'is. Ŝi rajt'as gratul'i si'n. Ŝi sukces'is konvink'i la dung'ist'o'n de mult'naci'a konstru'firma'o pri si'a'j kapabl'o'j parol'i angl'e, traduk'i tekst'o'j'n ĉin'e'n kaj el la ĉin'a, pri si'a fid'ind'ec'o kaj labor'em'o, pri si'a'j sci'o'j. Ne van'e ŝi diligent'is dum la stud'jar'o'j, unu kaj du'on'o en Finnlando kaj la ĵus'a du'on'jar'o en Briti'o. De ĉie ŝi hav'is bon'a'j'n atest'o'j'n. Kaj ĉi-maten'e ŝi long'e star'is antaŭ la spegul'o en la neces'ej'o de la flug'haven'o, taks'ant'e si'a'n aspekt'o'n. Strikt'a jup'o hel'brun'a, ne tro mal'long'a, hel'flav'a long'manik'a bluz'o, la nov'a'j ŝik'a'j ŝu'o'j, nur iom da ruĵ'o. Ŝi'a'j nigr'a'j brov'o'j kaj okul'har'o'j ne bezon'is ŝmink'o'n. Ŝi aspekt'is kompetent'a, mem'fid'a, kvankam tre jun'a. Ĉu jun'ec'o est'as avantaĝ'o aŭ mal'e? Ŝi'a vizaĝ'o est'as preskaŭ infan'ec'a, tio'n ŝi sci'as, sed pri si'a ĉin'ec'o ŝi ne hont'as. Ŝi'a glat'a bril'e nigr'eg'a har'ar'o ĉie kapt'as atent'o'n, sam'e ŝi'a'j okul'o'j. En la okcident'a mond'o Xin sent'as si'n ekzot'a kaj oft'e eĉ admir'at'a, kvankam kelk'foj'e okaz'as mis'kompren'et'o'j pro la lingv'o'j: finn'a, sved'a, angl'a, ĉin'a. Nur unu-du esperant'ist'o'j'n ŝi renkont'is.
#000155
La pep'ad'o de poŝ'telefon'o vek'as Xin. Ŝi ne tuj memor'as, kie ŝi est'as kaj kio okaz'as. Kaj kiom'a hor'o est'as? Ĉu jam maten'o? Ne est'as mal'hel'e. Ŝi iom dorm'et'is, kaj sonĝ'is pri Ŝanhajo, pri si'a'j hejm'o kaj ge'patr'o'j. Ge'frat'o'j'n ŝi ne hav'as. La unu-infan'a politik'o, vi sci'as. La ge'patr'o'j atend'as mult'o'n de la inteligent'a fil'in'o, ili invest'is en ŝi, ili ne est'as mal'riĉ'a'j, sed kaj al ili kaj al Xin la plej grand'a ofer'o est'as la plur'jar'a dis'iĝ'o. Fakt'e, tio est'as kvazaŭ vet'lud'o je danĝer'e alt'a'j sum'o'j. La telefon'o re'pep'as kaj Xin kompren'as, ke ĝi est'as la ŝi'a. Ŝi el'poŝ'ig'as ĝi'n kaj vid'as, ke est'as iom post la 22a hor'o kaj ke iu al ŝi send'is tekst'mesaĝ'o'n du'foj'e. La mesaĝ'o'j est'as en la angl'a. Would you lik'e to hav'e lunch with me tomorrow? (Ĉu vi ŝat'us lunĉ'i kun mi morgaŭ?) La send'int'o ne met'is si'a'n nom'o'n. Tio ja ne est'as ĝentil'a, Xin iom tim'as mesaĝ'o'j'n de ne'kon'at'o'j. Antaŭ long'e en Ŝanhajo iu vir'o bomb'ad'is ŝi'n tekst'mesaĝ'e kaj telefon'vok'e per pli kaj pli aŭdac'a'j propon'o'j kaj demand'o'j. Tiam ŝi decid'is ŝanĝ'i si'a'n telefon'numer'o'n. Est'is komplik'e kaj eg'e mal'agrabl'e. Xin ĉio'n tio'n memor'as tro bon'e. Ĉu de'nov'e? Rilat'e vir'o'j'n ŝi est'as tre si'n'gard'a. Ne, ŝi ne vol'as kontakt'iĝ'i. Nepr'e ne! – Ĉu la ĵus'a mesaĝ'o pov'us est'i erar'o, ŝi ja ne facil'e don'as si'a'n numer'o'n al hom'o'j? Mal'ŝalt'ant'e la telefon'et'o'n, ŝi prov'as konvink'i si'n, ke ne al ŝi est'is la mesaĝ'o.
#000156
La pli'fort'iĝ'ant'a soif'o pens'ig'as Xin pri la kuir'ej'o. Kiu pord'o kuir'ej'e'n? Ĉu tiu kun mal'pur'a viŝ'tuk'o sur'pord'e? Xin mal'ferm'as: jes, jen la kuir'ej'et'o, sed ĉiel mal'ord'a. Ne'lav'it'a'j teler'o'j kaj tas'eg'o'j sur la lav'tabl'o, sek'iĝ'int'a'j kaserol'o'j sur la elektr'a fornel'o, uz'it'a'j fork'o'j kaj kuler'o'j. Kial ili ne pur'ig'is antaŭ ol ek'feri'i? Kvankam la lu'prez'o est'is mal'alt'a, ili ne rajt'us trakt'i la lu'ant'o'n tiel ĉi. Xin ek'koler'as. Ŝi rigard'as en la frid'uj'o'n. Ĉu ili las'is i'o'n en ĝi? Suk'o'n, botel'akv'o'n. Xin ne sci'as, ĉu la kran'akv'o ĉi-urb'e est'as trink'ebl'a. Star'as skatol'o da suk'o sur unu el la bret'o'j, sed la odor'aĉ'o de la frid'uj'o naŭz'as ŝi'n. Acid'iĝ'int'a lakt'o, tranĉ'aĵ'o'j de dub'ind'a viand'aĵ'o, ŝim'ant'a'j karot'o'j kaj pan'o, makul'o'j de romp'iĝ'int'a'j ov'o'j ... Xin rapid'e ferm'as la pord'o'n, tiu'n suk'o'n ŝi ne trink'os. En la dors'o'sak'o ŝi hav'as oranĝ'o'n kaj pom'o'n. Tio sufiĉ'u, kaj la kran'akv'o'n ŝi trink'os, supoz'ebl'e ĝi est'as trink'ebl'a, laŭ'dir'e ĉie en Finnlando tiel est'as. Xin en'rigard'as en la kvar ĉambr'o'j'n. Nur unu est'as ord'ig'it'a, kaj sur la tabl'o ŝi trov'as paper'et'o'n por si. „Bon'ven'o'n, WEN Xin! Est'u kiel ĉe vi!” Kaj iu nom'o. Xin ne bon'e re'kon'as ĉi-land'a'j'n nom'o'j'n, se ili ne est'as tajp'it'a'j. La ĉambr'o hav'as grand'a'n fenestr'o'n. Ekster'e bril'as la sun'o trans blu'a akv'o'vast'aĵ'o. Tio dev'as est'i la Golf'o de Finnlando. Bel'eg'e, sed se Xin ne sci'us, ke tio est'as la mar'o, ŝi pens'us, ke tio est'as grand'a lag'o kun verd'a'j arb'ar'kovr'it'a'j insul'et'o'j. La sun'o preskaŭ tuŝ'as la arb'o'supr'o'j'n en la horizont'o. Pli proksim'e vid'ebl'as du blank'vel'a'j ŝip'et'o'j. La vid'aĵ'o est'as ne'kred'ebl'e trankvil'a. Se ŝi mal'ferm'os la fenestr'o'n, ŝi ne plu sent'os la mucid'a'n haladz'o'n de la apartament'o. Sed ĉu ŝi pov'os en'dorm'iĝ'i en tiu ĉi fremd'a lum'o, kiu fal'as oblikv'e sur la lit'o'n? Nek persien'o nek ŝutr'o trov'ebl'as.
#000157
Xin vek'iĝ'is. Plu est'as lum'e. Kia strang'a nokt'a lum'o! La horloĝ'o montr'as la unu'a'n hor'o'n. Ĉu ebl'as? El la kort'o aŭd'iĝ'as ritm'a bru'o de tambur'o kaj vir'a'j voĉ'o'j. Xin rigard'as el la fenestr'o. Sur la asfalt'it'a sen'aŭt'a park'ej'o danc'as kvin'o da nigr'a'haŭt'a'j alt'a'j vir'o'j. Dev'as est'i afrik'a'j student'o'j el iu ali'a student'a ĉel'ar'o. Neniam Xin vid'is tia'n fort'eg'a'n danc'ad'o'n. Kaj apud la tambur'eg'o star'as trink'botel'o'j. Ĉu ili drink'et'is? Kial ili tiel bru'eg'as? Cert'e ankaŭ ili sent'as si'n sol'a'j en fremd'a land'o kaj prov'as forges'ig'i al si la hejm'sopir'o'n. Surpriz'e, ke neni'u ven'is mal'permes'i la tambur'ad'o'n. Subit'e la poŝ'telefon'o en la ĉambr'o sur la nokt'o'tabl'o re'pep'as. De'nov'e la mesaĝ'o de la ne'kon'at'o: Ĉu ni tag'manĝ'et'u kun'e? Kaj neni'u nom'o, nur ne'kon'at'a numer'o. Ĉu iu el la sovaĝ'a'j danc'ant'o'j vok'is ŝi'n? Ne, ŝi ne ŝat'as pens'i pri tio, ŝi ne ŝat'as aŭd'i la tamtam'o'n, nek vid'i la preskaŭ nud'a'j'n korp'o'j'n, ritm'e mov'iĝ'ant'a'j'n. Ŝi ek'trem'as pri si'a sekur'ec'o. Kiam est'os ver'a lum'o, normal'a tag'o? Ne plu ebl'os dorm'i, nur pens'ad'i, trem'ad'i, atend'i maten'o'n. Ŝi bezon'as freŝ'a'n trink'aĵ'o'n kaj i'o'n por manĝ'i. Ŝi dev'ig'as si'n koncentr'iĝ'i kaj plan'i la sekv'a'n tag'o'n, por ne panik'iĝ'i.
#000158
Maten'e, serĉ'int'e vend'ej'o'j'n ŝi pov'as nur konstat'i, ke ĉiu'j est'as ferm'it'a'j, kun blank'a slip'o sur la pord'o „Juhannuksena suljettu”. Kutim'e ili sabat'e est'as mal'ferm'a'j de la 9a maten'e ĝis la 18a, sed nun „suljettu”. Ferm'it'a'j! Ĉiu'j! Kiosk'o'j ferm'it'a'j, poŝt'ofic'ej'o ferm'it'a, kaj neniu'j lok'an'o'j en la strat'o. Kio'n signif'as „juhannuksena”? En la vort'ar'o trov'ebl'as nur „juhannus”, somer'mez'a fest'o. (Nur post'e ŝi sci'os, ke ĝi est'as la du'a plej grand'a fest'o'tag'o de la jar'o, kiam urb'o'j sen'hom'iĝ'as, ĉar finn'o'j feri'as kamp'ar'e, mar'e, ĉe lag'o'j.) Sur plur'a'j flag'o'stang'o'j flirt'as la land'a blu'blank'a standard'o, sed tio ne gaj'ig'as Xin. Mal'cert'o kaj tim'o ĝerm'as en ŝi'a kor'o. Ŝi ne mult'e dorm'is post la unu'a hor'o. La fremd'ec'o turment'as ŝi'n. Nun ŝi sent'as si'n mal'fort'a kaj mal'sat'a. Eĉ la bel'a veter'o ne ĝoj'ig'as. Rapid'e ŝi paŝ'as preter la tambur'eg'o kaj la mal'plen'a'j botel'o'j. Ili odor'as je vin'o. Ŝi nur dezir'as ŝlos'i si'n en la lu'it'a ĉambr'o. Se nur si'a'n naz'o'n ŝi pov'us ŝlos'i ...
#000159
Ĉe la pord'o ŝi re'sent'as la haladz'o'n, memor'as la naŭz'a'j'n kuir'ej'o'n kaj frid'uj'o'n. Kiam ŝi kuŝ'iĝ'as sur si'a lit'o kaj ferm'as la okul'o'j'n, la tambur'ad'o re'komenc'iĝ'as, pli'fort'iĝ'as, pli'rapid'iĝ'as. Eĉ sen el'rigard'i, Xin en si'a kap'o vid'as la nigr'a'j'n atlet'a'j'n korp'o'j'n, kiu'j en ŝort'o kaj sen ĉemiz'o kaj ŝu'o'j ritm'e mov'iĝ'as. Est'as varm'eg'e, sed ŝi trem'as, ek'plor'as. Ĉiu'j ŝi'a'j ge'amik'o'j loĝ'as ali'land'e. Ŝi ne vol'as telefon'i al ili, las'i ili'n rimark'i, ke ŝi ne plu kapabl'as reg'i si'n. Ŝi'a'j stud'ad'o kaj nov'a posten'o ja dev'as est'i venk'o, io, pri kio oni ĝoj'u, kio'n oni envi'u. Neni'u sci'u, ke la sukces'o minac'as mal'iĝ'i. El ŝi'a gorĝ'o el'iĝ'as plor'eg'o. Tim'ant'e, ke ŝi ne pov'os brid'i si'a'n kresk'ant'a'n tim'eg'o'n, Xin kompren'as, ke ŝi nepr'e kontakt'u iu'n por el'verŝ'i si'a'n kor'o'n. Se ne, panik'o kapt'os ŝi'n. Mal'rapid'e ŝi serĉ'as la numer'o'n de la mal'jun'a esperant'ist'in'o, kiu'n ŝi renkont'is antaŭ du'on'jar'o mult'e pli nord'e en la land'o. Ĉu ŝi respond'os? Ĉu iu respond'os en tiu ĉi ŝajn'e sen'hom'a medi'o?
#000160
La amik'a voĉ'o de la sinjor'in'o ig'as Xin ek'plor'i de'nov'e. Ne tuj est'as facil'e kompren'i unu la ali'a'n. Kio'n la sinjor'in'o pov'us far'i? Ŝi loĝ'as 500 kilo'metr'o'j'n for de la urb'o Esbo. Almenaŭ kompren'i kaj kompren'ig'i la situaci'o'n al Xin ŝi prov'as, kvankam mal'rapid'e kaj ne kun komplet'a sukces'o. Ĉe Xin, mal'sat'o, sol'ec'o, tro da fort'a'j tra'viv'aĵ'o'j dum mal'long'a temp'o, lac'o kaj komenc'iĝ'ant'a terur'iĝ'o; en la land'o, feri'ad'o, fest'eg'o pro la somer'a solstic'o; nur lund'e la viv'o normal'iĝ'os. Feliĉ'e la sinjor'in'o hav'as frat'in'o'n kaj bo'frat'o'n en Esbo. Xin nur don'u si'a'n adres'o'n, kaj ili ven'os vid'i, ĉu ebl'as iel help'i. Xin absolut'e pov'as fid'i ili'n. Ŝi trankvil'iĝ'u, atend'u du'on'hor'o'n. La tambur'ad'o kaj kri'o'j aŭd'ebl'as eĉ tra la telefon'o.
#000161
Oni sonor'ig'as ĉe la pord'o. Tra la mal'grand'a el'rigard'il'o Xin vid'as mez'aĝ'a'j'n vir'in'o'n kaj vir'o'n. Ili prezent'as si'n, kaj ŝi mal'ferm'as. Ŝi preskaŭ ĵet'iĝ'as al ili por salut'i, la vir'in'o mal'pez'e ek'kares'as ŝi'a'n har'ar'o'n, prov'ant'e trankvil'ig'i la knab'in'o'n per mal'rapid'a'j sekur'ig'a'j vort'o'j en Esperant'o. Iom post iom ili inter'kompren'iĝ'as. Xin ven'u al la esperant'ist'o'j por ripoz'i kaj manĝ'i. Ne ver'a regal'ad'o, ĉar ankaŭ ili feri'is, pagaj'is en la arkipelag'o por celebr'i juhannus, sed en ili'a urb'o'part'o est'as kviet'e, kaj Xin sent'os si'n sekur'a ĉe ili. La aŭt'o atend'as en la park'ej'o. Xin mal'ŝalt'u si'a'n telefon'o'n por ne plu ricev'i tekst'mesaĝ'o'j'n de la si'n'trud'ant'o. Ŝi nur pren'u si'a'n dent'o'bros'o'n kaj piĵam'o'n, kaj ek!
#000162
Lund'o'n maten'e, kiam Xin el'ir'as el si'a ĉel'ar'o, ŝi renkont'as unu el la afrik'an'o'j, kiu salut'as ŝi'n per pardon'pet'a rid'et'o: „Ĉu ni ĝen'is vi'n? Vi est'as nov'a. Ni ebl'e tro bru'is antaŭ'hieraŭ. Tio ne ripet'iĝ'os.” En la ofic'ej'o de la konstru'firma'o, la vir'a sekretari'o de la dung'int'o salut'as Xin: „Kial vi ne respond'is mi'a'j'n tekst'mesaĝ'o'j'n? Mi dezir'is pli'facil'ig'i vi'a'n semajn'fin'o'n en tiu ĉi fremd'a land'o, sed vi nur mal'ŝalt'is. Mi ver'e ŝat'us kon'at'iĝ'i kun vi, Wen Xin. Ne est'as facil'e al'kutim'iĝ'i al fremd'a urb'o, precip'e ne dum finn'a Johano-fest'o. Sed ni parol'u pri tio pli post'e, ĉu ne? Nun mi kon'at'ig'os vi'n kun ni'a'j ofic'ej'o kaj labor'manier'o'j.”
#000163
Al kiu'j la olimpi'a'j lud'o'j just'us?
#000164
La last'a'j somer'a'j olimpi'a'j lud'o'j jen'as:
#000166
Laŭ vic'o de la mond'part'o'j en 2012 sekv'u ne Eŭrop'o, sed Sud-Amerik'o aŭ Afrik'o.
#000167
Tamen en Hispanio kaj Uson'o la olimpi'a'j lud'o'j okaz'is antaŭ ne'long'e, en Moskvo ili est'as aranĝ'it'a'j nur unu foj'o'n en la jar'o 1980, kaj tiam ili'a gast'ig'land'o est'is tut'e ali'a, la total'ism'a Sovetio. Kelk'a'j sport'a'j program'er'o'j akv'a'j kaj ali'a'j okaz'is eĉ ne en Moskvo, sed ali'urb'e. Do, en Rusio (ne plu Sovetio) la Olimpik'o'j neniam est'is aranĝ'it'a'j! En Briti'o la last'a'j est'is en la jar'o 1948 kaj en Franci'o en la jar'o 1924 (tem'as nur pri la somer'a'j Olimpik'o'j).
#000168
Laŭ antaŭ'menci'it'a'j fakt'o'j plej traf'e la olimpi'a'j'n lud'o'j'n de la jar'o 2012 pov'us pretend'i Parizo aŭ eĉ Moskvo. Sed la land'o Rusio est'as nun en milit'o, kaj tial la Olimpi'a Komitat'o ne pov'is favor'i Moskvon. Kvankam ĝis la jar'o 2012 ankoraŭ est'as sep jar'o'j! Cert'e la Olimpi'a Komitat'o konsider'is ankaŭ mult'a'j'n ali'a'j'n fakt'o'j'n, ekzempl'e ekonomi'a'j'n, sekur'ec'a'j'n kaj transport'a'j'n.
#000169
Se est'i honest'a, la Olimpik'o'j neniam okaz'is en Sud-Amerik'o aŭ Afrik'o! Nun'temp'e per la Olimpik'o'j iu'j eg'e profit'as kaj politik'um'as, eĉ forges'ant'e la deviz'o'n por ĉiu part'o'pren'ant'o'j al la olimpi'a'j lud'o'j: Grav'as ne gajn'i, sed part'o'pren'i.
#000170
Mi opini'as, ke Brazilo pov'us aranĝ'i olimpi'a'j'n lud'o'j'n per help'o de ali'a'j land'o'j aŭ organiz'aĵ'o'j. Brazilo est'as ja kvin'obl'a ĉampion'o pri futbal'o, sed la mond'a futbal'a ĉampion'ad'o el ĉiu'j 17 est'is aranĝ'it'a en Brazilo mem nur unu foj'o'n en la jar'o 1950. Ankaŭ ali'a'j land'o'j sud-amerik'a'j pov'us organiz'i Olimpik'o'j'n, ekzempl'e: Argentino kun Ĉilio, Argentino kun Urugvajo aŭ Argentino kun Brazilo laŭ la simil'a skem'o de la last'a mond'a futbal'a ĉampion'ad'o: Japani'o kun'e kun Sud-Korei'o.
#000171
Tro viv'i foj'foj'e ne bon'as
#000172
Nun'temp'e en Japani'o vir'in'o'j mez'nombr'e viv'as 85,59 jar'o'j'n kaj vir'o'j 78,64: tio est'as respektiv'e 0,26 kaj 0,28 jar'o'j'n pli long'e ol en 2003. Japan'a'j vir'in'o'j pli long'e viv'as ol vir'in'o'j en iu ajn ali'a land'o, kaj nur islandaj vir'o'j pli long'e viv'as ol japan'a'j. En 2004 la japan'a viv'long'ec'o est'as 10 jar'o'j'n pli ol en 1965.
#000173
Tamen ju pli long'e hom'o'j viv'as, des pli not'ind'as apart'e demenc'a'j mal'jun'ul'o'j. En Japani'o viv'as ĝis 1,69 milion'o'j da demenc'ul'o'j, sed, laŭ prognoz'o'j, en 2015 viv'os 2,5 milion'o'j. Tre vari'as la simptom'o'j: kelk'a'j mal'jun'ul'o'j nur mild'e sufer'as sed ali'a'j est'as per'fort'em'a'j, vag'em'a'j aŭ forges'em'a'j. Precip'e tiu'j last'a'j ĝen'as kaj lac'ig'as famili'an'o'j'n.
#000174
En mult'a'j komun'um'o'j oni okaz'ig'as kurs'o'j'n por evit'i demenc'o'n. Rekomend'it'a'j est'as inter'ali'e re'memor'o-terapi'o (oni re'memor'u la jun'a'j'n tag'o'j'n, por ke la cerb'o jun'iĝ'u), lern'ad'o, ĝarden'ad'o, art'o kaj muzik'o. Ankaŭ san'o-kurs'o'j grav'as.
#000175
D-ro Uragami Kac'uj'a de la universitat'o Tottori don'as enket'il'o'n al si'a'j kurs'an'o'j por trov'i demenc'o'n. Eĉ unu'sol'a jes'a respond'o pov'as indik'i demenc'o'n:
#000176
Mi ne sci'as, en kiu'j tag'o'j de semajn'o kaj monat'o mi est'as. Mi oft'e forges'as nom'o'j'n de famili'an'o'j. Mi oft'e forges'as grav'a'n promes'o'n. Mi ne pov'as kuir'i divers'a'j'n plad'o'j'n. Mi ne vol'as ekster'en'ir'i aŭ butik'um'i.
#000177
Tro viv'i foj'foj'e ne bon'as. Vid'ant'e si'a'j'n ge'patr'o'j'n, pli kaj pli da japan'o'j nun pri'pens'as si'a'n propr'a'n est'ont'ec'o'n kun mal'trankvil'o.
#000178
En trankvil'a'j spac'o'j dis'a'j vi veget'as in'o kaj mi sol'as mal'danc'as plor'as Se la ruburb' est'us pli fi'a aŭ vi'a'j mam'o'j pli mi'a'j Se nur la nokt'o al'proksim'iĝ'us al vi'a'j en'o'j ĝem'o'j kaj gem'o'j el ter'o'j perd'it'a'j pli traf'e mi pri'skrib'us ĉi tiu'n sol'ec'o'n perfid'a'n ĉi tiu'n morn'o'n acid'a'n Sed ne en'ord'e kaj uniform'e la tag'o'j krev'as kiel papili'o'j
#000179
Hazard'e vi promen'as nud'a sur la strand' de l' ĝoj' retin'e bril'a lum'a plonĝ'ant'e de temp' al temp' en la lazur' aŭtun'a Jen la voĉ' de l' mar' sen'senc'a jen la tril' mal'gravit'e konsekvenc'a Flug'as du bird'o'j sed pov'int'us est'i pli en aer' mal'pez'a du saĝ'o'j du vent'o'j Kiu glis'os al vi'a haŭt'o lun'a? Imperfekt'a vi est'as kiel la surfac'o Ter'a mal'nigr'a panter'a
#000180
Vir'in'o en vir'a korp' mi lukt'as sol'a kontraŭ mond' solen'a kaj mult'obl'e pli ol averaĝ'a'j sam'seks'em'ul'o'j ĉar, krom'e, mi gej'as lesbas kaj fest'em'as Traf'it'a de fulm'a sort' mi lek'as piĉ'o'j'n kaŝ'it'e Sam'seks'em'as ne ĉiu vir'in' kun kiu mi kuŝ'as en'lit'e
#000182
Falĉ'il'as du Kibic'as tri Simi'as bu' kaj ŝark'as mi Por solv'i tiu'n enigm'o'n vi bezon'os minimum'e tri svelt'a'j'n siren'o'j'n Mi? Mi bezon'as vi'n Ĉar tim' sezon'as Ven'u jam soritsovaĝ' vi bel'son'as Mord'u mi'n mort'ig'a si'n' de hast'a ĝoj' mord'u mi'n Vi'a'n vost'o'n manĝ'os ne ŝakal'o'j sed komet'o'j kaj la flor'o'j'n pluk'os ne l' ĝangal'o'j sed la pet'o'j Sovaĝ'a'j best'o'j ni est'as vi kaj mi efemer'a'j tord'ant'e la fat'o'n facil'a'n vring'ant'e la vort'o'n anim'a'n.
#000184
Mal'ferm'it'a al ajn'a'j mesaĝ'o'j kaj plej sovaĝ'a'j dosier'o'j bril'as la sklav'o per skvam'o'j dorn'a'j Laŭd'u la stult'ul'o'n kaj las'u li'n labor'i suflor'as la saĝ'ul'o Kaj la patr'o kov'as plan'o'j'n pervers'a'j'n por la infan'o ĉi'mond'a ajn'e vi vek'iĝ'os ne tim'u elekt'u la voj'o'n plej strang'a'n vi sukces'os Dorm'et'as la tim'o mez'e de l' plant'a bru' Milion'o'j da dolar'o'j bru'son'a'j dispon'ebl'a'j freŝ'a'j kandidat'o'j al premi'o'j ĉek'a'j kirl'iĝ'as abund'e en trezor'ej'o'j vant'a'j Kaj kajt'o'j flug'as alt'e'n pli alt'e'n ol iam ni flug'os Ŝrump'as flag'o'j en mild'a'j tag'o'j somer'a'j Bilet'o'j dis'vend'iĝ'as al neni'e Taŭr'as la batal' (vi gap'as tie) Astr'o Fenestr'o Tornistr'o Frank Sinatra Trist'o
#000185
Patr'as li sur strat' sen'lum'a infan'fragment'o brum'a Sopor'as moment' mal'hel'as sopir'as dent' pel'as Ras' ebri'a el cindr'o kaj bier' dorm'ant'a sur fatras' sur mal'esper' Vintr'a frustr'iĝ' odor'o frost'a kaj kun'a sol'ec' ĝis'ost'a Sibl'as la vent' neni'u parol'as atend'as la tent' la sang'o bol'as Invit'as al rab' turist'a mon'uj' kaj patri'n' al fil' vok'as: tuj!
#000186
Ne kribr'i la stel'o'j'n sed en'glut'i la nokt'o'n pur'a'n mar'e velur'a'n His'i la vel'o'j'n kaj bark'i ĝis vi elektr'a koktel'o mi'a Larm'o'j fal'as el nub'o'j trankvil'a'j pluv'as seren'e tuŝ'i vi'a'n haŭt'o'n ne pov'os mi iam Dum ali'a'j pilol'as nokt'e, mal'dorm'as lant'e mi ponard'as hor'o'j'n esperant'e Elektr'a hotel'o mi'a Gast'ig'u mi'n ĉiam
#000187
Plast'a klimaks'o amator'a El'ŝut'o timid'a Virus'o'j rub'aĵ'o'j Urb'o'j haladz'e fetor'a'j. Sen'rim'a mensog'o ĉiu'tag'a Stil'e povr'a Sen'mon'a Sur'strat'e dorm'ant'a ul' admon'a. Narkot'e vi taks'as normal'a la krim'o'n kutim'a'n kaj suĉ'as el pip' la fum'o'n ebri'a Sen'spur'e la kulp' vi'n las'as liber'a Dum paŝ'as la vulp' al pred'o leĝer'a.
#000188
Ind'a kontribu'o el la rus'a literatur'o
#000189
Dum mi leg'is ĉi tiu'n volum'o'n, mi surpriz'it'e leg'is novel'et'o'n Roman'o kun kontrabas'o. Mi'n surpriz'is, ĉar antaŭ nun mi kon'is ĝi'n nur kiel komik'a'n film'o'n, Romanc'e with a double bass, en kiu ĉef'rol'is John Cleese, en 1974. La film'o tre fidel'e re'don'as la en'hav'o'n de la novel'et'o de Ĉeĥov. Diferenc'as nur, ke la film'o al'don'as tre taŭg'a'n fin'aĵ'o'n al la kurioz'e ne'komplet-sent'a novel'et'o, fin'aĵ'o'n tiom kongru'a'n kun la stil'o kaj pri'skrib'a manier'o de Ĉeĥov, ke ĝi tut'e sen'breĉ'e glu'iĝ'is al la origin'a rakont'o. Ankaŭ kurioz'e est'as, ke la rus'a rakont'o titol'iĝ'as „roman'o”, dum la film'o de Cleese titol'iĝ'as „romanc'o”. Nu, titol'i la rakont'o'n „roman'o” est'as tip'a humur'a ĉeĥov'aĵ'o; kaj titol'i ĝi'n „romanc'o” est'as pli kongru'e kun la natur'o de la film'o. Tamen, mi ja demand'et'is al mi, ĉu ebl'e la esperant'ig'o de la rus'a titol'o est'is mis'pres'it'a, aŭ (tre mal'ver'ŝajn'e, pro la tre zorg'a labor'ad'o de la el'don'ist'o) ebl'e mis'traduk'o de la rus'a.
#000190
Ĉeĥov est'as plej kon'at'a de mi kiel dram'ist'o; ke li verk'is tiom da drol'a'j rakont'et'o'j, mi tut'e ne sci'is. Grand'part'e ili memor'ig'as mi'n pri la novel'o'j de la kanada verk'ist'o Stephen Leacock (1869-1944), kies ĉef'verk'o'j komenc'is publik'iĝ'i iom post 1910, do proksim'um'e 30 jar'o'j'n post la en'mond'iĝ'o de la unu'a'j verk'o'j de Ĉeĥov. Ĉu li kon'is la verk'o'j'n de Ĉeĥov? Tio'n mi tut'e ne sci'as, sed la sprit'a simil'ec'o est'as rimark'ind'a.
#000191
Post grand'a nombr'o da komik'a'j novel'et'o'j, Ĉeĥov komenc'is verk'i pli long'a'j'n kaj pli mal'drol'a'j'n rakont'o'j'n, en kiu la komik'a element'o est'is ĝeneral'e nur alud'at'a, anstataŭ est'i evident'a. Li'n interes'is la karakter'o de hom'o'j, grand'part'e la kaŝ'it'a karakter'o, kontrast'e kun la publik'a karakter'o. Konsekvenc'e, paradoks'o'j far'iĝ'is am'at'a art'form'o li'a, kiu evident'iĝ'as en mult'a'j el la verk'o'j. Bon'a ekzempl'o est'as Enu'a histori'o, long'a novel'o pri profesor'o, kiu de la publik'o est'as tre alt'e estim'at'a, kaj kiu mult'e admir'as si'a'n propr'a'n fak'sci'o'n, sed kies famili'a viv'o est'as preskaŭ sen'koher'a, kaj kiu montr'as si'n ekster'ordinar'e ne'kompetent'a, kiam tem'as pri la ĉiu'tag'a real'o. Tia tem'o est'as kon'at'a, kaj en la literatur'o, kaj en la karakter'o de mult'a'j hom'o'j, kiu'j'n ni renkont'as. Sed tiom intim'e kaj kompleks'e ĝi'n prezent'as Ĉeĥov, ke ĝi fort'e traf'as la anim'o'n de la leg'ant'o.
#000192
La traduk'aĵ'o'j en la volum'o est'as bon'e polur'it'a'j kaj sen'escept'e lert'e far'it'a'j. Pro tio la libr'o est'as ind'a post'e'ul'o de la naŭ antaŭ'a'j verk'o'j en la seri'o Rus'a Literatur'o, el'don'at'a de Sezon'o'j.
#000193
Por la sekv'a'j jar'dek'o'j la prognoz'o'j antaŭ'vid'as sek'ec'o'n en la sud'o kaj inund'o'j'n en la nord'o de la ter'o, ĉar la alt'a'j averaĝ'a'j temperatur'o'j kaŭz'os degel'o'n de glaci'o'j ĉe la polus'o'j. Aŭstrio, kiu est'as inter ambaŭ ekstrem'o'j kaj kuŝ'as en mez'a Eŭrop'o, dev'as prepar'i si'n por akcept'i kresk'ant'a'n nombr'o'n da klimat'fuĝ'ant'o'j el Afrik'o en la sekv'a'j du'dek jar'o'j. „Ĉef'e el la sud'o de ni'a planed'o pli'alt'iĝ'os la en'migr'a prem'o al la veter'e favor'a'j region'o'j en la mond'o”, dir'is Jacqueline McGlade [ĵaklin makglejd], administr'a direktor'in'o de la Eŭrop'a Medi'a Agent'ej'o, dum podi'a diskut'ad'o de ekspert'o'j en Vieno.
#000195
McGlade, kiu antaŭ ne'long'e re'ven'is de vojaĝ'o al Arkt'o, est'is mal'trankvil'ig'it'a: „En la jar'o 2025 glaci'o sur Barenc'a Mar'o est'os mal'aper'int'a. Krom la nov'a'j ŝip'itiner'o'j kaj fiŝ'teritori'o'j – la pozitiv'a'j sekv'o'j – tio kaŭz'os tamen ankaŭ tro alt'a'n nivel'o'n de la Nord'a Mar'o.”
#000196
Pli da karbon'a di'oksid'o en Azi'o
#000197
„La klimat'ŝanĝ'iĝ'o est'os tiu'rilat'e la plej grand'a defi'o”, klar'ig'is Su'e Tierney [su tan'i], direktor'in'o de la Vaŝington'a Analiz'a Grup'o pri Tut'mond'a'j Stud'o'j. Laŭ ŝi, la tro rapid'a ekonomi'a evolu'o ĉef'e de Ĉini'o kaj Barato est'ig'os fort'e pli'iĝ'ant'a'j'n, klimat'ŝanĝ'a'j'n el'las'o'j'n de karbon'a di'oksid'o en la aer'o'n: „Ĝis 2030 ĝi du'obl'iĝ'os en Azi'o pro la kresk'ant'a trafik'o en tiu mond'part'o”, dir'is Tierney.
#000198
La ministr'o'j pri energi'o de Ĉini'o kaj Barato „est'as en grand'a'j zorg'o'j, kiel ili pov'us solv'i tiu'j'n problem'o'j'n”, raport'is Hans Haider, la ĉef'direktor'o de la Unu'iĝ'o de Elektro'societ'o'j en Aŭstrio, pri la Mond'a Konferenc'o de Energi'o en 2004.
#000199
Laŭ Tierney, la mond'o postul'as, ke la evolu'o'n en Azi'o oni far'u „laŭ'ebl'e energi'efik'a”. Tamen, laŭ ŝi, ankaŭ Uson'o'n minac'as 50-procent'a pli'iĝ'o de la el'ig'o de karbon'a di'oksid'o ĝis 2055, se ĝi plu uz'os petrol'o'n kaj karb'o'n kiel energi-baz'o'n.
#000200
Tamen ja est'as ankaŭ „sign'o'j de esper'o”: unu tri'on'o de la uson'a'j ŝtat'o'j decid'is akcept'i klimat'protekt'a'j'n program'o'j'n, akci'ul'o'j de firma'o'j far'is liber'vol'a'j'n inter'konsent'o'j'n tiu'rilat'e. Per tio oni trans'pren'is alt'a'n respond'ec'o'n. „Eŭrop'o plu hav'as gvid'rol'o'n en la medi'politik'a'j afer'o'j mond'skal'e”, al'don'is McGlade.
#000201
Konsider'e al la labor'merkat'a kriz'o tut'mond'e „oni tamen plu sub'ten'u la konfid'o'n je la bezon'o de klimat'politik'o”, emfaz'is McGlade.
#000202
Laŭ la statistik'ul'o Bjørn Lomborg kontraŭ'e, tiu neces'o en'tut'e ne ekzist'as. Laŭ li, la protekt'o de klimat'o laŭ la Kiot'o-protokol'o (1997) est'as mult'e'kost'a recept'o por pli'bon'ig'o de la mond'o kun ne'klar'a'j ŝanc'o'j je sukces'o.
#000203
En la tiel nom'at'a Kopenhago-inter'konsent'o (2004) est'is akcept'it'a prioritat'list'o de efik'a'j tut'mond'a'j re'form'o'j. Kiel unu el la plej grand'a'j problem'o'j de mal'riĉ'a'j land'o'j montr'iĝ'is la polu'ad'o de aer'o. Batal'ant'e kontraŭ tiu grand'a danĝer'o por la hom'a san'o, oni dev'us dispon'ig'i al la plej mal'riĉ'a'j hom'o'j mon'rimed'o'j'n, por ke ili aĉet'u kerosen'o'n por hejt'ad'o kaj kuir'ad'o.
#000204
Per tiu ĉi artikol'o mi re'ag'as al artikol'o en MONATO 2005-7/8, paĝ'o 17 de W. Simcock. Kun interes'o mi leg'is la opini'o'n de sinjor'o Simcock, laŭ kiu „la bibli'o prezent'as preskaŭ'a'n katalog'o'n de kontraŭ'koncip'il'o'j kaj abort'ig'o'j.” El li'a'j en'konduk'a'j lini'o'j mi konklud'as, ke li iam hav'is mal'agrabl'a'j'n spert'o'j'n kun krist'an'o'j, kiu'j opini'is, ke ĉiu vort'o de la bibli'o est'as sen'erar'a kaj ĉiam aplik'ebl'a ver'o. Pro tia spert'o li nun vol'is demonstr'i, ke la bibli'o ne kontraŭ'as abort'ig'o'n, sed eĉ propagand'as ĝi'n.
#000206
Se ekzempl'e la bibli'o raport'as real'ec'e pri la „normal'a” kruel'ec'o de milit'o'j (ekzempl'e en 2 Reĝ'o'j 8: 12; Naĥumo 3: 1 kaj Jeĥezkel 9: 5-6), li akuz'as, ke la bibli'o „prav'ig'as kaj instig'as la mort'ig'o'n de fet'o'j kaj nov'nask'it'o'j”. Ĉu do ankaŭ MONATO prav'ig'as kaj instig'as al krim'o, kiam ĝi raport'as pri krim'o'j?
#000209
Ali'lok'e li asert'as, ke la bibli'o permes'as al ge'patr'o'j manĝ'i la propr'a'j'n id'o'j'n. Li tiu'rilat'e indik'is vers'o'j'n el la Plor'kant'o'j 2: 20 kaj 4: 10. Tiu'j kant'o'j est'is verk'it'a'j de person'o(j), kiu(j) post'viv'is la detru'o'n de Jerusalemo per'e de la babela arme'o en la jar'o 587 antaŭ Krist'o. La babelaj soldat'o'j ne nur detru'is ĉiu'n mur'o'n en la tut'a urb'o, sed ankaŭ masakr'is ĉiu'n jerusalem'an'o'n, sen'demand'e ĉu est'is graved'a, vir'a, in'a, jun'a aŭ mal'jun'a person'o. La post'viv'int'o'j de tiu masakr'o est'is en tre mizer'a situaci'o. Unu el ili skrib'is tiu'j'n plor'kant'o'j'n kaj plend'is al si'a di'o, ke nun ne plu ekzist'as ia human'ec'o kaj etik'o, ja eĉ patr'in'o'j manĝ'as la viand'o'n de la propr'a'j infan'o'j. Sed la vers'o'j ja kritik'as kaj neniel permes'as tia'n ag'ad'o'n!
#000210
Ali'a'j post'viv'int'o'j de tiu masakr'o est'is transport'it'a'j al Babelo, kie ili est'is sklav'o'j. Ili kant'is ali'a'j'n plor'kant'o'j'n, ekzempl'e psalm'o'n 137. La unu'a'j vers'o'j re'memor'ig'as la mal'ĝoj'a'n situaci'o'n kaj la okaz'int'aĵ'o'j'n en la mal'proksim'a Izraelo. La bibli'o ne cenzur'as ili'a'j'n sent'o'j'n. Ĉu ni mal'laŭd'u la viktim'o'j'n, se ili en si'a plor'kant'o esper'is, ke la kulp'ul'o'j de tiu'j masakr'o'j spert'u la sam'o'n? Por ni modern'a'j hom'o'j, kiu'j ebl'e neniam spert'is tia'n masakr'o'n, por ni est'as tro facil'e dir'i, ke „oni” ne parol'u tiel mal'afabl'e. Tamen ne ĉiu hom'a preĝ'o kongru'as kun la di'a vol'o.
#000211
Ĝis antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j mult'a'j beb'o'j mort'is mal'long'a'n temp'o'n post si'a nask'iĝ'o. Levid'o'j 27: 6 kaj Nombr'o'j 3: 15-50 real'ec'e sci'as tio'n, kaj tial parol'as pri infan'o'j, kiu'j est'as pli aĝ'a'j ol unu monat'o. Ankaŭ ĉi tie la bibli'o ne opini'as, ke fet'o'j aŭ nov'nask'it'o'j est'as hom'o'j sen viv'rajt'o.
#000213
Mi ne pov'as ĉi tie refut'i ĉiu'n tez'o'n de sinjor'o Simcock. Tial mi pet'as la leg'ant'o'j'n mem atent'e leg'i ĉiu'n akuz'it'a'n tekst'er'o'n kaj ĝi'a'n kun'tekst'o'n en la bibli'o kaj post'e decid'i ĉu sinjor'o Simcock prav'as aŭ ne. Sed mi ankoraŭ dev'as klar'ig'i la tekst'o'n en Nombr'o'j 5: 11-31. Ne tem'as pri „metod'o por abort'ig'i fet'o'n”; tem'as pri tiel nom'at'a „di'a decid'o”, afer'o kiu ekzist'as en mult'a'j religi'o'j: Se edz'o opini'is, ke li'a edz'in'o amor'is kun ali'a, sed ne hav'is pruv'o'n, tiam li ir'is kun si'a edz'in'o al la templ'o. Tie ŝi preĝ'is al di'o, ke di'o pun'u ŝi'n, se ŝi est'us kulp'a. Post'e ŝi ofer'is ofer'don'o'n al di'o kaj trink'is sankt'a'n akv'o'n el la templ'o. La Izrael'an'o'j kred'is, ke di'o pun'us ŝi'n, se ŝi est'us kulp'a, kaj ke neni'o okaz'us, se ŝi est'us sen'kulp'a. Ebl'e tia „di'a decid'o” est'as strang'a superstiĉ'o el mal'proksim'a epok'o, sed cert'e ne tem'as pri metod'o de abort'ig'o.
#000214
Oft'e en la bibli'o hom'o en danĝer'o kri'as al si'a di'o, ke tiu help'u li'n, ĉar tiu ja form'is la preĝ'ant'o'n en la ventr'o de si'a patr'in'o. Leg'u ekzempl'e en Jeremia 1:5 aŭ Psalm'o 22: 10-11. Tio signif'as, ke la hom'o'j en Izraelo est'is konsci'a'j, ke ĉiu fet'o, ĉiu beb'o est'as hom'o kaj kre'it'a de di'o kaj kun viv'rajt'o. Kontrast'e al tio est'is la opini'o en la grek'a aŭ romia kultur'o. En Romio la patr'o de la famili'o (latin'e: pater famili'as) hav'is la rajt'o'n post la nask'iĝ'o decid'i, ĉu la beb'o viv'u, aŭ ĉu ĝi mort'u. Ekzempl'e arkeolog'o'j trov'is en iam'a'j bordel'o'j amas'o'n da kadavr'o'j de vir'a'j beb'o'j. La prostitu'it'in'o'j mort'ig'is si'a'j'n knab'et'o'j'n, ĉar ili ne uz'ebl'is en la bordel'o. En antikv'a temp'o nur la jud'o'j kaj la krist'an'o'j (tiam jud'a sekt'o) rifuz'is tia'n kutim'o'n. Ili kred'is, ke di'o kre'as en la ventr'o de la patr'in'o ĉiu'n hom'o'n, kaj tial neni'u rajt'as mort'ig'i beb'o'n aŭ fet'o'n.
#000215
Kiu'j ajn est'as la reg'ant'o'j en Madagaskaro, la Mond'a Bank'o (MB) kaj la Inter'naci'a Mon'a Fondus'o ĉiam hav'as bon'eg'a'j'n rilat'o'j'n kun ili, ĉar ili sekv'as laŭ'vort'e la drast'a'j'n kondiĉ'o'j'n, postulat'a'j'n de ambaŭ instituci'o'j. Ĉio aspekt'as normal'e ĝis tiu ĉi punkt'o, sed kiel si'n ten'i, kiam la lok'a reprezent'ant'o de MB ekzempl'e publik'e deklar'as person'a'n apog'o'n al la nun'a prezident'o? Kio des pli sku'is la mond'o'n politik'a'n, tio est'as la rekt'a engaĝ'iĝ'o de MB en la help'o al eklezi'o'j.
#000217
Antaŭ du monat'o'j ni'a prezident'o vok'is ĉiu'j'n pastor'o'j'n en la ĉef'urb'o'n por trejn'i ili'n pri la ŝtat'a afer'o. Nov'a'j task'o'j est'is konfid'it'a'j al tiu'j pastor'o'j: ili nun iĝ'as la okul'o'j kaj orel'o'j de la ŝtat'o, ili okup'iĝ'u ankaŭ pri ekonomi'a ag'ad'o en la lok'o, kie ili deĵor'as, por plen'um'i la deviz'o'n de la prezident'o: „rapid'a kaj daŭr'a progres'o”. Fak'ul'o'j instru'is al ili serĉ'i ebl'o'j'n pri mikro'kredit'o por star'ig'i et'a'j'n entrepren'o'j'n. Ili dev'as ankaŭ help'i la reg'ist'ar'o'n batal'i kontraŭ la korupt'ad'o. Naŭ'cent milion'o'j'n da malagas'a'j frank'o'j proviz'is al la reg'ist'ar'o MB por real'ig'i la du'tag'a'n kun'ven'o'n en Antananariv'o. Tio est'as nur unu ekzempl'o el plur'a'j pri tio, kiel la ŝtat'o en'miks'iĝ'as en la religi'a'j'n afer'o'j'n kaj invers'e.
#000218
Ŝtatlaikeco, t.e. ke la ŝtat'o si'n re'ten'u de religi'a'j afer'o'j kaj invers'e, iĝ'as batal'ĉef'tem'o en la sen'ĉes'a polemik'o far'e de la opozici'o al la nun'a gvid'ant'ar'o. Ili kritik'ad'as la mal'respekt'o'n de la konstituci'o flank'e de la prezident'o, kiu princip'e ne plu rajt'as okup'iĝ'i pri iu ali'a afer'o krom estr'i la naci'o'n, – alud'o al li'a vic'estr'ec'o en'e de la protest'ant'a eklezi'o FJKM. Menci'ind'as, ke krist'an'a'j eklezi'o'j dis'etend'iĝ'as sur la malagas'a teritori'o, ĝis la plej profund'a ne'al'ir'ebl'a region'o. Sur ili apog'is si'n la prezident'o dum la last'a balot'o en 2001. Probabl'e jen est'as li'a manier'o dank'i la sub'ten'int'o'j'n. Sed ali'a'j observ'ant'o'j opini'as, ke help'o al krist'an'a'j eklezi'o'j signif'as ankaŭ star'ig'ad'o de ŝild'o kontraŭ la kresk'o de la islam'a influ'o precip'e dum la antaŭ'a reĝim'o. Tamen ne ĉiu'j krist'an'a'j eklezi'o'j profit'as el la prezident'a mal'avar'ec'o, nur tiu'j, kiu'j membr'as en FFKM, la unu'iĝ'o de protest'ant'a, rom'katolik'a, luter'an'a kaj anglikan'a eklezi'o'j, kiu de'long'e prov'as marĝen'ig'i ali'a'j'n „sekt'o'j'n”.
#000219
El histori'a vid'punkt'o, la malagas'a'j religi'ul'o'j ja kutim'as esprim'i politik'a'n pozici'o'n, sed la nun'a „kun'labor'o” de la reg'ist'ar'o kun eklezi'o'j ne plu hav'as lim'o'n. La naci'estr'o mem'decid'e donac'is plur'a'j'n milion'o'j'n al iu'j lok'a'j paroĥ'o'j, li konstru'is preĝ'ej'o'n, la kardinal'o deklar'is, ke li sub'ten'as la nun'a'n reg'ist'ar'o'n, ĉar ĝi al'port'as palp'ebl'a'n progres'o'n al la popol'o ... El 17 milion'o'j da malagas'o'j nur pli-mal'pli 4 milion'o'j aparten'as al la krist'an'a komun'um'o, islam'o du'a'rang'as kaj la pli'mult'o al'kroĉ'iĝ'as al la tradici'a religi'o.
#000220
Histori'o sen vual'o de mit'o'j
#000221
Origin'e intenc'it'a kiel kurs-tekst'o por la Somer'a Esperant'o-Kurs'ej'o (Jekaterinburg, 1998), Histori'o de Esperant'o aper'is, ĉe Sezon'o'j, kiel ne'pretend'a verk'o. Ĝi'a aŭtor'o Aleksander Korĵenkov, kon'at'a rol'ul'o en la rus'a kaj inter'naci'a Esperant'o-mov'ad'o'j, de jar'o'j kontribu'as al la Esperant'a kultur'o precip'e kiel el'don'ist'o.
#000222
En medi'o foj'foj'e iom sekt'ec'a, en kiu individu'o'j tendenc'as di'ig'i si'a'j'n el'star'a'j'n person'o'j'n kaj ating'o'j'n, bon'ven'as sobr'a'j prezent'o'j de histori'a'j fakt'o'j. Tiu'okaz'e for'est'o de patos'a ton'o kaj klopod'o por objektiv'ec'o jam est'as en si mem io atent'ind'a. Jen la atut'o'j de tiu labor'o de Korĵenkov: li prov'is, sur'baz'e de sufiĉ'a nombr'o da dokument'o'j, liver'i al la leg'ant'o histori'o'n de Esperant'o liber'a'n de parti'a rigard'o.
#000223
La libr'o, verk'it'a en lingv'aĵ'o lakon'a kelk'foj'e ating'ant'a la rand'o'n de sek'ec'o, est'as kvazaŭ sintez'o de pli-mal'pli ĉio grav'a aper'int'a pri la histori'o de Esperant'o precip'e en la 80a, 90a kaj nun'a jar'dek'o'j. La sintez'a aspekt'o akr'e relief'iĝ'as en la last'a el la 11 ĉapitr'o'j, nom'e en Post la fal'o de la Berlina Mur'o: ĝi aper'as pli kiel list'o de okaz'int'aĵ'o'j post la kolaps'o de la social'ism'o en la Orient'a Eŭrop'o, ol kiel histori'a pri'skrib'o. Kontraŭ'vol'e verk'it'a, kiel la aŭtor'o mem ni'n sci'ig'as en pied'not'o, la koncern'a ĉapitr'o prezent'iĝ'as tiel resum'a cert'e pro prudent'o, ali'vort'e, pro la risk'o de erar'o, al kiu est'as el'met'it'a ĉiu, kiu si'n ĵet'as al la mal'facil'a task'o histori'o'grafi'i pri si'a temp'o. Ekzempl'e, la organiz'it'a prov'o „agnosk'ig'i la Esperant'o-komun'um'o'n kiel objekt'o'n de inter'naci'a jur'o”, kon'at'a kiel la Esperant'a Civit'o, est'as pri'trakt'it'a en nur du mal'grand'a'j aline'o'j. Do leg'ant'o serĉ'ant'a pri'lum'o'n pri tiu nebul'a projekt'o – almenaŭ kurioz'a el ideologi'a, politik'a kaj kultur'a vid'punkt'o'j – plu rest'os en si'a ne'sci'o. La ĉapitr'o Antaŭ inter'naci'a'j instituci'o'j si'a'flank'e est'as mal'long'a prezent'o pri instituci'a'j sukces'o'j kaj mal'venk'o'j de ni'a lingv'o, kun apart'a atent'o al Esperant'o ĉe la Lig'o de Naci'o'j, ebl'e la plej grav'a fiask'o, pri kiu ni pov'as mal'fier'i.
#000224
En mal'sam'a direkt'o, la grav'a kaj komplik'a „franc'a” aŭ „propagand'a” period'o ricev'is pli long'a'n kaj detal'o'riĉ'a'n trakt'ad'o'n, sam'e kiel la okaz'int'aĵ'o'j, pri'skrib'it'a'j en Du grav'a'j jar'o'j: 1905-1906, Id'o-skism'o kaj Serĉ'ant'e organiz'a'n solv'o'n. Ceter'e, oni tie ne trov'as la tiu'temp'a'j'n protagonist'o'j'n de intrig'o'j, disput'o'j kaj politik'a'j manovr'o'j pentr'it'a'j per emoci'a'j vort'o'j. Ĉi-foj'e do la „mister'a” kaj „perfid'em'a” de Beaufront est'as prezent'it'a kiel nur'a propon'int'o de re'form'it'a Esperant'o (Id'o) ĉe la Deleg'it'ar'o por al'pren'o de lingv'o help'a inter'naci'a, kiam li fakt'e dev'us defend'i la Zamenhof'an lingv'o'n.
#000225
Histori'o de Esperant'o ne hav'as la mal'kaŝ'ig'a'n karakter'o'n de La danĝer'a lingv'o de Lins, nek ties analiz'em'o'n de fakt'o'j kaj cirkonstanc'o'j, sed ĝi'a aŭtor'o bon'e dokument'is si'a'n verk'o'n (pri kio atest'as la bibliografi'a list'o kaj not'o'j) kaj pov'is kalkul'i je prov'leg'ad'o kaj konsil'o'j de grav'a'j nom'o'j, inter'ali'e de Osmo Buller kaj Ulrich Lins. La mal'mult'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aĵ'o'j'n kaj pres'erar'o'j'n oni pov'us for'ig'i por eventual'a du'a el'don'o. Tiu ĉi pov'us prezent'i al la leg'ant'o nom'indeks'o'n, al'don'e al la biografi'a'j not'o'j de kelk'a'j el'star'a'j nom'o'j de la Esperant'o-komun'um'o, kiu'j aper'as en la fin'o de la verk'o. Tiu mank'o tamen ne ig'as la libr'o'n sen'valor'a. Kontraŭ'e, fin'analiz'e ĉiu libr'o pli-mal'pli bon'a, aper'int'a sur la Esperant'a merkat'o, est'as io atent'ind'a, se oni konsider'as la kutim'a'n mizer'o'n de ni'a'j rimed'o'j kaj la mal'kresk'ant'a'n kvalit'o'n de ni'a'j kultur'aĵ'o'j.
#000227
„Labor'ant'e en iu'spec'a'j esper'o-vend'ej'o'j, ili ne rajt'as part'o'pren'i en la re'produkt'a procez'o de la speci'o. Mi demand'as mi'n, ĉu la super'a ĉio'pov'a kre'ant'o kre'is ili'n sen re'produkt'organ'o'j.”
#000229
Acid'a alud'o al la fraŭl'ec'o de la katolik'a'j pastr'o'j, tiu'j lini'o'j, pren'it'a'j el la rakont'o don'ant'a nom'o'n al la libr'o, iom resum'as la etos'o'n de la kvin rakont'o'j tra la du'dek ok paĝ'o'j de la kolekt'o. La kugl'o'j el'paf'it'a'j de la aŭtor'o, Thierry Sal'om'o'n, jun'a franc'o loĝ'ant'a en Hungari'o, ne lim'iĝ'as al la religi'a sfer'o, sed ir'as plur'direkt'e'n: stult'iĝ'o antaŭ televid'ekran'o'j, fremd'iĝ'o ĉe poŝ'telefon'o'j, mal'simetri'o inter riĉ'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j konsist'ig'as kelk'a'j'n el la objekt'o'j de li'a furioz'o. Ĉio tio, pentr'it'a per ordinar'a lingv'aĵ'o kaj konstru'it'a laŭ sen'surpriz'a skem'o, las'as ĉe la leg'ant'o nur'a'n gust'o'n de kvazaŭ'ĵurnal'ism'a tekst'o. Sen mult'a'j lingv'a'j erar'o'j, la rakont'o'j tamen est'us iom pli plaĉ'e leg'ebl'a'j.
#000230
Kiel oft'as ĉe verk'ist'o'j de ni'a tro mem'iĝ'int'a kaj lingv'em'a komun'um'o, la etern'a demand'o pri lingv'o'problem'o'j (ho ve!) ankaŭ ĉi tie est'as pri'trakt'it'a, sed sen laŭ'a literatur'a el'labor'o. La tem'o aper'as en la rakont'o Mond'o'lingv'o, en kiu laŭ invers'ig'o de histori'a fakt'o, la nazi'a Germanio, venk'int'a en la du'a mond'milit'o, trud'as si'a'n lingv'o'n al la mond'o. La konsekvenc'o'j, facil'e antaŭ'vid'ot'a'j dank'e al la uson'a model'o, kiu'n la rakont'o alegori'e re'produkt'as, est'as pri'trakt'it'a'j sur ĉiu lini'o. Jen la rakont'ant'o pri'plor'as la mal'ekvilibr'o'n de labor'ŝanc'o'j inter de'nask'a'j german'parol'ant'o'j kaj ceter'a'j civit'an'o'j, jen ĝi koment'as la rezult'o'n de mal'bon'a reg'o de la german'a („engleutsch” kaj „frallemand”) ekster'land'e. Rezult'o: oni ricev'as la impres'o'n leg'i ne rakont'o'n, sed unu el tiu'j eŭrop'ec'a'j Esperant'o-propagand'il'o'j, farĉ'it'a'j je la kutim'a lingv'o'problem'a litani'o.
#000231
La inspir'o por kelk'a'j rakont'o'j ŝajn'as ven'i el la soci-politik'a fikci'o de la hungar'o Sándor Szathmári (1897-1974), sen, tamen, ties bril'o. Ali'a'j, kiel Re'ven'o al Esperant'o'land'o, est'as nur'a babil'aĵ'o, en kiu la rakont'ant'o, al'ter eg'o de la aŭtor'o, bedaŭr'as la korupt'it'ec'o'n de tro neolog'ism'plen'a Esperant'o. La tut'o impres'as kiel rezult'o de adolesk'a verv'o, tiel ke literatur'am'ant'o ne fier'os sur'bret'ig'i la rakont-kolekt'o'n apud ni'a'j'n plej bon'a'j'n proz'ist'o'j'n. Des pli se, krom literatur'am'ant'o, li/ŝi est'as bibliofil'o.
#000232
Thierry Sal'om'o'n: La planed'o de la sen'fel'a'j simi'o'j kaj ali'a'j rakont'o'j. Eld. Abonasoft, Budapeŝto, 2005. 28 paĝ'o'j vinkt'it'a'j. ISBN 963 218 213 8.
#000233
La 20an de januar'o 2005 la Ĉeĥ'a Poŝt'o el'don'is memor'ig'a'n poŝt'mark'o'n. Sur la poŝt'mark'o montr'iĝ'as desegn'aĵ'o de la lun'o, en kies ĉiel'o vid'ebl'as la mal'proksim'a ter'o; kaj apud la desegn'aĵ'o est'as fot'o de infan'o, Petr Ginz (1928-1944). La poŝt'mark'o honor'as la unu'a'n publik'ig'o'n de du tag'libr'o'j de tiu infan'o, la kre'int'o de la desegn'aĵ'o.
#000234
Inter la 19a de septembr'o 1941 kaj la 8a de aŭgust'o 1942 la 14-jar'a Petr skrib'is en paper'a'j kajer'o'j, kiu'j'n li mem kun'met'is el mal'nov'a'j paper'pec'o'j kaj mem bind'is, du si'n'sekv'a'j'n tag'libr'o'j'n.
#000235
Tiu'j du tag'libr'et'o'j ne est'is la sol'a'j, kiu'j'n li skrib'is; ankaŭ divers'a'j ali'a'j foli'o'j, sur kiu'j li skrib'is, kaj relativ'e grand'a nombr'o da desegn'aĵ'o'j kaj akvarel'a'j pentr'aĵ'o'j ekzist'as, zorg'e konserv'it'a'j de la patr'o de la infan'o. Ili nun trov'iĝ'as en la muze'o Jad Vaŝem en Jerusalemo.
#000236
En januar'o 2003 la israela astronaŭt'o Il'a'n Ram'o'n pet'is la muze'o'n Jad Vaŝem don'i al li i'o'n, kio'n li pov'os kun'pren'i en la kosm'o'ŝip'o Columbia, honor'e al la viktim'o'j de la holokaŭst'o. La muze'o don'is al li por tiu cel'o kopi'o'n de la lin'o'gravur'aĵ'o, kiu aper'as nun sur la poŝt'mark'o.
#000237
La kosm'o'ŝip'o Columbia pere'is katastrof'e la 1an de februar'o 2003. La infan'o, kiu desegn'is la lin'o'gravur'aĵ'o'n, Petr Ginz, egal'e katastrof'e pere'is, en gas'kamer'o en Aŭŝvic'o en septembr'o 1944.
#000238
Ses'dek jar'o'j'n post la mort'o de si'a frat'o, la frat'in'o de Petr sukces'is el'don'ig'i la du tag'libr'et'o'j'n en volum'o, kiu ankaŭ detal'e inform'as pri Petr, inkluziv'as grand'a'n nombr'o'n da li'a'j art'verk'o'j, kaj kelk'a'j'n fot'o'j'n, kaj koment'o'j'n por eksplik'i pri la terur'a'j event'o'j, tre konciz'e menci'it'a'j en la tag'libr'o'j.
#000239
„La veter'o est'as nebul'a. Oni en'konduk'is emblem'o'n por la jud'o'j, kiu est'as proksim'um'e jen'a: [li skiz'as jud'a'n stel'o'n kun la german'a vort'o ‚Jud'e’ en la mez'o]. Kiam mi ir'is al la lern'ej'o, mi kalkul'is sum'e 69 ‚ŝerif'o'j'n’, la patr'in'o fin'kalkul'is post'e pli ol cent.”
#000241
La vort'o „ŝerif'o'j'n”, kompren'ebl'e, ŝerc'e kvazaŭ'kompar'as la jud'o'j'n kun ili'a'j flav'a'j stel'o'j kaj la ŝerif'o'j'n en la uson'a'j film'o'j el la „sovaĝ'a okcident'o”, kiu'j sur'port'is or'kolor'a'n emblem'o'n.
#000242
Iom post iom en la tag'libr'o'j ni leg'as simpl'a'j'n menci'o'j'n pri konstant'e nov'a'j mal'permes'o'j, far'it'a'j de la nazi'a reĝim'o, kontraŭ la jud'o'j; kaj pri brutal'a'j ag'o'j kontraŭ jud'o'j:
#000243
Divers'lok'e ni leg'as, inter la ordinar'a'j ĉiu'tag'aĵ'o'j, pri arbitr'a mort'paf'ad'o de jud'o'j far'e de la nazi'a'j okupaci'ant'o'j. Sed mult'e pli tim'ig'e, preskaŭ ĉiu'semajn'e ni leg'as pri kon'at'o'j de Petr kaj pri najbar'a'j famili'o'j jud'a'j, dev'ig'it'a'j pak'i si'a'j'n valiz'o'j'n kaj ir'i al la „for'ir'e'j'o”, por transport'o ... kie'n? Kelk'foj'e al Pollando, pli'oft'e al Terezín, kie ili dev'is loĝ'i, atend'ant'e transport'ad'o'n al Pollando.
#000247
Kio plej'e larm'ig'as la leg'ant'o'n, est'as, ke ĉi tiu'j (kaj mult'a'j ali'a'j simil'a'j) incident'o'j est'is not'it'a'j, sen'avert'e, inter ali'a'j ĉiu'tag'aĵ'o'j: lecion'o'j en la lern'ej'o, kurac'ist'a'j konsult'o'j, pret'ig'o de manĝ'o'j, lud'o'j kaj simil'e. Jes, ĉiu'tag'aĵ'o'j. Por infan'o 14-jar'a, la mort'o aŭ for'send'iĝ'o por est'i mort'ig'it'a far'iĝ'is ĉiu'tag'aĵ'o, unu event'o inter ĉiu'j ali'a'j. Neni'a emoci'iĝ'o est'is indik'it'a en la tag'libr'o'j. Tem'is pri simpl'a'j fakt'o'j de la ĉiu'tag'a ekzist'o. Rutin'aĵ'o'j.
#000248
Petr est'is ne'el'star'a infan'o. Ebl'e, plen'kresk'int'e, li far'iĝ'us talent'a art'ist'o profesi'a – la pentr'aĵ'o'j, re'produkt'it'a'j en la 21 bild'o'paĝ'o'j ĉe la fin'o de la libr'o, indik'as, nu, ne geni'a'n talent'o'n, sed art'kapabl'o'n pli grand'a'n, ol tiu de tip'a dek'kvar'jar'ul'o. Li'a frat'in'o, la pret'ig'int'o de la libr'o, iom tro'ig'e admir'as li'a'n verk'talent'o'n, kaj ŝi inkluziv'as en la libr'o specimen'o'j'n el iu'j prov'verk'o'j li'a'j. Ver'dir'e, oni pov'as dub'i pri ili'a literatur'a valor'o. Ne anticip'u trov'i i'o'n grandioz'a'n en ĉi tiu volum'o. Nur la simpl'a'j'n not'o'j'n pri viv'spert'o'j, skrib'it'a'j'n de sen'kulp'a infan'o, kiu'n mort'ig'is profesi'a'j de la ŝtat'o dung'it'a'j murd'ist'o'j, por plen'um'i la ordon'o'j'n de frenez'a diktator'o kaj li'a sam'ide'an'ar'o.
#000249
Interes'as, ke kaj Petr kaj li'a tut'a famili'o est'is tre kompetent'a'j esperant'ist'o'j. De tio nur unu spur'o montr'iĝ'as en la libr'o mem, la re'produkt'o de du paĝ'o'j el Esperant'o-ĉeĥ'a vort'ar'o, kiu'n li verk'is dum si'a du'jar'a atend'o en Terezín antaŭ si'a transport'iĝ'o al gas'mort'ig'o en Aŭŝvic'o.
#000250
Iom bedaŭr'ig'as, ke Petr verk'is si'a'j'n tag'libr'o'j'n ĉeĥ'e kaj ne esperant'e, ĉar la traduk'o est'as plen'a de ĉeĥ'ism'o'j. Tre oft'e la vort'o'n „de” anstataŭ'as la vort'o „al” (supoz'ebl'e pro la kaz'struktur'o de la ĉeĥ'a lingv'o, ĉar preciz'e sam'e est'as en la traduk'o de la roman'o Aventur'o'j de la brav'a soldat'o Ŝvejk dum la mond'milit'o, el'don'it'a en 2004 de la sam'a el'don'ej'o Kava-Pech). „Laŭ'dir'e” uz'iĝ'as mult'dek'foj'e, evident'e ĉeĥ'ism'o, uz'at'a, kiam ni atend'us la uz'o'n de finitiv'a verb'o. Sed ĝeneral'e, kvankam ne tre kontent'ig'a, la traduk'o adekvat'e kompren'ig'as si'n.
#000251
La libr'o est'as bel'e prezent'it'a, estetik'e. La preskaŭ'glace'a paper'o est'as plezur'ig'a. La kompost'ad'o est'as bon'a, kaj tajp'erar'o'j tre mal'oft'as. Do aspekt'e rekomend'ind'a. Rilat'e al si'a en'hav'o, rekomend'ind'a ne pro literatur'a'j kial'o'j, sed pro si'a histori'a memor'ig'o pri la sort'o de sen'kulp'ul'o'j, pro la ag'ad'o de frenez'a'j reg'ist'o'j, kiu'j majstr'is la art'o'n de ŝtat'teror'ism'o.
#000252
Akademi'o Inter'naci'a de la Scienc'o'j San Marin'o el'don'is nov'a'n libr'o'n, en si'a kutim'a manier'o kun du paralel'a'j tekst'o'j – esperant'e kaj german'e. La tem'o'n ebl'as difin'i kiel „La lingv'o'problem'o en Eŭrop'o kaj ĝi'a solv'o per Esperant'o”. Esenc'e ĝi daŭr'ig'as la libr'o'n La kost'o'j de la Eŭrop'a lingv'a (ne)komunik'ad'o, iam el'don'it'a'n en kelk'a'j lingv'o'j, sed, ĉar tiu libr'o aper'is antaŭ plur'a'j jar'o'j, el'don'o de nov'a libr'o pri la sam'a tem'o est'as sen'dub'e dezir'ind'a. El ĝi oni pov'as facil'e ĉerp'i material'o'j'n por „scienc'ec'e” propagand'i ide'o'n pri en'konduk'o de neŭtral'a inter'lingv'o, kio est'as tre grav'a, ĉar oft'e la sam'ide'an'o'j far'as tio'n iom amator'ec'e. Almenaŭ pro tio la libr'o'n ebl'as rekomend'i al ĉiu'j aktiv'a'j Esperant'o-mov'ad'a'j propagand'ist'o'j. Por german'lingv'an'o'j la libr'o pov'as est'i eĉ pli facil'e uz'ebl'a, ĉar por ili ebl'as ĉerp'i cit'aĵ'o'j'n por varb'o'preleg'o'j sen traduk'pen'o'j.
#000255
Du nom'o'j de la aŭtor'o'j sur la kovr'il'paĝ'o ne tro mis'gvid'u la leg'ont'o'n: al la Nobel'premi'it'o profesor'o Selten en la libr'o aparten'as nur unu ne tre grand'a artikol'o; ĉio ceter'a aparten'as al profesor'o Frank, kaj, krom'e, est'as kolekt'o de divers'a'j dokument'o'j pri neces'o de la inter'naci'a lingv'o, sufiĉ'e grand'a kaj util'a (tie trov'ebl'as ĉio ek'de dokument'o'j de krist'an'o'j kaj budh'an'o'j ĝis la Praga Manifest'o). La verv'a artikol'o de profesor'o Selten apart'e grav'as, tamen, pro tio, ke ĝi permes'as al ĉiu'j propagand'ist'o'j de la verd'a lingv'o rekt'e cit'i tiu'n grand'a'n eminent'ul'o'n – ja nun'temp'e ne tro mult'a'j Nobel'premi'it'o'j est'as adept'o'j de Esperant'o! Da artikol'o'j de profesor'o Frank est'as tri; unu tem'as pri la lingv'o-orient'ig'a instru'ad'o, ankaŭ ĝi util'as kiel rekt'a cit'ad'font'o por propagand'ist'o'j, kaj du tem'as pri argument'o'j por la inter'naci'a lingv'o, special'e por Eŭrop'o.
#000256
Tamen tiu'j artikol'o'j de Frank, malgraŭ sen'dub'a util'ec'o, en'ten'as kelk'a'j'n dub'ind'a'j'n asert'o'j'n, kiu'j pov'as iom sen'valor'ig'i la tut'o'n. Neni'u azi'an'o, afrik'an'o kaj amerik'an'o pov'as dub'i, ke en'konduk'o de Esperant'o en Eŭrop'a Uni'o (EU) est'us la unu'a paŝ'o al la dis'vast'iĝ'o de la inter'naci'a lingv'o tra la tut'a mond'o, ĉar tie ĝi'a bezon'o, pro ĉiam pli evolu'ant'a ekonomi'a kaj politik'a integr'iĝ'o de la ŝtat'o'j kaj popol'o'j, est'as plej evident'a. Kaj, akcept'it'e en Eŭrop'o, Esperant'o pli facil'e dis'vast'iĝ'os en la ceter'a'j mond'o'part'o'j. Tial ĉiu esperant'ist'o ekster EU nepr'e salut'as pen'o'j'n por ĝi'a oficial'a en'konduk'o en Eŭrop'o. Sed por profesor'o Frank la afer'o aspekt'as iom ali'manier'e. Li vid'as en'konduk'o'n de Esperant'o kiel last'a'n paŝ'o'n de la lingv'a unu'iĝ'o de Eŭrop'o; kaj la unu'a paŝ'o, laŭ li, dev'as est'i en'konduk'o de ... la german'a kiel la du'a lingv'o por ĉiu eŭrop'an'o, ĉar la german'o'j nun est'as la plej grand'nombr'a kaj ekonomi'e potenc'a naci'o en EU.
#000257
Sed kia'j avantaĝ'o'j do de Esperant'o, laŭ la estim'at'a profesor'o, ekzist'as? Krom la komun'e kon'at'a'j al ni ĉiu'j – facil'ec'o, logik'ec'o, bel'son'ec'o ktp, ktp? Ankaŭ la „eŭrop'ec'o”?! Jes, jes, por profesor'o Frank Esperant'o est'as eŭrop'a lingv'o, kiu kontribu'os al kre'o de eŭrop'a ident'ec'o kaj apart'ig'o de Eŭrop'o dis'de la ceter'a mond'o, kiu al ĝi minac'as! Do, fakt'e, li'a koncept'o est'as, se ni eksplik'u li'a'j'n pens'o'j'n mal'kaŝ'e, ke dev'as aper'i la nov'a eŭrop'a naci'o kun si'a fort'a naci'ism'o; kaj port'ant'o, vehikl'o de tiu eŭrop'a naci'ism'o est'u la lingv'o Esperant'o (ebl'e, iom ŝanĝ'iĝ'ont'a) ... Ĉu tio simil'as al kutim'a esperant'ism'a koncept'o, pens'u mem – precip'e se vi ne est'as eŭrop'uni'an'o!
#000258
Per tio ne fin'iĝ'as la sensaci'a'j mal'kovr'o'j, kiu'j'n oni pov'as trov'i en la artikol'o'j de profesor'o Frank. Li atenc'is ne nur la esperant'ism'o'n (nu, kiu, krom esperant'ist'o'j tio'n rimark'os?), sed ankaŭ la estim'ind'a'n scienc'o'n geografi'o'n. Vi opini'is, ke Eŭrop'o trov'iĝ'as inter Atlantik'o okcident'e kaj Uralo orient'e? Van'e! Eŭrop'o orient'e fin'iĝ'as ĉe la lim'o de Rusio – minimum'e, ĉar la rus'a lingv'o est'as sam'e fremd'a al la eŭrop'a pens'manier'o, kiel la angl'a, kaj Rusio tial ne est'as part'o de Eŭrop'o, sam'e kiel Uson'o. (Sam'temp'e, laŭ profesor'o Frank, la ukraina lingv'o, proksim'a al la rus'a, sufiĉ'e bon'e esprim'as la eŭrop'a'j'n valor'o'j'n, por ke Ukrainio est'u part'o de Eŭrop'o.) De la ali'a flank'o, sud-orient'e Eŭrop'o facil'e trans'salt'is Bospor'o'n kaj okup'is la tut'a'n Turki'o'n (pro proksim'ec'o de Turki'o al propr'e eŭrop'a'j valor'o'j kaj pens'manier'o). Do, ĝi est'as EU en tiu konsist'o, kiu'n vol'as vid'i sinjor'o profesor'o, sed ne tiu Eŭrop'o, kiu'n vid'as la mal'nov'iĝ'int'a'j geograf'o'j de la Konsili'o de Eŭrop'o.
#000259
Mi ne kred'as, ke profesor'o Frank mem ĉio'n tio'n invent'is koncern'e la geografi'o'n. Li, ver'ŝajn'e, laŭt'e esprim'as tiu'j'n opini'o'j'n, kiu'j ja cirkul'as en la medi'o de eŭrop'uni'a'j politik'em'a'j intelekt'ul'o'j kaj influ'a'j politik'ist'o'j, kaj kiu'j rivel'iĝ'as en la real'a ag'ad'o – ekzempl'e, per emfaz'e sever'a viz'a politik'o rilat'e al civit'an'o'j de Rusio, cert'a'j ekonomi'a'j ag'o'j kaj mult'e da ali'a'j afer'o'j. Li simpl'e sekv'as tiu'n ne tre estim'ind'a'n pens'manier'o'n. Sed ĉu tiu pens'manier'o ver'e help'os al en'konduk'o de Esperant'o en tiu lim'ig'it'a Eŭrop'o? Ĉu ĉiu'j'n eŭrop'uni'a'j'n esperant'ist'o'j'n ĝi kontent'ig'os? Mi esper'as, ke ne ...
#000260
Konklud'e kio'n mi dir'is komenc'e: la libr'o est'as tre util'a, en'hav'as mult'a'j'n valor'a'j'n afer'o'j'n (ankaŭ en la artikol'o'j de Frank!) kaj est'as bon'a donac'o por tiu'j, kiu'j dis'kon'ig'as ver'a'j'n sci'o'j'n pri ni'a lingv'o kaj ĝi'a neces'o. Sed oni si'n'gard'e rilat'u al iu'j ide'o'j de la ĉef'a aŭtor'o, kiu'j, kiel noc'a verm'et'o, en'ŝtel'iĝ'is en la bel'a'n kaj bon'gust'a'n pom'o'n.
#000261
La vilaĝ'o Geashill ver'e ekzist'as. Kiam la brit'o'j reg'is la land'o'n, ĝi est'is part'o de grand'eg'a bien'o de angl'a baron'o. Se vi rigard'os map'o'n de Irlando, vi trov'os ĝi'n sur la ŝose'o R420 inter la iam'a'j hugenot'a'j urb'o'j Portarlington kaj Tullamore, kie antaŭ'e est'is distil'ej'o de la fam'a viski'o Tullamore Dew. Ankaŭ ĝi'a mal'nov'a staci'dom'o ver'e ekzist'as. Ĝi situ'as sur la fer'voj'a lini'o inter Dublino kaj Galway.
#000263
La staci'dom'o dist'as proksim'um'e je tri kilo'metr'o'j de la vilaĝ'o mem, do en la pas'int'a'j du jar'cent'o'j, kiam en la kamp'ar'a Irlando est'is mal'mult'e da vetur'il'o'j, hom'o'j dev'is pied'ir'i sub oft'a pluv'o aŭ mal'oft'a sun'o sur mal'glat'a voj'o inter dens'e arb'ar'iĝ'int'a pejzaĝ'o, se ili dezir'is per'trajn'e vojaĝ'i aŭ renkont'i al'ven'ant'a'j'n pasaĝer'o'j'n.
#000264
Ek'de long'e – ebl'e kvin'dek jar'o'j'n aŭ pli – la staci'dom'o ne est'as uz'at'a. Ĝi ne plu est'as halt'ej'o sur'voj'e al Galway aŭ Dublino. Laŭ oni'dir'o, famili'o loĝ'as en ĝi, sed el la trajn'o'j neni'u est'as vid'ebl'a en aŭ apud la dom'o, kaj tie est'as neni'u sign'o de viv'o. Supoz'ebl'e, ĝi ankoraŭ aparten'as al CIÉ, la irlanda fer'voj'a instanc'o. Iam mi serĉ'is en la telefon'libr'o la numer'o'n de ni'a staci'dom'o, kaj sub la titol'o CIÉ est'is indik'it'a'j la numer'o'j de ĉiu fer'voj'a halt'ej'o en ni'a region'o, inkluziv'e de tiu de Geashill. Ŝajn'is al mi strang'e, ke telefon'numer'o de ne plu uz'at'a staci'dom'o est'as ankoraŭ publik'ig'it'a. Mi demand'is mi'n: Kio okaz'us, se mi telefon'us kaj demand'us, kiam halt'os en Geashill la ven'ont'a trajn'o de orient'o aŭ okcident'o? Ĉu iu respond'os? Cert'e oni pens'us, ke mi est'as frenez'ul'o aŭ fars'ul'o. Sed mi neniam prov'is telefon'i al ĝi ...
#000265
Iu'n mal'hel'a'n vintr'a'n nokt'o'n mi est'is en trajn'o re'ven'ant'a hejm'e'n de Dublino. Inter la ĉef'urb'o kaj Clara, kie situ'as mi'a dom'o, est'as kvar halt'ej'o'j, kvankam ne ĉiu trajn'o halt'as ĉe ĉiu'j. Antaŭ la dis'vast'iĝ'o de la privat'a aŭtomobil'o est'is pli da staci'dom'o'j, kaj fakt'e preskaŭ ĉiu'j urb'o'j kaj region'o'j en la land'o est'is ating'ebl'a'j per la fer'voj'o.
#000266
Kvankam mi ne est'is tut'e cert'a, mi kred'is, ke mi ek'vid'is kelk'a'j'n ombr'o'j'n, kiu'j mov'iĝ'is antaŭ'e'n, kaj ie ajn mal'ferm'iĝ'is vagon'pord'o. Mi ne pov'is rezist'i la tent'o'n sekv'i ili'n por konstat'i, kio okaz'as, ĉar mi sci'is, ke Geashill ne est'as uz'at'a halt'ej'o, nur neglekt'at'a fantom'o de antikv'a staci'dom'o. Preskaŭ sen'pri'pens'e, mi el'ir'is tra la mal'ferm'it'a pord'o kaj tuj trov'is mi'n sur la grund'o antaŭ la staci'dom'o. Kaj'o'n mi ne vid'is. Neni'u lamp'o bril'is kaj laŭ'ŝajn'e neni'u deĵor'is en la staci'dom'o. Apud la giĉet'o de la bilet'ej'o est'is neni'u hor'ar'o de la trajn'o'j, kaj neni'u afiŝ'o, ŝild'o aŭ anonc'o pend'is sur la mur'o'j.
#000268
Mi vid'is nur unu sign'o'n de viv'o. Sur la plank'o kuŝ'is stump'et'o de cigared'o, kaj dum moment'o mi supoz'is, ke ĝi ankoraŭ sub'brul'as kaj el'ig'as fum'o'n, sed ebl'e tio est'is nur imag'o mi'a. El la pasaĝer'o'j, kiu'j supoz'ebl'e el'vagon'iĝ'is, mi vid'is neniu'n. Mi est'is sol'a en for'las'it'a staci'dom'o. Mi vol'is re'en'vagon'iĝ'i, sed la trajn'o jam est'is for. Mi sid'iĝ'is sur benk'o por atend'i la al'ven'o'n de la sekv'ant'a trajn'o. Dum du hor'o'j mi atend'is, sed ali'a trajn'o ne al'ven'is. Mi tiam re'memor'is, ke mi vetur'is per la last'a trajn'o. Ĉiu'okaz'e, la fakt'o, ke ĝi ĉi-nokt'e ne'normal'e halt'is tie, tut'e ne signif'as, ke ali'a trajn'o iam sam'e far'os.
#000269
Mi subit'e ek'konsci'is pri la mal'varm'o de la nokt'o, kaj decid'is pied'ir'i ĝis la vilaĝ'o, kie mi esper'is trov'i iu'n ajn transport'il'o'n. Mi komenc'is marŝ'i, sed la mal'kresk'ant'a lun'o mal'aper'is mal'antaŭ la nub'o'j, kaj est'is mal'facil'e vid'i la voj'o'n. Por mal'pli'bon'ig'i la situaci'o'n, frost'a nebul'o ĉirkaŭ'is mi'n. Dum kelk'a'j hor'o'j mi mal'rapid'e marŝ'is, palp'ant'e antaŭ mi'a vizaĝ'o por evit'i ne'vid'ebl'a'j'n obstakl'o'j'n. Subit'e mi konstat'is, ke mi ne est'as sol'a. Mal'grand'a hund'o aper'is el la mal'hel'o kaj trot'is flank'e de mi. Ĝi apenaŭ merit'is est'i nom'at'a hund'o. Ĝi est'is mizer'a, hirt'a hund'aĉ'o, kiu pli simil'is el'uz'it'a'n skrap'tapiŝ'o'n. Sed mi est'is dank'a pro ĝi'a kompani'o. La hund'o akompan'is mi'n ĝis arb'ar'o, kie ĝi silent'e mal'aper'is.
#000270
Mi esper'is ating'i la ĉef'voj'o'n al la vilaĝ'o, sed tio ne okaz'is. Post long'eg'a temp'o mi re'kon'is la lok'o'n, en kiu mi trov'iĝ'is. Kun mal'ĝoj'o mi konstat'is, ke pro la mal'hel'o kaj la nebul'o, mi sen'sci'e est'is re'ven'ant'a al la for'las'it'a staci'dom'o. Evident'e, mi pied'ir'is en grand'a cirkl'o. Re'foj'e mi for'marŝ'is kaj persist'is dum pli'a hor'o aŭ du, sed por mi'a angor'o mi re'foj'e trov'iĝ'is en la apud'ec'o de la staci'dom'o. Ŝajn'is, ke mi ne pov'as eskap'i el tiu diabl'a cirkl'o. Tut'e el'ĉerp'it'a, mi sink'is sur staci'dom'a'n benk'o'n kaj konsider'is, kio'n mi pov'as far'i por el'ir'i el tiu situaci'o. Inter'temp'e, mi sent'is mal'sat'o'n, soif'o'n, mal'varm'o'n kaj mal'esper'o'n. Mi serĉ'is en mi'a valiz'o i'o'n por manĝ'i kaj trink'i, sed trov'is neni'o'n. Serĉ'ant'e, mi ne rimark'is – sed post'e konstat'is – ke el la valiz'o fal'is sur la plank'o'n leter'o kun mi'a nom'o kaj adres'o, kiu'n mi tiu'n maten'o'n per'poŝt'e ricev'is.
#000271
Tiam la ĉiel'o iom'et'e est'is hel'iĝ'int'a, kaj la nebul'o est'is for. Mi pov'is vid'i kelk'a'j'n stel'o'j'n de la Grand'a Urs'in'o. La Polus'a Stel'o ne est'is vid'ebl'a, sed mi pli-mal'pli diven'is, kie ĝi trov'iĝ'is, kaj decid'is sekv'i ĝi'n i'e'n ajn. Re'foj'e mi komenc'is marŝ'i.
#000272
Post pen'ig'e long'a temp'o, mi hav'is la impres'o'n, ke mi re'kon'as la pad'o'n, sur kiu mi est'is. Tem'is pri unu el la tiel nom'at'a'j „voj'o'j de la mal'sat'o”. Dum la katastrof'a'j jar'o'j de la Grand'a Mal'sat'o (1845-1850), kiam ĉirkaŭ 1,1 milion'o'j da irland'an'o'j mort'is kaj milion'o el'migr'is, lok'a'j aŭtoritat'o'j kaj kelk'a'j riĉ'a'j bien'ul'o'j ig'is la mizer'ul'o'j'n konstru'i ne'neces'a'j'n voj'o'j'n, mur'o'j'n kaj tur'o'j'n kontraŭ pag'o per bovl'o da sup'o aŭ kelk'a'j mon'er'o'j. Iu'j „voj'o'j de la mal'sat'o” konduk'is neni'e'n kaj fin'iĝ'is en la torf'ej'o'j aŭ en for'las'it'a kamp'ar'o. Sur tia voj'o mi trov'iĝ'is. Pro mi'a mal'trankvil'a kaj lac'a stat'o mi imag'is, ke la spirit'o'j de la mal'sat'a'j labor'ant'o'j plen'ig'as la lok'o'n kaj sekv'as mi'n, pet'ant'e manĝ'aĵ'o'n. Mi tim'is, ke mi delir'as, sed baldaŭ mi konvink'is mi'n, ke mi ne perd'is mi'a'n mens'a'n ekvilibr'o'n, malgraŭ mi'a el'ĉerp'iĝ'o kaj mal'sat'o.
#000273
Fin'fin'e, mi ek'vid'is elektr'a'j'n lum'o'j'n kaj re'kon'is, ke mi trov'iĝ'as en la vilaĝ'o. Ĵus kiam mi al'ven'is, halt'is grand'a kamion'o ĉe la kruc'voj'o, kiu divid'as la vilaĝ'o'n. Mi trov'is sufiĉ'e da energi'o por kur'i ĝis la pord'o de la vetur'il'o, kaj mi demand'is de la aŭt'ist'o, kie'n li vetur'as, kaj ĉu li permes'as, ke mi kun'vetur'u. Li respond'is, ke Galway est'as li'a cel'o kaj ke mi en'salt'u. Mi sent'is grand'eg'a'n sen'pez'iĝ'o'n, ĉar Clara, mi'a hejm'a urb'o, situ'as sur la ŝose'o inter Geashill kaj Galway.
#000274
Bedaŭr'ind'e, tio ne est'is la fin'o de mi'a mal'agrabl'a aventur'o. Je tag'mez'o fort'a frap'o sur mi'a pord'o vek'is mi'n. Mi el'lit'iĝ'is kaj mal'ferm'is la pord'o'n. Sur la sojl'o star'is du gardaí (polic'an'o'j). Ili demand'is, ĉu mi'a nom'o est'as A... K...
#000276
Mi jes'is, kaj ili postul'is, ke mi akompan'u ili'n al la polic'ej'o. Tie ili montr'is al mi la leter'o'n, kiu evident'e fal'is el mi'a valiz'o, kiam mi trov'iĝ'is en la for'las'it'a staci'dom'o.
#000277
Laŭ'ŝajn'e, dum la pas'int'a nokt'o iu vagabond'o est'is trov'it'a mort'int'a – supoz'ebl'e murd'it'a – en la proksim'ec'o de la staci'dom'o. Ili klar'ig'is, ke la ŝofor'o de la kamion'o – al kiu mi rakont'is sur'voj'e mi'a'n tiu'nokt'a'n spert'o'n – sci'is, ke mi est'is en la fer'voj'a dom'o. Pli'e, la trov'it'a leter'o est'as konfirm'o pri tio, kaj do mi est'as suspekt'ind'a kaj dev'as rest'i en la polic'ej'o dum la krim'esplor'o.
#000278
Feliĉ'e, la period'o de mi'a arest'o ne long'e daŭr'is. Iu najbar'o mi'a, kiu est'is sur la sam'a trajn'o kiel mi, atest'is, ke li vid'is mi'n, kiam mi en'vagon'iĝ'is en Dublino kaj serĉ'is sid'lok'o'n. Pri halt'o ĉe la antikv'a Geashill-halt'ej'o li sci'is neni'o'n. Li pli'e asert'is, ke tio ne ebl'as, ĉar neni'u trajn'o iam halt'as aŭ halt'os en Geashill. Do mi ne pov'is est'i tie kaj cert'e ne est'as implik'it'a en la afer'o. La polic'o akcept'is li'a'n atest'o'n, kaj mi est'is liber'ig'it'a.
#000279
La sekv'ant'a'n semajn'o'n mi est'is re'foj'e en Dublino. Mi demand'is ĉe la inform'ej'o en la staci'dom'o Heuston, ĉu trajn'o iam ajn halt'as en Geashill. La komiz'in'o respond'is, ke tiu nom'o ne aper'as sur la fer'voj'a map'o, nek en la hor'ar'o de la trajn'o'j. Se mi dub'as, mi demand'u de la staci'dom'estr'o en li'a ofic'ej'o sur la kaj'o 1. Tio'n mi far'is. La staci'dom'estr'o kap'ne'is. „Mi nask'iĝ'is en Portarlington, la halt'ej'o plej proksim'a al Geashill, kaj mi pov'as asert'i, ke eĉ dum la viv'o de mi'a patr'o neniu'j trajn'o'j halt'is tie. Ebl'e dum la temp'o de mi'a av'o la antikv'a staci'dom'o en Geashill est'is ankoraŭ uz'at'a. Pri tio mi ne est'as cert'a.”
#000280
Mi dir'is al li, ke antaŭ semajn'o la last'a trajn'o el Dublino ja halt'is en Geashill kaj mi fakt'e el'vagon'iĝ'is tie.
#000281
La staci'dom'estr'o rid'et'is. „Ne, ne, amik'o. Absolut'e ne. La Geashill-staci'dom'o ne plu est'as uz'ebl'a. La kaj'o est'is antaŭ'long'e mal'konstru'it'a, kaj se la fer'voj'a instanc'o intenc'us re'mal'ferm'i la staci'dom'o'n, est'us neces'e re'konstru'i la tut'a'n dom'o'n, instal'i signal'o'j'n kaj re'far'i la kaj'o'n. Neni'u pasaĝer'trajn'o halt'us, kie ne est'as kaj'o nek signal'o'j. Est'us tro danĝer'e. Mi pov'as cert'ig'i vi'n, ke vi erar'as. Cert'e vi cel'as halt'ej'o'n Portarlington aŭ Tullamore. Ver'ŝajn'e vi ne rimark'is la nom'o'n de la halt'ej'o.”
#000282
Turism'a migr'ad'o de la alban'o'j
#000284
Kvankam Albanio est'as ideal'a turism'ej'o, pro klimat'o, natur'o, temperatur'o kaj hom'gast'am'o, la turism'a industri'o ankoraŭ ne okup'as si'a'n ind'a'n lok'o'n en la land'a ekonomi'o. Kial do?
#000285
Ĉef'e pro la mal'bon'a infra'struktur'o kaj pro la mal'alt'a kvalit'o de la turism'a'j serv'o'j. Sam'e pro la relativ'e alt'a'j prez'o'j. Tiel dum 2004 Albanion vizit'is 370 000 ekster'land'a'j turist'o'j, precip'e alban'o'j loĝ'ant'a'j en Kosovo kaj Makedonio (tiel nom'at'a patriot'ism'a turism'o) kiu'j al'port'is en'tut'e 350 milion'o'j'n da eŭr'o'j. Al'ven'is ankaŭ ne'alban'o'j el divers'a'j land'o'j de Eŭrop'o, sed la pli'mult'o ven'is simpl'e pro sci'vol'o pri tiu iam tre izol'it'a regn'o. Ali'flank'e loĝ'ant'o'j de Albanio mem prefer'as turism'i ekster'land'e, precip'e tie kie oni akir'as en'ir'viz'o'j'n facil'manier'e: en Turki'o, Makedonio, Montenegro, Kroati'o, Tunizio, Egipti'o, Kubo, sed ankaŭ en Hispanio, Havajo k.s. En 2004 la alban'o'j el'spez'is tiu'cel'e 600 milion'o'j'n da eŭr'o'j, kre'ant'e tia'manier'e deficit'o'n je 250 milion'o'j al la ŝtat'a ekonomi'o.
#000286
Dum'e la najbar'o'j, apart'e Kroati'o, gajn'is sufiĉ'e mult'e da mon'o dank'e al turism'o. Kroati'o'n vizit'is 8,8 milion'o'j da turist'o'j, el'spez'ant'a'j 5,5 miliard'o'j'n da eŭr'o'j aŭ ĉirkaŭ 20 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o. Greki'o akcept'is 13 milion'o'j'n da turist'o'j kaj Turki'o 17,5 milion'o'j'n.
#000287
Laŭ spur'o'j de La Tri'a Vir'o
#000288
Oni oft'e pens'as pri Vieno lig'e kun la verk'ar'o de kompon'ist'o'j Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert kaj famili'o Strauss. Mult'a'j turist'o'j vizit'as la aŭstr'a'n ĉef'urb'o'n pro ĝi'a'j muzik'o kaj teatr'o'j, muze'o'j kaj park'o'j. Krom'e ankaŭ vigl'a'j film'am'ant'o'j pov'as vetur'i al Vieno por ek'kon'i la lok'o'j'n, kiu'j'n reĝisor'o Carol Reed uz'is por la film'o „The Third Man” (La tri'a vir'o, 1949) – ver'a majstr'o'verk'o kaj plej grand'a film'o iam ajn produkt'it'a de brit'a kompani'o. La scen'ar'o'n de la film'o verk'is Graham Greene.
#000289
Post la du'a mond'milit'o Vieno est'as konker'it'a de la nigr'a merkat'o. Komenc'e de la film'o oni aŭd'as la ek'tim'ig'a'n citr'o-muzik'o'n de Ant'o'n Kar'as, kiu rapid'e gvid'as la spekt'ant'o'j'n en la mond'o'n de malic'o, mensog'o'j kaj murd'o. Sed la film'o est'as ankaŭ gaj'a kaj sprit'a, popular'a, sed ankaŭ profund'a esplor'o de la moral'a elekt'o.
#000290
Neniam antaŭ'e aŭ post'e oni tiel real'ism'e pentr'is Vienon en film'o. Unu el la plej vid'ind'a'j lok'o'j tie est'as Riesenrad, la fam'kon'at'a gigant'a rad'o, kiu trov'iĝ'as en Prater-park'o. Ankaŭ nun el ties supr'o oni pov'as ĝu'i panoram'a'n vid'aĵ'o'n de la du'mil'jar'a urb'o. Harry Lim'e (aktor'o Orson Welles), protagonist'o en La tri'a vir'o, invit'as al Vieno si'a'n mal'nov'a'n amik'o'n Holly Martins (Joseph Cotton). Ili'a sol'a real'a renkont'o en la film'o okaz'as sur tiu gigant'a rad'o.
#000291
Ali'a grav'a lok'o en la film'o est'as la monument'o omaĝ'e al imperi'estr'o Jozefo la Du'a sur la sam'nom'a plac'o. „Baron'o” Kurtz, ruman'o Popescu kaj la mister'a Tri'a Vir'o port'is la korp'o'n de Harry preter la statu'o de imperi'estr'o. Harry hav'as apartament'o'n en la proksim'a palac'o Pallavicini, konstru'it'a en 18a jar'cent'o. Du gigant'a'j kariatid'o'j ankaŭ nun star'as ambaŭ'flank'e de la pord'o de Pallavicini. Tie oni pov'as vid'i ankaŭ la fenestr'o'n de la palac'o, tra kiu la pord'ist'o – sol'a atest'ant'o de la „akcident'o” – promes'as komunik'i la inform'o'n al Holly. Sed oni mort'ig'is la pord'ist'o'n antaŭ ol li pov'as plen'um'i tio'n.
#000292
Komenc'e de la film'o oni vid'as part'o'n de Zentralfriedhof (centr'a tomb'ej'o), kiu'n oni pov'as ating'i per long'a tram'vetur'o ek'de la urb'o'centr'o de Vieno. Zentralfriedhof hav'as tri milion'o'j'n da tomb'o'j, inkluziv'e tiu'j'n de mult'a'j fam'a'j kompon'ist'o'j. Post la du'a mond'milit'o ĝi situ'is en la inter'naci'a sektor'o (1945–1955), kiu'n dum la film'labor'o'j administr'is soldat'o'j el Sovetio, Uson'o, Briti'o kaj Franci'o.
#000293
La aŭtoritat'o'j permes'as la fos'ad'o'n de special'a tomb'o en la centr'a tomb'ej'o por la „funebr'a” ceremoni'o de la „mort'int'a” Harry Lim'e. Tie Holly Martins vid'as kiel li'a'j amik'o'j Kurtz kaj d-ro Winkel ĵet'as ter'o'n en la tomb'o'n. Tie ĉe'est'as ankaŭ Anna Schmidt, la amor'ant'in'o de Harry. Ankaŭ polic'ist'o'j, kiu'j esplor'is la krim'o'j'n de Lim'e kaj li'a band'o, observ'as la ceremoni'o'n. Post'e en la film'o Holly vid'as pruv'o'n pri la krim'o'j de si'a mal'nov'a amik'o, vizit'int'e mal'san'ul'ej'o'n kaj vid'int'e la sufer'ad'o'n de infan'o'j je mening'it'o, kiu'j'n oni pov'is kurac'i per penicilin'o. Kaj Lim'e ŝtel'is, dilu'is kaj vend'is tiu'n kurac'il'o'n, ricev'ant'e grand'a'n profit'o'n.
#000294
Ankaŭ kloak'a'j kanal'o'j de Vieno, kiu'j long'as en'tut'e 500 km, vizit'ind'as, ĉar ili est'as grav'a lok'o en la film'o. Ili est'as preskaŭ la sol'a part'o de Vieno, kiu ne est'is difekt'it'a dum la milit'o kaj est'is ideal'a lok'o por sekret'a'j vojaĝ'o'j. Lim'e plu viv'as (est'as ali'a membr'o de la band'o, kiu kuŝ'as en la ĉerk'o komenc'e de la film'o) kaj uz'as la kloak'o'j'n por frekvent'i la soveti'an kaj inter'naci'a'n sektor'o'j'n. Ĝust'e en la kloak'a kanal'o Martins mort'paf'as Lim'e fin'e de la film'o.
#000295
Est'as muze'o pri la film'o en Pressgasse 25 en Vieno. Tie oni pov'as vid'i grand'a'n kvant'o'n da afiŝ'o'j en mult'a'j lingv'o'j, per kiu'j oni reklam'is ĝi'n.
#000296
Est'is nur tri vort'o'j, kiu'j'n li rev'is aŭd'i, kaj nur de unu person'o. Sed eĉ la vesper'a vent'o ne blov'us la vort'o'j'n en li'a direkt'o, kiam li sol'ec'e promen'is. Kie'n li ir'is? Neni'u sci'is. Plej'ebl'e ankaŭ li ne sci'is, ĉar li'a mien'o montr'is, ke li ne hav'as cel'o'n. Sed cert'e li vol'is ir'i for de iu ajn hom'o, kaj jam post 30 minut'o'j de sen'cel'a promen'o li sukces'is. Li ek'vid'is bel'e freŝ'a'j'n roz'o'j'n, sed nun ne pov'is renkont'i ili'n kun la rid'et'o, kun kiu hom'o'j kutim'e renkont'as roz'o'n. Ŝajn'as, ke ili nur profund'ig'as li'a'n sol'ec'o'n.
#000297
Hom'o'j ĉiam dezir'as pluk'i kaj met'i ili'n en la man'o'j'n de iu'j kiel demonstraci'o de am'o. Sed nun li ne pov'is far'i tio'n. Mult'foj'e li jam dir'is al ŝi, kiel li sent'as. Li jam esprim'is si'a'n esper'o'n, ke ili pov'os kun'est'i dum jar'mil'o'j. Tiu bel'ul'in'o, kvazaŭ ŝi posed'us la tut'a'n pov'o'n dikt'i li'a'n sort'o'n, nur foj'foj'e dir'is, ke ŝi bezon'as temp'o'n por pri'pens'i la afer'o'n. Ĉu mank'as al ŝi kor'o? Kiel ŝi ne pov'as sent'i la trem'o'n kaj dolor'o'n en li'a kor'o? Kial ŝi ne sci'as, ke tia prokrast'o mort'ig'as hom'o'n tre rapid'e? Est'us bon'a nov'aĵ'o por li, se ŝi reciprok'us li'a'n sent'o'n eĉ unu'procent'e. Sed ŝi sent'is neni'o'n kaj ĉiam dir'is al li, ke li iom atend'u kaj esper'u.
#000298
Li klin'is si'n por pluk'i roz'o'n, kiu'n li neniam pov'os met'i en la man'o'n dezir'at'a'n.
#000299
Li memor'is tiu'n lud'o'n, per kiu oni pov'as esplor'i pri am'o. Tio est'as tro superstiĉ'a kaj naiv'a. Li ne kred'is al ŝanc'o aŭ al iu ajn afer'o, kiu'n oni ne pov'as kalkul'i per matematik'a preciz'ec'o. Kaj tia est'as am'o. Se li pov'us tiel kalkul'i am'a'n sent'o'n, li ne hav'us tiom da zorg'o'j, li nur kalkul'us kaj tuj sci'us la el'ir'ej'o'n el tia situaci'o. Sed nun li, pro mank'o de ali'a manier'o solv'i la problem'o'n, decid'is esplor'i la sent'o'n de la bel'ul'in'o per la lud'o, kiu ĝis nun est'is al li sen'senc'aĵ'o.
#000300
La roz'o hav'is mult'a'j'n petal'o'j'n, kaj li sci'is, ke la last'a est'as tre grav'a, ĉar tiu determin'os li'a'n sort'o'n rilat'e la afer'o'n. Dir'ad'i „ŝi mi'n am'as” kaj „ŝi ne am'as mi'n”, de'ŝir'ant'e unu petal'o'n dum ĉiu dir'o. Tio est'as sen'senc'aĵ'o! Li for'ĵet'is la roz'o'n rezign'e kaj serĉ'is konsol'o'n sub iu arb'o, sed la arb'o propon'is neni'o'n, ĉar tut'e mank'is al ĝi foli'o'j. Tamen ne neces'is ben'o de ombr'o en tiu temp'o, ĉar jam vesper'iĝ'is, kaj la sun'o jam ek'ripoz'is en la patr'in'ec'a sin'o de la horizont'o. Tamen, li sid'iĝ'is sub ĝi kaj ripoz'ig'is si'a'n dors'o'n kontraŭ ĝi kaj ferm'is si'a'j'n okul'o'j'n. Tio tut'e ne help'is. Li ne pov'is el'pens'i bon'a'n solv'o'n al si'a problem'o. Ebl'e tiu lud'o help'us, sed li ne vol'is re'ir'i por trov'i la for'ĵet'it'a'n roz'o'n.
#000301
Kun la okul'o'j ankoraŭ ferm'it'a'j, li star'iĝ'is kaj per'man'e sent'is la trunk'o'n de la arb'o. Laŭ la sent'o, la arb'o jam perd'is la last'a'n foli'o'n ebl'e antaŭ tri jar'o'j, sed ĝi ankoraŭ hav'as branĉ'o'j'n. Ankaŭ li trov'is, ke la arb'o ne est'as tre alt'a. Ebl'e per tio li pov'as diven'i si'a'n sort'o'n. Li prov'os ...
#000302
Nun li ne bezon'is, ke oni dir'u al li, ke li est'as frenez'a. Li mem sci'is, ke li jam perd'is la kapabl'o'n rezon'i aŭ pens'i normal'e, sed li jam ne pov'is ag'i ali'e. Li de'ŝir'is ali'a'n branĉ'o'n: „Ŝi am'as mi'n.”
#000304
Li ek'plor'is. Li ne sci'is, kiom da branĉ'o'j rest'is, kaj nun la lud'o far'iĝ'is danĝer'a, ĉar la branĉ'o'j dum ĉiu de'ŝir'o preskaŭ vund'is li'n. Fin'e li trov'is, ke li'a man'o pov'is tuŝ'i nur unu rest'ant'a'n branĉ'o'n. Li jam pens'is pri tio, ke ŝanc'o neniam favor'os li'n. Li ne lud'os la lud'o'n. Nu, li de'ŝir'is la last'a'n branĉ'o'n kun la dir'o, kiu eskap'is el li'a buŝ'o nur kiel profund'a ĝem'o, kaj en absolut'a mal'esper'o li tut'e ne sci'is, ke la last'a branĉ'o est'is akompan'at'a de grand'a branĉ'o, kiu jam mult'a'j'n jar'o'j'n pend'is sur ali'a najbar'a arb'o, kaj la cel'o de la mal'ben'ind'a branĉ'o est'is li'a kap'o.
#000305
Tiu'n sam'a'n vesper'o'n la bel'ul'in'o ord'ig'is afer'o'j'n en si'a et'a salon'o. La nokt'o est'is tre profund'a, kaj oni hav'is la pens'o'n, ke la sun'o ne lev'iĝ'os dum jar'cent'o. Ankaŭ pluv'is.
#000306
Li aper'is en la en'ir'ej'o de la loĝ'ej'o de la knab'in'o, kiu'n li am'is kun ekstrem'a am'o. Ŝajn'is, ke li nun jam trov'is manier'o'n solv'i la problem'o'n kaj trov'is, kio'n dir'i por ig'i ŝi'n deklar'i si'a'n am'o'n al li. Li nun ne plor'is, sed li'a mal'ĝoj'o est'is eĉ pli evident'a ol antaŭ'e. Li la freŝ'a'j'n roz'o'j'n en si'a'j man'o'j don'os al ŝi kaj dir'os, ke ili sign'as li'a'n am'o'n al ŝi. Kiam ŝi turn'is si'n en li'a direkt'o, li tuj genu'iĝ'is kaj, lev'int'e la roz'o'j'n, li solen'e dir'is: „Bon'vol'u dir'i al mi nun, kiel vi sent'as pri mi, mi'a pacienc'o el'ĉerp'iĝ'is, kaj mi rapid'e mort'as.”
#000307
„Kio? Ĉu vi est'as lac'a?”
#000309
Kio'n li sol'e far'is tie? Kiel tio okaz'is?
#000311
La bel'ul'in'o klin'iĝ'is kaj ek'plor'is. Tiu'moment'e li rigard'is la roz'o'j'n en si'a'j man'o'j kaj trov'is, ke ili est'is sen'viv'a'j. „Ho ve! Neni'u ricev'os ili'n. Kaj kiel mi ne tuj sci'is, ke ili velk'is? Pardon'u!” Nun plor'ant'e laŭt'e, la bel'ul'in'o star'iĝ'is kaj ek'promen'is en li'a direkt'o, sed montr'iĝ'is, ke ŝi tut'e ne vid'as li'n.
#000312
Unu'a fotograf'aĵ'o de ekster'sun'sistem'a planed'o
#000314
„Ni'a'j nov'a'j bild'o'j montr'as konvink'e, ke tiu ver'e est'as planed'o, la unu'a planed'o ekster ni'a sun'sistem'o, kiu est'is bild'ig'it'a”, asert'as Gael Chauvin, skip'estr'o kaj astronom'o de la Eŭrop'a Sud'a Observatori'o (ESO).
#000315
2M1207b est'as la nom'o de la unu'a rekt'e observ'it'a planed'o ekster ni'a sun'sistem'o. Nov'a'j bild'o'j, far'it'a'j dum februar'o kaj mart'o de ĉi tiu jar'o, fin'fin'e konklud'is disput'o'n inter astronom'o'j, disput'o kiu daŭr'is proksim'um'e unu jar'o'n. Benjamin Zuckermann, team'an'o kaj profesor'o de fizik'o kaj astronomi'o, dir'is, ke li est'as „pli ol 99 %” cert'a pri la el'trov'o. Bild'o far'it'a dum april'o 2004, montr'is mal'fort'a'n, ruĝ'a'n makul'o'n apud brun'a nan'o (vd. termin'ar'o'n fin'e) lok'it'a proksim'um'e 200 lum'jar'o'j'n for. La objekt'o bril'as proksim'um'e 100-obl'e pli mal'fort'e ol la apud'a brun'a nan'o. Sed tiu'temp'e la preciz'a natur'o de la objekt'o est'is mal'cert'a.
#000316
Nov'a'j analiz'o'j, uz'ant'e spektr'o'skopi'a'j'n metod'o'j'n, nun cert'ig'is, ke 2M1207b fakt'e est'as planed'o. Fort'a sign'o de akv'o est'as vid'ebl'a en la spektr'o, grav'a indik'o, ke la objekt'o est'as mal'varm'a. La relativ'e mal'alt'a temperatur'o, de proksim'um'e 976oC, indik'as, ke la objekt'o ne pov'as est'i stel'o. Tamen, kelk'a'j astronom'o'j menci'is, ke la nask'iĝ'o de la objekt'o est'is ne'kutim'a por planed'o'j. Laŭ ili'a'j opini'o'j, 2M1207b form'iĝ'is, sam'kiel la stel'o'j, per gravit'a kolaps'o de kosm'a nebul'o.
#000317
La planed'o trov'iĝ'as en la konstelaci'o Hidr'o kaj pez'as kvin'obl'e pli ol la planed'o Jupiter'o. Ĝi rotaci'as ĉirkaŭ la brun'a nan'o je 55-obl'a sun-mond'a distanc'o. La nov'a'j observ'ad'o'j ankaŭ montr'is, ke la planed'o kaj la brun'a nan'o mov'iĝ'is kun'e, tiel konfirm'ant'e, ke ili est'as lig'it'a'j per gravit'o. La taks'it'a period'o de rivolu'o de la planed'o est'as proksim'um'e 2500 jar'o'j. Pro tiu kaŭz'o ne jam ebl'is observ'i la mov'ad'o'n de la planed'o mem. Uz'ant'e la nun'a'n teknik'a'n skip'o'n, kelk'a'j jar'dek'o'j de observ'ad'o'j est'us neces'a'j.
#000318
La unu'a ekster'sun'sistem'a planed'o est'is el'trov'it'a jam antaŭ dek jar'o'j, en 1995. Ek'de tiam la list'o de tiel nom'at'a'j ekzo'planed'o'j kresk'is ĝis pli ol 150 kandidat'o'j. Ĝis nun la ekzist'o de planed'o'j ekster ni'a sun'sistem'o est'is pruv'at'a per mal'rekt'a'j metod'o'j. La planed'a gravit'o trans'lok'as tie'n re'e'n la centr'a'n stel'o'n iom'et'e, tiel kaŭz'ant'e kolor'a'n fluktu'ad'o'n de la stel'a lum'o. La mezur'ad'o de tiu fluktu'ad'o ebl'ig'as dedukt'o'n pri la atribut'o de la planed'o. Ali'a aplik'at'a metod'o est'as la mezur'ad'o de la mal'hel'iĝ'o de la stel'o, kiam la planed'o pas'as antaŭ ĝi. Kontraŭ'e, la rekt'a observ'ad'o de ekzo'planed'o'j est'as eg'e mal'facil'a afer'o: oft'e la bril'o de la centr'a stel'o kaŝ'as la mal'fort'a'n planed'a'n lum'o'n. Tamen, por sci'i pli pri la kemi'a konsist'o de la planed'o, tiu rekt'a observ'ad'o est'as nepr'e neces'a.
#000319
La team'o uz'is unu el la kvar „tre larĝ'a'j'n teleskop'o'j'n” (nom'it'a'j „VLT”, very larg'e telescope) de ESO sur mont'o Cerro Paranal en Ĉilio. La diametr'e 8,2-metr'a teleskop'a ĉef'spegul'o est'as ekip'it'a kun adapt'ebl'a optik'a sistem'o. Tiu sistem'o kompens'as la perturb'a'n efik'o'n de la ter'a atmosfer'o, pli'bon'ig'ant'e la kvalit'o'n de la observ'ad'o tiel, ke eĉ la mal'fort'a ekzo'planed'a lum'o est'is vid'ebl'a.
#000320
Ĉu planed'o aŭ brun'a nan'o?
#000321
Oni pov'as konsider'i brun'a'j'n nan'o'j'n iel „sen'sukces'a'j” stel'o'j, ĉar ili ne posed'as sufiĉ'e da mas'o por ek'ig'i plen'a'n nukle'a'n fuzi'o'n. Tial ili okup'as apart'a'n rang'o'n inter planed'o'j kaj stel'o'j: tro pez'a'j por est'i planed'o, tro mal'pez'a'j por est'i stel'o. La lim'o inter gigant'a'j planed'o'j kaj brun'a'j nan'o'j est'as ankoraŭ pri'disput'at'a. Por klasifik'i objekt'o'n planed'a, ĝi'a mas'o dev'as est'i sufiĉ'e mal'grand'a. Laŭ la difin'o de la Inter'naci'a Astronomi'a Uni'o, brun'a'j nan'o'j dev'as hav'i almenaŭ 13,6 MJup (jupiter'a'j'n mas'o'j'n), kiu est'as la minimum'a mas'o por fuzi'i deŭteri'o'n.
#000322
Laŭ tiu difin'o, objekt'o 2M1207b (kvin MJup) est'as planed'o. Dum si'a'j serĉ'ad'o'j de ekzo'planed'o'j, la sam'a team'o el'trov'is ankaŭ objekt'o'n ĉe la stel'o AB Pictoris. Ĉar la mas'o de tiu objekt'o est'is determin'it'a inter 13 kaj 14 MJup, ĝi'a status'o est'as ne ankoraŭ klar'ig'it'a. Ankaŭ german'a team'o, estr'at'a de Ralph Neuhäuser de la Universitat'o Jen'a, el'trov'is ekzo'planed'a'n kandidat'o'n dum 2004. Tiu objekt'o orbit'as jun'a'n stel'o'n en la konstelaci'o Lup'o, je 400 ĝis 500 lum'jar'o'j for, nom'it'a'n GQ Lup'i. Tiu kandidat'o posed'as inter 1 kaj 42 MJup. Pro tiu grand'a mal'cert'ec'o de la mas'o ankoraŭ ne ebl'is konfirm'i la ver'a'n natur'o'n de GQ Lup'i kaj pli'a'j esplor'o'j est'as neces'a'j.
#000323
La serĉ'ad'o'n pri ekzo'planed'o'j oni daŭr'ig'as kun fervor'o. La last'a'j el'trov'o'j montr'as la aktiv'ec'o'n de tiu astronomi'a fak'o. Anne-Marie Lag'rang'e, team'an'o el la Grenobl'a Observatori'o en Franci'o resum'as la signif'o'n: „Ni'a el'trov'o reprezent'as unu'a'n paŝ'o'n al unu el la plej grav'a'j cel'o'j de modern'a astr'o'fizik'o: karakteriz'i la fizik'a'n struktur'o'n kaj kemi'a'n konsist'o'n de gigant'a'j kaj, fin'e, ter'simil'a'j planed'o'j”. Cert'e ni pov'as atend'i ali'a'j'n ekscit'ig'a'j'n el'trov'o'j'n dum la est'ont'a'j jar'o'j.
#000324
Stel'o: Varm'eg'a, gas'a, kosm'a objekt'o, kiu gener'as energi'o'n per nukle'a fuzi'o, tiel radi'ant'e lum'o'n (ni'a sun'o est'as stel'o).
#000325
Planed'o: Kosm'a objekt'o, kiu rivolu'as ĉirkaŭ centr'a stel'o aŭ brun'a nan'o. Planed'o'j ne gener'as energi'o'n per fuzi'o kaj ne radi'as vid'ebl'a'n lum'o'n per si mem (ni'a mond'o est'as planed'o). Ili reflekt'as la lum'o'n de la centr'a stel'o.
#000326
Brun'a nan'o: Gas'a objekt'o ne sufiĉ'e pez'a kaj varm'eg'a por ek'ig'i plen'a'n nukle'a'n fuzi'o'n. Kelk'a'j, tamen, pov'as fuzi'i deŭteri'o'n (pez'a'n hidrogen'o'n).
#000327
Ekzo'planed'o: Planed'o ekster ni'a sun'sistem'o. Ĝi ne rivolu'as ĉirkaŭ ni'a sun'o, sed ĉirkaŭ ali'a stel'o.
#000328
Jugoslavio inter'konsent'is pri land'lim'o'j kun Italio, per kio preciz'e est'is difin'it'a ankaŭ la mar'a lim'o en Adriatik'o. Oni difin'is punkt'o'n M5, kie inter'tuŝ'iĝ'is lini'o inter ter'a lim'punkt'o kaj la inter'naci'a mar'o. Kiam dis'fal'is Jugoslavio, okaz'is princip'a inter'konsent'o inter Sloveni'o kaj Kroati'o, ke la lim'o'j inter ili rest'u tiu'j, kiu'j est'is en'e de Jugoslavio, sed neni'u tuŝ'is la demand'o'n pri la mar'a lim'o.
#000329
Laŭ la inter'naci'a mar-kod'o la sloven'a mar'lim'o kun Italio est'as la iam'a jugoslav-ital'a mar'lim'o. Sed kun Kroati'o la mar'lini'o dev'us ir'i mez'e de golf'o du'on'e kroat'a kaj du'on'e sloven'a. Tia'manier'e la sloven'a mar'o est'us tri'angul'et'o, kiu ne ating'us la inter'naci'a'n mar'o'n, ferm'it'a unu'flank'e per la lim'o kun Italio kaj ali'flank'e per la lim'o kun Kroati'o.
#000330
Ĉar Sloveni'o dev'as kalkul'i kun eventual'a dis'fal'o de Eŭrop'a Uni'o kaj kun la ebl'o, ke ĝi de'nov'e est'us tut'e suveren'a ŝtat'o sen el'ir'o al la inter'naci'a mar'o, ĝi vol'as inter'konsent'i kun Kroati'o pri sloven'a koridor'o, per kiu ebl'us navig'i al la sloven'a haven'o Koper, sen pet'i permes'o'n de Kroati'o aŭ Italio (kiel Franci'o aprob'is koridor'o'n al Monak'o).
#000331
En 2003 la kroat'a parlament'o proklam'is ekologi'ŝirm'a'n mar'a'n zon'o'n, kiu pli'vast'ig'as la mar'kompetent'o'j'n de la kroat'a polic'o je pli'a tri'dek'o da kilo'metr'o'j en la inter'naci'a mar'o. Tiu ĉi leĝ'o ne deklar'is, ke Kroati'o al'propr'ig'is pli'a'n mar'teritori'o'n; simpl'e ke ĝi decid'is ek'zorg'i pri ekologi'a'j mar'problem'o'j sur pli vast'a are'o. Praktik'e la decid'o signif'as, ke nun la kroat'a ekologi'a zon'o en'hav'as ankaŭ la tut'a'n sloven'a'n mar'teritori'o'n.
#000332
La proklam'o kaŭz'is grand'a'n ekscit'o'n en Sloveni'o. Komenc'e de oktobr'o 2005 la sloven'a parlament'o si'a'vic'e akcept'is leĝ'o'n pri ekologi'a ŝirm'zon'o, kio pli'vast'ig'is la kompetent'o'j'n ankaŭ de ĝi'a polic'o. Tio signif'as, ke sloven'o'j ekologi'e respond'ec'us pri iom da kroat'a mar'teritori'o.
#000333
Re'ag'e ekscit'iĝ'is kroat'o'j, kies parlament'o deklar'is la sloven'a'n leĝ'o'n sen'valor'a. Sam'tag'e la kroat'a ministr'in'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Kol'ind'a Grabar-Kitarović send'is leter'o'n al si'a sloven'a sam'rang'ul'o, Dimitrije Rupel, propon'ant'e, ke inter'naci'a kaj neŭtral'a tribunal'o decid'u la afer'o'n.
#000334
Sed sloven'o'j ne ŝat'as tiu'n solv'o'n, kiu pov'us est'i mal'avantaĝ'a por ili. Ili insist'as pri jam ating'it'a inter'konsent'o pri mar'koridor'o el la jar'o 2002 inter la tiam'a'j reg'ist'ar'o'j. Tiu'n inter'konsent'o'n akcept'is kaj ratif'is la sloven'a parlament'o, sed la kroat'a ne ratif'is ĝi'n, kaj tial ĝi neniam ek'valid'is.
#000335
Ali'flank'e la sloven'o'j vol'as „komerc'i” pri la afer'o. Ili pret'us don'i du mal'grand'a'j'n sur'ter'a'j'n teritori'o'j'n al kroat'o'j kontraŭ mar'koridor'o. Kroat'a'j politik'ist'o'j sci'as, pri kio tem'as, sed neni'u reg'ant'a parti'o post 2002 kuraĝ'is propon'i tiel „for'don'i” la propr'a'n teritori'o'n, tim'ant'e la politik'a'j'n risk'o'j'n.
#000336
Tamen la kroat'o'j tim'as, ke, kiam Kroati'o kiel definitiv'a kandidat'o por EU-membr'iĝ'o komenc'os detal'e inter'trakt'i kun la uni'o, Sloveni'o – jam membr'o de la 25-ŝtat'a uni'o – ebl'e negativ'e influ'os la diskut'o'j'n. Tiel rest'as situaci'o, kiu est'ig'as mal'amik'ec'o'n inter du najbar'a'j ŝtat'o'j kaj mal'util'as al ambaŭ.
#000337
Pas'int'jar'e kraŝ'is en Litovio 50 km for de Kaunas rus'a ĉas'aviad'il'o de la mark'o Su-27. La pilot'o, 36-jar'aĝ'a Valeri'j Trojanov, si'n sav'is, kiam ne plu rest'is brul'aĵ'o kaj akcident'o ne'evit'ebl'is. Trojanov est'is arest'it'a pro delikt'o kontraŭ la regul'ar'o pri inter'naci'a'j flug'o'j, sed post du semajn'o'j da enket'o'j liber'ig'it'a.
#000338
La aper'o de rus'a aviad'il'o, ekip'it'a per kvar raket'o'j kaj unu kanon'o, sur la teritori'o de membr'o'ŝtat'o de Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o (NATO), ŝok'is estr'o'j'n kaj de Litovio kaj de NATO mem. Unu'e, post zorg'a'j esplor'o'j ĉe la akcident'ej'o, kie est'is trov'it'a inter la romp'it'aĵ'o'j sekret'a instal'aĵ'o pri re'kon'o de milit'a'j aviad'il'o'j, la instanc'o'j kred'is, ke tem'as pri test'o flank'e de la rus'o'j por esplor'i la defend'o-pret'ec'o'n de litovaj kaj ali'a'j ĉas'aviad'il'o'j.
#000339
Post'e est'is decid'it'e, ke la rus'a ĉas'aviad'il'o el'aer'iĝ'is pro pilot'a erar'o: esplor'ad'o de la t.n. „nigr'a kest'o” indik'is, ke la maŝin'o est'is teknik'e sen'riproĉ'a, tamen antaŭ la flug'o ne est'is sufiĉ'e inspekt'it'a. Ŝajn'as, laŭ rus'a'j oficir'o'j, ke la aviad'il'o kun ses ali'a'j for'las'is baz'o'n apud Sankt-Peterburgo, rond'um'is super la mar'o apud la dan'a insul'o Bornholm sed, anstataŭ re'ven'i kun la ali'a'j al Kaliningrado, de'flank'iĝ'is kaj trov'iĝ'is super Litovio.
#000340
La okaz'int'aĵ'o por litovaj aŭtoritat'ul'o'j al'trud'as la esper'o'n, ke Rusio analiz'os la incident'o'n kaj est'ont'e elimin'os ŝtat'lim'a'j'n delikt'o'j'n tia'j'n. Sam'temp'e politik'ist'o'j ek'zorg'os pri la neces'o fort'ig'i la defend'ebl'o'n de la aer'o super la balt'a'j ŝtat'o'j: pro tio ili diskut'os kun gvid'ant'o'j de NATO kaj de Rusio.
#000341
Ek'is ankaŭ ide'o'j pri la sen'arm'ig'o de la kaliningrada enklav'o, et'a sed fort'e arme'plen'a rus'a teritori'o.
#000342
La plej popular'a libr'o de la last'a'j jar'o'j
#000343
Ŝajn'as, ke tut'e antaŭ ne'long'e mi pri'labor'is la du'a'n el'don'o'n de Vojaĝ'o en Esperant'o-land'o por la ret'katalog'o Trov'ant'o de Inter'naci'a Esperant'o-Muze'o en Vieno. Kaj jen ĝi el'ĉerp'iĝ'is, kaj jam aper'is la tri'a el'don'o, en pli grand'a format'o, rapid'e vend'iĝ'ant'a.
#000344
Krom la montr'ad'o de la util'o de Esperant'o, montr'iĝ'as ankaŭ indik'o'j pri pas'int'a'j organiz'a'j problem'o'j, ekzempl'e en la artikol'o de Sergej Kuznecov Danĝer'a libr'o pri danĝer'a lingv'o (pri la sekv'o'j en Rusio de la histori'a stud'o de Ulrich Lins).
#000346
La Esperant'o-muze'o de Vieno aper'as per artikol'o el la jar'o 1992, sed kun long'a aktual'ig'a koment'o pri la ret'katalog'o. Kompren'ebl'e, ankoraŭ ne ebl'is montr'i bild'o'j'n pri la nov'a ekspozici'o en la palac'o Mollard (strat'o Herrengasse 9, do ne plu en Hofburg), ĉar la trans'lok'iĝ'o okaz'is nur somer'e de la jar'o 2005, post la aper'o de la libr'o, kaj la ekspozici'o eĉ fin'e de septembr'o ne est'is pret'a. Tio rest'as task'o por la kvar'a el'don'o.
#000347
Ankaŭ praktik'a'j konsil'o'j trov'iĝ'as en la libr'o, ekzempl'e, kio'n far'i, por ke la kontakt'o kun nov'a'j plum'amik'o'j bon'e evolu'u (konsil'o'j de Marjorie Boulton), kaj en'konduk'o en Inter'ret'o'n. Est'is ĉarm'a ide'o de la kompil'int'o skrib'i koment'o'j'n kiel anonc'o'j'n por fikci'a Esperant'o-klub'o.
#000348
La libr'o taŭg'as kaj por unu'op'a leg'ad'o kaj kiel baz'o por kurs'o de progres'int'o'j (la uz'ant'o'j jam reg'u la gramatik'o'n kaj baz'a'n vort'proviz'o'n). Evit'ant'e tro da neolog'ism'o'j, ĝi konsider'ind'e pli'grand'ig'as la vort'proviz'o'n de la leg'ant'o. Eĉ spert'a'j esperant'ist'o'j cert'e trov'os en la libr'o i'o'n nov'a'n.
#000349
Se oni vol'as distr'iĝ'i, sufiĉ'as leg'i la tekst'o'j'n kaj la koment'o'j'n. Sed se oni vol'as ver'e lern'i mult'o'n pri la Esperant'o-kultur'o, neces'as leg'i ĉiu'j'n not'o'j'n. Nur stud'int'e atent'e la not'o'j'n, oni kapabl'as respond'i al ĉiu'j demand'o'j je la fin'o de la lecion'o'j.
#000350
Ni leg'as MONATOn por inform'iĝ'i pri ali'a'j land'o'j kaj kultur'o'j, do bon'vol'u ne supoz'i, ke ni jam sci'as pri ili.
#000354
Nazi'a influ'o kaj german'a ekspansi'o
#000355
Gerrit Berveling en la artikol'o Ni'a est'ont'a Eŭrop'o ..., MONATO 2005/9, p. 8, rakont'as pri ĉikan'o'j far'e de german'a'j kaj pol'a'j dogan'ist'o'j kontraŭ instru'ist'o'j parol'ant'a'j pri ras'ism'o. Est'as ebl'e, ke tiu'j dogan'ist'o'j ag'is sub nazi'a influ'o. Laŭ la dan'a libr'o Blod og Ære (Sang'o kaj honor'o) de Ol'e Linboe kaj laŭ mi'a spert'o trov'iĝ'as mult'a'j nazi'o'j en polic'a'j instanc'o'j. Aboutaleb ne mal'prav'as. Mi kuraĝ'as dir'i pli: Kresk'ant'a influ'o de nazi'o'j pov'os kaŭz'i real'a'n katastrof'o'n en Eŭrop'o.
#000356
La german'a popol'o sub la gvid'ad'o de Adolf Hitler spert'is la plej grand'a'n katastrof'o'n en si'a tut'a histori'o. Hitler asert'is, ke la ŝtat'o kre'it'a de li daŭr'os 1000 jar'o'j'n, sed ĝi daŭr'is 12 jar'o'j'n kaj sekv'is nul'ig'o de 1100-jar'a german'a ekspansi'o orient'e'n. La german'a ekspansi'o ne nur est'is milit'ad'a, sed ĉef'e ekonomi'a, kultur'a kaj demografi'a. La streb'o de german'a influ'o ampleks'is centr'a'n kaj orient'a'n Eŭrop'o'n kaj krom'e grand'a'n part'o'n de Azi'o. La german'a lingv'o nom'iĝ'is „Esperant'o de slav'o'j”. Ind'os pri'lum'i la influ'o'n de nazi'ism'o al la mult'etn'a'j soci'o'j en orient'a Eŭrop'o.
#000357
Ni lern'u de la histori'o, ni ne fals'u ĝi'n.
#000358
Protest'is ge'jun'ul'o'j en Litovio kontraŭ la intenc'o'j vend'i akci'o'j'n de la plej grand'a naft'o-kompani'o (Mazeikiu naft'a) en la balt'a'j ŝtat'o'j al rus'a kompani'o.
#000359
Antaŭ la labor'ej'o de la ĉef'ministr'o Algirdas Brazauskas prezent'is si'n ge'jun'ul'o'j vest'it'a'j en uniform'o'j el la sovetia epok'o. Al'ven'int'e per mal'nov'a kaj iam prestiĝ'a rus'a aŭtomobil'o Volg'a, du soveti'ec'a'j aŭtoritat'ul'o'j deklar'is, ke ili aĉet'os ne nur petrol'a'n uzin'o'n en Mazeikiai, sed ankaŭ kastel'o'j'n kaj la katedral'a'n plac'o'n en Vilniuso. Post'e ili port'is „honor'a'n leter'o'n” pri inter'popol'a amik'ec'o – dum la sovetia period'o la plej honor'a dank'esprim'o – al la reg'ist'ar'o.
#000360
La organiz'ant'o'j intenc'e elekt'is tia'n protest'o'n. Ili mal'trankvil'iĝ'as pri la cinik'ec'o de la reg'ist'ar'o, kiu sen'kaŝ'e protekt'as kompani'o'j'n kaj ili'n privat'ig'as per rus'a kapital'o.
#000361
Litovio vol'as rest'i nukle-energi'a ŝtat'o
#000362
An'iĝ'ant'e al Eŭrop'a Uni'o (EU), Litovio akcept'is la dev'o'n ferm'i si'a'n nukle'a'n central'o'n en Ignalina, kie funkci'is du Ĉernobil-tip'a'j reaktor'o'j. La unu'a reaktor'o, taks'it'a mal'sekur'a, est'is ferm'it'a fin'e de la jar'o 2004. La du'a est'as ferm'ot'a fin'e de 2009. Tamen Litovio ne vol'as tiel facil'e rezign'i pri si'a nukle'a praktik'o.
#000363
58 el 141 litovaj parlament'an'o'j, reprezent'ant'a'j preskaŭ ĉiu'j'n parlament'a'j'n frakci'o'j'n, akcept'is la ide'o'n pri pli'long'ig'o de la funkci'ad'o de la du'a reaktor'o kaj pri evolu'o de nukle'a energi'o. Politik'ist'o'j opini'as, ke nun est'as tre favor'a situaci'o por tia'j debat'o'j inter Litovio kaj EU: la prez'o de petrol'o kaj sekv'e de fuel'o'j alt'iĝ'as. Ili'a'opini'e, last'a'temp'e EU mem iĝ'is pli favor'a al nukle'a energi'o: mal'nov'a'j central'o'j modern'iĝ'as aŭ est'os konstru'at'a'j nov'a'j. Krom'e inter'naci'a'j spert'ul'o'j konfirm'is, ke la central'o de Ignalina est'as sufiĉ'e sekur'a.
#000364
En si'a rezoluci'o la parlament'o propon'is al la reg'ist'ar'o akcept'i „konkret'a'j'n decid'o'j'n” pri ferm'o de nukle'a central'o kaj pri konstru'o de nov'a central'o, kiu est'u pret'a en 2015-2017. Parlament'an'o'j ankaŭ instig'is la reg'ist'ar'o'n pri'labor'i program'o'n pri la evolu'ig'o de nukle'a energi'o en Litovio, en kiu est'u fiks'it'a'j princip'o'j de la konstru'ad'o de nov'a nukle'a central'o, ĝi'a'j financ'a'j kondiĉ'o'j kaj postul'o'j por eventual'a'j invest'ant'o'j kaj produkt'ant'o'j.
#000365
Antaŭ'e Algirdas Brazauskas, la ĉef'ministr'o de Litovio, ide'o'j'n pri nov'a reaktor'o kaj est'ont'ec'o de la land'o kiel nukle'a ŝtat'o nom'is van'a'j. Tamen nun li ordon'is prepar'i jur'a'n, ekonomi'a'n kaj financ'a'n fundament'o'j'n por al'log'i invest'ant'o'j'n. Pri neces'o de nov'a nukle'a central'o atent'ig'is ankaŭ la ĉef'ministr'o'j de Latvi'o kaj Estoni'o.
#000366
Tamen spert'ul'o'j avert'is, ke konstru'ad'o de nov'a nukle'a reaktor'o est'os mult'e'kost'a afer'o. Se Litovio sukces'os en tio, ĝi dev'os zorg'i ankaŭ pri sekur'a depon'ej'o de nukle'a'j rest'aĵ'o'j. Tio kost'us pli, ol la konstru'ad'o de nov'a nukle'a central'o. Oni kalkul'is, ke aranĝ'o de depon'ej'o de uz'it'a nukle'a brul'aĵ'o, la plej danĝer'a radioaktiv'a rest'aĵ'o, kost'us ĉirkaŭ 2,6 miliard'o'j'n da eŭr'o'j kaj la konstru'ad'o de la central'o inter 2,03 kaj 2,32 miliard'o'j'n.
#000367
Por la zorg'o pri la unu'a reaktor'o, kies mal'munt'ad'o est'as antaŭ'vid'it'a ĝis la jar'o 2030, kaj la kun tio lig'it'a'j labor'o'j jar'e est'os bezon'at'a'j ĉirkaŭ 14,48 milion'o'j da eŭr'o'j. En la fondus'o por la ĉes'ig'o de funkci'ad'o de la central'o nun est'as ĉirkaŭ 340 milion'o'j da eŭr'o'j.
#000368
En 2005 la nukle'a central'o de Ignalina plan'as vend'i 8,5 ĝis 9 miliard'o'j'n da kilo'vat'hor'o'j da elektro'energi'o, t.e. je 35 % mal'pli, ol dum la antaŭ'a jar'o.
#000369
Gas'o'dukt'a projekt'o implic'as politik'a'j'n problem'o'j'n
#000370
La 8an de septembr'o 2005 nask'iĝ'is nov'a projekt'o, pri kiu inter'konsent'is la ŝtat'estr'o'j de Rusio kaj Germanio: balt'a gas'o'dukt'o. La kontrakt'o'n sub'skrib'is respond'ec'ul'o'j de la rus'a monopol'a gas'kompani'o Gazprom kaj de la german'a'j energetik'a entrepren'o E.On kaj entrepren'o Wintershall, aparten'ant'a al la kemi-industri'a kompani'o BASF. La gas'o'dukt'o, kies konstru'o kost'os ĉirkaŭ 5,7 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j kaj kiu ek'funkci'u en 2010, al okcident'a Eŭrop'o kapabl'os liver'i ĉirkaŭ 55 miliard'o'j'n da kubaj metr'o'j da natur'a gas'o.
#000371
Laŭ la projekt'o gas'o el Siberio al Germanio est'os liver'at'a per 1189 km long'a gas'o'dukt'o, en la profund'o de Balt'a Mar'o, inter la rus'a urb'o Viborg kaj la german'a Greifswald. Tiel ĝi ĉirkaŭ'ir'os la balt'a'j'n ŝtat'o'j'n kaj Pollandon.
#000372
La rus'a'n-german'a'n inter'konsent'o'n la litova ĉef'ministr'o Algirdas Brazauskas komenc'e trakt'is trankvil'e. Laŭ li, la nun'a gas'o'dukt'a infra'struktur'o en Litovio respond'os postul'o'j'n de la land'o ankaŭ post dek jar'o'j. Dum la jar'o'j 1985-1990 la land'o jar'e konsum'ad'is pli ol 7 miliard'o'j'n da kubaj metr'o'j kaj nun nur 2,9 miliard'o'j'n.
#000373
Tamen post'e kun bedaŭr'o la ĉef'ministr'o konstat'is, ke pri nov'a rus'a-german'a projekt'o Litovion neni'u inform'is, nek demand'is. Li menci'is pri antaŭ'a'j plan'o'j de Gazprom konstru'i gas'o'dukt'o'n tra Latvi'o, Litovio kaj la kaliningrada region'o. Ĝi don'us ebl'ec'o'n liver'i gas'o'n ankaŭ invers'direkt'e, ekzempl'e, el la Nord'a Mar'o. Tiel Litovio kaj Latvi'o est'us protekt'it'a'j kontraŭ politik'a'j aŭ teknik'a'j hazard'o'j.
#000374
Diskut'o'j'n pri ŝanĝ'o de la jam proklam'it'a'j plan'o'j Brazauskas nom'is van'a'j. Li promes'is en kun'ven'o de la ĉef'ministr'o'j de la nord'a'j kaj balt'a'j land'o'j iniciat'i rezoluci'o'n, ke dum la konstru'o de gas'o'dukt'o est'u observ'at'a'j konvenci'o'j pri protekt'o de Balt'a Mar'o. Li atent'ig'is, ke en la fund'o de la mar'o, je 120 km de la litova bord'o, est'as rest'aĵ'o'j de kemi'a'j arm'il'o'j. Tie post la jar'o 1945 rus'o'j sub'akv'ig'is minimum'e 30 000 kontener'o'j'n kun toks'a gas'o.
#000375
Konservativ'ul'o Vytautas Landsbergis, eŭrop'a parlament'an'o kaj eks'a litova parlament'estr'o, nom'is nov'a'n gas'o'dukt'o'n, kiu kun'lig'os Rusion kaj Germanion, intenc'o re'desegn'i la map'o'n de Eŭrop'o. „Tiu ĉi nov'a german'a-rus'a alianc'o, hodiaŭ nom'at'a per la inter'naci'a termin'o ‚energi'a alianc'o’, est'as plan'it'a por ŝanĝ'i la politik'a'n map'o'n de Eŭrop'o. Est'as domaĝ'e, ke Eŭrop'o pret'as financ'i tio'n.” Li sub'strek'is, ke ĉi-okaz'e en la plej mal'avantaĝ'a situaci'o rest'os Pollando kaj balt'a'j ŝtat'o'j, barit'a'j eĉ dis'de provizor'a skandinavi'a alternativ'o kaj for'don'it'a'j al rus'a bon'vol'o, ĉar manipul'ad'o per monopol'a'j prez'o'j est'os oportun'a rimed'o por ankaŭ manipul'i politik'o'n de najbar'a'j land'o'j.
#000376
La nun'a litova parlament'estr'o Artur'as Paulauskas al'don'is, ke Germanio, trakt'ant'e la gas'o'dukt'a'n afer'o'n, neglekt'is pet'o'j'n de ali'a'j land'o'j, membr'o'j de Eŭrop'a Uni'o, inter ili ankaŭ Litovio. German'a'j koleg'o'j asert'is, ke gas'o'dukt'o est'as afer'o de privat'a'j kompani'o'j, tamen Paulauskas opini'as, ke gas'o'dukt'o est'as sufiĉ'e grav'a energetik'a projekt'o, aprob'ot'a ankaŭ en politik'a nivel'o.
#000377
Dum la rus'a prezid'ant'o Vladimir Putin kaj la tiam'a german'a kancelier'o Gerhard Schröder varm'e ĉirkaŭ'brak'is unu la ali'a'n pro la sukces'a decid'o, la prezid'ant'o de Pollando Aleksander Kwaśniewski fort'e kritik'is la pozici'o'n de najbar'a Germanio. Li'a'opini'e ne est'as bon'e, ke grav'a ŝtat'o efektiv'ig'as tia'n politik'o'n sen konsider'i la opini'o'n de la najbar'o'j kaj de EU, ĉar fakt'e ĝi est'as projekt'o de Rusio kaj Germanio, kiu ne aparten'as al ĝeneral'a eŭrop'a koncept'o.
#000378
La rus'a prezid'ant'o Putin konfirm'is, ke la gas'o'dukt'a plan'o kaŝ'as neniu'j'n politik'a'j'n motiv'o'j'n, kaj li invit'is land'o'j'n de Eŭrop'o part'o'pren'i en la projekt'o. La rus'a gazet'ar'o tiu'rilat'e menci'as, ke konstru'o de la gas'o'dukt'o don'as al Rusio la ebl'o'n fort'e pli'bon'ig'i si'a'j'n ekonomi'a'j'n kaj politik'a'j'n pozici'o'j'n en Eŭrop'o.
#000379
La 30an de septembr'o la katalun'a parlament'o voĉ'don'is por nov'a statut'o de aŭtonomi'o. Tem'as pri leĝ'o, difin'ant'a la rilat'o'j'n kaj distribu'o'n de respond'ec'o'j inter la centr'a hispan'a kaj la aŭtonom'a katalun'a reg'ist'ar'o'j, kiu dev'us aktual'ig'i la nun ekzist'ant'a'n, aprob'it'a'n en 1979.
#000381
Hispanio far'iĝ'is mal'centr'ig'it'a ŝtat'o fin'e de la 1970aj jar'o'j. Baldaŭ la aŭtonomi'o, ating'it'a de katalun'o'j, eŭsk'o'j kaj galeg'o'j, far'iĝ'is la norm'o, kaj la ŝtat'o far'iĝ'is mult'aspekt'e, kvankam ne plen'e, federaci'o, sen nom'i ĝi'n tia. La naci'a'j problem'o'j tra'kur'as la histori'o'n de Hispanio dum la tut'a 20a jar'cent'o kaj far'iĝ'is unu el la plej tikl'a'j punkt'o'j de ĝi'a kompleks'a politik'a panoram'o.
#000382
Dum unu'flank'e la dekstr'a tend'ar'o de'ven'as de radikal'e naci'ism'a tradici'o, lig'it'a al faŝism'o, ĉef'e eŭsk'o'j kaj katalun'o'j – la du popol'o'j kun fort'a naci'a sent'o kaj el'star'a'j sen'de'pend'ism'a'j parti'o'j – evolu'ig'is apart'a'j'n politik'a'j'n parti'o'j'n, kiu'j akir'is decid'a'n pez'o'n en la ŝtat'a parlament'o dum la last'a jar'dek'o.
#000383
La rilat'o'j inter la centr'a reg'ist'ar'o kaj tiu'j de la 17 aŭtonom'a'j komun'um'o'j kaj du aŭtonom'a'j urb'o'j regul'iĝ'as per unu'op'a'j leĝ'o'j, nom'it'a'j statut'o'j de aŭtonomi'o, kiu'j rang'as kiel ĉef'leĝ'o'j en la hispan'a jur'o. Ili est'as diskut'it'a'j kaj aprob'it'a'j unu'e en la respektiv'a aŭtonom'a parlament'o, post'e diskut'it'a'j kaj eventual'e amend'it'a'j en la ŝtat'a parlament'o kaj fin'e referendum'it'a'j de la civit'an'o'j de la koncern'a komun'um'o.
#000384
Du'dek jar'o'j'n post ili'a aprob'o la statut'o'j'n oni konsider'is eks'dat'a'j en divers'a'j komun'um'o'j, sed dum la du'a mandat'o de la dekstr'a Popol'a Parti'o (PP) (2000-2004), pro ties naci'ism'a kaj ŝtat-centr'ism'a ag'ad'o, la procez'o sent'iĝ'is nepr'a en Kataluni'o kaj Eŭski'o.
#000385
Sen'de'pend'e de la venk'ont'a parti'o, la ĉef'a cel'o de la nun'a parlament'a period'o en Kataluni'o, komenc'it'a per la elekt'o'j de novembr'o 2003, sen'kontest'e est'is la redakt'ad'o de nov'a statut'o. Sed kiam la Social'ism'a Parti'o venk'is en la hispan'a'j balot'o'j de mart'o 2004, montr'iĝ'is unik'a ŝanc'o, por ke la propon'o, el'ir'ont'a de la katalun'a parlament'o, est'u akcept'it'a de la ŝtat'a.
#000386
Dum 19 monat'o'j la kvin parlament'a'j grup'o'j diskut'is kaj kun'e redakt'is la nov'a'n propon'o'n. Est'is klar'e de la komenc'o, ke la Popol'a Parti'o de Kataluni'o (PPK) (15 el 135 parlament'a'j seĝ'o'j) fin'e voĉ'don'os kontraŭ ĝi, sed long'a tradici'o de lojal'ec'o kaj reciprok'a estim'o permes'is, ke en la unu'a leg'o est'is inter'konsent'it'a de ĉiu'j la larĝ'a pli'mult'o de la artikol'ar'o. Post la fin'a voĉ'don'o, kiam 89 % de la parlament'an'o'j voĉ'don'is por la fin'a leĝ'o'propon'o en solen'a sesi'o, ankaŭ la grup'estr'o de PPK al'iĝ'is al la komun'a fot'o de parti'estr'o'j.
#000387
Tiu fin'a fot'o, en fest'a etos'o, kvankam ne por ĉiu'j, ne kaŝ'is ekstrem'e vigl'a'n inter'trakt'ad'o'n, kaj eĉ dram'ec'a'n last'a'punkt'a'n inter'konsent'o'n en la antaŭ'a tag'o, kiam la parlament'o debat'is ĝis la du'a maten'e, ĝis est'is ating'it'a vort'um'ad'o pri la ŝlos'il'a ĉapitr'o pri financ'o'j, kontent'ig'ant'a la kvar grup'o'j'n, kiu'j sub'ten'as la nov'a'n statut'o'n.
#000388
Post la last'a etap'o de la PP-reg'ist'ar'o rezult'is kristal'e klar'e, ke ĉio dev'is est'i nigr'e sur blank'e detal'ig'it'a en la nov'a el'don'o de la statut'o, por evit'i mal'favor'a'j'n unu'flank'a'j'n leg'o'j'n far'e de la hispan'a reg'ist'ar'o, kaj eĉ de la konstituci'a kort'um'o, en kies membr'o-elekt'ad'o preskaŭ ne rol'as la politik'a'j parti'o'j de la periferi'a'j naci'o'j.
#000389
La nov'a statut-propon'o komenc'iĝ'as per bombast'a antaŭ'parol'o, sen jur'a valor'o, en kiu oni memor'ig'as pri la kontinu'a mem'reg'ad'o de Kataluni'o dum jar'cent'o'j kaj deklar'as la rajt'o'n de mem'dispon'o, kvankam ĝi post'e ne aper'as en la jur-valid'a part'o. Tiu antaŭ'parol'o, analog'a per si'a retor'ik'o al mult'a'j konstituci'o'j, vek'is eĉ histeri'a'j'n kri'o'j'n en Hispanio (vid'u la apud'a'n artikol'o'n).
#000390
Kvankam la politik'a'j deklaraci'o'j ankoraŭ preskaŭ ne pri'trakt'as tio'n, laŭ la spert'ul'o'j la statut-propon'o lev'os du ĉef'a'j'n diskut'o'j'n.
#000391
Unu'flank'e, tem'as pri la star'ig'o de du'op'a'j rilat'o'j parti-egal'a'j inter Hispanio kaj Kataluni'o en kre'ot'a'j aŭ re'form'ot'a'j lig-organ'o'j. El la centr'ism'a vid'punkt'o, Kataluni'o est'as nur unu inter mult'a'j komun'um'o'j, kaj far'iĝ'us mult'e pli oportun'e, se ĝi akcept'us al'iĝ'i al mult'op'a'j organ'o'j, kie ĉiu'j aŭtonom'a'j komun'um'o'j sam'temp'e inter'trakt'us kun la centr'a potenc'o. Al tio katalun'o'j opon'as, ke la diferenc'o'j inter la dezir'o'j pri mem'reg'ad'o de katalun'o'j kaj ĉiu'j ali'a'j, krom eŭsk'o'j, est'as grand'eg'a'j kaj ke la hispan'a konstituci'o difin'as mal'sam'a'j'n nivel'o'j'n de aŭtonom'ec'o, laŭ la dezir'o'j de ĉiu'j region'o'j kaj naci'o'j de la ŝtat'o.
#000392
Ali'flank'e, mon'o far'iĝ'is de'long'e la ĉef'a batal'kamp'o. La centr'a reg'ist'ar'o regul'e agnosk'as, ke Kataluni'o est'as sub'financ'at'a, sed la kvant'o de tiu mon'o de'pend'ad'as de politik'a marĉand'ad'o kaj de la pez'o de katalun'ism'a'j parti'o'j en la hispan'a'j kortes'o'j en ĉiu parlament'a period'o. La statut-propon'o fiks'as objektiv'a'j'n kriteri'o'j'n, kiel fisk'a'j'n bilanc'o'j'n, por mezur'i la impost'o-kvot'o'n en'spez'ig'end'a'n de Kataluni'o kaj la part'o'n trans'don'end'a'n al la ŝtat'o, pag'e al ĝi'a'j serv'o'j kaj kiel solidar'ec'o kun la pli mal'riĉ'a'j region'o'j.
#000393
La punkt'o montr'iĝ'as ekstrem'e grav'a, ĉar ekzist'as divers'a'j manier'o'j kalkul'i tiu'j'n bilanc'o'j'n, kaj neni'u hispan'a reg'ist'ar'o kuraĝ'is publik'ig'i ili'n, mal'kiel ekzempl'e okaz'ad'as en Germanio. Tiu'j punkt'o'j, kaj ali'a'j, est'as diskut'at'a'j pro si'a eventual'a kontraŭ'konstituci'ec'o. Kvankam la konsult'a jur-organ'o de la katalun'a parlament'o prav'ig'is la tekst'o'n, kelk'a'j renom'a'j jur'ist'o'j esprim'is dub'o'j'n pri difin'it'a'j punkt'o'j.
#000394
La diskut'o'j en la hispan'a parlament'o long'iĝ'os ĝis mart'o aŭ april'o, kaj oni kalkul'as, ke la referendum'o por la aprob'o de la statut'o okaz'os en juni'o. Tamen tiu ĉi kalendar'o est'as tre ŝanĝ'ebl'a pro la ekster'ordinar'e batal'em'a opozici'o de la Popol'a Parti'o.
#000395
Sen'brid'a naci'ism'o en la hispan'a dekstr'o
#000396
Tuj post la elekt'iĝ'o de la nov'a katalun'a reg'ist'ar'o, koalici'o de social'ist'o'j, mal'dekstr'a'j sen'de'pend'ist'o'j kaj eko-social'ist'o'j, en decembr'o 2003, Manuel [manŭél] Frag'a, la honor'a prezid'ant'o kaj fond'int'o de la Popol'a Parti'o kaj eks'ministr'o dum la faŝism'a reĝim'o de Franc'o [frank'o], memor'ig'is en parol'ad'o, ke konstituci'a dev'o de la arme'o est'as konserv'i la unu'ec'o'n de la patr'uj'o.
#000397
Tia'j pli-mal'pli vual'it'a'j minac'o'j al puĉ'o, apenaŭ kred'ebl'a'j en preskaŭ 20-jar'a membr'o'ŝtat'o de Eŭrop'a Uni'o, far'iĝ'is de tiam period'a'j en la hispan'a'j naci'ism'a'j amas'komunik'il'o'j. Tamen, post la aprob'o de la propon'o de nov'a statut'o de aŭtonomi'o far'e de la katalun'a parlament'o, ili far'iĝ'is preskaŭ ĉiu'tag'a'j.
#000398
Antonio [antonjo] Burg'os, opini'ist'o de la madrida ĵurnal'o ABC, epitet'is la propon'o'n puĉ'o, sam'e kiel li'a koleg'o Carlos Dávila [karlos dábila] de la pli radikal'a La Razón, kiu eĉ taks'is ĝi'n pli terur'a ol la fiask'a arme'a puĉ'o de 1981, kiam la reg'ist'ar'o kaj la parlament'o est'is kidnap'it'a'j de ĝendarm'a rot'o kaj tank'o'j sur'strat'iĝ'is en Valencio.
#000399
Ĝust'e Alfons'o Ussía, de La Razón, taks'is tut'e ebl'a, ke tank'o'j baldaŭ rul'iĝ'os tra la ĉef'a'j katalun'a'j urb'o'j. Jam dum la period'o de la reg'ad'o de la prezid'int'o de la reg'ist'ar'o José María Aznar [ĥosé maria asnár], la danĝer'o de balkan'iĝ'o de Hispanio est'is fiks-ide'o li'a, kvazaŭ li inklin'us al konkur'ad'o kun la iam'a'j serb'a'j gvid'ant'o'j.
#000400
En tiu ĉi okaz'o ne nur Ussía re'lanĉ'is la terur'a'n minac'o'n, sed ankaŭ la direktor'o de la du'a ĉef'a ĵurnal'o de Madrido, El Mundo, tre proksim'a al la Popol'a Parti'o. Tamen, la plej akr'a'n ton'o'n, kiel kutim'e, uz'ad'as la ŝovinism'a radi'o-ĉen'o COPE, posed'at'a de la hispan'a katolik'a episkop'ar'o, kaj la ekstrem'e ekstrem'a Diario de Valencia, i.a. taks'int'a la katalun'a'n parlament'o'n fanatik'a.
#000401
En'tut'e la propon'o de statut'o ricev'is laŭt'a'n mal'aprob'o'n en Hispanio, kaj tre apart'e el la vic'o'j de la Popol'a Parti'o, kies ĉiu'nivel'a'j gvid'ant'o'j kvazaŭ konkur'as, serĉ'ant'e kiel ebl'e plej mal'estim'a'j'n adjektiv'o'j'n. María San Gil [ĥil], prezid'ant'in'o de la eŭsk'a PP, eĉ asert'is, ke la katalun'a statut'o est'is oksigen'a balon'o por Et'a, la eŭsk'a arm'it'a organiz'aĵ'o.
#000402
Ankaŭ kelk'a'j el'star'a'j membr'o'j de la Social'ism'a Parti'o kvazaŭ part'o'pren'is la lud'o'n, kiel Francisco Vázquez [fransisko baskes], prezid'ant'o de la Hispan'a Federaci'o de Municip'o'j kaj Provinc'o'j, kiu dir'is, ke la antaŭ'parol'o de la statut'o, kie oni deklar'as Kataluni'o'n naci'o, kaŭz'as al li urtikari'o'n.
#000403
Plej alarm'a'j est'is la deklaraci'o'j de ĉef'stab'estr'o Félix Sanz Roldán [feliks sans roldán] pri la mal'trankvil'iĝ'o de la arme'o pri la unu'ec'o de Hispanio, sed tio ne kaŭz'is admon'o'n, almenaŭ publik'a'n, far'e de li'a'j reg'ist'ar'a'j super'ul'o'j pro la dev'o de arme'an'o'j silent'i en politik'a'j debat'o'j. Ankaŭ la prezid'ant'o de la Bank'o de Hispanio, sindikat'estr'o'j kaj eĉ la hispan'a ombudsmano (popol'defend'ant'o) montr'is si'a'j'n rezerv'o'j'n pri la propon'o.
#000404
Antaŭ tiel fort'eg'a'j prem'o'j la reg'ist'ar'a prezid'ant'o Rodríguez Zapatero [rodriges sapatero], promes'int'a akcept'ig'i en la hispan'a parlament'o ĉi'a'n propon'o'n, larĝ'e inter'konsent'it'a'n en la katalun'a parlament'o kaj laŭ'a'n al la konstituci'o, klopod'as kiel ebl'e plej sen'vund'e el'tir'i si'n el la embaras'o. Akord'e kun si'a fam'o pri dialog'em'o, li lanĉ'is, ke li hav'as eĉ ok ebl'o'j'n, kontent'ig'ont'a'j'n ĉiu'j'n pri la disput'at'a asert'o, ke Kataluni'o est'as naci'o – tiu vek'ant'a la plej sent'em'a'j'n re'ag'o'j'n en Madrido.
#000405
Sed mez'e de kruc'milit'a etos'o de sen'brid'a naci'ism'o de la hispan'a dekstr'o, la ating'o de inter'konsent'o inter ĝi kaj la 89 % de la katalun'o'j ŝajn'as entrepren'o donkiĥot'a.
#000406
„Student'o'j ne est'as rub'o”, „Vi ŝpar'as, ni el'migr'as”, „Ni merit'as pli ol du'a'rang'a'j'n diplom'o'j'n”: tia'manier'e pli ol 5000 litovaj student'o'j protest'is en Vilnius antaŭ la parlament'ej'o. Ili atent'ig'is ĉef'e pri ne'sufiĉ'a stud'kvalit'o, mal'bon'a liver'ebl'o de lern'o'libr'o'j kaj instru'material'o'j, terur'a'j komun'loĝ'ej'o'j, mal'grand'a'j stipendi'o'j kaj kredit'o-lim'o'j.
#000407
La vic'ministr'o pri kler'ig'o kaj parlament'an'o'j diskut'is la problem'o'n kun student'o'j kaj promes'is pli atent'i ili'a'j'n problem'o'j'n.
#000409
Fin'e de 2005 mort'is kvar hom'o'j pro kugl'o'j en la nord-afrik'a urb'o Sebto dum sturm'o de 500-600 en'migr'em'ul'o'j al la du'obl'a pik'drat'ar'o ĉirkaŭ'ant'a la urb'o'n. La 6an de oktobr'o marokaj ĝendarm'o'j paf'mort'ig'is ali'a'j'n ses, kiu'j klopod'is trans'salt'i la drat'ar'o'n de Melilo, la ali'a hispan'a koloni'o en Nord-Afrik'o. Dum dek'o da tag'o'j la salt-atak'o'j far'e de cent'o'j da afrik'an'o'j far'iĝ'is ĉiu'nokt'a'j kaj en divers'a'j okaz'o'j dek'o'j da hom'o'j, eĉ 350 sam'temp'e la 2an de oktobr'o, sukces'is en'ir'i en la hispan'a'j'n posed'aĵ'o'j'n, taks'at'a'j'n la pord'o de Eŭrop'o kaj bilet'o al mal'pli mank'a viv'o.
#000410
Kvankam sturm'o'j ne est'as nov'a'j, ili'a pli'oft'iĝ'o kaj la amas'iĝ'o de la part'o'pren'ant'o'j surpriz'is la hispan'a'j'n aŭtoritat'o'j'n. La fon'a'j kaŭz'o'j est'as klar'a'j: la last'a Inform'o pri la Hom'a Dis'volv'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j montr'as, ke en la sub'sahar'a Afrik'o viv'as 100 milion'o'j pli da hom'o'j en ekstrem'a mal'riĉ'ec'o ol en 1990. Pli proksim'a kaŭz'o est'as la kresk'ant'a prem'o de Maroko kontraŭ tiu'j hom'o'j, kiu'j amas'iĝ'as en aĉ'a'j kamp'ad'ej'o'j proksim'a'j al Sebto kaj Melilo, sen manĝ'aĵ'o'j, akv'o kaj kurac'il'o'j, kiel denunc'ad'as de la komenc'o de la jar'o la ne'reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o SOS Ras'ism'o kaj kiel publik'iĝ'is en la Inform'o 2005 de la Hispan'a Komision'o por Help'o al la Rifuĝ'int'o'j. Ne'last'e, ankaŭ la pli'alt'ig'o de la du'obl'a drat-bar'il'o, kiu ĉirkaŭ'as la du urb'o'j'n de 3 al 6 metr'o'j, komenc'it'a antaŭ kelk'a'j monat'o'j, cert'e lud'as rol'o'n.
#000411
Al la sturm'o'j, kaj si'n'sekv'o de 10 mort'ig'o'j (14 laŭ ne'oficial'a'j font'o'j) kaj cent'o'j da vund'it'o'j, la hispan'a reg'ist'ar'o prem'is la marokajn aŭtoritat'o'j'n. Eŭrop-Uni'a'j help'o'j kun valor'o de 40 milion'o'j da eŭr'o'j promes'it'a'j antaŭ du jar'o'j est'is tuj mal'blok'it'a'j, kaj por la unu'a foj'o Maroko aplik'is la hispan-marok'an traktat'o'n de 1992, per kiu Maroko dev'ig'as si'n re'akcept'i la el'migr'int'o'j'n el tri'a'j land'o'j en'ir'int'a'j Hispanion tra ĝi'a teritori'o. Unu'a grup'o de 70 hom'o'j flug'is al Tanĝer'o jam en la 6a de oktobr'o.
#000412
Tamen Maroko komenc'is aplik'i nov'a'n politik'o'n al la en'migr'int'o'j. Anstataŭ vetur'ig'i ili'n ĝis la nord'a land'lim'o kun Alĝerio, ĝi for'las'is cent'o'j'n da hom'o'j en la dezert'o. Kun'labor'ant'o'j de Kurac'ist'o'j Sen Lim'o'j trov'is pli ol 500 hom'o'j'n 30 km for de la urb'o Ajn aŝ-Ŝuatir, en dezert'a lim'region'o kun Alĝerio la 7an de oktobr'o. La ne'reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o klar'ig'is, ke inter tiu'j hom'o'j trov'iĝ'is infan'o'j, graved'ul'in'o'j kaj tre grav'a'j vund'it'o'j, kaj ili hav'is nek manĝ'o'j'n nek akv'o'n. Laŭ SOS Ras'ism'o kaj Prodein – konfirm'int'a'j la nov'aĵ'o'n – mort'is 24 hom'o'j el tiu grup'o. Ali'a'j denunc'o'j ven'is pri for'las'o de ali'a'j grup'o'j en neni'ej'o apud Maŭritani'o, kaj ankaŭ Front'o Polisario asert'is, ke Maroko for'pel'is 80 el'migr'em'ul'o'j'n trans la mur'eg'o'j'n, kiu'j mez'e de la dezert'o rol'as kiel fakt'a lim'o inter ĉi tiu geril'a teritori'o kaj la marokaj okupaci'ant'o'j de Okcident'a Saharo.
#000413
Tiu'j kontraŭ'hom'a'j ag'ad'o'j de la maroka reg'ist'ar'o met'is la hispan'a'n reg'ist'ar'o'n en tre embaras'a'n situaci'o'n, kaj laŭt'ig'is la voĉ'o'j'n de la kolektiv'o'j kontraŭ'a'j al la en'migr'o-politik'o'j de la last'a'j hispan'a'j reg'ist'ar'o'j. La prezid'ant'in'o de la Patr'in'o'j de la Maj'o-Plac'o, Heb'e Pastor [ebe pastór] de Bonafini, send'is mal'ferm'it'a'n leter'o'n al la prezid'ant'o de la hispan'a ekzekutiv'o, José Lu'is Rodríguez Zapatero [ĥosé lŭis rodriges sapatero], pri la ag'ad'o de li'a reg'ist'ar'o pri la amas'a'j al'ven'o'j de afrik'an'o'j al Sebto kaj Melilo. En ĝi ŝi memor'ig'is, kiel mil'o'j da hispan'o'j est'is akcept'it'a'j de Argentino, kiam ili fuĝ'is de la mal'sat'o post la hispan'a milit'o. Ankaŭ por mult'a'j hispan'o'j, mem spert'int'a'j el'migr'ad'o'n al ali'a'j land'o'j, la nun'a'j okaz'aĵ'o'j kre'as akr'a'j'n konscienc-riproĉ'o'j'n. En'tut'e, en la last'a'j dek jar'o'j mort'is 1400 hom'o'j klopod'ant'a'j en'ir'i Hispanion, laŭ reg'ist'ar'a'j font'o'j. Tamen, laŭ inform'o'j de Kurac'ist'o'j Sen Lim'o'j, la nombr'o alt'iĝ'as ĝis 6300.
#000414
Mal'sat'o minac'as kvin milion'o'j'n da hom'o'j en Sahelo, laŭ kalkul'o'j de la Nutr'aĵ'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aĵ'o de UN. Ĝi'n kaŭz'as fatal'a kombin'o de pluv-mank'o kaj akrid'o'j. Kiam antaŭ unu jar'o plag'o de migr'ant'a'j akrid'o'j neni'ig'is 4 milion'o'j'n da hektar'o'j en Maŭritani'o, Sen'egal'o, Mali'o, Niĝero kaj Ĉado, kelk'a'j jam prognoz'is intens'a'n migr'o-ond'o'n en 2005: „Oni ne vol'is don'i la neces'a'n help'o'n ĝust'a'temp'e, do ili dev'os pag'i la faktur'o'n per el'ŝip'iĝ'o,” tiam deklar'is maroka funkci'ul'o, antaŭ'vid'ant'a mult'obl'iĝ'o'n de la dram'a'j prov'o'j trans'ir'i la Ĝibraltar'an mar'kol'o'n aŭ eĉ la ocean'o'n ĝis la Kanariaj Insul'o'j per boat'aĉ'o'j.
#000415
Nur el Mali'o, la akrid'o'j, kapabl'a'j for'glut'i en unu tag'o kvant'o'n egal'a'n al si'a propr'a pez'o, neni'ig'is unu milion'o'n da hektar'o'j. De la 900 sub'sahar'an'o'j loĝ'ig'it'a'j mez'e de oktobr'o en la Centr'o de Por'temp'a Rest'ad'o por En'migr'int'o'j de Melilo, 35 % est'is mali'a'j. Sed la mizer'o est'as ĝeneral'a en ali'a'j land'o'j: el la 674 milion'o'j da sub'sahar'an'o'j nombr'it'a'j en 2003, 46 % tra'viv'as per mal'pli ol po unu dolar'o tag'e, laŭ la Mond'a Bank'o.
#000416
Ĝust'e la hispan'a ministr'o pri Intern'a'j Afer'o'j, José Antonio [ĥosé antonjo] Alonso agnosk'is, ke „mis'funkci'as la inter'naci'a politik'o pri help'o al Afrik'o.” Tamen li ne parol'is pri la propr'a hispan'a politik'o, kiu tre for'as de la fam'a cel'o de la 0,7 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP): malgraŭ la grand'a ekonomi'a kresk'o de la 80aj kaj 90aj jar'o'j, la help'o por dis'volv'ad'o fal'is je 20 %, kaj tre apart'e dum la jar'o'j de la dekstr'a reg'ist'ar'o de la Popol'a Parti'o, kiu, laŭ Intermón Oxfam, redukt'is la invest'o'j'n ĝis 0,23 % de la MEP. Krom'e, la hispan'a'j invest'o'j por dis'volv'ad'o ĉiam prioritat'ig'is Sud-Amerik'o'n, anstataŭ la najbar'a'j'n sud'a'j'n land'o'j'n. Pli'e, laŭ raport'o de OneWorld, Hispanio est'as la land'o de la Organiz'aĵ'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o kun la plej grand'a procent'o de help'o lig'it'a al propr'a'j komerc'a'j interes'o'j: la t.n. kredit'o'j Fad, kiu'j tiom et'e help'as la dis'volv'iĝ'ant'a'j'n land'o'j'n kaj ja impuls'as la komerc'a'n ekspansi'o'n de la hispan'a'j entrepren'o'j.
#000417
En oktobr'o la ĉin'a kun'hom'a kosm'o'ŝip'o Shenzhou 6 al'tir'is mult'e da atent'o en kaj ekster Ĉini'o. La sukces'a lanĉ'o kaj re'ven'o de du kosmonaŭt'o'j far'iĝ'is ekscit'a event'o por la ĉin'a naci'o kaj indik'is, ke Ĉini'o plu progres'is en spac-esplor'ad'o.
#000419
La ĉin'a spac-projekt'o konsist'as el tri faz'o'j. La unu'a est'is ating'it'a en 2003, kiam la unu'a ĉin'a kosmonaŭt'o, Yang Liwei, sukces'e observ'is la ter'o'n kaj far'is scienc'a'n eksperiment'o'n. La du'a faz'o est'as plen'um'at'a per la sukces'a lanĉ'o de la kun'hom'a eksperiment'ej'o Shenzhou 6. La tri'a faz'o cel'as star'ig'i konstant'a'n kosm'o-eksperiment'ej'o'n kaj kosm'o-projekt'a'n sistem'o'n.
#000420
Ek'de 1978, post kiam Ĉini'o ek'is mal'ferm'a'n kaj re'form'ad'a'n politik'o'n, la ekonomi'o rapid'e kresk'as. Tial Ĉini'o gajn'is rimark'ind'a'n efik'o'n en for'ig'o de la mal'riĉ'ec'o. De 1987 ĝis 2001 redukt'iĝ'is je 23 milion'o'j la nombr'o de mizer'a'j hom'o'j laŭ norm'o, difin'it'a de la Mond'a Bank'o.
#000422
El nov'a enket'o konstat'ebl'is, ke ek'de 1997 ĝis nun la en'spez'o'j de urb'an'o averaĝ'e kresk'is je 75 %. Nun'temp'e jar'a en'spez'o ating'as 3000 uson'a'j'n dolar'o'j'n. Tamen en la sam'a period'o la en'spez'o'j de vilaĝ'an'o'j mal'mult'e kresk'is. La kial'o est'as, ke la labor'a'j ŝanc'o'j trov'iĝ'as precip'e en urb'o'j kaj urb'eg'o'j, la fabrik'ad'a'j centr'o'j de eksport'aĵ'o'j.
#000423
Ĝust'e pro la ne'egal'a rapid'o de la kresk'ad'o drast'e grand'iĝ'as la distanc'o inter riĉ'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j. Statistik'o, publik'ig'it'a de la Evolu'ig'a Program'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, montr'as, ke la Gini-koeficient'o de Ĉini'o nun'temp'e est'as 0,45. 20 % de la plej mal'riĉ'a'j hom'o'j hav'as nur 4,7 % de la en'spez'o'j kaj konsum'ad'o, dum 20 % de la plej riĉ'a'j hom'o'j hav'as 50 %. La distanc'o inter riĉ'ec'o kaj mal'riĉ'ec'o en Ĉini'o jam super'is akcept'ebl'a'n lim'o'n kaj ankoraŭ pli'grand'iĝ'as. Se tiel daŭr'os, est'os ne'facil'e real'ig'i komun'a'n riĉ'ec'o'n kaj ebl'e ek'est'os soci'a mal'stabil'ec'o. Rimark'ind'as, ke la ĉin'a reg'ist'ar'o tre atent'as tiu'n fenomen'o'n kaj al'pren'as rimed'o'j'n por redukt'i la distanc'o'n.
#000424
Litovio al'front'as mal'avantaĝ'a'n situaci'o'n. Dum 15 jar'o'j de ŝtat'a sen'de'pend'ec'o la land'o'n for'las'is ĉirkaŭ 300 000 litovoj dum re'ven'is nur 72 000. Post an'iĝ'o en Eŭrop'a Uni'o la migr'ad'procez'o pli'grand'iĝ'is: en la jar'o 2003 el'migr'is 11 000 kaj en 2004 15 200 person'o'j. La plej al'log'a'j land'o'j est'as Briti'o, Irlando kaj Skandinavi'o.
#000425
Litovaj gazet'o'j kaj anonc'tabul'o'j plen'as je divers'a'j labor'ofert'o'j. En la ĉef'urb'o mank'as divers'profesi'a'j labor'ist'o'j: mason'ist'o'j, ŝofor'o'j, vend'ist'o'j ... Eĉ kompani'o'j, kiu'j ne postul'as alt'kvalit'a'n labor'ist'ar'o'n, ne hav'as elekt'o'ebl'ec'o'n. Ekzempl'e la ĉef'urb'a komun'um'a mastr'um'ad'o plend'as pro mank'o de kort'ist'o'j. Kvankam oficial'e en Vilniuso est'as 9000 sen'labor'ul'o'j, en la labor'a bors'o la postul'ad'o de labor'ant'o'j cent'obl'e super'as la real'a'n propon'ad'o'n.
#000426
Spert'ul'o'j asert'as, ke tia situaci'o baldaŭ negativ'e influ'os la ag'ad'o'n de kompani'o'j kaj la evolu'o'n de la ekonomi'o. Real'a danĝer'o minac'as transport'o'n. Ĉef'urb'a'j bus'kompani'o'j apenaŭ pov'as trov'i po unu ŝofor'o'n por ĉiu urb'a trafik'itiner'o. Pli'a'j neces'a'j bus'o'j jam kaŭz'us grand'eg'a'n problem'o'n. Plur'a'j ŝofor'o'j konsent'as labor'i ekster si'a'j oficial'a'j labor'hor'o'j kontraŭ pli alt'a salajr'o.
#000427
Ali'a'j kompani'o'j eĉ akcept'as person'o'j'n sen sufiĉ'a kvalifik'o por bus'a stir'ad'o kaj intenc'as mem instru'i ili'n. „Ni pag'os la instru'ad'o'n kaj ni streb'os, ke la dung'it'o labor'u ĉe ni dum minimum'e du jar'o'j. Se li ek'dezir'us ŝanĝ'i labor'ej'o'n, li dev'us re'don'i al la entrepren'o tut'e aŭ almenaŭ part'e la invest'it'a'n mon'sum'o'n”, dir'is Vilius Laužikas, la estr'o de la kompani'o Busturas el la urb'o Šiauliai. Tiu ĉi kompani'o dum la du'a du'on'o de 2004 perd'is 35 ŝofor'o'j'n, kiu'j for'las'is si'a'j'n posten'o'j'n por serĉ'i pli bon'e pag'at'a'j'n lok'o'j'n. Plur'a'j for'vojaĝ'is al Londono. Ŝarĝtransportaj kompani'o'j ne pli bon'e fart'as. Al ili precip'e mank'as ŝofor'o'j por inter'naci'a'j itiner'o'j.
#000428
Direktor'o'j de divers'a'j litovaj entrepren'o'j riproĉ'as la reg'ist'ar'o'n, ke ne ven'as decid'o pri liber'a labor'fort'a en'ven'o el ali'a'j land'o'j kaj ke ĝi eĉ ne hav'as ajn'a'n strategi'o'n tiu'rilat'e. Iu'j kompani'o'j jam konstat'is, ke ili ne pov'as pli'vast'ig'i si'a'n ag'ad'o'n pro mank'o de labor'fort'o. „En mart'o al ni mank'os 500-600 person'o'j. Ĉi-moment'e ni bezon'as 250 dung'it'o'j'n, kiu'j'n ni van'e serĉ'as. Se la situaci'o daŭr'os, part'o'n de produkt'ad'o ni dev'os trans'loĝ'ig'i en ali'a'j'n land'o'j'n”, dir'is estr'o de la japan'a kompani'o Yazaki, kiu jam dum dek jar'o'j funkci'as en Litovio.
#000429
La litova labor'bors'o inform'is, ke dum la unu'a du'on'o de la jar'o 2005 permes'o'n labor'i en Litovio ricev'is 881 ekster'land'an'o'j, sam'grand'a kvant'o, kiel dum la tut'a antaŭ'a jar'o (877). La plej grand'a kvant'o da ekster'land'an'o'j trov'is labor'o'n en Vilniuso.
#000430
Lund'o ek'as sabat'e est'as unu el la plej bon'a'j libr'o'j, verk'it'a'j en Rusio en la 20a jar'cent'o. Al rus'a'j leg'ant'o'j ne neces'as prezent'i ĝi'n – jam kelk'a'j generaci'o'j bon'e kon'as ĝi'n kaj tre ŝat'as, – sam'e mi est'as grand'a ŝat'ant'in'o de la libr'o kaj de la aŭtor'o'j – du frat'o'j: Bor'is kaj Arkadi'j Strugackij. Ili verk'is mult'a'j'n fantast'a'j'n kaj scienc-fikci'a'j'n libr'o'j'n. Kelk'a'j est'as jam traduk'it'a'j en Esperant'o'n.
#000431
Fakt'e, la libr'o Lund'o ek'as sabat'e antaŭ'is la mod'o'n kaj la epok'o'n: ĝi en'hav'as tem'o'j'n, kiu'j nur komenc'as est'i popular'a'j. Nun leg'ant'o'j de ĉiu'j land'o'j kun interes'o kaj plezur'o sekv'as la aventur'o'j'n de la fam'a Harry Potter en la mond'o de hom'o'j kaj en paralel'a mond'o de sorĉ'ist'o'j. Sed la frat'o'j Strugackij el'pens'is tiu'n paralel'a'n mond'o'n 40 jar'o'j'n pli fru'e, en la jar'o 1963! En la libr'o Lund'o ek'as sabat'e tem'as ĝust'e pri du paralel'a'j mond'o'j: la mond'o de ordinar'a'j hom'o'j kaj la mond'o de sorĉ'ist'o'j! Nur ĉi tie tem'as ne pri sorĉ'ist'a lern'ej'o, sed pri esplor-scienc'a institut'o IESMASO (Institut'o Esplor-Scienc'a pri Magi'o kaj Sorĉ'o).
#000432
En si'a mal'long'a sed tre interes'a antaŭ'parol'o la traduk'int'o menci'as, ke la libr'o en'hav'as du ĉef'a'j'n grup'o'j'n de rol'ant'o'j: person'o'j de rus'a folklor'o kaj person'o'j de sovetia real'o de la 50aj-60aj jar'o'j de la 20a jar'cent'o: kun'e kun mar'vir'in'et'o'j, hejm'kobold'o'j, parol'ant'a ezok'o, Ost'ul'o la Sen'mort'a, mult'kap'a Drak'o Goriniĉ kaj ali'a'j, kun'ekzist'as normal'a'j ordinar'a'j sovetiaj burokrat'o'j kaj fals'a'j scienc'ist'o'j, kiu'j viv'as en la ombr'o de ver'a'j scienc'ist'o'j. Sed en la magi'a mond'o de la frat'o'j Strugackij oni tuj vid'as fals'a'n scienc'ist'o'n: li hav'as har'oz'a'j'n orel'o'j'n! Sed en la libr'o est'as la tri'a grup'o de rol'ant'o'j, ebl'e la plej grav'a por la en'hav'o: ver'a'j scienc'ist'o'j, entuziasm'ul'o'j ĝis frenez'iĝ'o, por kiu'j scienc'o grav'as pli ol ĉio en la mond'o.
#000434
La titol'o de la libr'o vol'as dir'i, ke ver'a scienc'ist'o – hom'o aŭ sorĉ'ist'o – labor'as si'n'don'e, ne kalkul'ant'e labor'hor'o'j'n, solv'ad'as scienc'a'j'n problem'o'j'n eĉ dum ripoz'temp'o kaj komenc'as nov'a'n labor'semajn'o'n ne lund'e, sed sabat'e. Cert'e, la aŭtor'o'j vol'is kritik'i la real'o'n de si'a epok'o sub la form'o de fantazi'a verk'o, – sed mi cert'as, ke ili sam'e vol'is glor'ig'i entuziasm'ul'o'j'n, kiu'j aper'as en ĉiu'j temp'o'j kaj sub ĉiu'j reĝim'o'j. Ebl'e, ĝust'e pro tio la libr'o est'as tiom gaj'a kaj optimism'o'plen'a!
#000435
En la libr'o for'est'as aventur'a aŭ krim'a intrig'o. La en'hav'o'faden'o est'as tre simpl'a: ordinar'a hom'o, program'ist'o Aleksandro Privalov hazard'e traf'as magi'a'n institut'o'n, komenc'as labor'i tie kaj po'iom'et'e mal'kovr'as ĝi'n kaj ĝi'a'j'n scienc'ist'o'j'n. La aŭtor'o'j tre feliĉ'e uz'as fantast'a'j'n form'o'j'n por far'i verk'o'n plen'a de humur'o – fakt'e, tio est'as tre mal'nov'a tradici'o, ven'ant'a de antikv'ec'o kaj sekv'it'a de Jonathan Swift en Aventur'o'j de Gulivero, de Wells en li'a'j fantazi'a'j roman'o'j, de Pierre Boulle en La planed'o de simi'o'j kaj de mult'a'j ali'a'j verk'ist'o'j el divers'a'j land'o'j. Ili uz'as fantazi'a'n form'o'n por akr'a soci'a kritik'o. Ankaŭ la frat'o'j Strugackij uz'as ĝi'n por la kritik'o. Ili'a humur'o est'as eg'e original'a kaj aper'as oft'e en unu sol'a bild'o aŭ fraz'o. Pro tio oni pov'as leg'i kaj re'leg'i la libr'o'n, kaj ĉiam vi trov'os tie i'o'n nov'a'n, ne rimark'it'a'n dum antaŭ'a'j leg'ad'o'j. Mi vol'as tamen avert'i, ke leg'ad'o de la libr'o postul'as cert'a'n intelekt'a'n nivel'o'n. Do, pri intelekt'a nivel'o: jen kio'n pens'as pri tio program'ist'o Privalov kaj fam'a magi'ist'o Kristobal Ĥunta:
#000436
„Ni ven'is al bon'a humor'o kaj komenc'is pri'parol'i nov'a'n task'o'n de Ĥunta, kaj tre baldaŭ li dir'is, ke eĉ antaŭ'e li opini'is si'n pobrecito, sed ke mi est'as profan'o pri matematik'o li cert'iĝ'is de la unu'a renkont'o. Mi ard'e sub'ten'is li'n kaj el'dir'is mi'a'n supoz'o'n, ke li ver'ŝajn'e jam matur'as por pensi'ul'iĝ'o, sed mi'n oni dev'as per'bot'e pel'i for el la institut'o al ŝarĝ'ad'o de trab'o'j, ĉar mi taŭg'as por neni'o ali'a. Li opon'is mi'a'n opini'o'n. Li dir'is ke ne ebl'as eĉ parol'i pri la pensi'o, ke li dev'as est'i uz'it'a nur kiel sterk'o, sed mi'n oni dev'as al'las'i al trab'ŝarĝ'ej'o je la distanc'o ne mal'pli ol unu'kilo'metr'a, ĉar ankaŭ tie est'as bezon'at'a cert'a intelekt'a nivel'o, do oni dev'as labor'ig'i mi'n kiel lern'ant'o'n de merd'o'ĉerp'ist'o en ĥoler'barak'ar'o.” ...
#000437
La libr'o'n traduk'is Mikael'o Bronŝtejn – bon'e kon'at'a en Rusio kaj en Eŭrop'o, spert'a verk'ist'o kaj traduk'ist'o, bon'eg'e posed'ant'a Esperant'o'n kaj hav'ant'a si'a'n propr'a'n literatur'a'n stil'o'n. Do, cert'e, la traduk'o est'as eg'e alt'nivel'a. Ne neces'as dir'i, ke la afer'o est'is tre mal'facil'a, ĉar la traduk'ant'o dev'is prezent'i al inter'naci'a leg'ant'ar'o pur'e rus'a'j'n folklor'a'j'n kaj fabel'a'j'n est'aĵ'o'j'n kaj aĵ'o'j'n, kies nom'o'j for'est'as en oficial'a'j vort'ar'o'j. Krom'e, en si'a temp'o la libr'o est'is eg'e aktual'a, ĝi en'hav'as mult'eg'a'j'n real'aĵ'o'j'n de si'a epok'o. Kaj kiam la libr'o est'as tre lig'it'a kun aktual'ec'o, ĝi rapid'e iĝ'as mal'facil'e kompren'ebl'a, ĉar mult'a'j real'aĵ'o'j, mal'long'ig'o'j, noci'o'j, vort'et'o'j mal'aper'as. Mi opini'as, ke la traduk'int'o hav'is bon'a'n ide'o'n don'i tre mal'long'a'j'n klar'ig'o'j'n mal'supr'e de la paĝ'o pri noci'o'j, ne'kon'at'a'j de inter'naci'a leg'ant'ar'o (kaj, kiel li mem ĝust'e rimark'as, ebl'e eĉ por la nun'a generaci'o de rus'o'j ...).
#000438
La revu'o est'is plu re'viv'ig'it'a de Christer Kiselman per du kajer'o'j en la jar'o'j 1999 kaj 2001 kun la al'don'a angl'a titol'o Esperant'o Studies, kaj de ĉi tiu last'a feniks'a re'viv'iĝ'o la nun'a kajer'o si'n nom'as tri'a (vid'u ). Ŝanĝ'iĝ'is format'o kaj en'hav'o; se la format'o de la pra'a'j numer'o'j est'is iom grand'a kompar'e kun tiu'j kutim'a'j de scienc'a'j revu'o'j, la nun'a aspekt'as ver'e modest'e, eĉ mal'pli grand'a ol format'o A5. El'don'as paper'e Kava-Pech kaj ret'e la sved'a universitat'o de Uppsala. Redakt'a'j lingv'o'j: Esperant'o kaj la angl'a, sed ĝi akcept'as artikol'o'j'n ankaŭ en ali'a'j lingv'o'j. La redakt'a komitat'o konsist'as el 15 person'o'j plus la redaktor'o, la plej alt'prestiĝ'a nom'ar'o en la esperant'lingv'a mond'o: pli ol dek membr'as en la Akademi'o de Esperant'o, la ali'a'j est'as ĉiu'okaz'e renom'a'j si'a'flank'e.
#000443
La nun'a numer'o est'as modest'a paĝ'o'nombr'e (en'tut'e 68 paĝ'o'j) kaj ankaŭ el la en'hav'a vid'punkt'o: en'tut'e tri stud'o'j kaj unu recenz'o, mal'super'a al la du antaŭ'a'j kajer'o'j. La nivel'o est'as bon'a: plej interes'a est'as la bibliografi'a indeks'o de Lingv'a kritik'o, la unu'a esperant'ologi'a period'aĵ'o aper'int'a kiel monat'a suplement'o de Herold'o inter 1932 kaj 1935. La indeks'o registr'as la artikol'o'j'n, aper'int'a'j'n en tiu suplement'o, kaj ni pov'us mir'i, kiom abund'e aper'is esperant'ologi'a'j stud'o'j en la tri'dek'a'j jar'o'j. Kiel bel'e, se ankaŭ nun ni hav'us tia'j'n!
#000444
Pri la unu'a Esperant'o-grup'o el la temp'o'j, kiam ĝi est'is ankoraŭ volapuk'ist'a, raport'as german'lingv'a artikol'o de Mark'us Sikosek, ĉerp'int'a element'o'j'n el la urb'a arkiv'o de Nurenbergo. La nivel'o'n kaj dimensi'o'j'n de ver'a scienc'a stud'o ating'as psikologi'a esplor'o de Renat'o Corsetti kaj H. Nagata pri la influ'o de ge'patr'a lingv'o sur la lern'ad'o'n de Esperant'o; la artikol'o est'as riĉ'ig'it'a per statistik'o'j kaj grafik'aĵ'o'j.
#000445
La broŝur'o en'hav'as ankaŭ recenz'o'n pri la Gesellschaft für Interlinguistik (Societ'o por inter'lingv'ist'ik'o), kiu'n mastr'um'as Detlev Blank'e, societ'o, kiu ver'e ind'as dis'kon'iĝ'o'n pro si'a alt'nivel'a ag'ad'o.
#000446
Ebl'e ni'a'j kompetent'ul'o'j ne mal'kovr'is la revu'o'n, aŭ ili prefer'as elekt'i ali'a'j'n revu'o'j'n, kie aper'ig'o en'e de kelk'a'j monat'o'j est'as cert'ig'it'a kaj la merkat'o de la leg'ant'o'j est'as pli vast'a. Ĉar ja plur'a'j artikol'o'j, aper'int'a'j en Literatur'a Foir'o aŭ ali'a'j literatur'a'j revu'o'j, pov'us sen'hont'e est'i prezent'it'a'j ĉi tie, kun pli scienc'a mark'o.
#000447
Last'a'temp'e est'is raport'it'e, ke niĝeri'an'o'j viv'as mez'e 41 jar'o'j'n. La statistik'o ŝok'as, ĉar Niĝerio posed'as naft'o'n kaj pro tio mult'e en'spez'as. Tamen ĝi rest'as inter la mal'riĉ'a'j land'o'j de la mond'o. La riĉ'aĵ'o'j en'ir'as la poŝ'o'j'n de korupt'a'j politik'ist'o'j kaj eks'a'j soldat'o'j, kiu'j mis'uz'as la en'spez'o'j'n.
#000450
Rezult'e, ordinar'a'j niĝeri'an'o'j far'iĝ'is kadavr'o-manĝ'ant'o'j, kiu'j ĉiu'tag'e batal'as kontraŭ hund'o'j kaj ali'a'j best'o'j por manĝ'i rub'aĵ'o'j'n, dum politik'ist'o'j kaŝ'as si'a'j'n en'spez'o'j'n en sekret'a'j'n ekster'land'a'j'n kont'o'j'n.
#000451
Pro tio niĝeri'an'o'j ne ir'as al hospital'o pro la alt'a kost'o kaj, se ili tamen tie trov'iĝ'as, famili'an'o'j kaj parenc'o'j vend'as bien'o'j'n kaj posed'aĵ'o'j'n por pag'i la kost'o'j'n. Mult'a'j hom'o'j do prefer'as mort'i hejm'e, dum riĉ'ul'o'j ĝu'as la luks'o'n ir'i hospital'e'n. Sed ironi'e est'as, ke, se iu mort'as hejm'e, tiu ne evit'as el'spez'o'j'n.
#000452
Funebr'a'j kost'o'j vari'as, sed ĝeneral'e alt'as. Funebr'o daŭr'as tag'o'j'n aŭ semajn'o'j'n, de'pend'e de la aĝ'o kaj rang'o de la mort'int'o. Se tiu hav'is tradici'a'j'n honor'o'j'n aŭ titol'o'j'n, la famili'an'o'j dung'as danc'ist'o'j'n kaj amas'e kuir'as por funebr'ant'o'j. Oft'e oni drink'as ĝis ebri'iĝ'o, kaj post'e la famili'an'o'j dev'as kalkul'i la ŝuld'o'j'n.
#000453
Ankaŭ ĉerk'o mult'o'n kost'as, kaj foj'foj'e al'don'end'as el'spez'o'j por transport'i la kadavr'o'n al la hejm'lok'o de famili'an'o'j. Krom'e, apart'e en la ekonomi'a ĉef'urb'o Lagoso, kie mank'as spac'o en tomb'ej'o'j, nepr'as pag'i ŝmir'mon'o'n al la aŭtoritat'o'j por ricev'i en'ter'ig'ej'o'n (kiu'n oni re'uz'as post kvin jar'o'j).
#000454
En la vilaĝ'o'j oni kutim'e en'ter'ig'as mort'int'o'j'n ĉe la famili'a dom'o. Sed ĉia'okaz'e mal'san'i kaj mort'i – sam'e kiel viv'i – mult'e kost'as en Niĝerio.
#000455
Litovaj parlament'an'o'j dum ofic'vojaĝ'o en Briti'o konstern'iĝ'is pro la londona seks-komerc'o, en kiu part'o'pren'as jun'a'j litov'in'o'j. Laŭ brit'a'j aŭtoritat'o'j pli ol 1000 litov'in'o'j „vend'iĝ'as” ĉiu'jar'e kaj est'as dev'ig'at'a'j labor'i kiel prostitu'it'in'o'j.
#000456
Brit'a'j ŝakr'ist'o'j pag'as ĝis 7000 eŭr'o'j'n por litov'in'o, kontrast'e al 500 en ali'a'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o. Spert'ul'o'j kalkul'as, ke prostitu'ad'o profit'ig'as la litov'an ekonomi'o'n je 15 milion'o'j da eŭr'o'j kaj hom-komerc'ad'o je pli ol 60 milion'o'j.
#000457
Ek'de maj'o 2004 est'as liber'ig'it'a'j en Briti'o pli ol 80 viktim'o'j de hom-komerc'ad'o. Ĉiu'semajn'e la brit'a polic'o arest'as ĉirkaŭ 70 vir'in'o'j'n kun litovaj pasport'o'j. Tamen mult'a'j ne est'as litov'in'o'j sed viktim'o'j de hom-komerc'ad'o el Moldavio, Ukrainio, Belorusio kaj ali'a'j land'o'j de orient'a Eŭrop'o.
#000458
Parlament'an'o'j opini'as, ke unu el la plej efik'a'j rimed'o'j por kontraŭ'star'i hom-komerc'ad'o'n est'as eduk'ad'o. „Knab'in'o'j dev'us est'i prudent'a'j, se oni propon'as romantik'a'n semajn'fin'o'n en Londono, ĉar tiel facil'as en'plekt'iĝ'i en la ret'o'n de hom-ŝakr'ist'o'j”, dir'is parlament'an'o.
#000459
Krom'e parlament'an'o'j postul'as pli sever'a'j'n pun'o'j'n ol nun ekzist'as. Ili cit'is ekzempl'o'n el Svedi'o, kie klient'o'j de ge'amor'ist'o'j risk'as mon'pun'o'n ĝis 1100 eŭr'o'j aŭ eĉ mal'liber'ig'o'n. En Litovio leĝ'o'j antaŭ'vid'as pun'o'n ĝis nur 150 eŭr'o'j la unu'a'n foj'o'n kaj ĝis 300 la du'a'n.
#000460
Sku'is Niĝerion du tragedi'o'j en'e de 24 hor'o'j en oktobr'o. Pere'is 117 pasaĝer'o'j, kiam kraŝ'is aviad'il'o sur'voj'e el la komerc'a ĉef'urb'o Lagoso al la politik'a ĉef'urb'o Abuja, kaj mort'is la t.n. unu'a vir'in'o de Niĝerio, la edz'in'o de la prezid'ant'o Olusegun Obasanjo, post operaci'o en Hispanio. Anonc'is la reg'ist'ar'o tri'tag'a'n naci'a'n lament'ad'o'n por la viktim'o'j de la kraŝ'o kaj por la mort'int'a unu'a vir'in'o.
#000461
Stella Olusegun, 59-jar'aĝ'a, est'is la plej influ'a vir'in'o en la land'o. Laŭ la niĝeria konstituci'o, la unu'a vir'in'o ne hav'as oficial'a'n rol'o'n, sed mult'a'j trov'is pro ŝi al'ir'o'n al la prezid'ant'o. Krom'e ŝi okup'iĝ'is pri infan'o'j en si'a de'ven'ŝtat'o Ed'o kaj fond'is asoci'o'n, kiu aktual'e fleg'as 80 handikap'it'a'j'n infan'o'j'n kaj ili'n nutr'as kaj eduk'as.
#000462
En la aviad'il'o de la kompani'o Bellview pere'is plur'a'j grav'ul'o'j, inkluziv'e de la ĉef'o'j de la niĝeriaj poŝt'o kaj fer'voj'o, kaj la estr'o'j de bank'o kaj de kvin'stel'a hotel'o.
#000463
80-jar'ul'o, petit'e, rakont'is pri mizer'a'j spert'o'j dum la du'a mond'milit'o al infan'o'j. „Dum la milit'o ni est'is mal'sat'a'j, ĉar ni ne hav'is manĝ'aĵ'o'j'n”, li dir'is. Demand'is infan'o: „Kial vi ne ir'is al super'bazar'o por aĉet'i?”
#000464
Edz'in'o demand'is al si'a edz'o, kiu insist'as, ke edz'o ne en'ir'u la kuir'ej'o'n: „Kio'n vi manĝ'os, kiam mi est'os mal'san'a?” „Ne grav'as, mi manĝ'os ekster'e”, li respond'is. La edz'in'o: „Ne, ne! Mi demand'as, kiu don'os manĝ'aĵ'o'n al mi?” La edz'o: „Ne grav'as. Mal'san'ul'o'j ne hav'as apetit'o'n.”
#000465
Gast'o en restoraci'o plend'as: „Ve, vi'a dik'fingr'o est'as en la sup'o!” Replik'as la kelner'in'o: „Ne grav'as, la sup'o ne est'as varm'eg'a.”
#000466
Laŭ inform'o en iu libr'o de la fam'a franc'a verk'ist'o André Castelot, la plej tromp'it'a hom'o el la mond'histori'o sen'dub'e est'as la franc'a sinjor'o Poinsinet. Li ver'e kred'is kio'n ajn, kio'n oni kred'ig'is al li. Li viv'is en la 18a jar'cent'o, kaj li oft'e est'is la viktim'o de amik'o'j, kiu'j daŭr'e komunik'is al li la plej ne'kred'ebl'a'j'n afer'o'j'n.
#000467
Iu'n tag'o'n oni inform'is li'n, ke li est'as elekt'it'a por instru'ad'i al jun'a rus'a princ'o kaj ke li est'as invit'it'a tiu'cel'e al Sankt-Peterburgo. Sed kompren'ebl'e li dev'us tiu'cel'e unu'e lern'i la rus'a'n lingv'o'n. „Amik'o'j” eĉ dispon'ig'is al li „instru'ist'o'n” de tiu lingv'o. Dum ses monat'o'j la kompat'ind'a Poinsinet fervor'e stud'is „la rus'a'n”. Nur kiam li si'n pret'ig'is por for'vojaĝ'i en Rusion, li'a'j „amik'o'j” kon'ig'is al li, ke li ne est'is dung'it'a kaj ke li est'as lern'int'a ... la breton'a'n.
#000468
Ek'de sufiĉ'e long'e ni – t.e. mi'a kar'a edz'in'o Hortensi'a kaj mi – loĝ'as en Irlando, la tiel nom'at'a Verd'a (aŭ Smerald'a) Insul'o. Ĝi'a verd'a kolor'o de'ven'as de la oft'a pluv'o, kiu ankaŭ influ'as la karakter'o'n de ĝi'a loĝ'ant'ar'o. Fin'fin'e, sam'kiel kresk'aĵ'o'j, hom'o'j, kiu'j konstant'e akv'um'iĝ'as, pov'as est'i nek sek'a'j nek steril'a'j.
#000470
Unu el la ĝoj'o'j de ni'a viv'o en Irlando est'as renkont'iĝ'o kun pli kaj pli da specimen'o'j de hom'o hibernica, kaj precip'e kun la in'a variant'o de tiu speci'o. Ĉiu est'as unik'a, kaj kelk'a'j est'as apart'e interes'a'j. Ĝeneral'e ili ag'as kaj pens'as kiel ali'a'j membr'o'j de la ras'o hom'o sapiens, sed mult'e pli „irland'ec'e”. (Ili'a'j najbar'o'j kaj iam'a'j – sed ne plu – mal'amik'o'j en Angli'o tuj kompren'os, kio'n signif'as ĉi tiu esprim'o. Esenc'e, ĝi cel'as, ke la irland'an'o'j iom mal'simil'as la angl'o'j'n kaj ali'a'j'n fremd'ul'o'j'n.)
#000471
Mi don'u al vi kelk'a'j'n ekzempl'o'j'n. Iu'n tag'o'n Hortensi'a renkont'is sur la ĉef'strat'o en ni'a kamp'ar'a urb'et'o mez'aĝ'a'n kon'at'in'o'n, kiu port'is blu'a'n rob'o'n. Mi'a edz'in'o gratul'as ŝi'n pro la bel'a kolor'o de ŝi'a vest'aĵ'o. „Ho jes,” ŝi dir'is, „mi hav'as apart'a'n devot'ec'o'n al Ni'a Dam'o*. Honor'e al ŝi mi port'as blu'a'j'n vest'aĵ'o'j'n.”
#000472
Ni'a amik'in'o Nor'a est'as tip'a kaj simpati'a irland'an'in'o. Iu'tag'e ŝi vizit'is ni'a'n dom'o'n por trink'i te'o'n kun Hortensi'o. Mi'a edz'in'o rimark'is, ke iu sub'vest'aĵ'o du'on'pend'is el la poŝ'o de ŝi'a jak'o. „Ĉu vi ĉiam port'as vi'a'n sub'vest'o'j'n en la poŝ'o?” demand'is Hortensi'o. „Ne,” respond'is Nor'a. „Mi'a mam'zon'o est'is tro strikt'a, do mi for'ig'is ĝi'n”. Hortensi'o rakont'is tiu'n okaz'aĵ'o'n al Brigit'o, ali'a pli jun'a amik'in'o de ŝi, kiu dir'is, ke ŝi oft'e sam'e far'as. Ĉu tio est'as ĝeneral'a irlanda kutim'o, ne est'as klar'e. Ŝajn'as, ke en ali'a'j land'o'j la vir'in'o'j ĉiam port'as la sub'vest'o'j'n sur la korp'o, sed evident'e la irland'an'in'o'j rigard'as tio'n kiel tro rigor'a'n.
#000473
Parol'ant'e pri la vest'o'j kaj sub'vest'o'j de la bel'a seks'o, mi pov'us menci'i interes'a'n reklam'o'n, kiu aper'is en irlanda televid'a revu'o. Ĝi ofert'is al la leg'ant'in'o'j model'o'n de long'a kaj ampleks'a nigr'a kalson'o, nom'it'a „La magi'a kalson'o”. La reklam'ant'a firma'o pretend'as, ke tiu mir'ind'a sub'vest'o efik'e mal'dik'ig'os el'star'a'n ventr'o'n. Dum telefon'a konversaci'o kun mi'a fil'o, kiu loĝ'as kun si'a irlanda edz'in'o en Skot'land'o, li dir'is, ke ŝi – li'a kar'a du'on'o – uz'as simil'a'n sub'vest'o'n, sed ĝi est'as sur'merkat'ig'at'a sub la mark'o „La beton'a kalson'o”.
#000474
Parentez'e, ie mi leg'is, ke iam en Uson'o vend'iĝ'is tiel nom'at'a'j „atom'a'j bot'o'j”, kiu'j ne est'is ver'e atom'a'j, sed laŭ'dir'e special'e komfort'a'j. Oni ne aĉet'is ili'n jam far'it'a'j'n. Ĉiu klient'o dev'is met'i si'a'j'n pied'o'j'n en ŝaŭm'e plast'ec'a'n substanc'o'n, kiu tiam al'pren'is la form'o'n de la pied'o. Kiam la material'o est'is sek'a, la bot'o'j est'is pret'a'j. Laŭ'raport'e, la bot'o'j est'is sen'kompar'e komfort'a'j, sed sam'temp'e sen'kompar'e mal'bel'a'j. Ili aspekt'is kiel pied'o'j de elefant'o.
#000475
La hodiaŭ'a irland'an'in'o tro ŝat'as la last'a'j'n mod'o'j'n (ekzempl'e tiu'j'n de la esperant'e nom'it'a butik'ret'o Ver'o Mod'a) por uz'i atom'a'j'n bot'o'j'n. Ŝi ne plu kutim'as ir'i al la mal'modern'a'j danc'ej'o'j (antaŭ'e nom'it'a'j „bal'ej'o'j de romantik'o”), kie la partner'o'j oft'e port'is sterk'o'ŝmir'it'a'j'n kaŭĉuk'a'j'n bot'o'j'n. Nun'temp'e tio okaz'as nur en la okcident'irland'a urb'et'o Lisdoonvarna [lisdunvarna], kie ĉiu'jar'e est'as „Edz'iĝ'foir'o”, ĉe kiu sol'ec'a'j, seks'e mal'sat'a'j ter'kultur'ist'o'j pov'as renkont'iĝ'i kun simil'e sol'ec'a'j vidv'in'o'j, mal'jun'a'j virg'ul'in'o'j kaj ard'a'j sed ne plu jun'a'j nimf'o'mani'ul'in'o'j.
#000476
Ho ve, la irlanda soci'o tiom ŝanĝ'iĝ'is ... En ni'a kamp'ar'a urb'et'o pli aŭd'iĝ'as la pol'a kaj litova lingv'o ol la irland-gael'a, do cert'e ĉio iom post iom trans'form'iĝ'os: mod'e, lingv'e, fizik'e, etn'e kaj kulinar'e. Esper'ebl'e, ĝi ne tut'e mal'irland'iĝ'os. Pri kio ni tiam rid'et'os?
#000477
*Ni'a Dam'o: la virg'ul'in'o Maria.
#000478
En april'o 2005 okaz'is la 90a dat're'ven'o de la genocid'o de la armen'a popol'o. La event'o est'as mond'skal'e agnosk'it'a, ĉu per scienc'a'j kongres'o'j, ĉu per el'don'ad'o de libr'o'j kaj vid'bend'o'j. Ĉi tie est'as prezent'at'a'j fon'o kaj fakt'o'j pri la unu'a genocid'o de la 20a jar'cent'o.
#000479
Komenc'iĝ'is la eksterm'ad'o en la 19a jar'cent'o. Inter 1894 kaj 1896 pere'is 300 000 armen'o'j kaj pli'a'j 300 000 fuĝ'is al azi'a'j, eŭrop'a'j kaj afrik'a'j land'o'j. Sed la tiam'a masakr'o apenaŭ kompar'ebl'is kun la genocid'o okaz'int'a en 1915.
#000480
En 1911, en la nun grek'a urb'o Tesaloniko, kaŝ'e kun'ven'is Jun'a'j Turk'o'j, kiu'j decid'is turk'ig'i islam'an'o'j'n en la turk'a imperi'o kaj eksterm'i krist'an'o'j'n. Ili atend'is oportun'a'n moment'o'n. Kiam komenc'iĝ'is la unu'a mond'o'milit'o, en aŭgust'o 1914, la turk'a reg'ist'ar'o kompren'is, ke dum milit'a ĥaos'o ne rimark'ebl'os genocid'o. En april'o 1915 est'as send'it'a sekret'a instrukci'o, laŭ kiu la armen'a loĝ'ant'ar'o est'u for'pel'it'a al arab'a'j dezert'o'j kaj tiel elimin'it'a.
#000481
La program'o efektiv'iĝ'is tri'paŝ'e. Komenc'e la turk'o'j rekrut'ig'is ĉiu'j'n armen'a'j'n vir'o'j'n, kapabl'a'j'n uz'i arm'il'o'j'n, kaj ili'n sekret'e buĉ'is. Duapaŝe arest'iĝ'is parti'a'j, intelekt'a'j kaj religi'a'j armen'o'j: ekzempl'e iu'n nokt'o'n en april'o 1915 en Istanbulo la polic'o arest'is 800 intelekt'ul'o'j'n. Triapaŝe oni send'is ekzil'ej'e'n vir'in'o'j'n, infan'o'j'n kaj mal'jun'ul'o'j'n.
#000482
El 2,5 milion'o'j da armen'o'j est'as masakr'it'a'j aŭ mort'is pro mal'sat'o kaj mal'san'o 1,5 milion'o'j. Ali'a'j fuĝ'is ekster'land'e'n kaj 200 000 per'fort'e turk'iĝ'is. Sam'temp'e okaz'is kultur'a genocid'o: est'is detru'it'a'j 66 urb'o'j, 2500 vilaĝ'o'j kaj 1500 lern'ej'o'j. Krom'e la turk'a reg'ist'ar'o al'propr'ig'is al si posed'aĵ'o'j'n kaj bank-kont'o'j'n de armen'o'j.
#000483
La krim'o rest'is sen'pun'a. Nur post la du'a mond'o'milit'o oni ek'konsider'is genocid'o'n pun'ebl'a. Nun 15 reg'ist'ar'o'j de la mond'o agnosk'as la genocid'o'n de armen'o'j en Turki'o. En 1967, en Parizo, dum du'a inter'naci'a kongres'o pri krim'o'j, oni akcept'is la noci'o'n „armenocido”. Tamen la turk'a reg'ist'ar'o ankoraŭ ne agnosk'is la genocid'o'n, kiel analog'e la german'a agnosk'as la holokaŭst'o'n.
#000484
La decid'o de la reg'ist'ar'o de la sud'barat'a sub'ŝtat'o Karnatak'o en'konduk'i la konkanan lingv'o'n kiel stud'objekt'o'n en reg'ist'ar'a'j lern'ej'o'j re'brul'ig'is la debat'o'n pri la konkana skrib'o: ĉu uz'i la devanagaran, kan'ar'a'n aŭ la latin'a'n? Tiu ĉi hind'eŭrop'a lingv'o ne posed'as propr'a'n skrib'o'n. Laŭ la okcident'a mar'bord'o de Barato la konkana est'as skrib'at'a per la devanagara, kan'ar'a, latin'a, malajal'a kaj pers'o'arab'a skrib'o'j de'pend'e de la ĉef'a skrib'o de la region'o.
#000485
La 3,7 milion'o'j da parol'ant'o'j de la konkana en Karnatak'o uz'ad'as la kan'ar'a'n skrib'o'n jam de pli ol jar'cent'o. Vigl'as la literatur'a tradici'o: en 2004 ĉirkaŭ 40 libr'o'j aper'is en la kan'ar'a-konkana, se dir'i neni'o'n pri mult'a'j gazet'o'j.
#000486
Post sufiĉ'e ampleks'a konsult'ad'o, kiu inkluziv'is eminent'ul'o'j'n, verk'ist'o'j'n, instru'ist'o'j'n, ge'patr'o'j'n de lern'ej'an'o'j kaj la ge'lern'ej'an'o'j'n mem, la sub'ŝtat'a bel'art'a akademi'o de la konkana decid'is, ke la kan'ar'a est'u la prefer'at'a skrib'o. Sed la politik'e potenc'a prem'grup'o devanagara kontraŭ'as tiu'n ĉi decid'o'n, argument'ant'e, inter'ali'e, ke la feder'a bel'art'a akademi'o re'kon'as nur la devanagaran form'o'n de la konkana.
#000487
Kaj nun, kiam oni instru'os la lingv'o'n ankaŭ en reg'ist'ar'a'j lern'ej'o'j, kelk'a'j parol'ant'o'j de la konkana rekomend'as, ke ek'uz'ad'i la devanagaran skrib'o'n pli'fort'ig'us la etn'a'j'n lig'o'j'n kun parol'ant'o'j de la lingv'o en la najbar'a'j sub'ŝtat'o'j Maharaŝtr'o kaj Goao: en tiu last'a la oficial'a'j lingv'o kaj skrib'o est'as respektiv'e la konkana kaj la devanagara. Kritik'ant'o'j tamen montr'as, ke laŭ statistik'o'j el la 979 reg'ist'ar'a'j element'a'j lern'ej'o'j en Goao la konkana est'as la instru'lingv'o en nur 81; kontrast'e, 930 lern'ej'o'j permes'as la instru'ad'o'n en la marata. Plu'e, en ĉiu'j prestiĝ'a'j privat'a'j lern'ej'o'j la instru'lingv'o est'as la angl'a.
#000488
Tri'a prem'grup'o rekomend'as la latin'a'n alfabet'o'n. La konkana en la latin'a skrib'o hav'as la plej mal'nov'a'n literatur'a'n tradici'o'n (jam de 1622) kaj daŭr'e rest'as vigl'a (kontrast'e, la devanagara est'is unu'e uz'at'a por la konkana nur en 1893). Tiu ĉi grup'o argument'as, ke oni dev'as adopt'i la latin'a'n alfabet'o'n, ne nur ĉar ĝi jam est'as vast'e uz'at'a inter la konkanoj en Goao, sed ankaŭ ĉar ĝi facil'e funkci'us ĉe la konsider'ind'a (kaj influ'a) konkana diaspor'o ekster Barato. Efektiv'e, la apog'ant'o'j de la latin'a skrib'o dis'vast'ig'as modif'it'a'n latin'a'n skrib'o'n, kiu, laŭ ili, est'as „ideal'a por la komput'il'a klav'ar'o”.
#000489
En MONATO 2005/7-8, p. 10, mi leg'is interes'eg'a'n artikol'o'n de Paul Gubbins pri last'a voĉ'don'ad'o kaj mal'taŭg'ec'o de la brit'a elekt'a sistem'o. Mi tut'e sam'opini'as kun li. Mi vol'is nur preciz'ig'i unu asert'o'n de li por pli prav'ig'i la aŭtor'o'n. Laŭ li, voĉ'don'is nur 61 % de la balot'rajt'ig'it'o'j kaj la venk'int'a Labor'ist'a Parti'o rikolt'is 36 % de la voĉ'o'j. Se tio est'as ver'o, ne est'as ĝust'e, ke „apog'as la reg'ist'ar'o'n nur kvar'on'o de la brit'a popol'o”, sed matematik'e eĉ sufiĉ'e mal'pli, tio est'as nek du'on'o nek tri'on'o nek kvar'on'o, sed inter kvin'on'o kaj kvar'on'o. Kompat'ind'a mal'demokrati'o!
#000491
Almenaŭ vort'o'j'n dispon'ig'is la reg'ist'ar'o niĝera al si'a popol'o, front'ant'a al mal'sat'eg'o. Laŭ prezid'ant'o Tandja Mamadou, la land'o ne kon'as mal'sat'o'n. Mal'e: „La hom'o dev'as labor'i, antaŭ ol akir'i fort'o'j'n”, dir'is la prezid'ant'o, neglekt'ant'e kriz'o'n, aflikt'ant'a'n la land'o'n ek'de maj'o 2005 kaj kaŭz'it'a'n de long'a ne'pluv'a period'o kaj de insekt'o'j, kiu'j for'manĝ'is rikolt'o'j'n.
#000492
Tamen post tiel nom'at'a ĝeneral'a deklaraci'o politik'a pri la mal'sat'o, lanĉ'it'a de la ĉef'ministr'o Amadou Hama ĉe la naci'a asemble'o, fin'fin'e ven'is nutr'aĵ'o'j kaj financ'a'j subvenci'o'j al Niĝero. Help'is divers'a'j inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j, inkluziv'e de Unicef, kies ĉef-administr'ant'o en Niĝero Alain Balandi direkt'is la donac'o'j'n precip'e al vir'in'o'j, mam'nutr'ant'a'j si'a'j'n id'o'j'n. Ankaŭ la franc'a reg'ist'ar'o donac'is pli ol 200 000 eŭr'o'j'n.
#000493
Kaj la prezid'ant'o van'e atend'is
#000494
La unu'a'n de novembr'o 2005 est'is plan'it'a ne'oficial'a vizit'o de la grek'a prezid'ant'o Karolos Papulias en Albanio. Tiu last'e renkont'is la alban'a'n prezid'ant'o'n Alfred Moisiu en Janina (Greki'o). Tiam Moisiu star'ig'is demand'o'n pri etn'o'kultur'a alban'a loĝ'ant'ar'o en nord-okcident'a Greki'o, nom'e ĉam'o'j, kiu'j grand'part'e est'is for'pel'it'a'j el Greki'o en 1944.
#000495
La kial'o est'is absurd'a. En 1940 la ital'a'j faŝist'o'j de Mus'sol'in'i invad'is Greki'o'n el teritori'o, jam okup'it'a de ili en Albanio. Pro tio la iam'a grek'a reĝ'o dekret'is t.n. milit'a'n leĝ'o'n kun Albanio, kiu ankoraŭ ne est'as abol'it'a.
#000496
Papulias vizit'is Albanion antaŭ 1990 dum la total'ism'a reĝim'o komun'ism'a. Alban'o'j konsider'as li'n „kolomb'o de pac'o kaj amik'ec'o inter ambaŭ land'o'j”. Li mem nask'iĝ'is en la alban'a region'o Ĉamerio, kaj laŭ'dir'e mam'nutr'is li'n ĉam'a vir'in'o.
#000497
Tamen cent'mil'o'j da ĉam'o'j, rifuĝ'int'a'j en Albanio post 1944, ankoraŭ ne re'gajn'is si'a'j'n rajt'o'j'n pri propriet'aĵ'o'j en Greki'o. Kvankam en 1996 Greki'o kaj Albanio sub'skrib'is amik'ec'o-traktat'o'n, grek'a'j juĝ'ej'o'j ankoraŭ ne komenc'is re'don'i al ĉam'o'j ili'a'j'n laŭ'leĝ'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n.
#000498
Tial, okaz'e de la plan'it'a vizit'o de la grek'a prezid'ant'o en sud'a Albanio, 150 manifestaci'ant'o'j pac'e atend'is ekster la rendevu'ej'o de la prezid'ant'o'j. Sed Papulias nul'ig'is si'a'n vizit'o'n kaj re'ven'is al Greki'o, dum la alban'a prezid'ant'o li'n van'e atend'is. La grek'a prav'ig'o pri la nul'ig'it'a renkont'iĝ'o ne konvink'is: „La alban'a reg'ist'ar'o toler'is manifestaci'o'n de alban'a'j ekstrem'ist'o'j ĉe la prezid'ant'a rendevu'ej'o.”
#000499
La alban'a prezid'ant'o taks'is la nul'ig'o'n „sen'precedenc'a kaj mal'agrabl'a okaz'int'aĵ'o”. Kaj cert'e, mal'antaŭ la grek'a kondut'o sent'ebl'as ali'a'j kaj pli profund'a'j kaŭz'o'j. Ne'long'e antaŭ'e vizit'is Atenon la ĉef'ministr'o de Serbi'o Vojislav Koštunica, kiu akir'is grek'a'n sub'ten'o'n por si'a plan'o por la status'o de Kosovo.
#000500
Tiu ĉi plan'o kontrast'as al la opini'o de la alban'a reg'ist'ar'o kaj mem de la alban'a prezid'ant'o, kiu'j postul'as sen'de'pend'ec'o'n de Kosovo dis'de Serbi'o kaj Montenegro. Tial la vizit'o de Papulias pov'us koler'ig'i Serbi'o'n, mal'nov'a'n alianc'an'o'n de Greki'o. Oni memor'u, ke dum la milit'o en Kosovo en 1999 Greki'o sub'ten'is Miloŝeviĉon. La alban'a reg'ist'ar'o argument'as, ke sen'de'pend'a Kosovo pli'fort'ig'us la politik'a'n pozici'o'n ne nur de alban'o'j en Balkani'o, sed ankaŭ de kroat'o'j, sloven'o'j kaj ali'a'j, kiu'j est'u konsider'at'a'j konkur'ant'o'j por Greki'o kaj ties ambici'o'j en la region'o.
#000501
Tial pac'a manifestaci'o de ĉam'o'j dum vizit'o de grek'a prezid'ant'o neniel pov'as est'i konsider'at'a grav'a obstakl'o kaj minac'o al grek'o'j, kiu'j si'a'vic'e amas'e manifestaci'is en Ateno dum vizit'o de la eks'a uson'a prezid'ant'o Clinton. Sed Clinton ne nul'ig'is si'a'n vizit'o'n, taks'ant'e la manifestaci'ant'o'j'n indik'o'j pri demokrati'a ŝtat'o.
#000502
La total'ism'a'j reĝim'o'j de la 20a jar'cent'o est'iĝ'is, ĉar influ'hav'a'j hom'o'j aŭ ne atent'is pri la kresk'ant'a danĝer'o, kre'at'a de demagog'o'j kaj fanatik'ul'o'j, aŭ ĝi'n simpl'e ignor'is. La saĝ'a hispan'de'ven'a uson'a filozof'o Georg'e Santayana skrib'is en 1905: „Tiu'j, kiu'j ne pov'as re'memor'i la pas'int'ec'o'n, est'as kondamn'it'a'j ripet'i ĝi'n.”
#000503
La ret'ej'o montr'as tendenc'o'n kaj minac'o'n ebl'e pli grav'a'j'n kaj pli potenc'a'j'n, ol eĉ la ideologi'o'j de Hitlero kaj Stalin'o. Vid'iĝ'as map'o, montr'ant'a la ampleks'o'n de uson'a influ'o en la mond'o. Sub la map'o leg'iĝ'as la jen'a'j aline'o'j, sub'skrib'it'a'j de iu William Kristol, prezid'ant'o:
#000504
La Projekt'o por la Nov'a Uson'a Jar'cent'o est'as sen'profit'a eduk'a organiz'aĵ'o, dediĉ'it'a al kelk'e da fundament'a'j asert'o'j, nom'e, ke uson'a gvid'ad'o est'as bon'a kaj por Uson'o kaj por la mond'o, kaj ke gvid'ad'o tia postul'as potenc'o'n milit'a'n, energi'o'n diplomati'a'n kaj akcept'o'n de princip'o'j moral'a'j.
#000505
La Projekt'o por la Nov'a Uson'a Jar'cent'o intenc'as, per el'don'ad'o de inform'il'o'j, esplor-refer'aĵ'o'j, propagand'a ĵurnal'ism'o, konferenc'o'j kaj seminari'o'j, klar'ig'i, kio'n implic'as uson'a tut'mond'a gvid'ad'o. Ĝi streb'os ankaŭ sub'ten'ig'i vigl'a'n kaj laŭ'princip'a'n politik'o'n pri uson'a inter'ven'o inter'naci'a kaj stimul'i util'a'n publik'a'n debat'ad'o'n pri ekster'land'a kaj defend'a politik'o'j kaj pri la rol'o de Uson'o en la mond'o.
#000506
Monak'o est'as et'a princ'land'o sud'e de Franci'o, kiu tradici'e viv'as el bank'o'j, kazin'o kaj turism'o (fam'e kon'at'a'j est'as la kakt'a ĝarden'o kaj la akvari'o). Dum la last'a'j dek jar'o'j, sub instig'o de princ'o Rainier [renjé] la 3a konstru'iĝ'is tre modern'a en'rok'a staci'dom'o, art'e'far'it'a haven'o kaj Grimaldi Forum, mal'ferm'it'a al divers'a'j aranĝ'o'j: koncert'o'j, danc'o'j, kongres'o'j, ekspozici'o'j. Nun ĝi prezent'is „unik'a'n vojaĝ'o'n centr'e de Afrik'o kaj ties art'o”. Unu'a'foj'e est'is vid'ebl'a'j kaj art'aĵ'o'j, kiu'j datum'as de 5000 jar'o'j antaŭ ni'a era'o kaj modern'aĵ'o'j, ĉef'e el privat'a kolekt'o de Je'a'n Pigozzi el Svis'land'o.
#000507
Art'o'j el antikv'a sub'sahar'a afrik'a bel'ec'o, perfekt'ec'o, harmoni'o karakteriz'as la prezent'it'a'j'n art'aĵ'o'j'n. Ili est'as lig'it'a'j al la soci'a'j kaj religi'a'j tradici'o'j. Tie ebl'as mal'trov'i aĵ'o'j'n el Sudano de antaŭ'faraon'a epok'o, cert'e la font'o de ili'a art'o. Ankaŭ mult'a'j'n lign'aĵ'o'j'n, ĉef'e mask'o'j'n, kiu'j cel'is kaŝ'i person'ec'o'n aŭ montr'i ali'a'n aŭ serĉ'i protekt'o'n. Ideal'ig'o de la person'ec'o konduk'is al ideal'ig'o de portret'o'j, simetri'a'j, ripoz'ig'a'j, sed dum la vizit'ant'o promen'as tra la 4000 m2 de la ekspozici'o, li est'as traf'it'a de la divers'ec'o de vizaĝ'esprim'o'j. Se iu'j em'as konsider'i afrik'a'n art'o'n „negr'a”, „primitiv'a”, post vizit'o de tiu ekspozici'o, ili dir'us nur „art'o”n: el Ife, latun'a'j portret'o'j de la reĝ'o'j de la 11a jar'cent'o, terakot'aĵ'o'j el la Nok-civiliz'o aŭ bronz'aĵ'o'j el Igbo-Ukwu (Niĝerio). Tiu'j hom'o'j, muzik'ist'o'j, reĝ'o'j, kok'o'j memor'ig'is al mi ĉin'a'j'n skulpt'aĵ'o'j'n. Re'trov'iĝ'is en la nekropol'o de Bur'a-Astoda Sikka (nord-orient'e de Niame'o) 400 funebr'a'j pot'o'j kun ĉeval'o'j el la jar'o'j 200 ĝis 1000.
#000508
La fam'a'j dogonoj el Mali'o prezent'as kaj lign'a'j'n kaj ŝton'a'j'n skulpt'aĵ'o'j'n, kiu'j rol'is kiel lig'il'o'j kun di'o. Sekv'as ebur'aĵ'o'j (kuler'o'j, muzik'il'o'j el Benino), sur kiu'j kuŝ'as krokodil'o, se ĝi ne est'as la pint'ing'o. Tre esprim'pov'a'j est'as la lign'a'j mask'o'j el Bamama (Niĝerio, 17a jar'cent'o). Interes'e est'as, ke ek'de la 19a jar'cent'o en skulpt'aĵ'o'j miks'iĝ'as lign'o, led'o, plum'o'j, perl'o'j, metal'o ktp. La bronz'a'j plak'aĵ'o'j, kiu'j ornam'is palac'o'n en Ob'a (Benino) montr'as, ke tiu palac'o est'is pli grand'a ol la tiam'a bors'ej'o en Amsterdamo!
#000509
Rilat'o'j kun la eŭrop'a art'o
#000510
Taks'ant'e tiu'n art'o'n tra ĝi'a'j kriteri'o'j, eŭrop'a'j kritik'ist'o'j em'as parol'i pri real'ism'o aŭ kub'ism'o (la hom'a'j part'o'j est'as sen'de'pend'a'j kaj la korp'o ne formal'a) aŭ ekspresionism'o (kun liber'vol'a akcent'ad'o de korp'a'j part'o'j, man'o, pied'o, muskol'o'j) aŭ sur'real'ism'o (en'konduk'ant'a imag'it'a'n real'ec'o'n). Ĉar fin'e de la 19a jar'cent'o kaj komenc'e de la 20a mult'a'j eŭrop'a'j pentr'ist'o'j (ekzempl'e Picasso, Derain, Léger, Modigliani, Nolde) est'is al'log'it'a'j de la afrik'a'j art'a'j verk'o'j, al'port'it'a'j tiam kiel simpl'a'j man'art'aĵ'o'j, iu sekci'o far'e de Léger, Modigliani, Nolde aŭ Pechstein montr'as la rilat'o'j'n: ĉu kopi'o'j aŭ inspir'o'j?
#000511
Ver'a el'trov'o est'is la prezent'o de la nun'temp'a afrik'a art'o. La ĉef'a kriteri'o por elekt'o est'is, ke la art'ist'o dev'as est'i afrik'an'o kaj viv'i en Afrik'o. Mult'a'j art'aĵ'o'j hav'us lok'o'n en la ĉef'a'j mond'a'j muze'o'j pri nun'temp'a art'o, sed bedaŭr'ind'e, ne'kon'o aŭ snob'ism'o las'as ili'n en privat'a'j kolekt'o'j. La vizit'ant'o zigzag'as aŭ serpent'um'as en labirint'o, kie pentr'aĵ'o'j, skulpt'aĵ'o'j, fot'o'j, munt'aĵ'o'j, kun'glu'aĵ'o'j, pot'o'j, totem'o'j, akvarel'o'j, desegn'aĵ'o'j, bild'o'j ktp prezent'as bunt'a'n kaj kolor'a'n bild'o'n pri tiu kontinent'o, kie reg'as el'turn'iĝ'em'o, re'util'ig'ad'o kaj respekt'o de la pra'ul'o'j. Ĉio re'trov'iĝ'as en la nun'a'j art'aĵ'o'j: mi tiel mal'kovr'is la plur'kolor'a'j'n skulpt'aĵ'o'j'n kaj pentr'aĵ'o'j'n de Lilanga (Tanzanio) pri kult'o de pra'ul'o'j, la totem'o'j'n el terakot'o de Camara (Sen'egal'o), la tomb'o'j'n de Efiaimbelo (Madagaskaro). El plast'a'j botel'eg'o'j, Hazoume el Benino daŭr'ig'as la tradici'o'n de mask'o'j dum Dakpogan (Benino) far'is ili'n el vetur'il'pec'o'j. Mansaray (Siera-Leon'o) fabrik'as maŝin'o'n, kiu memor'ig'as la „modern'a'j'n temp'o'j'n” de Chaplin. Gedewon (Etiopio) desegn'as seri'o'n de talisman'o'j por kurac'i la korp'o'n kaj anim'o'n. La pentr'aĵ'o'j de Mok'e (D. R. Kongo) simil'as al tiu'j sen'relief'a'j bild'o'j, en kies tru'o'n vi met'as la kap'o'n kaj fot'iĝ'as: nur la vizaĝ'o viv'as. Bouabre (Ebur-Bord'o) prezent'as 448 bild'o'j'n poŝ'format'a'j'n. Ne ebl'as list'ig'i ĉiu'j'n, ekzempl'e Ojeikeje (Niĝerio) kies fot'o'j de har'plekt'aĵ'o'j hav'as etn'a'n, kultur'a'n kaj art'a'n valor'o'n.
#000512
La art'ist'o'j est'as jun'a'j: la plej jun'a nask'iĝ'is en 1970, la pli'mult'o nask'iĝ'is en la 30aj ĝis la 50aj jar'o'j. La plej last'a'n pentr'aĵ'o'n „Tsunamo” far'is Onyango en 2005.
#000513
Post Monak'o, la ekspozici'o ir'os al Toront'o: do se vi est'as en Kanado ne mal'traf'u la okaz'o'n; afrik'a art'o ind'as tut'mond'a'n dis'kon'ig'o'n.
#000514
Kiam ŝi turne'is kun si'a naci'a team'o en mal'proksim'a'j urb'o'j de ni'a land'o, ŝi send'is al mi leter'o'j'n kaj poŝt'kart'o'j'n kaj, re'ven'int'e, ĉiam al'port'is por mi et'a'j'n suvenirojn. Mi ŝat'is ŝi'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n pro ŝi'a elegant'e angul'ec'a man'skrib'o. Ĝis nun ĝi rest'as la plej bel'a skrib'manier'o, kiu'n mi iam ajn vid'is.
#000518
La rev'o de Liz'a est'is la mond'kon'at'a moskva cirk'o, ŝi nepr'e vol'is iam el'paŝ'i kiel trampolin'salt'ant'o en la aren'o de tiu cirk'o. Tio est'is ŝi'a dezir'eg'o, ŝi'a cel'o, ŝi'a ĉio. Iu'n tag'o'n ŝi vojaĝ'is al Moskvo por el'prov'i si'a'j'n fort'o'j'n kaj ŝanc'o'j'n. Ŝi neniam plu re'ven'is en ni'a'n urb'o'n. El ŝi'a'j leter'o'j ni ek'sci'is, ke post mult'a'j klopod'o'j ŝi sukces'is ricev'i lok'o'n en la trampolin'a trup'o de la moskva cirk'o. Sed dum unu el la unu'a'j prezent'ad'o'j, far'ant'e du'obl'a'n mort'o'salt'o'n, ŝi krud'e fal'is kaj romp'is al si unu gamb'o'n. Labor'i en cirk'o ŝi ne plu pov'is. Ankaŭ el mi'a cirk'a karier'o fin'fin'e neni'o rezult'is.
#000520
Jar'o'j'n post'e, dum kelk'tag'a rest'ad'o en Moskvo, mi renkont'iĝ'is kun Liz'a. Ŝi loĝ'is kun'e kun si'a plen'kresk'a fil'in'o. La rilat'o'j inter ili est'is streĉ'a'j. Ili tut'e ne kompren'is unu la ali'a'n, eĉ ne prov'is tio'n. Kaj dum iu moment'o mi pens'is, ke la tut'a'n am'o'n, kiu'n dev'us ricev'i ŝi'a fil'in'o, ricev'is iam mi ...
#000521
Ni sid'is en ŝi'a ĉambr'o kaj inter'parol'is, Liz'a montr'is al mi nov'a'n vide'o'film'o'n pri la fam'a ĉin'a cirk'o. Ĝis nun la cirk'o rest'as ŝi'a plej fort'a pasi'o. Mi sent'is mi'n tiel, kvazaŭ neni'o ŝanĝ'iĝ'is dum tiu'j kelk'a'j jar'dek'o'j, kvazaŭ ni neniam dis'iĝ'is ...
#000522
Ĉe la adiaŭ'o ŝi dir'is al mi: „Ĉu vi sci'as, ke mi neniam pov'is forges'i la kuk'et'o'j'n kun konfit'aĵ'o, kiu'j'n frit'is vi'a patr'in'o? ...”
#000523
Est'as danĝer'e labor'i en Kabul'o. Konsil'ind'as, ke fremd'ul'o ne al'ven'u la ĉef'urb'o'n de Afgani'o tut'e sol'a, sen help'o'pret'a amik'o. Afgan'o'j sopir'as al pac'o. Tial la lingv'o de pac'o vek'as iom'a'n interes'o'n ĉe ili. Mi dank'as al Husnbanu Ghanzanfar, la dekan'o de la lingv'a kaj literatur'a fakultat'o en la kabul'a universitat'o por la ebl'ig'o de Esperant'o-kurs'o en land'o sub post'milit'a procez'o. La libr'o- kaj vort'ar-bezon'o en la paŝtua kaj la persa grand'as.
#000524
Sur aŭstr'a aŭt'o'ŝose'o oni rajt'as vetur'i maksimum'e 130 km hor'e. Tio ne sufiĉ'as al la aŭstr'a vic'ĉef'ministr'o Hubert Gorbach [gorbaĥ]. Li vol'as permes'i „rapid'ec'o'n 160” sur difin'it'a'j voj'o'j. Tuj sekv'is protest'o'j: Tro da bru'o! Tro da emisi'o'j! Mal'ŝpar'o de energi'o! Pli da akcident'o'j!
#000525
La politik'ist'o embaras'iĝ'is. En kiu federaci'a land'o li trov'os aŭt'o'ŝose'o'n por test'i la projekt'o'n? Krom'e la afer'o ne valor'as la pen'o'n. Se oni vetur'as 20 km je 130 km hor'e, oni bezon'as 9 minut'o'j'n kaj 14 sekund'o'j'n. Se oni vetur'as la sam'a'n distanc'o'n je 160 km hor'e, la vetur'o daŭr'as 7 minut'o'j'n 30 sekund'o'j'n. Oni ŝpar'as nur unu minut'o'n kaj 44 sekund'o'j'n. Sed la mov-energi'o pli'alt'iĝ'as je 51 % kaj, sekv'e, pli'mult'iĝ'as la akcident'o'j.
#000526
La parlament'a elekt'o de 2005 don'is bizar'a'j'n rezult'o'j'n. La mal'grand'a'j parti'o'j ĝeneral'e perd'is sub'ten'o'n, sed ili gajn'is influ'o'n en la nov'a reg'ist'ar'o. Du el ili hav'as posten'o'j'n en la ministr'ar'o. La nov'a Maori'a Parti'o kapt'is kvar elekt'o- distrikt'o'j'n, dum ĝi'a proporci'o en la por'parti'a balot'o prav'ig'as nur tri mandat'o'j'n (memor'ind'as, ke Nov-Zelando hav'as proporci'a'n elekt'o'sistem'o'n simil'a'n al tiu de Germanio).
#000527
Tamen por kre'i reg'ist'ar'o'n ne sufiĉ'is la 50 labor'ist'a'j seĝ'o'j en la 121-seĝ'a parlament'o. Kun la Progres'em'a Parti'o (1 mandat'o) kaj la Verd'ul'a Parti'o (6) la Labor'ist'a Parti'o hav'us 57 voĉ'o'j'n, kiu'j ankoraŭ ne sufiĉ'us. Neces'is marĉand'i kun ali'a'j parti'o'j, ĉef'e kun Nov-Zelando Unu'e (7 mandat'o'j) kaj Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o NZ (3), kiu'j jam dir'is antaŭ la balot'ad'o, ke ili sub'ten'os la parti'o'n, hav'ant'a'n la plej grand'a'n nombr'o'n de mandat'o'j.
#000529
Fin'fin'e trov'iĝ'is kompromis'o: Nov-Zelando Unu'e kaj Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o NZ hav'u po unu ministr'o'n ekster la kabinet'o. Ili sub'ten'u la reg'ist'ar'o'n rilat'e la koncern'a'j'n ministr'ej'o'j'n, sed voĉ'don'u pri ali'a'j afer'o'j laŭ si'a'j parti'a'j program'o'j. Tiel ili rest'as ekster la formal'a koalici'o. Rezult'e neces'is ŝanĝ'i part'o'n de la Kabinet'a Gvid'libr'o (konvenci'o'j pri la funkci'ad'o de la kabinet'o) rilat'e la tiel nom'at'a'n kolektiv'a'n ministr'ar'a'n respond'ec'o'n.
#000530
La estr'o de Nov-Zelando Unu'e Winston Peters [pitrz] far'iĝ'is ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j. Kelk'a'j kontraŭ'is, dir'ant'e, ke Peters oft'e kritik'is tro'a'n en'migr'ad'o'n apart'e el azi'a'j land'o'j. Tamen Hel'e'n Clark atent'ig'is, ke Peters est'as spert'a politik'ist'o (antaŭ'a vic'ĉef'ministr'o), kiu sub'ten'as la politik'o'j'n de la Labor'ist'a Parti'o pri la kontraŭ'nukle'a leĝ'o kaj pri milit'o'j en Afgani'o kaj Irako.
#000531
Krom'e la reg'ist'ar'o konsent'is pri kelk'a'j propon'o'j de Nov-Zelando Unu'e, ekzempl'e pli'grand'ig'i pensi'o'j'n de 65 % ĝis 66 % de la mez'a en'spez'o, subvenci'i serv'o'j'n por mal'jun'ul'o'j, en'posten'ig'i mil pli'a'j'n polic'an'o'j'n kaj alt'ig'i la minimum'a'n salajr'o'n al ekvivalent'o de proksim'um'e ses eŭr'o'j hor'e.
#000532
Pro la estr'o de Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o Peter Dunne [pit'a da'n], la ministr'o pri impost'o'j, la reg'ist'ar'o konsent'is inter'ali'e re'konsider'i la leĝ'o'j'n pri prostitu'ad'o kaj pri sur'strat'a varb'ad'o kaj util'ig'i privat'a'j'n mal'san'ul'ej'o'j'n, por ke pacient'o'j ĉe ŝtat'a'j hospital'o'j ne tiom atend'u kurac'ad'o'n.
#000533
La Maori'a Parti'o est'as nov'a parti'o, tamen ĝi sekv'as ar'o'n da ali'a'j prov'o'j de maori'o'j unu'ig'i si'a'j'n voĉ'o'j'n en propr'a parti'o. Ili'a kun'estr'o Tariana Turia est'is ministr'o en la antaŭ'a labor'ist'a reg'ist'ar'o, ĝis ŝi eks'iĝ'is pro mal'konsent'o pri leĝ'o'j mal'avantaĝ'a'j al maori'o'j koncern'e la mar'o'n kaj plaĝ'o'j'n.
#000534
Fin'e la reg'ist'ar'o pov'as kalkul'i pri 61 voĉ'o'j. La opozici'o hav'as 50 (aŭ 54, se la Maori'a Parti'o voĉ'don'as kontraŭ la reg'ist'ar'o). Hel'e'n Clark sukces'is gvid'i minoritat'a'n reg'ist'ar'o'n tra du antaŭ'a'j mandat'period'o'j, do ver'ŝajn'e ŝi sam'e far'os de'nov'e.
#000535
La 8an de novembr'o la prezid'ant'o de la Franc'a Respublik'o, uz'ant'e leĝ'o'n de 1955, dekret'is „la escept'a'n stat'o'n sur la metropol'a teritori'o” (tio est'as sur la eŭrop'a part'o de Franci'o). Tiu'n leĝ'o'n star'ig'is la franc'a reg'ist'ar'o de Edgar Faure [edgár for] en Alĝerio, kiam ĝi kontraŭ'batal'is la manifestaci'o'j'n antaŭ la sen'de'pend'iĝ'o de la land'o. Tia'n dekret'o'n kon'is ankaŭ la ge'av'o'j en Franci'o, pro la invad'o de la german'a'j arme'o'j. Sed eĉ dum maj'o 1968 la tiam'a reg'ist'ar'o ne uz'is ĝi'n. Franc'o'j kon'is tia'n dekret'o'n de franc'a reg'ist'ar'o nur dum la revoluci'o de 1871, la Pariza Komun'um'o. Ĉu do okaz'as nun en Franci'o nov'a revoluci'o?
#000536
La unu'a'j'n tumult'o'j'n est'ig'is la mort'o de du jun'ul'o'j el pariza antaŭ'urb'o. Por evit'i polic'an'o'j'n, ili prov'is si'n kaŝ'i en mort'ig'a'n ŝirm'ej'o'n: alt-tensi'a'n trans'form'ator'o'n. Kiel kutim'e en tia'j afer'o'j, la dir'o'j de la polic'an'o'j kaj tiu'j de la ali'a'j jun'ul'o'j de la urb'o mal'simil'as.
#000537
Sed ĉi-foj'e Franci'o kon'is kvazaŭ'a'n revoluci'o'n: ĝis 1400 aŭt'o'j brul'ig'it'a'j dum unu nokt'o – post la parol'ad'o de la prezid'ant'o – cent'o'j da jun'ul'o'j en'karcer'ig'it'a'j, tumult'o'j ne nur en la ĉef'urb'o sed rapid'e en Marsejlo, Lion'o, Tuluz'o, Strasburgo, Saint-Étienne. Nord'e, sud'e, ĉiu urb'eg'o kon'is la fajr'eg'o'j'n, la alarm'o'j'n.
#000538
Not'ind'as, ke kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ la tumult'o'j la ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, Nicolas Sarkozy [nikolá sarkozí], vizit'is nokt'e la pariz'an antaŭ'urb'o'n Argenteuil [arĵantéj], kon'at'a'n pro ties oft'a'j mal'ord'o'j, kaj dir'is antaŭ televid'a'j kamera'o'j, ke li „for'bala'os la kanajl'o'j'n” kaj „pur'ig'os la urb'o'j'n per Kärcher” [kerĥer] (mark'o de akv'o'ŝpruc'a pur'ig'maŝin'o).
#000539
Sarkozy, dekstr'ul'o kaj rival'o de la prezid'ant'o, si'n prezent'as kiel iu'n, kiu parol'as kiel la franc'o'j, kon'as la problem'o'j'n de la popol'o, kaj sci'as kiel solv'i ĉio'n. Parol'ant'e tiel, li cel'is kiel kutim'e parol'ig'i pri li, prepar'ant'e la ven'ont'a'j'n balot'o'j'n, sed fakt'e li blov'is sur la fajr'o'n en la antaŭ'urb'o'j.
#000540
Dir'end'as, ke la antaŭ'a reg'ist'ar'o de ĉef'ministr'o Raffarin [rafarén] for'ig'is la subvenci'o'j'n de la asoci'o'j, kiu'j en tiu'j lok'o'j prov'as help'i la jun'ul'o'j'n. Tiu'j asoci'o'j, apog'at'a'j de la mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, cel'as nek trov'i labor'o'n nek franc'ig'i ekster'land'an'o'j'n aŭ franc'o'j'n fremd-de'ven'a'j'n. Tamen ili lud'as grav'a'n soci'a'n rol'o'n, ĉar ili est'as la sol'a'j lok'o'j, kie mil'o'j da ge'jun'ul'o'j, for'las'int'a'j la lern'ej'o'n kaj sen'labor'a'j, trov'as aŭskult'em'a'j'n hom'o'j'n. Ili est'as ĉef'e la pruv'o, ke la franc'a'j politik'ist'o'j de la last'a'j 30 jar'o'j fiask'is en si'a'j ag'ad'o'j pri en'migr'ad'o, pri akcept'o de ekster'land'an'o'j, pri plen'labor'o.
#000541
Dir'end'as, ke tiu'j antaŭ'urb'o'j, kie viv'as milion'o'j da franc'o'j, est'as ne'hom'a'j. En La Courneuve [la kurnév] konstru'iĝ'is post la du'a mond'o'milit'o tur'o'j, kie loĝ'as po ĝis 3000 person'o'j. Proksim'a'j al tiam'a'j fabrik'o'j, ili est'is ties dorm'ej'o'j. Mal'aper'is la fabrik'o'j en la 1980aj jar'o'j, sed la estr'o'j de la nov'a liberal'a mond'o pur'ig'is nek si'a'j'n uzin'o'j'n nek la dorm'ej'o'j'n de si'a'j eks'labor'ist'o'j. Pro mank'o de mon'o mal'facil'as zorg'i pri tiu'j konstru'aĵ'eg'o'j, rapid'e kaduk'iĝ'ant'a'j.
#000542
Dir'end'as, ke ver'as la fraz'o: „Tiu'j, kiu'j brul'ig'as, est'as oft'e vir'o'j, jun'a'j kaj el ekster'land'a de'ven'o.” Respond'end'as: „Vir'o'j jun'a'j el ekster'land'a de'ven'o ne trov'as labor'o'n, ne trov'as loĝ'ej'o'n, ne pov'as en'ir'i danc'ej'o'n ...” pro la antaŭ'nom'o (Mohamed aŭ Narcisse), pro la kolor'o de la vizaĝ'o. Kaj ĉio ĉi en Franci'o, land'o de la hom'a'j rajt'o'j.
#000543
Dir'end'as, ke la franc'o'j prov'is ĉiu'j'n ebl'a'j'n politik'a'j'n kombin'o'j'n dum la last'a'j 30 jar'o'j: mal'dekstr'a prezid'ant'o (Mitterrand [miterán]) kun mal'dekstr'a parlament'o, post'e kun dekstr'a parlament'o (ĉef'ministr'o Chirac [ŝirák]), post'e dekstr'a prezid'ant'o (Chirac) kun dekstr'a parlament'o, post'e kun mal'dekstr'a (ĉef'ministr'o Jospin [ĵospén]), fin'e kvazaŭ'a „reg'ist'ar'o de naci'a unu'iĝ'o”, dekstr'ul'o'j kaj mal'dekstr'ul'o'j, elekt'ant'e Chirac kontraŭ la faŝism'em'a Le Pen. Ĉio fiask'is: nek pli'bon'iĝ'o de la kondiĉ'o'j de labor'o, nek de la soci'a viv'o. Mal'aper'as la labor'o, mal'aper'as la pensi'o'j.
#000544
Hom'o'j viv'as en mal'nov'a'j kaj aĉ'a'j loĝ'ej'o'j, sen iu ajn esper'o pri bon'iĝ'o, sen iu ajn esper'o trov'i labor'o'n krom kelk'a'j'n aĉ'a'j'n, sen trov'i iu'n ajn akcept'em'o'n en la soci'o. Kio perd'ot'as por ili? Neni'o. Kiu parol'as ili'a'nom'e en la parlament'o? Neni'u brun'a vizaĝ'o inter la deput'it'o'j. Kiu postul'as por ili ĉe la sindikat'o'j? Neni'u brun'a vizaĝ'o ankaŭ tie. Kiu estr'as la tumult'o'j'n? Neni'u. Revoluci'o hav'as, se ne estr'o'j'n, almenaŭ projekt'o'j'n, ideal'o'j'n. Revoluci'o? Ne, nur koler'eg'o.
#000545
Koler'eg'o kontraŭ soci'o, kiu ripet'ad'as afiŝ'e, televid'e, radi'e, ret'e „aĉet'u Nike, Chevignon, Bullrot”, sed ne don'as al ili la kapabl'o'n akir'i tiu'j'n luks'a'j'n var'o'j'n: sen labor'o mank'as mon'o. Koler'eg'o, ĉar kiam ili prov'as trov'i tiu'n mon'o'n, oni pun'as ili'n: evident'e, ĉar ŝakr'ad'o de drog'o, de ŝtel'aĵ'o'j rest'as kontraŭ'leĝ'a. Tiu'j jun'ul'o'j ne prov'as kre'i nov'a'n mond'o'n, ili nur serĉ'as en'ir'i la reklam'a'n mond'o'n de Nike kaj ali'a'j. Tiu'n viv'o'n de facil'ec'o, de etern'a jun'ec'o inter bel'eg'a'j aŭt'o'j kaj am'ind'a'j vir'in'o'j, jen kio'n ili vol'as. Ili ne kulp'as pro tio: ili est'as nur erar'o'j en ni'a soci'o de aĉet'em'o, de ador'ad'o al etern'a kresk'ad'o de la ekonomi'o.
#000546
Tial la respond'o de la franc'a reg'ist'ar'o est'as pli bon'e kompren'ebl'a. Antaŭ revoluci'ul'o'j oni pov'as kapt'i la estr'o'j'n, la pens'ant'o'j'n, oni pov'as eventual'e diskut'i. Kontraŭ „erar'o'j” de la sistem'o oni dev'as rapid'e brems'i la ard'o'j'n, obe'ig'i la ekster'leĝ'ul'o'j'n. Kaj la ali'a'j ne mov'iĝ'u, aŭ ...
#000547
La franc'o'j est'as antaŭ'vid'ebl'a'j por neni'u, jam de kelk'a'j jar'o'j. Ili sci'is for'ĵet'i la eŭrop'a'n ekstrem'e liberal'a'n konstituci'o'n, kontraŭ la vol'o de preskaŭ ĉiu'j franc'a'j politik'ist'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j. Sam'e en Nederlando. Ekster la tradici'a politik'a kamp'o ag'as asoci'o'j, nov'a'j fort'o'j, kiu'j plan'as ali'a'n mond'o'n, ali'a'j'n solv'o'j'n.
#000548
Evident'as, ke neni'a politik'a solv'o funkci'os en la nun'a sistem'o. Dum firma'o pov'as for'pel'i la labor'ist'o'j'n, kiu'n ĝi ne plu bezon'as, la soci'o ne pov'as tiel facil'e mal'aper'ig'i la civit'an'o'j'n, kiu'j ne plu hav'as soci'a'n rol'o'n post la mal'aper'o de si'a labor'o. Ankaŭ en Greki'o kaj en Belgi'o sam'temp'e ek'brul'is aŭt'o'j. Franci'o ne est'as izol'it'a problem'o, sed nur la unu'a grand'a el'montr'o de la ĝeneral'a mal'bon'a stat'o de ni'a civilizaci'o. La sovaĝ'a kapital'ism'a sistem'o est'as montr'ant'a si'a'j'n lim'o'j'n.
#000549
Kio okaz'as en Franci'o ne est'as revoluci'o, sed nur signal'o, ke ĝi pov'as al'ven'i. Ĉie.
#000550
Protest'e kontraŭ brid'ad'o de liber'a esprim'ad'o en Kroati'o, Zlatko Tišljar rifuz'as plu artikol'i pri tiu ĉi land'o. Si'a'j'n motiv'o'j'n li sub'e klar'ig'as.
#000552
Pas'int'jar'e en novembr'o zagreba tribunal'o kondamn'is kroat'a'n intelekt'ul'o'n kaj mult'jar'a'n prezid'ant'o'n de la kroat'a Pen-klub'o, Predrag Matvejević, je kvin'monat'a mal'liber'iĝ'o pro kalumni'o. Profesor'o'n Matvejević akuz'is bosnia verk'ist'o, kiu en la kroat'a gazet'ar'o dis'sem'is mal'ver'o'j'n pri bosniaj intelekt'ul'o'j. Matvejević menci'is li'n en artikol'o titol'it'a „Ni'a'j taliboj”.
#000553
La kroat'a leĝ'o pri inform'il'o'j permes'as akuz'o'j'n pro kalumni'o. Plej oft'e la akuz'ant'o'j est'as politik'ist'o'j, advokat'o'j kaj sub'ten'ant'o'j de la nun'a politik'o. Rezult'e, en la nov'a kroat'a ŝtat'o, gazet'o'j kaj ĵurnal'ist'o'j ĝis nun est'as pun'it'a'j je pli ol 1,5 milion'o'j da eŭr'o'j. Ekzempl'e, al unu'sol'a hom'o la semajn'revu'o Feral Tribun'e dev'is pag'i pro unu artikol'o 30 000 eŭr'o'j'n. Pro ali'a'j tia'j kondamn'o'j kaj la sekv'a financ'a ŝarĝ'o la revu'o nun aper'as laŭ relativ'e mal'mult'e'kost'a nigr'a-blank'a format'o.
#000554
Tial gazet'o'j aŭ unu'op'a'j verk'ist'o'j pov'os est'i materi'e detru'it'a'j pro iu ajn kritik'o. Tio kaŭz'os ver'ŝajn'e mem'cenzur'o'n kaj praktik'e neni'ig'os liber'a'n pens'flu'o'n kaj la ebl'o'n kritik'i politik'ist'o'j'n, korupt'ul'o'j'n kaj krim'ul'o'j'n.
#000556
Kiom politik'ist'o'j, lig'it'a'j al jur'ist'o'j kaj juĝ'ist'ar'o, ag'as por silent'ig'i kritik'o'n, montr'as la plej nov'a kaz'o. Kroat'o akuz'is la kroat'a'n filozof'o'n Mil'a'n Kangrga pri anim'sku'o, ĉar la filozof'o en si'a libr'o skrib'is, ke „kroat'o'j est'as pli mal'saĝ'a'j ol best'o'j”. Kangrga dir'is, ke kolomb'o kon'as si'a'j'n interes'o'j'n, sed mal'e kroat'o'j, kiu'j voĉ'don'is por parti'o, kiu dum 10 jar'o'j detru'is la ekonomi'o'n de la land'o.
#000557
La akuz'int'o ofend'iĝ'is kaj ĉef'o'j ĉe la tribunal'o rapid'ig'is la proces'o'n kontraŭ la filozof'o malgraŭ tio, ke la akuz'o est'as kontraŭ'leĝ'a. Oni ne pov'as akuz'i iu'n kiel kroat'o'n (aparten'ant'o'n al naci'o) sed nur kiel civit'an'o'n.
#000558
Kio est'as kultur'o, kaj kiel ĝi rilat'as al lingv'o? La respond'o'j al tiu'j demand'o'j est'as kaj kompleks'a'j kaj tre vari'a'j. Laŭ iu'j person'o'j kultur'o kaj lingv'o est'as tiom kun'lig'it'a'j, ke tut'e ne ebl'as apart'ig'i ili'n. Laŭ ali'a'j person'o'j la lig'o inter ili est'as tre mal'fort'a, eĉ mank'ant'a. Laŭ iu'j person'o'j la kultur'o determin'as la lingv'o'n, kaj invers'e: la lingv'o determin'as la kultur'o'n. Laŭ ali'a'j person'o'j la kultur'o manifest'iĝ'as nur per la krom'signif'o'j de specif'a'j vort'o'j; per histori'a'j aŭ religi'a'j kun'tekst'o'j, specif'a'j al unu grup'o. Oft'e est'as dir'it'e, ke por franc'o la vort'o „di'o” signif'as la teologi'o'n de la rom'katolik'a eklezi'o; kaj „ateist'o” signif'as person'o'n, kiu mal'akcept'as la rom'katolik'a'n teologi'o'n. Pro tio franc'lingv'a'j verk'ist'o'j, nom'ant'a'j si'n „ateist'o'j”, oft'e est'as tre teologi'plen'a'j, laŭ person'o'j el ali'a'j kultur'o'j.
#000559
Ĉu efektiv'e est'as tiel? Kaj, se jes, kial Esperant'o ne spert'us la sam'a'n fenomen'o'n? Oni dir'as, ke Esperant'o est'as inter'kultur'a, aŭ egal'e ne'indiĝen'a por ĉiu. Ali'a'j koment'as, tamen, ke tio est'as nur part'e ver'a: Esperant'o est'as plen'e produkt'o de la hind'eŭrop'a lingv'o'grup'o, kaj azi'an'o'j trov'as ĝi'n tre eŭrop'ec'a. Kaj se Esperant'o far'iĝ'os ĝeneral'e la du'a lingv'o de ĉiu'j hom'o'j, ĉu ja sekv'os, ke la „merkat'a'j potenc'o'j” iel diferenc'os per si'a koncept'ar'o de la nun'a'j? Ĉu la „koka-kola-kultur'o” ek'ŝanĝ'iĝ'os, se la uson'a'j kultur-imperi'ist'o'j esprim'os si'n per Esperant'o anstataŭ per la angl'a? La esperant'ist'ar'o nun'temp'e est'as sufiĉ'e mal'grand'a, por pov'i (plej'part'e) toler'i kultur'a'j'n diferenc'o'j'n de la kun'komunik'ant'o'j. Kaj, kiel kelk'a'j aŭtor'o'j emfaz'as, toler'as ambigu'ec'o'n en la parol'aĵ'o'j de ali'a'j person'o'j kaj en si'a'j propr'a'j dir'aĵ'o'j (kiam ili ne kon'as la preciz'a'j'n vort'o'j'n por esprim'i cert'a'n koncept'o'n).
#000561
Tut'e ali'a afer'o est'as la facil'ec'o aŭ mal'facil'ec'o de la angl'a lingv'o aŭ de Esperant'o. Est'as rimark'it'e, ke mult'a'j esprim'o'j, bon'e kon'at'a'j en Esperant'o, efektiv'e est'as komun'a'j al la plej'part'o de la eŭrop'lingv'an'o'j, sed ne nepr'e al la ekster'eŭrop'lingv'an'o'j. Est'as dezir'ind'eg'e, ke iu(j) azi'an'o(j), prefer'e azi'an'o'j, kiu'j ne kon'as ali'a'n eŭrop'a'n lingv'o'n ol Esperant'o'n, kompil'u list'o'n de tia'j esprim'o'j.
#000562
Ebl'e pli grav'e est'as, ke nek la angl'a'n, nek Esperant'o'n kapabl'as plen'e prononc'i mult'a'j person'o'j en Eŭrop'o, nek en Azi'o (kaj sen'dub'e ankaŭ en Afrik'o; kaj, kompren'ebl'e, Latin-Amerik'o). Ĝis kiom ebl'as toler'i prononc'o'diferenc'o'j'n rilat'e al la liter'o'j „l” kaj „r”? Kiom da vort'o'j disting'iĝ'as nur per si'a util'ig'o de „l” kaj ne „r”, aŭ invers'e, en la sam'a silab'a pozici'o? Kiu'j est'as tiu'j vort'o'j? La liter'o'j „b” kaj „v” kaj „p” kaj „f” prezent'as simil'a'n problem'o'n, unu aŭ pli el tiu'j fonem'o'j mank'as en divers'a'j ĉef'lingv'o'j de la mond'o.
#000563
Kelk'a'j aŭtor'o'j en la simpozi'o pri'trakt'as la problem'o'n de la uz'ad'o de plur'a'j lingv'o'j en unu land'o. Ali'a'j pri'trakt'as iom esoter'a'j'n teori'o'j'n lingv'ist'ik'a'j'n. Kelk'a'j bril'e pri'trakt'as si'a'n tem'o'n, kler'e kaj klar'e; ali'a'j tro kurt'e (neniu'j tro long'e!) por far'i pli ol skem'et'o'n.
#000566
En'tut'e, ĉi tiu est'as libr'o, kiu vek'as la bezon'o'n trov'i solv'o'j'n, pli ol prezent'as solv'o'j'n. Do ĝi est'as ne por la super'entuziasm'a propagand'ist'o de Esperant'o, sed por la pens'em'ul'o. Valor'a pri'pens'ind'aĵ'ar'o.
#000567
MONATO est'as unik'e interes'a, ĝi ver'e merit'as est'i sur poŝt'mark'o! Sed mank'as klar'o en koment'o pri Klav'ar'skrib'o (MONATO 2005/11, p. 6). Mi ne tuj kompren'is, ke tem'as pri muzik'o, ĉar tiu termin'o ne traf'is Enciklopedi'o'n (1933), nek iu'n ajn el'don'o'n de Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o (Piv).
#000569
Dank'o'n al Antonio Valén pro Kler'o kaj klar'o delekt'os la leg'ant'o'n (MONATO 2005/11, p. 22-23). Li traf'e emfaz'is la geni'a'n resum'o'n de Cherpillod, ke „transitiv'ec'o kaj akuzativ'o est'as du apart'a'j mond'o'j”. Mi nur vol'us preciz'ig'i la last'a'n rimark'o'n: jam form'iĝ'as angl'a lingv'ar'o (analog'e al la german'id'a, latin'id'a, slav'a, balt'a ktp) el dek'du'o da region'a'j lingv'o'j, kiu'j si'n ten'as al komun'a skrib'o. Skrib'o ne est'as lingv'o, kaj nur azen'o pov'as insist'i, ke iu lingv'o hav'as (ne hav'as) super'sign'o'j'n. Kaj pri fin'aĵ'o'j: Esperant'o hav'as nur 10 difin'it'a'j'n fin'aĵ'o'j'n, la angl'a – 14 regul'a'j'n, sed divers'pozici'a'j'n, kun 20 signif'o'j, krom'e 300 ne'regul'a'j'n verb'o'j'n, kies divers'a'j signif'o'j pov'as hav'i sam'a'j'n form'o'j'n.
#000570
En la 19a jar'cent'o en Japani'o oni komenc'is ekspozici'i pup'o'j'n, vest'it'a'j'n per krizantem'o'j. Iom post'e, antaŭ preskaŭ cent jar'o'j, park'o en la urb'o Hirakata far'iĝ'is la ĉef'a ekspozici'ej'o por vid'i la krizantem'a'j'n pup'o'j'n. Tie, dum or'a period'o inter 1930 kaj 1980, vid'ebl'is aŭtun'e pli ol cent'o da natur'grand'a'j pup'o'j, aranĝ'it'a'j en tri'dek'o da scen'ej'o'j laŭ histori'a rakont'o.
#000571
La ekspozici'o est'as ne simpl'a al'log'aĵ'o, sed tradici'a distr'aĵ'o baz'it'a sur kompleks'a meti'art'o. Sed krizantem'a'j pup'o'j ne plu al'log'as sufiĉ'e da vizit'ant'o'j. Pli'e, la meti'ist'o'j mal'jun'iĝ'is, kaj mank'as spert'a'j post'e'ul'o'j. Tial en 2005 oni decid'is ĉes'ig'i la 96-jar'a'n tradici'o'n de la ekspozici'o en Hirakata.
#000572
Por organiz'i ekspozici'o'n labor'is divers'a'j meti'ist'o'j. Ĝarden'ist'o'j kresk'ig'is krizantem'o'j'n special'a'j'n kun fleks'ebl'a tig'o por facil'a aranĝ'o. Pup'ist'o'j far'is pup'a'j'n kap'o'j'n kaj membr'o'j'n, kaj dekor'ist'o'j konstru'is la scen'o'j'n. Apart'e grav'is la tiel nom'at'a'j krizantem'ist'o'j, el kiu'j rest'as nur dek en Japani'o. Ili kre'is bambu'a'n fram'o'n, konform'a'n al la vest'o-form'o kaj en'plekt'is la krizantem'o'j'n.
#000573
Neces'is cent'o ĝis du'cent'o da krizantem'o'j por unu pup'o. La krizantem'o'j sur la pup'o'j ne est'is tranĉ'it'a'j flor'o'j, sed re'ten'is si'a'j'n radik'o'j'n, ĉirkaŭ'it'a'j'n per akv'o'plen'a musk'o. Regul'e akv'um'it'a'j, ili viv'is dum pli ol unu semajn'o sur la pup'o'j.
#000574
Pov'as est'i, ke ebl'os vid'i unu'op'a'j'n krizantem'a'j'n pup'o'j'n en ali'a'j part'o'j de Japani'o. Sed la grand'a ekspozici'o en Hirakata nun aparten'as al la pas'int'ec'o.
#000575
Kiam eŭr'o ven'os al Litovio?
#000576
En Litovio oft'e aŭd'ebl'as, ke la jar'o 2006 est'as la last'a, kiam en la land'o cirkul'as la naci'a valut'o lido. Ek'de la 1a de januar'o 2007 ĝi'n dev'us anstataŭ'i la eŭrop'a valut'o eŭr'o. Tamen ĉu ver'e okaz'os tiel, kiel asert'as la aŭtoritat'ul'o'j de la land'o, ne est'as cent'procent'e klar'e.
#000577
En Kaunas, la du'a litova urb'o, Litova Bank'o aranĝ'is ekspozici'o'n pri la est'iĝ'o de la eŭr'o-mon'er'o'j. En ĝi ankaŭ est'is prezent'it'a la land'a flank'o de la est'ont'a litova eŭr'o-mon'er'o. Ĝi est'as rezult'o de konkurs'o, kiu'n Litova Bank'o iniciat'is en la jar'o 2004. Ĝi'n part'o'pren'is 14 desegn'ist'o'j, kiu'j prezent'is 54 gips'a'j'n model'o'j'n. Kiel plej bon'a est'is elekt'it'a tiu de la skulpt'ist'o Antanas Žukauskas.
#000578
Sur la litovaj eŭr'o-mon'er'o'j est'os la ŝtat'a blazon'o Vytis kaj simbol'o'j neces'a'j por ĉiu'j eŭr'o-mon'er'o'j – 12 stel'et'o'j kaj la dat'o de stamp'ad'o. Reinoldijus Šarkinas, la prezid'ant'o de Litova Bank'o, dir'is, ke Litovio esper'as akir'i permes'o'n stamp'i mon'er'o'j'n sufiĉ'e baldaŭ.
#000579
La Eŭrop'a Komision'o, kontrol'int'a la situaci'o'n en la land'o'j, kiu'j cel'as en'konduk'i eŭr'o'n ek'de la jar'o 2007 aŭ 2009, konstat'is, ke Litovio, Estoni'o, Slovaki'o kaj Sloveni'o progres'is, sed ke Estoni'o kaj Litovio, kiu'j intenc'as ek'cirkul'ig'i la eŭrop'a'n valut'o'n ek'de 2007, dev'os pli'vigl'ig'i la neces'a'j'n prepar'labor'o'j'n kaj kuraĝ'ig'i la popol'o'n, obsed'it'a'n de tim'o de prez'o'kresk'o.
#000580
Bankprezidanto Šarkinas inform'is, ke la labor'o'j pri la valut'ŝanĝ'o en Litovio kost'os preskaŭ 30 milion'o'j'n da eŭr'o'j. Tiu'j'n el'spez'o'j'n kovr'os la land'o mem, Eŭrop'a Centr'a Bank'o kaj Eŭrop'a Komision'o. Li sub'strek'is, ke la preter'las'o ek'hav'i eŭr'o'n en 2007 pov'us kaŭz'i serioz'a'j'n ekonomi'a'j'n mal'avantaĝ'o'j'n.
#000582
Organiz'aĵ'o'j pri protekt'ad'o de rajt'o'j de konsum'ant'o'j ek'dub'is, ĉu Litovio sukces'os kontraŭ'star'i la kresk'o'n de prez'o'j dum la ek'funkci'ig'o de eŭr'o. Dum'e la ministr'ej'o pri financ'o'j propon'is al komerc'ist'o'j sub'skrib'i kvazaŭ honor'kod'o'n, per kiu entrepren'o'j si'n dev'ig'us ĉiu'j'n prez'o'j'n ŝanĝ'i laŭ fiks'it'a lida-eŭr'a kurz'o. Krom'e komerc'ist'o'j si'n dev'ig'us dum du monat'o'j antaŭ kaj post la en'konduk'o de eŭr'o indik'i prez'o'j'n en ambaŭ valut'o'j. Tio est'u bon'a mem'reklam'a rimed'o kaj moral'a protekt'o kontraŭ intenc'a prez'alt'ig'o.
#000583
Enket'o montr'is, ke 87 % de la popol'o opini'as, ke la parlament'o dev'us al'pren'i leĝ'o'n, mal'permes'ant'a'n alt'ig'o'n de prez'o'j pro funkci'ig'o de eŭr'o. Krom'e 63 % da enket'it'o'j kred'as, ke kun aper'o de eŭr'o ili'a financ'a situaci'o mal'bon'iĝ'os.
#000585
La reg'ist'ar'o'n, kiu far'as ĉio'n por ek'hav'i eŭr'o'n ek'de 2007, precip'e mal'trankvil'ig'as la fakt'o, ke la jar'a inflaci'a indic'o en la land'o pov'as super'i la maksimum'o'n, permes'at'a'n laŭ la Traktat'o de Mastriĥto. Tiu traktat'o preskrib'as, ke en land'o, kiu cel'as al en'konduk'o de eŭr'o, jar'a inflaci'o ne pov'as super'i je pli ol 1,5 procent'a'j punkt'o'j la averaĝ'a'n indic'o'n de la tri EU-land'o'j kun la plej mal'alt'a inflaci'o.
#000586
En septembr'o 2005 la jar'a inflaci'o en Litovio est'is 2,6 % kaj super'is la mastriĥtan inflaci'a'n indic'o'n je nur 0,1 procent'a punkt'o. Dum la period'o de maj'o ĝis septembr'o 2005 la inflaci'o en Litovio ating'is 2,1 %, en Sloveni'o 2,2 % kaj en Estoni'o 3,8 %.
#000587
Ju pli proksim'as la eŭr'o, des pli mal'favor'a iĝ'as la si'n'ten'o de la popol'o. Enket'ad'o en novembr'o 2005 montr'is, ke 51 % de la enket'it'o'j opini'as, ke la land'o dev'us ne en'konduk'i eŭr'o'n. Nur tri'on'o (34 %) opini'as, ke eŭr'o est'as neces'a. Enket'ad'o dum la antaŭ'a jar'o montr'is pli favor'a'n rezult'o'n: tiam por eŭr'o jes'is 47,7 % kaj ne'is 36,3 % de la enket'it'o'j.
#000588
Litova Bank'o, reg'ist'ar'o kaj parlament'o opini'as, ke nov'a referendum'o pri eŭr'o ne est'as neces'a, ĉar, laŭ ili, la referendum'o de 2003 pri an'iĝ'o al Eŭrop'a Uni'o signif'is ankaŭ akcept'o'n de komun'a valut'o. Tamen nov'a'j iniciat'o'j por organiz'i eŭr'o-referendum'o'n en Litovio aper'as. Opozici'a Litova Naci'a Uni'o deklar'is, ke ĝi kolekt'os 300 000 jes-sub'skrib'o'j'n neces'a'j'n, por ke referendum'o okaz'u. La parlament'o jam du'foj'e rifuz'is propon'o'n de opozici'a liberal-demokrat'a frakci'o pri aranĝ'o de referendum'o.
#000589
Kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ la 30-jar'iĝ'o de la mort'o de general'o Franc'o [frank'o], la 20an de novembr'o, aper'is en la ital'a ĵurnal'o Corriere della Ser'a intervju'o al Manuel [manŭél] Frag'a, eks'ministr'o pri propagand'o de la hispan'a diktatur'o, fond'int'o kaj prezid'ant'o de la dekstr'ism'a Popol'a Parti'o kaj dum jar'o'j prezid'ant'o de Galegi'o. En ĝi li taks'as la diktator'o'n „pac'ig'int'o”. Ne ebl'as pli kruel'e mal'ĝust'a asert'o por la star'ig'int'o de 40-jar'a faŝism'a reĝim'o per fiask'a arme'a puĉ'o, kiu trans'ir'is al tri-jar'a milit'o (1936-1939). La milit'o mem, kaŭz'it'a de la puĉ'int'o'j, rekt'e mort'ig'is cent'o'j'n da mil'o'j da hom'o'j.
#000590
La mal'antaŭ'front'a'j'n politik'a'j'n murd'it'o'j'n de la faŝist'o'j en tiu period'o oni kalkul'as je 100 000, al kiu'j al'don'end'as pli'a'j 50 000 ekzekut'it'o'j ĝis 1945. Krom'a'j 270 000 est'is en'karcer'ig'it'a'j kaj 400 000 fuĝ'is ekster'land'e'n por evit'i la teror'o'n. La sang'a sub'prem'ad'o kaj politik'a teror'o ne lim'iĝ'is al la unu'a'j jar'o'j de la faŝism'a reĝim'o, ĉar la diktator'o sub'skrib'is mort'o'kondamn'o'j'n al politik'a'j mal'liber'ul'o'j laŭ'long'e de si'a tut'a reg-period'o, eĉ en la mort'o'lit'o. Pac'ig'int'o? Cert'e, mal'e.
#000591
Last'e, dir'ind'as, ke post 30 jar'o'j la hispan'a reg'ist'ar'o plu ŝuld'as honor'ig'o'n al la batal'int'o'j por la tiam'a demokrati'a reg'ist'ar'o kontraŭ la puĉ'int'o'j, kaj al la reprezali'it'o'j: murd'it'o'j, mal'liber'ig'it'o'j, mal'dung'it'o'j kaj pri'ŝtel'it'o'j de ili'a'j posed'aĵ'o'j. Kaj ne nur honor'ig'o'n, ĉar mult'a'j el tiu'j posed'aĵ'o'j rest'as ankoraŭ ne re'don'it'a'j.
#000592
Inter'temp'e ankaŭ la uson'a popol'o mem pli'mult'e kontraŭ'as la milit'o'n de si'a reg'ist'ar'o kontraŭ Irako. Est'us nun facil'e kaj log'e por tiu'j inter ni, kiu'j jam antaŭ'milit'e avert'is, ke neni'u el la argument'o'j prezent'it'a'j de Vaŝington'o por invad'o est'is ver'a, kaj ke ĝi nepr'e konduk'os al fiask'o kaj katastrof'o, kun triumf'o dir'i retro'rigard'e: „Nun vi vid'as, ke ni prav'is! Est'as katastrof'a fiask'o!” Tia triumf'o ne konven'as, ĉar ni tiam ne admon'is kaj avert'is por ĉikan'i la uson'a'n reg'ist'ar'o'n, sed ĉar ni tim'is, ke la dum jar'dek'o'j sufer'int'a iraka popol'o per tia milit'o dev'os el'ten'i pli'a'j'n, ali'a'j'n sufer'o'j'n.
#000593
Bedaŭr'ind'e ĝust'a est'is ankaŭ ni'a prognoz'o, ke eĉ post sukces'o uson'a (do la for'pel'o de despot'o Sadam Husajn [sadám husájn]) la land'o'n terur'ig'os inter'civit'an'a milit'o; cert'e, la okupaci'a'j trup'o'j prefer'as parol'i pri teror'ism'o, sed fakt'o est'as ke inter du mal'amik'a'j islam'a'j grup'o'j (suna'ist'o'j kaj ŝijaist'o'j) furor'as sang'a batal'o, pro kiu preskaŭ ĉiu'tag'e mort'as dek'o'j da sen'kulp'a'j hom'o'j. La mal'mult'a'j uson'a'j soldat'o'j ne pov'as mal'help'i tiu'j'n sang'a'j'n batal'o'j'n – jen la evident'a, komplet'a fiask'o.
#000594
La uson'a'j trup'o'j ne nur ne pov'as protekt'i la irak'an loĝ'ant'ar'o'n, ili ankaŭ ne komplet'e pov'as protekt'i si'n mem, spit'e al si'a bon'eg'a ekip'aĵ'o. Kiam en aŭtun'o pas'int'jar'a mort'is jam la du'mil'a uson'a soldat'o per mem'mort'ig'a atenc'o, tio est'is signal'o por vast'a'j part'o'j de la uson'a soci'o, definitiv'e ne plu fid'i al si'a prezid'ant'o Georg'e W. Bush [ĝorĝ dablju buŝ], kiu obstin'e asert'as, ke li defend'as la uson'a'n liber'ec'o'n en Bagdado. Sufiĉ'is jam la mensog'o'j kaj skandal'o'j pri kaj pro tiu milit'o. Kiam li antaŭ la invad'o asert'is, ke li hav'as klar'a'j'n pruv'o'j'n, ke Sadam dispon'as pri amas-detru'a'j arm'il'o'j, ni avert'is, ke tia'j pruv'o'j ne ekzist'as, mal'e. Inter'temp'e ni sci'as, ke la sol'a font'o, pri kiu dispon'is tiu'temp'e la uson'a reg'ist'ar'o, est'is tre nebul'a atent'ig'o de (ĝust'e!) german'a sekret'a serv'o, ke perfid'ul'o iraka rakont'is, ke la despot'o hav'as tia'j'n arm'il'o'j'n. Sed la german'a sekret'a serv'o al'don'is: la atest'ant'o est'as tut'e ne'kred'ind'a. Kial tamen oni trans'don'is tiu'n inform'o'n al ali'a'j, do ankaŭ uson'a'j sekret'a'j serv'o'j? Probabl'e la german'o'j ne vol'is post'e rikolt'i riproĉ'o'j'n, se tamen la asert'o est'us ver'a. La german'a reg'ist'ar'o re'ag'is konsekvenc'e kaj ne kred'is ne'kred'ind'a'n asert'ant'o'n, Bush kaj kompan'o'j simpl'e ignor'is la avert'o'n pri ne'kred'ind'ec'o.
#000595
Al'don'iĝ'is plur'a'j skandal'o'j, kiel la mal'human'a'j tortur'o'j en karcer'o en Bagdado far'e de uson'a'j soldat'o'j (kaj soldat'in'o), mensog'o'j pri prov'o de Sadam akir'i atom'arm'il'o'j'n en Niĝerio kaj, lig'e al tio, mal'kovr'o de kontraŭ'leĝ'a'j metod'o'j de la uson'a sekret-serv'o Ci'a, fin'e eĉ raport'o'j pri tortur'ej'o'j de Ci'a en plur'a'j ali'a'j land'o'j, kie'n oni kaŝ'e transport'is oni'dir'a'j'n teror'ist'o'j'n. Apart'e tikl'e en tiu kun'tekst'o est'as, ke ĝust'e en Germanio, kiu de'komenc'e kontraŭ'is la Irak-milit'o'n, trov'iĝ'is central'o de tiu'j kontraŭ'leĝ'a'j aviad-transport'o'j. Sekv'e ne nur pli'mult'o de la uson'a loĝ'ant'ar'o sed ankaŭ grav'a'j politik'ist'o'j, kiu'j antaŭ'e sub'ten'is la prezid'ant'o'n, nun postul'as re'tir'i la uson'a'j'n trup'o'j'n el Irako.
#000596
Sed ĉu tia re'tir'iĝ'o solv'us la problem'o'j'n? Tut'e ne. La katastrof'a situaci'o, la inter'civit'an'a buĉ'ad'o daŭr'us. Sed ankaŭ se la trup'o'j rest'us, rest'us la katastrof'o. Krom for'pel'i despot'o'n, Bush ating'is neniu'n el si'a'j cel'o'j. Pac'o? Iluzi'o. Demokrati'o? Jes, kelk'a'j formal'a'j kriteri'o'j ekzist'as (konstituci'o, elekt'o'j), sed est'as pseŭd'a demokrati'o. Eks'a ĉef'ministr'o de Irako, kiu „reg'is” la land'o'n post fal'o de Sadam, nun dir'as: „La hom'o'j ag'as sam'e kiel dum la epok'o de Sadam, kaj pli terur'e.” Demokrati'ig'o de Irako est'u, laŭ Bush, signal'o kaj impuls'o ankaŭ por ali'a'j land'o'j en Proksim'a Orient'o, por en'konduk'i demokrati'o'n. Neni'u el tiu'j ŝtat'o'j mov'iĝ'as eĉ mili'metr'o'n en direkt'o al demokrati'o.
#000597
Ne mal'pli terur'e est'as, ke Bush – neglekt'ant'e inter'naci'a'n jur'o'n kaj Ĉart'o'n de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j – mem detru'is si'a'n reputaci'o'n kaj tiu'n de Uson'o, la pionir'o de liber'ec'o kaj demokrati'o. Bush, kiu per tiu invad'o en Irako far'iĝ'is milit-krim'ul'o, perd'is ĉi'a'n sub'ten'o'n, naci'a'n kaj inter'naci'a'n. Nun, ekzempl'e, ses el dek german'a'j civit'an'o'j opini'as, ke uson'a gvid'ad'o de la mond'o est'as „ne'dezir'ind'a”. Kia mal'bon'a perspektiv'o!
#000598
En tiu ĉi mult'obl'a dilem'o est'as minimum'e du tre kompat'ind'a'j popol'o'j: la iraka, kiu fal'is de unu mizer'eg'o en ali'a'n, kaj la uson'a, kiu blind'e sekv'is mani'a'n prezid'ant'o'n kaj nun (kiel ajn mal'fru'e) dev'as konstat'i, kiom li tromp'is si'a'j'n civit'an'o'j'n. Tamen li ne sufer'os la sort'o'n de Sadam. Li ne risk'as est'i for'pel'at'a. Post du ofic-period'o'j li ne pov'as de'nov'e kandidat'i por prezid'ant'ec'o. Ne mult'e grav'as, ke la hom'o Bush abdik'as. Pli terur'e est'as, ke Uson'o, protagonist'o de liber'ec'o kaj demokrati'o, sol'a rest'int'a grand'potenc'o, ne plu kapabl'as plen'um'i si'a'n task'o'n energi'e gvid'i la liber'a'n part'o'n de la mond'o. Sekv'o'j'n de tiu ĉi potenc-vaku'o ni ne pov'as prognoz'i.
#000599
Tra Germanio ir'as nov'a sent'o: La unu'a'n foj'o'n la land'o'n reg'as vir'in'o! Tio sen'dub'e est'as grav'a cezur'o en la histori'o de tiu ĉi ŝtat'o. Angel'a Merkel, parti'estr'o de krist'an'demokrat'o'j, nun est'as ĉef'a reg'ist'o de Federaci'a Respublik'o Germanio. Angel'a, ceter'e, signif'as „anĝel'o”; ĉu ŝi est'os anĝel'o por la land'o, tio'n ni vid'os. Laŭ la konstituci'o ŝi hav'as la ofic-titol'o'n „federaci'a kancelier'o” (german'e: Bundeskanzler). Sed la protokol-ofic'o en Berlino decid'is (cert'e laŭ postul'o de Merkel), ke la ĝust'a titol'o est'as „Bundeskanzlerin” (federaci'a kancelier'in'o), analog'e al „ministr'in'o'j”, kiu'j'n la land'o hav'as jam de'komenc'e. Por si'a unu'a vizit'o al ekster'land'o Merkel elekt'is Parizon, kaj eĉ la franc'o'j obe'is al la german'a'j koleg'o'j kaj titol'is ŝi'n ne „Sinjor'in'o la Federaci'a Kancelier'o”, kiel postul'us la franc'a lingv'o, sed salut'is ŝi'n kiel kancelier'in'o'n.
#000600
Sed kiel ni proced'u en Esperant'o, ekzempl'e en ni'a revu'o? Ĉu ankaŭ ni'a protokol'o postul'as skrib'i „kancelier'in'o”? La german'a Bundeskanzlerin est'as relativ'e facil'e prononc'ebl'a, almenaŭ por german'o'j. En la lingv'o inter'naci'a jam por la vort'o „kancelier'o” oni bezon'as iom da ekzerc'o por ĝust'e prononc'i. Sed „kan-ce-li-er-in'o” est'as ver'e lang'o'romp'a, ĉu ne? Mi kompat'as ni'a'j'n komplez'a'j'n help'ant'o'j'n, kiu'j ĉiu'monat'e voĉ'leg'as la revu'o'n por blind'ul'o'j!
#000601
Konstern'iĝ'as medicin'ist'o'j, kiam en la korp'o'j de si'a'j pacient'o'j ili trov'as objekt'o'j'n, kiu'j ne dev'us tie est'i. Sed foj'e la hom'a korp'o far'iĝ'as strang'a trezor'ej'o. Ekzempl'e 41-jar'ul'o el la litova urb'o Jonava ten'is dum 24 jar'o'j en si'a korp'o kateter'o'n, et'a'n plast'a'n tub'o'n post'las'it'a'n post operaci'o. Ĉe ali'a vir'o, pli jun'a, kiu en'ir'is hospital'o'n post akcident'o, kurac'ist'o'j trov'is en la stomak'o horloĝ'o'n kun metal'a bracelet'o. Ali'a'j objekt'o'j el'ig'it'a'j el hom'a'j korp'o'j inkluziv'as fajl'il'et'o'j'n por pur'ig'i dent'o'j'n, protez'o'j'n kaj dent'a'j'n kron'o'j'n.
#000603
Apart'e mal'liber'ul'o'j intenc'e vund'as si'n, glut'ant'e pingl'o'j'n, raz'il'o'j'n, kuler'o'j'n, vinkt'o'j'n aŭ najl'o'j'n. Kaj el la stomak'o de sen'hejm'ul'o kurac'ist'o'j el'tir'is 23 rust'iĝ'int'a'j'n part'o'j'n de matrac'o. En unu mal'san'ul'ej'o en Vilniuso dum la last'a'j 15 jar'o'j pli ol 150 tia'j pacient'o'j est'is kurac'it'a'j.
#000604
Unu el la komun'um'o'j de la ĉef'urb'o Beogrado est'as Nov'i Beograd (Nov'a Beogrado). Ŝajn'as, ke ĝi'a'j estr'o'j sufiĉ'e bon'e organiz'iĝ'is kaj sukces'as daŭr'e dis'volv'ad'i si'a'n komun'um'o'n. Uz'ant'e la mon'o'n de ekster'land'a'j invest'ant'o'j, ili kre'as ankaŭ nov'a'j'n labor'lok'o'j'n.
#000605
La invest'o'j ne ven'is per si mem. La komun'um'estr'o'j sukces'is al'tir'i ili'n per kvalit'a'j projekt'o'j kaj per invest'ad'o en la infra'struktur'o, precip'e ord'ig'ad'o de la komun'um'a teritori'o. Ĉio komenc'iĝ'is, kiam la sloven'a entrepren'o Mercator () aĉet'is de la komun'um'o, je prez'o de ĉirkaŭ ok milion'o'j da eŭr'o'j, unu'hektar'a'n ter'pec'o'n por konstru'i komerc'a'n centr'o'n. Tiu aĉet'o est'is la unu'a ekster'land'a invest'o en Beogrado post la du'a mond'milit'o.
#000606
Anstataŭ por salajr'o'j, kiel oft'e est'is la praktik'o, la mon'o est'is uz'it'a por ord'ig'i la teren'o'n de la komun'um'o apud la plan'it'a komerc'a centr'o. Est'is konstru'it'a'j kvar kilo'metr'o'j da bulvard'o'j ĉirkaŭ la centr'o, kloak'ar'o kaj akv'o'ret'o. Ĉiu'j tiu'j invest'o'j kaŭz'is, ke ĝust'e en tiu urb'o'part'o oni konstru'is nov'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n por ali'a'j, ĉef'e ekster'land'a'j, grand'a'j entrepren'o'j kaj komerc'a'j centr'o'j. Krom'e, oni ĵus far'is akv'o-park'o'n sur are'o de kvin hektar'o'j apud la river'o Sav'a.
#000607
Ankaŭ la loĝ'ej-konstru'ad'o progres'as. Dum la jar'o 2003 oni konstru'is nur 359 loĝ'ej'o'j'n, sed en 2004 est'is konstru'it'a'j 1943 kaj en 2005 jam 3000 nov'a'j loĝ'ej'o'j.
#000608
Tiu'j, kiu'j alt'e taks'as la riĉ'a'n kaj bunt'a'n divers'ec'o'n de lingv'o'j kaj kultur'o'j en la mond'o, pli kaj pli mal'trankvil'iĝ'as pri la evident'e en'danĝer'ig'it'a stat'o de minoritat'a'j lingv'o'j front'e al la potenc'a ekonomi'a kaj kultur'a influ'o de la plej fort'a'j. En la pas'int'ec'o mult'a'j etn'a'j kaj region'a'j idiom'o'j mal'aper'is aŭ est'is for'ŝov'it'a'j al la marĝen'o de la soci'o pro unu'lingv'a politik'o de la ŝtat'o aŭ ne'rezist'ebl'a prem'o far'e de majoritat'a lingv'o. Tio est'is la sort'o de la breton'a, provenc'a kaj eŭsk'a en Franci'o; la kornvala kaj manks'a en Briti'o; region'a'j lingv'o'j de Sovetio; indiĝen'a'j lingv'o'j de Nord-Amerik'o, Aŭstrali'o ktp. Hodiaŭ, tamen, tiel fort'a est'as la influ'o de unu'nur'a lingv'o, nom'e la uson-angl'a, ke eĉ grav'a'j lingv'o'j, parol'at'a'j de milion'o'j, est'as minac'at'a'j. Est'as hom'o'j en Angli'o, kiu'j tim'as, ke ili'a naci'a angl'a lingv'o iom post iom est'as anstataŭ'at'a de la uson-angl'a. Ŝajn'as ne'probabl'e, ke la nederlanda kaj la skandinav'a'j lingv'o'j long'e rezist'os la invad'o'n de la nord-amerik'a lingv'o, kaj efektiv'e ne mal'aper'os en ne tro mal'proksim'a est'ont'ec'o. Cinik'ul'o – aŭ real'ist'o – pov'us asert'i, ke la barbar'o'j trov'iĝ'as jam ĉe la mur'o'j de Romo ...
#000609
Kiam la modern'a irlanda ŝtat'o gajn'is si'a'n sen'de'pend'ec'o'n de brit'a reg'ad'o, la arkitekt'o'j de ĝi'a ŝtat'ec'o, kiel de Valer'a, esper'is, ke est'os re'star'ig'it'a la indiĝen'a kelt'a lingv'o de la land'o, nom'e la gael'a (irlanda). Laŭ la konstituci'o de la respublik'o, la irlanda est'as la ĉef'a oficial'a idiom'o de la land'o, sed la plej uz'at'a lingv'o est'as la angl'a aŭ, ebl'e pli ekzakt'e, la tiel nom'at'a „hiberno-angl'a” (irland-angl'a). Ankaŭ ĉi tie oni konstat'as, ke la lingv'aĵ'o de la jun'a generaci'o pli simil'as la uson-angl'a'n, ol la irland-angl'a'n.
#000610
Ebl'e en la hodiaŭ'a mond'o, kie la uson-angl'a ĝu'as la super'ec'o'n, preskaŭ ĉiu'j ali'a'j lingv'o'j est'as minac'at'a'j. Oni tamen pov'as ricev'i la impres'o'n, ke la irlanda est'as almenaŭ unu el la plej en'danĝer'ig'it'a'j.
#000611
En la unu'a'j jar'dek'o'j post la sen'de'pend'iĝ'o la irlanda ŝtat'o far'is fort'eg'a'j'n klopod'o'j'n por antaŭ'e'n'ig'i la gael'a'n. Pro mult'a'j jar'cent'o'j da angl'a reg'ad'o, la pli'mult'o de la irland'an'o'j en la du'dek'a jar'cent'o est'is angl'a'lingv'an'o'j. Komenc'e grand'a'j nombr'o'j da tiu'j angl'e'parol'ant'o'j entuziasm'e al'iĝ'is al klas'o'j por lern'i la indiĝen'a'n lingv'o'n. En ĉiu'j lern'ej'o'j la gael'a est'is en'konduk'it'a kiel dev'ig'a stud'objekt'o. Ĉiu'j oficial'a'j publik'a'j ŝild'o'j kaj anonc'o'j aper'is en la du lingv'o'j: gael'a kaj angl'a – aŭ kelk'foj'e nur en la gael'a. La alfabet'o, tiam uz'at'a por pres'i la gael'a'n, est'is la mez'epok'a manuskript'a irlanda.
#000612
En gael'a instru'ad'o grav'eg'a'n rol'o'n lud'is la Krist'an'a'j Frat'o'j kaj simil'a'j religi'a'j orden'o'j. La Frat'o'j el'don'is mult'a'j'n bon'a'j'n lern'o'libr'o'j'n pri gael'a gramatik'o, fonetik'o ktp kaj (ne nur rilat'e al la lingv'o) far'is valor'a'n serv'o'n, eduk'ant'e la jun'ul'o'j'n. Bedaŭr'ind'e, tamen, la orden'o'j dev'is est'i sever'e kritik'at'a'j pro metod'o'j iom drakon'a'j – kaj kelk'foj'e kruel'a'j – aplik'at'a'j en mult'e da lern'ej'o'j. Oft'e infan'o'j, kiu'j ne sufiĉ'e bon'e far'is si'a'j'n gael'a'j'n lecion'o'j'n, est'is draŝ'it'a'j. La rezult'o est'is negativ'a si'n'ten'o rilat'e al la lingv'o inter mult'a'j irland'an'o'j. Do, en tiu'j okaz'o'j hom'o'j, kiu'j sufer'is tia'n trakt'ad'o'n, em'is iĝ'i mal'amik'o'j de la irlanda lingv'o.
#000613
Hodiaŭ vizit'ant'a'j filolog'o'j kaj lingv'o'am'ant'o'j, kiu'j esper'as aŭskult'i la gael'a'n sur la strat'o'j de irlandaj urb'o'j, est'os profund'e sen'iluzi'iĝ'int'a'j. Mal'oft'e oni aŭd'as kelk'a'j'n izol'it'a'j'n voĉ'o'j'n, parol'ant'a'j'n gael'e per poŝ'telefon'o aŭ sam'lingv'e konversaci'ant'a'j'n en trajn'o aŭ bus'o, sed ĝeneral'e tia'j konversaci'o'j okaz'as en la angl'a lingv'o. Ŝild'o'j (krom tiu'j, montr'ant'a'j lok'nom'o'j'n kaj strat'nom'o'j'n), sur kiu'j est'as sub'skrib'o en la gael'a, mal'pli oft'e vid'ebl'as. Parentez'e, tut'e ali'e aspekt'as la situaci'o en Eŭski'o, kie oni ĉie vid'as du'lingv'a'j'n (eŭsk'a'j'n/hispan'a'j'n) publik'a'j'n anonc'o'j'n kaj ŝild'o'j'n.
#000614
Ne mal'oft'e do oni esprim'as la opini'o'n, ke la batal'o por konserv'ad'o kaj re'viv'ig'o de la indiĝen'a idiom'o de Irlando jam est'as perd'it'a. Oni asert'as, ke la irlanda est'as mort'int'a lingv'o, sam'kiel la latin'a kaj la klasik'a helen'a. Ni re'memor'u tamen, ke la latin'a super'viv'as en la form'o de la divers'a'j modern'a'j latin'id'a'j lingv'o'j, kaj la nov'grek'a est'as la viv'ant'a post'e'ul'o de la helen'a. Simil'e, la irlanda ankoraŭ viv'as kaj en kelk'a'j aspekt'o'j vigl'as, kvankam la nombr'o de de'nask'a'j parol'ant'o'j en la tradici'a'j tut'gael'a'j region'o'j drast'e ŝrump'is.
#000615
Iom strang'e, kelk'a'j el la plej entuziasm'a'j apog'ant'o'j de la gael'a trov'iĝ'as inter la urb'a burĝ'ar'o, kiu'j antaŭ la sen'de'pend'iĝ'o est'is rigard'at'a'j kiel an'o'j de la angl'a'lingv'a elit'o. Hodiaŭ est'as kvazaŭ mod'e, ke tia'j burĝ'a'j civit'an'o'j send'u si'a'j'n infan'o'j'n al tut'gael'a'j lern'ej'o'j, kies nombr'o pli'iĝ'as en preskaŭ ĉiu grav'a urb'o en la land'o. Cert'e, est'as kritik'ul'o'j, kiu'j nom'as tiu'n fenomen'o'n nur'a snob'ism'o, sed est'as konstat'ebl'e, ke student'o'j, kiu'j majstr'as la gael'a'n (aŭ iu'n ajn lingv'o'n krom la angl'a) facil'e kaj rapid'e lern'as ali'a'j'n lingv'o'j'n – grav'eg'a avantaĝ'o en la hodiaŭ'a mond'o. Kontraŭ'e, tiu'j, kiu'j kapabl'as flu'e parol'i nur la angl'a'n, mal'oft'e sukces'as aŭ vol'as lern'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n. La kial'o ne ĉiam est'as mank'o de lingv'a kapabl'o, sed plej oft'e la komun'a si'n'ten'o inter angl'e'parol'ant'o'j, ke „ĉiu'j sci'pov'as la angl'a'n”.
#000616
En la sfer'o de irland'lingv'a literatur'o la kvalit'a nivel'o de gael'a verk'ad'o est'as surpriz'e alt'a. Kiel la tut'gael-lern'ej'a fenomen'o, la stat'o de ĉi tiu verk'ad'a aktiv'ec'o est'as ver'e surpriz'a, ĉar la merkat'o kaj leg'ant'ar'o por irland'lingv'a'j libr'o'j est'as tre mal'grand'a. Ekzempl'e, last'a'temp'e aper'is el'star'a histori'a roman'o kun la titol'o „Fontenoy” pri la rol'o de la irlanda brigad'o en la franc'a arme'o dum la batal'o de Fontenoy. La aŭtor'o est'as Liam Mac Cóil. Pri li recenz'ist'o en la ĵurnal'o Irish Times skrib'is: „Neni'u roman'ist'o en la irlanda lingv'o hodiaŭ verk'as kun kompar'ebl'a'j zorg'o, preciz'ec'o kaj klar'ec'o. Ĉi tiu roman'o est'as art'a verk'o, kaj est'as plezur'o leg'i ĝi'n.” Est'as dub'ind'e, ke oni tiel skrib'us pri verk'o en mort'ant'a lingv'o.
#000617
Ĉu la irlanda lingv'o super'viv'os? Tio cert'e de'pend'as de la decid'o de la irland'an'o'j, ĉu sufiĉ'e mult'a'j vol'as sav'i si'a'n naci'a'n hered'aĵ'o'n aŭ ne.
#000618
La jar'o 2006 est'as deklar'it'a de la alban'a reg'ist'ar'o la „jar'o de Skanderbeg” okaz'e de la 600-jar'iĝ'o de la nask'iĝ'o de la alban'a naci'a hero'o. Skanderbeg (1405-1468) sukces'e organiz'is rezist'ad'o'n de alban'o'j en la tiel nom'at'a sud-orient'a eŭrop'a rok'a ĝarden'o kontraŭ otoman'a'j arme'o'j, minac'ant'a'j Okcident'o'n.
#000619
Pro la rezist'ad'o la turk'o'j ne real'ig'is si'a'j'n plan'o'j'n invad'i centr'a'n Eŭrop'o'n. Tial la pap'o invit'is Skanderbeg al Romo kaj nom'um'is li'n „atlet'o de krist'an'ism'o”. Tia'manier'e alban'o'j, la sol'a'j katolik'o'j en la iam'a Bizanca Imperi'o, ne nur defend'is si'a'n patr'uj'o'n, sed ankaŭ kontribu'is al la protekt'ad'o de la okcident'a civilizaci'o.
#000620
Skanderbeg (el la turk'a Iskender Be'j) nom'iĝ'as ĉe alban'o'j Gjergj Kastrioti. En 1444 li far'iĝ'is gvid'ant'o de la alban'a'j princ'o'j ĉe la Kun'ven'o de Lezha kaj en 1461, help'e de la pap'o kaj la reg'ist'ar'o'j de Venecio, Napolo kaj Hungari'o, dev'ig'is la turk'o'j'n sub'skrib'i dek'jar'a'n milit-paŭz'o'n.
#000621
En 1463 li rezign'is pri la milit-paŭz'o kaj sen la iam'a'j alianc'an'o'j defi'is la turk'o'j'n. Post li'a mort'o alban'o'j daŭr'e rezist'is, ĝis en 1478 fal'is la urb'o Shkoder kaj turk'o'j fin'invad'is la tut'a'n land'o'n. Dum kvin jar'cent'o'j, ĝis 1912, alban'a'j teritori'o'j rest'is sub otoman'a reg'ad'o. Tiam du'on'o de la teritori'o'j inkluziv'iĝ'is en la sen'de'pend'a ŝtat'o Albanio, dum la ceter'o en kvin najbar'a'j slav'a'j kaj grek'a ŝtat'o'j.
#000622
Tro'uz'o de iranaj aviad'il'o'j kaj ne'sufiĉ'a'j ripar'o'j plej ver'ŝajn'e kaŭz'is akcident'o'n en Tehrano, kiam maŝin'o C-130 de la irana aer-arme'o pane'is kaj kraŝ'is apud 10-etaĝ'a loĝ'ej'o.
#000623
Pere'is ĉiu'j 94 pasaĝer'o'j kaj ofic'ist'o'j en la aviad'il'o kaj krom'a'j 13 hom'o'j sur la ter'o. La pasaĝer'o'j est'is plej'part'e raport'ist'o'j de iranaj televid'kanal'o'j, radi'o'staci'o'j, nov'aĵ'agent'ej'o'j kaj ĵurnal'o'j. Inter la mort'int'o'j trov'iĝ'is kon'at'a'j televid'a'j raport'ist'o'j.
#000624
Okaz'is la katastrof'o post'tag'mez'e la 6an de decembr'o pas'int'jar'e, kiam la aviad'il'o ĵus ek'flug'is el Mehrabad-flug'haven'o en Tehrano sur'voj'e al la sud'o de Irano, kie la ĵurnal'ist'o'j est'is raport'ont'a'j pri arme'a'j manovr'o'j.
#000625
Reg'is en televid'a'j kanal'o'j etos'o kondolenc'a. Fot'o'j kaj film'o'j pri la mort'int'o'j est'is daŭr'e montr'at'a'j, kaj preskaŭ ĉiu'j vest'is si'n nigr'e.
#000626
Ali'a kontribu'aĵ'o al la akcident'o est'as uson'a embarg'o, kiu mal'permes'as al Irano aĉet'i uson'a'j'n aŭ eŭrop'a'j'n aviad'il'o'j'n (aŭ aviad'il'o'j'n, kiu'j en'hav'as uson'a'j'n material'o'j'n). Do Irano aĉet'as rus'a'j'n aviad'il'o'j'n aŭ mal'nov'a'j'n aviad'il'o'j'n de ali'a'j land'o'j. Sed tio pli'grand'ig'as la risk'o'n de aer'akcident'o'j kaj mal'sekur'ec'o'n de flug'vojaĝ'o'j.
#000627
Litovaj in'o'j, kiu'j plezur'ig'is vir'o'j'n en Londono, Vieno, Milano aŭ Dubai, kapabl'as frenez'ig'i ankaŭ profesor'o'j'n de super'a'j lern'ej'o'j de si'a land'o. Evident'iĝ'as, ke plur'a'j student'in'o'j sukces'as kun'ig'i ekster'land'a'n prostitu'ad'o'n kun en'land'a stud'ad'o en Litovio. Mult'a'j cel'as prestiĝ'a'j'n profesi'o'j'n: ebl'e 70 % de litovaj prostitu'it'in'o'j, labor'ant'a'j ekster'land'e, stud'as jur'a'j'n scienc'o'j'n.
#000628
Nun'temp'e super'a'j lern'ej'o'j en Litovio tra'serĉ'as la paĝ'o'j'n de ekster'land'a'j agent'ej'o'j, kaj, se ili tie trov'as fot'o'n de unu el si'a'j student'in'o'j, tiu ne plu rajt'as re'ven'i al la universitat'o. Pro tio la student'in'o'j ne vol'as, ke aper'u publik'e ili'a'j fot'o'j. Ekzempl'e unu, pseŭdonim'e Jessica, sukces'e pet'is, ke klub'o en Aŭstrio for'ig'u ŝi'a'j'n du'on'nud'a'j'n fot'o'j'n. La fot'o'j tamen re'aper'is en pornografi'a magazin'o en Amsterdamo.
#000629
Kun mult'e da interes'o mi leg'is la en'konduk'o'n de la ĉef'redaktor'o Stefan Maul Kancelier'in'o (MONATO 2006/1 p. 5).
#000631
Mi est'as franc'o kaj ne parol'as nek skrib'as Esperant'o'n tre bon'e kaj flu'e (iu etern'a komenc'ant'o), sed mi pov'is tuj prononc'i la vort'o'n „kancelier'in'o” sen ĝen'o; mi tut'e ne trov'is la vort'o'n lang'o'romp'a kaj prononc'is ĝi'n sen ajn'a problem'o. Eĉ se la unu'a'n foj'o'n kelk'a'j person'o'j dev'us dir'i „kan-ce-li-er-in'o”, la du'a'n foj'o'n ili cert'e prononc'os ĝi'n ĝust'e sen iu ajn pens'o pri lang'o'romp'o.
#000632
La kares'nom'o'n de s-in'o Merkel franc'a'j ĵurnal'ist'o'j prononc'as „anĝi” aŭ „ajnĝi”, sed ne „ejnĝi”.
#000634
Stefan Maul skrib'as: „Ceter'e, anĝel'o'j laŭ'difin'e ne hav'as seks'o'n, do tut'cert'e ni ne dev'as dir'i Anĝel'in'o Merkel.” Kial ne? Tut'e ne tem'as pri seks'o, sed pri traduk'o de nom'o kun ital'lingv'a de'ven'o.
#000635
En antaŭ'a'j numer'o'j de MONATO (2005/7-8, 10 kaj 11) aper'is spert'o'j pri sen'pag'e hav'ebl'a'j komput'il'a'j program'o'j. Inter'temp'e de kelk'a'j aper'is nov'a versi'o, tiel ke ind'as de'nov'e raport'i.
#000637
De Netscape mi ŝat'is la kombin'o'n de poŝt'il'o kaj foli'um'il'o en unu program'o. Ĉar en la inform'paĝ'o'j neni'o est'is skrib'it'a pri tio, mi supoz'is, ke ankaŭ la nov'a versi'o 8.0 en'hav'as ambaŭ kapabl'o'j'n. Nur kiam mi intenc'is efektiv'e trans'ig'i mi'a'j'n poŝt'o-dosier'o'j'n al la nov'a versi'o, mi konstat'is, ke ne plu est'as poŝt'il'o. Kio'n far'i? Dum plur'a'j monat'o'j mi daŭr'ig'is la uz'o'n da la mal'nov'a versi'o 7.0 (ebl'e la plej saĝ'a solv'o), sed rest'is la dezir'o „modern'ig'i” mi'a'n program'ar'o'n. Fin'fin'e mi decid'is adiaŭ'i Netscape (kies versi'o'n 8.0 mi ceter'e opini'is tro'ŝarĝ'it'a) kaj ek'uz'i Firefox (1.5) kiel foli'um'il'o'n kaj Thunderbird (1.0.7) kiel poŝt'il'o'n. Ĉiu'j est'as an'o'j de la sam'a Mozilla-famili'o kaj la uz'ad'o simil'as.
#000640
Jen la problem'o'j de liber'a'j program'o'j: ili ne est'as sam'e fid'ind'a'j kiel la tradici'a'j program'o'j (precip'e se tem'as pri nov'a'j versi'o'j), kaj tuj'a help'o ne abund'as. Pri la unu'a problem'o mi mem kulp'as: mi bon'e sci'as, ke nov'a'j versi'o'j de program'o'j hav'as mank'o'j'n (kvankam entuziasm'a'j reklam'o'j kaj recenz'o'j silent'as pri tio), sed mi konsci'e decid'is instal'i ili'n. La du'a problem'o est'as esenc'e propr'a al produkt'o'j far'it'a'j de volont'ul'o'j. OpenOffice est'as escept'o kaj hav'as abund'a'n instrukci'ar'o'n (kvankam por la plej nov'a versi'o nur en la angl'a lingv'o). La ali'a'j hav'as nur lim'ig'it'a'j'n help'dosier'o'j'n, kiu'j ne don'as respond'o'n al ĉiu'j demand'o'j. Ekzist'as forum'o'j, sed ili est'as precip'e angl'a'lingv'a'j (kaj foj'e mal'facil'as pri'skrib'i problem'o'n eĉ en la ge'patr'a lingv'o) kaj neces'as iom da temp'o por ek'trov'i kaj ek'kon'i ili'n. Por ambaŭ program'o'j rest'as problem'et'o'j, kiu'j'n mi ne sukces'is solv'i.
#000642
Google Desktop Search: et'a mank'o
#000643
Infekt'a'j prion'o'j est'as ekster'ordinar'e rezist'a'j al ekster'a'j efik'o'j: ili ne pere'as rezult'e de ultra'viol'a radi'ad'o, des'infekt'ad'o per kutim'a'j rimed'o'j kaj long'a bol'ig'ad'o (nur unu'hor'a efik'o de temperatur'o pli ol 135 grad'o'j celsi'a'j est'as pere'ig'a por ili). Scienc'ist'o'j montr'is, ke kvankam la ĥemi'a struktur'o de normal'a'j kaj infekt'a'j prion'o'j ne diferenc'as inter si, tamen ekzist'as grand'a'j diferenc'o'j en la spac'a dispozici'o de la molekul'o'j (en la terciar'a struktur'o de protein'o'j). Normal'a'j prion'o'j hav'as 42 % de tiel nom'at'a'j alfa-spiral'o'j, kaj nur 3 % de beta-plat'aĵ'o'j (ruband'o'j), sed la infekt'a'j prion'o'j est'as mal'pli spiral'form'a'j: ili hav'as nur 30 % de alfa-spiral'o'j sed 43 % de beta-plat'aĵ'o'j.
#000650
En 1988-1990 fin'fin'e est'is oficial'e mal'permes'it'a nutr'ad'o de bov'o'j per ost'o'de'ven'a farun'o kaj viand'a'j rest'aĵ'o'j de bov'o'j kaj ŝaf'o'j. Tamen pro la long'a inkubaci'a period'o la mal'san'ec'o de bov'o'j en Briti'o plu pli'grand'iĝ'is ĝis 1992, kiam dum unu jar'o est'is registr'it'a'j preskaŭ 40 000 mal'san'a'j bov'o'j. Krom Briti'o, bov'a spong'ec'a encefal'o'pati'o aper'is en mult'a'j (precip'e eŭrop'a'j) land'o'j: Irlando, Svis'land'o, Franci'o, Portugali'o, Germanio kaj ali'a'j. Last'a'temp'e mal'san'a'j best'o'j est'is registr'it'a'j en Japani'o, Kanado, Uson'o kaj ali'a'j land'o'j. Est'is eksterm'it'a'j milion'o'j da bov'o'j, kies kadavr'o'j est'is for'brul'ig'it'a'j en special'a'j forn'o'j. En mult'a'j land'o'j est'is star'ig'it'a embarg'o rilat'e al bov'o'j kaj bov'aĵ'o el endemi'a'j land'o'j.
#000656
Ĝis nun scienc'ist'o'j diskut'as pri la ebl'a kvant'o de hom'o'j, infekt'it'a'j de prion'o'j de bov'a spong'ec'a encefal'o'pati'o. Iu'j parol'as pri mal'grand'a probabl'o de la infekt'ad'o, sed ali'a'j supoz'as, ke jam kelk'a'j mil'o'j da hom'o'j trov'iĝ'as en inkubaci'a period'o. La real'a'j cifer'o'j de la mal'san'ul'o'j nun'temp'e ver'ŝajn'e super'as 100 kaz'o'j'n.
#000658
Ali'a prion'a mal'san'o, kuruo, est'is endemi'a nur inter aborigen'o'j de Nov-Gvineo. En 1957 la uson'a pediatr'o kaj epidemi'olog'o D. Carleton Gajdusek mal'kovr'is, ke precip'e mal'san'iĝ'is indiĝen'o'j de la trib'o „For'e”, kiu'j manĝ'ad'is pro rit'a'j cel'o'j la cerb'o'n kaj viscer'o'j'n de mort'int'a'j parenc'o'j, el kiu'j mult'a'j est'is infekt'it'a'j de prion'o'j. La mal'san'o komenc'iĝ'is post la mult'jar'a inkubaci'a period'o. Simptom'o'j de kuruo est'is simil'a'j al tiu'j de ali'a'j prion'a'j mal'san'o'j. Krom'e, por kuruo – pro la psik'a'j perturb'o'j – est'is karakteriz'a sen'kaŭz'a rid'o, kaj tial la mal'san'o est'is nom'it'a „rid'eg'a mort'o”. La mal'san'ul'o'j mort'is kutim'e post unu-tri jar'o'j. Rezult'e de esplor'o'j de Gajdusek la rit'a kanibal'ism'o en Nov-Gvineo est'is mal'permes'it'a, kaj nov'a'j infekt'ad'o'j plen'e ĉes'is. En 1976 Gajdusek ricev'is la Nobel-premi'o'n pri fiziologi'o kaj medicin'o.
#000660
Unu'a'foj'e post 1899 la nombr'o de japan'a'j mort'int'o'j super'is tiu'n de nask'iĝ'int'o'j. Fin'e de la pas'int'a jar'o la japan'a reg'ist'ar'o anonc'is, ke en 2005 la nombr'o de nask'iĝ'o'j est'is 1 067 000 kaj la nombr'o de mort'o'j 1 077 000.
#000664
Ke tiel ŝrump'as Japani'o, rezult'as de plur'a'j faktor'o'j. Unu'e tem'as pri alt'a'j viv- kaj loĝ-kost'o'j. Salajr'o'j ne alt'iĝ'as, mal'e impost'o'j. Tio signif'as, ke mult'a'j ge'patr'o'j ne pov'as toler'i la eduk'o-kost'o'j'n de si'a'j id'o'j: kotiz'o'j ĉe infan'vart'ej'o'j kaj ankaŭ ĉe universitat'o'j pli'alt'iĝ'as.
#000665
Krom'e en Japani'o vir'in'o'j prefer'as labor'i anstataŭ patr'in'iĝ'i. Mal'facil'e est'as hav'i beb'o'n kaj ten'i karier'o'n. Ali'a kial'o: pli ol du'on'o de la labor'ist'o'j inter la aĝ'o'j de 20 kaj 24 ne hav'as firm'a'j'n posten'o'j'n: ili mal'mult'o'n per'labor'as kaj est'as en situaci'o'j tre mal'stabil'a'j. Rezult'e ili ne ge'edz'iĝ'as kaj tial, laŭ statistik'o'j, ne nask'iĝ'as ĝis ebl'e 28 000 beb'o'j.
#000667
Prognoz'it'e est'as, ke en la jar'o 2050 viv'os 100 milion'o'j da japan'o'j (en 2005 est'is 128 milion'o'j), el kiu'j 35 % hav'os pli ol 64 jar'o'j'n (en 2005, 20 %). Tamen oni ne parol'u pri kriz'o. Japani'o est'as mal'grand'a land'o kun mal'riĉ'a'j natur'font'o'j kaj japan'o'j tro mult'e labor'as por ten'i si'a'n ekonomi'e prosper'a'n viv'nivel'o'n. Do est'as temp'o ŝanĝ'i ĉi tiu'n princip'o'n kaj viv'i harmoni'e kun ali'a'j land'o'j kaj kun la natur'o. Anstataŭ parol'i pri kriz'o, oni parol'u pri grand'a ŝanc'o por model'e viv'i en la 21a jar'cent'o.
#000668
Mal'avantaĝ'o de la iom komplik'a redaktor'a sistem'o de MONATO est'as tio, ke post plur'foj'a redakt'ad'o kaj revizi'ad'o, la ver'a intenc'o de la aŭtor'o kelk'foj'e perd'iĝ'as. Ekzempl'e, la antaŭ'last'a fraz'o de mi'a artikol'o La gael'a roman'art'o (MONATO 2005/12, p. 13) original'e tekst'is: „Ĉu fin'a glor'a nova'a bril'eg'o de mort'ant'a stel'o aŭ re'vigl'iĝ'o de et'a kaj preskaŭ forges'it'a kultur'o?” Post „pli'bon'iĝ'o”, ĝi iĝ'is: „Ĉu fin'a glor'a nov'a bril'eg'o ...” ktp. Laŭ Plen'a ilustr'it'a vort'ar'o (Piv), la astronomi'a termin'o nova'o signif'as: „Stel'o, kiu abrupt'e aper'as, bril'eg'as tre bel'e dum kelk'a temp'o, k[aj] post'e regul'e mal'bril'iĝ'as ĝis ne'vid'ebl'ec'o ...” La „pli'bon'ig'it'a” versi'o signif'as preciz'e la kontraŭ'o'n de la original'a senc'o. Nova'o est'as mort'ant'a, ne nov'a stel'o. Mi kred'as, ke mi'a uz'o de la termin'o est'as traf'a metafor'o por ebl'e mal'aper'ant'a lingv'o. Kiel asert'is Pilato en la bibli'o: „Kio'n mi skrib'is, tio'n mi skrib'is.”
#000669
En la period'o 1947-1949, do post la du'a mond'milit'o, nask'iĝ'is en Japani'o grand'a nombr'o da beb'o'j – pli ol du milion'o'j. Ili aparten'as al la generaci'o, kiu mult'e kontribu'is al la ekonomi'a progres'o de Japani'o, sed ek'de la jar'o 2007, kiam ili ating'os 60 jar'o'j'n, ili komenc'os emerit'iĝ'i.
#000670
Jam vid'ebl'as ŝanĝ'iĝ'o'j en la soci'o, kiu'j spegul'as la bezon'o'j'n de tiu ĉi generaci'o. Turism'o-agent'ej'o'j cel'as pli aĝ'a'j'n hom'o'j'n, propon'ant'e pas'ig'i feri'o'j'n en – por japan'o'j – ne'kutim'a'j lok'o'j, kiel ekzempl'e Islando, kie'n ne rekt'e flug'as aviad'il'o'j el Japani'o. Ali'a'j kompani'o'j konstru'as luks'a'j'n apartament'o'j'n por emerit'o'j, kiu'j ne plu vol'as pri'zorg'i ĝarden'o'j'n, sed dezir'as profit'i de urb'a kultur'o.
#000671
Furor'is antaŭ 40 jar'o'j t.n. kant'o-kaf'ej'o'j en grand'a'j urb'o'j. Tie jun'a'j labor'ist'o'j kaj student'o'j renkont'iĝ'is por kant'i precip'e rus'a'j'n folklor'a'j'n kant'o'j'n. Nun'temp'e re'aper'as la kaf'ej'o'j, frekvent'at'a'j tamen de mal'jun'ul'o'j.
#000672
Oft'e la edz'o'j, kiu'j labor'is kvazaŭ sklav'o'j en si'a'j kompani'o'j, ne posed'as la neces'a'j'n talent'o'j'n por viv'i harmoni'e en hejm'o aŭ komun'um'o. Pro tio, kiam oni enket'is: „Kun kiu vi vol'as rest'i ekster'land'e?”, 75 % de la edz'o'j respond'is „kun la edz'in'o”, sed nur 42 % de la edz'in'o'j respond'is „kun la edz'o”.
#000674
Daŭr'is tri jar'o'j'n kaj kost'is 11 milion'o'j'n da eŭr'o'j la re'nov'ig'o de la barok'a Palac'o Mollard en la viena urb'o'centr'o. La palac'o est'as nun la sid'ej'o de kvar fak'o'j de la Aŭstr'a Naci'a Bibliotek'o, kiu'j est'is antaŭ'e mal'facil'e al'ir'ebl'a'j: la Globus'a Muze'o, la Kolekt'o de Muzik'aĵ'o'j, la Esperant'o-Muze'o kaj la Kolekt'o pri Plan'lingv'o'j.
#000675
La Globus'a Muze'o en'hav'as 430 er'o'j'n (250 konstant'e ekspozici'at'a'j'n) far'it'a'j'n antaŭ 1850. Tem'as pri globus'o'j de la ter'o, ĉiel'o kaj lun'o kaj model'o'j de la planed'a sistem'o, kun'e kun ekspon'aĵ'o'j pri la histori'o, kultur'histori'o kaj produkt'ad'o de globus'o'j. La muze'o est'as la plej grand'a tia'spec'a en la mond'o. La Kolekt'o de Muzik'aĵ'o'j konsist'as el 51 000 man'skrib'it'a'j kaj 130 000 pres'it'a'j muzik'not'dokument'o'j, 70 000 libr'o'j, 41 000 hered'it'a'j objekt'o'j kaj 20 000 son'dokument'o'j. Tie reg'as la ĝust'a klimat'o por konserv'i ĉi tiu'j'n valor'a'j'n dokument'o'j'n.
#000676
La Kolekt'o pri Plan'lingv'o'j, la plej grand'a bibliotek'o tia, en'hav'as 20 000 libr'o'j'n kaj 80 000 pli'a'j'n plan'lingv'o'rilat'a'j'n er'o'j'n. Unu el ĝi'a'j tem'o'j est'as la rilat'o de la hom'o al la fenomen'o de plan'lingv'o'j. Per film'o'j kaj ekran'o'j konstat'ebl'as, ekzempl'e, ke nek la german'a nek la angl'a est'as tut'e natur'a'j lingv'o'j. Fin'e, en la ter'etaĝ'o de la Palac'o Mollard situ'as la Esperant'o-Muze'o, kie vizit'ant'o inform'iĝ'as pri Volapuk'o, Esperant'o, Interlingua kaj ali'a'j plan'lingv'o'j.
#000677
La muze'ar'o trov'iĝ'as apud la halt'ej'o „Herrengasse” de la metro'lini'o U3.
#000678
El la 12 plej popular'a'j libr'o'j en Hungari'o 7 est'as verk'it'a'j de ekster'land'a'j aŭtor'o'j. Jen la rezult'o de enket'o en hungar'a'j bibliotek'o'j, kun'labor'e kun la ŝtat'a televid'o, por trov'i la plej ŝat'at'a'n libr'o'n.
#000679
La iniciat'o, kiu hav'is la titol'o'n „La grand'a libr'o”, daŭr'is du'on'jar'o'n. En la televid'o est'is nom'at'a'j la plej popular'a'j titol'o'j, kaj kon'at'a'j art'ist'o'j pled'is por la elekt'it'a'j roman'o'j. La plej sukces'a'j verk'o'j ricev'is advokat'o'j'n, kiu'j elokvent'e laŭd'is la koncern'a'j'n libr'o'j'n. Tiu'j televid'a'j el'send'o'j anstataŭ'is ĉen-tele'film'o'j'n, kaj fin'e oni far'is film'et'o'j'n pri la plej sukces'a'j roman'o'j.
#000680
La sep ekster'land'a'j aŭtor'o'j, kiu'j reprezent'iĝ'is en la final'o, est'is Orwell (1984), Milne (Winnie-la-Pu), de Saint-Exupéry (La et'a princ'o), Tolkien (La mastr'o de l' ring'o'j), Rowling (Harry Potter kaj la ŝton'o de la saĝ'ul'o'j), Bulgakov (La majstr'o kaj Margarita) kaj Márquez (Cent jar'o'j da sol'ec'o).
#000681
El la kvin hungar'aĵ'o'j du est'as por'infan'a'j roman'o'j, el kiu'j la plej kon'at'a est'as La knab'o'j de Paŭlo-strat'o de Molnár, en kelk'a'j land'o'j dev'ig'a lern'ej'a leg'aĵ'o. La ali'a'j est'as La or'hom'o de Jókai, romantik'a roman'o pri komerc'ist'o ĉe Danub'o; Abigela de Szabó, pri fraŭl'in'o dum la du'a mond'milit'o; kaj en la unu'a lok'o Stel'o'j de Eger de Gárdonyi, patriot'a roman'o, kiu port'as la leg'ant'o'n en la fortik'aĵ'o'n Eger, kiu'n turk'o'j van'e sieĝ'as.
#000682
Laŭ la enket'o hungar'o'j tre ŝat'as por'infan'a'j'n kaj por'jun'ul'ar'a'j'n verk'o'j'n. En bibliotek'o'j kresk'as la nombr'o de leg'ant'o'j kaj prunt'e'pren'it'a'j libr'o'j.
#000683
La pli'mult'o de tiu'j libr'o'j aper'is ankaŭ en Esperant'o, kaj plur'a'j el ili est'as ankoraŭ aĉet'ebl'a'j. Vid'u .
#000684
Ĉu ne est'as bril'a ide'o, kiu'n hav'is Nicholas Negroponte? Li vol'as hav'ig'i al ĉiu infan'o de la mond'o komput'il'o'n. Kiel tio pov'as funkci'i? Per simpl'a, mal'mult'e'kost'a komput'il'et'o, kiu ne de'pend'as de kurent'o kaj telefon-ret'o. La de Negroponte fond'it'a Medi'a Lab, komput'il'a laboratori'o de elit-universitat'o Mit en Boston'o (Uson'o), evolu'ig'is tia'n komput'il'o'n, kiu kost'as iom pli ol 100 uson'a'j'n dolar'o'j'n. Oni funkci'ig'as ĝi'n per krank'o: se infan'o turn'as ĝi'n dum unu minut'o, la komput'il'et'o dispon'as kurent'o'n sufiĉ'a'n por du'on'a hor'o. Al Inter'ret'o ĝi konekt'iĝ'as per radi'o'sistem'o.
#000685
La prototip'o'n Negroponte prezent'is dum mond'a pint'konferenc'o pri komunik'ad'a soci'o en Tuniz'o en novembr'o 2005. „Tio est'as esprim'o de mond'vast'a solidar'ec'o”, entuziasm'is Kofi Annan, la ĝeneral'a sekretari'o de UN. Nun oni komenc'as produkt'i la minikomputileton, tamen ne en la koncern'a'j land'o'j, por kiu'j ĝi est'as destin'it'a, sed en Tajvano; Quanta [kvant'a], mond'vast'e la plej grand'a kompani'o, konstru'ant'a komput'il'et'o'j'n, produkt'os la unu'a'j'n sep milion'o'j'n da aparat'et'o'j por Ĉini'o, Barato, Brazilo, Egipti'o, Niĝerio kaj Taj'land'o.
#000686
Kiu krom Quanta profit'os? Nu, ebl'e la afer'o util'os ankaŭ por la lingv'a hegemoni'o de Uson'o, ĉar la infan'o'j en la tri'a mond'o lern'os angl'a'j'n termin'o'j'n komput'il'a'j'n. Sed ĉu tio ver'e util'os por ili? La reg'ist'ar'o'j de la koncern'a'j land'o'j dev'os aĉet'i la komput'il'et'o'j'n kaj donac'i al si'a'j lern'ant'o'j. Se ili far'os tio'n, la uz'ot'a mon'o mank'os por ali'a'j task'o'j. „Kio'n ni ver'e bezon'as, est'as pur'a akv'o kaj ver'a'j lern'ej'o'j”, kritik'is deleg'it'o el Kamerun'o dum la menci'it'a komunik'ad'a pint'konferenc'o. Deleg'it'o el Mali'o asert'is, ke la projekt'o est'as ruz'a merkat'ik'a instrument'o, per kiu okcident'a'j industri-land'o'j vol'as akapar'i la merkat'o'n de la tri'a mond'o sub mantel'o de altruism'o.
#000687
Fakt'o est'as, ke oni dispon'ig'os al tri'a'mond'a'j infan'o'j primitiv'a'n aparat'et'o'n, sen fiks'it'a disk'o kaj la kutim'a'j program'o'j, kiu'j'n dispon'as ordinar'a'j komput'il'o'j, kiu'j'n ricev'as lern'ant'o'j en okcident'a'j land'o'j. Oni pov'as parol'i pri diskriminaci'o. Krom'e oni pov'as disput'i, ĉu en'tut'e infan'o'j en Afrik'o, Azi'o kaj Sud-Amerik'o ver'e bezon'as Inter'ret'o'n por progres'i, aŭ ĉu ne est'us pli bon'e help'i ili'n per mult'e pli ordinar'a'j afer'o'j, kiel eduk'ad'o (ge'patr'o'j en tri'a'mond'a'j land'o'j tre oft'e ne pov'as pag'i lern'ej'a'j'n kotiz'o'j'n) kaj medicin'o.
#000688
Jar'fin'e de 2005 oni mond'vast'e memor'is la cunam'o'katastrof'o'n, kiu mort'ig'is je Krist'nask'o 2004 laŭ'taks'e 230 000 hom'o'j'n. Tiam mon'donac'o'j por la viktim'o'j abund'is. Sed kiu interes'iĝ'as pri la fakt'o, ke proksim'um'e sam'a nombr'o da infan'o'j mort'as ĉiu'monat'e en Afrik'o pro malari'o? Ili'n ne sav'as la cent'dolar'a'j komput'il'o'j de Negroponte. Ĉu est'as tro primitiv'e el'dir'i tia'n kompar'o'n? Ebl'e, sed ĉu oni ne super'taks'as la valor'o'n de Inter'ret'o por hom'o'j, kies plej simpl'a'j (primitiv'a'j) viv'bezon'o'j est'as neglekt'at'a'j? Por viv'i dign'e, ili bezon'as ne komput'il'et'o'n (per kiu – ho mirakl'o! – laŭ Negroponte la infan'o'j ankaŭ pov'as lud'i), sed trink'akv'o'n, nutr'aĵ'o'n, medikament'o'j'n kaj tut'e ordinar'a'n lern'ej'o'n. Sed ebl'e per la Inter'ret'o ili ja ek'sci'os, kiel fos'i put'o'j'n kun pur'a akv'o ...
#000689
Ebl'e vi jam vid'is en la list'o de la kolofon'o, ke ni hav'as nov'a'n redaktor'o'n pri scienc'o. Li'a antaŭ'ul'o Manuel Pancorbo jam de plur'a'j monat'o'j dezir'is demisi'i, ĉar mank'as al li temp'o por dediĉ'i si'n sufiĉ'e al la en'ven'ant'a'j manuskript'o'j. Trans'pren'is li'a'n task'o'n Thomas M. Eccardt el Nov-Jork'o, abon'ant'o kaj kun'labor'ant'o de MONATO ek'de 1993. Li est'as komput'il-program'ist'o kaj fervor'a leg'ant'o de Scientific American kaj Scienc'e News. Cert'e nom'e de vi ĉiu'j ni dezir'as al Thomas agrabl'a'n kaj frukt'o'don'a'n kun'labor'ad'o'n kaj mult'a'j'n ne tro komplik'a'j'n manuskript'o'j'n! Al Manuel ni dank'as pro la task'o, kiu'n li tre bon'e plen'um'is dum ĉ. 18 monat'o'j. Ni esper'as, ke li ekster la redaktor'a skip'o ankoraŭ long'e rest'os abon'ant'o de MONATO kaj, kiu sci'as, ebl'e kiel verk'ant'o!
#000690
Li'a plend'o pri temp'o'mank'o memor'ig'as al ni, ke redakt'ad'o oft'e est'as sufiĉ'e streĉ'a labor'o, precip'e kiam abund'as manuskript'o'j. Tiu'n labor'ad'o'n leg'ant'o'j ne vid'as, ĉar ili ne sci'as, en kia stat'o al'ven'is manuskript'o, ĉu ĝi est'is perfekt'a (mal'oft'e) aŭ ebl'e bezon'as detal'a'n polur'ad'o'n. Redaktor'o krom'e dev'as decid'i, kiu'n aktual'ec'o'n hav'as artikol'o. Por tio ni uz'as sistem'o'n de prioritat-cifer'o'j; cifer'o 1 ekzempl'e signif'as, ke koncern'a artikol'o dev'us aper'i tuj, do en plej ven'ont'a numer'o. Sed okaz'as – kiel de'nov'e dum la pas'int'a'j monat'o'j – ke la redakci'a sekretari'o sid'as antaŭ amas'o da artikol'o'j kun prioritat'o 1, sed ke ne por ĉiu'j est'as lok'o en la aktual'a numer'o. „Bedaŭr'ind'e mi'a ministr'o pri financ'o'j ne permes'as el'don'i 56-paĝ'a'j'n numer'o'j'n,” ĝem'as Paul Peeraerts. Kiel solv'i la problem'o'n? Ebl'e ŝanĝ'i la financ-ministr'o'n? Aŭ ĉu vi hav'as pli bon'a'n ide'o'n? Kiel ajn, vi pov'as est'i cert'a daŭr'e leg'i (relativ'e) aktual'a'j'n artikol'o'j'n.
#000691
La nov'a libr'o de Stefan Maul ne est'as mem'biografi'o – almenaŭ tio'n li mem asert'as. Laŭ li, tem'as nur pri kolekt'o de spert'o'j kaj fakt'o'j, kiu'j ŝajn'is al li grav'a'j por klar'ig'i, kial li „est'as kaj rest'as konvink'it'a adept'o de l' ide'o de L. L. Zamenhof”. Feliĉ'e por la leg'ant'o, Stefan Maul tre vast'e interpret'as tiu'n si'a'n el'ir'punkt'o'n. Kaj sam'e feliĉ'e por la leg'ant'o, ne tem'as pri ia rigard'o al la mond'o tra verd'a'j okul'vitr'o'j, sed tre real'ism'a kaj kapt'a rakont'o pri la ver'a viv'o.
#000693
Tia'senc'e la verk'o de Stefan Maul iom memor'ig'as pri ali'a mem'biografi'a libr'o de german'a ĵurnal'ist'o-esperant'ist'o, Ĉiu ĉiu'n ... de Te'o Jung. En la viv'o de la fond'int'o de Herold'o Esperant'o kompren'ebl'e hav'is eĉ pli grav'a'n rol'o'n ol en la viv'o de la fond'int'o de Monat'o, ĉar Te'o Jung fakt'e dum mult'a'j jar'o'j viv'ten'is si'n per si'a esperant'a labor'o, dum Stefan Maul neniam pov'is real'ig'i si'a'n projekt'o'n de Semajn'o, esperant'lingv'a nov'aĵ-magazin'o kun el'don'kvant'o de dek mil ekzempler'o'j.
#000695
Jam antaŭ la komenc'o de la du'a mond'milit'o Te'o Jung est'is dev'ig'it'a fuĝ'i el Germanio por evit'i persekut'o'j'n far'e de la nazi'o'j – kaj fin'e de la sam'a milit'o la famili'o de Stefan Maul est'is dev'ig'it'a fuĝ'i el Kroati'o kun'e kun la re'tir'iĝ'ant'a german'a arme'o. Stefan Maul tiam est'is sen'kulp'a infan'o, kaj ankaŭ li'a'j famili'an'o'j pri neni'o kulp'is – pri neni'o, krom tio ke ili est'is german'o'j, de plur'a'j generaci'o'j loĝ'int'a'j en Kroati'o.
#000696
La plej person'a'j part'o'j de la libr'o tem'as pri la infan'aĝ'o kaj lern'ej'a'j jar'o'j de Stefan Maul. Li per mal'mult'a'j vort'o'j, sed kor'tuŝ'e rakont'as pri la sent'o de fremd'ec'o en la nov'a land'o, Germanio, pri la rezerv'em'a si'n'ten'o de la lok'an'o'j al la rifuĝ'int'o'j, pri la ekonomi'a'j kaj famili'a'j problem'o'j de la ge'patr'o'j.
#000697
Esperant'o iom post iom iĝ'as unu el la sav'il'o'j, kiu'j liber'ig'as la izol'iĝ'em'a'n jun'ul'o'n el la ferm'it'a cirkl'o – ali'a sav'il'o, post sen'iluzi'ig'a'j spert'o'j en katolik'a pastr'a seminari'o, iĝ'as la profesi'a ĵurnal'ist'a labor'o, unu'e en paroĥ'a ĵurnal'o kaj post'e en ali'a'j gazet'o'j.
#000698
Pri si'a plen'kresk'a viv'o Stefan Maul rakont'as iom mal'pli person'e ol pri la infan'aĝ'o, kaj li mult'e pli detal'e pri'skrib'as si'a'j'n profesi'a'j'n problem'o'j'n ol la famili'a'n viv'o'n. Oni facil'e kompren'as, ke li ne em'as plen'e mal'ferm'i si'a'n emoci'a'n viv'o'n al ekster'a'j spekt'ant'o'j, sed iom amuz'e iĝ'as, kiam li rezon'as pri si'a bezon'o edz'iĝ'i, menci'ant'e, ke li ne kapabl'is mem lav'i kaj glad'i si'a'j'n ĉemiz'o'j'n (p. 145). Inter la lini'o'j oni tamen klar'e sent'as la grav'ec'o'n de la famili'a viv'o al la aŭtor'o.
#000699
La verk'o don'as mult'a'j'n interes'a'j'n fakt'o'j'n pri evolu'o'j en la Esperant'o-mov'ad'o kaj en la esperant'a gazet'ar'a viv'o dum la last'a'j jar'dek'o'j, sed la ĉef'a sald'o de la leg'ad'o, tamen, est'as person'a kon'at'iĝ'o kun Stefan Maul. Li'a'n si'n'ten'o'n al la Esperant'o-mov'ad'o, laŭ li mem, karakteriz'as la profesi'a skeptik'o de ĵurnal'ist'o. Ebl'e jes, sed foj'e mal'antaŭ la skeptik'a fasad'o vid'ebl'as ideal'ism'a'j re'bril'et'o'j.
#000700
Ŝtat'o, eklezi'o kaj ideologi'a laik'ec'o
#000701
Ne pas'as tag'o, en epok'o de referendum'o pri la bru'a tem'o rilat'e embri'a'n hom'a'n viv'o'n, sen ke, en martel'a insist'o en Italio, politik'ist'o'j aŭ intelekt'ul'o'j si'n sent'as dev'ig'at'a'j horor'ig'it'e rimark'i, kiel la katolik'a eklezi'o sen'rajt'e en'miks'iĝ'as, per la tut'a pez'o de si'a aŭtoritat'ec'o, en afer'o'j'n, kiu'j konstituci'e ne aparten'as al ĝi'a kompetent'o-sfer'o.
#000702
Tiel la eklezi'o ekster'kamp'e lud'as, kiam ĝi parol'as al si'a'j adept'o'j, eĉ pri tem'o'j etik-moral'a'j, kontrast'e al ŝtat'a'j iniciat'o'j. Ĝi'a'j sci'ig'o'j rilat'e leĝ'o'j'n jam aplik'it'a'j'n sed sub'met'it'a'j'n je popol'a juĝ'o simil'as al prem'eg'o kontraŭ la ŝtat'o. La ĵurnal'o'j kaj revu'o'j plen'plen'as je tiu'j debat'o'j, argument'at'a'j jen popular'e jen intelekt'ul'e.
#000703
La pretekst'o est'is kre'it'a, ĉar la ital'a eklezi'o, okaz'e de referendum'o lanĉ'it'a de radikal'ul'a parti'o por akir'i per popol'a voĉ'don'o la abol'o'n de norm'o'j mal'permes'ant'a'j la manipul'ad'o'n de hom'a embri'o, propon'is al si'a'j adept'o'j ne part'o'pren'i balot'o'j'n, por ke ne est'u ating'it'a la leĝ'a kvorum'o. Fin'fin'e la kontrast'o kern'iĝ'is laŭ la demand'o: Ĉu la hom'a embri'o est'as jam individu'a viv'o kaj, do, jam person'o, aŭ ĉu ĝi ankoraŭ ne ating'as la hom'a'n nivel'o'n pro kio lic'as, moral'e kaj leĝ'e, ĝi'n manipul'ad'i?
#000704
La katolik'a eklezi'o en Italio defend'is la unu'a'n vid'punkt'o'n kaj invit'is voĉ'don'i kontraŭ la modif'o de la pri'juĝ'end'a leĝ'o (rubrik'it'a 40), kvankam ĝi en'ten'as element'o'j'n absolut'e ne'katolik'a'j'n. Tiu invit'o hirt'ig'is la kontraŭ'eklezi'ul'ar'o'n, el kio nask'iĝ'is la akuz'o de mal'respekt'o de la ŝtat'a laik'ec'o.
#000705
La katolik'a flank'o, politik'ist'a kaj intelekt'ul'a, respond'is, sub'strek'ant'e kontraŭ'dir'o'j'n en la akuz'o. La vort'o „person'o” ekscit'as re'ag'a'j'n mis'kompren'o'j'n kaj util'as antaŭ'met'i disting'o'n: laŭ person'o ĉi tie est'as intenc'it'a la tut'a, nek kresk'ant'a nek mal'kresk'ant'a, dign'ec'o de la hom'o, sen'de'pend'e de ties aktual'a mens'a stat'o; por person'ec'o, mal'e, oni rilat'ig'as al la dis'volv'iĝ'o de la person'a'j karakteriz'o'j, kiu'j ordinar'e pov'as kresk'i/mal'kresk'i.
#000706
La ital'a konstituci'o kaj la leĝ'o'j kaj la praktik'o re'kon'as al ĉiu civit'an'o kaj asoci'a grup'o la rajt'o'n si'n deklar'i konsent'a aŭ mal'konsent'a apart'e en afer'o'j de el'star'a valor'o rilat'e la person'a'n respond'ec'o'n. Kaj jen paradoks'o: la civit'an'o unu'op'a aŭ asoci'it'a ne ĝen'iĝ'as, se tiu mal'aprob'as kaj protest'as aŭ propon'as modif'o'j'n pli'bon'ig'a'j'n laŭ si'a vid'punkt'o, dum se tiu civit'an'o est'as kred'ant'o, aŭ se tiu civit'an'ar'o grup'iĝ'as en eklezi'o, tiu ne rajt'as je tio, kaj eĉ krim'as kontraŭ la ŝtat'o.
#000707
Por sub'ten'i si'a'n tez'o'n, la akuz'ant'o'j al'vok'as la princip'o'n de laik'ec'o, nom'e de la total'a sen'de'pend'ec'o de la ŝtat'o de religi'o ĉiu'spec'a; laik'ec'o asert'at'a eĉ de la civit'an'o'j organiz'it'a'j en eklezi'o. Jen nov'a paradoks'o: civit'an'ar'o rajt'as propagand'i pri si'a hom'vizi'o kaj soci'koncept'o, sed tio ne est'us permes'at'a al civit'an'ar'o kred'ant'a.
#000708
La akuz'o dis'split'iĝ'as en divers'a'j'n form'o'j'n, inter kiu'j el'star'as la sekv'a: kred'ant'o'j pren'as instru'o'n el io super'natur'a kaj ekster'hom'a; la akuz'it'o'j respond'as, ke ili dedukt'as si'a'j'n filozofi'a'j'n kaj pri'soci'a'j'n kaj pri'hom'a'j'n koncept'o'j'n el la hom'a raci'o, kaj ke ĉiu rajt'as eventual'e inspir'iĝ'i je tio, kio'n tiu mem juĝ'as hom'dign'a, sam'kiel ali'a'j rajt'e inspir'iĝ'as je ali'a'j filozofi'o'j proksim'a'j aŭ mal'proksim'a'j spac'e kaj temp'e.
#000709
Mal'e, per si'a'j instru'o'j kaj sugest'o'j la eklezi'ul'ar'a kred'ant'ar'o blok'as la hom'a'n progres'o'n kiel en la mal'permes'o modif'i kaj uz'i embri'o'j'n por eksperiment'o'j aŭ por pli'san'ig'i hom'o'j'n. Evident'as, ke, de'supr'e sub'e'n, kur'as relativ'ism'o, absolut'a relativ'ism'o, kiu'n ankaŭ la nun'a pap'o, tiam kardinal'o, kritik'is, kun'e kun katolik'a intelekt'ul'ar'o, asert'ant'e ke per ĝi la hom'o disip'as si'a'n human'ec'o'n.
#000711
Akuz'int'o'j kontraŭ la inter'ven'o'j de la eklezi'o daŭr'ig'as: est'as la monoteism'o mal'ferm'e konfes'at'a de la krist'an'a'j eklezi'o'j, kiu puŝ'as al tiu'j „kontraŭ'leĝ'a'j” en'miks'iĝ'o'j, kvazaŭ al'proksim'iĝ'o'j al est'ont'a'j konsekvenc'o'j, nom'e voj'o'j al per'fort'o, ĉar est'as montr'at'e, ke monoteism'o ig'is hom'o'j'n reciprok'e violent'a'j en si'a'j nepr'a'j rilat'o'j. Tra tiu'j tendenc'o'j pas'as eĉ la ne'rajt'a prem'eg'o kontraŭ la liber'o de civit'an'o'j aŭ ŝtat'o.
#000712
Kio'n la katolik'a flank'o respond'os al ĉi last'a akuz'o, en kiu histori'o, psikologi'o, antrop'ologi'o ktp postul'iĝ'as en koncert'o kun cent ali'a'j scienc'o'j? Krom la dokt'a'j respond'o'j, ĉi tie interes'as la praktik'a'j, inter kiu'j jen la last'a en la list'o de decid'a efik'o: ankaŭ ŝtat'o viv'is, kresk'is, flor'is inter krim'o'j, ankaŭ en ĉiu'j hom'a'j rilat'o'j okaz'is mal'am'o'j kaj krim'o'j, eĉ tie kie svarm'is politeism'o, eĉ kie monoteism'o est'is batal'at'a. Ĉu ĉiu'j kun'e pov'us el'ir'i el la hom'a est'ont'ec'o?
#000713
La akuz'ant'o'j apelaci'as al la princip'o de Cavour pri „liber'a eklezi'o en liber'a ŝtat'o”; sed la princip'o, klar'a en si'a'j vort'o'j, ven'as turn'it'a kaj re'turn'it'a, ĝis kiam al la eklezi'o rezult'us jes liber'a, sed nur en sakristi'o'j aŭ preĝ'ej'o'j, kvazaŭ la ŝtat'o rajt'us kre'i anim'divid'it'a'j'n hom'o'j'n: ĉe si pens'i ia'manier'e sed ekster'e dev'ig'it'e silent'i. Kaj se eĉ tio est'us absurd'e permes'it'a, je vid'punkt'o de jur'o kaj de psik'a prosper'o, est'us la princip'o mem „liber'a eklezi'o en liber'a ŝtat'o”, kiu, laŭ la nov'a interpret'o, lam'us, ĉar ĝi korod'as la liberal'demokrat'a'n politik'a'n sistem'o'n kre'it'a'n en Italio.
#000715
Bon'ŝanc'e koment'ist'o'j si'n deklar'ant'a'j sen'de'pend'a'j opini'as, ke akuz'o'j kontraŭ la katolik'a reg'ant'ar'o en Italio el'ir'as pli el amar'ec'o pro la juni'a referendum'a mal'venk'o (15,9 % voĉ'don'int'o'j kontraŭ 84,1 % de ne'voĉ'don'int'o'j + 12 % de „ne” en la kest'o de voĉ'don'int'o'j) ol el atent'a analiz'o de la koncept'o de laik'ec'o, kiu, laŭ iu'j, tiu'kaz'e akir'is la karakter'o'n de „ideologi'a laik'ec'o”. La nombr'o'j ŝajn'as indik'i, ke la furioz'a disting'o inter laik'ist'o'j kaj klerikal'ul'o'j ne ekzist'as nivel'e de la popol'o.
#000716
Se ni etend'as ni'a'j'n rigard'o'j'n al la histori'o, la problem'o pri la rilat'o'j inter ŝtat'o kaj eklezi'o hav'is vari'a'j'n sort'o'j'n antaŭ ol ating'i ekvilibr'a'n punkt'o'n per al'ven'o de la liberal'demokrati'o. En la unu'a'j jar'cent'o'j, la romia imperi'o fiks'iĝ'is en la pozici'o de ne'toler'a rifuz'o pri la liber'a konfes'o de la krist'an'a kred'o, leĝ'far'ant'e por persekut'i krist'an'o'j'n, ĉar la krist'an'a rifuz'o re'kon'i la di'ec'o'n de la imperi'estr'o ŝajn'is mal'stabil'ig'a por la ŝtat'o.
#000717
Si'a'flank'e, mal'e, krist'an'o'j respekt'is la ordinar'a'n ŝtat'a'n leĝ'ar'o'n laŭ la sam'spec'a instru'o de Jesuo. Pri'e oni leg'as en la Matea Evangeli'o, ke al farise'o'j demand'ant'a'j, ĉu lic'as „pag'i impost'o'j'n al Cezar'o”, Jesuo respond'is, indik'ant'e sur la mon'er'o la bild'o'n de la imperi'estr'o: „Re'don'u al Cezar'o, kio aparten'as al Cezar'o”.
#000718
Sum'e, ŝtat'o kaj eklezi'o hav'as du mal'sam'a'j'n manier'o'j'n kaj cel'o'j'n por al'proksim'iĝ'i, kaj trakt'i, al la soci'a'j kaj politik'a'j aspekt'o'j de la hom'a real'o. Tiel inspir'it'e, la krist'an'ar'o de la unu'a'j jar'cent'o'j opini'is, ke la fidel'ec'o al la evangeli'o est'as spirit'e altern'a rilat'e la ag'ad'o'n, kvankam part'o'pren'at'a'n de ili, en la ŝtat'a'j instituci'o'j, „sekular'a'j” pro ties temp'a dimensi'o.
#000719
Asert'as tiu'senc'e la „Leter'o al Diogneto” (grav'a dokument'o de la fin'o de la du'a jar'cent'o): „Krist'an'o'j disting'ebl'as dis'de ali'a'j hom'o'j nek laŭ teritori'o, nek laŭ lingv'o, nek laŭ mor'o'j. Ili loĝ'as en si'a'j respektiv'a'j patr'uj'o'j, sed viv'as kiel land'tra'ir'ant'a'j pilgrim'ant'o'j. Ili sen'escept'e plen'um'as ĉiu'spec'a'j'n civit'a'j'n dev'o'j'n; sed ĉio'n ili konsider'as laŭ fremd'ul'a vid'punkt'o. Kiu'n ajn fremd'a'n teritori'o'n ili konsider'as si'a patr'uj'o: ĉiu patr'uj'o por ili est'as fremd'a teritori'o. Ili tra'viv'as si'a'n korp'a'n viv'o'n sur la ter'o, sed real'e ili est'as civit'an'o'j de la ĉiel'o. Ili obe'as la komun'a'j'n leĝ'o'j'n, sed ili'a propr'a viv'o met'as ili'n trans la leĝ'o'j'n.”
#000720
La persekut'o'j, kontraŭ krist'an'o'j, daŭr'is ĝis la venk'o de Konstantin'o ĉe pont'o Milvjo (en Romo), kie li kred'is, ke la venk'o li'n favor'is pro li'a adher'o al la kruc'sign'o kies slogan'o dir'is: „In hoc sign'o vinces” (per tiu sign'o vi venk'os). Konstantin'o, formul'ant'e la princip'o'n de la liber'o de religi'o (313 p.Kr.), proklam'as la emancip'iĝ'o'n de la krist'an'o'j, kiu'j ricev'as la plen'a'n titol'o'n de imperi'a civit'an'ec'o. Est'os imperi'estr'o Teodozi'o, devot'a amik'o de la milana arki'episkop'o Ambrozi'o, kiu per la edikt'o de Tesaloniko (380 p. Kr.) proklam'os religi'o de la ŝtat'o la krist'an'ism'o'n kaj met'os ekster'leĝ'e'n la pagan'a'j'n kult'o'j'n. En mal'pli ol unu jar'cent'o real'iĝ'is total'a renvers'o de la situaci'o. Kaj tiel komenc'iĝ'as la potenc'o de la eklezi'o kun la praktik'o de ia super'reg'ad'o de la pontifik'o, eĉ rilat'e la figur'o'n de la imperi'estr'o.
#000721
Tiu'rilat'e la situaci'o en la komenc'o de la nov'a jar'mil'o kontur'iĝ'as kiel ver'a „teokrati'o”, nom'e absolut'a pov'o de la pap'o rilat'e la tut'a'n krist'an'ar'o'n. La grand'a'j pap'o'j „teokrat'a'j”, sub'ten'ant'o'j de la eklezi'a aŭtoritat'o eĉ sur la ter'aĵ'o'j, est'as Gregori'o 7a, de la 11a jar'cent'o, kiu el'met'is la „Dictatus Papae”, nom'e la plej alt'a'n ordon'ar'o'n, per kiu est'as asert'it'a kaj trud'at'a la super'reg'ad'o de pap'o super ĉiu ali'a aŭtoritat'o; Inocent'o 3a, komenc'e de la 12a jar'cent'o, kiu konfirm'as la per'fort'a'n sub'met'ad'o'n de la herez'ul'o'j kaj precip'e de la mov'ad'o, ne nur pac'e varb'ant'a kaj inter'ali'e paŭperism'a, de albigens'o'j kaj spiritualoj; Bonifacio 8a, kiu per la bule'o „unam sanctam” pretend'as ke ĉiu hom'a individu'o dev'as si'n sub'met'i al la Roma Pontifik'o. Tem'as pri esprim'o, kiu'n la si'n'sekv'a teologi'a doktrin'o interpret'os kiel per'ad'o'n por la ĉiel'a sav'o, kiu'n la eklezi'o praktik'as rilat'e ĉiu'j'n hom'a'j'n kre'aĵ'o'j'n, kiu'j adher'as ekster'e al la di'a revelaci'o laŭ propr'a kon'o.
#000722
Histori'ist'o'j avert'as, ke la du konflikt'ant'o'j invad'is la kamp'o'n unu de la ali'a pli pro la neces'o defend'i si'a'j'n propr'a'j'n prerogativ'o'j'n ol por lim'ig'i tiu'j'n de la ali'a. Eĉ la pap'o'j, invad'ant'e la ali'a'n kamp'o'n, tio'n oft'e far'is por protekt'i la prerogativ'o'j'n kaj sen'de'pend'ec'o'n de la lok'a'j eklezi'o'j, kiu'j'n la ŝtat'a pov'o mult'foj'e uz'is kiel si'a'n grund'o'n por en'met'i en episkop'ec'o'n person'o'j'n pli zorg'ant'a'j'n pri la afer'o'j de si'a sinjor'o ol tiu'j de la task'o pli'krist'an'ig'i la popol'o'n.
#000723
Tra sen'fin'a'j kontrast'o'j kaj lukt'o'j, kiu'j'n nun ni rakont'us, se ebl'us re'konstru'i la histori'o'n sen parti'an'iĝ'i eĉ sen'vol'e, la divers'a'j funkci'o'j kaj respektiv'a'j sen'de'pend'o'j de la du natur'a'j instituci'o'j trov'is akcept'ebl'a'n ekvilibr'o'n. Influ'is favor'e al tio la ek'praktik'ad'o de demokrati'o kun la nov'a koncept'o pri liber'ec'o'j kaj hom'a'j rajt'o'j, ĉiam pli akcept'at'a'j en la modern'a'j ŝtat'o'j. Est'us dir'at'e, ke laŭ divers'a'j skol'o'j tiu'j koncept'o'j est'as id'o'j de la sam'a krist'an'ism'o, ĉar eĉ en la plej akr'a'j kontrast'o'j ĉiam sub'kuŝ'is la disting'o de la pov'o'j, kvazaŭ ili est'us pret'a'j pac'e real'iĝ'i.
#000724
Ver'e la ide'o'j jam komenc'is ilumin'iĝ'i en la Sum'o de sankt'a Tomas'o (13a jc.), kiu, konsent'ant'e kun la helen'a filozof'o Aristotelo (4a jc. a. Kr.), de'ven'ig'as la legitim'ec'o'n de la ŝtat'o'j el la natur'a leĝ'o, al kiu sub'met'iĝ'u ankaŭ la ŝtat'a leĝ'farad'o. Antaŭ tiu natur'a leĝ'o, ŝtat'o kaj eklezi'o trov'iĝ'as en la sam'a pozici'o de de'pend'ec'o. Laŭ li, koincid'ant'e ankaŭ en tio kun Aristotelo, ĉiu „pozitiv'a” leĝ'o si'n fundament'as sur, kaj dev'as harmoni'i kun, la natur'a leĝ'o: ju pli pozitiv'a leĝ'o distanc'iĝ'as de la natur'a leĝ'o, des pli ĝi perd'as la karakter'o'n de leĝ'o dev'ig'ant'a.
#000725
Tia koncept'ar'o pri natur'a leĝ'o kaj hom'a'j rajt'o'j ĉiam pli dis'vast'iĝ'is per kler'ism'o, ne'religi'a aŭ krist'an'a, kaj ĉiam pli est'os akcept'at'a de la katolik'a eklezi'o, ol ĉe la unu'a'j krist'an'a'j pens'ul'o'j. Elegant'a diskut'o est'us, ĉu la pontifik'a ŝtat'o, kun la pap'o-reĝ'o, invad'it'a kaj ĉes'ig'it'a en 1870, est'is ver'a teokrati'o aŭ nur la kombin'o en la sam'a person'o de la du pov'o'j, real'e unu'ig'it'a'j sed teori'e apart'ig'it'a'j.
#000726
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j sufer'is vintr'a'j sport'o'j en Japani'o pro mank'o de neĝ'o. Dum la vintr'o 2005-6, tamen, fal'is abund'e – eĉ tro abund'e – neĝ'o. Ĝis la mez'o de la vintr'o jam mort'is pro la neĝ'o 40 hom'o'j. Pere'is ses hom'o'j, kiam rapid'trajn'o el'rel'iĝ'is pro neĝ'o'vent'eg'o, kaj ali'a'j hom'o'j mort'is, kiam ili fal'is de sur si'a'j tegment'o'j, prov'ant'e for'ig'i neĝ'o'n.
#000728
Apart'e sufer'is mal'jun'ul'o'j. En urb'et'o Tun'a'n tri'on'o de la hom'o'j aĝ'as pli ol 64 jar'o'j'n kaj loĝ'as en mal'nov'a'j lign'a'j dom'o'j. Unu kuba metr'o da neĝ'o pez'as 300-500 kilo'gram'o'j'n kaj, se oni ne for'ig'as la neĝ'o'n, la dom'o'j dis'fal'as. Sed la mal'jun'ul'o'j, tro aĝ'a'j por pez'a labor'o tia, dev'as dung'i hom'o'j'n kaj pag'i tag'e ekvivalent'o'n de 77 eŭr'o'j por for'ig'i la neĝ'o'n. Jam plur'a'j'n foj'o'j'n dum la vintr'o la mal'jun'ul'o'j dev'is mend'i ĉi tiu'n serv'o'n: ili do sufer'as ne nur fizik'e pro la neĝ'o, sed ankaŭ financ'e.
#000729
En novembr'o 2005 ek'est'is disput'o inter la alban'a reg'ist'ar'o kaj la ĉef'urb'o Tiran'o. Tem'as pri la nul'ig'o de jam konstru'at'a aŭt'o-pas'ej'o ĉe ĉef'a voj'kruc'iĝ'o ekster la urb'o ĉe lok'o, nom'at'a Zogu i Zi (Nigr'a Bird'o). La labor'o komenc'iĝ'is en april'o 2005. Kontraŭ ĉirkaŭ du milion'o'j da uson'a'j dolar'o'j ĝi est'us solv'int'a trafik'problem'o'j'n ĉe unu el la en'ir'ej'o'j en la urb'o'n.
#000730
La reg'ist'ar'o opini'as, ke la projekt'o, jam du'on'e efektiv'ig'it'a, en'hav'as grav'a'j'n teknik'a'j'n mank'o'j'n, kiu'j en'danĝer'ig'us la viv'o'n de uz'ant'o'j. Ceter'e la konstru-firma'o, Euroteorema, ne est'as licenc'it'a de la urb'o'dom'o de Tiran'o. Lev'iĝ'is ankaŭ demand'o pri korupt'o flank'e de urb'o'dom'an'o'j. En la ĉef'urb'o oni taks'as la problem'o'n politik'a.
#000731
Sen'de'pend'a'j observ'ant'o'j vid'as mal'antaŭ la disput'o konflikt'o'n inter la reg'ist'ar'o, estr'at'a de la demokrat'o'j de Sal'i Berisha [beriŝa], kaj la ĉef'urb'o, reg'at'a de social'ist'o'j sub la urb'estr'o Ed'i Ram'a. En- kaj ekster-land'e Ram'a, kiu plend'is ĉe la Konsili'o de Eŭrop'o en Strasburgo, prezent'as la disput'o'n kiel mis'uz'o'n kaj al'trud'o'n de la land'a potenc'o mal'favor'e al la lok'a, malgraŭ leĝ'o'j pri la rilat'o'j inter la potenc'o'j.
#000732
Ankoraŭ rest'as demand'o'j pri korupt'o flank'e de Ram'a kaj pri la dezir'o flank'e de la reg'ist'ar'o for'ig'i la urb'estr'o'n dum la ven'ont'a'j, ĉi-jar'a'j elekt'o'j. Krom'e est'as strang'e, ke Ram'a rifuz'as diskut'i la problem'o'n kun spert'ul'o'j de la reg'ist'ar'o kaj mem prezent'i al ili si'a'j'n propr'a'j'n argument'o'j'n.
#000733
Inter'temp'e pli kaj pli da hom'o'j en Tiran'o en'plekt'iĝ'as en la afer'o. Sed, laŭ alban'a proverb'o, „kiam kverel'as la ĉeval'rajd'ist'o'j, sufer'as la ĉeval'o'j”.
#000734
Mi tut'e ne interes'iĝ'is pri la ret'a versi'o de MONATO ĝis antaŭ kelk'a'j monat'o'j. Mi kutim'as leg'i revu'o'j'n en la viv'ĉambr'o, en komfort'a fotel'o, kaj tut'e ne ĉe skrib'tabl'o. Sed ek'de kiam mi hav'as port'ebl'a'n komput'il'o'n, mi kun'port'as ĝi'n de mi'a labor'ĉambr'o kaj volont'e leg'as la elektron'ik'a'n versi'o'n de MONATO sam'e komfort'e kiel la paper'a'n. Kaj nun mi ĝu'as la pli rapid'a'n aper'o'n kaj la kolor'a'j'n bild'o'j'n. Mi special'e aprez'as la fakt'o'n, ke la paĝ'o'j est'as munt'it'a'j unu sub la ali'a (anstataŭ par'o da paĝ'o'j unu apud la ali'a, kiel okaz'as por la revu'o Esperant'o de Universal'a Esperant'o-Asoci'o, UEA). Tio signif'as minimum'a'j'n ŝov'o'j'n dum la leg'ad'o.
#000735
Mal'long'a histori'o de la evonim'a milit'o
#000736
Ĉar est'as evident'e, ke, post tiom da jar'o'j, mult'a'j person'o'j ne preciz'e kon'as la fon'o'n kaj cirkonstanc'o'j'n rilat'e al la milit'o inter Evonim'o kaj Ponkanio, mi decid'is registr'i ĉi tiu'j'n detal'o'j'n, kiel mal'grand'a'n kontribu'aĵ'o'n al la kronik'o'j de ni'a kar'a land'o.
#000737
En la du'a jar'o de la du'dek'a naci'a prezid'ant'ec'o, okaz'is la inter'naci'a konferenc'o de Cacilhas por sub'skrib'i la sam'nom'a'n traktat'o'n pri kun'labor'o ekonomi'a kaj milit'a inter la koncern'a'j land'o'j. Unu el la kondiĉ'o'j postulat'a'j de la plej potenc'a partner'o, nom'e la Ponkana Uni'o, est'is tio, ke, ĉiu sub'skrib'ant'a land'o sen'kondiĉ'e akcept'u la princip'o'j'n de la okcident'a liber'a merkat'o, ponkana demokrati'o kaj sen'brid'a kapital'ism'o. Tio precip'e implik'is, ke en tiu'j land'o'j, kie ankoraŭ ekzist'is iu'j ajn ŝtat'a'j entrepren'o'j, ili dev'is est'i tuj privat'ig'at'a'j.
#000738
Dum la diskut'o'j, la ponkana reprezent'ant'o minac'is, ke est'os grav'eg'a'j konsekvenc'o'j por land'o'j, kiu'j ne obe'os ĉi tiu'n kondiĉ'o'n; ali'e, ekzist'as la ebl'ec'o, ke la virus'o de komun'ism'o re'foj'e est'iĝ'os en ĝi'a zon'o de influ'o, kaj kapabl'os infekt'i la tut'aĵ'o'n. Li klar'ig'is, ke laŭ la difin'o akcept'it'a de si'a reg'ist'ar'o, la termin'o komun'ism'o kompren'ebl'e inklud'as ĉiu'j'n rilat'a'j'n ideologi'o'j'n, i.a. social'ism'o'n, labor'ist'a'n solidar'ec'o'n, liberal'ism'o'n, kooperativ'ism'o'n, mutual'ism'o'n, kaj egal'rajt'ism'o'n.
#000739
Ni'a reprezent'ant'o ĉe la konferenc'o asert'is, ke, kvankam preskaŭ ĉiu'j el la publik'a'j serv'o'j en ni'a respublik'o (de transport'o, poŝt'o, san'o, radi'o, televid'o, elektr'o, gas'o kaj akv'o) est'as proviz'at'a'j de ŝtat'a'j instanc'o'j, kaj entrepren'o'j do aparten'as al la popol'o kaj ne rajt'as est'i privat'ig'at'a'j, tio ne pov'as prezent'i minac'o'n al la integr'ec'o de la ali'a'j sub'skrib'ant'o'j. Li emfaz'is, ke malgraŭ la fakt'o, ke ni'a land'o ne est'as la plej mal'grand'a en la mond'o (pli mal'grand'a'j est'as, ekzempl'e, Vanuatu'o, Tuvalo, Liĥtenŝtejno kaj San-Marin'o), ĝi ja est'as tro et'a por iĝ'i fokus'o de mal'integr'iĝ'o.
#000740
Est'as evident'e ke, kontrast'e kun ni'a land'o, la Ponkana Uni'o est'as gigant'a. Por tiu'j, kiu'j mal'mult'o'n sci'as pri geografi'o de ni'a planed'o, mi don'u kelk'a'j'n detal'o'j'n ĉi-rilat'e. Ponkanio okup'as la plej grand'a'n loĝ'ebl'a'n part'o'n de insul'eg'o aŭ pli ĝust'e kvazaŭ'a'n kontinent'o'n inter Kazohinio kaj Dalfunto. La pli'mult'o de la loĝ'ant'o'j est'as alt'statur'a'j kaj de pli vast'a ĉirkaŭ'mezur'o ol la indiĝen'o'j de tiu'j najbar'a'j land'o'j. Ili nutr'as si'n precip'e per fiŝ'o'j, pork'aĵ'o'j, fazeol'o'j kaj dolĉ'aĵ'o'j. Tiom est'as ili'a konsum'o de la last'e menci'it'a, ke grand'a proporci'o sufer'as de diabet'o, sed ali'e ili est'as fort'a kaj san'a popol'o. La land'o est'as riĉ'a pro agrikultur'o kaj industri'o, sed ĝi'a ekonomi'o precip'e de'pend'as de financ'a'j institut'o'j kaj de tiel nom'at'a'j muzik'a'j bank'o'j, simil'a'j al tiu'j pri'skrib'it'a'j en la roman'o Erevono, de la angl'a aŭtor'o Samuel Butler. Ĝi'a arme'o est'as la plej grand'a en la mond'o.
#000741
Post tiu klar'ig'a parentez'o, ni re'ven'u al ni'a tem'o, nom'e la inter'trakt'ad'o ĉe la konferenc'o en Cacilhas. La ponkana reprezent'ant'o rifuz'is akcept'i la si'n'ten'o'n de ni'a reg'ist'ar'o rilat'e al ĝeneral'a privat'ig'o de publik'a'j serv'o'j. La konsekvenc'o est'is tio, ke la plej potenc'a partner'o en la grup'o de sub'skrib'ant'a'j naci'o'j decid'is atak'i ni'a'n liliput'a'n land'o'n por „liber'ig'i ni'a'n popol'o'n de la jug'o de ŝtat'ism'o”. Tiel komenc'iĝ'is la unu'a kaj esper'ebl'e la last'a milit'o inter ni'a Seren'eg'a Respublik'o de Evonim'o kaj la Ponkana Uni'o.
#000742
Ni'a reg'ist'ar'o kun'ven'is por decid'i, kiel rezist'i tiu'n kolos'a'n mal'amik'o'n. Profesi'a'n arme'o'n ni ne posed'as. Ni'a mar'arme'a flot'o konsist'as el unu fiŝ'ej'protekt'a ŝip'o, unu rapid'boat'o kaj du rem'boat'o'j sur Lag'o Noval'o. Ni hav'as unu aviad'il'o'n, sed ĝi ne port'as arm'il'o'j'n. Do ni ekip'is ni'a'j'n kuraĝ'a'j'n volont'ul'o'j'n per paf'il'o'j, kaj posten'ig'is ili'n sur la sud'a flank'o de la land'o. Ni'a'j milit'a'j fak'ul'o'j kalkul'is, ke la mal'amik'o ne invad'os tra la okcident'a lag'o, nek tra la Neĝ'a'j Mont'o'j en la nord'o, nek el la orient'o. La sol'a facil'a en'ir'ej'o est'us tra la pont'o super la sud'a etend'aĵ'o de la Brozna River'o. Grand'a nombr'o da volont'ul'o'j do star'is pret'a'j laŭ la river'bord'o, kun fiks'it'a'j bajonet'o'j, atend'ant'a'j invad'o'n el la sud'o.
#000743
Ponkanio transport'is per si'a'j jet'aviad'il'eg'o'j grand'a'n kvant'o'n da soldat'o'j, tank'o'j, al'ter'iĝ'a'j boat'o'j kaj ali'a milit'material'o al la land'lim'o'j de ni'a respublik'o. Evident'e ĝi decid'is ne uz'i bomb'aviad'il'o'j'n, ĉar en Evonim'o ne est'as grand'a'j urb'o'j, industri'a'j instal'aĵ'o'j aŭ simil'a'j strategi'a'j cel'o'j. Ni'a'j centr'o'j de loĝ'ad'o est'as nur'a'j vilaĝ'o'j. Ni posed'as nur unu fer'voj'a'n lini'o'n inter Skandro, ni'a ĉef'vilaĝ'o Borova, kaj la nord'orient'a fin'staci'o Volova. Fin'fin'e, eĉ la tank'o'j ne en'ir'is ni'a'n land'o'n, ĉar la ponkanoj, kiu'j ne est'as apart'e kruel'a'j hom'o'j, ne vol'is pist'i kaj prem'mort'ig'i ni'a'j'n defend'ant'a'j'n volont'ul'o'j'n, kies arm'il'o'j est'is nur'a'j mal'modern'a'j paf'il'o'j kaj bajonet'o'j. En tiu afer'o, la ponkanoj montr'is iom da sport'a lojal'ec'o.
#000744
Ni'a reg'ist'ar'o, tamen, ne intenc'is trakt'i la milit'o'n kiel futbal'matĉ'o'n. La milit'a konsil'ant'ar'o decid'is aplik'i iu'n ajn taktik'o'n – eĉ la plej ne'konvenci'a'n – kontraŭ la mal'amik'o. Ĉar la Seren'eg'a Respublik'o ne est'as sub'skrib'int'o de la Ĝeneva Konvenci'o, kaj Ponkanio plur'foj'e mal'respekt'is ĝi'n, ni ag'is drakon'e. Ni'a'j polic'an'o'j kapt'is kelk'a'j'n ponkanajn skolt'o'j'n, kiu'j sukces'is tra'pas'i la land'lim'o'n kaj en'ŝtel'iĝ'i en la land'intern'o'n. En la ponkana arme'o tut'e mank'is interpret'ist'o'j aŭ lingv'o'instru'ist'o'j, kaj neni'u ponkano parol'is ni'a'n lingv'o'n, do est'is facil'e re'kon'i la en'trud'iĝ'int'o'j'n. Pri trakt'ad'o de la kapt'it'o'j, ni'a reg'ist'ar'o imit'is metod'o'n uz'at'a'n de la ponkanoj dum ali'a milit'o. Ĝi deklar'is la skolt'o'j'n ne laŭ'leĝ'a'j soldat'o'j, sed „ne'leĝ'a'j mal'amik'a'j batal'ant'o'j” kaj transport'is ili'n al provizor'e konstru'it'a mal'liber'ej'o sur insul'o en Lag'o Noval'o. Tie oni vest'is ili'n per ĉiel'ark'o-kolor'a'j komplet'o'j, lig'is ili'a'j'n maleol'o'j'n per pez'a'j ĉen'o'j, met'is ili'n en tigr'o'kaĝ'o'j'n (prunt'it'a'j'n de la zoologi'a ĝarden'o en Borova, sed kompren'ebl'e sen tigr'o'j), kaj nutr'is ili'n per aven'kaĉ'o kaj simil'a'j san'a'j kaj bon'gust'a'j manĝ'aĵ'o'j. La ponkanoj mem mal'kovr'is, ke tiu'j, kiu'j manĝ'as aven'kaĉ'o'n, long'e viv'as kaj ĝu'as ekster'ordinar'a'n bon'a'n san'o'n.
#000745
Dum la ekzerc'ad'hor'o'j en la kort'o de la mal'liber'ej'o, la gard'ist'o'j dev'ig'is la mal'liber'ul'o'j'n nud'pied'e marŝ'i tie'n kaj re'e'n sur cement'plank'o dum konstant'a kant'ad'o de ni'a naci'a himn'o. Ĉar ni est'as human'a popol'o, oni ne postul'is, ke ili kant'u la tekst'o'n en ni'a mal'facil'a lingv'o aŭ en eĉ pli mal'facil'a Esperant'o, sed proviz'is ili'n per ponkana traduk'o. Tio cert'e est'is grand'a sen'pez'ig'o por la kapt'it'o'j. Sam'temp'e, ĉiu kapt'it'o ricev'is sen'pag'a'n ekzempler'o'n de la skrib'aĵ'o'j de la inspir'a verk'ist'o Norm'a'n Vincent Peale. Est'as atest'aĵ'o pri la sen'parti'a kondut'o de ni'a'j aŭtoritat'o'j la fakt'o, ke kiam unu el la mal'liber'ul'o'j mal'respekt'e trakt'is tiu'n nobl'a'n tekst'o'n, li est'is sever'e pun'it'a.
#000746
Tamen, ankoraŭ rest'is la grav'a problem'o: kiel defend'i ni'n kontraŭ tiom fort'a mal'amik'o? La solv'o'n trov'is d-ro Vanĉo Arnam, direktor'o de la centr'a mal'san'ul'ej'o en Borova. Antaŭ ne'long'e est'is publik'ig'it'a'j en la mond'a gazet'ar'o mal'trankvil'ig'a'j raport'o'j pri grav'a morb'o nom'at'a hipertrikoza febr'o, kiu unu'e aper'is sur insul'o en la Pacifik'a Ocean'o, kaj est'as sen'escept'e mort'ig'a. Neni'u kurac'il'o aŭ antidot'o est'as efik'a kontraŭ ĝi. La bon'a doktor'o leg'is la raport'o'j'n kaj pli'e konstat'is, ke la ponkanoj eg'e tim'as, ke tiu mal'san'o en'ir'os ili'a'n land'o'n kaj kaŭz'os epidemi'o'n. Do li propon'is, ke oni uz'u tiu'n tim'o'n kiel arm'il'o'n. Sekv'e, la aŭtoritat'o'j rekrut'is grand'a'n nombr'o'n da rekrut'o'j, kiu'j dev'is vest'i si'n kiel kurac'ist'o'j, ge'fleg'ist'o'j, pastr'o'j kaj funebr'aĵ'ist'o'j. Sur la en'ir'ej'o de unu al'o de ĉiu mal'san'ul'ej'o oni pend'ig'is du'lingv'a'n anonc'o'n en la evonim'a kaj la ponkana, indik'ant'a'n, ke tie est'is kvar'en'ten'o pro hipertrikoza febr'o. En ĉiu'j vilaĝ'o'j, la fals'a'j kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j vizit'is dom'o'j'n ŝajn'ig'ant'e, ke ili serĉ'as viktim'o'j'n de la morb'o. Ĉe la land'lim'o establ'iĝ'is sanitar'a kordon'o. En ĉiu'j tomb'ej'o'j, la „pastr'o'j” kaj „funebr'aĵ'ist'o'j” ceremoni'e en'ter'ig'is mal'plen'a'j'n ĉerk'o'j'n. Polic'ist'o'j rond'ir'is sur la strat'o'j kri'eg'ant'e du'lingv'e „Danĝer'o! Febrorisko!” Kompren'ebl'e, la loĝ'ant'ar'o jam est'is inform'it'a per flug'foli'o'j en la evonim'a lingv'o (kiu'n neni'u ponkano kapabl'as kompren'i), ke tem'is pri artifik'o, ne real'aĵ'o. Mult'a'j evonimanoj, precip'e infan'o'j, tre amuz'is si'n ŝajn'ig'ant'e si'n febr'a'j pacient'o'j. Kelk'a'j eĉ sur'met'is barb'o'j'n kaj long'har'a'j'n peruk'o'j'n, ĉar ne'normal'a har'a kaj vil'a kresk'o est'as rigard'at'a kiel unu el la simptom'o'j de tiu morb'o.
#000747
Ver'dir'e, post la fin'o de la milit'o, ne ebl'is trov'i pruv'o'j'n, ke hipertrikoza febr'o fakt'e ekzist'as. Inter'temp'e, la ruz'o est'is mult'e pli sukces'a ol pov'is esper'i la evonimanoj. Ni'a volont'ul'a arme'o kapt'is mult'a'j'n ponkanajn spion'o'j'n. Tiu'j'n oni ne send'is al la mal'liber'ej'a tend'ar'o sur la lag'a insul'o por pas'ig'i la Krist'nask'o'n kun si'a'j sam'land'an'o'j, sed mal'liber'ig'is ili'n ĉe la land'lim'o, kaj las'is ili'n re'ir'i al la ponkanaj vic'o'j por rakont'i pri la terur'a epidemi'o en la respublik'o. La efik'o est'is tuj'a. La ponkanoj re'plen'ig'is si'a'j'n aviad'il'eg'o'j'n per soldat'o'j, tank'o'j kaj ali'a milit'material'o, kaj re'flug'is al si'a land'o sufiĉ'e fru'e por pov'i ĝu'i la vintr'a'j'n fest'o'j'n kun'e kun si'a'j famili'an'o'j kaj amik'o'j.
#000748
Feliĉ'e, ambaŭ'flank'e neni'u mort'is kaj neni'u vund'iĝ'is. Kelk'a'j el la plej venĝ'em'a'j membr'o'j de ni'a parlament'o vol'is re'ten'i dum ne'difin'it'a period'o (eĉ ebl'e tut'viv'e) la mal'liber'ig'it'a'j'n mal'amik'a'j'n batal'ant'o'j'n sur la insul'o, kaj pri'demand'i ili'n dum tortur'o. Tio ne ebl'is, ĉar en ni'a land'o mank'as tortur'ist'o'j, kaj ne est'us praktik'e send'i kapt'it'o'j'n al ni'a'j najbar'o'j en Jugland'o, kie la ofic'o de tortur'ist'o est'as respekt'at'a profesi'o. Pli'e, la evonim'a'j civit'an'o'j, kiu'j est'as afabl'a'j kaj human'a'j hom'o'j, insist'is, ke eĉ ni'a'j mal'amik'o'j est'u permes'it'a'j kun'celebr'i la jar'fin'a'j'n festival'o'j'n kaj la naci'a'n fest'o'n (Pantagruel'a'n Tag'o'n) en si'a land'o. Do ĉiu'j est'is pardon'it'a'j kaj re'patr'uj'ig'it'a'j je la grand'a ĝoj'o de la ordinar'a'j ponkanoj, kiu'j neniam tut'kor'e apog'is la milit'o'n. Kiel ĉiu'j normal'a'j person'o'j, ili mult'e pli ŝat'as manĝ'i kaj amor'i ol batal'i kaj mort'ig'i. Do, je la fin'o, la du land'o'j pli mal'pli amik'iĝ'is, kaj neni'u el ni'a'j publik'a'j serv'o'j aŭ ŝtat'a'j entrepren'o'j est'is privat'ig'it'a'j. Oni decid'is fin'fin'e, ke ĉiu land'o rajt'as elekt'i si'a'n propr'a'j'n ideologi'o'n kaj politik'a'n sistem'o'n.
#000749
Tiel fin'iĝ'is la plej glor'a epizod'o en la histori'o de ni'a Seren'eg'a Respublik'o. D-ro Arnam est'is honor'ig'it'a per la plej alt'a orden'o de ni'a naci'o, nom'e la Kruc'o de la Or'a Marmot'o kun Kverk'a'j Foli'o'j kaj Purpur'a Ruband'o, kaj per statu'o en la centr'a plac'o de ĉiu vilaĝ'o. Etern'e viv'u la Seren'eg'a Respublik'o de Evonim'o!
#000750
La vid'punkt'o de la ĉef'redaktor'o Stefan Maul pri la katastrof'o en Irako (MONATO 2006/1, p. 7) resum'as bon'eg'e la fakt'o'j'n. Gratul'o'j'n!
#000751
La tem'o tre'eg'e grav'as kaj ŝajn'as est'i rid'ind'e atent'ig'i la redaktor'o'n pri tre et'a detal'o. Tri'foj'e en la artikol'o Stefan alud'as al prezid'ant'o Bush anstataŭ al „prezident'o” Bush. Ni cert'e dev'us disting'i inter ŝtat'estr'o kaj iu person'o, kiu nur prezid'as afer'o'n.
#000752
Demokrati'e elekt'iĝ'is en Liberi'o la unu'a prezid'ant'in'o afrik'a. En januar'o Ellen Johnson-Sirleaf, 67-jar'aĝ'a, iam'a financ-ministr'o kaj eks'a afrik'a direktor'o de la Evolu'ig'a Program'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, venk'is si'a'n ĉef'a'n opon'ant'o'n, la popular'a'n eks-futbal'ist'o'n Georg'e Weah.
#000754
Afrik'a'j femin'ism'a'j organiz'aĵ'o'j bon'ven'ig'is la venk'o'n, sed komentari'ist'o'j daŭr'e diskut'is, ĉu la voĉ'don'ad'o est'is influ'at'a de reg'ist'ar'o'j kaj en kaj ekster Afrik'o. Ekzempl'e, Niĝerio kaj Uson'o indik'is si'a'n prefer'o'n por s-in'o Johnson-Sirleaf, kiu venk'is kun 59 % de la voĉ'o'j. Ŝi'a'j sub'ten'ant'o'j atent'ig'is, ke ŝi est'is kandidat'o pli spert'a kaj pli bon'e eduk'it'a ol la futbal'ist'o, kies krom'a civit'an'ec'o belg'a minac'is dum la elekt'o-kampanj'o bar'i li'n el la elekt'o'j.
#000755
La nov'a prezid'ant'in'o cert'ig'os, ke Weah membr'iĝ'os en trans'parti'a naci'a reg'ist'ar'o por garanti'i pac'o'n kaj stabil'ec'o'n en Liberi'o. La land'o sufer'ad'is pro jar'dek'o'j da intern'a milit'o kaj mult'a'j eks-soldat'o'j, inter kiu'j jun'ul'o'j, est'is sub'ten'ant'o'j de Weah. Nepr'as nun re'konstru'i frakas'it'a'n ekonomi'o'n.
#000756
Energi'o iĝ'as mal'abund'a kaj mult'e'kost'a. En Aŭstrio la prez'o de ter'gas'o pli'alt'iĝ'is je 17 % kaj ankaŭ hejt'lign'o iĝ'is iom'et'e pli mult'e'kost'a. Tamen lign'o rest'as la plej favor'a energi'o-font'o. Unu kuba metr'o da lign'o en form'o de ŝtip'o'j kost'as 60 €.
#000757
Kilo'vat'hor'o (energi-unu'o egal'a al 3 600 000 jul'o'j) por la divers'a'j energi'o-font'o'j kost'as en eŭr'o'cend'o'j: lign'o'hak'it'aĵ'o'j 1,5; lign'o'ŝtip'o'j 2,7; lign'o-grajn'o'j (far'it'a'j el lign'er'o'j, ekz. de seg'ej'o) 3,5; ter'gas'o 5,1; hejt'ole'o 6,5. Hejt'instal'aĵ'o por lign'o est'as pli kost'a ol por hejt'ole'o aŭ ter'gas'o. Tamen pro la pli mal'alt'a prez'o de lign'o la hejt'ad'o kost'as en'tut'e mal'pli.
#000758
Rilat'e al la artikol'o de ĉef'redaktor'o Stefan Maul en la januar'a MONATO (p. 5) la sub'skrib'int'o hav'as du koment'o'j'n.
#000759
La sufiks'o „in”: Kial german'o'j hav'as tiu'n frenez'a'n em'o'n emfaz'i la seks'o'n, kvankam fakt'e tem'as pri titol'o, pozici'o aŭ profesi'o? „Kar'a'j kun'civit'an'in'o'j, kar'a'j kun'civit'an'o'j!” oni ja aŭd'as en la german'a'j televid'o kaj radi'o. Ĉiu tamen sci'as, ke la popol'o konsist'as el hom'o'j de ambaŭ seks'o'j kaj ĉi tie la emfaz'o kuŝ'as sur civit'an'ec'o, ne sur la maskl'ec'o aŭ in'ec'o. Stefan Maul skrib'as tut'e normal'e, ke Angel'a Merkel est'as „parti'estr'o”, sen ajn'a inumado. Bedaŭr'ind'as, ke la protokol'o-ofic'ej'o en Berlino decid'is pri la titol'o de federaci'a kancelier'o favor'e al la in'a form'o. Ĉu „Anĝel'in'o” mem postul'is tio'n? Kio'n ajn la etiket'o kaj lingv'o'uz'o en Franci'o dikt'as en oficial'a'j situaci'o'j, franc'a'j vir'in'o'j cert'e ĉi-koncern'e ĉiam hav'as kompleks'o'n pri seks'o. Demand'it'e: „Vi est'is instru'ist'o, ĉu ne?”, franc'in'o respond'is: „Ne, mi est'is instru'istino.” (Ĉiu'j ne'franc'a'j esperant'ist'o'j en la ĉambr'o rid'is.) Fraz'o'j kiel: „Ŝi est'as fizik'ist'in'o” aŭ „D-rin'o M. far'is preleg'o'n” est'as do si'n'klar'ig'a'j.
#000760
Konstern'is mi'n tag'gazet'a inform'o, ke norveg'a parlament'an'o kandidat'ig'is sinjor'in'o'n Ayaan [ajan] Hirsi Al'i por la Nobel'premi'o pri pac'o. Tuj mi re'ag'is: „Ŝi ja sistem'e sem'as mal'am'o'n kontraŭ islam'o kaj kontraŭ ĉio islam'a. Do kiel ebl'as?”
#000762
Jam de kelk'a'j jar'o'j la konservativ'a parlament'an'in'o Hirsi Al'i est'as kon'at'a en Nederlando pro si'a „batal'o”: ŝi komenc'is pled'i kontraŭ la tiel nom'at'a vir'in'a cirkumcid'o, kiu fakt'e ne est'as cirkumcid'o, ĉar vir'in'o'j ne hav'as penis'o'n, kiu'n ebl'as cirkumcid'i. Efektiv'e tem'as pri grav'a mutil'o de la vagin'o, part'a for'tranĉ'o de la vagin'a'j lip'o'j. La grand'a pli'mult'o nederlanda apog'is ŝi'a'n kampanj'o'n, kaj oni pli'detal'ig'is la koncern'a'j'n leĝ'o'j'n por pun'i tia'n ag'ad'o'n.
#000763
Sed baldaŭ Hirsi Al'i komenc'is atak'i ne nur tia'n mis'ag'ad'o'n kontraŭ jun'a'j knab'in'o'j, sed islam'o'n ĝeneral'e, ĉar tia vagin'a mutil'o okaz'as precip'e inter hom'o'j de'ven'a'j el Somali'o (de kie ankaŭ ŝi mem de'ven'as) kaj apud'a'j region'o'j en Afrik'o, kaj plej oft'e en islam'a medi'o. Laŭ Hirsi Al'i tem'as pri islam'a kutim'o, kaj ĉar ĉi tiu kutim'o est'as mal'human'a, kaj islam'a, do islam'o ne taŭg'as.
#000764
De'post tiam, kun'e kun la murd'it'a film'ist'o Theo van Gogh [fa'n ĥoĥ], ŝi inter'ali'e produkt'is film'o'n pri nud'a'j vir'in'o'j, kiu'j est'as fi'e traktat'a'j de si'a'j – laŭ'dir'e islam'a'j – edz'o'j. Por pli insult'i islam'o'n, la korp'o'j'n de la nud'ul'in'o'j oni pri'pentr'is per cit'aĵ'o'j el la Nobl'a Koran'o – por pi'a'j islam'an'o'j klar'a blasfem'aĵ'o.
#000765
Ke pro tio oni murd'is sinjor'o'n van Gogh, kompren'ebl'e ne est'as akcept'ebl'e: murd'o ĉiam est'as krim'o. Sed la film'o est'is klar'e cel'it'a por insult'i islam'o'n. Nun'temp'e Hirsi Al'i est'as far'ant'a du'a'n film'o'n por pli'fort'ig'i la atak'o'n kontraŭ ĉi tiu religi'o. Kaj tiu'n sinjor'in'o'n oni kandidat'ig'is por la Nobel'premi'o pri pac'o! Mi ver'e ne kompren'as.
#000766
La libr'o The Da Vinci Code (La da-Vinĉ'i-kod'o) daŭr'e vek'as interes'iĝ'o'n. Jam Lod'e Van de Veld'e recenz'is la verk'o'n en MONATO (2005/2, p. 27), Karlo Ĝelozo al'don'is si'a'j'n propr'a'j'n koment'o'j'n (2005/9, p. 6), kaj jen pli'a recenz'o, ĝust'e en la moment'o, kiam la film'festival'o de Cannes mal'ferm'iĝ'as per la prezent'ad'o de la film'a versi'o de tiu roman'o de Da'n Brown.
#000767
La libr'o'n La da-Vinĉ'i-kod'o mi leg'is en nederlanda traduk'o, sed ĝi est'as tiel flu'a, ke laŭ mi tio ne influ'as mi'a'n juĝ'o'n pri la verk'o.
#000768
Unu'e: la verk'o est'as bon'stil'e verk'it'a, kiel sufiĉ'e streĉ'a roman'o, kvankam mi'n person'e ĝen'as la fakt'o, ke ne unu'foj'e sed plur'foj'e la aŭtor'o kred'as pli'streĉ'ig'i si'a'n rakont'o'n per ĉes'ig'o de la ag'ad'o ĝust'e post sci'ig'o, ke jen ili vid'is / aŭd'is i'o'n decid'ig'e grav'a'n, kaj jen sekv'as unu aŭ du ĉapitr'o'j pri ali'a figur'o de la roman'o, por nur post tiu inter'romp'o daŭr'ig'i ĉe la anonc'it'a grand'a mal'kovr'o, kiu kutim'e est'as ekzempl'e kelk'vers'a poem'et'o aŭ io simil'a. Do, laŭ mi, Brown tro fort'e em'as sub'strek'i, ke tio, kio'n li verk'as, ver'e est'as streĉ'a roman'o. Por hom'o'j, kiu'j mal'oft'e i'o'n leg'as, tio supoz'ebl'e est'as bel'a rimed'o.
#000769
La rakont'o mem vek'is mond'vast'a'n interes'o'n ĉef'e pro tio, ke iel la aŭtor'o prov'as kred'ig'i ni'n – publik'o'n – pri mond'vast'e ekzist'ant'a konspir'o kun Vatikan'o, Op'us De'i kaj tri'a parti'o, Prior'ej'o de Cion'o, kiel protagonist'o'j. En la roman'o mem kelk'a'j rol'ul'o'j asert'as, ke la ĝeneral'a publik'o ŝat'as tia'j'n konspir'o'rakont'o'j'n; nu, s-ro Brown ĝi'n liver'as.
#000770
Laŭ'dir'e, Vatikan'o kaj Op'us De'i mal'sam'kial'e klopod'as por hav'ig'i al si la potenc'o'n super la Sankt'a Gral'o, kiu'n tra la jar'cent'o'j pri'gard'as la Prior'ej'o de Cion'o. Mal'e ol kutim'e, ĉi tie la Gral'o ne est'as materi'a objekt'o (kutim'e kiel tia'n oni indik'as la pokal'o'n, el kiu Jesuo trink'is dum la last'a manĝ'o kun si'a'j ge'lern'ant'o'j), sed ĉe Da'n Brown, tre original'e, la Gral'o est'as indik'o por ĉio, lig'it'a al la histori'o de Maria Magdalena: dokument'o'j pri ŝi mem, pri ŝi'a asert'at'a nupt'o kun Jesuo, pri ili'a id'ar'o, kiu cert'a'temp'e est'us ident'a je la dinasti'o de la merov'id'o'j (dinasti'o en mal'nov'a Franci'o, kiu'n for'puŝ'is la dinasti'o de Karolo la Grand'a) kaj pri ties post'e'ul'o'j tra la jar'cent'o'j ĝis en la nun'o.
#000771
Cert'e est'as bel'a invent'o tia'manier'e kombin'i plur'a'j'n faden'o'j'n de mister'ec'o: la rakont'o'j'n pri la ek'est'o de la fru'a krist'an'ism'o, pri la Gral'o, pri – ĝeneral'publik'e – iom mister'a'j pra'a'j reĝ'a'j dinasti'o'j, pri mez'epok'a kaj renesanc'a reprezali'o'j eklezi'a'j kontraŭ ĉio, kio nur pov'us aspekt'i herez'e, pri roz'kruc'ism'o, framason'ism'o ktp.
#000772
S-ro Brown verk'as kutim'e bon'e dokument'it'e. Ja ekzist'as tre fru'a'j tradici'o'j pri am-lig'it'ec'o sufiĉ'e ekskluziv'a inter Maria Magdalena kaj Jesuo (en Esperant'o ekzempl'e vid'u mi'a'n La Evangeli'o laŭ Maria Magdalena), kaj tre pov'as est'i, ke ili si'n am'is; ankaŭ la fam'a roman'o de la grek'a aŭtor'o Nikos Kazantzakis – La last'a tent'o de Krist'o tio'n trakt'is jam de'long'e. Kaj est'as kompren'ebl'e, ke funkci'ul'o'j de Vatikan'o, ver'ŝajn'e, ne volont'e pri'parol'us tia'j'n asert'o'j'n. Sed ali'flank'e: tio'n oni facil'e pov'as nom'i legend'o'j, do sen'danĝer'ig'i. Vid'i i'a'n bezon'o'n, ke Vatikan'o kiel ajn vol'us neni'ig'i tia'j'n – ja el'don'it'a'j'n! – tekst'o'j'n, est'as minimum'e tro'ig'o. Sed en la roman'o – interes'a tez'o.
#000773
Krom'e ankaŭ per dokument'o'j pri Leon'ard'o da Vinci, pri li'a'j pentr'aĵ'o'j kaj manuskript'o'j, la aŭtor'o sufiĉ'e bon'e proviz'is si'n. Sam'e pri divers'a'j preĝ'ej'o'j, katedral'o'j, muze'o'j ktp. Por hom'o'j, kiu'j nur tre mal'mult'e vid'is propr'okul'e de ni'a'j kultur'a'j hered'aĵ'o'j tut'mond'a'j, jen bel'a invit'o iom vizit'i tiu'j'n, ĉu inter'ret'e, ĉu person'e. Ŝajn'as, ke plur'a'j'n katedral'o'j'n kaj muze'o'j'n vizit'as nun pli da hom'o'j, ol kutim'e, inter'ali'e kiel re'ag'o al leg'ad'o de tiu ĉi roman'o. Se tio est'as ver'a, est'us bel'a sekv'o.
#000774
Kelk'a'j afer'o'j, bedaŭr'ind'e, est'as ver'e mal'ver'ŝajn'a'j: ekzempl'e, se en preĝ'ej'o protest'ant'a iu bezon'as tekst'o'n bibli'a'n, est'as sufiĉ'e normal'e ir'i al la pupitr'o aŭ la katedr'o por tie konsult'i la Bibli'o'n. Tiu ja trov'iĝ'as en ĉiu normal'a protest'ant'a preĝ'ej'o. Sed ir'i al la altar'o en rom'katolik'a preĝ'ej'o por tie konsult'i la Bibli'o'n est'as sufiĉ'e ne'real'ec'e: tie kutim'e trov'iĝ'as nur mes'libr'o, kiu ja en'hav'as ie tie cit'aĵ'o'j'n el la Bibli'o, sed nepr'e ne est'as facil'e tie serĉ'i – kaj tuj trov'i – difin'it'a'n versikl'o'n el Ijob. Da tia'j detal'o'j renkont'iĝ'as kelk'a'j. Sed la pli'mult'o de la publik'o tio'n supoz'ebl'e eĉ ne rimark'as.
#000775
La fin'o de la roman'o est'as absolut'e tro art'e'far'it'a kaj mal'pli'fort'ig'as la tut'o'n: re'renkont'iĝ'o kun hom'o'j, kiu'j'n oni opini'is mort'int'a'j, kaj kiu'j pruv'iĝ'as est'i viv'int'a'j dum jar'dek'o'j ali'land'e – nu, tio est'us bel'a tez'o en la tip'o de roman'o kiel Kastel'o de Prelongo kaj simil'e. Mi bedaŭr'as, ke Brown ne for'tranĉ'is tiu'n pec'o'n.
#000776
En'tut'e: verk'o, kiu merit'is dis'vend'iĝ'i sufiĉ'e bon'e, sed ke tio okaz'is je tia mir'ind'a ampleks'o, laŭ mi, ne est'as bon'e kompren'ebl'e: histori'e li rakont'as neni'o'n nov'a'n, streĉ'a'j roman'o'j aper'as en la mond'o po mil'o'j, la stil'o est'as flu'a, sed tut'e simpl'a, neniel special'a. Do ĝi'a'n furor'a'n sukces'o'n mi tut'e ne kompren'as.
#000777
Sam'e kiel la antaŭ'a verk'o, la nov'a vort'ar'o don'as relativ'e mal'mult'a'j'n inform'o'j'n pri Esperant'o: ĝi ne dir'as, kiam vort'o unu'a'foj'e aper'is en Esperant'o aŭ kial ĝi hav'as tiu'n form'o'n kaj ne ali'a'n. Ali'flank'e, ĝi don'as tre mult'a'j'n inform'o'j'n pri la histori'o de la vort'o ekster Esperant'o. Cherpillod ĝeneral'e spur'as ĉiu'n vort'o'n ĝis ĝi'a plej pra'a kon'at'a form'o kaj don'as ankaŭ parenc'a'j'n vort'o'j'n en ali'a'j lingv'o'j. Oft'e li menci'as ankaŭ etim'ologi'e ne'parenc'a'j'n nom'o'j'n por la sam'a afer'o.
#000781
Kompren'ebl'e, tia'j inform'o'j pri la histori'o de la vort'o ekster Esperant'o est'as trov'ebl'a'j ankaŭ en naci'lingv'a'j verk'o'j. Tamen, mi ne hav'as unu sol'a'n naci'lingv'a'n libr'o'n, kiu don'as eĉ du'on'o'n de la inform'o'j, kiu'j'n Cherpillod met'is en si'a'j'n verk'o'j'n. Ceter'e, kvankam unu'lingv'a'j naci'lingv'a'j vort'ar'o'j oft'e don'as etim'ologi'o'n, ili ĝeneral'e neglekt'as tio'n ĉe propr'a'j nom'o'j. Tial la Etim'ologi'a Vort'ar'o de la Propr'a'j Nom'o'j est'as, ver'ŝajn'e, eĉ pli util'a ol la antaŭ'a verk'o.
#000782
La vort'ar'o kovr'as ĉiu'j'n propr'a'j'n nom'o'j'n, difin'it'a'j'n en Piv (2002), kaj ankaŭ mult'a'j'n ali'a'j'n, inkluziv'e de kelk'a'j vort'o'j, kiu'j'n Piv uz'as en difin'o'j, sed forges'is difin'i: Aetio, Balbek, Bangal'or'o kaj ali'a'j. Iu'j el la nom'o'j pri'trakt'it'a'j apenaŭ est'as establ'it'a'j en Esperant'o kaj ebl'e est'as invent'it'a'j de Cherpillod mem. Pri tio mi ne protest'as: ili'a inkluziv'o oft'e ebl'ig'as don'i la interes'a'n histori'o'n de nom'o, kiu trov'iĝ'as en plur'a'j naci'a'j lingv'o'j. Ekzempl'e, ĉe Aksel'o oni pov'as inform'iĝ'i pri la bibli'a origin'o de la naci'lingv'a nom'o Axel.
#000783
Mi trov'is ankaŭ ali'a'j'n mal'kongru'o'j'n inter Cherpillod kaj ali'a'j font'o'j. Por mi, unu el la plej frap'a'j ekzempl'o'j est'as Izabel'a, kiu, laŭ Cherpillod, ebl'e evolu'is de „Belenos (gall'a sun'a di'o)”. Mi esper'as, ke li prav'as, ĉar mi'a fil'in'o nom'iĝ'as tiel, kaj mi ĝoj'us, se ŝi'a nom'o hav'us interes'a'n origin'o'n. Tamen, laŭ ĉiu'j ali'a'j font'o'j, kiu'j'n mi konsult'is, Isabel est'as nur hispan'a aŭ portugal'a form'o de Elizabeto. Ali'a ekzempl'o est'as Anton'o, kiu'n Cherpillod de'ven'ig'as ebl'e el la grek'a. Ali'a'j font'o'j dir'as, ke oni ŝanĝ'is la form'o'n de la nom'o, al'don'ant'e H post la T en iu'j naci'lingv'a'j form'o'j por ŝajn'ig'i ĝi'n grek'a, dum ĝi'a ver'a origin'o est'as ali'a.
#000785
Mi trov'is en la vort'ar'o mult'eg'a'j'n afer'o'j'n, kiu'j interes'is mi'n, kaj nur unu afer'o'n, kiu ĝen'is mi'n: la asert'o ĉe Armeni'o kaj plur'a'j ali'a'j nom'o'j, ke „oni esperant'ig'is ne la armen'a'n form'o'n, sed ja la inter'naci'a'n, kiel en ĉiu'j simil'a'j kaz'o'j”, est'as plump'a tro'simpl'ig'o kaj mal'ind'a por tiel kler'a libr'o. Cherpillod pov'us don'i pli nuanc'it'a'n pri'skrib'o'n de la situaci'o, menci'ant'e ekzempl'o'j'n kiel kartvel'o kaj kimr'o kaj not'ant'e la tendenc'o'n anstataŭ'ig'i lapon'o per same'o ne nur en Esperant'o, sed ankaŭ en mult'a'j ali'a'j lingv'o'j. Tamen pli bon'e est'us simpl'e for'strek'i tiu'j'n fraz'o'j'n: ĉar la vort'ar'o ĝeneral'e ne pri'trakt'as la Esperant'a'n part'o'n de etim'ologi'o, diskut'o'j pri land'o'nom'o'j en Esperant'o est'as ne nur ted'a'j por la leg'ant'o, sed ankaŭ ekster'tem'a'j por la verk'o.
#000786
Rakont'o'j neniam perd'ont'a'j si'a'n leg'ind'ec'o'n
#000791
La skot'a humur'ist'a verk'em'ul'o Sak'i (1870-1916) est'as inter tiu'j verk'ist'o'j, kies humur'aĵ'o'j est'as ekster'temp'a'j, egal'e leg'ebl'a'j kaj amuz'ant'a'j, ne'grav'e en kiu jar'cent'o. Nun ni hav'as du'dek'o'n da li'a'j novel'et'o'j, en tre bon'a traduk'o, far'it'a de Edmund Grimley Evans. Ĉiu el la novel'et'o'j est'as facil'e tra'leg'ebl'a dum unu sid'o, kaj ili'a ĉef'a karakteriz'aĵ'o est'as iom da surpriz'o, plej oft'e pro si'a tem'o, kelk'foj'e pro la lud'em'o de la verk'int'o, kiu drol'e kaj sen'rid'e prezent'as scen'o'j'n tre viv'ŝajn'a'j'n aŭ oft'e mal'facil'e kred'ebl'a'j'n, tamen imag'o'plen'a'j'n.
#000792
Imag'u, ekzempl'e, ke aŭtor'o de roman'o'j sid'as en si'a komfort'a seĝ'o, verk'ant'e ĉapitr'o'n de si'a sekv'a roman'o. En'trud'as si'n kolport'ist'o de unu'volum'a kompakt'a enciklopedi'o, kiu, laŭ li'a insist'o, inform'as plen'e pri ĉio. Li streb'as konvink'i la roman'ist'o'n pri la nepr'a neces'o posed'i la enciklopedi'et'o'n; la roman'ist'o kontraŭ'batal'as per leg'ad'o el divers'a'j si'a'j roman'o'j, don'ant'e detal'o'j'n, ne trov'ebl'a'j'n en la enciklopedi'et'o.
#000793
Aŭ supoz'u, ke vi est'as romia imperi'estr'o, fest'ant'a si'a'n nask'iĝ'tag'o'n per publik'a spektakl'o. Pri'pens'u la bon'e kon'at'a'j'n prezent'aĵ'o'j'n en la romiaj cirk'o'j. Subit'e ar'eg'o da vir'in'o'j inter'romp'as prezent'ot'a'n ĉar'vet'kur'o'n per si'a propr'a ĉirkaŭ'kur'ad'o en la cirk'ej'o, tiel mal'ebl'ig'ant'e la prezent'aĵ'o'n: ili est'as fru'a'j protest'ant'a'j suffragetæ. Kiel ili'n venk'i kaj daŭr'ig'i la fest'o'n? Kio'n el'pens'as la imperi'estr'o?...
#000794
Art'ist'o fam'iĝ'as pro si'a'j pentr'aĵ'o'j de ge'bov'o'j. Ili far'iĝ'as furor'aĵ'o'j. Li klopod'as pentr'i ankaŭ ali'a'j'n tem'o'j'n, sed la kritik'ist'o'j kaj la publik'o li'n pun'as pro li'a klopod'o „tromp'i” ili'n. Kio'n far'i? Ĉu ced'i? Ĉu barakt'ad'i?
#000795
Ni vizit'as zo'o'n, progres'em'a'n zo'o'n, kiu pen'as proviz'i al la best'o'j „natur'a'j'n” pejzaĝ'o'j'n, por don'i hejm'ec'a'n sent'o'n al la animal'o'j. Ĉu ebl'as, tamen, plen'um'i tiu'n cel'o'n? Ĉi-rakont'e Sak'i intenc'e pens'ig'as ni'n, indik'ant'e la mal'ebl'o'n imit'i la ver'a'n ĉirkaŭ'aĵ'o'n de natur'a sovaĝ'ej'o. Sed ebl'e ankaŭ ni mem viv'as en kvazaŭ'zo'o, ebl'e?
#000796
Cert'a vir'o est'as bon'e kon'at'a kiel ted'ul'o; li komenc'as rakont'i pri io, kaj ŝajn'as, ke li neniam fin'os la rakont'o'n. Kiam oni vol'as sen'ig'i si'n je li, por pov'i trankvil'e leg'i aŭ pens'i, aŭ dorm'et'i, kio'n far'i? La si'n'liber'ig'a teknik'o est'as tip'e Sak'i-a.
#000797
Kiam mi unu'e ek'vid'is ĉi tiu'n libr'o'n, mi pens'is: „sen'dub'e ted'a biografi'o pri iu hom'o apenaŭ kon'at'a.” Kiom'eg'e mi erar'is!
#000800
La aŭtor'o hav'as tre klar'a'n kaj plaĉ'a'n stil'o'n. Li sci'as prezent'i si'a'n tem'o'n tiel, ke la leg'ant'o neniam konfuz'iĝ'as. Kvankam ĉef'e biografi'o de la ĉeĥ'o Přemysl Pitter, ĝi est'as ankaŭ tre instru'plen'a enciklopedi'et'o pri la event'o'j en la iam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o, dum ĉi ties event'o'plen'a, kaj larm'ig'e mal'long'a, ekzist'o nur iom'et'e pli ol 70-jar'a, el kiu'j nur dum 1919-1938 kaj 1945-1948 ĝi est'is ver'e liber'a; de 1938 ĝi'n reg'is la nazi'o'j, kaj nur tri jar'o'j'n post ĝi'a liber'iĝ'o en 1945, ĝi'n ek'super'reg'is Sovetio.
#000801
Přemysl Pitter est'is jun'ul'o apenaŭ dek'ok'jar'a, kiam li far'iĝ'is soldat'o en la aŭstr'a arme'o, kaj spert'is la terur'o'n de la Unu'a Mond'milit'o. Li dizert'is, ricev'is pro tio mort'o'kondamn'o'n (kiu'n, feliĉ'e, oni ne sukces'is plen'um'i), kaj dum la tut'a ceter'o de si'a viv'o li est'is fervor'a pacifist'o. Li est'is ankaŭ fervor'a krist'an'o, kvankam ĉeĥ'spec'a krist'an'o. Ni memor'u, ke jam antaŭ la epok'o de Lutero, la ĉeĥ'a region'o est'is la nask'iĝ'lok'o de la est'ont'a Reformaci'o. Pitter konsider'is si'n pli-mal'pli evangeli'a krist'an'o, kio supoz'ebl'e est'is la ĉeĥ'a termin'o por „Protest'ant'o”, laŭ la filozofi'o de la ĉeĥ'a'j antaŭ'reformaci'a'j Re'form'ist'o'j. Sed eĉ pli, li est'is aktiv'a human'ist'o, kiu kompren'is la esenc'o'n de la religi'o help'i la kun'hom'o'j'n, kaj kiu, tiu'rilat'e, ne disting'is inter „simpati'ant'o'j” kaj „mal'amik'o'j”.
#000802
Dum si'a milit'serv'o, li vot'is, fidel'e kaj plen'e, dediĉ'i si'n al pli'bon'ig'o de la viv'kondiĉ'o'j de si'a'j kun'hom'o'j, se Di'o las'os li'n viv'i, kaj ne mort'i dum tiu milit'o. Pro si'a'j natur'a'j talent'o'j kaj la oportun'o'j util'ig'ebl'a'j, li kompren'is tio'n, unu'e, kiel la task'o'n eduk'i la sen'hav'a'j'n klas'o'j'n de la soci'o, tiel ke ili, kaj precip'e ili'a'j infan'o'j, hav'u ebl'o'n dec'e viv'i. Sed post la ek'reg'o de la nazi'o'j, li ek'konsci'is, ke mult'e pli tuj'a urĝ'o est'as sav'i la jud'a'j'n infan'o'j'n. Li per ne'lac'ig'ebl'a labor'ad'o en 1933 sukces'is akir'i dom'o'n, post'e ankaŭ kelk'a'j'n mal'nov'a'j'n kastel'o'j'n, en kiu'j jud'a'j infan'o'j pov'is trov'i rifuĝ'o'n, est'i ind'e nutr'at'a'j kaj pri'zorg'at'a'j, kaj, grav'eg'e, eduk'at'a'j. Ja dum la nazi'a epok'o jud'a'j infan'o'j ne rajt'is eduk'iĝ'i en lern'ej'o'j!
#000803
Post la liber'iĝ'o, la mal'venk'o de la nazi'o'j, ne plu est'us bezon'a li'a special'a sav'labor'ad'o, ĉu ne? Nu, tamen est'is. Ĉar en Ĉeĥ'o'slovaki'o loĝ'is mult'a'j german'o'j, kaj nun ili'a'j infan'o'j spert'is la sam'a'n soci'a'n mal'akcept'o'n, kia'n spert'is la jud'a'j infan'o'j dum la nazi'a period'o. Krom'e, la nombr'o de orf'o'j kaj jud'a'j kaj german'a'j en Ĉeĥ'o'slovaki'o (kaj ankaŭ Germanio kc.) est'is gigant'a. Do ankaŭ german'a'j infan'o'j trov'is rifuĝ'o'n en la protekt'ej'o-eduk'ej'o de Přemysl Pitter. En tiu protekt'ej'o-eduk'ej'o la infan'o'j, kaj jud'a'j kaj german'a'j, inter'miks'iĝ'is, inter'amik'iĝ'is, kaj trov'is kaj la emoci'a'n kaj la korp'a'n sub'ten'o'n, kiu'n ili bezon'is por plu viv'i.
#000804
Kompren'ebl'e, ĉio'n ĉi ne efektiv'ig'is Přemysl Pitter sol'a. Jam de'komenc'e, li serĉ'is kun'help'ant'o'j'n: individu'a'j'n kaj grup'a'j'n. La Ruĝ'a Kruc'o en divers'a'j land'o'j, kvaker'a'j serv'o'grup'o'j divers'lok'a'j, kaj ali'a'j donac'is neces'a'j'n mon'o'n kaj proviz'aĵ'o'j'n. Plur'cent infan'o'j ŝuld'as si'a'n viv'o'n al la labor'o'j de Pitter kaj li'a'j help'ant'o'j. Ĉef'a inter la help'ant'o'j est'is li'a „viv'kun'ul'in'o”, Olga Fierz, kiu egal'e energi'e kaj si'n'don'e dediĉ'is si'n al la projekt'o de Pitter. Ŝajn'as, ke volont'e ŝi est'us iĝ'int'a edz'in'o de Přemysl; sed en si'a iam'a vot'o, li inkluziv'is plen'a'n ĉast'ec'o'n kaj deklar'o'n, ke por plen'e dediĉ'i si'n al Di'o, li neniam edz'iĝ'os.
#000805
Mult'o est'as pri'trakt'it'a en ĉi tiu libr'o, apart'e de Přemysl Pitter. Pitter est'is admir'ant'o, preskaŭ ador'ant'o, de la unu'a prezident'o de Ĉeĥ'o'slovaki'o, Tomáš Masaryk, ankaŭ fervor'a krist'an'o. Tio, tamen, ne signif'as ke li ĉiam akord'is kun Masaryk. Masaryk, malgraŭ si'a profund'a pi'o kaj religi'a konscienc'o, ek'konsci'is pri la mal'praktik'ec'o de mult'a'j el la instru'o'j de Jesuo. En la real'a mond'o milit'o'j ja okaz'as, mal'amik'ec'o ja okaz'as, la jur'o ne pov'as funkci'i plen'e sur'baz'e de la jesuaj instru'o'j. Masaryk dev'is konfront'i tiu'n fakt'o'n, kaj far'i mult'a'j'n kompromis'o'j'n. Kvankam Pitter kompren'is la dilem'o'n de Masaryk, li ne pov'is aprob'i la kompromis'o'j'n. Feliĉ'e, en la infan'rifuĝ'ej'o plej'part'e tia'j dilem'o'j ne okaz'is. Kvankam Pitter est'is la spirit'a ĉef'o de la entrepren'o, Olga est'is praktik'em'a kaj tre kompetent'a administr'ant'o – fakt'o, kiu'n ne plen'e aprez'is mult'a'j antaŭ ol Pitter est'is ekzil'it'a de la komun'ist'a ĉeĥ'o'slovak'a reg'ist'ar'o kaj li'a entrepren'o dev'is daŭr'i sen li. (Tamen, ne'long'e; ĉar post ne'mult'a'j monat'o'j, la komun'ist'a reg'ist'ar'o dev'ig'is la trans'don'o'n de la tut'a entrepren'o al komun'ist'a'j reg'ad'o kaj princip'o'j.)
#000806
Pitter mult'e labor'is en ali'a'j land'o'j post si'a ekzil'iĝ'o, sed mal'jun'aĝ'e li, kun Olga, ek'loĝ'is en vilaĝ'o svis'a Affoltern am Alb'is. Preciz'e dum la sam'a'j jar'o'j, kiam mi mem loĝ'is en tiu vilaĝ'o! Kvankam mi neniam renkont'is Pitteron aŭ Olgan (nu, almenaŭ ne sci'ant'e, kiu'j ili est'as), mi oft'e aŭd'is kaj leg'is en la ĵurnal'o'j pri tiu mal'jun'ul'o, kiu'n honor'is per doktor'ec'o la Universitat'o de Zurik'o, kaj kiu ricev'is special'a'n invit'o'n al Israelo. En Israelo li re'renkont'is plur'a'j'n el si'a'j iam'a'j zorg'at'o'j; kaj proksim'e al Jad Vaŝem li plant'is arb'o'n - special'a honor'o, don'it'a al li; kaj krom'e ankaŭ Olga ricev'is kaj akcept'is tiu'n honor'o'n. Leg'ant'e ĉi tiu'n libr'o'n, mi subit'e kompren'is, pri kiu tem'is mult'a'j event'o'j tiam'a'j.
#000807
La biografi'int'o, kaj mi mem, ne tre facil'e simpati'as kun la religi'a si'n'ten'o de Přemysl Pitter. Sed ke, por li, religi'o signif'is praktik'a'n el'kor'a'n help'o'n al ĉiu hom'o, bezon'ant'a help'o'n, mild'ig'as kelk'a'j'n ebl'a'j'n kritik'o'j'n pri Pitter.
#000808
Kvankam ĉef'e biografi'o, ĉi tiu libr'o ankaŭ detal'e klar'ig'as soci'a'j'n, politik'a'j'n kaj mond'a'j'n event'o'j'n de la pri'tem'at'a period'o. Tiel la leg'ant'o mem eduk'iĝ'as pri mult'o, kio'n li antaŭ'e ne sci'is aŭ nur part'e sci'is. Ĉu Přemysl Pitter efektiv'e est'is preskaŭ'sankt'ul'o, kia opini'as li'n Karel Kraft, mi iom'et'e dub'as. Sed ver'e li est'is tre grav'a person'o, preskaŭ ne'kon'at'a kaj ne'honor'it'a en si'a propr'a land'o, sed por ĉiam memor'end'a.
#000809
Paul Gubbins, kiu direkt'is ĉi tiu'n film'o'n, dir'as ke, ver'ŝajn'e, ĝi est'as la unu'a original'a dram'o publik'ig'it'a en Esperant'o, en 1905; tamen ne ebl'as cert'ec'o pri tio. Divers'a'j dokument'o'j el la fru'a period'o de Esperant'o list'ig'as ar'o'n da dram'ist'o'j kaj da dram'et'o'j, pri kiu'j nun'temp'e oni ne plu pov'as akir'i detal'o'j'n. Do, li dir'as, ne pro histori'a valor'o oni spekt'u la dram'et'o'n nun, sed pro ĝi'a'j ĉarm'o kaj teatr'a/film'a karakter'o.
#000811
Tem'as pri monolog'o, sed neniel sen'mov'ec'a monolog'o. Kun nul'a buĝet'o! La aktor'o est'as Colin Simmonds, pri kiu mi sci'as nur, ke li est'as el'star'e profesi'kvalit'a aktor'o. La film'ad'o est'as ekspert'e far'it'a de Jill Gubbins. Oni film'is en la ĝarden'o'j de Wedgwood Memorial College, Barlastono, Angli'o. Pli bel'a'n scen'ej'o'n oni mal'facil'e trov'us. Kaj, kvankam en koment'o'j pri la film'ad'o est'as menci'it'e, ke dum iom da temp'o dum la film'ad'o minac'is pluv'i, kaj son'is la pas'ad'o de trajn'o'j, tiu'j'n son'o'j'n la spekt'ant'o ne ĝen'at'e aŭd'as, kaj la ne-ĉiam-sun'bril'a veter'o strang'e kongru'as kun la en'hav'o.
#000812
La film'o est'as komedi'et'o kun intrig'o iom bizar'a, sed ne komplik'a. Vir'o en'am'iĝ'as al vidv'in'o, sed ŝi postul'as, ke li aspekt'u kiel ŝi'a iam'a edz'o, antaŭ ol ŝi konsent'os edz'ig'i li'n. Plej'part'e tio est'is facil'e far'it'a. Sed la mort'int'a edz'o konstant'e port'is monokl'o'n antaŭ la okul'o, kaj ni'a hero'o dev'as pen'eg'i kaj prov'ad'i mult'foj'e por sukces'i pri ĉe'okul'ig'o de la monokl'o. Fin'e li sukces'as, kaj sekv'e li kaj la am'at'a vidv'in'o am'o'plen'e ĉirkaŭ'brak'as unu la ali'a'n.
#000813
La vort'o „du'on'okul'vitr'o” est'as strang'a. Unu'e mi supoz'is, ke tem'as pri du'on'o de monokl'o, sed, prav'e-ne'prav'e, la skip'o de la film'o interpret'is ĝi'n kiel tut'a'n monokl'o'n.
#000814
Laŭ la film'menu'o, ekzist'as ebl'o vid'i ankaŭ esperant'lingv'a'j'n sub'titol'o'j'n, ver'ŝajn'e por la okaz'o, se eventual'e spekt'ant'o ne re'kon'us la prononc'iĝ'o'n de vort'o(j). Sed kiam per la DVD-lud'il'o en mi'a komput'il'o mi klak'is sur „sub'titol'o'j”, neni'o okaz'is1. Nu, ne ver'e grav'as; la prononc'ad'o de la aktor'o est'as glat'a, klar'a, ne'mis'kompren'ebl'a, tamen sam'temp'e flu'a. Kaj se oni vol'as kontrol'i la detal'o'j'n, aŭ la ĝust'ec'o'n, de la parol'it'a dialog'o, oni pov'as leg'i ĝi'n en la komput'il'o. Tiel ebl'as trov'i ankaŭ kelk'a'j'n ekzerc'o'j'n, por la okaz'o, se oni vol'as uz'i ĝi'n en klas'ĉambr'o.
#000815
En'sum'e, mi mult'e ĝu'is spekt'i ĉi film'o'n kaj rekomend'as ĝi'n al ĉiu, kiu vol'as plezur'plen'e ĝu'i fars'et'o'n.
#000816
Mit'ologi'o est'as tre mis'kondut'a best'o. Ĝi kaŝ'as si'n en popol'a'j dir'o'j, en menci'et'o'j hazard'e trov'ebl'a'j en divers'a'j libr'o'j, en popol'a'j rakont'o'j, oft'e si'n'kontraŭ'dir'a'j, en proverb'o'j; fakt'e, ĉie, escept'e de publik'a si'n'montr'o bon'ord'a. Kelk'a'foj'e dum la histori'o verk'ist'o'j, oft'e poet'o'j, sed ankaŭ rakont'ist'o'j, entrepren'is prezent'i tem'o'n el la mit'ologi'o en literatur'a form'o. Tiel est'iĝ'is Kalevala, divers'a'j histori'o'j de doktor'o Faŭst'o, Saga'o de Njal kaj plur'a'j ali'a'j mond'kon'at'a'j literatur'a'j verk'o'j. Ankaŭ en antikv'a Greki'o, iom post iom, per popol'a rakont'ad'o kompil'iĝ'is poezi'a'j verk'o'j, titol'it'a'j Odise'ad'o kaj Iliad'o, kiu'j'n la tradici'o atribu'is al iam'a poet'o Homero, kaj kiu'j post jar'cent'o'j skrib'iĝ'is kaj ating'is eĉ la rang'o'n de sankt'a'j skrib'o'j por mult'a'j grek'o'j.
#000819
Tamen, plej'part'e mit'ologi'o est'as nur part'et'e rigard'ebl'a. Tial en la modern'a epok'o sen'nombr'a kvant'o da si'n'nom'ant'a'j „mi'tologi'ist'o'j” kompil'as vort'ar'o'j'n, eĉ enciklopedi(et)o'j'n de mit'ologi'o de la romia popol'o, aŭ de la grek'a popol'o, aŭ de la aztek'a popol'o ktp. Preskaŭ sen'escept'e tiu'j kompil'aĵ'o'j rapid'e dis'vend'iĝ'as, sed apenaŭ leg'iĝ'as pro si'a'j ted'a stil'o, tro laŭ'vort'a interpret'o de idiotism'o'j aŭ parol'figur'o'j kaj kontraŭ'star'ig'o de abund'a'j variant'o'j de la pri'trakt'at'a'j „mit'o'j”.
#000820
Tre'eg'e mal'oft'e en la modern'a epok'o literatur'e lert'a fak'ul'o sukces'as re'verk'i mit'ologi'a'n rakont'o'n en form'o leg'ebl'a, agrabl'a'stil'a, tiel ke oni ne nur plezur'o'plen'e leg'as ĝi'n, sed ankaŭ leg'as ĝi'n al si'a'j infan'o'j. Ĉi tiu verk'o, komenc'e el'don'it'a sved'lingv'e, est'as unu el tiu'j tre rar'a'j verk'o'j.
#000821
Igdrasilo est'is (kaj plu est'as) la mond'arb'o. Pli preciz'e, la kosm'arb'o; ĉar ni est'as nur ul'et'et'et'o'j sur branĉ'o de tiu arb'o, ni ne konsci'as, ke la mond'o est'as nur mal'grand'eg'a part'o de mult'e pli kompleks'a kosm'o, konsist'ant'a el fraksen'arb'o, en kiu divers'lok'e loĝ'as gigant'o'j, la supoz'at'a'j di'o'j, monstr'o'j kaj esenc'a sciur'o, kiu per si'a kur'ad'o de unu part'o de la arb'o al ali'a help'as la inter'komunik'ad'o'n de tiu'j ul'o'j.
#000822
La fraksen'o Igdrasilo montr'as si'n al ni kiel grand'paĝ'a libr'o, kies ĉiu'n paĝ'o'n plen'ig'as desegn'aĵ'o'j, kutim'e apud iom da tekst'o, iom antikv'a'stil'e far'it'a'j, tiel ke la desegn'aĵ'o'j vid'ig'as al ni la scen'o'n, kiu'n pri'parol'as la tekst'o. Pro tio la libr'o'n ne'evit'ebl'e tre ĝu'os rigard'ad'i infan'o'j, dum laŭt'leg'ant'o son'ig'os la tekst'o'n. Sed ne nur la infan'o'j. Ankaŭ ni, la ne-plu-infan'o'j, profit'as el la ilustr'ad'o de ali'e iom sek'a'j vort'o'j. Kompren'ebl'e, ilustr'ant'o est'as ankaŭ interpret'ant'o, ĉar ĉiu leg'ant'o pov'as imag'i por si propr'a'j'n bild'o'j'n de la ul'o'j kaj event'o'j. Edward Lindahl, tre talent'a art'ist'o sved'a, en'bild'ig'is la rakont'o'n de Alf Henrikson, tre talent'a verk'ist'o sved'a. La rezult'o est'as literatur'a verk'o, kies en'hav'o, kompren'ebl'e, est'as kon'ig'at'a al ni per la imag'o kaj mens'bild'o'j de nun'temp'ul'o'j. Nu, preskaŭ nun'temp'a'j: Alf Henrikson viv'is en 1905-1955, kaj Edward Lindahl est'as aŭ est'is proksim'um'e sam'temp'a. (Serĉ'o per Google indik'is nur sved'lingv'a'j'n ret'ej'o'j'n kaj la titol'o'j'n sved'a'j'n de divers'a'j libr'o'j, ilustr'it'a'j de Edward Lindahl. Sed pri la ilustr'ist'o, neni'o'n; kaj pri la verk'int'o, nur li'a'j'n jar'o'j'n.)
#000823
Ĉu ĝi prav'e prezent'as al ni la mit'o'n? Absurd'a demand'o! Neni'u mit'o hav'as definitiv'a'n en'hav'o'n, unu'sol'a'n „ĝust'a'n” form'o'n. Mit'o'j est'as esprim'o'j de ni'a kompren'o pri la natur'o de la mond'o, de la viv'o, de ni mem. Pro tio ekzist'as tiom da variant'o'j de mit'o, kiom est'as da hom'o'j, por kiu'j ĝi hav'as signif'o'n.
#000824
Henrikson kaj Lindahl sukces'is prezent'i al ni la igdrasilan mit'o'n kiel pli-mal'pli koher'a'n rakont'o'n, laŭ si'a propr'a koncept'o. Sed mult'e pli, ili far'is por ni art'libr'o'n, kiu'n (kvankam la bild'o'j est'as nur nigr'a-blank'a'j) ni em'as tra'rigard'i por re'vid'i la histori'o'n de la kosm'a fraksen'o. Mi'a'opini'e, ĝi est'as trezor'o de ni'a literatur'o modern'a.
#000825
Kiel inspektor'o, Maigret dum mult'a'j jar'o'j perd'is ĉiu'n kontakt'o'n kun si'a'j si'a'temp'a'j lern'ej'a'j sam'klas'an'o'j. Subit'e anonc'as si'n la mal'jun'iĝ'int'a versi'o de la iam'a klas'klaŭn'o. Tiu flos'is tra la viv'o, de unu fiask'o al ali'a. Li renkont'is Jozinjon antaŭ kvar jar'o'j, hazard'e en drink'ej'o, kaj trov'is ŝi'n simpati'a.
#000827
La komplik'aĵ'o est'as, ke Jozinjo akcept'as regul'e en difin'it'a'j tag'o'j kaj hor'o'j kvar vir'o'j'n/sinjor'o'j'n, kiu'j divers'temp'e, divers'lok'e est'is simil'e log'it'a'j al ŝi kiel Florentin. Tiu last'a sci'as pri la kvar'o, sed ĉiu el la ali'a'j imag'as si'n sol'a kaj dev'as post la murd'o est'i sen'iluzi'ig'it'a.
#000828
Jen Florentin en embaras'o; li asert'as est'i kur'int'a en vest'o-ŝrank'o'n ĉe Jozinjo je la ne'atend'it'a al'ven'o de ne'vid'it'ul'o – supoz'ebl'e unu el la kvar, kiu dum'e paf'is Jozinjon. Hor'o'n post'e, Florentin star'as rakont'ant'a tio'n al la skeptik'a Maigret.
#000829
Ne pov'as mank'i la konfront'a scen'o, en kiu Maigret kun'vok'as al si'a ofic'ej'o ĉiu'j'n kvar am(or)int'o'j'n kaj ali'a'n implik'it'o'n kun'e kaj stud'as ili'a'j'n re'ag'o'j'n, dum li klar'ig'as si'a'j'n supoz'o'j'n pri la krim'o. Kiel konven'as al la ĝenr'o, la solv'o'j rivel'iĝ'as en la last'a'j paĝ'o'j. Nur dek paĝ'o'j'n antaŭ la fin'o ni ek'sci'as la motiv'o'n – tio ne est'is evident'a pli fru'e – kaj nur tuj en la fin'o ni sci'as la far'int'o'n. Pli'a agrabl'a aĵ'o por la ŝat'ant'o'j de Maigret.
#000831
For'pas'is en januar'o Ibrahim Rugova, prezid'ant'o de Kosovo. Alban'o'j en Kosovo, kaj ali'a'j, esper'is, ke Rugova sukces'e real'ig'os si'a'j'n klopod'o'j'n por difin'i nov'a'n politik'a'n status'o'n en la region'o, sed nun la task'o'n plen'um'os iu ali'a.
#000833
Rugova, kiu nask'iĝ'is en 1944, est'is literatur'ist'o, kiu far'iĝ'is en 1989 prezid'ant'o de la unu'a alban'a opozici'a parti'o en eks'a Jugoslavio. Post'e, pro si'a pac'a rezist'ad'o kontraŭ Slobodan Milošević [milóŝeviĉ] kaj la serb'o'slav'a okup'ad'o de Kosovo, li est'is konsider'at'a iu „Gandhi de Balkani'o” kaj ricev'is de la Eŭrop'a Parlament'o la pac'premi'o'n „Saĥarov”. Rugova mort'is pro kancer'o.
#000834
Inter'ret'o, tiel oni dir'as, ne nur akcel'as demokrati'o'n, sed mem est'as demokrat'a afer'o. Efektiv'e, ĉar praktik'e ĉiu en ĉiu land'o (teori'e) pov'as al'ir'i ĝi'n, tiu ĉi komunik'il'o en'e de nur kelk'a'j jar'dek'o'j iĝ'is plej vast'e uz'at'a. Oni trov'as en la ret'o ĉio'n ajn, ne nur rub'aĵ'o'j'n (ili ja abund'as), sed ankaŭ valor'a'j'n inform'o'j'n, tut'e liber'e. Land'lim'o'j ne bar'as ĝi'n, do ankaŭ en ŝtat'o'j ne nepr'e demokrati'a'j la hom'o'j pov'as akir'i sci'o'j'n pri la tut'a mond'o, pri ĉiu'j scienc'o'j kaj kultur'o'j, pri ĉiu'j politik'a'j sistem'o'j. Kontrol'ad'o est'as mal'facil'a, do eĉ en sever'a'j diktatur'o'j hom'o'j pov'as oft'e hav'i kontakt'o'j'n kun person'o'j en liber'a'j soci'o'j kaj ek'kon'i la en'hav'o'n de ret'mesaĝ'o'j, kiu'j ne konven'as al la koncern'it'a'j reĝim'o'j.
#000835
Tamen cert'a reg'ad'o (se vi vol'as: cenzur'o) neces'as eĉ en plej liber'a'j soci'o'j; ekzempl'e probabl'e neni'u kontest'as, ke oni dev'as far'i ĉio'n por protekt'i infan'o'j'n kontraŭ pornografi'a'j en'hav'o'j. Apart'a'n respond'ec'o'n en tio hav'as serĉ-program'o'j. Kaj tia reg'ad'o, bar'ad'o de cert'a'j en'hav'o'j ja ebl'as teknik'e, kvankam ruz'ul'o'j ĉiam de'nov'e el'trov'as rimed'o'j'n por el'turn'iĝ'i, sam'e kiel ali'a'j krim'ul'o'j daŭr'e sukces'as per nov'a'j virus'o'j super'ruz'i ĉiu'j'n protekt'il'o'j'n. Kompren'ebl'e ankaŭ diktatur'o'j vol'as trud'i al tia'j serĉ'program'o'j si'a'j'n cenzur'o'j'n. Ĉe mal'grand'a'j land'o'j la koncern'it'a'j kompani'o'j pov'as neglekt'i tio'n, sed kio'n far'i, kiam tem'as pri grand'eg'a ŝtat'o? Tiel nun ankaŭ la plej potenc'a serĉ'o'serv'o, la uson'a Google (la Esperant'o-vort'o „gugl'o” konven'e mark'as gigant'a'n nombr'o'n) konced'is al la ĉin'a reg'ist'ar'o, cenzur'i en'hav'o'j'n. En la ĉin'a inter'ret'a pord'eg'o oni ne plu trov'as ekzempl'e inform'o'j'n pri la iam'a masakr'o en la Plac'o de Ĉiel'a Pac'o, Tibeto, Tajvano, hom'a'j rajt'o'j kaj demokrati'o. Oni'dir'e 40 000 cenzur'ist'o'j en Ĉini'o kontrol'as la ret'o'n.
#000836
Do ret'a demokrati'o en Ĉini'o ne real'as, ĉar Google vol'as profit'i de la gigant'a merkat'o de miliard-hom'a land'o – ĝi ja ne est'as moral'a instanc'o sed komerc'a entrepren'o, ĉu ne? Est'us interes'e sci'i, ĉu leg'ant'o'j en Ĉini'o ekzempl'e sukces'as trov'i en la ret'a versi'o de ni'a revu'o tiu'n ĉi artikol'o'n. Sed kiu pov'us inform'i ni'n?
#000837
La diktator'o'n de Irako, per sang'a milit'o, de'tron'ig'is Okcident'o kun Uson'o ĉe'pint'e. Sed sam'a'n sort'o'n mult'a'j ali'a'j diktator'o'j ne tim'u – mal'e: oni dorlot'as ili'n. Ni pren'u nur kvar ekzempl'o'j'n el Afrik'o: Etiopio, Ugando, Eritreo kaj Ruando. En ĉiu el ili reg'as despot'o'j, tamen Okcident'o dorlot'as ili'n per respekt'o kaj, precip'e, mon'o.
#000838
La ĉef'ministr'o de Etiopio Meles Zenavi est'as bon'e akcept'at'a gast'o en Eŭrop'o. Li'a brit'a koleg'o vok'is li'n en si'a'n Afrik'o-komision'o'n, antaŭ ne'long'e li gast'is ĉe la german'a prezid'ant'o kiel „esper-port'ant'o de la kontinent'o”, kaj dum la G8-pint'o en Skot'land'o oni ne nur laŭd'is li'n pro bon'a reg'ad'o, sed ankaŭ nul'ig'is ĉiu'j'n ekster'a'j'n ŝuld'o'j'n de la ŝtat'o. Est'as enigm'o, kial Okcident'o tiom dorlot'as tiu'n despot'o'n. Sol'e post la elekt'o'j en maj'o 2005 la arme'o mort'ig'is pli ol cent hom'o'j'n (inter ili infan'o'j'n) dum manifestaci'o'j kontraŭ la reĝim'o, pli ol dek mil hom'o'j veget'as en karcer'o'j, inter ili la tut'a gvid'ant'ar'o de la opozici'o; ili est'as akuz'it'a'j pro ŝtat'perfid'o kaj – plej absurd'e – genocid'o. La kial'o est'as simpl'a kaj klar'a: ĉe la elekt'o'j la opozici'o venk'us, se oni ne manipul'us la nombr'ad'o'n de voĉ'o'j.
#000839
Ankaŭ la prezid'ant'o de Ugando Joveri Museveni est'as dorlot'at'a de Okcident'o, li ricev'as ekzempl'e grand'a'n part'o'n de german'a evolu'help'o, li'a'n land'o'n sam'e la G8-pint'o sen'ŝuld'ig'is. Sed Museveni, kiu diktator'as jam dum 19 jar'o'j, sam'e brutal'e, kiel Zenavi, persekut'as kontraŭ'ul'o'j'n. Ankaŭ la uganda opozici'estr'o est'as akuz'it'a, pro ŝtat'perfid'o kaj seks'per'fort'o (?). Ke ne tem'as pri politik'a proces'o, oni ne kred'as eĉ en la land'o mem.
#000840
Diktator'o Isaias Afeverki en Eritreo est'as evident'e paranoj'a; li'a'n land'o'n oni plej traf'e karakteriz'as kiel gigant'a'n milit'ist'a'n karcer'o'n. Ankaŭ Paul Kagame en Ruando sub'prem'as si'a'n popol'o'n per fer'a pugn'o. Tamen ĉiu'j'n tiu'j'n despot'o'j'n okcident'a'j politik'ist'o'j antaŭ ne'long'e glor'is kiel „nov'a'j'n gvid'ant'o'j'n de Afrik'o”, ĉar ili promes'is demokrati'o'n, hom'a'j'n rajt'o'j'n, ekonomi-re'form'o'j'n kaj pli bon'a'n est'ont'ec'o'n por si'a'j popol'o'j. Oni abund'e donac'as al la diktator'o'j mon'o'n. Etiopio ricev'as 40 % de la ŝtat-buĝet'o rekt'e el Okcident'o, Ugando kaj Ruando eĉ pli ol 60 %. Sed kial? Demokrati'o'n, bon'a'n reg'ad'o'n kaj hom'a'j'n rajt'o'j'n oni vid'as neni'e en tiu'j ŝtat'o'j.
#000841
Kritik'ant'o'j oft'e parol'as pri Afrik'o kiel „forges'it'a kontinent'o”, tamen ŝajn'as, ke ĝust'e despot'o'j tie ne est'as forges'it'a'j, sed dorlot'at'a'j per milion'o'j da eŭr'o'j kaj dolar'o'j. Kial? Cert'e, la popol'o'j bezon'as help'o'n kaj mon'o'n. Sed la okcident'a evolu'help'o dev'us ne cement'i despot'a'j'n reĝim'o'j'n, ĝi dev'us akcel'i demokrati'o'n kaj hom'a'j'n rajt'o'j'n. Aŭ ĉu mi mis'kompren'as i'o'n?
#000842
Lingv'o'j esting'iĝ'as. Nun'temp'e sur la planed'o oni parol'as ĉirkaŭ 6800 lingv'o'j'n. Kaŭz'e de la merkat'ism'a tut'mond'ig'o kun sekv'a super'reg'ad'o de la uson'angl'a lingv'o, 90 ĝis 95 el'cent'o'j de tiu lingv'ar'o esting'iĝ'os ĝis la fin'o de la nun'a jar'cent'o. Jam hodiaŭ ĉes'as est'i parol'at'a'j averaĝ'e po dek lingv'o'j ĉiu'jar'e. La akcel'iĝ'ant'a fenomen'o koncern'as unu'a'lok'e Afrik'o'n kaj Azi'o'n, sed ankaŭ la ali'a'j'n kontinent'o'j'n, inkluziv'e Eŭrop'o'n. Ĉe ni ankoraŭ viv'as 46 minoritat'a'j lingv'o'j, parol'at'a'j de ĉirkaŭ 35 milion'o'j da person'o'j (esplor'o komisi'it'a de la Eŭrop'a Komision'o al Euromosaic).
#000843
Inter ili est'as, ekzempl'e, la skot'land'a gael'a, la kornvala, la cimbr'a (okcident-ĝerman'a lingv'o en nord'a Italio), la romanĉ'a (en Svis'land'o), la ital'a-hebre'a: italkian. (Vid'u: UNESCO Red Book on Endangered Languages (La ruĝ'a libr'o de Unesk'o pri en'danĝer'ig'it'a'j lingv'o'j), .) Ĉiu lingv'o en'hav'as si'a'j'n propr'a'j'n kultur'o'n, tradici'o'n, pens'manier'o'n. La lingv'o'mal'pli'iĝ'o do kaŭz'as mal'riĉ'iĝ'o'n ne nur antrop'ologi'a'n, sed ankaŭ filozofi'a'n, logik'a'n, etik'a'n, histori'a'n. Je ĉiu esting'iĝ'ant'a lingv'o – ĉef'e se ĝi ne posed'as skrib'a'n tradici'o'n – la kern'a ideal'a/civil'a kompleks'o de unu popol'o sink'as en la ombr'o'n de la forges'o. Popol'o, sen'ig'it'a de si'a lingv'o, perd'as ankaŭ si'a'n anim'o'n.
#000844
Ŝok'is mi'n trov'i en la rubrik'o „Modern'a viv'o” (MONATO 2006/2, p. 16) eg'e mal'modern'a'n vid'punkt'o'n pri histori'o. Parol'ant'e pri la 600-jar'a jubile'o de la nask'iĝ'o de Skanderbeg, Bardhyl Selimi parol'as pri kontribu'o de la alban'a naci'a hero'o al la „defend'o de la okcident'a civilizaci'o”. La esprim'o est'as tut'e fremd'a al la tiam'a period'o: en la temp'o de Skanderbeg oni parol'is pri la „protekt'ad'o de krist'an'ism'o”. Ĝi, mal'e, memor'ig'as esprim'o'j'n de la nun'temp'a ekstrem'a dekstr'o, ĉef'e, sed ne nur, el Uson'o. Ĉar sam'e ŝok'us aŭd'i nun laŭd'o'n al imperi'estr'o'j Mark'o Aŭreli'o aŭ Justinian'o kiel protekt'int'o'j de la „okcident'a civilizaci'o” kontraŭ la ĝerman'a'j barbar'o'j. Pli proksim'e en la temp'o oni parol'is en mi'a land'o pri „komun'ism'a'j hord'o'j” dis'fal'ig'ont'a'j tiu'n sam'a'n civilizaci'o'n. Kaj mez'e, amas'et'o da popol'o'j kaj ideologi'o'j laŭ'vic'e far'iĝ'is la cel'o de tia esprim'o. Tamen, tut'e kompren'ebl'e, la eŭrop'a mor'ar'o evolu'ad'is kaj ŝanĝ'iĝ'is iom post iom, sam'e kiel ĉie en la mond'o, i.a. ankaŭ tiu de turk'o'j. Est'us tre dezir'ind'e, ke alban'o'j kaj en'tut'e balkan'an'o'j serioz'e revizi'u si'a'n histori'o'n, kaj el'sark'u mult'e da naci'ism'a tord'ad'o de la okaz'aĵ'o'j en la long'a kaj vari'a otoman'a period'o: tio est'is kompren'ebl'a si'n'ten'o dum la period'o de naci'a vek'iĝ'o kaj iom post la sen'de'pend'iĝ'o, sed bedaŭr'ind'e ĝi sen'fin'e stagn'as kaj, jam en la komenc'o de la 21a jar'cent'o, de'long'e stink'as. Leg'ant'e en la sam'a artikol'o, ke la du'on'o de „la alban'a'j teritori'o'j” inkluziv'iĝ'is en „kvin najbar'a'j slav'a'j kaj grek'a ŝtat'o'j”, mi ne pov'as pli mir'i pro la facil'anim'ec'o taks'i ter'pec'o'n iu- aŭ ali-etn'a, sen iu ajn nuanc'ig'o, krom'e en artikol'o tut'e ali-tem'a. Kaj en ekstrem'e miks'it'a region'o, kiel Balkani'o, des pli tiu de antaŭ 150 jar'o'j! Krom'e, de'nov'e est'as kronologi'a erar'o: en 1912 tut'e ne est'is kvar slav'a'j regn'o'j en Balkani'o.
#000845
Litovoj, kiu'j patologi'e inklin'as al vet'lud'ad'o, liber'vol'e prezent'is si'a'j'n datum'o'j'n kaj fot'o'j'n al ŝtat'a komision'o pri vet'ad'o, pet'ant'e, ke lud'salon'o'j ili'n ident'ig'u kaj ne en'las'u. Tiel 71 hom'o'j cel'as si'n protekt'i dum tiel nom'at'a'j mal'fort'a'j moment'o'j. Ĉi tiu'n eksperiment'o'n oni esper'as nun formal'e laŭ'leĝ'ig'i.
#000847
Pas'int'jar'e litovoj per hazard'lud'o'j perd'is ĉirkaŭ 38 milion'o'j'n da eŭr'o'j, t.e. preskaŭ du'obl'e pli ol en la antaŭ'a jar'o. Sam'temp'e la en'spez'o'j de lud'kompani'o'j kresk'is je pli ol du'on'o – de 108 milion'o'j da eŭr'o'j ĝis 167. Laŭ spert'ul'o'j, tamen, la lud'merkat'o en Litovio – kun 19 kazin'o'j kaj 56 aŭtomat'salon'o'j – est'as preskaŭ sat'a.
#000848
Plej'part'e ge'edz'iĝ'o'j en Finnlando okaz'as juni'e-aŭgust'e. Ge'fianĉ'o'j detal'e ek'plan'as la fest'o'n kaj rezerv'as ŝat'at'a'n preĝ'ej'o'n eĉ unu-du jar'o'j'n antaŭ'e kaj, por help'i kaj ankaŭ por profit'i de ili, entrepren'ist'o'j kaj firma'o'j jar'komenc'e aranĝ'as nupt'o'foir'o'j'n.
#000849
La foir'o'j'n vizit'as precip'e vir'in'o'j, jun'a'j kaj mal'jun'a'j, kiu'j en Helsink'o pag'as po 12 eŭr'o'j'n por en'ir'i. Ne vizit'int'e foir'o'n, oni ne pov'as imag'i, kio bezon'at'as por luks'a nupt'o. Ne sufiĉ'as vest'aĵ'o'j kaj ŝu'o'j, flor'o'j kaj ring'o'j: neces'as ĉio'n kompar'i, inkluziv'e de prez'o'j kaj kvalit'o.
#000850
Kaj ... ĉu vi jam sci'as vals'i? Se ne, lern'u ĉe fam'a danc'lern'ej'o. Ĉu vi'a aŭt'o ne est'as sufiĉ'e prestiĝ'a? Lu'u limuzin'o'n, ekzempl'e Mercedeson. Krom'e, ĉe la foir'o, ebl'as ripoz'i kaj pli el'spez'i en kaf'ej'o'j kaj restoraci'o'j.
#000852
Kaj, laŭ konsil'ist'o, tre grav'e est'as ne forges'i la kutim'a'n maten'manĝ'o'n en la fest'o'tag'o. Sen ĝi oni ne hav'os la fort'o'n el'ten'i la ceremoni'o'j'n.
#000854
ĉi-maten'e mi send'is al vi pak'et'o'n, en'hav'ant'a'n la sur'paper'ig'it'a'n manuskript'o'n de la libr'o. Tio kost'is al mi maten'long'a'n turment'o'n kaj 39,13 eŭr'o'j'n, sed mi ne lament'as: la aventur'a tra'viv'aĵ'o hav'ig'is al mi bel'a'n tem'o'n por fidel'a kronik'o pri la funkci'ad'o de la Nov'a Modern'ig'it'a Re'form'it'a Ital'a Poŝt-Entrepren'o (iam simpl'a poŝt'serv'o). Jen do kio okaz'is.
#000855
En la vilaĝ'a Poŝt-Entrepren'a Ofic'ej'o, modern'ig'it'a, re'form'it'a kaj ŝpruc'vernis'it'a per bunt'a'j fosforesk'a'j farb'o'j, komenc'e mi sci'ig'is al ĝentil'a ofic'ist'in'o, ke iu mi'a registr'it'a leter'o post monat'o ankoraŭ ne ating'is la adres'it'o'n en Belgi'o ... Ŝi trist'e respond'is, ke jes, bedaŭr'ind'e foj'foj'e tio okaz'as – sed, se mi reklamaci'os, ver'ŝajn'e la Entrepren'o re'hav'ig'os al mi la send'kost'o'n.
#000856
Sekv'is du'on'hor'a diskut'o pri la ebl'a sistem'o por est'i „prudent'e cert'a'j”, ke la nun'a pak'et'o ating'os vi'n. Absolut'a cert'ec'o ne ekzist'as, filozofi'e argument'is la sinjor'in'o: ĉiam pov'as okaz'i ter'trem'o, aŭ kataklism'o, aŭ pov'as fal'i gigant'a asteroid'o – kiel ekzempl'e tiu, kiu met'is fin'o'n al la mond'reg'ad'o de la dinosaŭr'o'j – aŭ pov'as ek'blov'i ciklon'o, kiel Katrina, aŭ al'ven'i cunam'a ond'eg'o, kiel en Sumatr'o, aŭ inund'eg'o, kiel pas'int'jar'e en Budapeŝto, aŭ traf'i ni'n dis'fal'eg'o, kiel hieraŭ en Pollando ...
#000857
„Paŭz'o'n, mi pet'as!” mi ek'kri'is. „Eksklud'int'e tia'j'n katastrof'o'j'n, kiom da ebl'o'j est'as, ke tiu ĉi pak'et'o ating'os la cel'o'n, se mi ĝi'n send'as ‚registr'it'e’?”
#000858
„Mmm, tio'n sincer'e mi ne pov'as dir'i ... sed kutim'e la plej'mult'a'j al'ven'as ...”
#000859
Antaŭ mi'a perpleks'o ŝi afabl'e esplor'is la ebl'o'n send'i la pak'et'o'n „asekur'it'e”. Tamen la koncern'a entrepren'a regul'ar'o prezent'iĝ'is iom obskur'a, ĉef'e se tem'as pri „eksped'o ekster'land'e'n”, event'o ebl'e konsider'at'a bizar'a, se ne eĉ iom suspekt'ind'a. La regul'ar'o preskrib'as: Lig'u la pak'o'n per la special'a bend'o, ferm'u ties ekstrem'aĵ'o'j'n per sigel'vaks'o, en'prem'u sur ĝi'n la patent'it'a'n sigel'o'n. Tiel, laŭ'liter'e.
#000860
Dum'temp'e mal'antaŭ mi est'is form'iĝ'int'a vic'o el du'dek aŭ tri'dek person'o'j, kaj ili komenc'is murmur'i ĉiam pli laŭt'e, kaj mal'jun'ul'o grumbl'is: „Ĉu li est'as dikt'ant'a si'a'n testament'o'n?”, kaj la jun'ul'o'j komenc'is agit'iĝ'i kaj stamf'i. Tiam saĝ'a gras'ul'in'o dir'is: „Iam la tabak'vend'ej'o'j hav'is tia'j'n bend'o'j'n kaj sigel'o'j'n! Prov'u tie!” Lev'iĝ'is korus'o: „Jes, jes, ir'u al la tabak'vend'ej'o!” kaj mi est'is afabl'e puŝ'it'a al'pord'e'n, kun mi'a pak'et'o sub'brak'e.
#000863
La tabak'vend'ist'o, mez'aĝ'a lip'har'a vir'et'o, rikan'et'is: „Tia'j'n afer'o'j'n oni uz'is en la epok'o de mi'a av'in'o, mi apenaŭ memor'as ili'n!” Sekv'is korus'a diskut'o kun la edz'in'o de la tabak'vend'ist'o kaj kun kelk'a'j klient'o'j de la tabak'vend'ej'o. Fin'e aplomb'a sinjor'o kun silk'a lazur'a kravat'o – laŭ'aspekt'e eminent'a manaĝer'o – dir'is: „La bank'o'j tamen ankoraŭ nun'temp'e uz'as special'a'j'n bend'o'j'n kaj sigel'o'j'n por si'a'j send'aĵ'o'j. Turn'u vi'n al la apud'a Ŝpar'kas'o de Parm'o kaj Plaĉenz'o.”
#000864
Mi iom'et'e ŝancel'iĝ'is kaj deprim'it'e re'ven'is al la poŝt'a entrepren'o, kun mi'a pak'et'o sub'brak'e.
#000868
Dum la jar'o'j 1890-1900 en eŭrop'a art'o kaj arkitektur'o furor'is tut'e nov'a stil'o. Ĝi iom vari'is laŭ region'o'j kaj hav'as divers'a'j'n nom'o'j'n. Plej kon'at'a'j est'as Art nouveau en la franc'a kaj Jugendstil en la german'a. En Esperant'o ĝi est'as nom'at'a „Nov'art'o”. Pro ĝi fam'iĝ'is la grand'urb'o'j Parizo, Bruselo, Barcelono kaj Prago. Tamen la stil'o influ'is ankaŭ mal'pli grav'a'j'n kaj inter'naci'e mal'pli kon'at'a'j'n urb'o'j'n kiel ekzempl'e Rig'o'n, la ĉef'urb'o'n de Latvi'o, kaj Nancy, urb'o'n en nord-orient'a Franci'o.
#000872
Mi vizit'is Nancy [nansí] antaŭ kelk'a'j jar'o'j, sed en ekspozici'o en Bruselo mi ek'kon'is ĝi'a'n rol'o'n en Nov'art'o. Ĉar dum la tut'a pas'int'a jar'o abund'is gazet'a'j artikol'o'j kaj televid'a'j program'o'j pri tiu urb'o, mi decid'is vizit'i ĝi'n en septembr'o.
#000873
Nancy unu'a'foj'e est'is menci'it'a en la jar'o 1073, kiam la duk'o'j de Loreno elekt'is ĝi'n kiel si'a'n ĉe'flok'o'n. Dum la jar'cent'o'j ĝi kon'is period'o'j'n de grand'a prosper'o kaj de ruin'iĝ'o. Fin'e de la 16a jar'cent'o apud la mal'nov'a urb'o est'is konstru'it'a nov'a urb'o kun rekt'lini'a'j strat'o'j. En sekv'a milit'period'o oni grand'part'e detru'is ĝi'n.
#000874
Glor'a epok'o ven'is en 1735, kiam Stanislavo, eks'a reĝ'o de Pollando, dank'e al la franc'a reĝ'o Ludovik'o la 15a (kies edz'in'o est'is fil'in'o de Stanislavo) iĝ'is duk'o de Loreno. La duk'o ne hav'is politik'a'n pov'o'n, sed dispon'is pri grand'a'j financ'a'j rimed'o'j, kiu'j'n li el'spez'is por scienc'o, art'o kaj arkitektur'o. Li preskrib'is, ke inter la du urb'o'part'o'j oni kre'u nov'a'n „reĝ'a'n plac'o'n”. Ĝi nun nom'iĝ'as Stanislavo-plac'o kaj est'as ĉe'flok'o de la urb'o. En 1766, post la mort'o de Stanislavo, Loreno iĝ'is part'o de Franci'o, kaj Nancy rest'is provinc'a urb'et'o.
#000875
La urb'o de'nov'e akir'is pli grand'a'n rol'o'n fin'e de la 19a jar'cent'o, pro la daŭr'a minac'o de milit'o inter Franci'o kaj Germanio. Tiu'temp'e mult'a'j industri'ist'o'j trans'loĝ'iĝ'is de la land'lim'a region'o al la pli sekur'a Nancy, trans'lok'ant'e tie'n ankaŭ si'a'j'n fabrik'o'j'n kaj kapital'o'j'n. La urb'a loĝ'ant'ar'o rapid'e kresk'is (de 50 000 en 1870 al 120 000 en 1911). La riĉ'ul'a klas'o volont'e el'spez'is mon'o'n por prestiĝ'a'j konstru'aĵ'o'j komerc'a'j kaj privat'a'j en la nov'a stil'o, kiu furor'is en la franc'a ĉef'urb'o Parizo. Rezult'e de tio mult'a'j Nov'art'o-meti'ist'o'j ek'loĝ'is en tiu region'o.
#000876
Nun du element'o'j favor'as la turism'a'n dis'volv'iĝ'o'n de la urb'o. Unu'e, Unesk'o en 1983 deklar'is la Stanislavo-plac'o'n tut'mond'a kultur'a hered'aĵ'o kaj okaz'e de la 250a dat're'ven'o de ties inaŭgur'o (2005) ĝi nun'temp'e est'as tut'e re'nov'ig'it'a. Du'e, la ŝat'ant'o'j de Nov'stil'o ek'interes'iĝ'is pri mal'grand'a'j urb'o'j kiel Nancy.
#000877
Nancy facil'e ating'ebl'as per aŭt'o de Parizo kaj Luksemburgo. Ankaŭ trajn'e est'as bon'a'j lig'o'j, sed la urb'o ne trov'iĝ'as ĉe la plej grav'a'j fer'voj'lini'o'j kaj ebl'e neces'as ŝanĝ'i trajn'o'n dum'voj'e. Ĉar mi kombin'is la ekskurs'o'n al Nancy kun ali'a vizit'o, mi al'ven'is aŭt'e. Mi bon'e plan'is la sekv'end'a'n itiner'o'n al hotel'o en la mal'nov'a urb'o, sed tamen erar'is kaj nur post long'a serĉ'ad'o ating'is ĝi'n. Tial prefer'ind'as las'i la aŭt'o'n en publik'a park'ej'o rand'e de la urb'o.
#000878
Mi'a unu'a plen'tag'o sur'lok'e est'is mard'o. Evident'iĝ'is tamen, ke tio est'as la ĝeneral'a ferm'o'tag'o de muze'o'j en Nancy. (En mi'a hejm'land'o Belgi'o la ferm'o'tag'o est'as lund'o). La septembr'a'n semajn'o'n, kiu'n mi elekt'is (ne tut'e liber'e, ĉar mi'a'j feri'o'j ja de'pend'as de ofic'ej'a'j cirkonstanc'o'j) est'is post la somer'a'j, sed antaŭ la aŭtun'a'j ekspozici'o'j. En tiu period'o kelk'a'j lok'o'j, kiu'j'n mi intenc'is vizit'i, est'is ferm'it'a'j aŭ nur part'e al'ir'ebl'a'j. Jen du'obl'a pruv'o, ke zorg'a prepar'o de vojaĝ'o util'as ...
#000879
Pro la ferm'o de la muze'o'j, mard'e mi vag'ad'is tra la urb'o kaj admir'is la Nov'art'o-dom'o'j'n. En la urb'o'centr'o ili ne tre mult'as. Tie precip'e vid'ind'as komerc'a'j konstru'aĵ'o'j, ekzempl'e la fasad'o'j kaj giĉet'a'j hal'o'j de bank'o'j. La loĝ'dom'o'j trov'iĝ'as dis'e ekster la urb'o'centr'o. Nur la kvartal'o Saurupt est'as tut'e en la nov'art'a stil'o. Ĉar tiu'n tag'o'n reg'is bel'a veter'o, iĝ'is agrabl'a plur'kilo'metr'a promen'ad'o. Se est'us mal'bon'a veter'o, oni ne kapabl'us long'e pied'ir'i, kaj tia vizit'o est'us cert'e problem'a. Mi dub'as, ke la konsil'o de mi'a gvid'libr'o uz'i publik'a'n transport'o'n est'as real'ec'a. Por grup(et)o ekzempl'e util'us lu'i bus'et'o'n. Muze'o de la Skol'o de Nancy – en kiu est'as la plej bel'a'j verk'o'j de lok'a'j Nov'art'o-meti'ist'o'j – bedaŭr'ind'e est'is ferm'it'a pro prepar'o de okaz'ont'a ekspozici'o. Muze'o pri la Histori'o de Fer'o – ankaŭ grav'a pro Nov'art'o – est'as tro mal'proksim'e de la urb'o'centr'o, kaj ne ebl'is ating'i ĝi'n pied'e.
#000880
Muze'o pri Loreno, lok'it'a en la iam'a duk'a palac'o kaj apud'a'j konstru'aĵ'o'j urb'o'centr'e, hav'as grand'eg'a'j'n histori'a'j'n kolekt'o'j'n de ekspon'aĵ'o'j de la pra'temp'o ĝis la 20a jar'cent'o, de kamp'ar'an'a'j ĝis jud'a'j objekt'o'j. Kvankam la kolekt'o'j est'as valor'a'j kaj interes'a'j, ili'a prezent'ad'o iĝ'is mal'modern'a. Mi rimark'is kelk'a'j'n klar'ig'a'j'n ŝild'o'j'n tiel mal'nov'a'j'n, ke ili mem aspekt'is kiel histori'aĵ'o'j. Oni konsci'as pri tio, kaj plan'o'j por ĝis'fund'a re'nov'ig'o jam pret'as.
#000881
Kompren'ebl'e, mult'a'j'n rimed'o'j'n dum la pas'int'a'j jar'o'j oni el'spez'is por la Stanislavo-plac'o, kiu okaz'e de la fest'a jar'o 2005 trans'form'iĝ'is de ĉef'punkt'o de la urb'a aŭt'o'trafik'o al bel'a, prestiĝ'a zon'o por pied'ir'ant'o'j. Ver'e ĝi est'as unu el la plej bel'a'j lok'o'j, kiu'j'n mi iam vid'is. Mi pov'is ĝu'i ekster'ordinar'a'n vesper'a'n vizit'o'n al la urb'o'dom'o. Sur la plac'o ankaŭ est'as Muze'o pri Bel'art'o'j. Mi'a vizit'o al ĝi est'is iom mal'help'it'a pro la re'aranĝ'o post ĵus fin'iĝ'int'a ekspozici'o. En ties kel'etaĝ'o vid'ebl'as la fundament'o'j de fortik'aĵ'o'j, kiu'j iam defend'is la urb'o'n kaj super kiu'j est'as konstru'it'a la plac'o.
#000882
En la region'o de Nancy
#000883
Mi pas'ig'is tri plen'a'j'n tag'o'j'n en Nancy kaj opini'as, ke tio sufiĉ'as por trankvil'e rigard'i ĉiu'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n. Se oni dispon'us pri sufiĉ'e da temp'o, cert'e oni trov'us je kelk'dek'kilo'metr'a distanc'o ali'a'j'n vid'ind'a'j'n lok'o'j'n, kiu'j taŭg'as por unu'tag'a ekskurs'o.
#000884
Orient'e de Nancy est'as Lunéville, la ver'a rezid'ej'o de Stanislavo. Tie li konstru'ig'is „mal'grand'a'n Versajl'o'n” (laŭ la ekzempl'o de la fam'a rezid'ej'o de franc'a'j reĝ'o'j apud Parizo). Antaŭ kelk'a'j jar'o'j est'is grand'a incendi'o en ĝi, kaj nun nur ties part'o vizit'ebl'as.
#000885
Okcident'e de Nancy est'as Toul, urb'o kun origin'o de la kelt'a kaj romia epok'o'j, situ'ant'a ĉe kruc'iĝ'o de plur'a'j grav'a'j voj'o'j. Ĝis 1777 ĝi est'is episkop'a urb'o. Post'e Toul mal'progres'is, sed mult'a'j histori'a'j konstru'aĵ'o'j en ĝi konserv'iĝ'is.
#000886
Sud'e, en Xaronval (apud la departement'a voj'o D33, inter Charmes kaj Mirecourt) dum somer'a'j dimanĉ'o'j ebl'as ĝu'i la etos'o'n de vilaĝ'o el la jar'o 1900.
#000887
Util'a'j ret'adres'o'j de Nancy: : turism'a serv'o de Nancy (part'e en Esperant'o); : Stanislavo-plac'o; : turism'a serv'o de Lunéville; : turism'a serv'o de Toul.
#000888
Protest'is instru'a'j instanc'o'j en Togoland'o kontraŭ la kondut'o de lern'ej'an'o'j rilat'e ili'a'j'n vest'o'j'n kaj har'ar'o'n. Lern'ant'o'j pli kaj pli vest'as si'n laŭ'plaĉ'e: knab'o'j per tro larĝ'a'j ĉemiz'o'j kaj pantalon'o'j; knab'in'o'j per long'a'j jup'o'j fend'it'a'j ĝis la femur'o'j, aŭ per mal'long'a'j jup'o'j, kiu'j vid'ebl'ig'as la kalson'et'o'n. Pli grav'e: knab'in'o'j vizit'as si'a'j'n lern'ej'o'j'n kun long'a'j har'o'j jen friz'it'a'j, jen kolor'it'a'j. Ili dediĉ'as tiom da temp'o al si'n'bel'ig'ad'o, ke sufer'as ili'a'j stud'o'j.
#000889
Okaz'as en lern'ej'o'j spec'o de konkurs'o, kiu humil'ig'as tiu'j'n, kiu'j financ'e ne pov'as si'n laŭ'mod'e vest'i aŭ ornam'i. Krom'e kondut'o tia mal'respekt'as la lern'ej'a'n regul'ar'o'n kaj foj'foj'e incit'as al seks'rilat'o'j inter lern'ant'in'o'j kaj instru'ist'o'j kaj inter la ge'lern'ant'o'j mem.
#000890
Rezult'e la ministr'ej'o pri instru'ad'o leter'is al lern'ej'estr'o'j, memor'ig'ant'e, ke stud'ant'o'j si'n prezent'u taŭg'e vest'it'a'j kaj sen har'o'j friz'it'a'j aŭ long'e plekt'it'a'j. Apart'e grumbl'is tamen knab'in'o'j. Ili argument'is, ke la har'aranĝ'o konsist'ig'as la ĉef'a'j'n propr'aĵ'o'j'n de ili'a in'ec'o, kaj ili protest'is kontraŭ la mal'just'ec'o de la ministr'ej'a dekret'o. Kelk'a'j minac'is el'ir'i el la ŝtat'a instru-sistem'o kaj en'ir'i la privat'a'n. Koler'is ankaŭ friz'ist'in'o'j, tim'ant'e, ke ŝrump'os ili'a jun'a klient'ar'o.
#000891
Vid'ebl'as en Togoland'o antaŭ moske'o'j, preĝ'ej'o'j, vuduejoj aŭ privat'a'j dom'o'j ŝu-par'o'j, kaj ebl'e oni demand'is si'n: „Kial la ŝu'o'j dis'iĝ'is de ties port'int'o'j?” Simpl'e, ĉar est'as mal'permes'it'e en'ir'i tiu'j'n ĉi lok'o'j'n kun pied'o'j ŝu'um'it'a'j.
#000892
Mult'as la kial'o'j. Kelk'a'j lok'o'j est'as konsider'at'a'j sankt'a'j: laŭ la bibli'o Moseo dev'is sen'ŝu'ig'i si'a'j'n pied'o'j'n, antaŭ ol proksim'iĝ'i al sankt'ej'o, kie est'is brul'ig'at'a'j mal'sek'a'j herb'o'j. Hodiaŭ krist'an'o'j kaj islam'an'o'j obe'as al tiu ĉi leĝ'o. Ankaŭ vuduistoj kaj fetiĉ'ist'o'j pun'as per mal'ben'o'j aŭ eĉ bat'o'j tiu'j'n, kiu'j ne de'met'as ekster la sankt'ej'o si'a'j'n ŝu'o'j'n.
#000893
Sen'ŝu'iĝ'o hav'as tradici'a'n signif'o'n ankaŭ en reĝ'o-dom'o'j, t.e. en la loĝ'dom'o'j de vilaĝ'estr'o'j. Vest'o'j kaj ŝu'o'j – apart'e sandal'o'j de special'a tip'o – karakteriz'as reĝ'o'j'n en Togoland'o. Tial, por honor'i reĝ'o'n, neni'u rajt'as proksim'iĝ'i al tiu, port'ant'e sandal'o'j'n aŭ ŝu'o'j'n simil'a'j'n al la reĝ'a'j.
#000894
Sam'e, eĉ hom'o'j sen religi'a kred'o sekv'as la sen'ŝu'a'n kutim'o'n, vizit'ant'e parenc'o'j'n aŭ amik'o'j'n. Ŝu'o'j oft'e kun'port'as mal'pur'aĵ'o'j'n, inkluziv'e de sabl'o, kot'o aŭ fek'aĵ'o, kies ĉe'est'o en la hejm'o mal'kontent'ig'os gast'ig'ant'o'j'n. Do en preskaŭ ĉiu'j famili'o'j ŝu'o'j rest'as ekster la pord'o. Tio pov'as humil'ig'i gast'o'j'n alt'rang'a'j'n, kaj ili akcept'iĝ'as port'ant'a'j sandal'et'o'j'n. Fremd'ul'o'j, tamen, kiu'j ne kutim'as al ŝu-de'met'ad'o, imit'as la praktik'o'n kun mir'o.
#000895
Mi est'as tre gaj'a, ĉar mi ricev'is la januar'a'n numer'o'n de MONATO. Ĝi'a kovr'il'o bel'aspekt'as, kaj ĝi'a'j artikol'o'j est'as inform'riĉ'a'j. Mi atent'e leg'is la artikol'o'n Signal'o – ankoraŭ ne revoluci'o (p. 9-10). Kvankam mult'a'j person'o'j konsci'as, ke kapital'ism'o est'as sovaĝ'a sistem'o, ili preskaŭ ĉiu'j kritik'as social'ism'o'n. Kiam oni leg'as pri ministr'o'j aŭ parti'o'j, kiu'j propagand'as kontraŭ en'migr'int'o'j, ili est'as ekstrem'dekstr'a'j.
#000896
Est'as sci'at'e tut'mond'e, ke Kubo est'as social'ism'a land'o apud Uson'o. Ni'a land'o ne kon'as mal'sat'o'n aŭ mal'san'ul'o'j'n sen kurac'il'o'j. En Kubo ĉiu'j hom'o'j loĝ'as en dom'o'j, ili ne vag'as. Eduk'ad'o kaj san'serv'o est'as sen'pag'a'j kaj eĉ dev'ig'a'j por ĉiu'j. Ankaŭ en ni'a land'o religi'an'o'j ne est'as persekut'at'a'j kiel en iam'a Sovetio aŭ orient'a Eŭrop'o. Ni'a sistem'o eĉ send'as instru'ist'o'j'n, kurac'ist'o'j'n kaj fleg'ist'o'j'n por person'o'j, kiu'j ne pov'as pag'i tia'j'n serv'o'j'n pro „sovaĝ'a kapital'ism'o”, ekzempl'e en Pakistano, Sud-Afrik'o, Bolivio, Gvatemalo kaj Venezuelo. Ni'a ĉef'komand'ant'o Fidel Castro [kastr'o] prepar'is eĉ 1400 kurac'ist'o'j'n, kiam pas'is la uragan'o Katrina tra Nov-Orlean'o, sed la uson'a reg'ist'ar'o rifuz'is la help'o'n, kio kaŭz'is mort'o'n kaj mal'san'o'n inter nigr'a'j mal'riĉ'a'j uson'an'o'j.
#000897
Ni'a togoland'a korespond'ant'o Gbeglo Koffi prezent'as tri person'a'j'n impres'o'j'n pri si'a land'o.
#000898
La tut'a ĉambr'o plen'as je fum'o. El la naz'o'j kaj la okul'o'j de tiu'j, kiu'j en'est'as, el'flu'as likv'aĵ'o. Mi en'ir'as la ĉambr'o'n, klopod'as el'ten'i, sed la fum'o tiom pik'as, ke mi fuĝ'as ekster'e'n. Grumbl'as mi'a vic'patr'in'o: „Koffi, re'ven'u, se ne, vi ne manĝ'os. Vi tim'as la fum'o'n; vi dev'as tim'i ankaŭ la manĝ'o'n, kiu'n mi pret'ig'as nun. Se ankaŭ mi tim'us la fum'o'n, ĉu mi pov'us pret'ig'i la manĝ'o'n por vi? Tuj re'ven'u!”
#000899
La forn'o est'as far'it'a el argil'kot'o. Ĝi hav'as unu apertur'o'n, en kiu oni met'as lign'o'n. La du'a apertur'o est'as supr'e kaj sub'ten'as la pot'o'n, en kiu oni kuir'as. Ekzist'as ali'a forn'o pli simpl'a, kiu tut'e ne don'as fum'o'n. Ĝi uz'as karb'o'n, kiu'n oni braĝ'ig'as por kuir'i la manĝ'aĵ'o'n.
#000900
Ne ĉiu'j ŝat'as tiu'j'n ĉi forn'o'j'n. Dum la argil'a kaj la braĝ'a daŭr'e ekzist'as en Togoland'o, mult'a'j prefer'as gas- aŭ elektro-forn'o'j'n. Ĉiu sci'as, ke la argil'a, kiu don'as bon'a'n fajr'o'n por kuir'i, plen'ig'as per fum'o la ĉambr'o'n. Rezult'e ili est'as uz'at'a'j ĝeneral'e ekster'e, sur la kort'o, aŭ en kuir'ej'o'j ne ferm'it'a'j. Sed kiam pluv'as, prokrast'iĝ'as kuir'ad'o.
#000902
„Kio est'as tio? Ĉu riz'o? Ĉu tio'n vi pret'ig'as al mi? Ne, mi tut'e ne pov'as manĝ'i sem'o'j'n de papaj'o. Tio tut'e ne pov'as sat'ig'i mi'n. Rapid'u re'e'n al la bazar'o, ke tuj aper'u past'aĵ'o'j kun legom'saŭc'o en la dom'o.” Tiel grumbl'as hom'o'j en vilaĝ'o'j sub'togoland'a'j, al kiu'j nepr'as past'aĵ'o.
#000903
Por prepar'i past'o'n oni muel'as maiz'o'n por hav'i farun'o'n. Kuir'pot'o kun akv'o star'as sur forn'o. Antaŭ ol bol'ig'i la akv'o'n, oni en'met'as iom da farun'o, nur mal'grand'a'n kvant'o'n. Kelk'a'j'n minut'o'j'n post'e, kiam bol'as la akv'o, oni en'met'as pli da. La kuir'ant'o kirl'as la tut'o'n, ĝis pret'iĝ'as la kned'aĵ'o, la past'o. Ĝi'n oni met'as en teler'o'n, sed ankoraŭ mank'as la saŭc'o.
#000904
Ne pov'as pas'i sen'past'aĵ'a tag'o. Kelk'a'j hom'o'j manĝ'as paŝt'aĵ'o'n tri foj'o'j'n tag'e, kaj oft'e la maten'a past'aĵ'o est'as rest'aĵ'o de tiu de la antaŭ'a vesper'manĝ'o. Ne est'as frid'uj'o'j en la vilaĝ'o'j, sed ĉirkaŭ la ses'a hor'o, eĉ ne varm'ig'int'e la past'aĵ'o'n, jen oni maten'manĝ'as.
#000906
„Kio? Ĉu Zara frenez'as? Ne tiu'n li post'kur'as, kiu pren'is la mon'uj'o'n, sed la ali'a'n, kiu pren'is la kajer'o'n.” Jes, tut'e ne kompren'ebl'a afer'o kaj ĉiu vol'as pli fund'e sci'i, kio okaz'is. Jen!
#000907
Zara est'as tra'pas'ont'a si'a'n abiturient'a'n ekzamen'o'n. Preskaŭ ĉiu'tag'e li lern'as si'a'j'n lecion'o'j'n, kaj pro tio hav'as lok'o'n en lern'ej'o por far'i divers'a'j'n ekzerc'o'j'n matematik'a'j'n. Manĝ'i por li far'iĝ'as tut'e ne ebl'e ĉar, laŭ li, nun sukces'i la ekzamen'o'n pli grav'as ol manĝ'i, kio pov'as okaz'i iam ajn, dum la ekzamen'o nur unu'foj'e en la jar'o. Li do tiom kroĉ'iĝ'as al si'a'j kajer'o'j, ke li eĉ aŭd'as ili'n parol'i kun li. Zara kaj li'a'j kajer'o'j est'as pli ol amik'o'j, kaj li tut'e ne pov'as eĉ unu minut'o'n for'las'i ili'n.
#000908
Iam li lern'as si'a'j'n lecion'o'j'n en klas'ĉambr'o. Tiu ĉi ne hav'as pord'o'j'n, kaj la mur'o'j est'as nur du'on'e far'it'a'j, tiel ke oni do pov'as tra ĉiu fend'o en'ir'i en ĝi'n. En tiu klas'ĉambr'o labor'as Zara. Subit'e li el'ir'as el la ĉambr'o. Li kur'as al neces'ej'o kaj, kiam li re'ven'as, jen du hom'o'j pren'as li'a'j'n kajer'o'n kaj mon'uj'o'n. Tuj li post'kur'as la pren'int'o'n de la kajer'o. Li flug'ig'as la pied'o'j'n kaj proksim'iĝ'as al la ŝtel'int'o. Tiu ĉi for'ĵet'as la kajer'o'n. „Dank'o'n,” dir'as Zara, kiu tut'e kontent'a pren'as la kajer'o'n, rid'ant'e. Li eĉ ne vol'as sci'i pri la mon'uj'o.
#000909
Dum Zara tiom lig'iĝ'as al si'a'j kajer'o'j, plur'a'j kamarad'o'j serĉ'as rimed'o'j'n por sub'aĉet'i la ekzamen'ont'o'j'n. Kelk'a'j eĉ ĉes'as lern'i kaj ek'labor'as ĉe la haven'o por gajn'i mon'o'n.
#000910
Zara ne konsent'as. „Mon'o grav'as,” li dir'as, „sed ekzist'as io ali'a, kio'n ni ne facil'e kompren'as. Tem'as pri sci'o de divers'a'j afer'o'j. Ni dev'as kultur'i ni'n, kaj tio ebl'as nur per stud'ad'o. Kiu hav'as sci'o'n, al tiu cert'e neniam mank'as mon'o.”
#000911
Unu'e, mi ne est'as fak'ul'o pri tiu ĉi tem'o. Mi prezent'os i'o'n sed mi jam forges'is mult'e. Mi dev'is simpl'ig'i, ĉar mi ne vol'as ted'i vi'n tro mult'e. Pri tio mi bedaŭr'as. Dev'as mi tuj difin'i kelk'a'j'n insid'a'j'n vort'o'j'n. Tio est'as preskaŭ dev'ig'a.
#000913
Laŭ la politik'a pens'manier'o lingv'o est'as lingv'o'form'o de unu ŝtat'o aŭ lingv'o'form'o agnosk'it'a de tiu ŝtat'o. Tiu'senc'e la nederlanda est'as lingv'o, sam'nivel'a al la german'a. Sam'temp'e Plattdeutsch (mal'alt'german'a), variant'o de la nederlanda sed en Germanio, est'us dialekt'o german'a.
#000914
Re'ven'u ni al la okcitan'a lingv'o. Ĝi'a natur'a are'o kovr'as tri'on'o'n de Franci'o, ankaŭ part'o'n de la ital'a Piemonto kaj kelk'a'j'n val'o'j'n nord-hispan'a'j'n. Kelk'a'j person'o'j al'don'as la Katalun'a'j'n Land'o'j'n.
#000916
La okcitan'a hav'as tri grand'a'j'n dialekt'o'j'n, la sud-okcitan'a'n, kun la langvedoka kaj la provenc'a, la gaskon'a'n kaj la nord-okcitan'a'n kun Limoĝi'o, Aŭvernjo ĝis Piemonto. Tie oni ŝuŝ'as: Praktik'e, sud-okcitan'a'j vort'o'j kiel „cantar” [kantá] (kant'i) iĝ'as „chantar” [ĉantá aŭ cantá].
#000917
Menci'ind'as ankaŭ la t.n. Lun-ark'o, kie inter'miks'iĝ'as la franc'a kaj okcitan'a lingv'o'j. Kun 80 % da komun'a vort'proviz'o inter la divers'a'j dialekt'o'j, oni konsider'as ili'n kiel unu'sol'a'n lingv'o'n.
#000918
Antaŭ'e oni dir'is al mi: ĉe mi oni parol'as „dialekt'aĉet'o'n” (franc'e: (patois), ne'kompren'ebl'a'n eĉ mal'long'distanc'e. Tamen, jam tiu'epok'e, mi'a av'o dir'is, ke en Avinjono li parol'is la limoĝ'a'n kaj oni respond'is al li en la provenc'a dialekt'o. Post'e, mult'a'j simil'aĵ'o'j: piemont'an'o en nord'a Limoĝi'o, limoĝ'an'o en Gaskoni'o, aŭvernj'an'o en Barcelono ktp. Histori'o, pri kiu oni rajt'us fier'i. Subtil'a'j literatur'o kaj muzik'o. Ĝi revoluci'ig'is la tut'eŭrop'a'n pens'ad'o'n kaj estetik'o'n, kaj influ'is la tut'a'n okcident'a'n Eŭrop'o'n dum pli ol 200 jar'o'j inter la 11a kaj 14a jar'cent'o'j. Tiu literatur'o plu'daŭr'is bon'e-ne'bon'e ĝis hodiaŭ.
#000919
En la mez'epok'o ĝi spegul'is original'a'n civilizaci'o'n kun sent'o pri egal'rajt'ec'o, preskaŭ egal'ec'o, preskaŭ demokrati'o. Merit'o kaj spirit'o agnosk'it'a'j antaŭ la soci'a nivel'o. Plu'viv'ad'o de la romia jur'o kiu garanti'is liber'ec'o'j'n.
#000920
La trubadoro est'as kre'int'o, kiu mal'mult'e interes'iĝ'is pri religi'o. Li (aŭ ŝi!) est'as fund'e laik'a, ali'dir'e la verk'o'j est'as ekster'religi'a'j, la ĉef'a tem'o est'ant'e la ge'hom'a am'o. Ĉu vi diven'as al kiu tio ne plaĉ'is tiu'epok'e? Sed rezult'as, ke la vir'in'o est'is promoci'it'a en la soci'o.
#000921
Al mi oni ne antaŭ'e parol'is pri ti'aĵ'o'j. Komenc'e mi eĉ ne kred'is pri tio. Est'is dir'aĵ'o'j de aktiv'ul'o'j okcitan'ism'a'j iom mens'lim'ig'it'a'j. Ĝis kiam mi leg'is la sam'o'n, en libr'o en la portugal'a, por portugal'o'j, pri la origin'o'j de ili'a lingv'o kaj literatur'o. La portugal'a ek'skrib'iĝ'is laŭ la sam'a'j princip'o'j kiel la tiu'epok'a kultur'a lingv'o. Oni daŭr'e rimark'as parenc'ec'o'n kun la okcitan'a. Tiu skrib'sistem'o est'as daŭr'e uz'at'a en Okcitani'o. Ĝi mild'ig'as la dialekt'a'j'n mal'sam'ec'o'j'n.
#000922
Ĉu vi kon'as la aŭstrali'a'n angl'a'n, la argentin'an hispan'a'n, la brazil'an portugal'a'n?
#000923
Neni'u parol'as pri „patois” en Bon'aer'o. Tamen la „ll” prononc'iĝ'as „ŝ”, la „y” aŭd'iĝ'as kiel „ĵ”. Anstataŭ la madrida „metr'o” oni dir'as „subte”, mal'long'iĝ'o'n de „subterráneo”, sub'ter'a trajn'o; „remolque”, remork'o, est'as „acoplado”, kupl'it'aĵ'o. Oni facil'e adapt'iĝ'as.
#000924
Tiu mal'kovr'o rilat'e al la okcitan'a est'is por mi grav'a moment'o. De tiam mi dub'as pri preskaŭ ĉio. Tut'e ne est'as mal'gaj'a afer'o! Tamen mi hodiaŭ nur relativ'e fid'as al la person'o'j, kiu'j form'is mi'a'n person'ec'o'n, kaj al la person'o'j, kiu'j inform'as mi'n.
#000925
En la pri'histori'a libr'o de mi'a fil'o oni pov'is leg'i nur: „La nord'a kaj la sud'a part'o'j de Franci'o parol'is du lingv'o'j'n (ne menci'it'a'j'n). Je la nord'o est'is la ‚truvatoroj’ (franc'e: trouvéres [truvér]), je la sud'o la ‚trubadur'o'j’ (franc'e: troubadours [trubadú]).” Neni'o'n pli. Nigr'a tru'o!
#000926
Ĉu vi sci'as, kio est'as kultur'ŝok'o? Ŝok'o signif'as i'o'n. Est'as kiel pugn'o'frap'o pro kiu oni rest'as kap'turn'iĝ'ant'e.
#000928
Mi sent'is tio'n plur'foj'e en simil'a'j okaz'o'j. Post relativ'e long'temp'a lern'ad'o de lingv'o, post sufiĉ'e da leg'ad'o kaj da inter'parol'o kun la koncern'a'j land'an'o'j. Est'is ĉiam ripoz'moment'o. Est'is ĉiam sur publik'a voj'o, rigard'ant'e la preter'pas'ant'o'j'n. Mi ek'konsci'is pri la kultur'diferenc'o, pri la mal'sam'a kompren'ad'o de la mond'o, kiu'n mi antaŭ'e ne imag'is.
#000929
Escept'o: Ĉini'o. Mi ne lern'is la ĉin'a'n. Sed la pens'manier'o est'as tiel mal'sam'a!
#000930
Mi imag'as, ke kompren'ant'e la lingv'o'n ebl'e daŭr'e turn'iĝ'us mi'a kap'o.
#000931
Preciz'e la sam'o'n sent'is mi en lok'o, kie mi tut'e ne pov'is antaŭ'pens'i i'o'n simil'a'n. Est'is antaŭ mi'a dom'o, en la departement'o Corrèze (okcitan'e: Corresa), rigard'ant'e preter'pas'ant'a'j'n vilaĝ'an'o'j'n, kiu'j'n mi de ĉiam kon'is, post kelk'a'j jar'o'j da interes'o pri ili'a lingv'o, post ol parol'i kun ili pri tem'o'j kiu'j ver'e interes'is ili'n, preter la antaŭ'far'it'a'j fraz'o'j, en lern'it'a franc'a lingv'o.
#000932
Tio, kio'n mi vol'is dir'i est'as: parol'i lingv'o'n tut'e ne nur signif'as, ke oni pov'as dir'i „sid'il'o'n” laŭ du aŭ kvin divers'a'j manier'o'j. Ali'dir'e, tio ne ebl'ig'as nur praktik'a'n kompren'o'n, sed ebl'as mal'kovr'i ali'a'j'n kompren'manier'o'j'n.
#000933
Pri sun'o kaj lun'o: Kiam german'o dir'as „sunino” kaj „vir'lun'o”, la tut'a percept'ad'o de la mond'o ali'iĝ'as (est'as mal'e en la latin'id'a'j lingv'o'j: „vir'sun'o”, „lun'in'o”).
#000934
Ali'land'an'o lern'ant'e la franc'a'n, en'kap'ig'ant'e ekzempl'e la vort'o'n „laïcité” (laik'ec'o), sam'temp'e mal'kovr'as la signif'o'n. Ĉe li, est'as ĝeneral'e traduk'it'a kiel „toler'em'o” aŭ „sekular'ig'o”. Eĉ en Piv, ĝi est'as mal'bon'e traduk'it'a.
#000935
Al la franc'a lingv'o plaĉ'as la abstrakt'ec'o. Ver'ŝajn'e tio font'as en la origin'a'j alt'klas'a'j medi'o'j kun relativ'e mal'mult'a'j material'a'j problem'o'j, kiu'j trud'is ĝi'n. Tio est'as kvalit'o, sed ankaŭ kre'as mal'facil'aĵ'o'j'n.
#000936
La okcitan'a lingv'o, per'e de sufiks'o'j, oft'e sam'temp'e diminutiv'a'j kaj pli'fort'ig'a'j, pli bon'e reflekt'as la hom'a'j'n sent'o'j'n, ĉu pozitiv'a'j'n, ĉu aĉ'ig'a'j'n. Kiam oni ekzempl'e parol'as pri „Piaron” [piorú], eĉ „Piaronet” [pioruné], oni ne nur parol'as pri Petro, kiu est'as mal'grand'a, sed oni parol'as ankaŭ pri am'at'a/am'eg'at'a Peĉjo.
#000937
Kiu ne aŭd'is en Aŭvernjo la okcitan'dev'en'a'n verb'o'form'o'n „Je l'ai eu fait” (el „z'ai gut fach”, mi iam far'is tio'n)?. Ne'difin'it'a pas'int'a temp'o, du'obl'e kompleks'a, kiu mank'as en la franc'a al tiu'j, kiu'j kutim'as uz'i ĝi'n.
#000938
Kaj la krom'signif'o'j, konotaci'o'j? Du vort'o'j, objektiv'e sam'senc'a'j, sed percept'it'a'j mal'sam'e. Por franc'o'j manĝ'i est'as gastronomi'o, komun'a plezur'o, amik'o'j, famili'o, sam'ide'an'o'j, zamenhofa tag'o. Por norveg'o tio est'as bagatel'o, mal'ŝpar'it'a temp'o. Kiel li pov'us kompren'i la verk'ist'o'n Rabelais?
#000939
Difin'it'a soci'o kre'as lingv'o'n, kiu post'e help'as plu'daŭr'ig'i kelk'a'j'n partikular'aĵ'o'j'n pro propr'a'j kvalit'o'j kaj per'e de la kultur'o kiu'n ĝi dis'vast'ig'as.
#000940
Tio'n klar'ig'is antaŭ ne'long'e jud'a verk'ist'o rilat'e al la hebre'a. Li pitoresk'e dir'is: „Leg'i la Bibli'o'n tra traduk'aĵ'o, est'as sam'e kiel kis'i la patr'in'o'n tra naz'tuk'o”.
#000941
Ĉi tiu aŭtor'o, Benjamin Gross, skrib'is ankaŭ pri la traduk'o de la Bibli'o komenc'e de ni'a era'o: „La uz'o de vort'proviz'o ven'int'a el tut'e mal'sam'a pens'mond'o ol la hebre'a mond'o ne pov'is ne distord'i la koncept'o'j'n, kaj influ'i la ŝanĝ'o'j'n de en'hav'signif'o'j. Tiu'j diferenc'o'j, subtil'a'j aŭ drast'a'j, ne est'as neŭtral'a'j: ili en'hav'as histori'a'j'n alud'o'j'n kontrast'a'j'n, esper'mesaĝ'o'j'n kontraŭ'a'j'n kaj gener'as signif'karakteriz'o'j'n kaj ident'ec'o'j'n dis'cel'a'j'n”.
#000942
Ĉi-kamp'e est'as grav'a problem'o. Ĉie! Oni tut'e ne traduk'u aŭvernj'an amuz'aĵ'o'n. Oni pov'as kre'i mal'akcept'ad'o'n, mal'estim'o'n. La lingv'a nivel'o est'as mal'sam'a. La krom'signif'o'j est'as mal'sam'a'j. Mi ver'e pens'as, ke la lingv'a bunt'ec'o est'as ja rimed'o kontraŭ la nun'a tendenc'o al unu'nur'a pens'manier'o. Tio est'as ankaŭ font'o de el'trov'o'j, de grand'a mir'o.
#000943
Mi retro'ir'as iom'et'e por cit'i tekst'et'o'j'n de la svis'a lingv'ist'o Claude Pir'o'n: „Kiam oni kompar'as la franc'a'n kaj la angl'a'n, oni konstat'as, ke la unu'a alud'as kie la du'a eksplic'it'ig'as, kaj ni'a'j trans'mar'a'j najbar'o'j uz'as pri'skrib'ebl'a'j'n, sensor'a'j'n vort'o'j'n el la ĉiu'tag'a lingv'o, sam'lok'e kie ni uz'as abstrakt'a'j'n preciz'difin'a'j'n, scienc'aspekt'a'j'n esprim'o'j'n.(...) La angl'o'saks'a sistem'o est'as praktik'a rilat'e al la memor'o, sed facil'ig'as mis'kompren'o'j'n.(...) La angl'a konfid'eg'as la kun'tekst'o'n. La franc'a et'e.”
#000944
Vol'e ne'vol'e, la lern'ad'o de la angl'a konduk'as al prioritat'a interes'o pri la nord-amerik'a kultur'o kaj ideologi'o, kaj iom post iom ĝi'n person'e al'pren'i.
#000945
Ebl'e vi hav'as special'a'n interes'o'n pri filozofi'o. Tiuokase mi bedaŭr'ind'e sen'rev'ig'os vi'n. Kiam mi mult'e leg'is en la okcitan'a, mi ne apart'ig'is tiu'n leg'kamp'o'n. Mi tamen antaŭ ne'long'e re'leg'is i'o'n pri la mit'o de la du'lingv'ec'o. Sed, ne bon'e memor'as mi pri la ali'aĵ'o'j.
#000946
Rilat'e al la provinc'o Limoĝi'o, la pens'o iom apart'iĝ'as el la jud'krist'an'a. Egal'ec'o kaj solidar'ec'o est'as grav'a'j ide'o'j. La katolik'a religi'o apenaŭ ekzist'as. La pastr'o kaj la sakristi'an'o est'as ŝerc'ul'o'j. Oni trov'as i'o'n simil'a'n en kelk'a'j region'o'j de Aŭvernjo kaj de Burbonio.
#000948
Mi praktik'e mal'kovr'is, ke oni pov'as hav'i iom da kultur'o ekster la leg'ad'o.
#000949
La kultur'aĵ'o'j, kiu'j'n oni hodiaŭ daŭr'e pov'as kolekt'i est'as ĉef'e humur'aĵ'o'j, por'infan'a'j rakont'o'j kaj ted'a'j kant'o'j. Tio est'as kio last'e rest'as.
#000950
Ĉi-foj'e mi lim'ig'os mi'a'j'n parol'o'j'n je Limoĝi'o, pro tio ke mi pli fund'e stud'is ĝi'a'n okcitan'a'n kultur'o'n. Tiu parol'a kultur'o reflekt'is original'a'n societ'o'n, pri kio mi antaŭ'e ne konsci'is, eĉ se mi jam kon'is kelk'a'j'n element'o'j'n pri mi'a nask'iĝ'region'et'o. Ankaŭ tio est'is mal'kovr'o. Kamp'ar'an'a soci'o, de long'e sam'rajt'ig'a, kolektiv'a, (grand'a'j komun'a'j teren'o'j, mal'grand'a'j individu'a'j), ne'religi'a, eĉ se oni dev'is re'ten'i si'n rilat'e al la paroĥ'estr'o'j kaj la burĝ'o'j ter'posed'a'j. Oft'eg'a inter'konsent'o kun la kastel'estr'o'j ne tro or'hav'ant'a'j. Mi rimark'as antaŭ'romi'a'j'n radik'o'j'n kaj lig'il'o'j'n kun kelk'a'j moral'a'j valor'o'j de la trubadur'o'j, ne forges'ant'e, ke la unu'a'j trubadur'o'j est'is limoĝi'a'j.
#000952
Hodiaŭ plaĉ'us al mi pov'i interes'iĝ'i pri ali'a parol'a kultur'o, ebl'e afrik'a aŭ and'a.
#000953
Du'lingv'ec'o. Ĉu ne? Ali'a vort'o kompren'at'a divers'manier'e. Ni vid'os! Mi ne kon'as, ankaŭ ne aŭd'is pri du'lingv'a hom'grup'o dum pli ol tri generaci'o'j, preskaŭ unu jar'cent'o. Bedaŭr'ind'eg'e, dis'vast'ig'it'a du'lingv'ec'o est'as nur etap'o inter du unu'lingv'ec'o'j. Laŭ la vigl'ec'o de la du lingv'o'j, unu anstataŭ'as la ali'a'n, aŭ ili divers'nivel'e miks'iĝ'as. Azi'o, Amerik'o, Eŭrop'o. Ĉie en la mond'o, la meĥanism'o'j sam'as. Individu'o'j, eĉ konsci'a'j, mal'mult'eg'e pov'as kontraŭ'far'i.
#000955
Mi rimark'is en Aŭvernjo kaj Limoĝi'o tio'n, kio'n mi pov'is aŭd'i kaj leg'i.
#000956
Antaŭ jar'cent'o en Aŭvernjo preskaŭ neni'u est'is de'nask'a franc'lingv'an'o. Tamen franc'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j ek'en'ir'is. Specif'ec'o franc'a: oni ne parol'as pri du'lingv'ec'o. Oni trud'is la kompleks'o'n de la „patois”. Ver'dir'e rezult'as la sam'o, sed kun pli da mal'estim'o.
#000958
Post'e la ge'patr'o'j, kiu'j ne parol'is franc'e, prov'is parol'i tiu'lingv'e kun la ge'fil'o'j. La de'nask'a lingv'o de tiu'j ge'fil'o'j est'is miks'lingv'o. Ili eĉ ne plu hav'is la avantaĝ'o'n de la du'lingv'ec'o. Ili ne plu konsci'is, ke est'as du mal'sam'a'j lingv'o'j. Por ili est'as normal'e dir'i franc-okcitan'e „va barrer le jar” anstataŭ „va fermer le coq” aŭ „vai barrar lo jal”.
#000959
Ili sent'as si'n hejm'e, nek en Parizo, nek en ali'a okcitan'lingv'a lok'o. Nur en la nask'iĝ'vilaĝ'o. Tio est'as la plej mal'agrabl'a etap'o.
#000960
La sekv'a generaci'o, almenaŭ ĉiu'tag'e pli bon'e viv'as, sed tut'e ne ĉio'n reg'as. Handikap'aĵ'o'j. Eĉ kandidat'o por la administraci'a alt'lern'ej'o En'a aŭd'is dum la konkurs'o: „vi re'ven'u post perd'o de vi'a sud'a akcent'o”.
#000961
Plor'ind'e est'as tro mal'fru'e por la okcitan'a lingv'o. Klopod'u ni protekt'i la ali'a'j'n eŭrop'a'j'n lingv'o'j'n front'e al la angl'a. Ĉi-moment'e est'as nur la unu'a etap'o. Kun kolektiv'a konsci'o ĉi-moment'e ankoraŭ ebl'as halt'ig'i tiu'n evolu'o'n. Ĉu vi vol'as ke, post jar'cent'o, oni parol'u nur la franc'a'n en la lok'o'j, kie oni hodiaŭ daŭr'e parol'as la okcitan'a'n?
#000962
Sam'a'n risk'o'n por la pli'mult'o el la ĉef'a'j eŭrop'a'j lingv'o'j. (Mi dezir'as al'don'i, tio nenia'manier'e est'as kontraŭ la amik'e respekt'at'a'j angl'o'j kun interes'a lingv'o.)
#000963
En Franci'o, ni viv'as en escept'a moment'o de la histori'o, kun mal'mult'e da lingv'a diskriminaci'o. Mi neniel vol'as ke mi'a'j ge'fil'o'j iĝ'u membr'o'j de la viktim'a generaci'o.
#000964
Je la du'a post'tag'mez'e, post ses'hor'a deĵor'o antaŭ la damn'it'a komput'il'o, Mikela el'ir'is de la ofic'ej'o kaj rapid'paŝ'is al la proksim'a rapid'manĝ'ej'o Veg-San. Ŝi hast'is pro plur'a'j task'o'j de la tag'o: je la tri'a rendevu'o kun si'a advokat'o ĉe la ali'a urb'o'flank'o, je la kvin'a inaŭgur'o de ekspozici'o en la galeri'o EKIDEOJ, je la sep'a ĵud'o-kurs'o ĉe la gimnastik'ej'o Sun'lev'iĝ'o ... Plen'ŝtop'it'a post'tag'mez'o, kiel ĉiam. Do ne'pens'ebl'e re'ven'i hejm'e'n por manĝ'i. Oni kontent'iĝ'u pri la kutim'a rapid'manĝ'ej'o, kiu'n ceter'e ŝi ŝat'as pro ĝi'a vegetar'an'a kuir'ej'o, garanti'it'e ekologi'a.
#000965
Mikela en'ir'is, en'vic'iĝ'is antaŭ la serv'o'tabl'o kaj kontent'e rimark'is la ĉe'est'o'n de manĝ'aĵ'o de ŝi mult'e ŝat'at'a: fund'o'j de artiŝok'o'j farĉ'it'a'j per maĉ'it'a'j fung'o'j, ver'a bon'gust'eg'a frand'aĵ'o, special'aĵ'o de la restoraci'o. Ŝi plen'ig'is teler'o'n per dek'du'o da artiŝok'o'j, super'ŝut'is ili'n per la arom'a konsome'o kaj, post esplor'a ĉirkaŭ'rigard'o, ating'is liber'a'n tabl'o'n. Sur ĝi'n ŝi de'met'is la plet'o'n, al'kroĉ'is si'a'n mantel'o'n al la seĝ'o'dors'o kaj sid'iĝ'is, antaŭ'gust'um'ant'e la am'at'a'n frand'aĵ'o'n.
#000966
Sed jen mal'agrabl'aĵ'o: ŝi forges'is pren'i fork'et'o'n. Est'ant'e kapabl'a kaj preciz'a vir'in'o, ŝi mal'am'is tia'j'n mal'atent'o'j'n. Hodiaŭ mi stult'as, ŝi pens'is. Ĉagren'it'e ŝi re'ir'is al la serv'o'tabl'o, nun okup'it'a de vic'o da klient'o'j. Post kelk'minut'a nervoz'ig'a re'vic'iĝ'o ŝi fin'e hav'ig'is al si fork'et'o'n kaj re'ating'is si'a'n manĝ'o'lok'o'n kaj tie ... sen'mov'iĝ'is pro la surpriz'o, preskaŭ ne pov'ant'e kred'i al propr'a'j okul'o'j. Ĉar ĉe la kontraŭ'a flank'o de la tabl'o, ĝust'e antaŭ ŝi'a teler'o, trankvil'e sid'is mez'aĝ'a bel'statur'a negr'o! Kiu eĉ est'is proksim'ig'int'a al si la teler'o'n, kaj est'is evident'e pret'iĝ'ant'a ek'manĝ'i ties en'hav'o'n, kvazaŭ ĝi est'us li'a propr'aĵ'o!
#000967
Je la unu'a moment'o Mikelan sku'is fort'a indign'o. Nu, vid'u kia'n afer'o'n! ĉu ebl'as io simil'a?! Ŝi jam est'is protest'ont'a ... sed ne pov'is: ŝi'a'n rigard'o'n rekt'e renkont'is la okul'o'j de la negr'o: grand'a'j lum'a'j okul'o'j tiel pac'a'j, tiel bon'vol'e rid'et'ant'a'j, ke mal'amik'a si'n'ten'o montr'iĝ'is tut'e ne'oportun'a.
#000968
Rapid'a esplor'o cert'ig'is ŝi'n pri la sen'dub'a civiliz'o de la negr'o: li vest'is simpl'a'n konven'a'n ĵerz'o'n, ĉe kies supr'o aper'is blank'a ĉemiz'kol'um'o: preter'las'ant'e li'a'n haŭt'kolor'o'n, li pov'us est'i iu ajn indiĝen'a ofic'ist'o, tiom pli, ke sur la apud'a seĝ'o li est'is apog'int'a ofic'ist'a'n led'a'n tek'o'n.
#000969
Ebl'e sen'vol'a mis'kompren'o, pens'is Mikela, kaj pret'iĝ'is klar'ig'i la afer'o'n ... sed ne pov'is. Per afabl'a gest'o la negr'o indik'is al ŝi la kontraŭ'a'n seĝ'o'n, evident'e invit'ant'e ŝi'n sid'i. Li'a'j mov'o'j est'is amik'ec'a'j, sen'streĉ'a'j, eĉ elegant'a'j; ŝi ne pov'is rifuz'i. Preskaŭ sen'vol'e ŝi trov'is si'n sid'ant'a rekt'e antaŭ li, kaj antaŭ si'a teler'o, kiu trov'iĝ'is proksim'um'e je la mez'o de la tabl'o, sed nun iom pli proksim'a al li ol al ŝi. La tut'a scen'o dis'volv'iĝ'is en plen'a silent'o: vort'o'j super'flu'is.
#000970
Nun de Mikela, soci'em'a verv'a vir'in'o, mal'aper'is ĉia indign'o, anstataŭ'it'e de surpriz'o, sci'vol'em'o kaj, jes, eĉ ia amuz'iĝ'a komplic'ec'o, kvazaŭ tem'us pri lud'o. La simpati'a aspekt'o de la negr'o, li'a evident'a sen'danĝer'ec'o, kaj la humur'a situaci'o tikl'is ŝi'n. Ver'ŝajn'e li ne hav'as mon'o'n por pag'i la manĝ'o'n, ŝi pens'is. Neni'o grav'a, ne pro tio mi fast'os. Sen romp'i la silent'o'n, jam iĝ'int'a'n lud'regul'o, rid'et'ant'e ŝi proksim'ig'is al si la plet'o'n, per la fork'o en'pik'is artiŝok'o'n kaj port'is ĝi'n al si'a delikat'a roz'kolor'a buŝ'et'o, ĝi'n mord'et'ant'e kun evident'a plezur'o: unu'a lud'mov'o.
#000971
La negr'o ne prokrast'is la kontraŭ'mov'o'n: sam'e rid'et'ant'e, per mild'a, tim'em'a mov'o, li re'met'is la teler'o'n ekzakt'e centr'e de la tabl'o, kaj imit'ant'e ŝi'a'n gest'o'n, si'a'vic'e en'pik'is ali'a'n artiŝok'o'n kaj sen'ĝen'e en'buŝ'ig'is ĝi'n tut'a'n tra si'a'j dik'a'j lip'o'j bril'nigr'a'j kiel polur'it'a ebon'o.
#000972
Nu, li jam hav'is fork'et'o'n pret'a, pens'is Mikela, do ĉio est'is program'it'a. Sed tio, anstataŭ re'koler'ig'i ŝi'n, pli'intens'ig'is ŝi'a'n amuz'iĝ'o'n. Bon'e, mi mem'vol'e nutr'as negr'o'n sen est'i per'fort'at'a, ŝi gaj'e pens'is, tio almenaŭ impres'os mi'a'n patr'in'o'n!
#000973
Mikela ne hav'is grand'a'n spert'o'n pri negr'o'j. Ŝi ŝancel'iĝ'is inter du kontraŭ'a'j skol'o'j: unu'a'flank'e la patr'in'o, de ĉiam lig'it'a al dekstr'ec'a mov'ad'o, daŭr'e furioz'is kontraŭ „tiu'j simi'o'j, kiu'j ven'as por ŝtel'i ni'a'n labor'o'n kaj per'fort'i ni'n vir'in'o'j'n”; du'a'flank'e la ĉiu'tag'a soci'a spert'o. En Satandonja la negr'o'j de'long'e pli'mult'iĝ'is; en la ofic'ej'o de Mikela labor'is sen'egal'an'in'o, en la ĵud'o-kurs'o part'o'pren'is du niĝeri'an'o'j; sur'strat'e, en super'bazar'o'j, kin'ej'o'j, lern'ej'o'j svarm'is vizaĝ'o'j kun ĉiu'j nuanc'o'j de nigr'ec'o; ili'a kondut'o, tut'e normal'a: nur mani'ul'o pov'us ankoraŭ dub'i pri ili'a egal'rajt'a civit'an'ec'o. Pro tio en Mikela, kiu intens'e frekvent'is la soci'a'n viv'o'n, la patr'in'a'j ide'o'j jam ne plu efik'is. Escept'e de unu apart'aĵ'o: la vort'o „negr'o”. Ŝi konstant'e uz'is ĝi'n. Ŝi dir'is „la negr'in'o el la ofic'ej'o ...”, „la du negr'o'j el la ĵud'o-kurs'o ...” Ia'foj'e ŝi'a edz'o rimark'is: „Tiu vort'o el'vok'as negativ'a'n nuanc'o'n, prefer'e nom'u ili'n ‚nigr'ul'o'j’, sam'kiel vi est'as ‚blank'ul'in'o’.” „Ne,” ŝi protest'is, „mi ĉiam dir'os ‚negr'o'j’: tia'j ili est'as, evit'i tiu'n vort'o'n est'as hipokrit'e!” Nu, far'u laŭ'plaĉ'e, dir'is la edz'o ŝultr'um'ant'e.
#000974
Fulm'rapid'e ŝi ek'konsci'as pri tio, kio okaz'is. Ne la negr'o manĝ'is de ŝi'a teler'o, sed ŝi manĝ'is de la li'a; kaj al'don'e ŝi ricev'is krom'frand'aĵ'o'n: ĉio sen'pag'e!
#000976
La event'o pens'ig'is ŝi'n dum la tut'a post'tag'mez'o.
#000977
Pli'a'j novel'o'j de Sen Rodi'n baldaŭ aper'os ĉe Fel en la verk'o Bild'o'j pri nord'a land'o kaj ali'a'j rakont'o'j.
#000979
Sku'iĝ'is alban'o'j komenc'e de februar'o pro atak'o ĉe aŭt'o'voj'o. Du jun'a'j vir'o'j el vilaĝ'o apud Kukës (ĉe la land'lim'o inter Albanio kaj Kosovo) en'ir'is aŭtobus'o'n sur la aŭt'o'voj'o Kukës-Tiran'o. Ali'a pasaĝer'o, rimark'int'e, ke en dors'o'sak'o'j ili port'as arm'il'o'j'n, kontakt'is per poŝ'telefon'o la polic'o'n, kiu blok'is la aŭt'o'voj'o'n.
#000980
Por eskap'i la polic'o'n, la du vir'o'j – frat'o'j – ek'paf'is kaj per grenad'o mort'ig'is polic'an'o'n kaj bus-pasaĝer'o'n. La ceter'a'j pasaĝer'o'j sukces'e eskap'is. Fin'e la polic'o kapt'is la frat'o'j'n, sed unu est'is grav'e vund'it'a.
#000981
Tiel vol'is la frat'o'j atent'ig'i pri mal'just'ec'o, kiu'n ili sufer'is flank'e de la reg'ist'ar'o. Ili posed'is ter'o'n apud Kukës, kie la reg'ist'ar'o konstru'ig'is nov'a'n flug'haven'o'n. La ter'posed'int'o'j, tamen, ricev'is kompens'e nur rid'ind'a'j'n sum'o'j'n.
#000982
Okaz'as foj'foj'e en Albanio atak'o'j tia'j. Ne help'as, ke post la ribel'o en 1997 mult'a'j arm'il'o'j, pren'it'a'j el ŝtat'a'j depon'ej'o'j, ne est'as re'ven'ig'it'a'j. Koincid'e, kiam la polic'o batal'is kun la du frat'o'j, sam'tag'e est'is sub'skrib'it'a 200-paĝ'a inter'konsent'o pri la asoci'iĝ'o de Albanio kaj Eŭrop'a Uni'o.
#000983
En MONATO de februar'o, en paĝ'o 18, trov'iĝ'as asert'o iom konfuz'a: „Tiel Vilniuso far'iĝ'as la unu'a urb'o el la post'komun'ist'a'j ŝtat'o'j kaj el la nov'a'j an'o'j de Eŭrop'a Uni'o, kiu ricev'is ĉi tiu'n honor'o'n” [t.e. ĉef'urb'o de eŭrop'a kultur'o (2009)]. 1. En 2007 la ruman'a urb'o Sibiu est'os, kun'e kun Luksemburgo, ĉef'urb'o de eŭrop'a kultur'o. Rumani'o est'as post'komun'ist'a ŝtat'o. 2. Se neni'o ŝanĝ'iĝ'os, ek'de la unu'a de januar'o 2007, Rumani'o est'os EU-membr'o, kio signif'as „nov'a membr'o”.
#000984
Kelk'a'j vort'o'j pri la januar'a el'don'o de MONATO: Pri kiu land'o tem'as en la artikol'o Ventr'o'j mal'plen'a'j (p. 8)? Ĉu pri Niĝerio kiel en la titol'o aŭ pri Niĝero kiel en la tekst'o? Sam'e sur la paĝ'o 12 est'as la vort'o'j: „... neni'ig'is 4 milion'o'j'n da hektar'o'j en Maŭritani'o, Sen'egal'o, Mali'o, Niĝero kaj Ĉado ...” Ĉu ver'e Niĝero? Sur paĝ'o 9 sekv'as urb'o-nom'o'j franc'a'j: Marsejlo, Lion'o, Tuluz'o, Strasburgo kaj inter ili Saint-Etienne. Ĉu ne ebl'as esperant'ig'i la nom'o'n? Ĉu ne ebl'as dir'i Sent-Etjeno? Sur la paĝ'o 25 est'as recenz'o de libr'o de Bor'is Kolker kaj ties bild'o en supr'a dekstr'a angul'o kaj neces'a koment'a sub'skrib'o, sed sub'e est'as ali'a bild'o: iu gitar'ist'o i'o'n kant'as. Neni'u koment'o.
#000986
La 13an de februar'o, preciz'e je la 17a laŭ katalun'a temp'o, ek'funkci'is la inter'ret'a fin'aĵ'o .cat por la „katalun'a lingv'a kaj kultur'a komun'um'o”. Unu'a'foj'e kultur'a komun'um'o, princip'e ne lig'it'a kun difin'it'a teritori'o, ricev'as tia'n agnosk'o'n de ICANN, la inter'naci'a organiz'aĵ'o kun sid'ej'o en Kalifornio, kiu kun'ord'ig'as la sistem'o'n de ret'nom'a'j fin'aĵ'o'j en Inter'ret'o.
#000988
La klopod'o'j komenc'iĝ'is en 1996, kiam ek'est'is la unu'a'j ag'ad'o'j por postul'i la teritori'a'n fin'aĵ'o'n .ct, analog'a'n al tiu de ali'a'j land'o'j – ne ĉiam sen'de'pend'a'j, kiel ekzempl'e Gronland'o, kiu hav'as la fin'aĵ'o'n .gl. Tiu'j klopod'o'j mal'sukces'is pro la rekt'a kontraŭ'star'o de la tiam'a dekstr'ism'a hispan'a reg'ist'ar'o, pro kio la aktiv'ul'o'j iom ŝanĝ'is si'a'n cel'o'n: ricev'i tri-liter'a'n fin'aĵ'o'n en period'o, kiam ili pli'vast'iĝ'as.
#000989
La asoci'o Punt CAT (Punkt'o CAT) kre'iĝ'is fin'e de 2001 kaj post kelk'a temp'o lanĉ'is kampanj'o'n por pet'i la fin'aĵ'o'n .cat. Super'ant'e la plej optimism'a'j'n antaŭ'vid'o'j'n, al la cent'o da fond'int'a'j organiz'aĵ'o'j al'iĝ'is 68 000 unu'op'ul'o'j, asoci'o'j kaj entrepren'o'j de la Katalun'a'j Land'o'j kaj de katalun'a'j komun'um'o'j en ekster'land'o.
#000990
La pet'o est'is depon'it'a ĉe ICANN en mart'o 2004, kun akompan'a'j argument'o'j, inform'o'j pri la ekonomi'a efektiv'ig'ebl'o kaj teknik'a'j detal'o'j. Fakt'e ICANN „taks'is tre pozitiv'a” la grand'a'n sub'ten'o'n de la katalun'a komun'um'o al la kandidat'ec'o, kiu est'as „grav'a kondiĉ'o por favor'e konsider'i la propon'o'n de fin'aĵ'o”. Dek ok monat'o'j'n post'e, kiam nur tri el la tiam'a'j dek kandidat'o'j de „sponsor'it'a'j fin'aĵ'o'j” est'is akcept'it'a'j, la katalun'a propon'o sukces'is.
#000991
Pov'os ricev'i la fin'aĵ'o'n iu ajn Ttt-ej'o en rilat'o kun la katalun'a'j lingv'o kaj kultur'o, kvankam ne nepr'e en la katalun'a: ekspozici'o pri valenciaj pentr'ist'o'j en Hamburg'o en la german'a est'us tut'e taŭg'a kandidat'o, sed inter'ret'a vend'ej'o el Barcelono ne est'os akcept'it'a, se ĝi ne vend'as si'a'j'n var'o'j'n en la katalun'a (kaj eventual'e ankaŭ en ali'a'j lingv'o'j). Ne pov'os ricev'i .cat-fin'aĵ'o'n, pro postul'o de ICANN, paĝ'o'j pri kat'o'j (cat en la angl'a). Krom se tem'as pri kat'o'j, miaŭ'ant'a'j katalun'e.
#000992
La iniciat'int'o'j de la nov'a ret'fin'aĵ'o deklar'is, ke post la ek'funkci'o de .cat ili re'entrepren'os la batal'o'n por la fin'aĵ'o .ct. La nov'a hispan'a reg'ist'ar'o, social'ism'a, montr'as si'n pli favor'a al tiu ebl'ec'o.
#000993
Antaŭ ne'long'e la ĵurnal'o Tiran'a Observer publik'ig'is la nom'o'j'n de la 50 plej eminent'a'j alban'o'j. Plej'part'e ili disting'iĝ'is ekster'land'e post 1990, kiam Albanio re'an'iĝ'is al la grand'a eŭrop-uson'a famili'o. La ses plej renom'a'j est'as: Ismail Kadare (la plej traduk'it'a alban'a verk'ist'o kaj foj'e kandidat'o por la Nobel'premi'o); Inva Mul'a (sopran'o, debut'int'a en Parizo); An'a Oxa (kant'ist'in'o, loĝ'ant'a en Italio); Sandr'a Bullock (uson'a aktor'in'o) (sur la fot'o); James Belushi (uson'a aktor'o) kaj Ed'a Zari (kant'ist'in'o en Germanio).
#000994
Gazet'o ne pov'as prav'e nom'i si'n inter'naci'a – precip'e se oni el'don'as ĝi'n en la inter'naci'a lingv'o Esperant'o – se ĝi ignor'as, kaj, eĉ pli mal'dec'e, kalumni'as mond'a'n kultur'o'n. Ambaŭ far'as MONATO kun si'a preskaŭ konstant'a „ne'sci'o” pri arab'a'j kaj islam'a'j afer'o'j. Krom'e, ĝi trakt'as ili'n laŭ tut'e okcident'a vid'punkt'o.
#000995
Ne est'as ver'e, ke la arab'a vir'in'o sufer'as pro „prem'o de la Koran'o” (Inter Orient'o kaj Okcident'o, MONATO 2005/11, p. 8), ĉar laŭ la Koran'o vir'in'o hav'as pli da rajt'o'j ol nun en Okcident'o. Mi de'ven'as de libana patr'o kaj iraka patr'in'o kaj kon'as la arab'a'n mond'o'n kaj Islamujon de preskaŭ 80 jar'o'j. Ŝajn'as, ke la ĝeneral'a etos'o de tiu artikol'o kaj la si'n'ten'o de MONATO ne pov'as indik'i, ke Renée Triolle klopod'as est'i neŭtral'a rilat'e al Islamujo. Hom'a'j rajt'o'j est'as la baz'o de la arab'a kaj islam'a kultur'o'j, kiu'j si'a'vic'e est'as la doktrin'o de ili'a propr'a spec'o de demokrati'o.
#000996
Christian Pinard konklud'as en si'a artikol'o Signal'o – ankoraŭ ne revoluci'o (MONATO 2006/1, p. 9-10), ke la franc'a'j ribel'o'j est'as antaŭ'signal'o por eventual'a post'a revoluci'o. Sed li vid'as nur unu faktor'o'n, kiu kulp'as pri tio: la nov'liberal'ism'a'n kapital'ism'o'n, kiu kaŭz'is la diferenc'o'j'n inter riĉ'a'j kaj mal'riĉ'a'j tavol'o'j. Tio sen'dub'e est'as unu faktor'o, sed laŭ mi ne la ĉef'a.
#000997
La ribel'o'n efektiv'ig'is nur ge'jun'ul'o'j, franc'a'j civit'an'o'j kun ne'blank'ul'a ras'a de'ven'o (arab'o'j, ali'a'j afrik'an'o'j ...), sen part'o'pren'o de blank'ul'a'j franc'a'j mal'riĉ'ul'o'j. Laŭ mi la ĉef'a kaŭz'o est'as mal'just'a sistem'o, kiu'n konstitu'as la tut'franc'a ident'ec'o baz'e de blank'a ras'o. Nov'a'j generaci'o'j, kies pra'ul'o'j est'as ali'ras'a'j, sent'as si'n franc'o'j, ĉar Franci'o est'as ili'a sol'a patr'uj'o, sed ili koler'as pro tio, ke la soci'o ĉirkaŭ ili trakt'as ili'n kiel du'a'rang'a'j'n person'o'j'n. Tiu ras'kaŭz'it'a du'a'rang'ec'o, lig'it'a kun mal'riĉ'ec'o, est'as eg'e fort'a eksplod'aĵ'o. Se Franci'o (kaj pli vast'e la tut'a Eŭrop'a Uni'o) ne kompren'os tio'n kaj ne rapid'e entrepren'os i'o'n por real'e solv'i la problem'o'n, la nun'a spontane'a ribel'o iom post iom far'iĝ'os organiz'it'a ribel'o. Ĉar plej mult'a'j franc'o'j ne'blank'ras'a'j est'as islam'an'o'j, ili'a organiz'iĝ'o okaz'os sub la egid'o de islam'religi'a ideologi'o. El efektiv'a ras'a mal'egal'ec'o far'iĝ'os religi'a konflikt'o kaj tre danĝer'a du'on'milit'a stat'o. Pri klasik'a revoluci'o oni ne pov'as parol'i, ĉar en ĝi dev'us est'i interes'it'a la tut'a popol'o (do ankaŭ blank'ul'a'j franc'o'j). Ali'ras'a'j franc'o'j montr'is si'a'n mal'kontent'o'n per la aŭt'o'brul'ig'a ribel'o, mesaĝ'ant'e, ke ili ne vol'as est'i du'a'rang'a'j franc'o'j. Se la franc'a ŝtat'o ignor'os tiu'n mesaĝ'o'n kaj re'ag'os est'ont'e nur per'fort'e, sekv'os teror'ism'a'j ag'o'j. Ju pli mult'e la ŝtat'organ'o'j uz'os la fort'o'n, des pli kresk'os la ribel'o. La rezult'o est'os ŝtat'o kun ĉiam mal'pli da individu'a liber'ec'o kaj ĉiam mal'pli da demokrati'o.
#000998
Est'is iluzi'o kred'i, ke la pli kaj pli agres'em'a bird'o'grip'o ne ating'os la eŭrop'a'n part'o'n de Eŭrazi'o. Tro proksim'a, ne dis'ig'it'a per ocean'o, est'as Azi'o, origin'o de la best'mal'san'o. Do est'is nur afer'o de mal'mult'a'j jar'o'j, ĝis definitiv'e la virus'o salt'is al Eŭrop'o, kie ĝi rapid'e kaj facil'e dis'vast'iĝ'as en praktik'e ĉiu'j land'o'j. Est'as eĉ mir'ig'e, ke nur en februar'o de tiu ĉi jar'o migr'o'bird'o'j amas'e re'ven'is el Azi'o kontaĝ'it'a'j kaj si'a'vic'e amas'e kontaĝ'is ali'a'j'n bird'o'j'n.
#000999
Fak'ul'o'j jam de'long'e avert'is, ke tio nepr'e okaz'os, ĉar neniel oni pov'as protekt'i si'n kontraŭ tia transport'ad'o de virus'o – migr'o'brid'o'j'n oni ne pov'as halt'ig'i nek mal'permes'i al ili ek'flug'i kiel al avi'o'pilot'o. Sed la fak'ul'o'j, ali'flank'e, ĉiam ankaŭ emfaz'is, ke la grip'o ne est'as tiom danĝer'a por eŭrop'an'o'j kiom por azi'an'o'j. Ĉin'a'j kamp'ar'an'o'j, ekzempl'e, ver'e loĝ'as kun si'a'j best'o'j, do ankaŭ kun kok'o'j, anas'o'j, kaj anser'o'j en sam'a konstru'aĵ'o. La risk'o infekt'iĝ'i por tiu'j kamp'ar'an'o'j do est'as ĉiu'tag'a. Kaj ne ebl'as, simpl'e ŝanĝ'i ili'a'j'n kutim'o'j'n. En okcident'a Eŭrop'o urb'an'o'j oft'e dum si'a tut'a viv'o ne vid'as kort'bird'o'n, kaj eĉ al anas'o'j kaj cign'o'j en park'o'lag'et'o'j ne hav'as kontakt'o'n, cert'e ne tuŝ'as ili'n. Eŭrop'an'o'j kun si'a perfekt'a higien'o neniel risk'as infekt'iĝ'i, se ili ne propr'a'man'e tuŝ'as kontaĝ'it'a'n bird'o'n.
#001000
Spit'e al tiu'j ĝeneral'a'j sci'o'j hom'o'j en Eŭrop'o part'e panik'is. Jam antaŭ'e ne mal'mult'a'j eŭrop'an'o'j hamstr'is medikament'o'j'n, kiu'j eventual'e iom util'as por prevent'i, ekzempl'e la medikament'o'n Tamiflu, kiu part'e ne plu est'is hav'ebl'a pro tia hamstr'ad'o. (Iu sarkasm'e dir'is, ke probabl'e la produkt'ant'a kompani'o invent'is la epidemi'o'n por vend'i si'a'n medikament'o'n ...) Nun, post la aper'o de la grip'o, komerc'ist'o'j akcel'as kaj el'uz'as la panik'o'n, ofert'ant'e protekt'il'o'j'n, de gas'mask'o'j ĝis sekur'ec-komplet'o'j. Ali'flank'e panik'ul'o'j jam redukt'is aĉet'ad'o'n de kok'o'viand'o, kvankam est'as tut'e klar'e, ke manĝ'i tia'n viand'o'n est'as tut'e sen'risk'e.
#001001
Tamen neces'as, kompren'ebl'e, per ĉiu'j rimed'o'j mal'help'i dis'vast'iĝ'o'n de la grip'o, precip'e mult'obl'a'n trans'ir'o'n de la virus'o al kort'bird'o'j. Ĉar tio est'as la ver'a danĝer'o en Eŭrop'o. Prav'e do oni for'ig'as ĉiu'j'n mort'int'a'j'n bird'o'j'n, bar'as region'o'j'n, kie oni trov'is ili'n, kaj – precip'e grav'e – dev'ig'as kamp'ar'an'o'j'n ten'i si'a'j'n kort'bird'o'j'n en stal'o'j aŭ kaĝ'o'j sub'tegment'e, tiel ke sovaĝ'a'j bird'o'j ne pov'as kontaĝ'i ili'n. Se tamen ies kort'bird'o est'as infekt'it'a, oni dev'as mort'ig'i la tut'a'n ar'o'n, egal'e ĉu est'as nur kelk'a'j aŭ mil best'o'j. Efektiv'e ja eŭrop'a'j bred'ist'o'j de kok'o'j, anser'o'j kaj meleagr'o'j kutim'e posed'as amas'o'n da bird'o'j, jen por vend'i ov'o'j'n, jen por vend'i viand'o'n. La ekonomi'a damaĝ'o do pov'as est'i gigant'a. Por bred'ist'o tia mort'ig'ad'o pov'as signif'i, ke oni neni'ig'as li'a'n ekzist'o'baz'o'n. Kaj pro la menci'it'a panik'o, se konsum'ant'o'j ne plu aĉet'as kok'o'viand'o'n kaj ov'o'j'n, bred'ist'o'j sufer'as, eĉ se ili'a'j bird'o'j ne est'as infekt'it'a'j.
#001002
La mult'e pli grand'a kaj katastrof'a danĝer'o tamen est'as ankoraŭ ne real'a, sed ebl'a. Oni dev'as tim'i, ke per mutaci'o la virus'o iĝ'us kapabl'a trans'salt'i de hom'o al hom'o. Tiu'okaz'e, pro tut'mond'iĝ'o de trafik'o kaj turism'o, epidemi'o minac'us la tut'a'n hom'ar'o'n, kaj daŭr'us tre long'e, ĝis oni trov'us medikament'o'j'n kaj vakcin'o'n kontraŭ la mort'ig'a mal'san'o. Milion'o'j far'iĝ'us viktim'o'j de agres'a virus'o. Bon'ŝanc'e, la invent'int'o'j de tut'mond'a trafik'ad'o, migr'o'bird'o'j, ne minac'as ni'n tiel. Kaj tial panik'o nun est'as stult'a.
#001003
Fin'e de januar'o est'is arest'it'a la 33-jar'aĝ'a prezid'ant'o de unu el la plej grand'a'j kaj riĉ'a'j inform-teknologi'a'j kompani'o'j en Japani'o. Horie Takahumi, la prezid'ant'o de kompani'o Livedoor, est'as akuz'it'a, ke li dis'vast'ig'is fals'a'j'n inform'o'j'n en la bors'o.
#001004
Horie ek'fam'iĝ'is en 2004, kiam li sen'sukces'e prov'is aĉet'i bankrot'a'n basbal'team'o'n. La sekv'a'n jar'o'n li gajn'is ekvivalent'o'n de pli ol 100 milion'o'j da eŭr'o'j, akir'int'e preskaŭ du'on'o'n de la akci'o'j de fili'o de la televid'o-staci'o Fuĵi. Sam'jar'e, en 2005, li sen'sukces'e kandidat'iĝ'is dum la naci'a'j elekt'o'j kiel sen'de'pend'ul'o, tamen sub'ten'is li'n la reg'ant'a Liberal'a Demokrat'a Parti'o. Laŭd'is li'n la ĉef'ministr'o Koizumi, dir'ant'e, ke Horie est'as model'o por ge'jun'ul'o'j.
#001005
Komenc'iĝ'is li'a karier'o, kiam li stud'is en Tokio. Li fond'is inter'ret-kompani'o'n kaj tiom prosper'is, ke post dek jar'o'j li prezid'is la Livedoor-grup'o'n, kiu konsist'as el pli ol 50 kompani'o'j. Tamen la grup'o est'as esenc'e fantom'a kompani'ar'o, flos'ant'a en la tiel nom'at'a liber'a ekonomi'o: ĝi neni'o'n produkt'as, kaj 60 % de ĝi'a en'spez'ar'o de'ven'as de financ'a'j transakci'o'j.
#001006
Pro la arest'o de Horie la akci'o'j de Livedoor far'iĝ'is preskaŭ sen'valor'a'j: sufer'is financ'e 220 000 akci'ul'o'j. Pri la sort'o de Livedoor kulp'as la liber'ig'o de la financ'a merkat'o, tiel ke pli facil'as ekonomi'e konkur'i, profit'i – kaj bankrot'i. Pro tio en Japani'o ek'vid'ebl'as mal'mult'e da riĉ'ul'o'j kaj mult'e da mal'riĉ'ul'o'j: mal'aper'as la mez'a klas'o. Soci'o'n tia'n – mal'human'a'n, mon'ador'a'n – kre'is ĉef'ministr'o Koizumi kaj li'a parti'o: sen'dub'e sekv'os ali'a'j Horie-oj kaj ali'a'j Livedoor-skandal'o'j.
#001007
Vi publik'ig'is ĉef'artikol'o'n pri Kataluni'o „Sur'voj'e al pli grand'a mem'reg'ad'o” (MONATO 2006/2, p. 10), sed ŝajn'as, ke MONATO jam trakt'as Kataluni'o'n kiel sen'de'pend'a'n ŝtat'o'n. En MONATO 2006/1, p. 6, vi aper'ig'is kvin leter'o'j'n, inter ili unu el Hispanio kaj unu el Kataluni'o! Nu, ĉu Kataluni'o ne est'as part'o de Hispanio? Laŭ la artikol'o „Sur'voj'e...”, kaj laŭ mi'a sci'o, ŝajn'as, ke Kataluni'o ankoraŭ rest'as region'o de Hispanio.
#001008
En tiu sam'a numer'o est'is ankaŭ leter'o el Italio, sed kial anstataŭ „Italio” vi ne met'is la region-nom'o'n (ekzempl'e Toskani'o)? Kaj mi rimark'is en MONATO 2005/4, p. 6, leter'o'n el Eŭski'o. Ĉu MONATO jam sen'de'pend'ig'is la eŭsk'a'n region'o'n de Hispanio? Sekvontpaĝe trov'iĝ'as leter'o el Uson'o, sed mi demand'u: kial anstataŭ'e vi ne indik'is la specif'a'n uson'a'n ŝtat'o'n? Vi trakt'as land'o'j'n mal'sam'e, mal'konsekvenc'e; vi ŝajn'e en'ŝov'as vi'a'n politik'a'n si'n'ten'o'n pri iu'j region'o'j kiu'j, vi kred'as, dev'us est'i sen'de'pend'a'j.
#001009
Jam de pli ol 25 jar'o'j ekzist'as la regul'o, ke aŭtor'o de leter'o mem decid'as, al kiu naci'o li aparten'as. Se aŭtor'o dir'as, ke li loĝ'as en Kimri'o, Eŭski'o aŭ Fris'land'o, MONATO ne ŝanĝ'as tiu'n indik'o'n al respektiv'e Briti'o, Hispanio aŭ Nederlando.
#001010
Ibrahim Kodra, la last'a kub'ist'o
#001011
En februar'o for'pas'is la grand'a alban'a pentr'ist'o Ibrahim Kodra, kies verk'ar'o est'as jam mond'a riĉ'aĵ'o. Li konsider'iĝ'as kiel la last'a kub'ist'o. Li nask'iĝ'is la 22an de april'o 1918 en la vilaĝ'o Ishem [iŝem] apud Durrës (Albanio) kaj stud'is en la Teknik'a Uson'a Lern'ej'o en Tiran'o, kie li el'star'is pro rar'a pentr'ist'a talent'o. En la jar'o 1944 li mal'ferm'is la unu'a'n ekspozici'o'n en Milano, kaj ek'de tiam li'a'j verk'o'j ĉe'est'as en grand'a'j muze'o'j kaj renom'a'j galeri'o'j de la mond'o kun'e kun la gigant'o'j de pentr'o'art'o, Picasso, Matisse, Chagall, Modigliani, Dufy ... Li kun'labor'is kun grand'a'j poet'o'j kiel Paul Eluard kaj la Nobel-premi'it'o'j Quasimodo, Montale k.a.
#001012
En ni'a'j mond'o'j kaj lingv'o'j abund'as mal'long'ig'o'j kaj sigl'o'j, kaj daŭr'e ni dev'as al'kutim'iĝ'i al nov'a'j. Hodiaŭ mi lern'is, ke la virus'o, kiu kaŭz'as bird'o'grip'o'n (vid'u ankaŭ ĉi-numer'e „El mi'a vid'punkt'o”, p. 7), nom'iĝ'as H5N1 – ho-kvin-no-unu. Tut'e ne est'as interes'a, kio'n tio signif'as kaj kiel eventual'e la virus'o nom'as si'n mem. Dum la pas'int'a'j monat'o'j preskaŭ ĉiu'tag'e ni leg'is ankaŭ ali'a'n sigl'o'n: Ci'a. Est'as tiu uson'a sekret'a serv'o, al kiu oni riproĉ'is for'kapt'i kaj tortur'i hom'o'j'n, kiu'j laŭ ĝi est'as teror'ist'o'j. En Esperant'o prononc'i ĝi'n memor'ig'as pri intim'a, kares'a al'parol'o „ci”, sed est'as ja iom paradoks'e, parol'i pri „ci'a” serv'o, se ver'e ĝi turment'as hom'o'j'n. En Germanio lig'it'a al tiu skandal'o lud'as rol'o'n ali'a sekret'a serv'o kun la sigl'o BND – bo-no-do. Sed ankaŭ pri ĝi tiu'okaz'e ne ebl'as parol'i pri bon'o do, ĉar al ĝi oni riproĉ'as, ke ili'a'j agent'o'j dum la atak'o'j de la uson'a arme'o kontraŭ Bagdado komenc'e de la Irak-milit'o help'is al uson'a'j sekret'a'j koleg'o'j trov'i bombard'o'cel'o'j'n, kvankam la tiam'a german'a reg'ist'ar'o strikt'e kontraŭ'is tiu'n agres'a'n milit'o'n. Ne est'is bon'o, do.
#001014
Ankaŭ en Esperant'o abund'as sigl'o'j, kiu'j oft'e erar'gvid'as hom'o'j'n, precip'e komenc'ant'o'j'n. Ekzempl'e ili dev'as lern'i, ke Sat-an'o ne est'as diabl'o sed membr'o de Sat, kaj ke krom'e tem'as ne pri organiz'aĵ'o por sat'ig'i hom'o'j'n. Asoci'o de vegetar'an'o'j nom'iĝ'as Vek, ebl'e ĉar oni vol'as vek'i viand'o'manĝ'ant'o'j'n? Kaj ĉu skolt'o'j, kies lig'o nom'iĝ'as Sel, vol'as signal'i, ke ili ankaŭ rajd'as? Ali'flank'e Fel ne est'as entrepren'o por sen'haŭt'ig'i best'o'j'n, sed organiz'aĵ'o, kiu inter ali'a'j el'don'as tiu'n ĉi revu'o'n. Interes'a est'as Ge'a; ŝajn'as, ke la german'a organiz'aĵ'o vol'as emfaz'i, ke oni akcept'as membr'o'j'n de ambaŭ seks'o'j. Kontrast'e asoci'o de verk'ist'o'j nom'iĝ'as EVA, kvazaŭ ĝi akcept'us nur vir'in'o'j'n (Eva laŭ la bibli'o est'is la unu'a in'o). Ebl'e vi kon'as ankaŭ la sigl'o'n CO de UEA. Se tiu Centr'a Ofic'ej'o en Roterdam'o interes'as vi'n, vi pov'as ven'i al la mal'ferm'a tag'o la 13an de maj'o 2006. En ties kadr'o mi parol'os pri mi'a nov'a libr'o El verv'a viv'o ĵurnal'ist'a kaj pri ni'a revu'o.
#001015
Hungar'a invent'ist'o el'labor'is beton'o'n, kiu tra'las'as lum'o'n. Optik'a'j'n fibr'o'j'n met'is en beton'o'n Losonczi [loŝonci] Áron, tiel ke tra mur'o vid'ebl'as krepusk'a lum'o, kvazaŭ en dens'a ĝangal'o, kaj ombr'a'j hom'a'j siluet'o'j.
#001016
Mult'e'kost'as beton'o tia, kaj ĝi est'os uz'at'a nur en ekster'ordinar'a'j konstru'aĵ'o'j. En Nov-Jork'o oni ekzamen'as la nov'a'n sistem'o'n, kiu laŭ fak'ul'o'j don'os anstataŭ sombr'ec'o ĝoj'o'n.
#001017
Dank'o'n al Vilĉjo Simcock pro tio, ke li klar'e konfes'as: „Mi ne'as la rajt'o'n de iu vir'o aŭ beat'ig'i aŭ sankt'ig'i hom'o'j'n.” (Aktual'a religi'a mort'ig'ad'o, MONATO 2005/12, p. 6) Tiel li konfirm'as, ke li ne intenc'is help'i la pap'o'n per la artikol'o Sankt'ul'o'j (MONATO 2005/3, p. 24). Tamen li stud'u la nun'temp'a'n krist'an'a'n viv'o'n. Li'a'j artikol'o'j ne super'as la nivel'o'n de tradici'a komun'ism'a propagand'o simil'e al la koment'o Pastr'o'pov'o ekstrem'dekstr'a de Zlatko Tišljar pri la soci'a influ'o de la katolik'a eklezi'o en Kroati'o (n-ro 5, p. 8-9). Ĉu la primitiv'a ateism'a sekt'o'propagand'o instig'os leg'ant'o'n de MONATO al iom da medit'ad'o pri religi'a'j afer'o'j?
#001019
Rest'as du artikol'o'j: tiu de Jomo Ipfelkofer Frat'o Paŭlo: pac'am'ant'o? pri la pacifist'a martir'o Max Josef Metzger (MONATO 2005/7-8, p. 12-13) kaj Katolik'a eklezi'o ne hav'as pastr'o'j'n? de Last (MONATO 2005/12, p. 22). La aŭtor'o'j raport'is pri krist'an'a viv'o neŭtral'e. Ĉu du ĝis kvar objektiv'em'a'j artikol'o'j pri la katolik'a mond'o dum la tut'a jar'o (el ĉirkaŭ 250 artikol'o'j mal'net'e) montr'as, ke la sen'de'pend'a revu'o MONATO raport'as pri spirit'a viv'o ĝust'e aŭ eĉ sen'de'pend'e?
#001020
Perl'o ĉe la Silk'a Voj'o
#001021
Samarkando! Eĉ menci'o de tiu nom'o el'vok'as mister'o'n, fabel'o'n, eĉ magi'o'n. Oni nom'is la urb'o'n „Romo de Orient'o”, „Eden'o de l' antikv'a Orient'o”, „Perl'o de l' islam'a mond'o” ... Samarkando tra'viv'is mult'a'j'n dram'ec'a'j'n event'o'j'n en si'a 2750-jar'a histori'o. En la antikv'ec'o kaj mez'epok'o ĝi'n tra'pas'is ne nur karavan'o'j, vetur'ant'a'j laŭ la Silk'a Voj'o, sed ankaŭ legi'o'j de Aleksandro la Grand'a, trup'o'j de arab'a'j milit'estr'o'j, hord'o'j de Ĉingis-Ĥan'o ... Situ'ant'e en Centr'a Azi'o, en la pitoresk'a val'o de Zarafŝan, tiu legend'ec'a urb'o ver'e posed'as magnet'a'n fort'o'n.
#001022
Apart'a'n glor'o'n Samarkando akir'is dum la reg'ad'o de el'star'a ŝtat'a ag'ant'o Amir Temur (1336-1405), kiu ig'is ĝi'n ĉef'urb'o de si'a grand'eg'a imperi'o en Azi'o, etend'iĝ'ant'a de la river'o Indus'o ĝis la mar'kol'o Bospor'o. Laŭ Temur Samarkando dev'us super'i per si'a bel'o kaj riĉ'o ĉiu'j'n ĉef'urb'o'j'n de la mond'o. Ĉi tie loĝ'is kaj kre'is mult'a'j eminent'a'j scienc'ist'o'j, poet'o'j kaj meti'ist'o'j de Orient'o. La urb'o fam'as tra la tut'a mond'o pro si'a'j bel'eg'a'j arkitektur'a'j monument'o'j kaj ne hazard'e est'as registr'it'a en la list'o de mond'a'j kultur'hered'aĵ'o'j de Unesk'o.
#001023
Afrosiab est'as la lok'o nord'e de la urb'o, kie situ'is antikv'a Samarkando. Ĉi tie oni pov'as vid'i grand'eg'a'n ar'o'n da sen'viv'a'j mont'et'o'j, kiu'j kaŝ'as mult'a'j'n enigm'o'j'n. Antaŭ'e ĉi tie bol'is viv'o, prosper'is komerc'o, meti'o'j kaj art'o'j. Tiu'temp'e oni uz'is kiel tradici'a'n konstru'material'o'n miks'it'a'n kaj dens'ig'it'a'n argil'o'n kaj ne'bak'it'a'j'n brik'o'j'n, kiu'j est'as uz'at'a'j en la region'o ankaŭ nun, ĉar argil'o bon'e ŝirm'as la dom'o'j'n kontraŭ sufok'a varm'eg'o somer'mez'e kaj sam'temp'e ebl'ig'as konserv'i varm'o'n dum frost'a'j vintr'o'j.
#001024
Apart'e vid'ind'as pentr'o'art'o de la 6a-7a jar'cent'o'j, mal'kovr'it'a en la palac'o de reg'ant'o de Samarkando, kiu est'as dekor'it'a per skulpt'aĵ'o'j, ĉiz'it'a alabastr'o kaj pentr'aĵ'o'j. Sur unu el la konserv'iĝ'int'a'j fragment'o'j oni pov'as vid'i la riĉ'a'n karavan'o'n, ĉe'kap'e de kiu marŝ'as blank'a elefant'o, ornam'it'a per dors'o'tuk'o kaj port'ant'a sur si'a dors'o princ'in'o'n. Ŝi est'as akompan'at'a de serv'ist'in'o. Post'sekv'as rajd'ist'in'o'j sur divers'kolor'a'j ĉeval'o'j, vir'o'j sur unu'ĝib'a'j kamel'o'j, mal'jun'ul'o kaj ĉeval'rajd'ant'o. Sam'lok'e vid'ebl'as ĉeval'ar'o kaj cign'o'simil'a'j bird'o'j.
#001025
Uz'ant'e lim'ig'it'a'n nombr'o'n de kolor'o'j, ĉef'e ruĝ'a'n, blank'a'n, blu'a'n kaj brun'a'n, pentr'ist'o'j de Afrosiab kre'is pentr'aĵ'o'j'n, sur kiu'j la histori'a real'aĵ'o intim'e inter'plekt'iĝ'as kun fikci'o. Pri la alt'a nivel'o de kultur'evolu'o en Afrosiab atest'as ankaŭ ali'a interes'a el'trov'aĵ'o – unik'a ŝak'a komplet'o (kun ĉiu'j ŝak'figur'o'j!) el ebur'o, kiu'n fak'ul'o'j konsider'as unu el la plej antikv'a'j tut'mond'e.
#001026
Gur-Emir est'as la tomb'o, en kiu est'as en'ter'ig'it'a Amir Temur, li'a'j fil'o'j kaj nep'o'j. La blu'a kupol'o de la maŭzole'o alt'as je 12,5 metr'o'j kaj nombr'as 64 rand'o'j'n. La diametr'o de la kupol'o ampleks'as 15 metr'o'j'n. Oni kompar'as ĝi'n kun tulip'o, kun'ig'int'a si'a'j'n petal'o'j'n. „Se la ĉiel'o mal'aper'os, la kupol'o de Gur-Emir anstataŭ'os ĝi'n”, oni dir'is pri la maŭzole'o. Turkis-kolor'a glazur'o far'as ĝi'n eg'e bel'a vid'aĵ'o precip'e sur'fon'e de la hel'blu'a ĉiel'o de Samarkando.
#001027
La tomb'o'j'n, inter kiu'j kontur'iĝ'as bel'a nefrit'a tomb'o'ŝton'o de Temur, ĉirkaŭ'as aĵur'a marmor'a krad'o. Ĉi tie oni en'ter'ig'is ankaŭ la fil'o'j'n de Temur – Ŝahruh kaj Miranŝah –, li'a'n nep'o'n Ulugbek, spirit'a'n mentor'o'n Mir Sejid Bereke kaj ali'a'j'n. Sub la ĉef'a hal'o est'as kript'o kun la tomb'o'j, est'ig'it'a'j dum la temp'o'j de Ŝahruh kaj Ulugbek. En la hal'o de la maŭzole'o ĉiu'j tomb'o'j est'as kopi'it'a'j je sarkofag'o'j el marmor'o.
#001028
En la 20a jar'cent'o Gur-Emir est'is plur'foj'e restaŭr'it'a, ĉef'e lig'e kun la celebr'ad'o de la 660-jar'a jubile'o de Amir Temur, okaz'int'a en 1996 sub la aŭspici'o'j de Unesk'o.
#001029
Antikv'a forum'o de Samarkando, model'o de urb'o'plan'ad'o en mez'epok'a Orient'o, est'as la plac'o Reg'ist'a'n. Dum la temp'o de Temur ĉi tie trov'iĝ'is centr'a bazar'o, al kiu gvid'is ses ĉef'a'j strat'o'j. Post'e dum la reg'ad'o de Ulugbek la plac'o akir'is solen-oficial'a'n funkci'o'n. Sur ĝi okaz'is milit'ist'a'j parad'o'j, oni anonc'is ukaz'o'j'n, plen'um'is publik'a'j'n ekzekut'o'j'n. En la 15a kaj 16a jar'cent'o'j sur la plac'o est'is konstru'it'a'j karavan-serajl'o'j, moske'o'j, medreseoj (islam'a'j lern'ej'o'j).
#001030
En la jar'o'j 1417-1420 nep'o de Temur, Ulugbek, reg'ant'o kaj scienc'ist'o, fond'is universitat'o'n, kiu est'as kon'at'a kiel la medreseo de Ulugbek. Ĉi tie oni instru'is ne nur teologi'o'n, sed ankaŭ matematik'o'n, astronomi'o'n, filozofi'o'n, retor'ik'o'n. Tiu'temp'e Samarkando akir'is fam'o'n de unu el la plej el'star'a'j centr'o'j de scienc'o kaj kultur'o.
#001031
La medreseo de Ulugbek front'as la plac'o'n je majest'a portal'o kun ogiv'o. Ĉe la angul'o'j star'as minaret'o'j pli ol 30 metr'o'j'n alt'a'j. Mozaik'a panel'o super la en'ir'ej'a ark'o est'as dekor'it'a per stil'ig'it'a'j ornam'aĵ'o'j geometri'a'j. Mal'antaŭ la portal'o situ'as kvadrat'form'a intern'a kort'o (30 m x 30 m), kiu inkluziv'as moske'o'n, lern'o'ĉambr'o'j'n kaj kel'o'j'n, en kiu'j loĝ'is student'o'j. La medreseo est'is unu el la plej bon'a'j eklezi'a'j universitat'o'j de islam'a Orient'o en la 15a jar'cent'o. Ulugbek mem lekci'is en ĝi kaj gvid'is disput'o'j'n kun student'o'j kaj scienc'ist'o'j.
#001032
Vid'al'vid'e al la medreseo de Ulugbek, spegul'e ripet'ant'e ĝi'a'n ĉef'a'n fasad'o'n, alt'iĝ'as la medreseo Ŝer-Dor (1619-1636), konstru'it'a sur la plac'o laŭ ordon'o de Jalangtuŝ Bahodur Bi'j. Arkitekt'o de la medreseo est'is Abul Ĝabbar, kaj pentr'ist'o est'is Muhammad Abbas. Eg'e bel'as la ornam'o de la plat'a portal'a ark'o kun nigr'a'har'a radi'ant'a sun'o hom'vizaĝ'a kaj tigr'o-aspekt'a leon'o, post'kur'ant'a blank'a'n dama'o'n. Tiu ĉi dekor'o fakt'e don'is la nom'o'n al la medreseo Ŝer-Dor (hav'ant'a leon'o'j'n).
#001033
Dek jar'o'j'n post'e, kvazaŭ por kun'ig'i la du medreseojn, Jalangtuŝ Bahodur Bi'j ordon'is konstru'i inter ili mir'ig'a'n laŭ ties luks'a dekor'o medreseon Tilla-Kar'i (1646-1660). Tiel ek'est'is unik'a arkitektur'a ensembl'o Reg'ist'a'n. Krom ĝi'a ĉef'a destin'o – lok'o por eduk'ad'o de student'o'j –, Tilla-Kar'i rol'is ankaŭ kiel moske'o. Ĝi hav'as du'etaĝ'a'n fasad'o'n, vast'a'n kort'o'n kun kvar galeri'o'j kaj student'a'j loĝ'ĉambr'o'j. En la okcident'a part'o de la kort'o situ'as la moske'o, kies ĉef'a hal'o est'as riĉ'e or'um'it'a. De ĝi de'ven'as la nom'o de la medreseo „Tilla-Kar'i” (kovr'it'a per or'o). La ensembl'o de tri medreseoj est'as unik'a ekzempl'o de la urb'a konstru'art'o kaj arkitektur'a plan'ad'o de ĉef'a urb'a plac'o. Vesper'e ĉi tie mult'as turist'o'j kaj urb'an'o'j, kiu'j ven'as ĉi tie'n ĝu'i la mir'ind'a'n vid'aĵ'o'n kaj rigard'i original'a'n lum'son'a'n spektakl'o'n La kor'o de Samarkando. En ĝi son'as naci'a muzik'o, la plac'o est'as vari'e lum'ig'at'a per divers'kolor'a'j lum'ĵet'il'o'j. Reg'ist'a'n kvazaŭ re'viv'iĝ'as kaj la monument'o'j mem plen'voĉ'e „rakont'as” pri si kaj pri la long'a kaj dram'ec'a histori'o de Samarkando.
#001034
Bibi-Ĥanim: la moske'o de Temur
#001035
Vendred'a moske'o de Temur est'is unu el ĉef'a'j arkitektur'a'j objekt'o'j en la urb'o'j. Tiu'temp'e en la arkitektur'o de Centr'a Azi'o form'iĝ'is monument'a parad-stil'o. Pri tio ĉi klar'e atest'as la sur'skrib'o sur portal'o de Ak-Saraj, palac'o de Temur en urb'o Ŝahrisabz: „Se vi dub'as pri ni'a majest'ec'o, rigard'u ni'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n”.
#001036
En la 14a jar'cent'o oni konstru'is la unu'a'n moske'o'n en la citadel'o apud Afrosiab. Por plezur'ig'i Di'o'n, Temur decid'is konstru'ig'i nov'a'n, grand'a'n moske'o'n en monument'a'j form'o'j. Li'n inspir'is moske'o, kiu'n li vid'is dum si'a milit'ir'o al Barato en 1399. Tial arkitekt'o'j ricev'is ordon'o'n projekt'i la moske'o'n kun pli majest'a kaj pli riĉ'a dekoraci'o. Temur donac'is trezor'o'j'n, al'port'it'a'j'n el Barato, kaj ankaŭ elefant'o'j'n, kiu'j est'is uz'at'a'j por transport'o de ŝton'o'j por panel'o'j kaj por pli ol 400 ŝton-kolon'o'j. La moske'o est'is fin'konstru'it'a en 1403-1404. Ĉiu'vendred'e ĉi tie kolekt'iĝ'is la tut'a vir'a loĝ'ant'ar'o de la urb'o. En'ir'ej'o de la moske'o est'as monument'a portal'o 36 metr'o'j'n alt'a kaj 46 metr'o'j'n larĝ'a, kiu konduk'is al vast'a kort'o (54 m x 76 m). La kupol'o de Bibi-Ĥanim ĉiam mir'ig'is la sam'temp'ul'o'j'n per si'a majest'ec'o kaj alt'ec'o. Ĝust'e pri ĝi oni skrib'is: „La kupol'o (de la moske'o) est'us unik'a, se la ĉiel'o ne est'us ĝi'a kopi'o; ties ark'o est'us unu'nur'a, se la Lakt'a Voj'o ne est'us ĝi'a par'ul'o”.
#001037
Si'a'temp'e Bibi-Ĥanim est'is la plej grand'a moske'o en Centr'a Azi'o kaj unu el la plej grand'a'j en la islam'a mond'o. Ĝi'a'j mur'o'j ating'as long'o'n de 167 metr'o'j, kaj la larĝ'o de la konstru'aĵ'o ampleks'as 109 metr'o'j'n.
#001038
Post la mongol'a invad'o en la 13a jar'cent'o kaj detru'o de Samarkando la urb'o mov'is si'n mal'supr'e'n. Ĝust'e tiam sur la sud'a dekliv'o de Afrosiab aper'is la ĉen'o de maŭzole'o'j, kiu'j form'as la nekropol'a'n ensembl'o'n Ŝah'i-Zinda, unik'a'n en la islam'a Orient'o. La ensembl'o form'iĝ'is dum preskaŭ naŭ jar'cent'o'j, kaj nun'temp'e ĝi inkluziv'as pli ol 20 divers'temp'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n. La unu'a'j dat'iĝ'as de la 11a-12a jar'cent'o'j, tamen el ili konserv'iĝ'is nur la fundament'o'j (fragment'o'j de mur'o'j kaj kript'o'j).
#001039
La arkitektur'a ensembl'o ek'est'is sur la lok'o de ador'ej'o, kie laŭ'legend'e est'as en'ter'ig'it'a Kusam ibn Abbas, kun'ag'ant'o kaj kuz'o de profet'o Mahometo. Kusam est'is unu el la unu'a'j misi'ist'o'j de islam'o en Centr'a Azi'o. La nom'o „Ŝah'i-Zinda” (viv'a car'o) est'as lig'it'a kun la popol'a legend'o pri pagan'a'j trib'o'j, atak'int'a'j la regiment'o'n de Kusam dum la preĝ'o, kiu laŭ preskrib'o'j de islam'o neniam dev'as est'i inter'romp'at'a. Oni mort'ig'is ĉiu'j'n kaj sen'kap'ig'is Kusam, tamen laŭ legend'o li pren'is si'a'n kap'o'n en si'a'j'n man'o'j'n kaj descend'is en put'o'n, kiu ne'atend'it'e aper'is antaŭ li. Oni'dir'e li plu viv'as en paradiz'o. La ŝtup'form'a ceramik'a tomb'o'ŝton'o de Kusam ibn Abbas hav'as kvar tavol'o'j'n, kovr'it'a'j'n per relief'a'j majolik'a'j kahel'o'j kun tre riĉ'a plant-ornam'o. Sur la rand'o'j de la tomb'o'ŝton'o vid'ebl'as or'um'it'a'j skrib'aĵ'o'j el Koran'o kaj kurt'a'j instru'a'j sentenc'o'j pri la ag'o'j kaj el'dir'o'j de profet'o Mahometo (hadisoj). Super la pord'o de la maŭzole'o oni skrib'is: „Pord'eg'o al paradiz'o est'as mal'ferm'it'a al ĉiu'j hom'o'j”.
#001040
Ŝah'i-Zinda fakt'e est'as kre'aĵ'o de la arkitektur'a skol'o de Samarkando kaj Centr'a Azi'o dum ties form'iĝ'o kaj evolu'o.
#001041
La maŭzole'o de Hoĝa Danijar
#001042
La maŭzole'o de Hoĝa Danijar est'as unu el la plej grav'a'j kult'lok'o'j en Samarkando. Grav'as, ke ĝi est'as egal'e respekt'at'a de islam'an'o'j, krist'an'o'j kaj hebre'o'j. Danijar, Daniil, Daniel est'as la nom'o'j de tiu sankt'ul'o. La saĝ'ec'o de Danielo est'as traktat'a kiel di'a donac'o pro pi'ec'o.
#001043
Oni'dir'e li'a'j rest'aĵ'o'j est'is al'port'it'a'j kun grand'a honor'o al Samarkando laŭ ordon'o de Amir Temur, por ke la urb'o iĝ'u grav'a religi'a centr'o. Kiam la karavan'o el 50 kamel'o'j al'proksim'iĝ'is al la urb'o, ne'atend'it'e ili ĉiu'j halt'is ĉe la bord'o de la river'o Sijob. Oni pren'is tio'n kiel bon'a'n sign'o'n kaj tie en'ter'ig'is la rest'aĵ'o'j'n de la sankt'ul'o. Post la en'ter'ig'o sur la sam'a lok'o ek'ŝpruc'is akv'o'font'o. La samarkand'an'o'j uz'as ĝi'a'n akv'o'n ĝis nun, kred'ant'e je ties san'ig'a fort'o. Intern'e de la maŭzole'o vid'ebl'as 18-metr'a tomb'o de Hoĝa Danijar, pri kies long'ec'o cirkul'as divers'a'j legend'o'j ...
#001044
Mirzo Ulugbek (ver'a nom'o Muhammad Taragaj, 1394-1449) fam'iĝ'is ne nur kiel la kre'int'o de astronomi'a skol'o en Samarkando, sed ankaŭ kiel la fond'int'o de la observatori'o, en kiu labor'is talent'a'j astronom'o'j Kaz'i-Zade Rum'i, Gijasuddin Ĝemŝid, Al'i Kuŝĉi kaj ali'a'j. En 1428-1429 oni konstru'is la majest'a'n observatori'o'n, en kiu Ulugbek sukces'is instal'i tiu'temp'e la plej modern'a'j'n instrument'o'j'n. Kiel skrib'is Zahiriddin Babur, „sur la alt'aĵ'o Kuhak Mirzo Ulugbek konstru'ig'is alt'eg'a'n konstru'aĵ'o'n de la observatori'o por kompil'ad'o de la astronomi'a'j tabel'o'j”. Laŭ Babur ĝi est'is tri'etaĝ'a cilindr'o'form'a konstru'aĵ'o, kovr'it'a per bel'eg'a'j kahel'o'j. Ĝi'a diametr'o ampleks'is 46 metr'o'j'n, ĝi alt'is ne mal'pli ol 30 metr'o'j'n kaj en'hav'is grandioz'a'n instrument'o'n – marmor'a'n sekstant'o'n, per kiu oni observ'is sun'o'n, lun'o'n kaj planed'o'j'n.
#001045
El'star'a ating'o de samarkandaj astronom'o'j sub la gvid'o de Ulugbek est'is la de ili kompil'it'a stel'a katalog'o Ziĝi Guragani (1437), kiu est'as kon'at'a kiel Stel'a'j tabel'o'j de Ulugbek. Ulugbek mem skrib'is: „Ĉio, kio'n observ'o'j kaj spert'o ek'sci'is pri la mov'ad'o de la planed'o'j, est'as trans'don'it'a por konserv'o al tiu ĉi libr'o”. En la verk'o oni resum'is la baz'o'n de astronomi'a'j esplor'o'j, far'it'a'j de la orient'a'j scienc'ist'o'j dum mult'a'j jar'cent'o'j. Ties ĉef'a valor'o konsist'as en tio, ke en la verk'o est'as determin'it'a'j la koordinat'o'j de 1018 stel'o'j. Ulugbek ankaŭ mal'kovr'is proksim'um'e 200 antaŭ'e ne'kon'at'a'j'n stel'o'j'n. Dum kelk'a'j jar'cent'o'j la tabel'o'j est'is ne'super'ebl'a'j laŭ preciz'ec'o.
#001046
Laŭ'long'e de la strat'o'j de la ĉef'urb'o Antananariv'o star'as bret'ar'o'j sur kiu'j est'as prezent'at'a'j kaj vend'at'a'j kompakt'a'j disk'o'j kun bunt'a'j album'sak'et'o'j. Amplif'il'o kaj televidileto montr'as prov'aĵ'o'n por log'i klient'o'j'n.
#001047
Tem'as pri vend'ist'o'j de kontraŭ'leĝ'a'j kased'o'j kaj disk'o'j kun kant'o'j, film'o'j aŭ skeĉ'o'j malagas'a'j kaj fremd'a'j. La lok'a'j original'o'j sam'temp'e vend'iĝ'as, kvin'obl'e pli kost'a'j ol la kontraŭ'leĝ'a'j produkt'aĵ'o'j, en butik'o'j. El Azi'o ven'as amas'e kopi'o'j de fremd'a'j produkt'aĵ'o'j. Apud'strat'a vend'ad'o furor'as pro tio, ke la plej mult'a'j pov'as aĉet'i nur tio'n, kio mal'mult'e kost'as. Pro la alt'a profit'o rapid'e pli'riĉ'iĝ'as la „pirat'o'j”, kiel oni nom'as tiu'j'n kopi'em'ul'o'j'n. La aper'o de la kompakt'a disk'o pli'facil'ig'is ili'a'n task'o'n. Sufiĉ'as ja dispon'i pri komput'il'o kun gravur'il'o kaj pres'il'o por el'don'i tiom, kiom oni bezon'as.
#001048
Ver'a ŝtel'ist'a ret'o dis'send'as la kopi'it'a'j'n disk'o'j'n tra la land'o. Plej strang'as tio, ke film'o apenaŭ projekci'at'a en kin'ej'o jam aĉet'ebl'as ĉe ne'rajt'a vend'ist'o eĉ en for'a kamp'ar'o de la provinc'o! Simpl'as la klar'ig'o: iu el la produkt'ant'o'j ŝat'as akir'i pli da profit'o kaj kaŝ'e ofert'as al kopi'em'ul'o'j la matric'o'n de la film'o. Tial kelk'a'j art'ist'o'j prefer'as rezign'i pri fam'iĝ'o kaj atend'as la oportun'a'n moment'o'n por mem'produkt'i anstataŭ est'i vor'at'a'j de profesi'a produkt'ant'o. Tamen fakt'o ne'refut'ebl'a est'as la (ebl'e sol'a) pozitiv'a flank'o de kopi'ad'o: la rapid'eg'a dis'kon'ig'o kaj dis'fam'ig'o de nov'a'j talent'ul'o'j tra la tut'a land'o. Ceter'e, la ĝis'nun'a kopi'rajt'o koncern'as nur la lok'a'j'n produkt'aĵ'o'j'n, ebl'ig'ant'e al la vend'ist'o'j kopi'i kaj vend'i art'ist'a'n artikl'o'n el ekster'land'o.
#001050
Ĉef'a font'o de program'o'j kaj fremd'a'j kant'o'j est'as la ret-el'ŝut'ad'o, dum film'o'j akir'ebl'as dank'e al per'satelit'a televid'kanal'o. En'prizon'ig'ad'o de la delikt'ul'o'j ne for'ig'os la ŝtel'kopi'ad'o'n, ĉar la kvalit'o est'as ne ĉiam la traf'a argument'o antaŭ mizer'eg'a konsum'ant'o. Ceter'e, apenaŭ percept'ebl'as la kvalit'a diferenc'o kompar'e al la original'o.
#001053
Mi'n tre konstern'is la bat'o'j sub la zon'o de Gerrit Berveling kontraŭ la kandidat'ig'o por la Nobel'premi'o pri pac'o de la konservativ'a (?) parlament'an'in'o Ayaan Hirsi Al'i (MONATO 2006/3, p. 11). Mank'as konvink'a'j argument'o'j, abund'as vort'o'j kaj esprim'o'j nutr'it'a'j de negativ'a'j emoci'o'j.
#001054
Ne grav'as sci'i, ĉu oni pov'as cirkumcid'i vir'in'o'n aŭ ne, grav'as la pac'em'a batal'o de viktim'o kontraŭ tiu grav'a mutil'o. Krom'e, en intervju'o ŝi akcent'is, ke tem'as pri origin'e afrik'a kaj do ne islam'a kutim'o. Tamen ŝi firm'e batal'as kontraŭ la sub'prem'ad'o de la vir'in'o en divers'a'j islam'a'j kultur'o'j. Ŝi kaj Theo van Gogh sur'baz'e de esprim'liber'o klar'ig'is si'a'n opini'o'n pri cert'a'j aspekt'o'j de islam'o. Se vi aŭ mi ne plu rajt'as esprim'liber'e klar'ig'i propr'a'n opini'o'n, ni tuj for'ĵet'u la akir'aĵ'o'j'n de la kler'ism'o kaj de la demokrati'o. Krom'e ĉiu, kiu opini'as, ke oni insult'is aŭ provok'is li'n, rajt'as plend'i en (inter'naci'a) tribunal'o.
#001055
La nederlandaj gazet'ar'o kaj televid'o mal'kovr'as klar'e, kio'n ver'e mal'ŝat'as mult'a'j nederland'an'o'j pri Hirsi Al'i. Unu'e, ŝi kaj Theo mal'kaŝ'e dir'as, kio'n ili'a'j sam'land'an'o'j pens'as, sed pro histori'a'j kial'o'j (la tiel nom'at'a sen'lim'a nederlanda toler'em'o) ne kuraĝ'as laŭt'e esprim'i. La plej grav'a kial'o tamen est'as, ke Ayaan iĝ'is „religi'a mal'fidel'ul'in'o”. Mult'o'n an'o'j de religi'o pov'as pardon'i, sed ateism'o'n ... Imag'u, ateist'o, kiu'n oni kandidat'ig'as por la Nobel'premi'o pri pac'o. Sufiĉ'as rigard'i nom'o'j'n kiel Henry Kissinger, Yasser Arafat, Wangari Maathai aŭ Lech Wałęsa por konstat'i, ke Berveling ebl'e prav'as. Anstataŭ Hirsi Al'i oni kandidat'ig'u la „pi'a'n” Condoleezza Rice. Oni laŭd'as ŝi'a'j'n insult'o'j'n kaj provok'o'j'n kontraŭ la Inter'naci'a Rajtaro, aplaŭd'as por la bombard'ad'o'j kontraŭ sen'kulp'a'j civit'an'o'j de islam'a'j land'o'j kaj pardon'as la turment'o'j'n kontraŭ „teror'ist'o'j” en koncentr'ej'o'j, kiel tiu'j en Guantanamo, Abu Ghraib, ktp, ktp.
#001056
Al'don'e kelk'a'j saĝ'a'j vort'o'j de Salm'a'n Rushdie: „En la nom'o de di'o, iom'et'e ni mal'ferm'u la kosm'o'n!”
#001057
La karikatur'o'j: kalumni'o, koler'o kaj iom da kompren'o
#001058
Vi vol'as el'don'i la karikatur'o'j'n en ni'a gazet'o, ĉu ne? Ver'e! Ĉu vi ne pens'as, ke ni embaras'iĝ'os? Ne! Ni est'as dan'a gazet'o. Kiu leg'as la dan'a'n? Neni'u ekster Dani'o iam eĉ aŭd'os pri tio. (El la gazet'o Jerusalem Post)
#001059
Oni ne sci'as, ĉu okaz'is simil'a inter'parol'o antaŭ la 30a de septembr'o 2005, kiam la ĉef'redaktor'o de la dan'a gazet'o Jyllands-Post'e'n permes'is el'don'i 12 karikatur'o'j'n pri la profet'o Muhamado, desegn'aĵ'o'j, kiu'j simpl'e pro tio, ke ili bild'ig'is la profet'o'n, ofend'is islam'an'o'j'n tra la tut'a mond'o.
#001060
Tamen, kiu nun dub'as pri la mal'ver'o de la supoz'o, ke neni'u ekster Dani'o iam eĉ aŭd'os pri tio? Tiu ĉi trankvil'a, ne tre kon'at'a land'et'o, kun loĝ'ant'ar'o de 5,3 milion'o'j, antaŭ'e fam'iĝ'is plej'part'e pro la verk'ist'o H. C. Andersen, la mar'vir'in'et'o, la Tivoli-ĝarden'o'j, elit'a'j mebl'o'j kaj bon'gust'a'j pork'aĵ'o'j, lakt'aĵ'o'j kaj buter'pan'o'j. Sed nun, pro la karikatur'o'j, ĉiu aŭd'is pri Dani'o.
#001061
La publik'ig'o de la karikatur'o'j ek'ig'is event'o'j'n, kiu'j kulmin'is en manifestaci'o'j en mult'a'j land'o'j de la mond'o kaj ekzamen'ig'is hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj liber'a'n esprim'ad'o'n. Ekzempl'e jam la 19an de oktobr'o 2005 ambasador'o'j de islam'a'j land'o'j skrib'e plend'is al la dan'a ĉef'ministr'o Anders Fogh Rasmussen pro la karikatur'o'j. Tiu skrib'e respond'is: „La liber'a esprim'o mem est'as la fundament'o de la dan'a demokrati'o. Tiu liber'a esprim'o est'as tre ampleks'a, kaj la dan'a reg'ist'ar'o ne pov'as influ'i la gazet'ar'o'n.”
#001062
La 23an de oktobr'o tri ne-reg'ist'ar'a'j parti'o'j propon'is al la ĉef'ministr'o, ke li renkont'u la ambasador'o'j'n por diskut'i la kriz'o'n. Rasmussen rifuz'is, klar'ig'ant'e, ke la afer'o tem'as pri fundament'a'j princip'o'j kaj do ne taŭg'as kun'ven'i. La 15an de novembr'o la mond'a asoci'o de gazet'o'j WAN (World Association of Newspapers) kritik'is la islam'a'n konferenc'o'n pro ties fort'a kritik'o kontraŭ Jyllands-Post'e'n.
#001063
Inter novembr'o kaj januar'o la situaci'o akr'iĝ'is. Islam'an'o'j postul'is, ke la redaktor'o pardon'pet'u: tiu, bedaŭr'ant'e la dolor'o'n, kiu'n islam'an'o'j sent'is, tamen insist'is, ke li rajt'is publik'ig'i la karikatur'o'j'n. Kelk'a'j dan'a'j imam'o'j prezent'is la afer'o'n al koleg'o'j kaj aŭtoritat'o'j en si'a'j de'ven'land'o'j, uz'ant'e ankaŭ ali'a'j'n karikatur'o'j'n ol tiu'j'n de Jyllands-Post'e'n, kaj tiel inter'naci'iĝ'is la afer'o.
#001064
En Dani'o streĉ'iĝ'is la politik'a etos'o, malgraŭ pac'ig'et'a'j propon'o'j flank'e de la gazet'o, la ĉef'ministr'o kaj reprezent'ant'o'j de la islam'an'o'j. La prezid'ant'in'o de la Dan'a Popol'a Parti'o, Pi'a Kjærsgård, tamen akuz'is la Islam'a'n Asoci'o'n pri ŝtat'perfid'o kaj la asoci'o proces'is kontraŭ ŝi pri kalumni'o.
#001065
Fin'e sen'pacienc'iĝ'is la islam'an'a komun'um'o kaj tut'mond'e koler'is kaj tumult'is. Sekv'is per'fort'o'j kaj tre publik'a'j manifestaci'o'j. Malgraŭ tio, ke la situaci'o en Dani'o trankvil'iĝ'is, la etn'a'j dan'o'j kaj la 200 000 islam'an'o'j en la land'o tim'as la sekv'o'j'n.
#001066
Dani'o part'o'pren'is la tiel nom'at'a'n kontraŭ'teror'ism'a'n milit'o'n post la 11a de septembr'o 2001, sed dan'o'j kred'is ĝi'n tre for'a, mal'proksim'a afer'o: teror'ism'a'n atak'o'n en Dani'o ili taks'is apenaŭ ver'ŝajn'a. Tamen, vid'int'e en la televid'o inter'ali'e la brul'ig'o'n de dan'a'j flag'o'j – flag'o, kiu por islam'an'o'j far'iĝ'is simbol'o de mal'just'a milit'o kontraŭ la islam'a komun'um'o – nun dan'o'j kompren'as, ke ankaŭ ili loĝ'as en la mond'a vilaĝ'eg'o.
#001067
Ĝis nun okaz'is neni'a mal'bon'o en Dani'o kaj, fakt'e, rezult'iĝ'is io pozitiv'a. Unu'e, oni mult'e parol'as pri la princip'o kaj la signif'o de liber'a esprim'o. Unu el la plej uz'at'a'j vort'o'j en la dan'a lingv'o far'iĝ'is „dialog'o”, kaj la amas'komunik'il'o'j dediĉ'is mult'e da temp'o kaj spac'o al la tem'ar'o. Du'e, kresk'as interes'o pri la kultur'o kaj la religi'o de la tiel nom'at'a'j nov'a'j dan'o'j. En libr'ej'o'j ne rest'as ekzempler'o'j de la Koran'o kaj grup'o de jun'a'j islam'an'o'j propon'as vizit'i dan'a'j'n klub'o'j'n kaj famili'o'j'n por klar'ig'i pri si'a'j religi'o kaj kultur'o.
#001068
Ali'flank'e okaz'as ankaŭ io mal'pli pozitiv'a. Laŭ opini'o-sond'o'j perd'as sub'ten'o'n la social'demokrat'o'j, dum gajn'as la ksenofobi'a Dan'a Popol'a Parti'o. Tim'i kaj est'ont'ec'o'n kaj fremd'ul'o'j'n est'as kun'miks'aĵ'o danĝer'a.
#001069
En MONATO 3/2006, p. 20-21, Donald Broadribb pren'is libr'o'n kiel pretekst'o'n por filozofi'um'i pri la rilat'o'j inter kultur'o kaj lingv'o, pri fonologi'a'j problem'o'j kaj la diferenc'o'j inter traduk'ad'o kaj interpret'ad'o. La redakci'o don'is fot'o'n pri libr'o-kovr'il'o kaj ĉe la fin'o de la tekst'o feliĉ'e eĉ la bibliografi'a'j'n inform'o'j'n. Pri la en'hav'o de la libr'o oni ek'sci'is neni'o'n, nek la trakt'it'a'j'n tem'o'j'n, nek la nom'o'j'n de la aŭtor'o'j.
#001070
Tio est'as mis'trakt'o de la organiz'int'o'j kaj kontribu'int'o'j de tre alt'kvalit'a simpozi'o, kiu real'iĝ'is en Gotenburgo. Ja est'as kon'at'e, ke nur mal'mult'a'j esperant'ist'o'j interes'iĝ'as pri fak'a'j tem'o'j, kaj fak'libr'o'j pro tio tre mal'bon'e vend'iĝ'as. Des pli la recenz'o'j est'u alt'kvalit'a'j kaj inform'o'don'a'j. Se oni sekv'as la difin'o'n de „recenz/i” en NPIV, recenz/o ja dev'us en'hav'i „mal'long'a'n kritik'a'n raport'o'n pri iu verk'o”. Do, unu'e oni dev'as honest'e inform'i pri la en'hav'o de la verk'o kaj nur post'e kritik'u, (mal)laŭd'u, filozofi'um'u ktp. Ĉar la recenz'int'o ne plen'um'is si'a'n task'o'n (mir'ig'e, ĉar pri li'a kapabl'o mi ne dub'as), mi menci'as la ĉapitr'o'j'n de la (ne)recenz'it'a volum'o:
#001071
Ek'de 1991 en Aŭstrio kaj ĉirkaŭ'a'j land'o'j la min'ist'a tine'o (Cameraria ohridella) ĉiu'n somer'o'n brun'ig'as la foli'o'j'n de hipokaŝtan'o'j. La parazit'o, hav'ant'e en la jar'o tri ĝis kvar generaci'o'j'n, rapid'e pli'mult'iĝ'as, tamen pro ĝi mort'is ĝis nun neni'u arb'o.
#001073
Nun ali'a papili'o mort'ig'e minac'as la ale'o-arb'o'j'n en Vieno. La blu'kribr'il'a raŭp'o (Zeuzera pyrina) atak'is cent'o'j'n da arb'o'j, precip'e fraksen'o'j'n. La damaĝ'ul'o dis'vast'iĝ'is ĉef'e en la jar'o 2003, kiam la somer'o est'is tre varm'a. Mult'e da arb'o'j est'as nun tiom mal'fort'a'j kaj fal'em'a'j, ke oni dev'as for'seg'i ili'n. Por neni'ig'i la raŭp'o'j'n oni brul'ig'as la lign'o'n kaj re'plant'os ali'a'j'n, pli rezist'em'a'j'n ale'o-arb'o'j'n.
#001074
La daŭr'a kresk'ad'o de naft'o'prez'o'j konsci'ig'as hom'o'j'n, apart'e okcident'an'o'j'n, ke tiu ĉi krud'material'o est'as alt'valor'a kaj sam'temp'e rar'a krud'material'o. Ĉu jen la fin'o de la ekonomi'o baz'it'a sur naft'o?
#001076
La nun'a'n pli'alt'iĝ'ad'o'n de naft'o'prez'o'j part'e klar'ig'as nun'a'j politik'a'j kaj natur'a'j mal'facil'aĵ'o'j, nom'e la milit'o en Irako, politik'a mal'kviet'o en Venezuelo, kaj last'e la uragan'o, kiu ruin'ig'is la sud'a'j'n ŝtat'o'j'n de Uson'o. Sed ankaŭ struktur'a'j cirkonstanc'o'j, pli kaj pli fort'iĝ'ont'a'j, klar'ig'as la situaci'o'n, nom'e la ekonomi'a dis'volv'iĝ'o de Ĉini'o, Barato kaj Brazilo, kaj la daŭr'a alt'a nivel'o de konsum'ad'o en evolu'int'a'j land'o'j. Krom'e, oni ne plu mal'kovr'is grav'a'j'n naft'o'rezerv'o'j'n de tri'dek'o da jar'o'j kaj la nun'a'j el'trov'o'j ne kompens'as la kresk'o'n de la tut'mond'a postul'ad'o.
#001077
Kvankam tio est'as varm'e disput'at'a afer'o, pli kaj pli da fak'ul'o'j, reg'ist'ar'o'j kaj eĉ petrol'firma'o'j publik'e agnosk'as, ke nun ven'as temp'o de daŭr'e mult'e'kost'a naft'o. Jam juni'e 2004, raport'o de la franc'a reg'ist'ar'o unu'a'foj'e asert'is la ne'evit'ebl'o'n de evolu'o tia. Post Shell [ŝel] en 2004, la firma'o Texaco [tek'sak'o] atent'ig'is en septembr'o 2005 pri daŭr'e alt'a'j naft'o'prez'o'j, ĉar la postul'ad'o jam kresk'as pli rapid'e ol la propon'ad'o. Cert'e ne est'as hazard'o, ke la uson'a reg'ist'ar'o nun reg'as tri kvar'on'o'j'n de la mond'a'j naft'o'rezerv'o'j, ĉu per alianc'o, ĉu per'fort'e, tra la milit'o en Irako, ĉe'est'o de soldat'o'j en mez'a Azi'o, konstru'ad'o de naft'o'dukt'o de Azerbajĝano al Turki'o, politik'a'j prem'o'j al Venezuelo kaj Irano ktp. Ĉu ali'a'j energi'font'o'j kapabl'os proviz'i ni'n per abund'a kaj mal'mult'e'kost'a energi'o?
#001078
Esper'o nun kuŝ'as en alternativ'a'j energi'font'o'j, ĉef'e re'nov'ig'ebl'a'j. Cert'e, oni pov'us ekspluat'ad'i bitum'a'j'n sabl'o'j'n (ĉef'e en Kanado), sed la el'tir'ad'o de tia naft'o est'as tre energi'kost'a, ĉar ĝi konsum'as grand'eg'a'j'n kvant'o'j'n da gas'o. Esper'o'plen'a solv'o est'as la tiel nom'at'a vegetal'a brul'aĵ'o el kultiv'a'j plant'o'j, apart'e ole'o'nap'o (sed ĉi'a'j plant'o'j taŭg'as, eĉ plant'a rub'aĵ'o kaj uz'it'a frit-ole'o). Franci'o, iam'a el'star'a produkt'ant'o de vegetal'a'j brul'aĵ'o'j, intenc'as re'lanĉ'i larĝ'skal'a'n produkt'ad'o'n. Sed est'is jam kalkul'it'e, ke la anstataŭ'ig'o de klasik'a benzin'o per vegetal'a benzin'o en Franci'o uz'us almenaŭ du tri'on'o'j'n de la land'a agrikultur'a teren'o! Laŭ Eŭrop'a Komision'o ĉirkaŭ 10-15 % de la agrikultur'a'j teren'o'j en Eŭrop'o pov'us est'i dediĉ'it'a'j al ole'o'nap'o, proviz'ant'e ĉirkaŭ 20 % de la brul'aĵ'o konsum'at'a de la trafik'o eŭrop'a. Lim'ig'o al la ole'o'nap'a kultiv'ad'o est'as la neces'o nutr'i hom'o'j'n, inkluziv'e vetur'ant'o'j'n.
#001079
Ĉu nukle'a energi'o est'us solv'o? De'nov'e, la nombr'o de nukle'a'j central'o'j neces'a'j est'us tiel alt'a, ke la kon'at'a'j rezerv'o'j de urani'o est'us konsum'it'a'j post 20-30 jar'o'j, eĉ se oni ne atent'as la mank'o'n de akv'o por mal'varm'ig'i la reaktor'o'j'n kaj la trakt'ad'o'n de tiom alt'a kvant'o de radioaktiv'a rub'aĵ'o. Sam'e, vent'a kaj sun'a energi'o'j hav'as si'a'n lim'ig'o'n kaj ne anstataŭ'os naft'o'n.
#001080
Mirakl'a energi-font'o ŝajn'e est'as hidrogen'o. Hidrogen'o est'as brul'aĵ'o tiel taŭg'a kaj efik'a kiel naft'o, kaj la tiel nom'at'a „hidrogen'a ekonomi'o” est'as ja aktual'e plej laŭ'mod'a. La uson'a prezid'ant'o Bush [buŝ] jam esprim'is si'a'n interes'o'n pri tia ekonomi'o. Sed hidrogen'o ne est'as energi'font'o, nur energi'stok'il'o: sen'miks'a'n hidrogen'o'n oni tir'as el akv'o per energi'kost'a procez'o. Krom'e, tiu'cel'e oni bezon'as pur'eg'a'n akv'o'n, kies produkt'ad'o ankaŭ postul'as grand'a'n kvant'o'n da energi'o. La neces'a energi'font'o est'us aŭ elektr'o (nukle'a, akv'a, sun'a, vent'a), aŭ naft'o. Se ĉiu'j uson'a'j vetur'il'o'j funkci'us per hidrogen'o, la uson'a konsum'ad'o de akv'o pli'alt'iĝ'us je 10 % en land'o kie tia konsum'ad'o jam est'as alt'eg'a. Hidrogen'o ver'ŝajn'e long'e rest'os mult'e'kost'a brul'aĵ'o, ne oft'e uz'at'a pro lim'ig'o de baz'a'j energi'font'o'j.
#001081
Fin'fin'e rest'as pli'efik'ig'o de la energi'uz'ad'o. Tio est'as ja grav'a „font'o de energi'o”, ĝust'e dir'it'e de „ne'energi'o”. La nun'a'j teknik'o'j jam help'as ating'i grav'a'j'n rezult'o'j'n kaj ebl'us kvar'on'ig'i la mond'a'n konsum'ad'o'n de energi'o. Tiel nom'at'a'j hibrid'a'j vetur'il'o'j, hav'ant'a'j benzin'a'n kaj elektr'a'n motor'o'j'n, jam ŝpar'as tri'on'o'n de la neces'a benzin'o. Pliperfektigitaj solv'o'j ebl'ig'as fabrik'i aŭt'o'j'n, kiu'j konsum'ad'as nur 1 ĝis 2 litr'o'j'n da benzin'o en 100 km, sed ili'a kost'o est'as alt'eg'a.
#001082
Neni'u energi'o pov'os sol'a anstataŭ'i naft'o'n. Ver'ŝajn'e la solv'o est'os miks'o de tiu'j ĉi energi'font'o'j kaj energi'ŝpar'o'j. Al la hom'ar'o ne tuj mank'os energi'o, sed cert'as, ke la epok'o de mal'mult'e'kost'a energi'o baldaŭ fin'iĝ'os. Transport'ad'o de var'o'j tra la mond'o kaj sen'ĉes'a vetur'ad'o iom post iom mal'kresk'ad'os. Tio evident'ig'as, ke la mal'ŝpar'em'a viv'stil'o kiel la nun'a okcident'a profund'e ŝanĝ'iĝ'os kaj ŝanĝ'end'os dum la ven'ont'a'j jar'dek'o'j. Tio pov'us signal'i la komenc'o'n de mond'a ekonomi'a katastrof'o, sed ankaŭ pov'as est'i okaz'o raci'ig'i kaj re'hom'ig'i ni'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n.
#001083
Mez'e de mart'o la gazet'ar'o anonc'is la mal'aper'o'n de Ram Bahadur Bamjan, ali'nom'at'a „la mal'grand'a Budh'o”. Iom post'e BBC anonc'is, ke Bed Bahadur Lam'a, prezid'ant'o de la budh'an'a asoci'o Om Namo Buddh'a Tapaswi Sewa Samiti parol'is kun li, kaj ke li dir'is, ke li'a'j ge'patr'o'j ne tim'u, kaj ke li re'ven'os post 6 jar'o'j. La jen'a'n artikol'o'n skrib'is nepala kun'labor'ant'o de MONATO kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ la mal'aper'o de la knab'o.
#001084
En la vilaĝ'o Ratanapuri de la Bar'a-distrikt'o, kiu situ'as preskaŭ 100 km sud'e de Katmando, daŭr'as la medit'ad'o de 16-jar'a knab'o. Li'a nom'o est'as Ram Bahadur Bamjan'. Li silent'e sid'as sub arb'o kun si'a'j krur'o'j kruc'it'a'j de la 17a de maj'o 2005. Li nek parol'as, nek star'as, nek manĝ'as, nek trink'as eĉ akv'o'n. Li nur sid'as kun ferm'it'a'j okul'o'j kaj ferm'it'a buŝ'o. Li medit'as. Li est'as vest'it'a nur en blank'a ŝal'o. Li'a'j long'eg'a'j har'o'j kovr'as li'a'j'n okul'o'j'n. Mult'a'j hom'o'j vizit'as la lok'o'n kaj, vid'ant'e li'n, don'is al li la nom'o'n „la mal'grand'a Budh'o”.
#001085
Antaŭ pli-mal'pli 2600 jar'o'j ankaŭ la Grand'a Budh'o, for'las'int'e si'a'n palac'o'n kaj famili'an'o'j'n medit'ad'is sam'e. Budh'o ating'is la nirvan'a'n stat'o'n medit'int'e dum long'a temp'o.
#001086
Ram Bahadur Bamjan' vizit'is Lumbin'i, kiu est'as 250 km okcident'e de Bar'a, kaj li komenc'is medit'ad'i re'ven'int'e de Lumbin'i. Li jam medit'as nun naŭ monat'o'j'n kaj vol'as daŭr'ig'i dum 6 jar'o'j. Li'a patr'in'o ankaŭ nom'iĝ'as Mayadevi, sam'e kiel la patr'in'o de Budh'o nom'iĝ'is Mayadevi. Li'a patr'in'o sven'is, sed la knab'o vol'as medit'i ses jar'o'j'n kaj ating'i la grand'a'n nirvan'o'n, sam'e kiel Gotam'o Budh'o ating'is nirvan'o'n antaŭ 2600 jar'o'j.
#001087
Li est'as la kvin'a fil'o de Mayadevi, kiu hav'as sep fil'o'j'n. Ĉiu'tag'e mult'a'j hom'o'j vizit'as la lok'o'n. Oni nur pov'as vid'i li'n de 50 metr'o'j, ĉar mult'a'j vizit'as li'n, kaj li'a'j famili'an'o'j aranĝ'as ĉio'n tiel, ke la hom'o'j ne ĝen'os li'n. Oni dir'as, li nur parol'is aŭ kri'is unu foj'o'n, kiam serpent'o mord'is li'n.
#001088
Kurac'ist'o'j kaj scienc'ist'o'j vol'as diagnoz'i li'n sen ĝen'i al li'a medit'ad'o. Sed kiel? Tio est'as ver'a defi'o. Kiam ribel'o'j de'nov'e ĝen'os, kiel oft'e okaz'as en Nepalo, ebl'e la knab'o trov'os nov'a'n metod'o'n por pac'o kaj amik'ec'o. Ebl'e iam li est'os pli grand'a Budh'o!
#001089
La sloven'a ŝtat'prezid'ant'o Janez Drnovšek, politik'e aktiv'a dum 20 jar'o'j, ek'ir'is laŭ nov'a voj'o. Operaci'it'a pro kancer'o kaj ne tut'e kurac'it'a, li decid'is turn'i si'n al alternativ'a viv'manier'o.
#001090
Nun Drnovšek, kiu prezid'is Jugoslavion en 1989 kaj 1990 kaj inter 1992 kaj 2002 la sloven'a'n reg'ist'ar'o'n kaj en tiu ĉi jar'o far'iĝ'is ŝtat'prezid'ant'o, viv'as en kamp'ar'a dom'o kaj nutr'as si'n laŭ san'ig'a'j metod'o'j. Tiel li intenc'as kontraŭ'batal'i la mal'san'o'n per la propr'a psik'o.
#001091
Tamen sam'temp'e li uz'as si'a'n pozici'o'n por divers'a'j human'ism'a'j entrepren'o'j. Li iniciat'is inter'trakt'o'j'n inter la serb'a reg'ist'ar'o kaj kosov'an'o'j; li engaĝ'iĝ'is por help'i la en'danĝer'ig'it'a'n popol'o'n de Darfur en Sudano star'ig'i tend'ar'o'n por rifuĝ'int'o'j; kaj li klopod'is ven'ig'i al inter'trakt'o'j en Sloveni'o la sudan'an reg'ist'ar'o'n kaj reprezent'ant'o'j'n de la ribel'ant'o'j.
#001092
En Sloveni'o li fond'is mov'ad'o'n por just'ec'o kaj evolu'o kiel ne'reg'ist'ar'a'n organiz'aĵ'o'n. Li vizit'is Israelon, kie li renkont'iĝ'is kaj kun jud'a'j kaj kun palestinaj gvid'ant'o'j kaj klopod'is persvad'i ili'n plu inter'trakt'i por trov'i pac'a'n inter'konsent'o'n.
#001093
Konstern'is mi'n en MONATO 2006/3, p. 11, la artikol'o „Mal'pac'ig'a pac'premi'o”. La „krim'o” de Ajaan Hirsi Al'i, kiu'n oni kandidat'ig'is por la Nobel'premi'o pri pac'o, est'as laŭ Gerrit Berveling ŝi'a batal'ad'o kontraŭ islam'o, precip'e pro vagin'a mutil'o de jun'a'j knab'in'o'j. Eĉ se islam'o ne kulp'as pri la ekzist'o de tiu hont'ind'a kutim'o (per egiptaj mumi'o'j est'as rivel'it'e, ke oni praktik'is tiu'n operaci'o'n long'a'temp'e antaŭ la nask'iĝ'o de Mahometo), kial ĝi ne lukt'is kaj ne lukt'as por for'ig'i tiu'n mal'human'a'n kutim'o'n? Ĉu Berveling sci'as neni'o'n pri la real'aĵ'o'j de la mond'o? Mi konsil'as al li la leg'ad'o'n de la verk'o de Suad Viv'brul'ig'it'a (honor'krim'o), el'don'it'a de Sat.
#001096
Alban'o'j konserv'as mult'a'j'n pagan'a'j'n rit'o'j'n. Ekzempl'e, sur ĉiu nov'e konstru'it'a dom'o ili pend'ig'as marionet'o'n, ajl'o-bul'bar'o'n aŭ huf-fer'aĵ'o'n. Ili celebr'as ankaŭ kelk'a'j'n antaŭ'krist'an'a'j'n fest'o'tag'o'j'n: unu el ili est'as la Tag'o de la Somer'o la 14an de mart'o. La dat'o signif'as por alban'o'j nov'a'n sezon'o'n de agrikultur'a produkt'ad'o kaj tiel rilat'as al la ĝoj'o de la viv'o.
#001097
Antaŭ'e tiu'n tag'o'n fest'is ĉef'e la civit'an'o'j de Elbasan, en centr'a Albanio, sed en 2006 la tag'o'n fest'is la tut'a land'o, kaj special'e la ĉef'urb'o Tiran'o. Oni piknik'is, kolekt'is flor'o'j'n kaj far'is el ili kron'o'j'n. Krom'e oni prepar'is dolĉ'aĵ'o'j'n, inkluziv'e de ballokume [balokume], special'aĵ'o de Elbasan. Ĉi-jar'e en Tiran'o est'is aranĝ'it'a'j divers'a'j aktiv'aĵ'o'j, ne nur kuir'art'a'j, sed ankaŭ sport'a'j, danc'a'j, etnografi'a'j kaj muzik'a'j.
#001098
Ne pov'as mi ne re'ag'i al part'o de la artikol'o de Gerrit Berveling. Li skrib'is: „grav'a mutil'o de la vagin'o, part'a for'tranĉ'o de la vagin'a'j lip'o'j”. Mi ĝust'ig'as: Tem'as pri kutim'o de iu'j popol'o'j pri rit'a for'tranĉ'o de la klitor'o kaj kelk'foj'e ankaŭ de la et'a'j lip'o'j, por for'pren'i de la est'ont'a vir'in'o la seks'a'n ĝu'ad'o'n kaj konserv'i ŝi'n fidel'a al la edz'o. Por mi, vir'in'o, tio est'as grav'a sufer'ig'a mutil'ad'o. Mi nur pov'as gratul'i al sinjor'in'o Hirsi Al'i, kiu atak'as tiu'n mis'ag'ad'o'n.
#001099
La recenz'o pri Aventur'o'j de la brav'a soldat'o Ŝvejk dum la mond'milit'o (MONATO 2006/2, p. 24) est'as tre saĝ'a. Mi mi'a'vic'e rekomend'os tiu'n legend'a'n libr'o'n al ĉiu'j mi'a'j kon'at'o'j en la mond'o, kaj mi gratul'as al la recenz'ant'o kaj traduk'int'o.
#001100
En 1978 la uson'a parlament'o, la t.n. „Kongres'o”, aprob'is la leĝ'o'n Spion'ad'o per Ekster'land'a Gvat'ad'o. Ĝi permes'as al la reg'ist'ar'o inter'ven'i en fremd'land'a komunik'ad'o sen ajn'a tribunal'a mandat'o.
#001101
Komenc'e la leĝ'o cel'is nur tele'komunik'ad'a'j'n kompani'o'j'n kaj ne mult'e tuŝ'is la inter'naci'a'n komerc'o'n aŭ individu'o'j'n. Inter'temp'e ŝanĝ'iĝ'is la situaci'o, ĉef'e pro Inter'ret'o, sed ankaŭ pro tim'o pri teror'ism'o. La leĝ'o pli vast'e aplik'iĝ'as, tiel ke kritik'ist'o'j de la uson'a prezid'ant'o Georg'e Bush akuz'as li'n respond'ec'i pri kontraŭ'leĝ'a tiran'a ŝtat'o.
#001102
Mult'a'j firma'o'j riĉ'iĝ'is pro la spion'ad'a leĝ'o, proviz'ant'e reg'ist'ar'a'j'n departement'o'j'n kaj la milit'ist'ar'o'n per ekip'aĵ'o'j, per kiu'j ebl'as gvat'i privat'a'j'n civit'an'o'j'n en Uson'o. La reg'ist'ar'o pov'as nun liber'e al'ir'i al privat'a'j komput'il'o'j kaj inform'iĝ'i pri privat'a'j afer'o'j.
#001103
Tio signif'as, ke ordinar'a'j civit'an'o'j perd'as si'a'j'n rajt'o'j'n pri liber'a inter'ŝanĝ'o de politik'a'j kaj kultur'a'j ide'o'j. Sed Bush, kiu iam dev'os al'front'i leĝ'o'don'ant'o'j'n en la uson'a parlament'o kaj defend'i si'a'n star'punkt'o'n, re'ten'as si'a'j'n pov'o'j'n tiel mis'uz'i la sistem'o'n kaj ag'i kontraŭ la uson'a konstituci'o.
#001104
Mi leg'is kaj re'leg'is ...
#001105
Mi tra'leg'is kaj re'leg'is kun grand'a interes'iĝ'o la rakont'o'n de Li'n Shong For'pas'is mi'a kar'ul'in'o (MONATO 2006/3, p. 12-13). Li'a'j tra'viv'aĵ'o'j kaj sufer'o'j lig'e kun la mal'san'o de li'a edz'in'o kaj post'a for'pas'o, li'a'j rezon'ad'o'j pri la am'o de la ge'edz'o'j kaj la neces'o esprim'i ĝi'n tut'sam'as kiel la mi'a'j, kvankam ni ambaŭ aparten'as al mal'sam'a'j kultur'o'j kaj loĝ'as en land'o'j mal'proksim'a'j unu de la ali'a je dek'mil'o'j da kilo'metr'o'j. Mi skrib'as tio'n ĉi okaz'e de la sep'jar'iĝ'o de ŝi'a for'pas'o je la 22a de april'o. Last'a'temp'e special'ist'o'j pri la famili'a viv'o, psikolog'o'j kaj seks'olog'o'j en ni'a land'o konsil'as, ke ge'edz'o'j dev'as pli oft'e esprim'i si'a'j'n am- kaj dank-sent'o'j'n unu al la ali'a.
#001106
Mem'kritik'o, sam'e kiel si'n'mok'ad'o, oft'e rezult'as el klar'a mem'konsci'o. Stult'a'j est'as do soci'o'j aŭ hom'grup'o'j, kiu'j pren'as si'n mem tro serioz'e kaj, blind'ig'it'a'j de si'a'j ver'o'j, ne pov'as vid'i si'n en la spegul'o de la konsci'o. Ni, hero'a'j kaj sam'temp'e klaŭn'ec'a'j donkiĥot'o'j de Esperant'uj'o, est'us povr'a'j est'aĵ'o'j, se ni, de temp'o al temp'o, ne ig'us ni'n objekt'o de ni'a propr'a rid'o.
#001108
Ali'flank'e, obstin'a mal'kapabl'o rid'i pri si mem kre'as paradoks'o'n: ĝi vek'as rid'em'o'n. Nu, kial ni tiel oft'e pri'rid'as la Civit'o'n, eĉ se tiu rid'ad'o est'as kamufl'it'a per la elegant'o de ni'a'j retor'ik'aĵ'o'j?
#001109
Ĉi tie tem'as tamen pri ali'spec'a mok'ad'o, grav'a ating'o, pri kiu ni pov'as pli fier'e fanfaron'i ol pri la mult'nombr'a'j sabl'o'kastel'o'j, kiu'j'n ni, esperant'ist'o'j, ŝat'as konstru'i. Sam'ide'an'o'j, kolekt'o de „satir'o'j kaj humur'aĵ'o'j pri Esperant'o kaj esperant'ist'o'j”, kompil'it'a'j de Aleksander Korĵenkov, Sten Johansson kaj Valentin Melnikov, konduk'as ni'n al rid'ad'o, rid'et'o'j, foj'foj'e melankoli'a'j rid'o'j, ĉar fin'fin'e ĝi memor'ig'as ni'n pri ni'a hom'ec'o.
#001110
Rid'ant'e de tekst'o al tekst'o (dat'it'a'j de 1914 ĝis 2005), la leg'ant'o pas'os tra divers'kolor'a galeri'o de verk'ist'o'j, el kiu'j est'as okaz'a'j kaj „plen'temp'a'j” humur'ist'o'j: Vasilij Devjatnin, Juli'o Baghy, Trevor Steele, E. Wende, Raymond Schwartz, Liv'e'n Dek. Jen nur kelk'a'j el 21 aŭtor'o'j, kiu'j konsist'ig'as la kolekt'o'n. Ili plej'part'e karikatur'e bild'ig'as la fuŝ'aĵ'o'j'n de esperant'ist'o'j kaj/aŭ de ili'a verd'a mond'et'o.
#001111
Escept'o est'as Gonçalo Neves, kiu ir'as iom kontraŭ'direkt'e en Fak'ist'o'j: en scienc'a kongres'o, la part'o'pren'ant'a'j scienc'ist'o'j – pentr'it'a'j de la aŭtor'o kiel hom'o'j, kiu'j pli kaj pli mult'e special'ist'iĝ'as pri pli kaj pli mal'mult'o – est'as bis'e kaj fajf'e aklam'it'a'j, kvazaŭ film-stel'ul'o'j. Tiu situaci'o plu'as ĝis al'paŝ'as la podi'o'n, la last'a ĉe la last'a'j, iu „et'kresk'a barb'ul'o okul'vitr'a” por prezent'i al la publik'o dek'ses-regul'a'n help'lingv'o'n. La sekv'o est'as antaŭ'vid'ebl'a, eĉ se mank'as al la leg'ant'o iom da imag'pov'o: la publik'o li'n for'puŝ'as per „eksplod'a mal'aplaŭd'o”, ĉar al ĝi plaĉ'as nur „ampleks'e kompleks'a'j” el'trov'aĵ'o'j. Simpl'as la ide'o, sed la rakont'o est'as teks'it'a tiel (kun evident'a'j mark'o'j de la poet'a talent'o), ke la leg'ant'o ne sukces'os de'ten'i si'n de rid'ad'o.
#001112
Tut'sam'e, kiel ne pri'rid'i la fervor'a'n aŭskult'ant'o'n de kurt-ond'a'j – kaj tro kurt-daŭr'a'j kaj mal'oft'a'j – esperant'a'j radi'o'program'o'j? Pi'e li atend'as la hor'o'n de la el'send'o'j por fin'e nur kelk'a'j'n dis'a'j'n fraz'o'j'n aŭskult'i, pro oft'a'j fad'o'j kaj mal'help'o de famili'an'o'j, televid'ant'a'j en la sam'a ĉambr'o. Li'a plezur'o tre mal'long'e daŭr'as, ĉar el tri'minut'a radi'o'program'o li pov'as kapt'i nur kelk'a'j'n sekund'o'j'n da vort'o'j, ne pov'ant'e aŭskult'i la fin'a'n recept'o'n por la sukces'o de Esperant'o, don'it'a'n de intervju'at'o. Oni pov'as nur imag'i, ke la rol'ul'o, en tiu rakont'o de Roger Imbert, titol'it'a La nokt'o'j de Sam Ideano, sam'ide'an'e atend'os „ĉiu'n kvin'a'n semajn'o'n en la monat'o” por van'e prov'i aŭskult'i si'a'j'n ŝat'at'a'j'n el'send'o'j'n. Pro tia'j traf'a'j bild'ig'o'j, la leg'ant'o ebl'e ident'iĝ'os kun kelk'a'j rol'ul'o'j kaj tiel kun ili solidar'iĝ'os.
#001113
La demand'o pri la etern'a'j vers-far'ist'aĉ'o'j kaj pri mal'bon'a'j verk'ist'o'j kaj kanzon'ist'o'j de Esperant'uj'o est'as pri'trakt'it'a en rakont'o'j de plur'a'j aŭtor'o'j, en'tut'e 5 (Vasilij Devjatnin, Czesław Kozłowski, Sten Johansson, Trevor Steele kaj Christian Rivière). Ĉu „popol'o dir'as, Di'o dir'as”? En tiu okaz'o, bedaŭr'ind'e, jes.
#001114
Ne mank'as satir'o de Louis Beaucaire, kiu per si'a Kiel mi far'iĝ'is kun'fond'int'o de UEA (oni leg'u „Unu'iĝ'o de Esperant'ist'a'j Amordomoj”) al'don'as mal'prud'a'n spic'aĵ'o'n al la kolekt'o. Ĝi kontrast'as, ekzempl'e, kun la klasik'a Gast'am'o de Spomenka Štimec, ne nepr'e pro for'est'o en ĉi-last'a de pik'a'j event'o'j, sed pro diferenc'o de rakont'teknik'o. Pro fort'a motiv'iĝ'o en la event'o'ĉen'o'j (kaj ebl'e ankaŭ pro alud'o'j al ver'a'j okaz'int'aĵ'o'j en la Esperant'o-mov'ad'o), la rakont'o de Beaucaire impres'as pli flu'a ol tiu de Štimec. La leg'ant'o tamen ambaŭ'okaz'e rid'os.
#001115
Grand'a merit'o de tia'spec'a'j verk'o'j konsist'as en tio, ke ĝi propon'as neni'a'n solv'o'n al ni'a problem'ar'o. Ĝi plej'part'e leg'ebl'as kiel amuz'a'j kronik'o'j de ni'a'j frustr'iĝ'o'j, sed, leg'ant'e ĝi'n, ni almenaŭ ricev'as la impres'o'n, ke ni iom feri'as el ni'a'j „cel'ad'o'j”, kiel dir'us Zamenhof. Do, anstataŭ kolekt'i suspir'o'j'n (de tio ni jam hav'as larĝ'a'n stok'o'n), kiel prov'a rol'ul'o en la last'a rakont'o (Kolekt'ant'o), el la plum'o de Liv'e'n Dek, ni tut'simpl'e kolekt'as rid'o'j'n. Ebl'e – kiu sci'as? – inter'temp'e aper'os sen'mank'a recept'o por la „antaŭ'e'n'ig'o de ni'a afer'o”.
#001116
Kiu pren'is, Fincorp aŭ Monat'o?
#001118
Sur la kovr'il'o de la februar'a MONATO est'is bild'o de vir'o'j grimp'ant'a'j supr'e'n. Strang'e, tiu sam'a bild'o aper'is en reklam'o de la firma'o Fincorp en ĵurnal'o en Sidnej'o antaŭ ne'long'e. Ne est'is klar'ig'o pri la fot'o, nek en MONATO, nek en la reklam'paĝ'o.
#001119
Not'o de la redakci'o: Tio, kio'n vi vid'as en la kovr'il'o de la februar'a numer'o de MONATO, est'as katalun'a tradici'o nom'at'a „castellers” (hom-tur-ist'o'j). La 10-etaĝ'a hom'tur'o est'is sukces'e plen'um'it'a de la hom'turist'o'j de la urb'o Vilafranca del Penedès. Plur'a'j firma'o'j bild'ig'is si'a'j'n reklam'o'j'n per tiu'j hom'tur'o'j, ĉar ili est'as klar'a montr'il'o de grup'a labor'o.
#001120
Mi pens'as, ke la intenc'o kre'i mon'unu'o'n, kiu est'as ŝirm'it'a de inflaci'o (MONATO 2005/5, p. 23-25), montr'iĝ'is est'i nur rev'o. Ĝi ja est'is lig'it'a al gulden'o, kiu evident'e ne hav'is konstant'a'n valor'o'n. Fakt'e, probabl'e pro la perd'o de aĉet'pov'o de gulden'o, oni ŝanĝ'is la valor'o'n de la stel'o al du'on'o de gulden'o.
#001121
Kompar'e al ordinar'a skrib'ad'o de leter'o'j help'e de la klasik'a poŝt'o, send'i leter'o'j'n per ret'o est'as mult'e pli simpl'e. Por send'i ekzempl'e paper'a'n leter'o'n el Germanio al Brazilo neces'as mult'a'j paŝ'o'j (ankaŭ laŭ'vort'e!): Vi dev'as skrib'i per man'o aŭ maŝin'o, prepar'i kovert'o'n kun adres'o'j de send'ant'o kaj adres'at'o per klar'e leg'ebl'a'j liter'o'j, aĉet'i poŝt'mark'o'j'n, afrank'i la leter'o'n (ĝust'e laŭ la tarif'o), port'i ĝi'n al poŝt'kest'o kaj esper'i, ke post kelk'a temp'o ĝi al'ven'os ne'difekt'it'a. En la kaz'o de Brazilo el Germanio tio est'as minimum'e unu semajn'o, sed leter'o'j send'it'a'j el la el'don'ej'o en decembr'o ating'is ĉiu'j'n brazilajn adres'at'o'j'n nur en mart'o ...). Por la sam'a procedur'o en kaz'o de ret'leter'o nur la tajp'ad'o de la tekst'o est'as sam'e temp'o'bezon'a; por send'i ĝi'n sufiĉ'as kelk'a'j mus'klak'o'j – kaj jen, post kelk'a'j sekund'o'j aŭ maksimum'e minut'o'j la adres'at'o ricev'as ĝi'n kie ajn en la mond'o. La adres'at'o laŭ'plaĉ'e pov'as leg'i sur ekran'o aŭ el'pres'i, tiel ke el elektron'ik'a far'iĝ'as normal'a paper-leter'o. Kiom komfort'e kompar'e al ordinar'a leter-send'ad'o!
#001123
Pli kaj pli mult'a'j hom'o'j uz'as tiu'n ĉi simpl'a'n metod'o'n por send'i leter'o'j'n. Ankaŭ ni'a mult'jar'a leter-redaktor'o Aimo Rantanen spert'is tio'n post si'a ek'labor'o en 2001: pli kaj pli oft'e leter'o'j ne ven'is laŭ la ordinar'a voj'o sed al ni'a koncern'a ret-adres'o monat'o-leter'o'jfel.esperant'o.be. Nun pro san'kial'o'j li dev'is demisi'i; ni dank'as li'n pro la fidel'a plen'um'ad'o de tiu ĉi task'o, kiu ne ĉiam est'as facil'a kaj bezon'as sufiĉ'e da sent'em'o, ekzempl'e por la lim'o inter kritik'o kaj kalumni'o kaj ofend'o, al kiu'j inklin'as foj'foj'e skrib'ant'o'j de leter'o'j. Li'a'n task'o'n, ceter'e, trans'pren'is ni'a redakci'a sekretari'o Paul Peeraerts. Por vi kiel eventual'a skrib'ant'o de leter'o'j al ni'a revu'o la adres'o'j rest'as sam'a'j; vi trov'as ili'n en la apud'a kolofon'o sub la rubrik'o „Leter'o'j”. Ne hezit'u skrib'i al ni, ĉu „helik'poŝt'e”, ĉu ret'poŝt'e. Aŭtor'o'j kaj redaktor'o'j est'as erar'em'a'j hom'o'j, do korekt'u ili'a'j'n erar'o'j'n kaj kritik'u, se io ne plaĉ'as al vi. (Kompren'ebl'e vi rajt'as ankaŭ laŭd'i ...) Se vi ne hav'as ret'poŝt'o'n, cert'e por vi pen'o kaj kost'o est'as iom pli grand'a'j, sed tio ja ne de'ten'u vi'n. Por ni'a revu'o grav'as la dialog'o kun vi, ni'a'j leg'ant'o'j. Ni ĝoj'as pri ĉiu leter'o. Skrib'u do!
#001124
Albert Bauer fuĝ'as el la fundament'ism'a krist'an'a Germanio al Afgani'o. Tie li ricev'as ŝtat'a'n civit'an'ec'o'n kaj konvert'iĝ'as al islam'o. 16 jar'o'j'n post'e li re'ven'as al liber'ig'it'a Germanio, kie inter'temp'e oni for'pel'is la ekstrem-krist'an'a'n reĝim'o'n kaj komenc'is instal'i demokrati'o'n; alianc'a'j islam'a'j trup'o'j – inter ili 3000 afgan'a'j soldat'o'j – sekur'ig'as la demokrat'a'n evolu'o'n. Sed la famili'o de li'a edz'in'o akuz'as li'n pro perfid'o de krist'an'ism'o; super'a juĝ'ist'o tuj deklar'as publik'e, ke laŭ la krist'an'a leĝ'ar'o ebl'as kondamn'i li'n nur je mort'o. Tuj eksplod'as amas'a'j protest-manifestaci'o'j en la tut'a islam'a mond'o; ili postul'as, ke Germanio obe'u al la propr'a konstituci'o, kiu garanti'as religi'a'n liber'ec'o'n. Sed la pap'o en Romo deklar'as, ke tio ne valid'as por eklezi'a jur'o, kiu postul'as mort'ig'o'n de perfid'ul'o'j.
#001126
Kaj nun la real'o: La afgan'o Abdul Rahman antaŭ 16 jar'o'j ven'is al Eŭrop'o kaj konvert'iĝ'is al krist'an'ism'o. Dum 9 jar'o'j li viv'is en Germanio kaj akir'is ties ŝtat'an'ec'o'n. Inter'temp'e okcident'a'j trup'o'j for'pel'as la fundament'ism'a'n islam'a'n reĝim'o'n en Kabul'o kaj instal'as demokrati'o'n. Kun ali'a'j okcident'a'j trup'o'j ankaŭ 3000 german'a'j soldat'o'j prov'as garanti'i evolu'o'n al demokrati'o. Kiel german'a civit'an'o kaj krist'an'o Rahman re'ven'as en 2005 al si'a hejm'land'o. Pro kverel'o'j pri li'a'j 2 fil'in'o'j en mart'o 2006 la famili'o akuz'as li'n pro perfid'o de islam'o. La juĝ'ist'o tuj deklar'as, ke pro la ŝari'o (islam'a leĝ'ar'o) ne ebl'as io ali'a ol kondamn'i li'n je mort'o. La german'a kaj ali'a'j okcident'a'j reg'ist'ar'o'j protest'as kaj postul'as liber'ec'o'n por Rahman, atent'ig'ant'e, ke en Afgani'o la konstituci'o garanti'as religi'a'n liber'ec'o'n. Sed la teolog'o'j-juĝ'ist'o'j insist'as, ke oni dev'as aplik'i la ŝari'o'n. Ne okaz'as iu'j protest-manifestaci'o'j en krist'an'a'j land'o'j, tamen la pap'o pet'as la afgan'a'n prezid'ant'o'n por indulg'o. Manifestaci'o'j tamen okaz'as en Afgani'o; islam'an'o'j protest'as kontraŭ la eventual'a liber'ig'o de Rahman kaj kri'as „mort'o'n por krist'an'o'j!”. Teolog'o'j postul'as mort'ig'i li'n; pro mort'minac'o'j de kun'arest'it'o'j oni trans'ig'as li'n al ali'a karcer'o. Fin'e oni deklar'as, ke Rahman est'as psik'e mal'san'a kaj pro tio ne ebl'as proces'i kontraŭ li, kaj oni transport'as li'n ekster'land'e'n.
#001127
Ni sci'as, ke mult'a'j religi'o'j princip'e inklin'as al per'fort'o aŭ est'as eĉ milit'em'a'j (ĉar ja „nur ni posed'as la ver'o'n”). Jud'o'j help'e de romi'an'o'j mort'ig'is herez'ul'o'n Jesuo, romi'an'o'j persekut'is kaj murd'is krist'an'o'j'n, krist'an'o'j brul'mort'ig'is herez'ul'o'j'n, islam'an'o'j milit'is en sud-orient'a Eŭrop'o kontraŭ krist'an'o'j, krist'an'o'j dum kruc'milit'o'j amas'e murd'is islam'an'o'j'n, krist'an'a'j konfesi'o'j inter si milit'is – plej fi'fam'a est'as la tri'dek'jar'a milit'o. Tamen, el la grand'a'j mond'religi'o'j, jud'ism'o kaj krist'an'ism'o evolu'is (ne grav'as, pro kio) al pac'am'a'j organiz'aĵ'o'j, kvankam ankoraŭ fin'e de la pas'int'a jar'cent'o krist'an'o'j milit'is inter si, ekzempl'e en Nord-Irlando kaj eks'a Jugoslavio. Sed ĝeneral'e kaj laŭ propr'a'j doktrin'o'j krist'an'o'j hodiaŭ obe'as al Jesuo Krist'o, kiu predik'is pac'o'n kaj postul'is am'i eĉ si'a'j'n mal'amik'o'j'n.
#001128
Jud'o'j en Israelo vol'e-ne'vol'e milit'as kontraŭ palestin'an'o'j, kiu'j part'e vol'as eksterm'i la jud'a'n ŝtat'o'n; ambaŭ flank'o'j aplik'as teror-metod'o'j'n. Sed ankaŭ en jud'ism'o, kiel en krist'an'ism'o, hodiaŭ ĝeneral'e ne plu valid'as la rigor'a'j princip'o'j kontraŭ ali'religi'an'o'j. Kontrast'e al la ali'a'j, la islam'a soci'o ne nur ne evolu'is en direkt'o al pli da liberal'ec'o kaj human'ec'o, sed eĉ retro'paŝ'is, far'iĝ'is pli kaj pli agres'em'a kaj milit'em'a. Sekv'e de la irana revoluci'o en tiu land'o instal'iĝ'is fundament'ism'a reĝim'o, post'e sekv'is Afgani'o kun eĉ pli rigor'a fundament'ism'o. Ambaŭ reĝim'o'j sub'ten'is kaj financ'e help'is islam'ist'a'n teror'ism'o'n, ĝis la kulmin'a detru'o de komerc'a'j tur'o'j en Nov'jork'o kun mil'o'j da murd'it'o'j. Nun'temp'e precip'e en Irako islam'ist'o'j milit'as ne nur kontraŭ „la okcident'o” (t. e. krist'an'ism'o), sed ankaŭ la du grand'a'j konfesi'o'j unu kontraŭ ali'a. (Ceter'e, la ŝari'o kun mort'pun'o por perfid'ul'o'j de islam'o valid'as krom en Afgani'o ankaŭ en Irano, Saŭda Arabi'o, Sudano kaj Maŭretanio.)
#001129
Cert'e, est'as tro'ig'o parol'i pri „milit'o de la kultur'o'j”. Ali'flank'e est'as iom naiv'e, en tia'j situaci'o'j kaj sub tia'j kondiĉ'o'j kred'i je ver'a dialog'o inter la du kultur'o'j, islam'a kaj okcident'a. En mult'a'j islam'a'j land'o'j fundament'ism'a'j mov'ad'o'j kresk'is kaj kresk'as, kiel ekzempl'e montr'as la venk'o de teror'ism'a parti'o Hamas dum liber'a'j elekt'o'j en Palestino. Ĉu plaĉ'as al ni aŭ ne, ni dev'as konstat'i, ke per'fort'em'o kaj milit'em'o en islam'o hav'as fort'a'j'n radik'o'j'n en la religi'o mem. Ni ja pov'as esper'i sed cert'e ne atend'i, ke la moder'a'j kaj toler'em'a'j part'o'j en islam'o baldaŭ sukces'as super'i la per'fort'em'o'n.
#001130
En mart'o mort'is en Bariloche, Argentino, Werner Schad, unu el la plej oft'a'j kun'labor'ant'o'j de MONATO. Schad verk'is por tre mult'a'j rubrik'o'j (politik'o, medi'o, ŝerc'o kaj satir'o, hobi'o, spirit'a viv'o), sed est'is kon'at'a precip'e pro si'a'j mult'nombr'a'j vojaĝ'raport'o'j pri Sud-Amerik'o. Li tre ŝat'is la natur'o'n, kaj per vort'o'j kaj fot'o'j sukces'is plu'don'i tiu'n am'o'n al si'a'j leg'ant'o'j. La last'a artikol'o de Werner Schad en MONATO, Tondr'ul'o – mont'eg'o de la And'o'j, aper'is en la februar'a numer'o de 2003.
#001131
Ili'a'j spirit'o'j esting'iĝ'as kiam ili rest'as en forges'o.
#001132
Ĉi-jar'e, la 27an de januar'o, en la 61a dat're'ven'o de la liber'ig'o de koncentr'ej'o Auschwitz-Birkenau [aŭŝvic bírkenaŭ] far'e de la sovetia arme'o, de'nov'e la mond'o honor'is la pere'int'o'j'n de Holokaŭst'o1. La „Inter'naci'a'n tag'o'n de memor'o pri Holokaŭst'o” proklam'is la Ĝeneral'a Asemble'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j por honor'i la memor'o'n de la viktim'o'j murd'it'a'j de la nazi'o'j dum la du'a mond'milit'o.
#001133
Dum la solen'a'j omaĝ'o'j la ombr'o'j de l' murd'it'o'j est'is inter ni, en ni'a'j kor'o'j. La murd'it'o'j memor'ig'is pri si'a kruel'a sort'o; sub'tret'o de la baz'a hom'a rajt'o viv'i ... En plur'a'j preĝ'ej'o'j divers'religi'a'j ili est'is memor'ig'it'a'j per preĝ'o'j, funebr'a'j kant'o'j, lum'ig'it'a'j kandel'o'j ...
#001134
La „Inter'naci'a tag'o de memor'o pri Holokaŭst'o” don'as al la hom'ar'o, al ĉiu hom'o, moral'a'n dev'o'n far'i ĉio'n por ke neniam plu ... Por ke la mond'o far'iĝ'u hejm'o por ĉiu'j hom'o'j.
#001135
En Pollando, kie la nazi'o'j establ'is la pli'mult'o'n de la koncentr'ej'o'j, en kiu'j est'is murd'it'a'j hom'o'j el plur'a'j naci'o'j, sed precip'e jud'o'j, tiu tag'o pas'is tre solen'e kaj ind'e. La solen'aĵ'o'j'n aranĝ'is Societ'o Ŝalom' (Pac'o) sub gvid'o de si'a prezid'ant'in'o, la aktor'in'o kaj reĝisor'in'o Gołda Tencer [goŭda], kun'labor'e kun ĉiu'j jud'a'j organiz'aĵ'o'j en Pollando. Honor'a Patron'o est'is la ŝtat'prezid'ant'o de l' Pol'a Respublik'o, Lech Kaczyński [kaĉénjski]. Part'o'pren'is kelk'a'j ministr'o'j, reprezent'ant'o'j de la diplomat'ar'o, estr'o'j de komun'um'a'j instanc'o'j kaj la loĝ'ant'ar'o de Varsovio, ankaŭ de ali'a'j lok'o'j de Pollando.
#001136
Profund'a'n impres'o'n el'vok'is la mond'fam'a kantor'o Israel Rand el Israelo. Li kor'ŝir'e preĝ'is omaĝ'e al la pere'int'o'j per tre konven'a'j kant'o'j: Kol Nidrej' (Ĉiu'j solen'a'j promes'o'j), kiu'n kutim'e oni kant'as antaŭ Jom Kipur' (Tag'o de re'pac'iĝ'o kaj pent'o), la plej grav'a tag'o en jud'ism'o, kaj El Mal'e Raĥamin' (Di'o plen'a je mizerikord'o), preĝ'o por la spirit'o'j de la mort'int'o'j. Origin'e oni recit'is ĉi tiu'n preĝ'o'n por la viktim'o'j de kruc'milit'a'j kampanj'o'j kaj por la viktim'o'j de pogrom'o'j dum la ribel'o de Bohdan Chmielnicki en 1648. Post'e omaĝ'e al ĉiu'j mort'int'o'j, per si'a'j preĝ'o'j la kantor'o kor'tuŝ'is ĉiu'j'n. Komplet'ig'is la preĝ'o'j'n la kon'at'a aktor'o Krzysztof Gosztyła [kĵeŝtof goŝteŭa] deklam'ant'e fragment'o'j'n el la kor'sku'a poem'ar'o „Kant'o pri la neni'ig'it'a jud'a popol'o” de la eminent'a verk'ist'o Icchak Kacenelson, kies edz'in'o kaj du fil'o'j est'is murd'it'a'j en Tre'blink'a, kaj li mem kun la tri'a fil'o en Auschwitz-Birkenau.
#001137
Post la solen'aĵ'o ĉe la Plac'o de Hero'o'j de la Get'o okaz'is en la jud'a ŝtat'a teatr'o renkont'iĝ'o kun du israelaj aŭtor'o'j, Jehuda Kor'e'n kaj Eilat Negev, kiu'j verk'is libr'o'n pri jud'a famili'o de nan'o'j-art'ist'o'j, kiu tra'viv'is Holokaŭst'o'n nur pro tio, ke doktor'o Mengele en la koncentr'ej'o Auschwitz-Birkenau, kie ili trov'iĝ'is, real'ig'is je ili si'a'j'n kruel'a'j'n pseŭdo-medicin'a'j'n eksperiment'o'j'n. La dolor'ig'a'j'n sent'o'j'n, kiu'j'n ĉi tiu histori'o vek'as, est'as mal'facil'e esprim'ebl'a'j.
#001138
La sekv'a'n tag'o'n grup'o el la ne'mult'a'j, kiu'j tra'viv'is Holokaŭst'o'n, for'vetur'is al la koncentr'ej'o Auschwitz-Birkenau, kiu nun serv'as kiel muze'o memor'e al la murd'it'o'j. Tiu'tag'e je la 16a hor'o, laŭ al'vok'o de la organiz'ant'o'j de la solen'aĵ'o, en plur'a'j fenestr'o'j de Pollando ek'flam'is kandel'o'j.
#001139
Dum Holokaŭst'o, inter milion'o'j da jud'o'j, ankaŭ est'is neni'ig'it'a'j plur'a'j mil'o'j de ni'a'j sam'ide'an'o'j, jud'a'j adept'o'j de Esperant'o kaj de la hom'ar'an'ism'a ide'ar'o de Zamenhof, preskaŭ ĉiu'j pollandaj. Malgraŭ tiu katastrof'a perd'o, la kelk'a'j kiu'j trans'viv'is, kiel Is'a'j Dratwer, Jakub Garb'ar kaj ali'a'j, kun'e kun ali'a'j antaŭ'milit'a'j aktiv'ul'o'j sur la ruin'o'j de la land'o aktiv'e part'o'pren'is en ĝi'a re'konstru'o, ankaŭ laŭ'ebl'a en la preskaŭ tut'e neni'ig'it'a Esperant'o-mov'ad'o. Ne est'is facil'e, kaj malgraŭ grand'a'j pen'o'j de mal'nov'a'j esperant'ist'o'j kaj de sufiĉ'e mult'nombr'a'j nov'ul'o'j, neniam ĝis nun la pol'a Esperant'o-mov'ad'o re'akir'is la antaŭ'a'n ideal'ism'a'n nivel'o'n.
#001140
Mi sent'as grand'a'n moral'a'n bezon'o'n re'ven'ig'i al ni'a memor'o kaj tia'manier'e honor'i la viktim'o'j'n de la nazi'a ras'ism'o, por tiel esprim'i al ili ankaŭ ni'a'j'n dank'o'sent'o'j'n por ĉio bon'a, bel'a, valor'a, kio'n ili far'is por la afer'o. Tem'as ne nur pri la histori'o. Dank'e al ili'a'j far'o'j, ili'a ideal'ism'a ag'ad'o en'tut'e, la mov'ad'o daŭr'as malgraŭ ĉiu'j persekut'o'j kaj laŭ'ebl'e pen'as kontribu'i al pli bon'a mond'o en kiu est'os respekt'at'a estim'o je ali'ec'o, rajt'o dign'e viv'i.
#001141
Tiu'cel'e mi verk'is plur'a'j'n biografi'a'j'n artikol'o'j'n, memor'ig'is ankaŭ pri la pere'int'o'j de la famili'o Zamenhof en monografi'a verk'o kaj en la libr'o La Pere'int'o'j in Memoriam pri ali'a ses'op'o, tre merit'a'j aktiv'ul'o'j-verk'ist'o'j. Per memor'ig'o mi cel'as proksim'ig'i ili'n al ni'a'j kor'o'j. Omaĝ'o al ili est'u simbol'a pri ĉiu'j viktim'o'j de Holokaŭst'o.
#001142
La zamenhofa esperant'ism'o est'as nepr'e bezon'at'a al la unu'iĝ'ant'a Eŭrop'o kaj al la mond'o, daŭr'e plen'a je konflikt'o'j, kiu'j bedaŭr'ind'e foj'foj'e ankaŭ ni'a'n Esperant'o-komun'um'o'n ne evit'as.
#001143
1. Holokaŭst'o: origin'e „brul'ofer'o”, nun'temp'e oft'e uz'at'a por la amas'murd'ad'o de la viktim'o'j de l' du'a mond'milit'o.
#001144
Niĝerio, la plej loĝ'at'a afrik'a land'o kun konjekt'ebl'e 150 milion'o'j da civit'an'o'j, entrepren'is fin'e de mart'o oficial'a'n popol'nombr'ad'o'n por sci'i preciz'e, kiom da loĝ'ant'o'j ĝi hav'as. La kvar'tag'a nombr'ad'o est'is pli'long'ig'it'a je du krom'a'j tag'o'j post plend'o'j, ke milion'o'j ne est'as en'kalkul'it'a'j.
#001145
Ek'de la sen'de'pend'iĝ'o de Niĝerio el Briti'o en 1960 reg'as disput'o'j pri la preciz'a statistik'o. Viv'as en Niĝerio pli ol 450 gent'o'j kun mal'sam'a'j religi'o'j. Kaj la divers'a'j etn'o'j kaj la du plej grand'a'j religi'o'j, islam'o kaj krist'an'ism'o, ĉiam disput'as, kies grup'o pli mult'nombr'as. La intern'a milit'o de 1967 ĝis 1970 rezult'is ĉef'e de disput'o'j pri la tiam'a popol'nombr'ad'o.
#001146
Ĉi-foj'e, por evit'i antaŭ'a'j'n problem'o'j'n, oni for'ig'is de la enket'il'o demand'o'j'n pri etn'ec'o kaj religi'o – malgraŭ plend'o'j de la koncern'it'a'j grup'o'j. Oni esper'as, ke la rezult'o'j kontent'ig'os kaj en- kaj ekster-land'a'j'n komun'um'o'j'n.
#001147
La popol'nombr'ad'o okaz'is dum period'o de mal'stabil'ec'o kaŭz'it'a de mis'kompren'o pri plan'o'j de la prezid'ant'o ŝanĝ'i la konstituci'o'n, por ke li rest'u en si'a ofic'o kvar pli'a'j'n jar'o'j'n. En 2007 okaz'os en Niĝerio ŝtat'a'j elekt'o'j kaj jam komenc'iĝ'is la plan'ad'o, malgraŭ tio, ke ebl'e ŝanĝ'iĝ'os la konstituci'o.
#001148
La artikol'o Satir'o kaj real'o (MONATO 2006/5, p. 7) est'as bon'eg'a artikol'o! Gratul'u sinjor'o'n Maul mi'a'flank'e; mi eg'e ŝat'as li'a'j'n opini'aĵ'o'j'n!
#001149
La 29an de mart'o 2006 okaz'is en Togoland'o eklips'o de la sun'o. La reg'ist'ar'o deklar'is feri'o la maten'o'n de la eklips'o-tag'o kaj togoland'an'o'j rest'is hejm'e. Tamen antaŭ'e kaj dum'e reg'is konfuz'o kaj kontraŭ'dir'o'j.
#001150
Ĉirkaŭ du semajn'o'j'n antaŭ la eklips'o amas'komunik'il'o'j atent'ig'is, ke oni dum'e ne rigard'u la sun'o'n pro blind'iĝ'o-danĝer'o. Rezult'e hom'o'j aĉet'is ĉe apotek'o'j apart'a'j'n okul'vitr'o'j'n. Tamen tri tag'o'j'n antaŭ la eklips'o oni aŭd'is, ke la okul'vitr'o'j, kiu'j'n dispon'ig'is al la popol'o la reg'ist'ar'o, ne protekt'as kontraŭ blind'iĝ'o.
#001151
Anstataŭ'e est'is dir'it'e, ke oni rest'u hejm'e, en'ferm'it'a en la propr'a ĉambr'o, kaj ne rigard'u la eklips'o'n. Krom'e rond'ir'is divers'a'j oni'dir'o'j: oni mal'ŝalt'u elektron'ik'a'j'n aparat'o'j'n, kiu'j dum la eklips'o difekt'iĝ'os; oni trans'lok'iĝ'u, se oni loĝ'as en dom'o el pajl'o aŭ konsist'ant'a el fer'aĵ'o'j, ktp. Panik'iĝ'is mult'a'j hom'o'j, aĉet'ant'e antaŭ la eklips'o-tag'o manĝ'aĵ'o'j'n kaj ali'a'n proviant'o'n.
#001152
Ven'is la tag'o mem kaj la ordon'o'j de la reg'ist'ar'o est'is klar'a'j: „Ĉiu rest'u hejm'e, en la ĉambr'o kun fenestr'o'j kaj pord'o'j ferm'it'a'j.” La strat'o'j de la ĉef- kaj ali'a'j urb'o'j rest'is sen'hom'a'j kaj la popol'o sekv'is la progres'o'n de la eklips'o per televid'o- kaj radi'o-raport'o'j. Tamen ne ĉiu rest'is hejm'e: rab'ist'o'j divers'lok'e profit'is la okaz'o'n por pri'ŝtel'i bien'o'j'n kaj butik'o'j'n aŭ for'pren'i bred'at'a'j'n dom'best'o'j'n.
#001153
Ĝu'is la fenomen'o'n ankaŭ turist'o'j, kiu'j spekt'is la eklips'o'n per si'a'j okul'vitr'o'j. Rezult'e mult'a'j togoland'an'o'j mal'kontent'is, dir'ant'e, ke ili'n tromp'is la reg'ist'ar'o, ĉar la eklips'o ne tiom tim'ig'is, kiom ili atend'is. Ekzempl'e, la prognoz'it'a nigr'o simil'is al tiu de pluv'a tag'o kaj ne al plen'a nokt'o.
#001154
Tiu'j, kiu'j memor'is la last'a'n eklips'o'n en Togoland'o en 1947, dir'is, ke tiam est'is pli mal'lum'e. Nun togoland'an'o'j dev'os atend'i ĝis 2081, ĝis okaz'os la ven'ont'a eklips'o en ili'a land'o.
#001155
Kvankam mi est'is aŭtor'o de Lingv'a Davido kontraŭ Goljat'o (MONATO 2006/4, p. 19-20), ne est'is mi, kiu elekt'is la bild'o'j'n. La du'a ilustr'aĵ'o sur paĝ'o 20 ne taŭg'as por ese'o pri la gael'a lingv'o en Irlando, kvankam ĝi est'as tre interes'a kaj unik'a. Tem'as pri la titol'paĝ'o de eg'e rar'a kaj antikv'a bibli'o en la gael'a lingv'o, traduk'it'a el la hebre'a en la gael'a'n de William Bedel kaj el la grek'a de William O Domhnuill, kiu, por komun'a profit'o de la skot'a'j gael'o'j, est'as trans'skrib'it'a el la irlanda tip'ar'o al la leg'ebl'a'j romiaj minuskl'o'j.
#001156
La histori'o de tiu versi'o est'as interes'a. Ek'de la al'ven'o de la krist'an'a religi'o en la 5a jar'cent'o, la irland'an'o'j kon'is Bibli'o'n en la latin'a lingv'o. Neni'u gael'a traduk'o ekzist'is ĝis preskaŭ la fin'o de la 16a jar'cent'o, kiam la aŭtoritat'o'j de la anglikan'a eklezi'o propon'is traduk'ig'i la Nov'a'n Testament'o'n. En la 17a jar'cent'o aper'is irlanda el'don'o de la tut'a Bibli'o, traduk'it'a de O Domhnuill kaj Bedel, popular'e kon'at'a kiel „Bedel-bibli'o”. Ĉar en tiu epok'o apenaŭ est'is diferenc'o inter la gael'a uz'at'a en Irlando kaj tiu en Skot'land'o, apart'a el'don'o por uz'o en Skot'land'o est'is pres'it'a en Londono, post antaŭ'prepar'o en Dublino. Tamen oni baldaŭ konstat'is, ke la skot'gael'o'j ne pov'is kompren'i la original'a'n Bedel-tekst'o'n, ĉar tiam – kaj eĉ ĝis la last'a du'on'o de la 20a jar'cent'o – la tip'ar'o, per kiu oni en Irlando pres'is gael'a'j'n tekst'o'j'n (inkluziv'e tiu'n de la Bedel-bibli'o), est'is la bel'a mez'epok'a manuskript'a alfabet'o. La ilustr'aĵ'o en MONATO do rilat'as al re'pres'o publik'ig'it'a en la jar'o 1690 kaj taŭg'us ne por artikol'o pri la irland'gael'a, sed por bild'ig'i specimen'o'n de la skot'gael'a, kiu dum la jar'cent'o'j post la 17a mult'e ŝanĝ'iĝ'is kaj evolu'is ĝis apart'a lingv'o hodiaŭ ankoraŭ parol'at'a en Skot'land'o.
#001157
Fru'april'e koncert'is en Tiran'o, Albanio, la muzik-grup'o de Goran Bregović, la fil'o de patr'o kroat'a kaj patr'in'o serb'a, kiu kresk'is iom liber'a je kompleks'o'j naci'ism'a'j kaj ŝovinism'a'j, karakteriz'a'j por mult'a'j balkan'an'o'j.
#001158
Pro la milit'o en eks'a Jugoslavio Bregović el'migr'is okcident'e'n kaj koncert'is en plur'a'j land'o'j, ĉiam inspir'at'e de la noci'o, ke per muzik'o ebl'as kre'i amik'ec'o'n.
#001159
Intervju'at'e, Bregović dir'is, ke li neniam kompren'is, kial alban'o'j kaj serb'o'j mal'bon'e inter'rilat'as. Sed ebl'e la koncert'o en Tiran'o, kun 50 muzik'ist'o'j, inaŭgur'os pli pac'a'n est'ont'ec'o'n por la popol'o'j de la mal'trankvil'a du'on'insul'o. Tial la urb'estr'o de Tiran'o Ed'i Ram'a honor'is la muzik'ist'o'n, don'ant'e al li – kio okaz'as tre mal'oft'e – la tiel nom'at'a'n or'a'n ŝlos'il'o'n de la ĉef'urb'o.
#001160
Toler'em'o kaj liber'ec'o'j en Nederlando
#001161
En MONATO (2006/3, p. 11) mi esprim'is – en form'o de „Opini'o” – do en iom person'e kolor'it'a, iom emoci'a tekst'et'o – mi'a'n konstern'iĝ'o'n pri la fakt'o, ke ĝust'e s-in'o'n Hirsi Al'i oni kandidat'ig'is por pac-premi'o. Kelk'a'j hom'o'j tio'n ŝajn'e ne bon'e kompren'is, supoz'ant'e, ke mi kontraŭ'as rezist'o'n al tiel nom'at'a „vir'in'o-cirkumcid'o”.
#001162
Por est'i unu foj'o'n por ĉiam tut'e klar'a tiu'rilat'e: cirkumcid'o laŭ mi'a kompren'o est'as eg'e pra'a religi'a rit'o en jud'ism'o kaj islam'o, ĉe kiu oni for'tranĉ'as et'a'n pec'o'n de la (vir'a!) penis'a haŭt'o simbol'e al sub'met'iĝ'o al Di'o. Mi aŭd'is plur'foj'e, ke en Uson'o oni far'as i'o'n sam'a'n ĉe mult'a'j knab'o'j mal'long'e post la nask'iĝ'o, sen ia ajn religi'a intenc'o sed pro higien'o aŭ pro bel'ec'o-ideal'o. Nu, tio ne interes'as mi'n ĉi tie.
#001163
Ĉe in'a infan'o fizik'e ne ebl'as far'i tia'n sam'a'n operaci'o'n, ĉar in'o ne hav'as penis'o'n. Krom tio la Bibli'o ne pet'as tio'n de la hom'o'j, do tut'e mank'as la religi'a postul'o.
#001164
Ke en mult'a'j afrik'a'j trib'o'j ekzist'as de mult'a'j jar'cent'o'j la kutim'o grav'e mutil'i la in'a'j'n seks'organ'o'j'n, nom'ant'e tio'n vir'in'o-cirkumcid'o, est'as fakt'o, kiu komenc'e ne est'is lig'it'a al la supr'e menci'it'a – origin'a, ver'a – cirkumcid'o. Tamen, en la daŭr'o de la temp'o'j, iam en afrik'a'j islam'a'j region'o'j far'iĝ'is kutim'e „cirkumcid'i” ankaŭ in'a'j'n infan'o'j'n.
#001165
Laŭ mi est'as bon'e, ke oni kontraŭ'batal'u tia'n kutim'o'n, kiu pov'as lez'i la vir'in'o'j'n por la tut'a viv'o. Mi do neniel protest'as, ke Hirsi Al'i ankaŭ kontraŭ'batal'as tio'n. Ĉe tio, kiel la pli'mult'o de la nederland'an'o'j, mi pov'as nur aprob'i ŝi'a'n ag'ad'o'n. Ankaŭ mult'a'j islam'an'o'j sub'ten'as ĉi tia'n ŝi'a'n ag'ad'o'n.
#001166
Sed efektiv'e, kio'n Hirsi Al'i farad'as, est'as afer'o mult'e pli ampleks'a kaj laŭ mi ne nur erar'a sed danĝer'a. Kaj ĝust'e tial mi est'is konstern'it'a, kiam mi leg'is, ke oni ŝi'n kandidat'ig'is koncern'e la tem'o'n „pac'o” – se tem'us pri batal'o kontraŭ vir'in'o-mutil'ad'o, nu, bon'e – tio'n ŝi ebl'e pov'us merit'i. Se ali'a'j ne merit'us la sam'a'n premi'o'n eĉ pli fort'e ...
#001167
En Nederlando oni kon'as la tiel nom'at'a'n politik'a'n tri'op'o'n: jen la reg'ist'ar'o – la ĉef'ministr'o, la ceter'a'j (vic)ministr'o'j, la reĝ(in)o –, jen la parlament'o (en du ĉambr'o'j) kaj tri'e jen la juĝ'ist'ar'o. Ĉiu el la tri hav'as si'a'j'n task'o'j'n, si'a'j'n dev'o'j'n, si'a'j'n rajt'o'j'n ktp. Ĉiu el la tri hav'as propr'a'n respond'ec'o'n, sen'de'pend'e de la ali'a'j. La loĝ'ant'ar'o, la civit'an'o'j, hav'as si'a'j'n leĝ'e garanti'it'a'j'n liber'ec'o-rajt'o'j'n – vid'u en paragraf'o 1 de ni'a konstituci'o: absolut'a mal'permes'o je diskriminaci'o sur'baz'e de ras'o, seks'o, religi'o ktp. Laŭ'liter'e la tekst'o dir'as: „Ĉiu'j kiu'j trov'iĝ'as en Nederlando est'as, en sam'a'j okaz'o'j, sam'e traktat'a'j. Diskriminaci'o pro religi'o, kred'o, politik'a opini'o, ras'o, seks'o aŭ pro kiu ajn ali'a kaŭz'o, ne est'as permes'at'a.” Tio est'as klar'a, ŝajn'e. Tio eĉ ne lim'iĝ'as nur al civit'an'o'j – ne: tem'as pri ĉiu en ni'a land'o.
#001169
Pro kio oni formul'is tia'n artikol'o'n? Ĝi ja est'as integr'a part'o de ni'a nederlanda histori'o, ĝi lig'iĝ'as intim'e al la fakt'o, ke ni'a'n land'o'n form'is unu'a'vic'e rezist'o kontraŭ la tro'a ŝtat'a potenc'o super la religi'o: paragraf'o 1 de la konstituci'o ŝirm'as la hom'o'j'n individu'e kontraŭ la ebl'o de ŝtat'a per'fort'o.
#001170
Neniam iu ajn ŝtat'a instanc'o rajt'os dev'ig'i kiu'n ajn hom'o'n akcept'i aŭ mal'akcept'i iu'n ajn religi'o'n: ĉiu religi'o est'as liber'a. Neniam ŝtat'a instanc'o rajt'os diskriminaci'i iu'n ajn hom'o'n sur'baz'e de ties seks'o aŭ seks'a inklin'o: la individu'o est'as liber'a si'n lig'i aŭ ne lig'i al kiu ajn ali'a adolt'a hom'o, ĉu ge'e, ĉu gej'e. Neniam iu ajn ŝtat'a instanc'o pov'os don'i avantaĝ'o'j'n al iu ajn individu'o pro aparten'o aŭ ne-aparten'o al difin'it'a politik'a parti'o.
#001171
Kompren'ebl'e – ĉio ĉi kondiĉ'e ke la koncern'it'a'j individu'o'j ne en'danĝer'ig'u la rajt'o'j'n de ali'a'j individu'o'j aŭ de la ŝtat'o kiel tut'o. Pri tio gard'as la juĝ'ist'ar'o – tut'e sen'de'pend'a de reg'ist'ar'o kaj de parlament'o.
#001172
Sed ek'est'is cert'a problem'o last'a'temp'e, ebl'e de post la 70aj jar'o'j, ebl'e eĉ pli post'e: plur'a'j hom'o'j ek'opini'is, ke tiu paragraf'o 1 de la konstituci'o cel'as ŝirm'i ili'n kontraŭ ali'a'j individu'o'j anstataŭ, kiel est'is la origin'a intenc'o, kontraŭ ŝtat'a per'fort'o. Ili ek'kutim'is rezon'i: laŭ la konstituci'o mi est'as liber'a – mi rajt'as do hav'i kiu'n ajn opini'o'n, religi'a'n, politik'a'n, aŭ ali'a'n ... Sekv'e mi do efektiv'e rajt'as hav'i kiu'n ajn opini'o'n. Nu, se mi est'u ver'e liber'a, mi dev'as hav'i la rajt'o'n el'dir'i mi'a'n opini'o'n pri kio ajn, kaj pri kiu ajn, ĉie kaj ĉiam, sen iu ajn lim'ig'o.
#001173
Kelk'a'j, inter'ali'e Pim Fortuyn [fortéjn], tio'n eg'e vast'e far'is. Mult'a'j el la publik'o, ĉar tio oft'e okaz'is televid'e, unu'a'vid'e ebl'e pren'is tio'n por nov'a spec'o de amuz'o, kabared'simil'e. Post kiam fanatik'a defend'ant'o de best'o'rajt'o'j murd'is Pim Fortuyn, kelk'a'j ali'a'j, ĉar inter'temp'e vast'iĝ'is akr'a debat'o ankaŭ en ni'a land'o pri islam'ism'a'j ekstrem'ist'o'j (bon'vol'u atent'i: tio ne est'as simpl'a'j islam'an'o'j sed islam'ism'a'j ekstrem'ist'o'j), ek'pretend'is la rajt'o'n je plej'a liber'o dir'i kio'n ajn. Kie ajn, kiam ajn. I'o'n simil'a'n pretend'is por si ekzempl'e Theo van Gogh, kiu ek'kutim'is ne plu parol'i pri „islam'an'o'j” sed pri „kapr'o'fik'ul'o'j”. Kaj tiu'n esprim'o'n – sufiĉ'e mal'afabl'a'n, sed ebl'e en la unu'a el'send'o iom'et'e kabared'ec'a'n – li uz'ad'is daŭr'e pri islam'an'o'j, ĉie kaj ĉiam. Je cert'a moment'o fanatik'a islam'an'o murd'is li'n. Tio ne est'as defend'ebl'a, laŭ mi: murd'i hom'o'n neniam est'as bon'e aŭ defend'ebl'e. Ankaŭ Koran'o tio'n klar'e dir'as. Sed cert'e laŭ nederlanda tradici'o, laŭ ni'a jur'o, laŭ ni'a'j kutim'o'j i'o'n simil'a'n oni ne far'u. Neniam!
#001174
Kaj post tio Hirsi Al'i, kiu jam kelk'a'j'n jar'o'j'n kampanj'is en televid'o kontraŭ islam'o, religi'o kiu'n Pim Fortuyn jam kutim'is nom'i „degener'int'a religi'o”, „primitiv'a religi'o” k.s., – post tio ŝi ek'postul'is al si la rajt'o'n insult'i liber'e. Laŭ Hirsi Al'i, ŝi rajt'as publik'e insult'i islam'o'n kiel religi'o'n. Ĉar paragraf'o 1 de la konstituci'o atribu'as al ni ĉiu'j liber'ec'o'j'n. Ĉar tia'manier'e, laŭ la sulk'o de Pim Fortuyn kaj Theo van Gogh, ŝi nun emfaz'e kaj ripet'e – plur'foj'e televid'e tio'n ŝi klar'e ripet'is – postul'as al si la plen'e liber'a'n rajt'o'n insult'e ofend'i islam'o'n tut'e ĝeneral'e.
#001175
En tio tut'e ne tem'as pri tio, ĉu ŝi hav'u la rajt'o'n est'i aŭ ne est'i membr'o de islam'o aŭ de iu ajn religi'o aŭ de neni'u religi'o. Tiu'n rajt'o'n kompren'ebl'e ŝi hav'as – tiu'n rajt'o'n hav'as ĉiu ajn hom'o trov'iĝ'ant'a en Nederlando. Kaj tut'e ne tem'as pri tio, ĉu ŝi rajt'as hav'i iu'n ajn opini'o'n aŭ konvink'o'n – kompren'ebl'e tiu'n rajt'o'n ŝi hav'as – vid'u supr'e ...
#001176
Tem'as pri tio, ke Hirsi Al'i oft'eg'e kaj tre insult'e ofend'as hom'o'j'n ĉar ili aparten'as al islam'o. Kaj por mult'a'j hom'o'j, krom tio, est'as krom'a problem'o, ke ŝi est'is membr'o de la parlament'o, do part'o de ni'a reg'ist'ar'a tri'op'o, supr'e menci'it'a. Tia hom'o ja dev'us star'i super la parti'o'j, almenaŭ ne sistem'e ofend'i iu'n kategori'o'n. Kaj daŭr'e insult'i grand'a'n religi'o'n – tio ne est'as kongru'a al ni'a nederlanda tradici'o, nek al ni'a'j kutim'o'j, nek al ni'a'j leĝ'o'j. Kaj kiel pastor'o mi ne pov'as pri tio silent'i.
#001177
Do al mi person'e est'is ver'e tre ŝok'e, leg'i ke iu propon'is ĝust'e ŝi'n por premi'o pri pac'o!
#001178
Sep'a: la fin'a faz'o de la en'konduk'o de eŭr'o
#001179
Por mult'a'j eŭrop'an'o'j la uz'o de eŭr'o-mon'bilet'o'j kaj -mon'er'o'j iĝ'is tut'e normal'a afer'o. Por eŭr'o-pag'o'j per bank'o kaj per kart'o jam iom est'as real'ig'it'e, sed ver'a eŭr'o-zon'o ekzist'os nur ek'de la jar'o 2010.
#001180
La sistem'o por mal'mult'e'kost'e kaj fid'ind'e ĝir'i mon'o'n al ali'a land'o de la eŭr'o-zon'o relativ'e bon'e funkci'as. La ĉef'a'j rest'ant'a'j problem'o'j ŝajn'as est'i la kost'o'j (kiu'j teori'e ne est'u pli alt'a'j ol por en'land'a pag'o) kaj la tre long'a'j kaj komplik'a'j inter'naci'a'j kont'o'numer'o'j kaj bank'o'kod'o'j.
#001181
Pag'i per kredit'kart'o, kiel Visa aŭ MasterCard, proksim'um'e funkci'as kiel antaŭ'e. Tiu metod'o iĝ'as pli sekur'a, ĉar iom post iom la sub'skrib'o'n anstataŭ'as person'a kod'o. Tamen, ĝi rest'as mult'e'kost'a por la komerc'ist'o'j, kiu'j dev'as pag'i procent'aĵ'o'n al la kredit'kart'o'kompani'o'j. La uz'ant'o ricev'as la kont'el'tir'o'j'n nur la sekv'a'n monat'o'n. Tiel li ĝu'as monat'o'n da pag'o'prokrast'o, sed ali'flank'e li ankaŭ nur post monat'o ek'sci'as pri ebl'a mis'uz'o de si'a kart'o. Ankaŭ akir'i kontant'a'n mon'o'n per kredit'kart'o oft'e mult'e kost'as. Pli raci'a kaj en'land'e kutim'e uz'at'a est'as la debet'kart'o. Ĝi funkci'as nur per person'a kod'o kaj el'spez'o'j per ĝi est'as tuj subtrah'at'a'j de la kont'o'sald'o. Ĝi'a uz'o ekster la hejm'land'o (per la Maestro-sistem'o) ne ĝeneral'e ebl'as.
#001182
La al'streb'at'a cel'o nom'iĝ'as Sep'a, mal'long'ig'o de la angl'a Single Euro Payments Are'a (proksim'um'a traduk'o: unu'ig'it'a eŭr'o-pag'zon'o). Laŭ la nun'a'j plan'o'j komenc'e de 2008 ĉiu'j bank'o'j de la eŭr'o-zon'o kapabl'u pri'labor'i ne nur trans'ŝtat'a'j'n eŭr'o-ĝir'o'j'n, sed ankaŭ pag'o'j'n per kart'o'j kaj aŭtomat'a'j'n en'kas'ig'o'j'n (de period'e ripet'iĝ'ant'a'j pag'o'j, kiel elektr'o, abon'o k.s.). Komenc'e de 2010 la en'land'a'j kaj eŭr'o-pag'sistem'o'j integr'iĝ'u, tiel ke por civit'an'o ne plu rimark'ebl'os diferenc'o inter en'land'a kaj Sep'a-pag'o.
#001183
Ebl'as observ'i la progres'o'n de la Sep'a-projekt'o per la ret'ej'o de la Eŭrop'a Centr'a Bank'o, .
#001185
Projekt'o por rest'ig'i knab'in'o'j'n ĉe lern'ej'o'j en Togoland'o montr'iĝ'as sukces'a. Tradici'e knab'in'o'j ne tiom bon'e instru'iĝ'is kiom knab'o'j kaj do mal'mult'as vir'in'o'j ekzempl'e en ofic'a'j kaj reg'ist'ar'a'j posten'o'j. Abund'as la kial'o'j: ge'patr'o'j favor'as si'a'j'n fil'o'j'n, kred'ant'e, ke fil'in'o'j labor'u sur'kamp'e aŭ pri'zorg'u ali'a'j'n infan'o'j'n; patr'o'j neglekt'as si'a'j'n fil'in'o'j'n, ne sufiĉ'e atent'ant'e pri ili'a'j bezon'o'j; kaj foj'foj'e knab'in'o'j sufer'as ĉe lern'ej'o'j pro seks'a ekspluat'ad'o.
#001186
En 1996 Togoland'o iniciat'is kun'labor'a'n program'o'n aprob'it'a'n de la infan'a fondus'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UNICEF) por eduk'i kaj knab'in'o'j'n kaj ge'patr'o'j'n. La cel'o'j est'is alt'ig'i je 80 % la en'skrib'iĝ'o'n de knab'in'o'j en la vilaĝ'a'j lern'ej'o'j, kie efektiv'iĝ'as la program'o. Por sub'ten'i la iniciat'o'n, la reg'ist'ar'o fiks'is la kost'o'n de knab'a instru'ad'o ĉe element'a lern'ej'o je 1400 okcident'afrik'a'j frank'o'j (213 eŭr'o'j), de knab'in'a instru'ad'o je 1000 frank'o'j (152,50 eŭr'o'j). La koncern'it'a'j vilaĝ'o'j profit'is ali'manier'e, ricev'ant'e divers'a'j'n ekip'aĵ'o'j'n, inkluziv'e de kajer'o'j kaj skrib'il'o'j, kaj ankaŭ infan'vart'ej'o'j'n.
#001187
La rezult'o'j est'is kontent'ig'a'j. Pli da lern'ant'in'o'j rest'is ĝis la last'a klas'o kaj la reg'ist'ar'o decid'is pli vast'e aplik'i la original'a'n program'o'n. Not'ind'as, ke ge'patr'o'j ne tiom ŝarĝ'is si'a'j'n fil'in'o'j'n, divid'ant'e kun ili tradici'a'j'n task'o'j'n. Ankaŭ ali'a'j organiz'aĵ'o'j kontribu'is al la sukces'o de la projekt'o, tiel ke est'as konstru'it'a'j klas'ĉambr'o'j ankaŭ por pli aĝ'a'j lern'ant'o'j. Tiu'j ĉi organiz'aĵ'o'j, i.a. Rotari'o kaj Leonkluboj, financ'e sub'ten'is ge'lern'ant'o'j'n kaj trejn'ad'o'n de instru'ist'o'j.
#001188
Post la du et'vort'ar'o'j pri Labor'o kaj lern'ad'o, kaj Lingv'o kaj komunik'ad'o, sekv'as ĉi tiu tre konciz'a, preskaŭ en'poŝ'port'ebl'a, unik'a vort'ar'o. La en'hav'o est'as aranĝ'it'a laŭ tem'o'j, ekzempl'e „Famili'an'o'j, parenc'o'j”, „Dom'o, loĝ'ej'o”, „Mal'jun'ec'o kaj mort'o” kaj mult'a'j ali'a'j. Ĉe ĉiu ĉef'tem'o est'as ar'o da sub'tem'o'j, logik'e vic'ig'it'a'j, kaj ĉe ĉiu sub'tem'o sekv'as util'a ar'o da tem'o'j kaj termin'o'j tiu'rilat'a'j, ĉiu sur apart'a lini'o. Ekzempl'e:
#001189
Ĉef'tem'o: „Jun'aĝ'o, ge'edz'iĝ'o”, kiu'n sekv'as sub'tem'o: „jun'ul'o”, kiu'n sekv'as sub'sub'tem'o'j: „knab'in'o, jun'ul'in'o, knab'o, jun'ul'o”; „vizit'i mal'bon'a'n societ'o'n”; „la tut'a viv'o est'as antaŭ li”; „protest'i/ribel'i kontraŭ io” kaj post tio pli'a sub'tem'o: „jun'ul'ar'o”, kiu'n sekv'as sub'sub'tem'o: „ge'jun'ul'o'j;” „sen'zorg'a”
#001190
Unu'a'rigard'e, la tut'o aspekt'as tut'e ĥaos'a kaj mal'facil'e kompren'ebl'a. Nu jes, tia ĝi est'as, se oni uz'as ĝi'n kiel ordinar'a'n vort'ar'o'n. Mank'as difin'o'j, klar'ig'o'j, indeks'o. Sed nun pens'u: Supoz'u, ke vi est'as lern'ant'o, kaj vi'a task'o prepar'e por klas'o pri la angl'a, esperant'a aŭ hungar'a lingv'o est'as lern'i util'a'j'n ĉiu'tag'a'j'n vort'o'j'n por esprim'i familiar'aĵ'o'j'n kaj kelk'a'j'n ebl'e util'a'j'n fraz'o'j'n, util'a'j'n, kiam oni diskut'as tiu'j'n familiar'aĵ'o'j'n. Por la hodiaŭ'a klas'o oni lern'as vort'o'j'n pri la jun'aĝ'o kaj ge'edz'iĝ'o. Krom la ordinar'a'j'n vort'o'j'n, kiu'j'n instru'as ordinar'a lern'o'libr'o, kiel trov'i specif'a'j'n vort'o'j'n, rilat'ant'a'j'n al la tem'o „jun'aĝ'o kaj ge'edz'iĝ'o”?
#001191
Aŭ imag'u ali'a'n situaci'o'n: Vi est'as hungar'o, stud'ant'a aŭtodidakt'e, kaj vol'as lern'i la vort'o'j'n angl'a'lingv'a'j'n kaj esperant'a'j'n pri hejm'a'j aŭ famili'a'j afer'o'j, por tiel pli'grand'ig'i vi'a'n kon'o'n de la vort'ar'o de tiu'j du lingv'o'j. Sekci'o 4 de la vort'ar'o prezent'as al vi, en paralel'a'j kolumn'o'j, zorg'e inter'agord'it'a'j, la vort'o'j'n en la angl'a, en kolumn'o 1; en Esperant'o, en kolumn'o 2; kaj la hungar'a en kolumn'o 3.
#001193
Por kia'j student'o'j ebl'e util'us ĉi tia vort'ar'o? Nu, supoz'u, ke vi labor'as en hungar'a mebl'o'butik'o kaj bezon'as sci'i la angl'a'lingv'a'j'n termin'o'j'n por mult'a'j hejm'a'j mebl'o'j, kiu'j'n angl'e parol'ant'a aĉet'em'ul'o em'as pri'enket'i aŭ ebl'e aĉet'i. Nu, vi ja bezon'as sci'i la angl'a'lingv'a'j'n nom'o'j'n de la mult'a'j mebl'o'j en la butik'o, ĉu ne? Kaj, ebl'e, ĉar vi est'as inter'naci'em'ul'o, vi decid'as lern'i ankaŭ la esperant'a'j'n nom'o'j'n de la mebl'o'j.
#001194
Aŭ, kompren'ebl'e, supoz'u, ke vi'a propr'a lingv'o est'as nek la hungar'a, nek la angl'a, sed vi turism'as en Uson'o aŭ en Hungari'o; kon'ant'e la esperant'a'j'n nom'o'j'n de la koncern'a'j mebl'o'j, kiu'j interes'as vi'n, vi pov'as antaŭ'stud'i la angl'a'j'n aŭ hungar'a'j'n nom'o'j'n de tiu'j mebl'o'j, antaŭ ol vizit'i la mebl'o'butik'o'j'n.
#001195
La 13an de mart'o en la rus'a kultur'a-inform'a centr'o (RKIC) en Sofio okaz'is akademi'a konferenc'o pri la tem'o „La religi'o'j en Eŭrop'o kaj la est'ont'ec'o de la ortodoks'a krist'an'ism'o”, organiz'it'a de la RKIC kaj de scienc'a-esplor'a grup'o pri religi'a'j-filozofi'a'j paradigm'o'j, konsist'ant'a el instru'ist'o'j en kelk'a'j bulgar'a'j universitat'o'j.
#001199
En la konferenc'o la super'a scienc'a kun'labor'ant'o de la bulgar'a akademi'o de la scienc'o'j Stefan Penov, kiu est'as ankaŭ konsil'ant'o de la permanent'a parlament'a komision'o pri la konfesi'o'j, prezent'is don'it'aĵ'o'j'n pri la religi'o'j en Bulgario sur'baz'e de statistik'a'j esplor'o'j el la jar'o 2005, kiu'j est'is publik'ig'it'a'j en la gazet'ar'o. Laŭ tiu'j ĉi don'it'aĵ'o'j la situaci'o de la religi'o'j en la land'o prezent'iĝ'as jen'e: ses milion'o'j da bulgar'o'j deklar'is est'i ortodoks'a'j krist'an'o'j, sed nur 50 % el ili regul'e vizit'as di'serv'o'j'n. Bulgario krist'an'iĝ'is oficial'e en 865. Ĝi akcept'is la ortodoks'a'n krist'an'ism'o'n de Bizanco dum la reg'ad'o de princ'o Bor'is la 1a, kiu ricev'is la krist'an'a'n nom'o'n Miĥail (Miĥaelo), la nom'o'n de la bizanca imperi'estr'o. Kan'o1 Kubrat (nask'iĝ'is ĉirkaŭ la fin'o de la 6a jar'cent'o – mort'is ĉirkaŭ 650), la patr'o de la fond'int'o de la bulgar'a ŝtat'o kan'o Asparuh, tamen jam est'is ortodoks'a krist'an'o. La ortodoks'a krist'an'ism'o est'as konsider'at'a kiel tradici'a por la bulgar'a popol'o.
#001200
La katolik'o'j en Bulgario est'as inter 60 kaj 70 mil'o'j, el kiu'j almenaŭ 29 mil'o'j est'as uni'an'o'j, t.e. ili sekv'as la rit'o'j'n de la ortodoks'a eklezi'o, sed re'kon'as la pap'o'n de Romo. Kontrast'e al la ortodoks'a'j krist'an'o'j 90 % el ili regul'e frekvent'as si'a'j'n di'serv'o'j'n.
#001201
La klasik'a'j protest'ant'o'j est'as ĉirkaŭ 50 mil'o'j da hom'o'j. Inter 50 mil kaj 60 mil est'as la hom'o'j, kiu'j al'iĝ'is al pli nov'a'j sekt'o'j. Ili tamen ne est'as pur'e protest'ant'a'j: laŭ la scienc'ist'o'j ili'a religi'o est'as strang'a miks'aĵ'o el jud'ism'o, islam'o, krist'an'ism'o, orient'a'j religi'o'j kaj mal'kaŝ'a okult'ism'o. Pri la pli'mult'o de la sekt'o'j ne ebl'as difin'i, ĝust'e al kiu konfesi'o ili aparten'as, sed klar'as, ke ili gravit'as ĉirkaŭ tiel nom'at'a'j nov'epok'ec'a'j mov'ad'o'j. Ili aper'is en Bulgario post la 10a de novembr'o 1989, kiam komenc'iĝ'is la proces'o de demokrati'iĝ'o de la land'o.
#001202
La fakt'o, ke en'tut'e pli ol 100 mil hom'o'j est'as lig'it'a'j kun konfesi'o'j ne'tradici'a'j por la bulgar'a popol'o, eksplik'iĝ'as per la cirkonstanc'o, ke 35-40 mil el ili est'as roma'o'j, ĉe kiu'j la ne'tradici'a'j konfesi'o'j rikolt'as grand'a'n sukces'o'n. Laŭ Stefan Penov la kial'o'j por tio kaŝ'iĝ'as en la misi'em'o, kiu manifest'iĝ'as en dis'don'ad'o de social'a'j help'o'j, organiz'ad'o de social'a patron'ad'o kaj kultur'a'j program'o'j. La esplor'o montr'as, ke ĉirkaŭ 3500 hom'o'j aparten'as al jud'ism'o.
#001203
La islam'an'o'j en Bulgario nombr'as ĉirkaŭ 760 000. Ili est'as suna'ist'o'j escept'e de 50 mil, kiu'j est'as moder'a'j ŝijaist'o'j. Nur kelk'a'j cent'o'j da islam'an'o'j est'as adept'o'j de pli fundament'ism'a'j tendenc'o'j.
#001204
Lig'e kun la don'it'aĵ'o'j pri la nombr'o de la adept'o'j de fundament'ism'a'j tendenc'o'j en islam'o, mi konsider'as neces'a menci'i la antaŭ ne'long'e aper'int'a'n bulgar'lingv'a'n libr'o'n de Veselin Boĵkov La invad'o de la islam'a fundament'ism'o. En ĝi Boĵkov kon'at'ig'as la leg'ant'o'j'n pri tiu ĉi invad'o en la mond'o'n, en Eŭrop'o'n, en Balkani'o'n kaj precip'e en Bulgarion. (Islam'o komenc'is dis'vast'iĝ'i en Bulgario post la okup'o de la land'o far'e de la Otoman'a Turki'o en 1396. Per'fort'e est'is islam'ig'it'a grand'a nombr'o da bulgar'o'j. Okaz'is ankaŭ liber'vol'a'j konvert'iĝ'o'j inter'ali'e pro ekonomi'a'j konsider'o'j.)
#001205
La aŭtor'o atent'ig'as special'e pri manifest'iĝ'o'j de islam'a fundament'ism'o en Bulgario. Li vid'as ili'n unu'e en la streb'o'j de turk'a'j kaj arab'a'j fundament'ism'a'j organiz'aĵ'o'j penetr'i Bulgarion kaj montr'as la voj'o'j'n de la real'ig'o de tiu penetr'ad'o. Krom konspir'a'j form'o'j de ag'ad'o aplik'iĝ'as laŭ'leĝ'a'j form'o'j, kiel vizit'o'j de komisi'it'o'j, registr'ad'o de ili'a'j fond'aĵ'o'j, konstru'ad'o de dek'o'j da moske'o'j en la mont'ar'o Rodop'o, dis'vast'ig'o de literatur'o, send'ad'o de jun'ul'o'j ekster'land'e'n por religi'a trejn'ad'o. Ek'de 1990 ĝis nun sum'e 450 ĝis 500 jun'ul'o'j fin'is si'a'n religi'a'n eduk'o'n ekster'land'e. Est'as konstat'it'e, ke part'o el ili lern'is kaj lern'as ne en ŝtat'a'j, sed en privat'a'j religi'a'j lern'ej'o'j, sub'ten'at'a'j de fundament'ism'a'j organiz'aĵ'o'j. La selekt'ad'o kaj sponsor'ad'o de la pli'mult'o el ili est'as efektiv'ig'at'a ĉef'e de tiu'j ĉi ekster'land'a'j islam'a'j organiz'aĵ'o'j. Re'ven'int'e Bulgarion, part'o el ili far'iĝ'as imam'o'j, instru'ist'o'j aŭ aktiv'e al'iĝ'as al la religi'a viv'o de la islam'an'o'j kaj komenc'as propagand'i islam'a'j'n ide'o'j'n, fremd'a'j'n al la tradici'e islam'a loĝ'ant'ar'o de la land'o.
#001206
Centr'o'j de la dis'vast'ig'o de islam'a fundament'ism'o est'as la islam'a'j lern'ej'o'j, en kiu'j est'as instru'at'e sur'baz'e de la ŭahabita tendenc'o de islam'o, konfirm'ant'a la ide'o'j'n de la radikal'a islam'o. En Bulgario apud la tri oficial'e re'kon'at'a'j islam'a'j lern'ej'o'j ekzist'as ok ne're'kon'at'a'j islam'a'j lern'ej'o'j. En la libr'o tut'e natur'e est'as pri'trakt'at'a ankaŭ la ag'ad'o de iu'j radikal'a'j element'o'j en la mov'ad'o por rajt'o'j kaj liber'o'j (laŭ bulgar'lingv'a sigl'o DPS), kiu dum la last'a'j 15 jar'o'j divers'form'e part'o'pren'as en la reg'ad'o de la land'o, kaj de ali'a'j por'turk'a'j naci'ism'a'j organiz'aĵ'o'j en la land'o kiel la turk'a demokrati'a parti'o, kies gvid'ant'o Ahmed Ken'a'n mal'kaŝ'e al'vok'as al arm'it'a batal'o kaj ribel'o, kaj la ekster'leĝ'a islam'a organiz'aĵ'o La Ŝtat'o est'as Kalif'ej'o, kiu efektiv'ig'as si'a'n ag'ad'o'n sur'baz'e de islam'a'j fundament'ism'a'j ide'o'j.
#001207
Esplor'o inter student'o'j kaj lern'ant'o'j, instru'ist'o'j kaj jun'a'j scienc'a'j kun'labor'ant'o'j montr'as, ke 71 ĝis 74% el ili hav'as grand'a'n interes'o'n pri religi'o kaj teologi'o. El ili inter 4 kaj 7 procent'o'j deklar'as si'n absolut'a'j ateist'o'j, kaj la ceter'a'j aŭ ne hav'as opini'o'n aŭ est'as indiferent'a'j.
#001208
1. Bulgar'a'j histori'ist'o'j ek'uz'is la form'o'n „kan'o” anstataŭ „ĥan'o”, konsider'ant'e ĝi'n kiel origin'a'n bulgar'a'n titol'o'n.
#001209
Jam de 1997 Spartak Ngjela [nĝela] aktiv'as en la alban'a reg'ant'a Demokrati'a Parti'o, dum kelk'a'j monat'o'j precip'e kiel ministr'o pri justic'o en la tiel nom'at'a reg'ist'ar'o de naci'a sav'iĝ'o, ĝis venk'is la social'ist'o'j. Li est'as fil'o de ministr'o pri komerc'o en la reĝim'o de la alban'a diktator'o En'ver Hoxha [hodĵa] kaj laŭ'profesi'e advokat'o.
#001210
En juli'o 2005 li est'is elekt'it'a kiel deput'it'o, sed la nov'a ĉef'ministr'o ne met'is li'n en la reg'ist'ar'o'n. Anstataŭ'e Ngjela ricev'is parti'a'j'n kaj parlament'a'j'n posten'o'j'n, far'iĝ'ant'e komision'estr'o pri leĝ'ar'o. Tamen li kontraŭ'star'is reg'ist'ar'a'j'n klopod'o'j'n el'radik'ig'i korupt'o'n (unu el la kial'o'j pro kiu'j Albanio ankoraŭ ne est'as akcept'it'a de inter'naci'a'j instanc'o'j kiel Eŭrop'a Uni'o aŭ Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o).
#001211
Ngjela argument'is, ke ekzempl'e ŝanĝ'i la metod'o'j'n por elekt'i membr'o'j'n de sen'de'pend'a'j ŝtat'a'j instituci'o'j aŭ en'konduk'i elektron'ik'a'n voĉ'don'ad'o'n en la parlament'o kontraŭ'as la konstituci'o'n. Li'a kondut'o vek'is admir'o'n ĉe la opozici'o social'ist'a, sed sen'iluzi'ig'is li'a'j'n estr'o'j'n en la Demokrati'a Parti'o.
#001212
Rezult'e Ngjela aper'is antaŭ parti'estr'o'j por klar'ig'i si'a'n star'punkt'o'n. Li akuz'is la ĉef'ministr'o'n Sal'i Berisha pri blok'ad'o de ŝtat'a kaj ekonomi'a projekt'o'j sur'baz'e de kontraŭ'konstituci'a ag'ad'o. Li al'don'is, ke Berisha kaj du ali'a'j ministr'o'j est'as eks-komun'ist'o'j, kiu'j daŭr'e ag'as laŭ komun'ism'a pens'manier'o.
#001213
Ngjela kaŝ'e registr'is la debat'o'n kaj la sekv'a'n tag'o'n don'is la bend'o'n al televid'a kompani'o. Jen la unu'a foj'o ek'de 1990, ke ne'formal'a'j diskut'o'j est'as kaŝ'e registr'it'a'j. Tiel romp'iĝ'is la pacienc'o de la Demokrati'a Parti'o, kiu eks'ig'is si'a'n disident'o'n.
#001214
La deficit'o de la komerc'a bilanc'o kaj de la ŝtat'a buĝet'o rapid'e kresk'as. Pli'alt'iĝ'as la ŝuld'iĝ'o pro ŝtat'a'j el'spez'o'j. La deficit'o'n financ'as la rest'o de la mond'o per aĉet'ad'o de ŝtat'a'j obligaci'o'j. Ek'de la jar'o 2001 Popol'a Respublik'o Ĉini'o aĉet'is 43 % de la uson'a'j ŝtat'a'j obligaci'o'j por brems'i la fal'o'n de la valor'o de la uson'a dolar'o kaj tiel evit'i damaĝ'o'n al si'a eksport'o al Uson'o kaj al ali'a'j region'o'j, kie la dolar'o est'as la ĉef'a valut'o.
#001216
Super'averaĝ'a'j profit'o'j de inter'naci'a'j kompani'o'j kun ĉef'e uson'a kapital'o est'as ating'at'a'j per trans'ig'o de produkt'ad'o kaj esplor'ad'o en Ĉini'o'n, Baraton kaj sud-orient'a'n Azi'o'n. Tio mal'help'as la intern'a'n evolu'o'n en Uson'o. Kresk'as la sen'labor'ec'o kaj ek'est'as streĉ'o'j en la social'a sfer'o.
#001217
Malgraŭ ĉi tiu'j problem'o'j Uson'o rest'as akcept'ant'o de grav'a'j ekster'land'a'j invest'o'j. Sed ankaŭ en ĉi tiu sfer'o okaz'as konstant'a mal'kresk'o kaj la invest'o'j ne ir'as rekt'e en la industri'o'n sed en invest'a'j'n fondus'o'j'n. Ili est'as sen'ĉes'e pli risk'a'j. Konfirm'as tio'n la streb'ad'o de la centr'a'j bank'o'j de Japani'o kaj Ĉini'o. Ĝis antaŭ ne'long'e ili konstant'e aĉet'is uson'a'j'n ŝtat'a'j'n obligaci'o'j'n por lim'ig'i la mal'alt'iĝ'o'n de la valor'o de la dolar'o. Nun ili ne nur mal'pli'ig'as si'a'j'n invest'o'j'n en la uson'a'n ekonomi'o'n sed pri'pens'as kre'o'n de komun'a merkat'o de azi'a'j obligaci'o'j kiel alternativ'o'n al uson'a'j. Ambaŭ bank'o'j streb'as ŝanĝ'i la proporci'o'n de valut'a'j rezerv'o'j profit'e al eŭr'o.
#001218
En la uson'a ekonomi'o de la last'a'j 65 jar'o'j rimark'ind'as unu konstant'o: la fort'a kun'lig'o inter milit'a'j invad'o'j kaj kresk'o de la land'a ekonomi'o. Laŭ don'it'aĵ'o'j de la ŝtat'a ofic'ej'o pri ekonomi'a'j esplor'o'j, kresk'o'j de la ekonomi'o okaz'is dum prepar'ad'o de milit'o'j, dum milit'o'j kaj dum la post'milit'a re'konstru'o. La uson'a gazet'o Wall Street Journal skrib'is en februar'o 2003, ke dum la prepar'o de la atak'o de Irako la milit'a'j el'spez'o'j reprezent'is la unu'sol'a'n favor'a'n flank'o'n de la „mal'fort'a uson'a ekonomi'o”.
#001219
Kia'j est'as la prefer'at'a'j milit'a'j el'spez'o'j? –ili pli'fort'ig'as kelk'a'j'n grav'a'j'n sektor'o'j'n de la uson'a ekonomi'o: la aviad'a'j'n, komput'il'a'j'n kaj elektron'ik'a'j'n kompleks'o'j'n, kiu'j ar'ig'as 85 000 kompani'o'j'n kun milion'o'j da dung'it'o'j –ne nur arm'il'a'j entrepren'o'j sed ankaŭ esplor'a'j kaj dis'volv'a'j teknologi'o'j est'as financ'at'a'j per ŝtat'a'j rimed'o'j –eksport'o de arm'il'o'j kaj milit'a teknik'o est'as unu el la plej grav'a'j eksport'er'o'j de Uson'o (47 % de la mond'a komerc'o de arm'il'o'j).
#001220
Ek'de la unu'a inter'konsent'o pri inter'naci'a komerc'o en la jar'o 1947 (la t.n. Ĝeneral'a Konvenci'o pri Dogan'o kaj Komerc'o, kon'at'a per la angl'a mal'long'ig'o GATT) la uson'a milit'a industri'o ĝu'as escept'o'n prav'ig'it'a'n per „ŝtat'a sekur'ec'o”. Tio ebl'ig'as al Uson'o hav'i protekt'ad'a'n kaj subvenci'a'n politik'o'n rilat'e al eksport'o de arm'il'o'j kaj de milit'a teknik'o. La profit'o'j de arm'ist'o'j tiel mult'e pli'alt'iĝ'is en la last'a period'o.
#001221
Post la profit'o'j el la detru'o de Irako sekv'as profit'o'j el la re'konstru'o. En la re'konstru'o de Irako part'o'pren'as ĉef'e uson'a'j kompani'o'j kiel Bechtel Group, Fluor Corporation, Louis Berger Group, Parsons Corporation, Halliburton. Halliburton (ĝis la jar'o 2000 vic'prezid'ant'o Dick Cheney est'is prezid'ant'o de ĝi'a administr'a konsil'ant'ar'o) akir'is per'e de frat'a kompani'o Kellog Brown and Root kontrakt'o'n kun valor'o de 200 milion'o'j da dolar'o'j por re'konstru'o de la dum'milit'e detru'it'a'j naft'o-ekspluat'a'j instal'aĵ'o'j.
#001222
Kiu pag'as? Jam antaŭ la invad'o de Irako tiam'a oficial'a parol'ist'o de prezid'ant'o Bush dir'is, ke la efektiv'a problem'o de la est'ont'ec'o est'as pag'o'j por re'konstru'o de Irako. Irako, diferenc'e de Afgani'o, est'as riĉ'a land'o. Tie est'as sen'lim'a'j font'o'j de krud'aĵ'o'j, kiu'j aparten'as al la iraka popol'o. Est'as mult'a'j manier'o'j kiel akir'i re'pag'o'n aŭ kompens'o'n por la re'konstru'o.
#001223
Jur'a'n baz'o'n por pri'rab'o de la mal'venk'int'a Irako kre'is la unu'a uson'a guberni'estr'o Paul Bremer. Li organiz'is la privat'ig'ad'o'n de irakaj ŝtat'a'j propr'aĵ'o'j: produkt'ad'o de elektr'a energi'o, tele'komunik'ad'o, infra'struktur'o de ekspluat'o kaj transport'o de naft'o kaj gas'o ktp. Est'is ekskluziv'it'a ia ajn post'a reg'ad'o kaj inter'ven'o de la iraka reg'ist'ar'o kaj la ŝtat'a'j organ'o'j. Ekster'land'a'j kompani'o'j akir'is plen'a'n liber'o'n. Ili rajt'as posed'i kaj plen'e kontrol'i ĝis 100 % de la akci'o'j. Ankaŭ 100 % de la profit'o'j pov'as ir'i ekster'land'e'n. Kompani'o'j pag'as nur 15 % de impost'o (antaŭ la milit'o 45 %). Ses elekt'it'a'j bank'o'j ricev'is licenc'o'n kaj tiel pri'reg'as la irak'an bank'a'n sektor'o'n. Jozefo Saba, tiam'a region'a direktor'o de la Mond'a Bank'o, pri'taks'is la leĝ'ig'it'a'n rab'o'n jen'e: „Ĉi tiu paŝ'o ebl'ig'is kre'i taŭg'a'n medi'o'n por al'flu'o de ekster'land'a'j invest'o'j.”
#001224
Paul Wolfowitz, la tiam'a vic'ministr'o pri defend'o de Uson'o kaj ek'de juni'o 2005 prezid'ant'o de la Mond'a Bank'o, dir'is: „La kaŭz'o kial ni ek'milit'os kontraŭ Irako kaj ne kontraŭ Nord'a Korei'o est'as, ke Irako naĝ'as sur mar'o da naft'o.” Ĉu la uson'a'j kompani'o'j hav'os util'o'n el naft'a'j font'o'j nur post stabil'ig'o de politik'a situaci'o en Irako? Ili profit'as jam nun. Pro la alt'e'n pel'it'a prez'o de naft'o la tri plej grand'a'j uson'a'j kompani'o'j krom'e en'spez'is 10 ĝis 30 miliard'o'j'n da dolar'o'j. Naft'a'j kompani'o'j hav'as pli grand'a'n interes'o'n ten'i la prez'o'n de la naft'o alt'a ol la propriet'ul'o'j.
#001226
El akir'o de reg'ad'o super la iraka naft'o Uson'o hav'as du avantaĝ'o'j'n: lim'ig'o'n de la pozici'o de Saŭda Arabi'o kaj OPEL (Organiz'aĵ'o de Petrol-Eksport'a'j Land'o'j) kaj mal'pli'grav'iĝ'o'n de la rus'a'j font'o'j. Tiu'j est'as konsider'at'a'j kiel alternativ'o'j en la okaz'o de prov'o'j pri revoluci'a'j ŝanĝ'o'j en ŝtat'o'j de Persa Golf'o. En la unu'a kaz'o, kiam la ekspluat'o de iraka naft'o est'os plen'e modern'ig'it'a, tio far'iĝ'os katastrof'o por Saŭda Arabi'o kaj OPEL, kiu'j jam nun preciz'e plen'um'as la instrukci'o'j'n de Uson'o. En la du'a kaz'o, Rusio, kiu post la 11a de septembr'o 2001 sukces'e klopod'is far'iĝ'i la du'a plej grand'a produkt'ant'o de naft'o, pov'us est'i el'prem'it'a el la lud'o, ĉar en Irako la kost'o'j de ekspluat'o kaj transport'o est'as mult'e pli mal'alt'a'j ol en Rusio.
#001227
Eŭrop'o de'pend'as de la naft'o el Persa Golf'o. Nur part'o de la eŭrop'a naft'o'bezon'o est'as kovr'it'a per liver'o'j el Briti'o, Norvegi'o kaj Rusio. En la jar'o 2000 Sadam Husajn decid'is, ke naft'o'komerc'o okaz'os per eŭr'o'j. Tio'n Uson'o dev'is pun'i, ĉar ali'e la uson'a dolar'o perd'us si'a'n rol'o'n kiel ĉef'a mond'a valut'o, kaj ĝi est'us sen'ig'it'a de si'a influ'o por decid'i pri mond'a'j prez'o'j de naft'o. Se oni komerc'as kun naft'o nur en dolar'o'j, la ŝtat'o'j sen dolar'a'j rezerv'o'j dev'as vend'i si'a'j'n var'o'j'n kontraŭ dolar'o'j por pov'i aĉet'i naft'o'n dolar'e.
#001228
Kia est'is la cel'o de invad'o en Irakon? Uson'o vol'is ten'i la pag'o'j'n por naft'o nur en dolar'o'j kaj tiel sav'i la uson'a'n ekonomi'o'n. Krom tio ĝi don'is signal'o'n al ĉiu'j produkt'ant'o'j de naft'o, kio pov'us sekv'i, se ili prov'us far'i i'o'n simil'a'n kiel Husajn.
#001229
Provizor'e la ekonomi'o de Uson'o ŝajn'as est'i pli'fort'ig'it'a per la milit'ad'o. Sed la uson'a'j ekonomi'a'j problem'o'j ne est'as solv'it'a'j. La milit'o sub'ten'is ekonomi'a'n dis'volv'o'n sed ne sukces'is kompens'i la ĝis'nun'a'j'n perd'o'j'n. La deficit'o de la ekster'land'a komerc'o plu pli'alt'iĝ'as sam'e kiel la deficit'o de ŝtat'a'j el'spez'o'j. Ĉu oni solv'os tio'n per pli'a milit'o?
#001230
„Mov'iĝ'u iom'et'e, por ke mi trov'u lok'o'n por mi'a kajer'o por kopi'i la lecion'o'j'n,” dir'is unu lern'ant'o al ali'a. Ankaŭ tiu ĉi dir'is tio'n al tri'a person'o, la tri'a al kvar'a, ktp, ĝis fin'e la mesaĝ'o ating'as la lern'ant'o'n apud la mur'o. Ven'as la pet'o: „Mur'o, mov'u vi'n antaŭ'e'n, por ke mi trov'u lok'o'n por mi'a kajer'o por kopi'i la lecion'o'j'n.”
#001231
Tia est'as la situaci'o en togoland'a'j klas'ĉambr'o'j. Ĝeneral'e, en ŝtat'a'j lern'ej'o'j la stud'ant'o'j sid'as du'op'e en klas'ĉambr'o'j kun pli ol 50 ge'lern'ant'o'j. Kaj la nombr'o kresk'as. Foj'foj'e en'est'as en klas'ĉambr'o 100 ge'lern'ant'o'j, tiel ke oni sid'as tri- aŭ kvar'op'e, kaj neniam est'as spac'o por ten'i kajer'o'n kaj labor'i.
#001232
La litova serv'o pri san'protekt'ad'o inform'is, ke mil'o'j da polic'ist'o'j, lim'gard'ist'o'j, fajr'o'brigad'an'o'j kaj milit'ist'o'j de intern'a'j taĉment'o'j est'as tro gras'a'j.
#001235
Post long'a mal'ĉe'est'o mi re'vizit'is pas'int'jar'e mi'a'n iam'a'n patr'uj'o'n, Libanon. Kiam mi est'is knab'o en mi'a vilaĝ'o At-Tajba (La Bonklimata), en la sud'o, apenaŭ rimark'ebl'is la 20a jar'cent'o. Nun ĝi est'as relativ'e prosper'a urb'et'o. En la centr'o mi trov'is mi'a'n iam'a'n dom'o'n kun ĝi'a frukt-ĝarden'o (malgraŭ post'sign'o de israela bomb'o sur la mur'o) bon'e pri'zorg'at'a de la komun'um'o omaĝ'e al mi'a patr'o, la mula'o en la region'o. Mi promen'ad'is tie'n kaj re'e'n kaj manĝ'is de la sam'a'j ŝat'at'a'j fig-, granat- kaj oliv-arb'o'j. Mal'mult'a'j sam'aĝ'ul'o'j rest'as, sed la ge'jun'ul'o'j varm'e akcept'is mi'n.
#001238
Orient'e'n el At-Tajba oni vid'as la pint'o'n de Hermon-mont'o okup'at'a de Israelo. Tuj sud'e de At-Tajba est'as bon'e vid'ebl'a jud'a vilaĝ'o. Kontraŭ la okup'o de Israelo batal'as Hizbul-Laah. Tamen mi'a'opini'e ne Hizbul-Laah for'pel'is Israelon de Libano sed okcident'a'j potenc'o'j, kiu'j unu'e instig'is Israelon ek'okup'i la land'o'n kaj ĝi'n terur'ig'i dum pli ol du jar'dek'o'j.
#001239
Nun la ĉef'a rol'o de Hizbul-Laah est'as help'i la popol'o'n de la sud'o de Libano re'akir'i si'a'n egal'ec'o'n kun la nord'o. Ali'a rol'o est'as protekt'i la popol'o'n kontraŭ ebl'a'j masakr'o'j, kiel tiu'j de Sabr'a kaj Ŝatella en 1982. Sam'temp'e la okcident'a'j potenc'o'j bezon'as Hizbul-Laah-on, por ke Israelo rest'u ĉiam vek'a, arm'it'a kaj pret'a atak'i.
#001240
Pas'int'jar'e est'as mort'ig'it'a la iam'a ĉef'ministr'o de Libano, Al-Hariri. Tiu ĉi far'iĝ'is milion'ul'o, sed li'a'j riĉ'o'j ne rest'is en Libano kaj la land'o apenaŭ profit'is de li'a'j projekt'o'j. Li konstru'ig'is plej modern'a'n flug'haven'o'n en Bejrut'o kaj ŝose'o'j'n por turism'o. Lok'a'j komerc'ist'o'j kolekt'is la profit'o'j'n kaj re'send'is ili'n al okcident'a'j bank'o'j.
#001241
Plu'e, Al-Hariri star'ig'is fondus'o'n por financ'e sub'ten'i libanajn student'o'j'n en okcident'o kaj ili'n post'e re'ven'ig'i. En 1996 mi renkont'is li'n en Londono kaj demand'is, kiom da student'o'j fakt'e re'ven'as hejm'e'n. Li promes'is esplor'i kaj faks'ig'i respond'o'n, sed neniu'n mi ricev'is.
#001242
Ankaŭ Sirio est'as part'o de la okcident'a strategi'o pri Libano kaj la region'o. En 1976 okcident'a'j potenc'o'j pet'is, ke Sirio en'ir'u Libanon por „protekt'i krist'an'o'j'n” dum la intern'a milit'o (1976-1991). La arme'a ĉef'o ricev'is 50 milion'o'j'n da dolar'o'j, nun invest'it'a'j en Londono. Tiu'j sam'a'j potenc'o'j postul'is pas'int'jar'e la re'ir'ig'o'n de la siria arme'o al Sirio, ver'ŝajn'e por ke la arm'il'o'j trov'iĝ'u en pli mal'grand'a teren'o kaj, se neces'e, est'u pli facil'e detru'ebl'a'j.
#001243
La krist'an'a elit'o est'as la plej lert'a tavol'o de libana soci'o. Tamen oni tromp'e kred'ig'as eĉ al ĝi, ke Okcident'o est'as iel ĝi'a „patr'in'o”. Se ver'e la okcident'a Franci'o kompat'us Libanon, ĝi est'us help'o'cel'e inter'ven'int'a por evit'i la buĉ'ad'o'n dum la intern'a milit'o. Kaj nun la krist'an'o'j kondamn'as Sirion kiel okup'ant'o'n kaj sub'prem'ant'o'n de Libano.
#001244
Apenaŭ mir'ig'e est'as, ke tiom da ambici'a'j jun'ul'o'j for'las'as Libanon, las'ant'e hejm'e jun'a'j'n vir'in'o'j'n, kiu'j mem atend'as ekster'land'a'j'n svat'ant'o'j'n.
#001245
En Germanio dum plur'a'j jar'o'j okaz'as vigl'a diskut'ad'o pri la lingv'o, unu'e pri mis'e propon'it'a ortografi'a re'form'o (kun nun fin'a rezult'o, ke post mult'eg'a'j kritik'o'j kaj opon'o'j oni en'konduk'as nur moder'a'j'n modif'o'j'n), kaj nun pri la grav'ec'o de la lingv'o mem. La german'a dum la unu'a part'o de l' pas'int'a jar'cent'o apud hispan'a, franc'a, angl'a kaj rus'a est'is inter la tiel nom'it'a'j mond'lingv'o'j; grav'a ĝi est'is precip'e en scienc'a sfer'o (ekzempl'e en medicin'o), sed pli kaj pli perd'is signif'o'n kaj definitiv'e far'iĝ'is mal'grav'a sekv'e de la horor'a hitlera reĝim'o kaj 2a mond'milit'o, kiu'n komenc'is nazi'a Germanio.
#001246
Aktual'e diskut'ad'o (kiu foj'e iĝ'as disput'ad'o) tem'as pri uz'ad'o – pli ĝust'e ne-uz'ad'o – de la german'a far'e de en'migr'int'o'j, precip'e kiam per divers'a'j esplor'o'j, ekzempl'e la kon'at'a'j Pis'a-stud'aĵ'o'j, oni fin'e rimark'is, ke Germanio neglekt'is instru'ad'o'n de la naci'a lingv'o al ne-german'a'j infan'o'j, kio kaŭz'as mult'a'j'n problem'o'j'n en lern'ej'o'j kaj soci'o. En la du plej grand'a'j grup'o'j de en'migr'int'o'j (kaj ties id'o'j), turk'a kaj rus-german'a, eĉ en du'a kaj tri'a generaci'o sci'o de la german'a est'as tiom rudiment'a, ke infan'o'j fiask'as en lern'ej'o'j kaj jun'ul'o'j neniel trov'as labor'posten'o'j'n. Sekv'e de frustraci'o ili ne mal'oft'e pro mank'o de viv'perspektiv'o ne nur enu'as kaj huligan'as, sed eĉ iĝ'as krim'em'a'j.
#001247
Kiam en printemp'o instru'ist'o'j de lern'ej'o en Berlino publik'ig'is help'kri'a'n leter'o'n al la koncern'a ministr'ej'o, per kiu ili klar'ig'is, ke praktik'e ne ebl'as eduk'i si'a'j'n lern'ej'an'o'j'n (precip'e turk'a'j'n kaj arab'a'j'n) pro mank'o de lingv'o'sci'o, ekscit'it'e re'ag'is politik'ist'o'j kaj konstat'is, ke tia'j infan'o'j pov'as integr'iĝ'i en la soci'o nur, se ili sci'as la german'a'n. Iu'j postul'is, ke en lern'ej'o'j oni rajt'u parol'i nur german'e, ne turk'e, rus'e aŭ en ali'a „fremd'a” lingv'o. Ali'a'j postul'is, ke infan'o'j de en'migr'int'o'j rajt'u en'ir'i lern'ej'o'n nur, se ili sci'as la german'a'n. Sed kiel ili sci'u ĝi'n, se en la famili'o'j oni tut'e ne parol'as la lingv'o'n de la „gast'land'o”? Nur nun politik'ist'o'j ek'kon'is, ke pri tio kulp'as mank'o en la eduk'a sistem'o: frekvent'ad'o de infan'vart'ej'o est'as liber'vol'a en Germanio – kaj kost'a (ge'patr'o'j dev'as pag'i kotiz'o'n), sed frekvent'ad'o de lern'ej'o est'as dev'ig'a kaj sen'pag'a. Do ge'patr'o'j de en'migr'int'o'j hezit'as send'i si'a'j'n id'o'j'n al infan'vart'ej'o; kiam ili en'ir'as lern'ej'o'n, ili do sci'as tut'e ne aŭ ne'sufiĉ'e la german'a'n, por kompren'i instru'ist'o'j'n.
#001248
Ali'flank'e en lern'ej'o'j oni pli kaj pli redukt'ad'is instru'ad'o'n de l' german'a favor'e al – angl'a, kiu'n oni part'e instru'as jam en la unu'a'j klas'o'j de element'a'j lern'ej'o'j kaj baldaŭ ankaŭ en infan'vart'ej'o'j. Sekv'e ankaŭ abiturient'o'j ne plu bon'e reg'as si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n, kiu'n en mult'a'j fak'o'j student'o'j eĉ ne plu bezon'as, ĉar en universitat'o'j oni lekci'as per la angl'a. Scienc'ist'o'j est'as dev'ig'at'a'j, perfekt'e sci'i tiu'n lingv'o'n; eĉ la plej grand'a german'a scienc'a akcel-organiz'aĵ'o DFG postul'as skiz'o'n en la angl'a, se iu vol'as hav'i stipendi'o'n aŭ subvenci'o'n! Tial renom'a'j scienc'ist'o'j antaŭ unu jar'o postul'is re'don'i al la german'a si'a'n scienc'a'n rang'o'n. Ili argument'is, ke 30 % de la german'o'j tut'e ne sci'as la angl'a'n, pli'a'j 30 % nur rudiment'e, tiel ke ili ne pov'as part'o'pren'i scienc'a'n evolu'o'n. Lekci'o'j en la angl'a de german'o'j oft'e est'as sub'kvalit'a'j, ili avert'as. Krom'e uz'ad'o de la angl'a nutr'as la impres'o'n, kvazaŭ german'o'j ne plu kapabl'us esprim'i nov'a'j'n ide'o'j'n. Unu jar'o'n post'e oni neniel pov'as konstat'i efik'o'n de tiu protest'o, mal'e politik'ist'o'j favor'as eĉ pli ol antaŭ'e instru'ad'o'n de la angl'a kaj fajf'as pri la german'a.
#001249
Kontrast'e politik'ist'o'j batal'as kontraŭ la angl'a kaj por la german'a en ali'a'j sfer'o'j. En april'o la prezid'ant'o de la german'a parlament'o skrib'is akr'a'n leter'o'n al la komision'o de EU kaj minac'is, ke la german'a parlament'o ne plu trakt'os leĝ'propon'o'j'n de EU, se ili ne est'as traduk'it'a'j al la german'a sed aper'ig'it'a'j nur en angl'a kaj franc'a. German'o'j argument'as, ke 24 % de la EU-civit'an'o'j parol'as la german'a'n, kontrast'e al nur 16 %, kiu'j parol'as la angl'a'n kaj franc'a'n respektiv'e. Cert'e tio est'as prav'a argument'o, sed ĝi valid'as sam'e por hispan'o'j, pol'o'j aŭ ital'o'j, kiu'j sam'e sufer'as pro lingv'a neglekt'o. Tamen sekv'e de la plend'o el Berlino la prezid'ant'o de EU-komision'o promes'is, prezent'i la tekst'o'j'n ankaŭ en la german'a.
#001250
Sed protest'o jam ven'is el Finnlando, kiu mez'e de 2006 trans'pren'as prezid'o'n de EU: Helsink'o ne hav'ig'os tekst'o'j'n en la german'a. Tio jam okaz'is la last'a'n foj'o'n, kiam Finnlando prezid'is kaj uz'is nur la angl'a'n kaj franc'a'n lingv'o'j'n. German'a'j kaj aŭstr'a'j ministr'o'j simpl'e ne plu part'o'pren'is kun'sid'o'j'n de EU, ĝis fin'e Helsink'o ced'is kaj de'nov'e uz'is la german'a'n. Sed ŝajn'as, ke la batal'o por la german'a daŭr'os kaj probabl'e german'o'j mal'gajn'os, se ili daŭr'ig'as ambigu'e: kiel oni pov'as defend'i la propr'a'n lingv'o'n se oni sam'temp'e per ĉiu'j rimed'o'j favor'as la angl'a'n? German'a kancelier'in'o Angel'a Merkel, ceter'e, perfekt'e parol'as la angl'a'n (kaj preskaŭ perfekt'e ankaŭ la rus'a'n). Almenaŭ ŝi do pov'as sam'e bon'e dialog'i kun uson'a prezid'ant'o kaj rus-german'o'j ...
#001251
Antaŭ du jar'o'j la kabinet'o star'is antaŭ fiask'o kaj sen'kuraĝ'iĝ'o. Tamen la nov'a ĉef'ministr'o Ferenc Gyurcsány [djurĉanj] energi'e labor'is, tiel ke antaŭ la ĉi-jar'a balot'ad'o egal'e star'is laŭ opini'sond'o'j la reg'ant'a koalici'o kaj la opozici'o. Fin'e venk'is la koalici'o eĉ pli konvink'e ol antaŭ kvar jar'o'j.
#001252
La balot'a sistem'o de Hungari'o simil'as al la german'a. Hazard'e ankaŭ la parti'o'j iom simil'as: du grand'a'j parti'o'j kaj kelk'e da satelit'o'j. Antaŭ la unu'a balot'rond'o okaz'is debat'o'j dis'send'it'a'j en radi'o- kaj televid'a'j kanal'o'j. La ĉef'ministr'o parol'is pri la est'ont'ec'o, dum Viktor Orbán, estr'o de la dekstr'a lig'o, atent'ig'is pri la erar'o'j kaj la pek'o'j de la pas'int'ec'o. La estr'in'o de la mal'grand'a dekstr'a parti'o MDF Ibolya [iboja] Dávid kapt'is atent'o'n pro si'a aspekt'o: ruĝ'a vest'o kaj blond'e farb'it'a har'ar'o.
#001253
En la unu'a balot'rond'o la rezult'o est'is preskaŭ la sam'a ol antaŭ kvar jar'o'j. La social'ist'o'j ating'is et'a'n avantaĝ'o'n, ricev'int'e 71 mandat'o'j'n. La dekstr'a lig'o ricev'is 69, liberal'ul'o'j 4 kaj MDF 2. Post tiu ĉi balot'rond'o Gyurcsány far'is pakt'o'n kun la liberal'ul'o'j por daŭr'ig'i la koalici'o'n. Kandidat'o'j de ambaŭ parti'o'j reciprok'e rezign'is por help'i unu la ali'a'n kaj kun'e kampanj'i.
#001254
Ali'flank'e Orbán pet'is Dávid-on unu'ig'i la fort'o'j'n. Dávid star'ig'is ok postul'o'j'n, i.a. ke Orbán re'tir'iĝ'u, por ke la ĉef'ministr'o-kandidat'in'o est'u Dávid. Voĉ'don'ont'o'j konstat'is, ke mal'dekstr'e prezent'iĝ'is inter'konsent'o, program'o kaj kandidat'o; dekstr'e mal'e (Orbán ja re'tir'iĝ'is).
#001255
Tial la du'a balot'rond'o port'is grand'a'n sukces'o'n por la koalici'o. Sen voĉ'o'j el ekster'land'o la social'ist'o'j akir'is 190 seĝ'o'j'n kaj la liberal'ul'o'j 20. Jen komfort'a pli'mult'o, ĉar Orbán gajn'is nur 164 seĝ'o'j'n kaj Dávid 11.
#001256
La mal'nov'a-nov'a kabinet'o hav'as du ne'prokrast'ebl'a'j'n far'end'aĵ'o'j'n. Ĝis'aŭtun'e oni dev'as prezent'i program'o'n al Eŭrop'a Uni'o por mal'pli'ig'i la buĝet'a'n deficit'o'n. Post'e ĝi dev'as front'i al konsil'ant'ar'a'j elekt'o'j.
#001257
En mi'a loĝ'urb'o Augsburg polic'an'o'j lern'is la rus'a'n lingv'o'n, por ke ili pov'u pli bon'e inter'komunik'i kun rus-german'o'j, kiu'j amas'e viv'as tie ĉi sed nur mal'amas'e sci'as kaj lern'as la german'a'n. Renvers'it'a mond'o? Ne, sed tio neces'as por sekur'ig'i la urb'o'n. Ĉar turk'o'j jam de mult'a'j jar'dek'o'j viv'as en Augsburg, la polic'o dispon'as jam pri sufiĉ'e da turk'de'ven'a'j koleg'o'j, do pri tiu grup'o de en'migr'int'o'j oni ne hav'as lingv'a'j'n problem'o'j'n. Kelk'a'j politik'ist'o'j ĵus propon'is, ke oni prezent'u turk'a'n versi'o'n de l' german'a naci'a himn'o, por ke ankaŭ turk'o'j pov'u kant'i ĝi'n – tio help'os integr'iĝ'i, argument'is verd'ul'a politik'ist'o, ĉar est'os „simbol'o por mult'lingv'ec'o de Germanio”. Sed krist'an'demokrat'a politik'ist'o obĵet'is: „Tio est'us la mal'o de integr'iĝ'o.” La german'a'j kandidat'o'j por la konkurs'o de eŭrop'a'j televizi'o'j pri kanzon'o'j prezent'as jam de jar'o'j si'a'j'n kant'o'j'n ne en la german'a, sed la angl'a lingv'o. Preskaŭ neni'u protest'as. Protest'o'j tamen jen kaj jen aper'as kontraŭ la „germangla”. Kontraŭ super'flu'a'j angl'ism'o'j nun ag'ad'as tri'op'o da fak'ul'o'j pri german'a lingv'o. Precip'e en reklam'lingv'aĵ'o abund'as tia'j monstr'aĵ'o'j, tiel ke laŭ freŝ'a'j esplor'o'j ili'n kompren'as nur 8 % de la german'a'j klient'o'j. Per ili'a ag'ad'o „Viv'ant'a german'a” ili vol'as propon'i ĉiu'monat'e tri german'ig'o'j'n de angl'ism'o'j, ekzempl'e por homepage (Startseite = start'paĝ'o).
#001258
Jen nur kelk'a'j fac'et'o'j el long'a list'o de lingv'a'j problem'o'j en Germanio. Sed preskaŭ ĉiu'j german'o'j favor'as la angl'a'n, lingv'o'n de tut'mond'iĝ'o. Fervor'e oni lern'as ĝi'n. 12-jar'a fil'o de kon'at'o tamen ne bon'e progres'as en angl'a kurs'o de la lern'ej'o kaj tial risk'as ne ating'i la pli alt'a'n klas'o'n. Do la patr'o send'is li'n por unu'semajn'a lingv'o'kurs'o al Malto, por 1250 eŭr'o'j. Imag'u, se oni propon'us al uson'a patr'o send'i si'a'n fil'o'n al Germanio, por ke li pli bon'e lern'u tiu'n lingv'o'n. Li deklar'us vi'n frenez'a. Kial li'a fil'o lern'u akcesor'a'n, sen'signif'a'n lingv'o'n, se li ja posed'as la mond'lingv'o'n? German'o'j ne vid'as tia'n mal'just'aĵ'o'n, tamen plend'as pri mal'grav'iĝ'o de si'a lingv'o. Pri tiu ĉi ambigu'a kondut'o vi pov'as leg'i en la ĉi-numer'a „vid'punkt'o”. Est'us interes'e, ek'sci'i de ni'a'j leg'ant'o'j, ĉu simil'a'j'n lingv'o'problem'o'j'n oni hav'as en ali'a'j land'o'j. Skrib'u!
#001259
Argument'ebl'as, ke rapid'a modern'ig'o detru'as tradici'a'j'n kultur'o'j'n kaj rapid'ig'as ili'a'n pere'o'n. Protekt'i tradici'a'j'n kultur'o'j'n kaj akcel'i ekspluat'o'n de kultur'a'j riĉ'font'o'j far'iĝ'is grav'a'j rimed'o'j por konserv'i kultur'a'n divers'ec'o'n kaj garanti'i daŭr'ig'ebl'a'n dis'volv'o'n de la hom'ar'o en ekonomi'a tut'mond'iĝ'o.
#001260
En Pekino est'as komerc'a kvartal'o Dazhalan, kiu situ'as sud-okcident'e de Tiananmen-plac'o. De la dinasti'o Yuan (1271-1368) ĝis la Respublik'o de Ĉini'o (1912-1949), ĝi est'is unu el komerc'a'j kaj amuz'a'j centr'o'j de Pekino. Tiu ĉi komerc'a kvartal'o si'n karakteriz'is pro cent'o da kon'at'a'j mal'nov'a'j firma'o'j, ekzempl'e la ĉin'medicin'a apotek'o Tongrentang, la butik'o de legom'pekl'aĵ'o'j Liubiju, la ŝu-butik'o Neiliansheng kaj la silk'o'vend'ej'o Ruifŭiang.
#001261
Sur'baz'e de primitiv'a intern'a spirit'o de la tradici'a'j kultur'o'j oni re'nov'ig'as la tie'a'j'n kultur'a'j'n hered'aĵ'o'j'n kaj fand'as modern'a'j'n element'o'j'n en ili'n. Ekzempl'e, en Dazhalan est'as strat'et'o Langfang-1, en kiu trov'iĝ'as blank'a kvar'etaĝ'a dom'o, konstru'it'a en la jar'o 1905. Ĝi funkci'is kiel la unu'a magazen'o en Pekino, kaj nun ĝi serv'as kiel hotel'o.
#001262
En la kvartal'o kun are'o de ĉirkaŭ unu kvadrat'a kilo'metr'o trov'ebl'as 50 000 loĝ'ant'o'j kaj re'konstru'ad'o komenc'iĝ'is decembr'e de 2004. Sed aper'is unu post la ali'a problem'o'j foj'foj'e mal'facil'e solv'ebl'a'j.
#001263
Por restaŭr'i la antikv'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n neces'is trans'loĝ'ig'i la loĝ'ant'o'j'n. Kaj, post la re'konstru'ad'o, la kvartal'o pov'os en'ten'i mal'pli da hom'o'j ol antaŭ'e: rezult'e pli ol du'on'o'n de la tut'a invest'o kompens'e ricev'is 20 000 hom'o'j, kiu'j por ĉiam for'las'os la kvartal'o'n. Parentez'e, por la invest'ant'o'j grand'a profit'o simpl'e ven'as de konstru'o de dom'eg'o'j post mal'konstru'o de mal'nov'a'j dom'o'j.
#001264
Por efik'e protekt'i kvadrat'a'j'n kort'a'j'n dom'o'j'n de tradici'a arkitektur'o, la magistrat'o formul'is la ĉef'a'n princip'o'n de re'konstru'ad'o tiel: protekt'o kaj ripar'o. La Institut'o de Arkitektur'o kaj Urb'o de la Universitat'o Tsinghua, kiu respond'ec'as pri la re'konstru'ad'o, nepr'e konserv'u la trajt'o'j'n de la antikv'a ĉef'urb'o, inkluziv'e de la kvadrat'a'j kort'a'j dom'o'j, kun original'a eben'ec'o kaj vast'ec'o.
#001265
Konstru'ot'a est'as komerc'a trafik'lini'o, dum ĉirkaŭ la kvartal'o est'os mal'permes'at'a'j alt'a'j konstru'aĵ'o'j. Original'a'j loĝ'dom'o'j plej'part'e konserv'iĝ'os, sed oni ŝanĝ'os ili'a'n intern'a'n funkci'o'n. Est'ont'ec'e la kvartal'o Dazhalan serv'os al kultur'o, turism'o kaj komerc'o.
#001266
Pekino est'as kaj histori'a kultur'a urb'o kaj modern'a metropol'o. Mult'a'j nov'a'j konstru'aĵ'o'j reprezent'as la funkci'o'j'n de modern'a ĉef'urb'o, dum mult'a'j bon'e konserv'at'a'j kort'a'j dom'o'j, strat'et'o'j kaj ali'a'j tradici'a'j are'o'j spegul'as kultur'a'j'n trajt'o'j'n. Rapid'e evolu'ant'e, Pekino tamen konserv'as si'a'n tradici'a'n kultur'o'n.
#001267
La post'milit'a generaci'o, nun pensi'ul'iĝ'ant'a, est'as tre ego'ism'a – tiel opini'as Osku Pajamäki, la aŭtor'o de La avid'a generaci'o. Tiu ĉi generaci'o el'spez'is la hav'aĵ'o'n de la ŝtat'o por mal'pez'ig'i la impost'ad'o'n de la plej riĉ'a'j popol'an'o'j. Ĝi kre'is soci'o'n, kie tiu'j ĵus ek'labor'int'a'j pas'ig'u si'a'n tut'a'n viv'o'n kiel serv'ist'o'j de la pli aĝ'a'j hom'o'j, pag'ant'e ili'a'j'n pensi'o'j'n kaj ankaŭ la ŝtat'a'n ŝuld'o'n amas'ig'it'a'n dum la reg'o'temp'o de la post'milit'nask'it'o'j.
#001268
Nun'a'j jun'a'j labor'ul'o'j pov'os ĝu'i nek sekur'a'n dung'it'ec'o'n nek tradici'a'n famili'a'n viv'o'n. Al'don'e, la ideal'o de viv'long'a lern'ad'o, kiu por ili'a'j antaŭ'ul'o'j est'is agrabl'a nov'a defi'o kaj ŝanc'o, garanti'as al la nov'a generaci'o nur dis'romp'it'a'j'n karier'o'j'n kaj hom'a'j'n rilat'o'j'n. Kvankam la jun'a generaci'o pag'as pli por pensi'o'j, ili mem ne hav'os pensi'o'j'n egal'a'j'n al tiu'j de la antaŭ'ul'o'j, kiu'j pov'as sen'zorg'e amuz'i si'n sur sun'a'j plaĝ'o'j de sud'a'j land'o'j, sci'ant'e, ke Finnlando dispon'ig'os al ili baz'a'n sekur'ec'o'n pag'at'a'n de nun'a'j labor'ul'o'j.
#001269
Ali'flank'e ebl'as dir'i, ke plej'part'e tiu'j nask'it'a'j post la milit'o mult'e pen'ad'is por alt'ig'i la viv'nivel'o'n de la tut'a land'o. Al si'a'j infan'o'j ili vol'is don'i pli bon'a'n, pac'a'n kaj ne tro pen'ig'a'n est'ont'ec'o'n. Tio'n ĝeneral'e ja ĉiu'j ge'patr'o'j ĉie ĉiam al'streb'as. Ĉu la rekompenc'o est'as nur akuz'o'j, amar'ec'o kaj la ne'vol'em'o dec'e zorg'i pri la kaduk'ul'o'j kaj mal'jun'iĝ'int'o'j?
#001270
Konstant'e aper'as en la gazet'ar'o artikol'o'j pri la bedaŭr'ind'a stat'o de mal'jun'ul'ej'o'j kaj pri la ne'sufiĉ'a nombr'o de ili'a'j vart'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j; simil'e pri pensi'ul'o'j, kiu'j viv'as sol'a'j kaj izol'it'a'j en si'a'j apartament'o'j kaj dom'o'j. Sed antaŭ'e finn'o'j kresk'is en kun'ig'a ni-anim'ec'o gvid'at'e de tradici'o luter'an'a. Ili al'propr'ig'is al si valor'o'j'n, kia'j est'as religi'em'o, solidar'ec'o, dec'o kaj inter'help'ad'o.
#001271
Tiam la eduk'ad'o est'is unu'ec'ig'a, sed hodiaŭ'a'j adolesk'ant'o'j sent'as si'n ne ar'an'o'j, sed individu'o'j. Ili'n ne plu interes'as predik'o'j pri post'mort'aĵ'o'j: ili pli mal'trankvil'as pro la stat'o de la nun'a medi'o kaj la natur'o kaj pro la fakt'o, ke mult'a'j'n grav'aĵ'o'j'n oni decid'as ne en Finnlando, sed ie ekster'e.
#001272
Ili ne sci'as, ĉe kies pord'o ind'us protest'e manifestaci'i. De la eklezi'o ili atend'as pli soci'a'n mesaĝ'o'n, ankaŭ konsider'o'n pri la medi'o, ne disput'o'j'n pri la rajt'o'j de vir'in'o'j pastor'iĝ'i aŭ de sam'seks'em'ul'o'j kun'iĝ'i. Pli kaj pli da hom'o'j eks'iĝ'as de la eklezi'o, opini'ant'e, ke fid'o kaj sav'o ne de'pend'as de tradici'a'j instituci'o'j – tial ili esplor'as ali'a'j'n kred'o'j'n.
#001273
Tamen la merkat'ekonomi'o ne las'os ili'n liber'iĝ'i de si'a'j katen'o'j forĝ'it'a'j el reklam'ad'o, konsum'ad'o, dung'ad'o kaj tim'o de sen'labor'ec'o.
#001274
Genealog'o'j esplor'as la de'ven'o'n kaj parenc'ec'o'n de famili'o'j. Nun'temp'e genealogi'o est'as ŝat'okup'o de fervor'a'j amator'o'j. La ek'est'o de komput'il'o kaj Inter'ret'o drast'e ŝanĝ'is la labor'metod'o'j'n kaj serĉ'ebl'ec'o'j'n.
#001275
En ĉiu'j epok'o'j kaj region'o'j la hom'o'j opini'is, ke grav'as kon'i si'a'j'n antaŭ'ul'o'j'n, ekzempl'e pro religi'a'j kial'o'j aŭ por alt'ig'i la person'a'n prestiĝ'o'n, pruv'ant'e, ke oni de'ven'as de iu grav'ul'o. La labor'metod'o'j mal'sam'as. Ĉu est'as nur buŝ'a tradici'o aŭ ĉu ekzist'as dokument'o'j? Ĉu la dokument'o'j kovr'as long'a'n, kontinu'a'n period'o'n aŭ ĉu mult'o perd'iĝ'is kaj rest'is nur fragment'o'j? Ĉu ili est'as al'ir'ebl'a'j kaj leg'ebl'a'j? La sekv'ant'a pri'skrib'o valid'as nur por Belgi'o kaj la najbar'a'j okcident-eŭrop'a'j land'o'j. En ali'a'j region'o'j la kompil'o de genealogi'o pov'as est'i tut'e mal'sam'a, pli aŭ mal'pli facil'a, de'pend'e de politik'a'j, kultur'a'j kaj religi'a'j cirkonstanc'o'j.
#001276
Est'as du grav'a'j dat'o'j por genealog'o'j. La koncili'o (kun'ven'o de episkop'o'j) de Trent'o (1545-1563) ordon'is, ke ĉiu'j'n bapt'o'j'n, ge'edz'iĝ'o'j'n kaj en'tomb'ig'o'j'n oni dev'as not'i en registr'o'j. Tiu ordon'o kompren'ebl'e valid'is nur por tiu part'o de la krist'an'ar'o, kiu est'is reg'at'a de la pap'o en Romo, kaj ĝi efektiv'iĝ'is nur post kelk'a'j jar'dek'o'j. La registr'o'j'n oni far'is kaj konserv'is en paroĥ'o'j kaj mult'o de'pend'is de la zorg'em'o de paroĥ'estr'o'j.
#001277
Ali'a ar'o da regul'o'j ek'est'is post la Franc'a Revoluci'o (1789). Per ili oni trans'don'is la respond'ec'o'n por la registr'ad'o de nask'iĝ'o'j, ge'edz'iĝ'o'j kaj mort'o'j de religi'a'j al civil'a'j aŭtoritat'o'j, de paroĥ'o'j al komun'um'o'j aŭ urb'o'j (kvankam la paroĥ'o'j ĝis nun daŭr'ig'as la registr'ad'o'n, ĝi ne plu hav'as civil'jur'a'n valid'ec'o'n). Nur post la jar'o 1800 la registr'ad'o fid'ind'e okaz'is. Ebl'as konklud'i, ke ek'de la 17a jar'cent'o ekzist'as ĝeneral'a registr'ad'o de ĉiu'j loĝ'ant'o'j. La kvalit'o de la registr'ad'o iom post iom progres'as, sed oft'as mank'o'j ĉirkaŭ la jar'o 1800, kiam la religi'a registr'ad-sistem'o est'is perturb'it'a kaj la nov'a civil'a sistem'o trov'iĝ'is en konstru'faz'o.
#001278
Est'as sufiĉ'e simpl'e re'trov'i si'a'j'n antaŭ'ul'o'j'n ĝis la jar'o 1800 kaj kun iom pli da pen'o eĉ ebl'as re'ir'i ĝis 1600. Sed ĉu ebl'as fos'i ankoraŭ pli profund'e? Grav'a famili'o ja pov'as hav'i propr'a'j'n arkiv'o'j'n, per kiu'j ebl'as tra'stud'i mult'a'j'n jar'cent'o'j'n re'e'n. Kontraŭ'e, de mal'riĉ'a famili'o ver'ŝajn'e ne rest'as iu spur'o. Pri mez'klas'a'j famili'o'j oft'e en la urb'a'j arkiv'o'j trov'ebl'as inform'er'o'j, ĉar ili ekzempl'e part'o'pren'is milit'o'n, ĉar ili est'is parti'o en proces'o, ĉar ili vend'is aŭ aĉet'is dom'o'n, ktp. Tiel ebl'as komplet'ig'i si'a'n genealogi'o'n, sed la rezult'o ne nepr'e fid'ind'as. Aktual'a ekzempl'o el mi'a urb'o est'as la esplor'o'j pri J'a'n Breydel [brejdl], fam'a figur'o el milit'o inter Flandri'o kaj Franci'o en la jar'o 1302 (la „batal'o de la or'a'j spron'o'j”, kon'at'a ĉe histori'ist'o'j kiel la „batal'o de Kortrejk'o”). Arkiv'ist'o'j tra'kribr'is la dokument'o'j'n, sed hezit'as indik'i la „ver'a'n” J'a'n Breydel, ĉar en tiu epok'o est'is tre mult'e da person'o'j kun la sam'a aŭ simil'a nom'o.
#001279
Komenc'e neces'as klar'ig'i, ke la dokument'o'j de la last'a'j cent jar'o'j ekzist'as, sed publik'e ne al'ir'ebl'as. Nur famili'an'o'j aŭ esplor'ist'o'j, kiu'j ricev'is special'a'n permes'o'n, pov'as konsult'i ili'n. Tiu'rilat'e nun est'as kontraŭ'a'j star'punkt'o'j. Unu'flank'e oni vol'as garanti'i la privat'ec'o'n de person'a'j don'it'aĵ'o'j kaj eĉ em'as pli'long'ig'i tiu'n period'o'n. Ali'flank'e la genealog'o'j opini'as tio'n sen'senc'a, ĉar la dezir'at'a'j inform'o'j plej'part'e trov'ebl'as ankaŭ ali'lok'e (ekzempl'e en gazet'o'j), sed nur per'e de pli pen'a serĉ'ad'o.
#001280
La ver'a labor'o komenc'iĝ'as, kiam oni trov'is la dezir'at'a'n paĝ'o'n en registr'o. Man'skrib'o de antaŭ kelk'a'j jar'cent'o'j konsider'ind'e mal'sam'as de la nun'temp'a, kaj neces'as lern'i leg'i ĝi'n. La paroĥ'a'j registr'o'j est'as en la latin'a lingv'o kaj est'as bezon'at'a mal'grand'a vort'proviz'o de tiu lingv'o, por pov'i kompren'i la ĉef'a'n en'hav'o'n. Ali'a obstakl'o pov'as est'i, ke pro politik'a'j cirkonstanc'o'j iam'a lingv'o de region'o nun ne plu est'as uz'at'a. En „belg'a” Flandri'o oft'e la tekst'o'j el la 19a jar'cent'o est'as en la lingv'o de tiam reg'ant'a klas'o, la franc'a, kaj ne en la popol'a lingv'o. Ali'flank'e, en „franc'a” Flandri'o (nord'a Franci'o) abund'as dokument'o'j el la 17a kaj 18a jar'cent'o'j, sufiĉ'e bon'e kompren'ebl'a'j por nederland'lingv'an'o'j, sed tut'e ne'klar'a'j por franc'parol'ant'o'j. Atent'ind'as, ke la skrib'o de nom'o'j, eĉ ĝis la 20a jar'cent'o, ne est'is tut'e fiks'it'a. Pov'as est'i sufiĉ'e grav'a'j diferenc'o'j en la skrib'o de sam'a famili'a nom'o.
#001282
Kun la person'a komput'il'o ankaŭ ven'is program'o'j por far'i genealogi'o'n. Nun ebl'as pli detal'e registr'i kaj pli detal'e re'trov'i inform'o'j'n ol per la tradici'a'j slip'ar'o'j kaj libr'et'o'j. Eĉ mal'jun'a'j genealog'o'j kun'port'as si'a'n port'ebl'a'n komput'il'o'n al arkiv'o kaj per ĝi trans'skrib'as dokument'o'j'n. Mult'lok'e ek'est'as projekt'o'j por registr'i en komput'il'o ĉiu'j'n nask'iĝ'o'j'n, ge'edz'iĝ'o'j'n kaj mort'o'j'n de iu region'o. Tiel la serĉ'labor'o mult'e facil'iĝ'as. Bon'a ekzempl'o est'as la nederlanda Is'is ().
#001283
Inter'ret'o paŝ'o'n post paŝ'o for'ig'as la individu'ec'o'n de genealog'o'j. Ĝis nun mult'a'j genealog'o'j avid'e konserv'as la rikolt'it'a'n material'o'n por si mem. Ili opini'as, ke ili per mult'e da pen'o akir'is la inform'o'j'n, kaj ke ali'a'j far'u la sam'o'n. Kun la ek'est'o de Inter'ret'o ven'is nov'a, mult'e pli help'em'a generaci'o. Ekzist'as diskut'grup'o'j, en kiu'j ebl'as pet'i kaj inter'ŝanĝ'i inform'o'j'n kaj iĝ'as kutim'o aper'ig'i si'a'n genealogi'o'n en ret'paĝ'o. Por inter'ŝanĝ'i inform'o'j'n inter divers'a'j genealogi'a'j program'o'j oni kre'is la komun'a'n GEDCOM-dosier'form'o'n (.ged).
#001284
Verk'ant'e tiu'n tekst'o'n, mi rimark'is, ke apenaŭ ekzist'as genealogi'a'j termin'o'j en Esperant'o. Mi ne trov'is libr'o'n pri la tem'o, kaj ĝis nun mi neniam renkont'is Esperant'o-parol'ant'o'j'n en genealogi'a'j rond'o'j. Plej interes'a'j rezult'o'j de inter'ret'a serĉ'ad'o est'as la Genealogi'a Societ'o Worsten () kaj Asoci'o Genealogi'a Alleum () kun revu'o Alleum. Ambaŭ ŝajn'as est'i daŭr'ig'o de la labor'o de Edward Woytakowski [edvard vojtakovski] el Wrocław [vrocŭav], Pollando.
#001285
Andre'o Cseh: legend'o jam dum si'a viv'o
#001286
Komenc'e de 1920 la katolik'a'n sub'pastr'o'n de Sibiu vizit'is du send'it'o'j de la lok'a labor'ist'a organiz'o. Ili hav'is la jen'a'n pet'o'n: „En ni'a organiz'o est'as divers'a'j popol'an'o'j, kiu'j parol'as german'e, hungar'e aŭ ruman'e, sed ni ne sci'as la lingv'o'n unu de la ali'a. Ni aŭd'is, ke vi uz'as mond'o'lingv'o'n, kiu'n kompren'as ĉiu.”
#001287
Kompren'ebl'e, tem'is pri la dezir'o lern'i Esperant'o'n. Lern'o'libr'o'j ne est'is hav'ebl'a'j. La petit'a sub'pastr'o, tamen, el'turn'iĝ'is. Li komenc'is instru'i la divers'lingv'an'o'j'n per simpl'a konversaci'o. Nask'iĝ'is tio, kio'n la esperant'ist'o'j kon'as kiel la „Ĉe-metod'o'n”.
#001288
Ĝi'a aŭtor'o est'is András Cseh [ĉe]. Li tiam est'is ŝtat'an'o de Rumani'o, sed la ruman'a'n lingv'o'n li neniam lern'is. Simil'e kiel Zamenhof, li de'ven'as el mult'naci'a region'o kaj ne est'as facil'e li'n klasifi laŭ naci'ec'o. Sed Transilvani'o, kie Cseh kresk'is, tradici'e est'is pli toler'em'a ol la region'o de Bjalistoko, kaj li est'is eĉ mal'pli ol Zamenhof strikt'e lig'ebl'a al unu naci'o. La av'o est'is ĉeĥ'de'ven'a kaj nom'is si'n Čech; pro profesi'a'j kaŭz'o'j li trans'lok'iĝ'is de Bohemi'o al ali'a angul'o en la aŭstr'a-hungar'a monarki'o, al Transilvani'o. Tie kun'viv'is hungar'o'j, german'o'j kaj ruman'o'j. La patr'in'o est'is hungar'de'ven'a; hejm'e oni parol'is german'e. Kiam Andre'o nask'iĝ'is (en 1895), la famili'a nom'o est'is jam hungar'ig'it'a al Cseh.
#001289
La jun'aĝ'o de Andre'o Cseh pas'is en temp'o de tempest'a'j ŝanĝ'o'j post la milit'eksplod'o de 1914. Fizik'e tro mal'fort'a por soldat'serv'i, li komenc'is stud'i jur'o'n en Budapeŝto. Sed du jar'o'j'n post'e li re'ven'is al si'a hejm'region'o por ek'stud'i katolik'a'n teologi'o'n. La prezent'o de Ed Borsboom kred'ig'as, ke Andre'o'n log'is unu'a'vic'e la perspektiv'o, ke kun la profesi'o de sacerdot'o est'as lig'it'a ne tro da streĉ'o. Ĝi cert'e util'is por hav'i temp'o'n por Esperant'o, kiu'n li ek'lern'is jam en 1911. La debut'a'n natur-metod'a'n instru'ad'o'n en Sibiu sekv'is la gvid'ad'o de kurs'o'j en Cluj kaj la ĉef'urb'o Bukareŝt'o. Li ankaŭ vojaĝ'is ekster'land'e'n, kaj jam en 1924 pens'is pri labor'o por Esperant'o ekster Rumani'o. La episkop'a super'ul'o, li'a grand'a favor'ant'o, permes'is al li liber'iĝ'i de la sacerdot'a'j dev'o'j; komenc'iĝ'is ali'spec'a „apostol'ad'o”, nom'e vojaĝ'o'j tra eŭrop'a'j land'o'j, dum kiu'j Cseh far'is varb'a'j'n preleg'o'j'n, kutim'e kun „prov-lecion'o'j” de si'a metod'o. Precip'e sukces'a'j est'is li'a part'o'pren'o en la Universal'a Kongres'o en Dancig'o (1927) kaj la post'a preleg'vojaĝ'o tra Svedi'o. Li sukces'is al'tir'i mir'ig'e mult'a'j'n nov'a'j'n lern'ant'o'j'n de Esperant'o pro unik'a miks'aĵ'o de talent'o'j: Laŭ Borsboom, Cseh hav'is magi'a'n ĥarismon, li kvazaŭ lud'e instru'is, sorĉ'is per anekdot'o'j kaj kapabl'is sen streĉ'o entuziasm'ig'i hom'o'j'n per/por Esperant'o. Li, ne mal'plej grav'e, est'is bon'aspekt'a vir'o, kiu'n precip'e jun'ul'in'o'j admir'is, eĉ ador'is.
#001290
Per la biografi'o de Borsboom ni ek'sci'as mult'o'n pri la etos'o de la Esperant'o-mov'ad'o antaŭ (kaj post) la du'a mond'milit'o. Okaz'is konflikt'o'j; la oficial'a mov'ad'o em'is suspekt'i li'n pro li'a tro'a mem'star'ec'o. Sed se tem'as pri popular'ec'o inter ordinar'a'j esperant'ist'o'j, la aŭtor'o prav'e met'as Cseh kaj Juli'o'n Baghy sur la sam'a'n ŝtup'o'n. Interes'a'j est'as ankaŭ la karakteriz'o'j de la ĉef'a'j kun'ag'ant'o'j de Cseh, la eg'e simpati'a ge'edz'a par'o Juli'a kaj J'a'n Isbrücker, la pra'disĉipl'o Tiberio Morariu, la kler'a jud'o Sigismundo Prag'an'o (al kies konvink'i'pov'o ankaŭ la recenz'int'o dank'as si'a'n esperant'ist'iĝ'o'n), aŭ tiel mal'sam'a'j person'o'j kiel Lidj'a Zamenhof, Georg'e Al'a'n Connor, Margaret'e Saxl kaj Jorge de Saldanha Carreira. Kiam Andre'o Cseh en 1965 iĝ'is 70-jar'a, inter la gast'o'j de la fest'a akcept'o est'is Willem Drees, la eks'a ĉef'ministr'o de Nederlando, unu el la mil'o'j, kiu'j lern'is Esperant'o'n en „Ĉe-kurs'o”.
#001291
Andre'o Cseh, kiu mort'is en 1979, „tiel insist'e, trud'ĉarm'e elokvent'is, ke li kre'is kvazaŭ hipnot'a'n etos'o'n”, skrib'as Ed Borsboom. La sam'a hom'o montr'is sever'a'n disciplin'o'n: En si'a'j kurs'o'j li neniam mank'is kaj neniam ven'is tro mal'fru'e. Al li'a person'ec'o aparten'as ankaŭ, ke li ne est'is unu el la iom sen'kolor'a'j „neŭtral'ul'o'j”, kiu'j reg'is la mov'ad'o'n inter la du mond'milit'o'j. Cseh, la „feri'ant'a” pastr'o, est'is iom mal'dekstr'em'a. De'komenc'e li tre kritik'e rilat'is al la nazi'a reĝim'o en Germanio kaj mal'kaŝ'e publik'ig'is si'a'n opini'o'n pri ĝi'a politik'o kontraŭ Esperant'o. En 1942, mez'e de la milit'o, li en la okup'it'a Nederlando kuraĝ'is organiz'i sekret'a'n kun'ven'o'n por fond'i la mond'feder'alism'a'n Universal'a'n Lig'o'n.
#001292
Ed Borsboom est'as dank'ind'a pro tiu ĉi biografi'o pri hom'o, kiu, kiel formul'is la revu'o Esperant'o en nekrolog'o, „far'iĝ'is legend'o jam dum si'a viv'o”.
#001293
Maria Magdalena: ĉu edz'in'o aŭ ne?
#001294
Jen la font'o'j el kiu'j la aŭtor'o Da'n Brown ven'ig'as la pruv'o'n, ke Jesuo est'is la edz'o de Maria Magdalena. La tem'o de la roman'o (laŭ la aŭtor'o mem) est'as esenc'e, ke Jesuo edz'iĝ'is kaj nask'is fil'in'o'n, de kiu de'ven'as la franc'a merov'id'a dinasti'o kaj ĉiu'j „fals'aĵ'o'j kaj al'trud'o'j” de la krist'an'a eklezi'o kun la Prior'ej'o de Cion'o kaj Op'us De'i. Jen kiel est'as konstru'at'a'j la pruv'o'j.
#001295
La unu'a pruv'o de la aŭtor'o ven'as de la apokrif'a Evangeli'o laŭ Filip'o (tiel nom'at'a kun iom'a kapric'o, ĉar en la papirus'o'j mal'kovr'it'a'j en la egipta urb'et'o Nag Hammādi la tekst'o prezent'iĝ'as sen'aŭtor'e), verk'o cert'e en'kadr'ebl'a en la gnostik'a literatur'o de la fin'o de la du'a jar'cent'o post Krist'o. Tem'as pri la anonim'a logio 55b (logio est'as tekst'a dir'aĵ'o), kiu dir'as: „la kun'ul'in'o (koinonos) est'as Maria Magdalena. La Sinjor'o ŝi'n am'is pli ol la ali'a'j'n disĉipl'o'j'n kaj oft'e ŝi'n kis'ad'is sur ...”. La tri'punkt'o'n oni ne juĝ'u silent'o pro pudor'o aŭ pro neces'o kaŝ'i i'o'n mister'a'n: ili simpl'e indik'as, ke est'as tru'o en la papirus'o mem. La tru'o'n Da'n Brown plen'ig'as per „... sur la buŝ'o”, kio do est'as al'don'aĵ'o aŭ interpret'o, kiel oni nom'u ĝi'n. Al'don'aĵ'o, tamen, tut'e oportun'a, ĉar tia sam'a est'as ankaŭ la komun'a fak'ul'a interpret'o. Jen do la „pruv'o”, ke Jesuo kaj Magdalena est'is ge'edz'o'j!
#001296
Sed Da'n Brown prefer'as ignor'i, kiel unu'anim'e tio'n koment'as la fak'ul'o'j: „Kis'i sur la buŝ'o” est'as tip'a esprim'o de la gnostik'a literatur'o, kiu per tia metafor'o intenc'as atent'ig'i pri la trans'don'o de esoter'a saĝ'o, kiu cert'ig'u la perfekt'a'n inic'ad'o'n al la sekret'a doktrin'o. Neni'u fak'ul'o, el iu ajn vid'punkt'o, taks'as tiu'n esprim'o'n io rilat'a al am'ind'um'ad'o aŭ seks'um'a aŭ erotik'a. La vort'o'n „kun'ul'in'o” (koinonos, plur'foj'e uz'at'a en la sam'a apokrif'aĵ'o kaj en ali'a'j), la sam'a'j fak'ul'o'j interpret'as kiel „fidel'ul'o'n, kiu profund'e kompren'as kaj fidel'e sekv'as”. Ĉu neni'u rimark'ig'is tio'n al Da'n Brown?
#001297
La du'a pruv'o ven'as de la apokrif'a Evangeli'o laŭ Tomas'o, mal'kovr'it'a en 1945 kun la antaŭ'e menci'it'a tekst'o en la gnostik'a bibliotek'o de Nag Hammādi1. Jen la tekst'o, kiel cit'it'a en la libr'o The da Vinci Code: „Simono Petro dir'is al ili (la disĉipl'o'j): Maria for'iĝ'u el inter ni, ĉar la vir'in'o'j ne ind'as je la Viv'o!” (logio 112, ali'traduk'e 114). Tio do est'u la pruv'o pri la edz'a stat'o de Jesuo, ĉar (ĉu ĵaluz'a?) Petro proklam'us ĉi tie mal'kaŝ'e la am-rilat'o'n inter Jesuo kaj Magdalena!
#001298
Sed la roman'ist'o, kiu asert'as, ke li ĉerp'is el histori'a'j dokument'o'j, forges'as prezent'i al la leg'ant'o la sekv'o'n de la sam'a tekst'er'o. Ĝi'n ni cit'u komplet'e: „Simono Petro dir'is al ili: Maria for'iĝ'u el inter ni, ĉar la vir'in'o'j ne ind'as je la Viv'o! Jesuo respond'is: Jen, mi ŝi'n al'tir'os al mi tiel, ke ankaŭ el ŝi vir'e konform'iĝ'u, por ke ankaŭ ŝi far'iĝ'u spirit'o viv'a simil'a al vi vir'o'j. Ĉar ĉiu vir'in'o si'n far'ant'a vir'o en'ir'os en la ĉiel'a'n regn'o'n.”
#001299
Kial Da'n Brown silent'as pri la sekv'o de la sam'a dir'aĵ'o? Se li cit'us la komplet'o'n, oni ja vid'us, ke tiu edz'in'ig'o al si cel'us detru'i la vir'in'ec'o'n de la vir'in'o por edz'iĝ'i al maskl'o ... kun kiu nask'i ... fil'in'o'n, el kiu rezult'u la merov'id'a dinasti'o ktp!
#001300
Ĉi-punkt'e util'as, se ne nepr'as, preciz'ig'i i'o'n pri la ĉi-tem'a instru'o de la gnostik'o tiu'temp'a, mult'flank'a cert'e, sed rilat'e ĉi tiu'n punkt'o'n tre konstant'a: laŭ ĝi, la materi'o kaj, do, la hom'a korp'o-karn'o en'karcer'ig'as la hom'a'n spirit'o'n, kiu ne pov'as ne sopir'i al ties super'ad'o kaj al la liber'iĝ'o el tiu sub'prem'o, kaŭz'it'a de iu super'a Eon'o, eman'aĵ'o mal'obe'ant'a al la plej super'a Di'o. Kio odor'as karn'a aŭ seks'a aŭ je la abomen'a gener'ad'o est'u re'puŝ'it'a! (Kia venen'o en la hom'a amor'o!)
#001301
Kaj, laŭ la roman'verk'ist'o, kiu verk'us respekt'ant'e la histori'o'n, la gnostik'ul'o'j, kiu'j far'is el Jesuo la liber'ig'ant'o'n el la sub'prem'it'ec'o de la korp'o por liber'ig'i la hom'a'j'n spirit'o'j'n, fin'e far'us el si'a Di'a Eon'o iu'n, kiu fal'us en tiu'n – laŭ ili – abomen'ind'a'n seks'um'ad'o'n! Nom'e, ĝust'e la gnostik'ul'o'j ĉi-kaz'e akord'iĝ'as kun la krist'an'a tradici'o, kvankam ili intenc'as mal'proksim'ig'i Jesuon el iu mal'pur'ig'o.
#001302
Sed la roman'o plu marŝ'as kun nov'a argument'o por apog'i si'a'n tez'o'n: ne nur dokument'o'j pruv'as, ke Jesuo edz'iĝ'is kun Maria Magdalena; help'as ankaŭ teori'um'ad'o pri supoz'at'a kred'a princip'o! La krist'an'ar'o de la katolik'a eklezi'o, laŭ la supoz'o de la roman'o, bezon'us la ne'edz'in'ec'o'n de Jesuo por cert'iĝ'i pri li'a di'ec'o: se Jesuo est'us edz'o de vir'in'o, far'iĝ'us klar'e kiel real'e est'as, nom'e ke li est'as nur hom'o. Ho ve! Kiu'j re'kon'is li'a'n de-ĉiam'a'n di'ec'o'n, kiu'j kred'as je li kiel je iu, kiu sam'temp'e „en ĉio simil'as al la hom'o”, kaj kiu'j li'n kontempl'as sang'ant'a kaj fek'e kaj urin'e si'n mal'pur'ig'ant'a sur la kruc'o, ĉu tiu'j do bezon'us la konfirm'o'n per'e de li'a fraŭl'ec'o! Sur kia krist'an'a teologi'a skol'o Da'n Brown apog'as tia'n el'pens'aĵ'o'n?
#001303
La aŭtor'o en la en'konduk'a paĝ'o naŭ'a (en la ital'a el'don'o) kaj en mult'nombr'a'j preleg'o'j divers-urb'e si'n montr'as konvink'it'a, ke la roman'o baz'iĝ'as sur histori'a'j dokument'o'j, kaj postul'as respekt'o'n pri si'a'j opini'o'j. Ĉu ebl'as, ke tie kaj tie almenaŭ kelk'a'j instig'u al respekt'o de la dokument'o'j?
#001304
1. Esperant'o-traduk'o aper'is sub la nom'o Evangeli'o kopt'a laŭ Tomas'o, IABO, Ravenna, 1981; 2a el'don'o, Vok'o, Bred'a, 1994. La cit'it'a er'o en tiu traduk'o tekst'as: „Simono Petro dir'is al li: Maria for'ir'u de ni, ĉar vir'in'o'j ne est'as ind'a'j je la viv'o. Jesuo dir'is: Jen mi lev'os ŝi'n, por far'i ŝi'n vir'a, por ke ankaŭ ŝi far'iĝ'u viv'a spirit'o simil'a al la vir'o'j. Ĉar ĉiu vir'in'o, kiu si'n far'os vir'a, en'ir'os en la regn'o'n de l' ĉiel'o'j.”
#001306
Si'a'n artikol'o'n Sigl'o'j en MONATO 2006/4, p. 5, Stefan Maul dediĉ'as al la mal'long'ig'o'j, kiu'j abund'as en ĉiu'j lingv'o'j kaj ankaŭ en ni'a. Li indik'as, ke „oft'e ili erar'gvid'as hom'o'j'n, precip'e komenc'ant'o'j'n”.
#001307
Mi dezir'as iom koment'i la artikol'o'n. Sigl'o'j est'as tre util'a'j. Ili est'as uz'at'a'j pro ekonomi'a'j konsider'o'j. En la pres'it'a'j tekst'o'j mal'long'ig'o'j ŝpar'as spac'o'n kaj sekv'e paper'o'n kaj labor'o'n. En la parol'a lingv'aĵ'o ili ŝpar'as temp'o'n. Tio est'as la pozitiv'aĵ'o'j. Sed ili hav'as ankaŭ negativ'aĵ'o'j'n. Ili pov'as erar'ig'i la leg'ant'o'n/aŭskult'ant'o'n, se tiu ne kompren'as ili'n, kiel tio'n montr'as la aŭtor'o per traf'a'j ekzempl'o'j. Se la leg'ant'o ne kon'as la sigl'o'n, por kompren'i la tekst'o'n, tiu dev'as serĉ'i kiel'o'n deĉifr'i ĝi'n kaj oft'e la klopod'o'j pov'as est'i van'a'j. Dum parol'ad'o la aŭskult'ant'o ne hav'as ebl'o'n deĉifr'i la sigl'o'n kaj pro tio tut'a fraz'o aŭ eĉ part'o de la parol'ad'o pov'as est'i ne'kompren'it'a.
#001308
Komenc'e de maj'o al'ven'is al la flug'haven'o en Tiran'o kvin ĉin'a'j civit'an'o'j kun ujgur'a naci'ec'o, kiu'j – akompan'at'a'j de advokat'o uson'a – tuj pet'is azil'o'n. La kvin'op'o, akuz'it'a pro teror'ism'o, pas'ig'is kvar jar'o'j'n en la uson'a prizon'o de Guantánamo en Kubo, sed antaŭ unu jar'o uson'a juĝ'ej'o deklar'is la ujgur'o'j'n ne'kulp'a'j. Ŝajn'as, ke la pakistana arme'o „vend'is” ili'n kontraŭ 5000 eŭr'o'j al uson'an'o'j.
#001310
Kvar jar'o'j'n la ujgur'o'j apenaŭ pov'is kontakt'i si'a'j'n famili'an'o'j'n, kaj dum long'a temp'o la uson'a'j aŭtoritat'o'j van'e negoc'is kun 20 ŝtat'o'j por akir'ig'i al la ujgur'o'j politik'a'n rifuĝ'ej'o'n. Fin'fin'e Albanio akcept'is ili'n.
#001311
Tio tamen vek'is divers'a'j'n re'ag'o'j'n en- kaj ekster-land'e. Unu'a'vic'e la ĉin'a reg'ist'ar'o fort'e pet'is, ke Albanio re'ir'ig'u la kvin'op'o'n al Ĉini'o. Tie la kvin ujgur'o'j est'as konsider'at'a'j teror'ist'o'j, ĉar ili aparten'as al milit'ist'a organiz'aĵ'o por liber'ig'i Orient'a'n Turkestan'o'n, kiu'n ĉin'o'j nom'as Xīnjiāng, de'long'e aneks'it'a'n de Ĉini'o. Tiu'cel'e Ĉini'o diplomati'e protest'is ĉe la alban'a ministr'ej'o pri ekster'a'j afer'o'j kaj nul'ig'is kelk'a'j'n oficial'a'j'n vizit'o'j'n al Albanio.
#001312
Sed alban'o'j rest'is ĉe si'a sankt'a ne'skrib'a leĝ'o popol'a, kiu mal'permes'as al dom'mastr'o en'man'ig'i al fremd'ul'o'j la ne'invit'it'a'n gast'o'n, eĉ se tiu est'us mal'amik'o. Krom'e analiz'ist'o'j memor'ig'is, ke la ujgur'a popol'o batal'as por liber'ig'i si'n de la long'temp'a jug'o de Ĉini'o, sam'e kiel ĉeĉen'o'j en Rusio. Sekv'e ili'n oni ne pov'as konsider'i teror'ist'o'j.
#001313
Iam en Kosovo batal'ant'o'j de la Liber'ig'a Arme'o komenc'e est'is konsider'at'a'j teror'ist'o'j, eĉ de uson'a'j politik'ist'o'j, kvankam la tie'a milit'o ne est'is etn'a, sed liber'ig'a. Inter'temp'e la kvin ujgur'a'j rifuĝ'int'o'j viv'as komfort'e kaj kontent'e en Babru, apud la ĉef'urb'o Tiran'o.
#001314
Albanio si'n disting'as ankoraŭ inter la ceter'a'j land'o'j de Eŭrop'o pro relativ'e alt'a nask'o'kvant'o. Tamen kontrast'e al antaŭ'a'j jar'dek'o'j ĝi'a loĝ'ant'ar'o ankaŭ mal'jun'iĝ'as. Laŭ don'it'aĵ'o'j, la mez'a aĝ'o nun est'as 31,2 jar'o'j, kompar'e kun mal'pli ol 27 jar'o'j en 1960. Tiam averaĝ'e ĉiu vir'in'o nask'is kvin infan'o'j'n viv'a'j, nun nur 1,8.
#001315
Pro el'migr'ad'o post 1990 (pli ol tri'on'o de la iam'a loĝ'ant'ar'o jam loĝ'as ekster'land'e) kaj la nask'o-fal'o oni konstat'as mal'jun'iĝ'o'n de la popol'o. La averaĝ'a viv'o'long'o pli'alt'iĝ'is dum la period'o 1958-2001 de 52,6 jar'o'j al 72,1 por vir'o'j kaj de 54,4 jar'o'j al 78,6 jar'o'j por vir'in'o'j. Oni konjekt'as, ke la alban'a loĝ'ant'ar'o ating'os 3,7 milion'o'j'n en la jar'o 2021, kiam la nask'o'kvant'o est'os averaĝ'e nur 1,4 por ĉiu vir'in'o.
#001316
En la eg'e interes'a leter'o Pacigunto (MONATO 2006/1, p. 6) de Hektor Al'os i Font el Kataluni'o, la aŭtor'o uz'is la vort'o'n „reprezali'it'o'j” kun signif'o, kiu'n tiu ĉi vort'o ne hav'as. La kap'vort'o „reprezali'o” en Piv2 est'as eksplik'it'a jen'e: „Per'fort'a ag'ad'o, jur'e mal'permes'it'a, per kiu arme'o aŭ arm'it'a grup'o respond'as al mal'amik'a ag'ad'o: ~e for'brul'ig'is vilaĝ'o'n.” En Piv1 ĝi est'as eksplik'it'a pli-mal'pli sam'signif'e: „Ag'o, en si mem jur'e mal'permes'it'a, per kiu unu ŝtat'o respond'as al kontraŭ'jur'a ag'o de ali'a ŝtat'o: ~e for'brul'ig'is vilaĝ'o'n.” Do tem'as pri venĝ'o de unu ŝtat'o al ali'a.
#001317
La termin'o „reprezali'o” do aparten'as al la fak'o de la inter'naci'a publik'a jur'o, sed en la nun'a kun'tekst'o tem'as pri ag'o de ŝtat'o kontraŭ si'a'j civit'an'o'j. En tiu ĉi kaz'o la vort'o „reprezali'o” est'as uz'at'a kiel politik'a termin'o. La aŭtor'o ebl'e hav'is antaŭ'vid'e la hispan'a'n vort'o'n „represalia”, kiu simil'as al „reprezali'o”, sed signif'as pun(sub)prem'o'n. En la Hispan'a-Esperant'a Poŝ'vort'ar'o Lexicón Sopena, Barcelono, 1988, la vort'o „represalia” est'as traduk'it'a per „re'venĝ'o” kaj en la direkt'o esperant'a-hispan'a „reprezali'o” est'as prezent'it'a kiel ekvivalent'o de „venĝ'o”.
#001318
Bedaŭr'ind'e, ankaŭ ali'lingv'a'j esperant'ist'o'j divers'kial'e erar'e uz'as la vort'o'n „reprezali'o”.
#001319
En Roterdam'o for'pas'is la 13an de maj'o Izabel Cristina Oliveira Santiag'o [izabéŭ kristin'a olivejra sanĉiagu], mult'jar'a redaktor'o, revizi'ant'o kaj redakci'a sekretari'o de MONATO.
#001320
Izabel Santiag'o nask'iĝ'is en Rio-de-Ĵanejro en 1959, kiel fil'in'o de portugal'o el Avejro. Ŝi est'is magistr'in'o pri antrop'ologi'o kaj psikiatr'o, sed tiu'n profesi'o'n ŝi nur mal'long'e praktik'is pro pri'etik'a'j mal'konsent'o'j kun si'a'j koleg'o'j medicin'ist'o'j. Ŝi instru'is Esperant'o'n en si'a hejm'urb'o kaj gvid'is muzik'a'n program'er'o'n en radi'o Imprensa-FM. Ŝi'a'n Esperant'o-kurs'o'n O Que é Esperant'o (Kio est'as Esperant'o) publik'ig'is la ne-esperant'ist'a el'don'ej'o Editor'a Brasiliense.
#001321
En 1989 ŝi ven'is al Eŭrop'o por volont'ul'i ĉe Universal'a Esperant'o-Asoci'o (UEA). Tuj post'e ŝi est'is varb'it'a de Paŭl Peeraerts por kun'labor'i en la inter'naci'a skip'o de revizi'ant'o'j de MONATO. Kvankam ŝi laŭ instru'it'ec'o ne est'is lingv'ist'o, ŝi montr'is tre grand'a'n kaj profund'a'n kon'o'n de la lingv'o. Ŝi posed'is escept'e delikat'a'n lingv'a'n sent'o'n pri Esperant'o. Ŝi'a lingv'o'reg'ad'o montr'iĝ'is, kompren'ebl'e, en la diskut'o'j pri detal'o'j en la lingv'aĵ'o de MONATO-tekst'o'j, sed ankaŭ est'is ĝu'ind'a tio, ke ŝi kapabl'is pri subtil'e humur'a si'n'esprim'ad'o per rimed'o'j de la lingv'o.
#001322
Ŝi'a'j amik'o'j memor'os ŝi'n kiel tener'a'n kaj precip'e tre sent'iv'a'n hom'o'n. En si'a privat'a viv'o Izabel Santiag'o est'is ĉiam serĉ'ant'a la ver'o'n: la ver'o'n en la inter'hom'a'j rilat'o'j, sed ankaŭ la ver'o'n en la natur'o, la ver'o'n pri mort'o kaj post'mort'a viv'o. Tiu sci'o pri post'mort'a viv'o ver'ŝajn'e ig'is ŝi'n decid'e rifuz'i kurac'ist'a'n help'o'n kaj medikament'o'j'n en la last'a'j tag'o'j de si'a viv'o.
#001324
Lingv'o-politik'o: mank'as unu'ec'o en la Uni'o
#001325
La Eŭrop'a Komision'o proklam'as egal'rajt'a'n lingv'a'n politik'o'n: ĉiu civit'an'o pov'as oficial'e uz'i si'a'n naci'a'n lingv'o'n kie ajn kaj ricev'i dokument'o'j'n kaj respond'o'j'n en si'a lingv'o. Sed praktik'e la komision'o el'pens'is princip'o'n, laŭ kiu ĉiu eŭrop'an'o dev'us sci'i krom la ge'patr'a ankoraŭ du fremd'a'j'n lingv'o'j'n.
#001326
Tial ebl'as leg'i ĉe Eŭr'o'barometr'o, ke enket'it'o'j al la demand'o, kiu'j'n du lingv'o'j'n ili ŝat'us lern'i, respond'is per 77 % la angl'a'n kaj per 33 % la franc'a'n. Do est'as logik'e, ke instituci'o'j de Eŭrop'a Uni'o (EU) sekv'u la dezir'o'n de civit'an'o'j kaj tiel sub'ten'u unu'lingv'ec'o'n, kiu'n ili formal'e mal'aprob'as.
#001327
Ĉiu'j do lern'as la angl'a'n, krom angl'o'j kaj irland'an'o'j, kiu'j apenaŭ lern'as fremd'a'j'n lingv'o'j'n. La formal'a lingv'a egal'rajt'ec'o real'iĝ'as tiel, ke en ĉiu'j lingv'o'j oni ricev'as dokument'o'j'n kun plur'monat'a mal'fru'o aŭ neniam, kie de novembr'o 2005 oni ne aper'ig'is nov'a'j'n tekst'o'j'n kaj oni atend'is kvar monat'o'j'n por aper'ig'i baz'a'n tekst'o'n en dek mal'pli grand'a'j lingv'o'j).
#001328
Eĉ tie, kie oni dispon'as pri interpret'ist'o'j kaj traduk'ist'o'j por ĉiu'j lingv'o'j, ekzempl'e en la Eŭrop'a Parlament'o, interpret'ad'o foj'foj'e en'ten'as erar'o'j'n, tiel ke parlament'an'o'j em'as pli kaj pli oft'e uz'i la angl'a'n, por ne de'pend'i de la humor'o de la interpret'ist'o'j.
#001329
Eĉ en skrib'a'j tekst'o'j sur la plej alt'a nivel'o est'as traduk'preciz'ec'o tre dub'ind'a. Kiel sekretari'o de Eŭrop'a Esperant'o-Uni'o (EEU) mi skrib'is leter'o'n al Ján Figel', la komision'an'o pri instru'ad'o en EU, kaj star'ig'is al li kvar demand'o'j'n rilat'e dokument'o'n, en kiu la Eŭrop'a Komision'o asert'is, ke „art'e'far'it'a'j lingv'o'j ne hav'as kultur'referenc'o'j'n”: 1. Kiu'j est'as, baz'e de tiu asert'o, art'e'far'it'a'j lingv'o'j? 2. Kiu difin'is la diferenc'o'j'n inter art'e'far'it'a'j kaj ali'a'j lingv'o'j kaj kiel? 3. En kiu kun'ven'o la Eŭrop'a Komision'o akcept'is la supr'a'n tekst'o'n? 4. Se la Eŭrop'a Komision'o opini'as Esperant'o'n art'e'far'it'a lingv'o, kiu ne hav'as per definitionem kultur'a'j'n referenc'o'j'n, ĉu tiu'okaz'e original'a'j libr'o'j skrib'it'a'j en ĝi, artikol'o'j pri scienc'o'j en Vikipedio kaj milion'o'j da tekst'o'j en Esperant'o en Inter'ret'o est'as fantom'a'j fenomen'o'j, kiu'j ne rilat'as al kultur'o?
#001330
Mi ricev'is respond'o'n de li'a konsil'ant'o, sinjor'o Delmolly, en la sloven'a, kiu'n ne ind'as traduk'i, ĉar mi ne kompren'is ĝi'n. Est'is galimati'o de politik'a'j fraz'aĉ'o'j kelk'lok'e sintaks'e tut'e ne klar'a'j. Mi pet'is original'o'n kaj oni send'is al mi la angl'a'n tekst'o'n, kiu ankaŭ est'is ne pli bon'a.
#001331
En mart'o vizit'is Sloveni'o'n la prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o, José Manuel Barroso. Dum televid'a inter'parol'o iu demand'is li'n, kiel EU imag'as instru'a'n sistem'o'n, se oni dezir'as maksimum'a'n inter'ŝanĝ'o'n de sci'o'j (ekzempl'e profesor'o'j gast'preleg'u kie ajn kaj student'o'j stud'u kie ajn), sen inter'konsent'o pri la lingv'o, per kiu tio okaz'u. Rekt'a'n respond'o'n Barroso ne don'is, sed parol'is pri egal'rajt'ec'o de ĉiu'j eŭrop'a'j lingv'o'j kaj neces'o plu hav'i ĝi'n.
#001332
Kia est'as la praktik'o? La hom'o'j el'turn'iĝ'as. Profesor'o'j ja preleg'as en la angl'a kaj student'o'j lern'as kaj aŭskult'as en la angl'a. Tiel oni daŭr'ig'as la ne'formal'a'n, sed evident'e ie plan'it'a'n praktik'o'n, kiu konduk'as al ne'egal'rajt'a unu'lingv'a Eŭrop'o, kiu'n oni formal'e kontraŭ'star'as.
#001333
La raport'o de profesor'o Gri'n, laŭ mend'o de la franc'a ministr'ej'o pri kler'ig'ad'o, klar'e dir'as, ke Briti'o ĉiu'jar'e gajn'as minimum'e 17 miliard'o'j'n da eŭr'o'j pro vend'o de serv'o'j rilat'a'j al la angl'a lingv'o. Se oni uz'us en komun'a'j instanc'o'j neŭtral'a'n lingv'o'n, EU ŝpar'us 25 miliard'o'j'n kaj la gajn'o est'us egal'e distribu'it'a inter ĉiu'j land'o'j (/gri'n). Riĉ'a Briti'o gajn'as mult'eg'a'n mon'o'n de la mal'pli riĉ'a'j popol'o'j de EU.
#001335
Kial la reg'ant'a tavol'o de EU ne kompren'as, ke dev'as ĉiu'j krom du (Briti'o kaj Irlando), se oni vol'as komunik'iĝ'i en mult'lingv'a komun'um'o, rezign'i pri si'a lingv'o? Se do ĉiu'j krom du, kial ne ankaŭ la privilegi'it'o'j?
#001336
Ŝajn'as, ke fin'fin'e hom'o'j komenc'is pens'i ali'manier'e. La aŭstr'a revu'o Der Standard en enket'o pri la plej konven'a lingv'o por komun'a uz'o en EU (la enket'o diferenc'is de ali'a'j, ĉar ebl'is inter'ali'e voĉ'don'i por Esperant'o), ricev'is ne'atend'it'a'j'n rezult'o'j'n. La unu'a'n pozici'o'n nun okup'as Esperant'o kun 54,8 %, du'apozici'e est'as la german'a kun 15,8 % kaj apenaŭ la tri'a'n pozici'o'n gajn'is la angl'a per 14,5 % (derstandard.at/url=/?id=2375931). Saĝ'a'j politik'ist'o'j dev'us obe'i la voĉ'o'n de la popol'o.
#001337
Tiu, kiu plej bon'e diven'is la valor'o'n est'as Jeremy Aldrich (li diven'is 15 385 eŭr'o'j'n) kaj li ricev'os do la libr'o'premi'o'n de 100 eŭr'o'j! La premi'o'n de 50 eŭr'o'j ricev'as Mónika Molnár (ŝi diven'is 13 752,64 eŭr'o'j'n) kaj la tri'a'n premi'o'n de 25 eŭr'o'j ricev'as sinjor'o aŭ sinjor'in'o Anderson (kiu diven'is 13 535 eŭr'o'j'n).
#001341
Flandr'a Esperant'o-Lig'o dank'as ĉiu'j'n part'o'pren'int'o'j'n!
#001342
Kiam Roland Rotsaert recenz'is sen'pag'a'j'n program'o'j'n kiel kaj Thunderbird (MONATO 2006/3, p. 19-20), li dir'is, ke ili ankoraŭ hav'as mank'o'j'n, ĉar oni ne pov'as ekzempl'e mal'ferm'i Access-dosier'o'j'n facil'e aŭ mov'i ret'adres'o'j'n el Netscape perfekt'e. Mi sci'vol'as, kiom oft'e sinjor'o Rotsaert pen'is mov'i ret'adres'o'j'n al Netscape el ali'a'j program'o'j aŭ mal'ferm'i -dokument'o'j'n per Word? Nov'a'j sen'pag'a'j program'o'j (kaj apart'e liber'a'j program'o'j kiel tiu'j) tre, tre pli bon'e pov'as uz'i fremd'a'j'n dosier'o'j'n, ol pov'as pag'end'a'j program'o'j. Fakt'e, la recenz'o dir'is neni'o'n pri la uz'ebl'o de Firefox aŭ Thunderbird. Jen li'a plend'o: „Ili ne est'as Netscape.”
#001343
Konstern'is mi'n la re'ag'o de Monik Robert-Bernard al la artikol'o de Gerrit Berveling kontraŭ la kandidat'ig'o de Hirsi Al'i por la Nobel'premi'o pri pac'o. Ŝok'as mi'n ŝi'a postul'o, ke „islam'o” lukt'u por for'ig'i tiu'n mal'human'eg'a'n fi'kutim'o'n, kvankam ŝi mem akcept'as, ke tiu naŭz'aĵ'o est'as antaŭ-islam'a. Islam'o fakt'e tut'e ne rilat'as al ĝi, se oni konsider'as Koran'o'n kaj la plej grav'a'j'n verk'o'j'n de tiu religi'o. Pli'e, tiu mutil'ad'o tut'e ne est'as dis'vast'iĝ'int'a inter la tre'eg'e larĝ'a pli'mult'o de islam'a'j land'o'j, i.a. ne inter la arab'a'j. Last'e, sed ne balast'e, islam'o est'as mult'flank'a kaj mult'kap'a: ĝi neniel est'as organiz'it'a tiel fer'e kaj piramid'e kiel ekzempl'e katolik'ism'o. Ŝajn'as do al mi tre facil-anim'e postul'i al tut'a religi'a komun'um'o, ke ĝi aktiv'e kontraŭ'star'u fremd'a'n kutim'o'n, eĉ plej aĉ'a'n, endemi'a'n en unu el ĝi'a'j periferi'o'j. Tia'j esprim'o'j evident'ig'as al la okul'o'j de islam'an'o'j ne'super'ebl'a'n arogant'ec'o'n de eŭrop'an'o'j, kiu'j ĉiel sent'as si'n kapabl'a'j pri'mok'i islam'o'n, kaj konfuz'as religi'o'n kun mor'o'j – dum ili ja bon'e kapabl'as dis'ig'i la du aspekt'o'j'n ekzempl'e en Bibli'o. Ni bon'vol'u est'i pli toler'em'a'j kun ali'a'j komun'um'o'j.
#001344
Unu vir'o valor'as du vir'in'o'j'n
#001345
Mi est'as krist'an'dev'en'a, mi'a edz'in'o islam'de'ven'a. Ni ambaŭ nek praktik'as izol'a'n religi'o'n nek kontraŭ'batal'as religi'a'n konvink'o'n de ali'a'j. Mi fort'e interes'iĝ'as pri ali'a'j, „fremd'a'j” religi'o'j kiel jud'ism'o, hindu'ism'o aŭ budh'ism'o, kaj prov'as est'i(ĝi) ver'a kosmopolit'o toler'em'a, sen'naci'ec'a kaj sen'ras'ism'a.
#001346
Supoz'ebl'e mi pov'us amik'e rilat'i kaj diskut'ad'i kun Hussain Al-Amily (MONATO 4/2006, p. 6) kaj cert'e konsent'i en mult'a'j vid'punkt'o'j. Sed mi ne sukces'as sen'hezit'e konsent'i kun li'a asert'o, ke „ne est'as ver'e, ke la arab'a vir'in'o sufer'as pro ‚prem'o de Koran'o’”. La Koran'o mem disting'as vir'o'j'n kaj vir'in'o'j'n per mal'sam'a'j rajt'o'j:
#001347
Mi cit'is el La Nobl'a Koran'o en la Esperant'o-traduk'o de Ital'o Chiussi, sed la sam'o'n konfirm'as mi'a german'a traduk'o kaj mi'a Koran'o en turk'a traduk'o.
#001349
La Koran'o en ali'a lok'o postul'as egal'rajt'ec'o'n inter vir'o'j kaj vir'in'o'j, nom'e en sur'o 33:36, sed la ĉiu'tag'a viv'o en islam'a'j famili'o'j montr'as sen'rajt'ec'o'n kaj sub'prem'o'n de vir'in'o'j.
#001350
Mi konsent'as, ke Okcident'o ne rajt'as sub'prem'i la arab'a'n kaj islam'a'j'n kultur'o'j'n kun ili'a propr'a spec'o de demokrati'o. Sed mi pri'dub'as, ke ĉiu sistem'o si'n nom'ant'a demokrati'a kaj liber'ec'a fakt'e est'as tia.
#001351
La vid'punkt'o de Stefan Maul (MONATO 4/2006, p. 7) re'ag'ig'as mi'n. Li re'dir'as la kutim'a'j'n oni'dir'o'j'n pri dis'vast'ig'o de bird'o'grip'a virus'o. Ĉie oni aŭd'as kaj leg'as, ke la virus'o'n kun'port'as la migr'ant'a'j bird'o'j, kaj ili infekt'as bred'ej'a'j'n kort'o'bird'o'j'n.
#001352
Kompren'ebl'e, tio kelk'et'a'j'n foj'o'j'n okaz'as, sed nur mal'oft'e, ĉar mal'san'a'j bird'o'j ne pov'as migr'i. Pli'e, ne est'as facil'a afer'o por migr'int'a anas'o en'ir'i ferm'it'a'n industri'a'n kort'o'bird'a'n bred'ej'o'n, kaj ĝeneral'e ili prefer'as plaŭd'i lag'et'o'j'n. Bred'ej'o en'hav'ant'a mil'o'j'n da koket'o'j pov'as mult'e pli facil'e infekt'i la najbar'a'j'n sovaĝ'a'j'n bird'o'j'n per flu'ant'a mal'pur'a akv'o, sterk'o kaj kot'o.
#001353
En Japani'o oni trov'is en 2003 la virus'o'n. La reg'ist'ar'o mal'permes'is import'o'n de bred'ej'a'j bird'o'j, sed la sovaĝ'a'j bird'o'j daŭr'ig'is la migr'ad'o'n. En 2006 ne plu est'as bird'o'grip'o en Japani'o. Simil'e, sovaĝ'a'j bird'o'j daŭr'e migr'as de sud-orient'a Azi'o, kie komenc'iĝ'is la bird'o'grip'o, al Aŭstrali'o, kie bird'o'grip'o ankoraŭ ne aper'is. La epizooti'o dis'vast'iĝ'is ĉef'e de Ĉini'o al Eŭrop'o. Tio ne est'as bird'a migr'o'voj'o, krom trajn'e aŭ aviad'il'e por en'kaĝ'ig'it'a'j bird'o'j.
#001354
Fin'e, se la sovaĝ'a'j bird'o'j est'us la ĉef'a font'o de la epizooti'o, oni est'us observ'int'a ili'a'n amas'mort'o'n kie ili svarm'as; tio ne okaz'is.
#001355
En koment'o pri la afer'o Abdul Rahman en Afgani'o (MONATO 2006/5, p. 7), Stefan Maul ĝeneral'ig'as ke, kontraŭ'e al islam'o, jud'ism'o kaj krist'an'ism'o evolu'is al pac'am'a'j organiz'aĵ'o'j. Pri la nov'elekt'it'a reg'ist'ar'o de Palestino, li dir'as ke ĝi konsist'as el an'o'j de teror'ism'a parti'o, sed pri la „mur'o de la hont'o” li dir'as neni'o'n.
#001356
Oni pov'as diskut'i, ĉu la israela politik'o rezult'as el religi'a fanatik'ism'o, el ras'ism'o, aŭ el mem'sub'ten'ant'a teror'ism'a sistem'o, sed fakt'o est'as, ke la ĉio'pov'a Di'o ne pov'as instig'i hom'o'j'n al milit'o. Ĉio'pov'a Di'o ne bezon'as help'o'n de si'a'j fidel'ul'o'j. Religi'a'j milit'o'j rezult'as el komun'a ag'ad'o de Di'o kaj Diabl'o, kiu'j kun'e dev'ig'as la hom'o'j'n elekt'i inter du flank'o'j. La di'o de Israelo est'as la diabl'o de ĉiu'j ali'a'j popol'o'j en la region'o.
#001357
Mi leg'is en MONATO 2006/5, p. 5, la en'konduk'o'n de Stefan Maul pri modern'a'j komunik'il'o'j. Mi ne est'as tiel entuziasm'a kiel li, almenaŭ pri la nun'temp'o. Fakt'e, la afer'o'j est'as simpl'a'j, sed nur kiam ĉio bon'e funkci'as. Kiam io ne'atend'it'a okaz'as, la afer'o'j subit'e komplik'iĝ'as.
#001358
Est'as ne nur teknik'a'j problem'o'j, sed ankaŭ hom'a'j kaj soci'a'j: Posed'i rimed'o'j'n por send'i rapid'e mult'a'j'n mesaĝ'o'j'n ne don'as garanti'o'n, ke ĉe la ali'a fin'o hom'o'j hav'as temp'o'n kaj bon'vol'o'n por leg'i ili'n, des pli ke la akcept'ad'o oft'e daŭr'as pli long'e ol la send'ad'o, ĉef'e por tiu'j kiu'j ne est'as ekip'it'a'j de rapid'a ret'konekt'o. Oft'e mi dev'as atend'ad'i dek minut'o'j'n por ricev'i (pli mal'pli) amuz'a'n ŝerc'o'n en mega'bajt'a dosier'o, kaj mi mal'ben'as la send'int'o'n, se mi ne tut'simpl'e en'rub'uj'ig'as la mesaĝ'o'n.
#001360
Oft'e, kiam asoci'o uz'as ret'poŝt'o'n por organiz'i kun'ven'o'n, la du'on'o de la korespond'ant'o'j konfes'as, kiam respond'ec'ul'o fin'fin'e al'vok'as ili'n telefon'e, ke ili ne hav'is temp'o'n por leg'i la mesaĝ'o'n, ke ili'a leter'kest'o est'is plen'ŝtop'it'a aŭ ke ĵus est'is problem'et'o pri la komput'il'o ...
#001361
La 7an de juli'o aper'is la 50 000a artikol'o en Vikipedio, la ĉiu'tag'e kresk'ant'a esperant'lingv'a enciklopedi'o, ne pri Esperant'o, sed pri ĉiu'j fac'et'o'j de la hom'a kon'o. Ĝi trov'ebl'as inter'ret'e ĉe la adres'o . Okaz'e de la aper'o de tiu „fest'a artikol'o” MONATO parol'is kun kelk'a'j motor'o'j de Vikipedio, nom'e kun Chuck Smith [ĉak smif], la iniciat'int'o de la projekt'o, kun Arn'o Lag'rang'e [lagráĵ], la „burokrat'o” de Vikipedio, kaj kun Miroslav Malovec, unu el la mult'a'j tre aktiv'a'j kun'labor'ant'o'j.
#001364
MONATO: S-ro Smith, vi est'as la iniciat'int'o de la esperant'lingv'a Vikipedio, kiu ek'est'is apud mult'a'j ali'a'j lingv'o-versi'o'j. Ĉu vi bezon'is mult'e da persvad-kapabl'o por al'don'ig'i pli'a'n lingv'o'n?
#001365
Chuck Smith: Tut'e ne. Kiam mi al'ven'is al Vikipedio, ĝi ja jam posed'is Esperant'o-versi'o'n, sed tut'e sen artikol'o'j. Do, mi kontakt'is Stefanon Kalb, kiu tiam hav'is si'a'n Enciklopedi'o'n Kalblandan, kiu tiu'temp'e est'is la plej grand'a ret'a Esperant'o-enciklopedi'o kun 150 artikol'o'j. Li konsent'is en'met'i si'a'j'n artikol'o'j'n en Vikipedion, kaj tio don'is al ni bon'a'n baz'o'n por komenc'i verk'i ver'a'n enciklopedi'o'n.
#001366
MONATO: Oni do komenc'is nur per unu-du kun'labor'ant'o'j. Ĉu vi hav'as ide'o'n, kiom da person'o'j nun kun'labor'as?
#001367
MONATO: Ĉu la fakt'o, ke pov'as kun'labor'i mult'a'j person'o'j, ne en'hav'as risk'o'n pri mank'o de koher'ec'o?
#001369
MONATO: S-ro Lag'rang'e, vi est'as la „burokrat'o” de Vikipedio, do la administr'ant'o. Kio'n praktik'e tio signif'as?
#001371
Arn'o Lag'rang'e: Jes, mi ĉi-moment'e est'as la sol'a „burokrat'o” en la esperant'a Vikipedio. Tio signif'as, ke mi hav'as, krom ordinar'a'j'n administr'a'j'n rajt'o'j'n, kelk'a'j'n special'a'j'n rajt'o'j'n, nom'e precip'e don'i la administr'a'j'n rajt'o'j'n al ali'a'j uz'ul'o'j. Administr'ant'o'j (ni nun hav'as dek'o'n) est'as uz'ul'o'j, kiu'j hav'as kelk'a'j'n special'a'j'n rajt'o'j'n en la projekt'o. Ili pov'as for'ig'i paĝ'o'j'n (se ili est'as ne'regul'konven'a'j, mal'plen'a'j aŭ mis'titol'it'a'j), ili pov'as for'bar'i fuŝ'ul'o'j'n (sekv'e mal'help'i ili'n fuŝ'redakt'i), protekt'i difin'it'a'j'n paĝ'o'j'n, tiel ke nur iu'j person'o'j pov'as redakt'i ili'n, kaj redakt'i la inter'fac'o'n, la „sistem'a'j'n mesaĝ'o'j'n”, kiu'j inform'as uz'ul'o'j'n pri la funkci'ad'o de la projekt'o.
#001372
MONATO: Se mi ĝust'e kompren'as, redakt'i tekst'o'n pov'as do ĉiu ajn?
#001373
MONATO: Kiam vi parol'as pri „la komun'um'o”, ĉu vi alud'as la Esperant'o-komun'um'o'n?
#001375
Arn'o Lag'rang'e: Ne, ni kompren'ebl'e tie ĉi emfaz'as la esperant'lingv'a'n Vikipedion, sed ĝi est'as nur unu branĉ'o de mult'lingv'a projekt'o, kun'dis'volv'at'a de sam'e mult'lingv'a mult'nombr'a komun'um'o. Nun est'as plur'a'j dek'mil'o'j da kontribu'ant'o'j el ĉiu'j land'o'j kaj lingv'o'j: neces'as do star'ig'i regul'o'j'n. Ĝeneral'e ili aper'as, kiam post diskut'o'j oni ating'is inter'konsent'o'n. Ni fier'as pri ni'a'j 50 000 artikol'o'j, pri ni'a aktiv'a komun'um'o kun dek'o'j da tre aktiv'a'j redakt'ant'o'j kaj cent'o'j da okaz'a'j, sed la tut'a projekt'o en'ten'as pli ol milion'o'n da artikol'o'j, kaj branĉ'o'j en iu'j lingv'o'j en'hav'as plur'a'j'n cent'mil'o'j'n da artikol'o'j, kiu'j'n plu'verk'ad'as mil'o'j da kontribu'ant'o'j. Ni do konsci'u, ke unu'flank'e Vikipedio est'as grand'a ŝanc'o por Esperant'o, ĉar ĝi est'as unu el la plej grand'a'j ating'aĵ'o'j iam ajn real'ig'it'a'j en la lingv'o, sed ke ali'flank'e ni'a esperant'a branĉ'o aspekt'as tut'e mal'grand'a apud branĉ'o'j en dek'o da „grand'a'j lingv'o'j” (la angl'a, german'a, japan'a, franc'a, pol'a ktp).
#001376
Arn'o Lag'rang'e: Mi opini'as, ke la esperant'ist'ar'o dev'os labor'eg'i por progres'ig'i la esperant'a'n Vikipedion ne nur kvant'e, sed ankaŭ kvalit'e, por ke ni pov'u montr'i al ĉiu'j interes'iĝ'ant'o'j, ke ebl'as trov'i bon'a'j'n enciklopedi'a'j'n artikol'o'j'n pri ĉiu'j tem'o'j en Esperant'o kaj ke sekv'e iam ebl'os al ge'student'o'j el ĉiu'j mond'part'o'j stud'i per Esperant'o i'a'n ajn fak'o'n. Jen cel'o, kiu'n la Esperant'o-komun'um'o dev'us streb'i ating'i. Kaj jen kial mi kun'labor'as en Vikipedio kaj kial mi far'iĝ'is „burokrat'o” en tiu projekt'o.
#001377
MONATO: S-ro Malovec, vi est'as unu el la plej oft'a'j kun'labor'ant'o'j de Vikipedio. Ĉu vi hav'as iu'j'n prefer'at'a'j'n tem'o'j'n, pri kiu'j vi oft'e verk'as?
#001378
Miroslav Malovec: Jes, nun mi kontribu'as pri ĉeĥ'a'j verk'ist'o'j. Plej mult'a'j'n artikol'o'j'n mi en'met'is el Enciklopedi'o de Esperant'o 1935, pri kio pet'is mi'n Chuck Smith.
#001379
MONATO: Vi ankaŭ korekt'as kontribu'o'j'n de ali'a'j. Ĉu vi leg'as ĉiu'j'n artikol'o'j'n?
#001380
Miroslav Malovec: Mi ne leg'as ĉiu'j'n. Nur hazard'e mi elekt'as en la rubrik'o Last'a'j ŝanĝ'o'j tiu'j'n, kiu'j mi'n iel interes'as (ekzempl'e Twain, Leon'ard'o, Collodi ktp), kaj se mi vid'as, ke mank'as io interes'a, kio'n mi sci'as, mi al'don'as la inform'o'n. Krom'e mi koncentr'iĝ'as je tri tem'o'j: komplet'ig'ad'i inform'o'j'n pri la Esperant'o-mov'ad'o post 1935; inform'i pri ĉeĥ'a'j eminent'ul'o'j, pri kiu'j oni van'e serĉ'us inform'o'j'n en ali'lingv'a'j enciklopedi'o'j, kaj inform'i pri ĉeĥ'a'j urb'o'j kaj ili'a'j vid'ind'aĵ'o'j, por ke Esperant'o est'u la plej riĉ'a turism'a inform-font'o pri Ĉeĥi'o (sed ĉi-rilat'e merit'as laŭd'o'n ĉef'e Petr Tomašovský).
#001381
MONATO: Iu'j dir'as, ke Vikipedio est'as kvazaŭ narkot'aĵ'o. Se oni iam komenc'is verk'i por ĝi, oni est'as tent'at'a ĉiam plu'labor'i. Ĉu tiel est'as ankaŭ ĉe vi?
#001382
Miroslav Malovec: Nur part'e. Mi est'as redaktor'o de Start'o, la organ'o de Ĉeĥ'a Esperant'o-Asoci'o, kaj mi sistem'e en'komput'il'ig'as libr'o'j'n kaj manuskript'o'j'n por la est'ont'ec'o. Dum kelk'a'j monat'o'j mi en'met'ad'is best'o- kaj plant'o-nom'o'j'n al la ret'a biologi'a libr'ar'o (BioLib) – do tiu'j task'o'j de'turn'as mi'n de Vikipedio, al kiu mi nun ne kontribu'as tiom, kiom antaŭ'e. Sed mi est'as cert'a, ke la ĉef'a task'o de inter'naci'a lingv'o est'as liver'i inform'o'j'n pri ĉiu'j imag'ebl'a'j tem'o'j kaj ke Vikipedio est'as la plej grav'a projekt'o, kiu'n Esperant'uj'o far'as, kvankam esperant'ist'o'j tio'n ne konsci'as. Grav'a lingv'o est'as tiu, en kiu ret'an'o'j trov'as inform'o'j'n, ne al kiu oni aplaŭd'as en Bruselo.
#001383
Komenc'iĝ'as en Eŭrop'o kaj ali'a'j kontinent'o'j la liber'temp'a sezon'o. Do vi por turism'i aŭ kongres'um'i bezon'os hotel'o'j'n. Por facil'ig'i al vi elekt'o'n, ni test'is hotel'o'n de unu el tiu'j grand'a'j ĉen'o'j, kiu'j ĉie star'ig'is sam'e ekip'it'a'j'n hotel'o'j'n kaj log'as per moder'a'j prez'o'j. Ni pag'is por unu nokt'o en du'lit'a ĉambr'o 95 eŭr'o'j'n – toler'ebl'a sum'o por hotel'o centr'e en grand'urb'o. Por ni est'is nov'a spert'o loĝ'i en tia ŝpar-hotel'o, kaj rapid'e ni kompren'is la sistem'o'n: oni ŝpar'as ĉiu'n super'flu'a'n centi'metr'o'n kaj tiel ebl'ig'as moder'a'j'n prez'o'j'n. La lit'o konsist'as el (bon'a'j) matrac'o'j nur 90 cm larĝ'a'j, kiu'j kuŝ'as sur simpl'a'j kadr'o'j – oni do ŝpar'as mult'e'kost'a'n lign'o'n. Mebl'o'j ne trov'iĝ'as en la ĉambr'o, nur larĝ'a bret'o, kiu parodi'as tabl'o'n, kaj rembur'it'a benk'et'o kaj du et'a'j mur'bret'o'j apud la matrac'o'j por depon'i okul'vitr'o'j'n. 30 cm larĝ'a stang'et'o inter mur'o kaj vertikal'a bret'o serv'as por pend'ig'i pantalon'o'n kaj jak'o'n, tri pli'a'j bret'o'j imit'as ŝrank'o'n sen pord'o'j. Do ni dev'is las'i la plej grand'a'n part'o'n de ni'a'j vest'aĵ'o'j en ni'a valiz'o, kiu okup'is du'on'o'n de la liber'a spac'o. Nokt-lamp'et'o'j en la mur'o komplet'ig'as la ekip'aĵ'o'n – ho jes, mi forges'is: du grand'a'j spegul'o'j pli'grand'ig'as la ĉambr'et'o'n, en kiu ni nur pen'e pov'is pas'i unu apud ali'a. Kiam ni las'is kelk'a'j'n aĵ'o'j'n sur la plank'o, ni dev'is stilz'ir'i kiel ibis'o.
#001384
Maten'manĝ'o kun modest'a bufed'o kost'as 10 eŭr'o'j'n, adekvat'a prez'o por tri'stel'a hotel'o. Sed en la manĝ'ej'o oni ŝpar'as je mebl'o'j: tabl'et'o'j est'as ĝust'e tiel (mal)larĝ'a'j, ke du plet'o'j trov'as lok'o'n. Kiel ajn, est'as sistem'o, kiu sekv'as la princip'o'n de minimum'o. Neni'o nepr'e neces'a mank'as, sed mi hav'as la impres'o'n, ke kontrast'e al ver'a gastronomi'o kaj hotel'ism'o, kiu'j far'as ĉio'n por plej'ebl'a komfort'o de gast'o'j, tia'j hotel'ĉen'o'j streb'as nur al profit'o. Do ili harmoni'as kun la tut'mond'a tendenc'o gajn'i laŭ'ebl'e mult'a'n mon'o'n per laŭ'ebl'e mal'mult'a'j ekip'aĵ'o'j. Por tia'j hotel'ist'o'j gast'o est'as nur klient'o, kiu al'port'as profit'o'n. Ceter'e, eĉ faktur'o'n oni ŝpar'as: ni ricev'is nur kvitanc'o'n pri la pag'it'a sum'o (sen iu'j detal'o'j) sur – uz'it'a slip'o. Mi'a konsil'o do est'as: se vi ne insist'as est'i gast'o sed nur tra'nokt'ant'o, vi pov'as loĝ'i tie. Agrabl'a'n liber'temp'ad'o'n!
#001386
Ĉu ne jam li dir'is en Proverb'ar'o, ke plen'a objektiv'ec'o ne est'as de tiu ĉi mond'o? Se ne ... li hazard'e forges'is dir'i.
#001390
Mi'a al'ir'o est'os jen'a: mi elekt'is kelk'a'j'n last'a'temp'e renkont'it'a'j'n gramatik'a'j'n ĝen'aĵ'o'j'n kaj esplor'os, ĉu ili est'as trakt'it'a'j en la Pom'eg'o, kiel ili est'as trakt'it'a'j kaj ĉu ili est'as facil'e kaj rapid'e el'fos'ebl'a'j, sen ke oni por tio tra'foli'um'u la libr'o'n dum kelk'a'j hor'o'j. Pom'eg'o ja nepr'e dev'os est'i tia konsult'verk'o, pli ol stud'libr'o.
#001393
Ĉu ne jam la majstr'o dir'is en Proverb'ar'o: inter esperant'ist'o'j kri'u esperant'e? Se ne ... li hazard'e forges'is.
#001395
Konklud'e: Kiel li promes'is, la libr'o ne est'as nur por special'ist'o'j, sed por ĉiu'tag'a'j esperant'ist'o'j. Tamen ankaŭ special'ist'o'j trov'os laŭ si'a(j) gust'o(j).
#001396
Tamen mi'n ĝen'as zub, zed/zet, zupo. Ĝen'as mi'n, ke iu'j manĝ'as la zupon. Kio'n dir'as Pom'eg'o? Nu, ĝi konstat'as, ke tia'j el'parol'o'j uz'iĝ'as; dir'as, ke iu'j est'as ne'ĝust'a'j sed praktik'e akcept'at'a'j, ĉar ili ne kaŭz'as mis'kompren'o'j'n ... kaj por iu'j kaz'o'j konsil'as evit'i ili'n. Klar'e Pom'eg'o dir'as, ke por tio ne ekzist'as regul'o'j kaj ke oni far'u laŭ'plaĉ'e. Ebl'e iom tro pragmat'ism'a si'n'ten'o, ebl'e tro facil'a sub'met'o al la hom'a facil'am'o? Oni foj'e kompar'u la nun'a'n esperant'a'n prononc'o'n de iu'j popol'o'j kun la antaŭ'a! Ali'flank'e, mi, tamen, ne pens'as, ke tiu'n progres'o'n ni dank'as al sever'a'j regul'o'j.
#001398
Karakteriz'a en la trakt'ad'o, kaj laŭd'ind'a, est'as la Zamenhof'ec'a toler'em'o kaj mal'em'o al trud'ad'o de nepr'e obe'end'a'j regul'o'j. Tia toler'em'o kaj pret'ec'o akcept'i divers'a'j'n ebl'ec'o'j'n est'as tre ne'kutim'a en gramatik'a'j libr'o'j sed esenc'a, laŭ mi, en Esperant'o. Ebl'e ĝi est'as unu el la plej grav'a'j baz'o'j de ni'a fundament'o kaj nepr'a kondiĉ'o por lingv'a sukces'o. Kutim'e en gramatik'o'j reg'as la venĝ'em'a, regul'em'a, pun'em'a, ordon'em'a di'o de la mal'nov'a testament'o, ĉe ni reg'as la kompren'em'a, bon'a, bon'vol'a di'o de la nov'a.
#001401
Ĉu ne jam Zamenhof dir'is en Proverb'ar'o, ke al ĉiu lingv'o'teritori'o si'a di'o? Se ne ... li hazard'e forges'is.
#001402
Sed ĉu Zamenhof ne jam dir'is en Proverb'ar'o ke ankaŭ verb'o nul'valent'a pov'as est'i talent'a? Se ne... li hazard'e forges'is.
#001406
Oni pov'us est'i tent'at'a al la konklud'o, ke Pom'eg'o est'as anarĥi'ism'a, ĉar ĝi las'as tro da liber'o. Tiu ide'o, tamen, est'us fals'a. Bertilo deklar'as si'n fundament'ist'o (en la du'a senc'o de Piv2005) kaj klar'e klopod'as redukt'i ĉiu'j'n problem'et'o'j'n al la fundament'a'j regul'o'j. Tiam oni al'ven'as ĉe la toler'em'o de Zamenhof, kiu vid'is la lingv'o'n kiel universal'a'n inter'kompren'il'o'n. Se vi'a kun'parol'ant'o kompren'as vi'n, sam'e bon'e kiel en si'a propr'a naci'a lingv'o (kio do ne nepr'e est'as perfekt'e!), tiam ĉio est'as en ord'o. Super'flu'a'n n ne ĝen'os kaj kompens'os iu mank'ant'a. Kaj la kaz'o'j, kie sever'a regul'o obe'end'a neces'as, est'as tre klar'e indik'it'a'j. Kun iom da tro'ig'o oni pov'us dir'i, ke la libr'o al'port'as neni'o'n nov'a'n. Kie est'as do la util'o? Nu, mi est'as tre kontent'a hav'i ĝi'n, ĉar mi'a logik'o, la hom'a logik'o, oft'e de'voj'iĝ'as, oft'e sekv'as strang'a'j'n voj'o'j'n. Iam mi bezon'is kelk'a'j'n tag'o'j'n por solv'i la simpl'a'n problem'o'n de la *frost'i(n)ta lag'o, kaj mi ne hont'as konfes'i tio'n. Kiam mi trov'is, per rezon'ad'o, la solv'o'n, ĝi ja est'is tre'eg'e logik'a kaj klar'a. Sed neni'u hom'o est'as ne'erar'em'a. Ceter'e, tiu fam'a lag'o est'as kelk'foj'e trov'ebl'a en la bertila daten'ar'o (ne en Pom'eg'o!).
#001408
Ĉu jam Zamenhof dir'is en Proverb'ar'o, ke al pacienc'a serĉ'ant'o ĉiam ven'as trov'it'aĵ'o? Se ne, li hazard'e forges'is.
#001409
Esperant'a gramatik'o tuj montr'as si'a'n si'n'ten'o'n al la Fundament'o: aŭ ĝi tut'simpl'e ignor'as ĝi'n, aŭ ĝi montr'as ĝi'n kiel histori'a'n (hont'ind'a'n?) ruin'aĵ'o'n, aŭ ĝi serioz'e prezent'as ĝi'n. Pom'eg'o serioz'e konsider'as ĝi'n, daŭr'e en la tekst'o (mult'a'j ekzempl'o'j ankaŭ est'as pren'it'a'j el la Fundament'o, kaj por ĉiu prunt'e'pren'it'a fraz'o la font'o est'as klar'e indik'it'a) kaj ankaŭ en la plen'a prezent'o de ĝi, en fin'a ĉapitr'o sed komplet'e (tio signif'as kun list'ig'o de ĉiu'j gramatik'a'j element'o'j/regul'o'j el la ekzerc'ar'o). Mi konstat'is, ke mult'a'j jun'a'j esperant'ist'o'j est'as tut'e ne inform'it'a'j pri la Fundament'o kaj tut'e ne kon'as ĝi'n.
#001411
Kaj ĉu Zamenhof ne proverb'is ke ne'kon'at'e, ne'am'at'e? Se ne, li hazard'e forges'is.
#001412
Konklud'e: Pom'eg'o est'as plen'e fundament'obe'a libr'o. La sol'a'j lok'o'j, kie la aŭtor'o deklar'as iu'n form'o'n erar'a, est'as kiam iu form'o ver'e est'as ne'fundament'a, en plej strikt'a senc'o.
#001413
Mi komenc'e demand'is mi'n, ĉu ebl'e mi'a bank'o est'as sponsor'o de Pom'eg'o, ĉar mi'a bank'o uz'as pom'o'n – tamen kun for'mord'it'a kav'aĵ'o – kiel re'kon'ŝild'o'n. La prez'o de la libr'o est'as pli mal'alt'a ol tio, kio'n vi el'spez'us per el'print'ad'o de la elektron'ik'a versi'o (krom se vi hav'as la ebl'ec'o'n ŝtel'i la print'ad'o'n en vi'a firma'o). Do nepr'e rapid'e mend'u ĝi'n, eĉ se vi absolut'e ĉio'n sci'as pri gramatik'o. Neni'u valid'a kial'o por ne far'i tio'n est'as imag'ebl'a.
#001415
Ĉu ne jam Zamenhof dir'is en Proverb'ar'o, ke avar'ul'o kaj pork'o est'as bon'a'j nur post la mort'o? Ne! Li ne dir'is tio'n! Li, amuz'e, mis'skrib'is kaj kalumni'is mal'avar'ul'o'n!
#001416
Dum la pas'int'a vintr'o en Litovio eg'e fam'iĝ'is jen'a histori'o. Dali'a Budrevičienė, dung'it'in'o de agr'o'firma'o el Krekenava, kies akci'o'j'n posed'as i.a. la estr'o de la tiam reg'ant'a Labor'ist'a Parti'o, Viktor Uspaskiĥ, publik'e deklar'is, ke part'o'n de si'a salajr'o ĉiu'j dung'it'o'j ricev'ad'as ne'oficial'e, laŭ litova esprim'o „en kovert'o'j”. Baldaŭ post tia publik'a konfes'o la vir'in'o est'is mal'dung'it'a.
#001419
La histori'o en Litovio provok'is grand'a'n re'ag'o'n. Aktiv'iĝ'is prokuror'ej'o kaj divers'a'j organiz'aĵ'o'j ek'is al defend'o de la kuraĝ'a vir'in'o, kvankam tia situaci'o por neni'u est'is surpriz'o. Ŝi sen'vual'ig'is nur la pint'o'n de la nigr'a ekonomi'o. Spert'ul'o'j asert'as, ke en la tut'a land'o ĉirkaŭ 20 % de la salajr'o'j est'as pag'at'a'j „en kovert'o'j”. Kutim'e tiel oni pag'as al dung'it'o'j, kiu'j oficial'e ricev'as nur minimum'a'n salajr'o'n.
#001420
Jon'as Guzevičius, vic'prezid'ant'o de la litova industri'ist'a konfederaci'o, klar'ig'is, ke la metod'o est'as tre favor'a por entrepren'o'j, pro tri kial'o'j: unu'e, dung'it'o'j ne protest'as kontraŭ tia pag'manier'o; du'e, dung'ant'o'j evit'ant'a'j impost'pag'o'n sent'as si'n ne'pun'ind'a'j kaj tri'e, la impost'o'j en Litovio est'as tiel grand'a'j, ke oni prefer'as risk'i en'tut'e evit'i impost'pag'o'n.
#001421
Antaŭ ne'long'e la ŝtat'a impost'a inspekt'o ĉe ministr'ej'o pri financ'o'j oficial'e esprim'is ĝoj'o'n pri la kresk'ant'a konscienc'o de la dung'it'o'j kaj inform'is, ke ek'de nun ĉiu'j loĝ'ant'o'j pov'os inform'i pri en'kovert'a'j salajr'o'j je telefon'numer'o 1882. La ofic'ist'o'j promes'is konfidenc'o'n kaj anonim'ec'o'n de la telefon'int'o. La ricev'it'a'j'n inform'o'j'n pri'trakt'os special'a'j labor'grup'o'j.
#001422
De 1993 ekzist'as en Ankono, Italio, muze'o iom ekster'skem'a, la muze'o Omer'o (nom'at'a laŭ la ital'a form'o de Homero, kiu, laŭ tradici'a sci'o, est'is blind'a). Vi en'ir'as en unu el la grand'a'j salon'o'j, kaj vi trov'as ... jes! Jen Nike el Samotrac'o! Sed ĉu ĝi ne trov'iĝ'as en Louvre? Kaj pli proksim'e rigard'as ni'n kun si'a si'n'ten'o impon'a kaj iom sci'montr'a Aulus Metellus aŭ La Etrusk'a Alparolisto. Ni turn'u ni'n mal'dekstr'e'n, kaj en bel'a salon'eg'o salut'as ni'n la plej el'star'a'j ĉef'verk'o'j de antikv'a art'o: ĉi tie Disk'o'ĵet'ant'o, tie la fortik'a'j muskol'o'j de Lukt'ant'o'j kaj ĉe ali'a flank'o la sens-instig'a ek'rid'o de Melos'a Venus'o.
#001424
Ni ŝanĝ'u salon'o'n kaj la renesanc'a'j bril'aĵ'o'j renkont'as ni'n: Donatello, Michelangelo, Bernini ...
#001425
En tiu muze'o, sur bel'a'j lign'a'j piedestal'o'j, ni trov'as kun'met'it'a cent'o'n el la plej el'star'a'j ĉef'verk'o'j, kiu'j'n la hom'a mens'o kapabl'is el'pens'i kaj la man'o de eminent'a'j skulpt'ist'o'j skulpt'is el marmor'o aŭ forĝ'is el bronz'o, de la egipta civilizaci'o ĝis la nov'klasik'a stil'o en la dek-naŭ'a jar'cent'o. Kompren'ebl'e tem'as ne pri original'o'j, sed pri perfekt'a'j muld'kopi'o'j gips'a'j aŭ vitr'o'rezin'a'j, preskaŭ ĉiu'j re'produkt'it'a'j laŭ la original'a'j dimensi'o'j. Sed ne grav'as! La rigard'ant'o'j pov'as aprez'i kaj admir'i ĉiu'j'n nuanc'o'j'n, kiu'j'n la sent'sugest'ad'o de tiu'j mir'ig'a'j form'o'j kapabl'as viv'ig'i. Ceter'e, se vi plu'ir'os la long'a'n koridor'o'n, inter grand'a'j statu'o'j kaj bel'a'j arkeologi'a'j aĵ'o'j, vi est'os ĉirkaŭ'it'a de ar'o da nun'temp'a'j skulpt'aĵ'o'j, ĉiu'j original'a'j, tia'j, kia'j el'ir'is el la man'o'j de plur'a'j eminent'a'j art'ist'o'j, el ŝton'o, lign'o, bronz'o, terakot'o ktp.
#001426
Pri la didaktik'a valor'o de tiu muze'o rapid'e ek'konsci'is la ankonaj lern'ej'o'j, kiu'j mult'nombr'e tie'n konduk'as si'a'j'n klas'o'j'n. Nu, kial admir'i la ĉef'verk'o'j'n de plastik'a'j art'o'j nur el la fot'o'j, se ĉi tie oni pov'as ili'n vid'i de'proksim'e kaj ... eĉ tuŝ'i?
#001427
Jes, eĉ tuŝ'i; jen la afer'o! Tiu'j skulpt'aĵ'o'j, kiu'j'n tie ĉiu'j rajt'as rigard'i, est'is far'it'a'j ĉef'e por ke ili'n tuŝ'u special'a publik'o: la ne'vid'ant'o'j.
#001428
Ir'u al la muze'o Omer'o ĝust'e tiam, kiam tie est'as iu, kiu per si'a'j man'o'j sent'em'a'j ek'tuŝ'as delikat'e, preskaŭ kares'e, la vizaĝ'o'n de Mort'ant'a Galat'o aŭ la minac'mien'o'n de mikelanĝel'a Davido, kaj vi tuj ricev'os la respond'o'n: li'a atent'em'o, skrupul'esplor'a pri tiu'j form'o'j, li'a halt'ad'o sur la detal'o'j, li'a mien'o mir'ig'it'a kaj preskaŭ rav'it'a dir'as al vi tre klar'e, ke li kompren'as tio'n, kio'n li „rigard'as” per'man'e. Kaj vi ebl'e pov'as ankaŭ pri'pens'i jen'o'n: tiu'j'n fam'a'j'n ĉef'verk'o'j'n, kiu'j'n ĉiu'j kon'as, vid'int'e mult'foj'e sur fot'o'j, li ebl'e admir'as unu'a'foj'e, ĉar por blind'ul'o ne est'as facil'e tuŝ'i ili'n: ne ebl'as vizit'i ĉiu'j'n muze'o'j'n kaj lok'o'j'n tra la mond'o, kaj, ĉiu'okaz'e, kia'manier'e ating'i iu'j'n alt'o'j'n? Kiel eskap'i el mult'a'j afiŝ'o'j kun la kutim'a skrib'aĵ'o: „Ne tuŝ'u”? Kiel tra'penetr'i per man'o'j vitr'a'j'n bar'il'o'j'n?
#001430
Sed en la muze'o Omer'o tia'j problem'o'j tut'e ne ekzist'as: statu'o'j est'as tie, sur si'a'j bel'a'j piedestal'o'j, kaj est'as ankaŭ mov'ebl'a'j ŝtup'ar'et'o'j, kiu'j ebl'ig'as al blind'a'j vizit'ant'o'j (kaj, kial ne?, ankaŭ al vid'ant'a'j infan'o'j) supr'e'n'ir'i por esplor'i la plej alt'a'j'n part'o'j'n; kaj est'as brajl'skrib'aĵ'o'j, por ke ili sci'u, pri kio tem'as.
#001431
Sed ne sufiĉ'as statu'o'j. Sur ali'a etaĝ'o tron'as grand'a'j maket'o'j de kelk'a'j bel'eg'a'j monument'o'j: la bazilik'o de Sankt'a Petro en Romo, la katedral'o'j de Ankono kaj de Florenco, Panteon'o en Romo, Partenon'o ktp kun ĉiu'j detal'o'j perfekt'e far'it'a'j laŭ'skal'e. Post kelk'a'j monat'o'j al'don'iĝ'os el'star'a ekzempl'o de la gotik'a stil'o: la katedral'o de Chartres.
#001432
Tiu ide'o nask'iĝ'is antaŭ pli ol du'dek jar'o'j en la kap'o'j mi'a kaj de mi'a edz'in'o post long'a migr'ad'o tra la mond'o kaj pen'ad'o trov'i la ĝoj'o'n ĝu'i la bel'ec'o'n de art'o'j kun oft'a'j sen'iluzi'iĝ'o'j pro la oft'a'j mal'permes'o'j, plej'okaz'e ne'neces'a'j. Mi labor'ad'is kelk'a'j'n jar'o'j'n por tiu projekt'o, kaj fin'fin'e la muze'o far'iĝ'is real'aĵ'o la 29an de maj'o 1993. Tiu bel'a kaj simpl'a real'aĵ'o est'as unik'a en Italio, kaj ĝi nun hav'as nur unu simil'spec'a'n ekzempl'o'n en Madrido.
#001433
Ĝi nask'iĝ'is por blind'ul'o'j, sed ĝi'a spert'o mal'kovr'ig'as al la nun'a „bild'soci'o”, ke ni'a „virtual'a” mond'o ne est'as aŭtentik'a; natur'o don'is al hom'o'j kvin al'ir'o'j'n al la real'o, kaj konkret'a kon'o bezon'as ĉiu'j'n kvin sens'o'j'n. Muze'o Omer'o re'don'as dign'o'n al unu „perd'it'a” sci'kanal'o: palp'sens'o. La muze'o jam est'as tre atent'em'a ankaŭ pri la plur'sens'a dimensi'o de la mond'o kaj ankaŭ de art'o. Mult'a'j student'o'j ven'as al ni por far'i staĝ'o'j'n, mult'a'j por pri'labor'i si'a'j'n doktor'ig'a'j'n disertaci'o'j'n.
#001435
Muze'o Omer'o nask'iĝ'is por blind'ul'o'j; nun ĝi est'as sen'bar'il'a muze'o por ĉiu'j. De'nov'e prav'iĝ'as la asert'o, ke, se oni pens'as pri handikap'ul'o'j, la soci'o far'iĝ'as pli bel'a kaj pli komfort'a por ĉiu'j!
#001436
La esperant'lingv'a ret'ej'o ĉe nun est'as konstru'at'a.
#001437
Last'a'temp'e la grek'a reg'ist'ar'o postul'is, ke oni konstru'u tri tomb'ej'o'j'n por grek'a'j soldat'o'j mort'int'a'j en la teritori'o de Albanio dum la du'a mond'milit'o. Neniam Albanio kontraŭ'is simil'a'j'n tomb'ej'o'j'n en si'a teritori'o, krom por nazi'a'j soldat'o'j.
#001438
Tiel, de'long'e ekzist'as tomb'ej'o'j por franc'a'j fal'int'o'j en la unu'a mond'milit'o kaj por brit'a'j en la du'a. Koncern'e ital'a'j'n kaj german'a'j'n mort'int'o'j'n la koncern'a'j reg'ist'ar'o'j re'pren'is ek'de la 1950aj jar'o'j la ost'o'j'n de si'a'j viktim'o'j por ili'n si'a'land'e en'tomb'ig'i. Nur Greki'o neniam re'pren'is la ost'o'j'n de si'a'j fal'int'o'j (tio'n tamen privat'e ja far'is famili'an'o'j).
#001439
Sed antaŭ ne'long'e la konsul'o grek'a en Gjirokaster (sud'e de la land'o), inter'konsent'e kun la reg'ist'ar'o, aranĝ'is kun grek-ortodoks'a pastr'o de apud'a vilaĝ'o, ke est'u el'tomb'ig'it'a'j la ost'o'j de supoz'it'a'j mort'int'a'j grek'a'j soldat'o'j kaj re'en'tomb'ig'it'a'j ali'lok'e sed en la sam'a distrikt'o.
#001440
Sekv'is protest'o'j pri tiu ĉi freŝ'a mal'bon'intenc'o de la grek'a reg'ist'ar'o, kiu daŭr'e konsider'as la sud'a'n part'o'n de Albanio Vorio Epir'o, t.e. nord'a Epir'o, do grek'a teritori'o. Kiam la pastr'o prov'is ar'ig'i la ost'o'j'n de la supoz'it'a'j grek'a'j soldat'o'j en special'a'j'n metal'a'j'n kest'o'j'n en si'a preĝ'ej'o, protest'is vilaĝ'an'o'j, dir'ant'e, ke ne tem'as ekskluziv'e pri la rest'aĵ'o'j de grek'o'j sed ankaŭ de alban'o'j. Laŭ la protest'ant'o'j, la pastr'o kaj li'a'j kun'labor'ant'o'j eĉ pag'is mon'o'n al relativ'e mal'riĉ'a'j vilaĝ'an'o'j, por ke tiu'j silent'u, kvankam tem'as pri tomb'o'j de ili'a'j proksim'ul'o'j.
#001441
En la alban'a parlament'o kelk'a'j deput'it'o'j opini'is, ke la iniciat'o indik'as ali'a'n aventur'o'n politik'a'n de por-grek'a'j ŝovinist'o'j, kiu neniel pli'bon'ig'os rilat'o'j'n inter la du pra'temp'a'j popol'o'j de la du'on'insul'o.
#001442
Pli kaj pli ven'as ekster'land'an'o'j kurac'o'cel'e al Litovio. Apart'e furor'as ĉe privat'a'j klinik'o'j dent'a'j kaj plasti'a'j operaci'o'j: en Litovio la kost'o est'as ĝeneral'e nur tri'on'o de tiu en Uson'o, Skandinavi'o aŭ Briti'o, de kie ven'as plej'part'e la pacient'o'j.
#001443
Foj'foj'e operaci'ot'o'j komunik'iĝ'as ret'poŝt'e kun klinik'o, send'ant'e ekzempl'e panoram'a'j'n radiograf'aĵ'o'j'n kaj ali'a'j'n medicin'a'j'n inform'o'j'n al la kirurg'o kaj tiam inter'konsent'ant'e pri la dat'o de la operaci'o. Pro favor'a'j flug'ebl'ec'o'j al Litovio la kurac'ist'o'j atend'as, ke plu kresk'os tiu ĉi medicin'a turism'o.
#001444
Mister'a'j est'ul'o'j kun terur'a'j kapabl'o'j: mult'a'j hom'o'j en Kongo-Brazavilo tiel konsider'as ĝemel'o'j'n. Oni kred'as, ke ĝemel'o'j en'ven'as la mond'o'n kun mistik'a'j fort'o'j kaj tial ili est'u apart'e bon'e traktat'a'j kaj respekt'at'a'j de famili'an'o'j kaj ali'a'j. Ĝemel'o'j pov'as ekzempl'e mal'san'ig'i, mal'riĉ'ig'i kaj ali'manier'e sufer'ig'i.
#001445
Kelk'a'j hom'o'j opini'as, ke ĝemel'o'j de'ven'as de la akv'o; kaj la fakt'o, ke ili pli-mal'pli sam'temp'e nask'iĝ'as, kaj foj'e sam'aspekt'as, kred'ig'as, ke ili est'as iel unu est'aĵ'o, kiu kapabl'as ekspluat'i mister'a'j'n fort'o'j'n por tromp'i simpl'a'j'n hom'o'j'n.
#001446
Ali'a sfer'o, en kiu rol'as superstiĉ'o'j, est'as sport'o. Ĉi tie, kiel ankaŭ pli ĝeneral'e en la soci'o kaj la ekonomi'o, lud'as fetiĉ'o'j grav'a'n rol'o'n. Mult'a'j sport'ist'o'j vizit'as fetiĉ'ist'o'j'n por hav'ig'i al si apart'a'j'n fort'o'j'n. Ili do ricev'as talisman'o'n, en'tranĉ'o'n en la haŭt'o'n, aŭ sorĉ'o'n por far'iĝ'i ne'venk'ebl'a'j.
#001448
Foj'foj'e lud'ont'o ek'danc'as, kvazaŭ hipnot'e, antaŭ la kontraŭ'ul'o'j. Tio'n li far'as ne intenc'e sed pro ia strang'a fort'o, kiu puŝ'as li'n preskaŭ ĝis frenez'ec'o. Oft'e tiel kuraĝ'ig'as li'n trumpet'o'j kaj ali'a'j instrument'o'j, ĝis la danc'ant'o ter'e'n fal'as. Dum tiu ĉi spektakl'o, ĝu'ind'a sed ankaŭ rid'ind'a, vid'ebl'as la fetiĉ'ist'o, kiu gard'as la sorĉ'o'n en fetiĉ'uj'o kaj ĝi'n de temp'o al temp'o re'aktiv'ig'as.
#001449
Apenaŭ kompren'ebl'as la rilat'o inter ekzempl'e futbal'o kaj fetiĉ'ism'o. Pro tio, ke du inter'lud'ont'a'j team'o'j vizit'as si'a'j'n fetiĉ'ist'o'j'n, komenc'iĝ'as la lud'o jam antaŭ la matĉ'o mem. Sed ĉe la futbal'ej'o tiu'j, kiu'j est'as plej'e el'met'at'a'j al la influ'o de la fetiĉ'ist'o'j, est'as la gol'ul'o'j. Laŭ'dir'e aper'as antaŭ ili foj'foj'e piton'o aŭ goril'o kaj, por evit'i la minac'o'n, ili flank'e'n'kur'as kaj tiel en'las'as gol'o'n.
#001450
Ali'flank'e, ĉe inter'naci'a nivel'o, afrik'a'j sport'ist'o'j bon'e konsci'as, ke reg'as ne superstiĉ'o'j kaj fetiĉ'o'j, sed scienc'o kaj teknik'o.
#001451
Memor'o'j neniam perd'as si'a'n mal'ĝoj'o'n
#001452
Kelk'a'j person'o'j spert'as relativ'e feliĉ'a'n infan'aĝ'o'n. Ali'a'j spert'as koŝmar'a'n infan'aĝ'o'n kaj plej oft'e neniam sukces'as forges'i la terur'o'n de tiu period'o. Kelk'a'foj'e, la koŝmar'ec'o de event'o'j persist'as dum la tut'a viv'o kaj plag'as ĝis preskaŭ'suicid'o. Hom'o'j tiel sufer'ant'a'j re'ag'as divers'manier'e. Mult'a'j el la ĉef'a'j art'ist'o'j de la histori'o pen'is liber'ig'i si'n, almenaŭ iom'et'e, per pentr'ad'o aŭ skulpt'ad'o, tiel konkret'ig'ant'e si'a'j'n emoci'a'j'n sent'o'j'n. Grand'a nombr'o de la plej grav'a'j verk'ist'o'j de la histori'o tiel ag'is. Pens'u nur pri Graham Greene, kies suicid'em'o dev'ig'is li'n lud'i „rus'a'n rulet'o'n” ĉiu'jar'e je cert'a dat'o. (Oni pren'as revolver'o'n, en kiu'n oni ŝarg'is unu'sol'a'n kugl'o'n; oni rul'ig'as la cilindr'o'n, met'as la buŝ'o'n de la revolver'o al si'a kap'o, kaj paf'as. Aŭ neni'o rezult'as, aŭ oni mort'as.)
#001453
Ni'a aŭtor'o, Armela LeQuint, en antaŭ'not'o, atent'ig'as: „Mi dank'as al Stefan Maul, kiu sen'vol'e don'is al mi impuls'o'n skrib'i kaj, tiel, liber'ig'i mi'n de kelk'a'j prem'a'j infan'tra'viv'aĵ'o'j”.
#001454
La unu'a du'on'o de la libr'o efektiv'e pentr'as scen'ar'o'n el relativ'e feliĉ'a fru'a infan'aĝ'o. Kvankam (sen'intenc'e) nask'it'a, en 1940 en Franci'o, al patr'o kiu est'is pan'bak'ist'o, kaj al patr'in'o kiu fuŝ'pen'is abort'ig'i ŝi'n, ŝi'a'j unu'a'j jar'o'j est'is toler'ebl'a'j; ŝi loĝ'is kun divers'a'j parenc'o'j: ge'av'o'j, divers'a'j ge'pra'onkl'o'j kc., kelk'a'foj'e kun si'a patr'o. La patr'in'o mal'aper'is el ŝi'a viv'o kelk'a'j'n tag'o'j'n post la nask'o, kaj re'aper'is nur jar'o'j'n post'e, dum la infer'a part'o de la infan'aĝ'o de ni'a verk'int'o.
#001455
Kiom feliĉ'a'j est'is tiu'j unu'a'j ses jar'o'j? Nu, evident'e ili ne est'is tro katastrof'a'j, kvankam ni cert'e pov'as dub'i pri la sent'o de stabil'ec'o, al kiu la infan'o rajt'is, sed al kiu ĝi mank'is. Kio'n ni ja pov'as konklud'i el la rakont'o'j, est'as, ke la infan'o akir'is neni'a'n fid'o'n al la est'ont'ec'o, kaj ne pov'is antaŭ'kalkul'i pri tio, kio okaz'os post monat'o aŭ eĉ semajn'o. Ŝi ŝajn'is tre lert'a kaj inteligent'a infan'o, kvankam ne ĉiam tre sukces'a en la lern'ej'o. Ŝi'a'n eduk'iĝ'o'n oni ne tre fervor'e kontrol'is. Tamen, plen'kresk'int'a, ŝi montr'as si'n kaj talent'a kaj inteligentoplena.
#001456
Kiu ses- aŭ sep-jar'a infan'o ne kelk'a'foj'e pis'as en la lit'o, dum'dorm'e? Kiu ses aŭ sep-jar'a infan'o, konstant'e re'lok'at'a al nov'a dom'o kaj nov'a'j pri'zorg'ant'o'j, ne regul'e pis'as dum'dorm'e en la lit'o? Kiom el tiu'j infan'o'j oni premi'as pro tio per vang'o'bat'o'j? „Mi vid'is nur kandel'o'j'n pro la violent'a'j vang'o'frap'o'j ricev'it'a'j.” Mult'foj'e.
#001457
Ne'long'e post tio, al jam ankoraŭ nov'a dom'o, en kvartal'o plen'a de gangster'em'a'j loĝ'ant'o'j, ebri'ul'o'j, polic'an'o'j. Unu'foj'e, komisi'it'e aĉet'i flor'brasik'o'n, ŝi perd'is la mon'er'o'n, don'it'a'n al ŝi tiu'cel'e. Re'ven'int'e hejm'e'n, la vic'patr'in'o venĝ'is si'n. „... ĉu vi pov'as imag'i la furioz'o'n, kiu kapt'is mi'a'n anstataŭ'patr'in'o'n? Ŝi bat'eg'is mi'n, sang'o flu'is de mi'a naz'o ...” Intermit'e ŝi est'is sav'it'a el tiu hejm'etos'o per ne'long'a loĝ'ad'o kun iu afabl'a parenc'o; tamen abrupt'a'j vizit'o'j far'e de ŝi'a patr'in'o ne ĉiam pli'feliĉ'ig'is la situaci'o'n.
#001458
Nu, la infan'aĝ'o ne daŭr'as etern'e, kvankam pov'as sent'iĝ'i tiel al la koncern'a infan'o. Kio okaz'is en la post'adolesk'a period'o, la aŭtor'o firm'e rifuz'as diskut'i. Do ni pov'as nur imag'i. Ĉiu'kaz'e, malgraŭ ĉi'a'j tragedi'o'j (kaj ĉu, esper'ebl'e, kelk'a'j mal'tragedi'o'j post'infan'aĝ'a'j?) de si'a viv'o, ŝi en si'a ses'dek'kvin'a jar'o kuraĝ'as prezent'i al la mond'o la histori'o'n de tiu'j infan'jar'o'j, kaj tiu'rilat'e mi nur pov'as laŭd'i ŝi'n.
#001459
La libr'o est'as bon'e pres'it'a. Kaj la lingv'o'uz'o de la aŭtor'o, jam kon'at'a pro si'a traduk'labor'o pri divers'a'j grav'a'j verk'o'j, est'as ne'riproĉ'ebl'a. Se vi ne dezir'as konsci'iĝ'i pri la ver'o'j de la viv'o, do nepr'e ne leg'u ĉi tiu'n libr'o'n. Sed se vi vol'as mal'kaŝ'e konfront'i la real'o'n de la viv'o, la libr'o est'as rekomend'end'a. Ebl'e ĉar profesi'e mi dev'as kurac'i tia'j'n viktim'o'j'n de la ĉiu'tag'a nigr'a flank'o de la viv'o, mi konsil'as, ke vi ne strut'um'u, sed leg'u kaj pri'pens'u.
#001460
Armela LeQuint: Infan'tra'viv'aĵ'o'j: aŭtobiografi'a rakont'o. Eld. la aŭtor'o, 2005 (2a el'don'o). 36 paĝ'o'j, vinkt'it'a'j. ISBN ne indik'it'a.
#001461
Mi sent'as mi'n ekster'ordinar'e feliĉ'a. Kaj tamen ... la edz'in'o grumbl'as daŭr'e kiel kutim'e, la infan'o'j farad'as ĝust'e la kontraŭ'o'n de tio, kio'n mi dezir'as, eĉ la kat'o ne ĉas'as la kolomb'o'j'n, kiu'j mal'pur'ig'as mi'a'n trotuar'o'n. Kaj tamen, io en mi jubil'as, io en mi fest'as. Fest'i sol'a ne est'as agrabl'e, tial mi invit'as vi'n fest'i kun mi, ĉar mi mal'kovr'is la font'o'n de mi'a ĝoj'o, la font'o'n de mi'a feliĉ'o, la font'o'n de mi'a delir'o.
#001462
Mi loĝ'as en land'o, en kiu la nun'a fru'somer'a sezon'o pov'as nur feliĉ'ig'i, nur kontent'ig'i. Est'as land'o kun ne'imag'ebl'e grand'a nombr'o da restoraci'o'j, kiel iu slovak'a vizit'ant'in'o prav'e rimark'ig'is. Est'as land'o, kie la popol'o dediĉ'as mult'e da atent'o al manĝ'ad'o; oni serioz'e trakt'as ĝi'n, oni konsider'as ĝi'n ekster'ordinar'e grav'a afer'o; ĉiam est'as sen'fin'a fest'ad'o kaj manĝ'ad'o, kiu'n oni dum tag'o'j pri'parol'as, antaŭ'e kaj post'e. Kaj precip'e la fin'o de maj'o kaj komenc'o de juni'o est'as la plej feliĉ'ig'a temp'o de la jar'o. Est'as minimum'e kvar kial'o'j, kiu'j daŭr'e radi'ig'as vizaĝ'o'j'n.
#001463
Unu'e: tiam aper'as kaj est'as hav'ebl'a'j la (holandaj) virg'a'j haring'o'j! Tem'as pri la nov'a, tiel nom'at'a „verd'a” mal'grand'a haring'o, pekl'it'a sur'mar'e, kiu'n oni en si'a tut'o glit'ig'as tra la gorĝ'o. Mmmmm! Mmmmm! Neni'o en la mond'o est'as pli bon'gust'a ol tia virg'a haring'o! En la iam'a katolik'a temp'o oni ĉi tie al la infan'o'j rakont'is, ke en la ĉiel'o oni pav'as daŭr'e manĝ'i, per or'a'j kuler'et'o'j, riz'kaĉ'o'n ... sed ni ĉiu'j est'is konvink'it'a'j, ke tut'e ne tem'is pri riz'kaĉ'o, sed pri la holandaj virg'a'j haring'o'j!
#001464
Est'as ver'e, ke plej oft'e oni akir'as diare'o'n pro manĝ'ad'o de tia'j ter'pom'o'j, sed ĉiu flandr'o tre volont'e sufer'as iom da diare'o post la manĝ'o de jun'a'j nov'a'j ter'pom'o'j. Strang'e, sed tiu'j ter'pom'o'j de mal'grand'a vilaĝ'o hav'as apart'a'n gust'o'n. Eĉ tiu'j de apud'a'j vilaĝ'o'j ne est'as sam'e bon'gust'a'j.
#001467
Tri'e: preskaŭ sam'temp'e est'as hav'ebl'a'j la nov'a'j frag'o'j. En ni'a land'o, Flandri'o, est'as mult'a'j region'o'j, kie oni kresk'ig'as frag'o'j'n. Ek'de kiam ili est'as hav'ebl'a'j, mi ĉiu'tag'e vetur'as al apud'a region'o, kie oni apud la frag'o'kamp'o vend'as la rikolt'o'n, kaj ĉiu'n du'a'n tag'o'n mi aĉet'as tut'a'n kilo'gram'o'n. En tiu period'o ni manĝ'as ili'n maten'e kun la buter'pan'o, tag'mez'e post la tag'manĝ'o, plej oft'e en kefir'o, kaj de'nov'e vesper'e kun la vesper'manĝ'o, plej oft'e de'nov'e kun buter'pan'o. Ekzist'as nun sen'dub'e du'dek'o da divers'a'j spec'o'j, kaj ĉiu hav'as si'a'n apart'a'n gust'o'n. Sed preskaŭ ĉiu'j rav'as mi'n.
#001468
Kaj nun oni trov'is manier'o'n ankoraŭ supr'e'n'lev'i ni'a'n feliĉ'o'n. Se antaŭ dek'o da jar'o'j mitul'o'j est'is hav'ebl'a'j nur en la monat'o'j, kiu'j en'hav'as la liter'o'n „r” en si'a nom'o, nun oni trov'is manier'o'n por serv'i (post rikolt'o) mitul'o'j'n jam ek'de la mez'o de juli'o. Sekv'ont'a'n semajn'fin'o'n ili jam est'as anonc'it'a'j. Ankaŭ ili konsist'ig'as nepr'e iu'n naci'a'n manĝ'o'n ĉe ni. Kiu dezir'as manĝ'i la plej bon'a'j'n, la plej dik'a'j'n, la plej bon'gust'a'j'n, tiu vetur'as (kun ankaŭ mil'o'j da flandr'o'j ... kio'n mi dir'as? dek'mil'o'j da flandr'o'j) al mal'grand'a vilaĝ'o en Nederlando, tamen je nur kelk'dek'o da kilo'metr'o'j de mi'a pord'o.
#001470
Mi ne pov'as daŭr'ig'i skrib'ad'o'n pri tio, aŭ mi plor'os emoci'e. Oni serv'as la mitul'o'j'n en kolos'a'j kvant'o'j, en grand'a'j kaserol'o'j, en ili'a ŝel'o, or'flav'a'j, dik'a'j kiel volupt'a'j vir'in'a'j buŝ'o'j, en vapor'ant'a saŭc-akv'o kun sekret'a'j spic'o'j kaj legom'o'j. Oni manĝ'u prefer'e kun farm'ist'a brun'a pan'o, bon'e buter'um'it'a per freŝ'a farm'ist'a natur'a buter'o. Kiu iam manĝ'is tio'n nepr'e ne plu pov'os plu'viv'i sen regul'a porci'o. Kelk'foj'e, sed tio est'as mal'pli sankt'a, oni manĝ'as ili'n ankaŭ kun frit'it'a'j ter'pom'o'j. Tamen, ankaŭ ĉiu flandr'a vir'in'o hav'as propr'a'n sekret'a'n recept'o'n, por prepar'i ili'n hejm'e (1 kg po!).
#001471
Kaj mi ankoraŭ neni'o'n rakont'is pri cikori'o aŭ angil'o'j. Nu, ebl'e iam!
#001472
En juni'o est'is sub'skrib'it'a Stabil'ig'a Inter'konsent'o inter Albanio kaj Eŭrop'a Uni'o (EU) – grand'a event'o por mal'grand'a land'o tra'ir'int'a jam 15-jar'a'n post'komun'ism'a'n period'o'n.
#001473
Alban'o'j pret'is sub'skrib'i antaŭ mult'a'j jar'o'j, tuj post Hungari'o kaj ali'a'j pli evolu'int'a'j land'o'j de centr'a Eŭrop'o, sed politik'a'j okaz'aĵ'o'j en 1997 prokrast'is ĝis nun la sub'skrib'o'n.
#001474
En la 500-paĝ'a inter'konsent'o est'as not'it'e, ke Albanio dev'as daŭr'ig'i si'a'j'n ekonomi'a'j'n kaj politik'a'j'n re'form'o'j'n koncern'e i.a. re'don'o'n de propriet'aĵ'o'j al iam'a'j mastr'o'j, rajt'o'j'n de etn'a'j mal'pli'mult'o'j kaj liber'o'n de gazet'ar'o kaj reg'ad'o. La reg'ist'ar'o kaj ali'a'j instanc'o'j daŭr'ig'u sam'e sukces'e la batal'o'n kontraŭ korupt'o kaj krim'ad'o.
#001475
En si'a dank'salut'o la ĉef'ministr'o alban'a Sal'i Berisha [beriŝa] dir'is, ke per tiu ĉi inter'konsent'o oni agnosk'as la grav'a'j'n paŝ'o'j'n far'it'a'j'n en Albanio. Tiel la land'o el'ir'is el la plej sever'a total'ism'a komun'ism'a reĝim'o en Eŭrop'o, kiu inkluziv'is al'trud'it'a'n oficial'a'n ateism'o'n, tro'a'n kolektiv'ig'o'n kaj frakas'o'n de liber'a iniciat'o, kaj al'ir'is al firm'ig'it'a politik'a plur'ism'o, liber'o de religi'a kred'o, toler'em'o kaj privat'ig'o de la ekonomi'o, kiu cert'ig'as pli ol 80 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o.
#001476
La inter'konsent'o est'as real'ig'it'a en moment'o, kiam ankoraŭ en EU-land'o'j plur'est'as la memor'o pri mal'agrabl'a'j okaz'aĵ'o'j en Albanio post 1990, kaj kiam sam'temp'e kresk'as lac'ec'o en Eŭrop'o pri ties pli'vast'ig'o. Tamen Albanio tia'manier'e est'os pli sekur'a, pac'a kaj stabil'a land'o.
#001477
Monarĥ'o-mister'o: ĉu murd'o aŭ si'n'mort'ig'o?
#001478
Turist'o'j en Germanio oft'e vol'as vojaĝ'i laŭ'long'e de la Romantik'a Strat'o kaj vid'i la fabel'o-kastel'o'n Neuschwanstein [nojŝvanŝtajn], esperant'e „nov'cign'o'ŝton'o” (ŝton'o en la senc'o de rok'o, mont'o), kiu'n konstru'ig'is dum la 1870aj jar'o'j Ludovik'o 2a, reĝ'o de Bavari'o. La reĝ'o tiam reprezent'is jam mort'ant'a'n sistem'o'n, arkaik'a'n feŭd'ism'o'n sur'sojl'e de imperi'ism'a german'a grand'regn'o. Dum tiu ĉi epok'o pli kaj pli ŝrump'is la mem'konsci'o kaj viv'horizont'o'j de la reĝ'o, kiu fin'e proksim'iĝ'is al mem'detru'o.
#001479
Li'a kort'a reg'ist'ar'o instig'is profesor'o'n Bernhard von Gudden kaj pli'a'j'n kurac'ist'o'j'n deklar'i la reĝ'o'n ne'kurac'ebl'e mens'e mal'san'a, tamen sen medicin'a ekzamen'ad'o kaj nur sur'baz'e de oni'dir'o'j kaj ne'pruv'it'a'j asert'o'j. La 9an de juni'o 1886 la reg'ist'ar'o sen'ig'is li'n de mem'star'ec'o kaj met'is li'n sub kurator'ec'o'n. La 10an de juni'o li'a onkl'o Luitpold trans'pren'is la reg'ist'ar'a'n respond'ec'o'n kiel princ'reg'ant'o.
#001480
Ludovik'o vol'is al'vok'i al la popol'o bavar'a: Princ'o Luitpold intenc'as kontraŭ mi'a vol'o lev'iĝ'i kaj far'iĝ'i reg'ant'o de mi'a land'o, kaj mal'ver'o'j pri mi'a san'stat'o tromp'is mi'a'n am'at'a'n popol'o'n kaj prepar'as perfid'a'j'n ribel'a'j'n ag'o'j'n. Mi apelaci'as al ĉiu fidel'a bavar'o al'iĝ'i al mi'a'j lojal'a'j an'o'j kaj mal'ebl'ig'i la plan'o'n perfid'i reĝ'o'n kaj patri'o'n (font'o: Gazet'o de Bamberg la 11an de juni'o – ne'long'e post'e la gazet'o est'is konfisk'it'a). Bismarck, la tut'german'a kancelier'o, konsil'is la reĝ'o'n tuj si'n prezent'i antaŭ la popol'o, sed Ludovik'o ne sekv'is la konsil'o'n. Malgraŭ help'propon'o'j la reĝ'o rest'is pasiv'a.
#001481
Ludovik'o est'is arest'it'a ĉe kastel'o Neuschwanstein kaj post'e vetur'ig'it'a al kastel'o Berg apud Starnberg-lag'o. Tie li mort'is vesper'e de la 13a de juni'o 1886 en mal'profund'a akv'o proksim'e de la bord'o, kvankam li kapabl'is bon'eg'e naĝ'i. Kun li mort'is li'a kurac'ist'o, profesor'o von Gudden.
#001482
La patologi'a'n ekzamen'o'n de la reĝ'a korp'o part'o'pren'is la person'a kurac'ist'o de la reĝ'o, d-ro Schleiß [ŝlajs]), kiu ne est'is konvink'it'a pri mal'san'o de la reĝ'o. Post dis'sekc'ad'o la mort'int'o est'is tuj en'balzam'ig'it'a: la tomb'o de Ludovik'o 2a trov'iĝ'as en mal'grand'a preĝ'ej'o en Munkeno, sed li'a kor'o est'as for'port'it'a en urn'o al pilgrim'ej'o Altötting [alteting].
#001484
Ĝis hodiaŭ ekzist'as sekret'a societ'o de Guglmänner, esperant'e gugl'ul'o'j, kiu'j en nigr'a'j kapuĉ'o'rob'o'j – simil'e al tiu'j de uson'a'j ku-kluks-klan'an'o'j – daŭr'e memor'as kaj ador'as la iam'a'n reĝ'o'n. Ver'ŝajn'e ili sopir'as pri la re'ven'o de monarki'o. La gugl'ul'o'j cert'as, ke la reĝ'o est'is murd'it'a. Okaz'e de la 120a dat're'ven'o de li'a mort'o tri kapuĉ'ul'o'j rem'is tie'n en la Starnberg-lag'o, kie laŭ ili'a konvink'o la reĝ'o perd'is si'a'n viv'o'n.
#001485
Tiel ili mal'kaŝ'is „grav'a'n” detal'o'n. Ili kred'as, ke la oficial'a kruc'o mal'ekzakt'e montr'as la lok'o'n de la reĝ'a mort'o, kaj do tial ili star'ig'is lum'a'n kruc'o'n 47 metr'o'j'n pli sud'e, kie ili kred'as la ver'a'n mort-lok'o'n. Krom'e ili cert'as, ke du kugl'o'j traf'is ili'a'n am'at'a'n reĝ'o'n en la dors'o'n, send'it'a'j de „perfid'a prus'o”, almenaŭ de murd'ist'o laŭ ordon'o de la prus'a sekret'a serv'o.
#001486
Gugl'ul'o'j est'as kon'at'a'j jam de la mez'eŭrop'a pest'epok'o inter 1347 kaj 1353 kiel mister'a'j simbol'o'j de mort'o kaj, sam'temp'e, admon'o de viv'ant'o'j. Kavalir'o'j, vest'it'a'j kiel monaĥ'o'j, marŝ'is antaŭ la ĉerk'o'j de mort'int'a'j bavar'a'j monark'o'j. Ili kovr'is la kap'o'n kaj vizaĝ'o'n per kapuĉ'o, en mal'nov'a bavar'a dialekt'o nom'it'a gugl, kaj ili port'is en la man'o'j du kruc'it'a'j'n peĉ'torĉ'o'j'n – tim'ig'a spektakl'o memor'ig'ant'a pri la mal'daŭr'o de la sur'ter'a viv'o laŭ la deviz'o medi'a in vit'a in mort'e sum'us: mez'e en viv'o en mort'o ni est'as.
#001487
Laŭ la gugl'ul'o'j, oni transport'is la kadavr'o'n de la reĝ'o al sekret'a lok'o kaj la ĉerk'o inter'temp'e est'as mal'plen'a. Fakt'e la reĝ'a'j post'e'ul'o'j mal'permes'as (re)aper'ig'o'n de la ĉerk'o. Kial?
#001489
La gugl'ul'o'j de Ludovik'o 2a don'is al si la task'o'n mal'kaŝ'i la cirkonstanc'o'j'n de li'a mort'o. Ili asert'as, ke la reĝ'o est'is nek mem'mort'ig'ant'o nek murd'ist'o, kaj ili ne vol'as toler'i, ke „ili'a” ŝat'at'a reĝ'o sufer'u tia'j'n reputaci'aĉ'o'n kaj mal'honor'o'n. Leg'ant'e pri tia'j event'o'j mi tim'as, ke ni ankoraŭ ne tut'e super'is la mez'epok'o'n.
#001490
Balot'ad'o kiu dev'is okaz'i fin'e de juli'o esper'ebl'e kontribu'is al la politik'a re'struktur'ad'o de la land'o. Tamen, por fin'e eskap'i el la problem'o'j de la pas'int'ec'o, neces'as unu'ig'i la divers'a'j'n milic'o'j'n por kre'i unu'sol'a'n ŝtat'a'n arme'o'n kaj, sam'temp'e, arest'i kaj sen'arm'ig'i la eks'milit'ist'o'j'n ankoraŭ aktiv'a'j'n en najbar'a'j land'o'j, ekzempl'e Ruando kaj Burundo, kiu'j sem'as panik'o'n en la vilaĝ'o'j de Kongo.
#001492
Tiu'j bandit'o'j nepr'e re'hejm'iĝ'u kaj kontribu'u al la re'konstru'ad'o de si'a patr'o'land'o. Por tio'n real'ig'i, de'nov'e neces'os la inter'ven'o de la inter'naci'a komun'um'o, inkluziv'e de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, Eŭrop'a Uni'o kaj Afrik'a Uni'o.
#001493
Ni est'as jam mez'e en la turism'a sezon'o en grand'a'j part'o'j de l' mond'o. Se vi intenc'as vizit'i mez'a'n Eŭrop'o'n kaj precip'e Germanion, vi pov'os mir'i pri special'a biotop'o, kiu'n kre'is la histori'o de la pas'int'a jar'cent'o. Ĉu vi memor'as? Dum la plur'jar'dek'a period'o de tiel nom'it'a mal'varm'a milit'o Eŭrop'o'n tranĉ'is „fer'a kurten'o”, kiu etend'iĝ'is de Balt'a Mar'o ĝis Hungari'o. Ĝi dis'ig'is komun'ism'a'j'n land'o'j'n en orient'a Eŭrop'o de okcident'a'j land'o'j. Jam nur en Germanio ĝi long'is 1393 kilo'metr'o'j'n. En la ĝis 200 metr'o'j'n larĝ'a mort'ig'a zon'o oni ne nur instal'is preskaŭ ne super'ebl'a'n bar'aĵ'o'n kaj pavim'it'a'n voj'o'n laŭ'long'e de la zon'o por patrol'ant'a'j lim'gard'ist'o'j, sed ankaŭ en'fos'is grand'a'n nombr'o'n da ter-min'o'j. Neni'u rajt'is loĝ'i tie aŭ agrikultur'i. Mort'is mult'a'j hom'o'j, kiu'j vol'is fuĝ'i el orient'a Germanio kaj tial prov'is super'i la fer'a'n kurten'o'n, sed la natur'o viv'is komplet'e ne'tuŝ'it'a kaj pov'is evolu'i laŭ'plaĉ'e. El'kresk'is ĝangal'o, en kiu trov'iĝ'as mult'a'j mal'oft'a'j speci'o'j de plant'o'j kaj best'o'j, kiu'j'n oni preskaŭ aŭ tut'e ne plu trov'as en ceter'a Eŭrop'o. Kiam fal'is la fi'fam'a berlina mur'o kaj tiu fer'a kurten'o, medi'protekt'ant'o'j tuj ek'aktiv'is; oni for'ig'is ne nur la bar'aĵ'o'j'n sed inter'temp'e ankaŭ ĉiu'j'n min'o'j'n, tiel ke ĉi-jar'e oni pov'is mal'munt'i la last'a'j'n avert'a'j'n plak'o'j'n „Mort-danĝer'o!” Kaj la german'a reg'ist'ar'o ĵus real'ig'is la plan'o'n, far'i el la iam'a mort'ig'a zon'o natur'protekt'ej'o'n kun pli ol 120 000 hektar'o'j. Est'iĝ'is la plej grand'a are'o de koher'a'j biotop'o'j en Germanio.
#001494
Loĝ'ant'o'j apud la natur'protekt'ej'o profit'os ne nur ekologi'e sed ankaŭ ekonomi'e: la kombin'o de ne'tuŝ'it'a natur'o, kultur'o kaj histori'o sen'dub'e al'log'os mult'a'j'n turist'o'j'n kaj precip'e natur'am'ant'o'j'n, kiu'j vol'as vid'i kaj spert'i tiu'n unik'a'n biotop'eg'o'n. Ĉu ne est'as konsol'e, ke foj'foj'e – kiel montr'as tiu ĉi ekzempl'o – el mal'bon'aĵ'o pov'as est'iĝ'i io bon'a?
#001495
En juni'o 2006 la Eŭrop'a Parlament'o kaj la Eŭrop'a Komision'o decid'is, ke Sloveni'o plen'um'as ĉiu'j'n kriteri'o'j'n por trans'ir'i de la lok'a valut'o, la sloven'a tol'ar'o, al la komun'a eŭrop'a valut'o, eŭr'o. La decid'o baz'iĝ'is sur fak'raport'o'j pri la ekonomi'a evolu'o de Sloveni'o.
#001496
Sloveni'o est'as la unu'a el la dek nov'a'j EU-membr'o'ŝtat'o'j, kiu far'iĝ'os (ek'de la 1a de januar'o 2007) membr'o de la komun'a mon'merkat'o kaj ek'uz'os eŭr'o'n. Tio indik'as, ke la iam'a Jugoslavio, kies part'o est'is Sloveni'o ankoraŭ antaŭ 1991, hav'is pli stabil'a'n kaj merkat'e konkurenc'kapabl'a'n ekonomi'o'n, ol ali'a'j land'o'j de la iam'a social'ism'a blok'o el'ir'int'a'j el la sovetia ĉirkaŭ'brak'o.
#001497
Jugoslavio hav'is de 1950 tre specif'a'n kaj propr'e invent'it'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n, la t.n. mem'mastr'um'ad'o'n. En tiu sistem'o oni kombin'is la merkat'a'n ekonomi'o'n kun iu apart'a'spec'a social'ism'o, en kiu posed'ant'o de labor'rimed'o'j (fabrik'o'j kaj fabrik'il'o'j, entrepren'o'j) est'is nek unu'op'ul'o, nek la ŝtat'o, sed ĉiu'j en'posten'ig'it'o'j en la koncern'a entrepren'o.
#001498
Inter la entrepren'o'j funkci'is normal'a merkat'a konkurenc'o. Tial pli evolu'int'a'j part'o'j de Jugoslavio (Sloveni'o kaj Kroati'o) lev'iĝ'is al alt'a ekonomi'a ŝtup'o. La mem'mastr'um'ad'o, kiu'n ind'us analiz'i kaj esplor'i nun el histori'a distanc'o de 15 jar'o'j post ĝi'a nul'ig'o, per si'a specif'a posed'manier'o est'is eksperiment'o, kies rezult'o'j est'is tre pozitiv'a'j.
#001499
La stil'o est'as la hom'o
#001501
En Bakongo, okcident'a kvartal'o de Brazavilo, renkont'ebl'as elegant'e vest'it'a'j jun'ul'o'j. Tiu'j ĉi dand'o'j, nom'at'a'j ankaŭ „pariz'an'o'j”, ĉar ili pas'ig'is temp'o'n en la franc'a ĉef'urb'o Parizo, si'n vest'as per luks'a'j vest'aĵ'o'j, eĉ frak'o'j. Tiel ili vol'as prezent'i si'n antaŭ la publik'o kiel sukces'ul'o'j, spec'o de nigr'a'haŭt'a'j „blank'ul'o'j”.
#001502
Ceter'e mult'a'j el la „pariz'an'o'j” si'n ŝmink'as, de'nov'e por est'i simbol'o de soci'a sukces'o. Ili aparten'as al amik'a'j rond'o'j, kies membr'o'j re'kon'as unu la ali'a'n pro la fakt'o, ke ili vizit'is la land'o'n de mod'a prestiĝ'o, nom'e Franci'o'n.
#001503
Do, elegant'e vest'it'a'j de la pied'o'j ĝis la kap'o, ili renkont'iĝ'as en trink'ej'o'j por si'n prezent'i al la rigard'o'j de preter'pas'ant'o'j. Ĝu'ebl'as la sen'pag'a spektakl'o, kies observ'ant'o'j rid'et'e kap'klin'as aŭ eĉ aplaŭd'as. Apart'e dum la somer'a'j monat'o'j vid'ebl'as la dand'o'j, kiu'j parad'e paŝ'as laŭ la strat'o'j de Bakongo.
#001504
Iu'foj'e vest'as si'n vir'e jun'ul'in'o'j per tiel nom'at'a'j kravat'o-kostum'o'j. Tiam okaz'as danc'ad'o – sed neni'o anstataŭ'as la fier'a'n marŝ'ad'o'n kaj parad'em'o'n de la dand'a'j „pariz'an'o'j”. La franc'a verk'ist'o Buffon (1707-1788) dir'is, ke la stil'o est'as la hom'o. Sen'dub'e li prav'is.
#001505
Maniok'o-foli'o'j, kiam bon'e prepar'it'a'j laŭ strikt'a recept'o, mult'e plaĉ'as al kong'an'o'j ambaŭ'bord'e de la river'o Kongo. Nepr'as pist'i la foli'o'j'n, ĝis ili far'iĝ'as preskaŭ verd'a kaĉ'o; kaj la bru'o de la pist'ad'o signif'as al la kong'an'o'j, ke tiel prepar'iĝ'as tio, kio'n ili konsider'as la naci'a plad'o.
#001506
La manĝ'aĵ'o ricev'as plur'a'j'n nom'o'j'n. En Kongo-Brazavilo oni nom'as ĝi'n, de'pend'e de la lok'a lingv'o, sak'a-sak'a, ntoba aŭ pond'u. Oni prepar'as ĝi'n tre spert'e; kaj en la kuir'pot'o'n, kun la maniok'o-foli'o'j, en'ir'as ekzempl'e palm-ole'o, bulb'o'j aŭ bul'bet'o'j, aŭ fiŝ'aĵ'o. La rezult'o bon'gust'as. Se neces'as iam plezur'ig'i kong'an'o'n, konsil'ind'as propon'i al tiu bel'a'n plad'o'n da sak'a-sak'a.
#001507
Gratul'o'n al Stefan Maul pro li'a'j artikol'o'j Lingv'a'j problem'o'j (MONATO 2006/6, p. 5) kaj German'a batal'o (p. 7). Ŝajn'as, ke la german'a lingv'o, kiu iam en la pas'int'ec'o lud'is grav'a'n rol'o'n en la scienc'o'j kaj art'o'j, iom post iom iĝ'as minac'at'a. Jen spert'o mi'a pri la radi'o'staci'o WDR, kiu el'send'as en la plej grand'a german'a federaci'a land'o Nord'rejn-Vestfali'o, loĝ'at'a de 17 milion'o'j da hom'o'j. De ses jar'o'j mi observ'as, ke WDR oft'e prezent'as en si'a'j nov'aĵ'el'send'o'j intervju'o'j'n kun angl'a'lingv'an'o'j tiel, ke oni aŭd'as komenc'e la tut'o'n en la angl'a kaj post'e en la german'a traduk'o. Mal'e la parol'o'j'n de ali'lingv'a'j grav'ul'o'j oni aŭd'as nur unu'foj'e, ĉar la ne'angl'a'lingv'a'j'n parol'o'j'n oni interpret'as sam'temp'e. Tio hav'as la strang'a'n efik'o'n – ekzempl'e dum la nun'a milit'o de Uson'o kontraŭ Irako –, ke oni aŭd'as du'foj'e la mensog'o'j'n de Georg'e Bush, sed nur unu foj'o'n la vort'o'j'n de la ne'angl'a'lingv'a'j kontraŭ'milit'em'ul'o'j. Mi skrib'is protest'leter'o'n al WDR, ties respond'o'n mi ĝis hodiaŭ van'e atend'as. Kiam mi rakont'is al kon'at'o'j mi'a'j pri tio, ili montr'iĝ'is ne'kompren'em'a'j – ne pro la lingv'a diskriminaci'o, sed pro mi'a ĉagren'o pri tio. Tia si'n'ten'o est'as normal'a en la german'a soci'o, kies an'o'j'n oni pov'as efik'e ofend'i per la dir'aĵ'o „Vi est'as tip'e german'a”.
#001508
Evident'iĝ'is, ke Litovio, mal'e al ali'a nov'ul'o de Eŭrop'a Uni'o (EU) Sloveni'o, ankaŭ en la jar'o 2007 rest'os sen eŭr'o, al kiu ĝi streb'as de long'a temp'o. Eŭrop'a Komision'o analiz'is la situaci'o'n kaj konklud'is, ke la land'o ankoraŭ ne est'as pret'a por funkci'ig'i eŭr'o'n en si'a teritori'o.
#001509
Fakt'e ĝi plen'um'is ĉiu'j'n mastriĥtajn kriteri'o'j'n, krom unu: ĝi ne sukces'is reg'i la inflaci'o'n. Laŭ kalkul'o de la Komision'o, la averaĝ'a jar'a inflaci'o ĝis mart'o de 2006 en Litovio est'is 2,7 % kaj iom'et'e super'is la fundament'a'n indic'o'n 2,6 %.
#001510
La litovaj aŭtoritat'ul'o'j tamen akir'is laŭd'o'j'n pro si'a'j pen'ad'o'j de la EU-komision'an'o pri ekonomi'a'j kaj financ'a'j afer'o'j Joaquín Almunia. Li kuraĝ'ig'is la litovojn pro „bon'a'j rezult'o'j de ekonomi'a ag'ad'o” kaj esprim'is la esper'o'n, ke baldaŭ Litovio plen'um'os ĉiu'j'n kondiĉ'o'j'n.
#001511
La iam'a ministr'o pri financ'o'j Zigmantas Balčytis al tiu konklud'o re'ag'is, dir'ant'e, ke EU ankoraŭ ne est'as pret'a al vigl'a dis'volv'ig'o de la eŭr'o-zon'o. „Kiam tiu ĉi afer'o est'os pri'trakt'it'a kaj kiam ni inter'konsent'os pri kondiĉ'o'j kun la Eŭrop'a Komision'o, tiam ĉio dev'us solv'iĝ'i”, rimark'ig'is li. Balčytis al'don'is, ke ĝis la sekv'a etap'o de la eŭr'o-zon'a dis'volv'iĝ'o la litova reg'ist'ar'o pen'os hav'i klar'ig'o'n pri la kvant'o de an'o'j, laŭ kies don'it'aĵ'o'j est'as kalkul'at'a la inflaci'a indic'o. Ja ĉi-foj'e oni en'kalkul'is inflaci'o'n de land'o'j, kiu'j ne hav'as eŭr'o'n, ekzempl'e de Pollando.
#001512
Valdas Adamkus, la prezid'ant'o de Litovio, instig'is la reg'ist'ar'o'n aktiv'e ag'i por strikt'a buĝet'a politik'o, ne akcept'i popular'a'j'n decid'o'j'n kaj vigl'ig'i re'form'o'j'n, cel'it'a'j'n al long'daŭr'a kresk'o de la ekonomi'o kaj popol'a bon'stat'o, por ke en la est'ont'ec'o ne aper'u dub'o'j pri en'konduk'o de la eŭr'o. Li rimark'ig'is, ke erar'o'j pri la eŭr'o dev'as serv'i kiel lecion'o por est'ont'e evit'i simil'a'j'n rezult'o'j'n en ali'a integr'iĝ'a flank'o – an'iĝ'o al la ŝengena are'o1.
#001513
Inter'temp'e la kvant'o de mal'simpati'ant'o'j de la eŭr'o en Litovio sen'ĉes'e kresk'as. Dum la last'a'j ses monat'o'j ĝi alt'iĝ'is je 3,7 % kaj ating'is 41,8 %. Sam'temp'e kresk'is kvant'o de tiu'j, kiu'j est'as por pli rapid'a aper'o de eŭr'o en Litovio: ĝi pli'iĝ'is je 2,1 % al 30,5 %.
#001514
Kiu gvid'as la mond'o'n? Vi tuj respond'as: kompren'ebl'e Uson'o, la sol'a grand'potenc'o post dis'fal'o de Sovetio, la politik'e kaj ekonomi'e plej fort'a ŝtat'o, sen aŭ kontraŭ kiu neni'o funkci'as bon'e. Ĝi sol'a konstru'is la milit'o'n kontraŭ Irako, ali'a'j land'o'j nur kontribu'is per man'plen'o da soldat'o'j; Uson'o ne ver'e bezon'is ili'n por for'pel'i la despot'o'n en Bagdado. Ĝi eĉ ne bezon'is la sub'ten'o'n de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN).
#001516
Kiam la uson'a prezid'ant'o Bush [buŝ] komenc'is la milit'o'n, en mult'a'j land'o'j oni admir'is li'a'n kuraĝ'o'n, en ali'a'j oni mal'aprob'is ĝi'n kiel kontraŭ'leĝ'a'n aŭ eĉ krim'a'n. Nun, tri jar'o'j'n post'e, la uson'a'j soldat'o'j ankoraŭ ne kapabl'as fin'i la milit'o'n kaj la reputaci'o de Uson'o fal'is drast'e ne nur en tiu'j land'o'j sed ankaŭ en mult'a'j ali'a'j. Bush kaj li'a reg'ist'ar'o dev'is lern'i, ke tamen Uson'o tut'e sol'a ne pov'as majstr'i ĉiu'j'n kriz'o'j'n kaj ke ĝi bezon'as help'o'n de ali'a'j. Ankaŭ en Eŭrop'a Uni'o (EU) oni lern'as. La Irak-milit'o dis'ig'is land'o'j'n de EU; Franci'o kaj Germanio kontraŭ'is la milit'o'n, ali'a'j help'is Uson'o'n, sed plur'a'j el ili jam re'tir'is si'a'j'n soldat'o'j'n. Nun EU prov'as re'unu'iĝ'i kaj re'proksim'iĝ'as al Uson'o, ĉar ĝi dev'is konstat'i, ke spit'e al ĉiu'j klopod'o'j ĝi ne kapabl'is solv'i iu'j'n problem'o'j'n sen Uson'o – aktual'e tem'as pri Irano kaj ĝi'a ambici'o posed'i atom'arm'il'o'j'n. Sed jen, ankaŭ Bush si'a'vic'e lern'is, ke li dev'as kun'labor'i kun EU kaj do fin'fin'e de'nov'e inter'trakt'as kun Irano.
#001517
Serĉ'ant'e si'a'n est'ont'a'n rol'o'n en la mond'politik'o, ankaŭ mult'a'j ali'a'j lern'as, ekzempl'e Rusio, kiu post faz'o de deprim'o rimark'as nov'a'n fort'iĝ'o'n, uz'ant'e si'a'j'n energi'font'o'j'n por dev'ig'i EU kaj Uson'o'n al kun'labor'o. Ĉiu'j ali'a'j dev'as agnosk'i, ke rapid'e prosper'ant'a Ĉini'o est'as ne nur grand'potenc'o sed hegemoni'a ŝtat'o en Azi'o. Japani'o dev'as adapt'iĝ'i al la nov'a situaci'o. Simil'e Barato, kiu ankaŭ prosper'as, akir'is nov'a'n pozici'o'n de fort'o kaj far'iĝ'as pli'a grand'potenc'o. Irano prov'as akir'i tiu'n rol'o'n en si'a region'o, Egipti'o iom perd'is si'a'n gvid'a'n rol'o'n en la islam'a mond'o. Kaj tiel plu. Ĉiu'j trov'iĝ'as en lern'o'faz'o por destin'i la est'ont'a'n struktur'o'n de mond'politik'o, kiu'n karakteriz'as ne nur ekonomi'a tut'mond'iĝ'o. Ni ne pov'as preter'atent'i, ke ĉiu'j land'o'j, ankaŭ la grand'a'j, iĝ'as ĉiam pli kaj pli inter'de'pend'a'j kaj ke neni'u pov'as ag'ad'i izol'e.
#001518
Plej mal'facil'e est'as por EU, kiu ĝis nun ne trov'is metod'o'n por parol'i ekster'e kaj tut'mond'e per unu voĉ'o. Post fiask'o de prov'o en'konduk'i konstituci'o'n, preskaŭ ne ebl'as establ'i komun'a'n ekster'a'n politik'o'n. Pro tio est'iĝ'is ag'o'grup'o'j ekster la kutim'a'j struktur'o'j, ekzempl'e rilat'e al Irano aŭ okcident'a Azi'o; en tiu'j ag'o'grup'o'j grav'a'n rol'o'n lud'as Franci'o, Germanio kaj Briti'o. Jen oni kun'ag'as kun Rusio, jen kun Uson'o aŭ kun ambaŭ. Kaj ĉiu'j'n unu'ig'as batal'o kontraŭ teror'ism'o.
#001519
Kia do est'os la mond'politik'o? Al'don'iĝ'as la problem'o, ke tut'e mank'as vizi'o'j. Post kolaps'o de komun'ism'o praktik'e mal'aper'is politik'a'j ideologi'o'j; ankaŭ komun'ism'o en Ĉini'o ne est'as ver'a ideologi'o, nur ankoraŭ mask'o por ordinar'a kapital'ism'o. Bush hav'is la vizi'o'n, ke per milit'o li pov'os port'i demokrati'o'n kaj liber'ec'o'n al Irako kaj sekv'e al la tut'a islam'a mond'o. Li fund'e erar'is, ĉar okcident'a demokrati'o kaj islam'o absolut'e ne kongru'as. Sed ankaŭ en islam'o mank'as ver'a vizi'o; fundament'ism'o est'as retro'paŝ'ad'o, ne progres'o al pli bon'a est'ont'ec'o.
#001520
Unu vizi'o'n tamen ni hav'as: la ĉart'o'n de UN kun impet'o'j por liber'ec'o kaj hom'a'j rajt'o'j por ĉiu'j. Sed UN ankaŭ est'as en mal'facil'a faz'o, ne'last'e pro mal'atent'o kaj kritik'ad'o far'e de Uson'o. Fiask'is ĝis nun prov'o'j re'form'i la organiz'aĵ'o'n tiel, ke ĝi pov'os majstr'i la defi'o'j'n de nun'temp'o kaj est'ont'ec'o. Cert'e, Bush lern'is inter'temp'e, ke ankaŭ Uson'o bezon'as la organiz'aĵ'o'n, kiu'n ĝi kun'fond'is, ekzempl'e en la Ir'a'n-konflikt'o. Sed Uson'o ankoraŭ ne tiom favor'as ĝi'n kiel neces'us. Ni do esper'u, ke la nun'a lern'o'faz'o ankaŭ tiu'rilat'e konduk'os al bon'a rezult'o.
#001521
Bavari'o funebr'as pro Beppo Brun'o
#001522
En sud'a Germanio post 20a de maj'o 2006 dum plur'a'j semajn'o'j unu'op'a kaj unik'a „monstr'o” kaŭz'is mal'trankvil'o'n: urs'o. Ĝi ne sci'is, ke post la mort'paf'o de la last'a urs'o en 1835, neni'u urs'o rajt'as viv'i liber'e en tiu „liber'a ŝtat'o” Bavari'o. Ven'int'e el nord'a Italio ĝi vag'ad'is en la mont'a region'o inter Tirolo/Aŭstrio kaj Bavari'o/Germanio, migr'ant'e mult'a'j'n kilo'metr'o'j'n zigzag'e en arb'ar'o'j kaj alt'a mont'ar'o. Laŭ si'a natur'o la vag'ul'o mort'ig'is kelk'a'j'n kapr'o'j'n kaj ŝaf'o'j'n penetr'ant'e sur paŝt'ej'o'j'n, for'manĝ'is kunikl'o'j'n romp'mal'ferm'int'e ili'a'j'n stabl'et'o'j'n kaj detru'is abel'uj'o'n por frand'i miel'o'n.
#001523
Pli ol 130 jar'o'j'n tia'j best'o'j est'is kvazaŭ mal'aper'int'a'j el tiu region'o. La ekzamen'ad'o de har'o'j kaj spur'o'j ident'ig'is la urs'o'n: JJ1 – vir'seks'a. Li est'is nom'it'a laŭ la ge'patr'o'j: patr'in'o Jurka kaj patr'o Joze ven'is el Sloveni'o. Oni trans'lok'ig'is ili'n en la natur'park'o'n Adamello-Brenta, kie en 2002 nask'iĝ'is du vir'a'j urs'et'o'j. JJ2 mal'aper'is. En septembr'o 2005 perd'iĝ'is li'a'j spur'o'j. JJ1 simil'as al la patr'in'o, kiu konduk'is li'n al hom'a'j vilaĝ'o'j, kiam li est'is ankoraŭ urs'o'beb'o, instru'is li'n en'penetr'i en stabl'o'j'n kaj paŝt'ej'o'j'n kaj buĉ'i manĝ'ebl'a'n brut'o'n. Tiel li perd'is si'a'n natur'a'n tim'o'n kaj distanc'em'o'n.
#001524
Nervoz'e kaj sen'spert'e re'ag'is popol'o kaj politik'ist'o'j. Kio'n far'i? En Bavari'o oni decid'is, ke la urs'o est'as danĝer'o publik'a kaj oni permes'is al ĉas'ist'o'j mort'paf'i ĝi'n. Natur'protekt'ant'o'j kaj best'am'ant'o'j kontraŭ'is; ili propon'is kapt'i ĝi'n en special'a kapt'il'o. Sed la urs'o ne em'is est'i kapt'it'a kaj ne al'proksim'iĝ'is. Ĉiam de'nov'e ĝi buĉ'is ŝaf'o'j'n kaj kunikl'o'j'n, for'migr'ad'is kaj trans'ir'is sen ĝen'o la land'lim'o'n konform'e al la konvenci'o'j de Schengen kaj Maastricht kaj la traktat'o de Amsterdam. En Aŭstrio ĝi ricev'is azil'o'n: Tie la respond'ec'a'j instanc'o'j mal'permes'is la urs'ĉas'ad'o'n. Veterinar'o'j kaj special'ist'o'j kun spert'o'j en kapt'ad'o de sovaĝ'a'j best'o'j per blov'tub'o'j kaj narkot'ig'a'j sag'o'j embusk'is – van'e.
#001525
De temp'o al temp'o la urs'o mal'long'e montr'iĝ'is al kamp'ar'an'o'j kaj turist'o'j, foj'foj'e iu sukces'is kapt'i fot'o'n. Sed ĉiam li tuj for'zigzag'is kaj neni'u ĉas'hund'o sukces'is sufiĉ'e long'e sekv'i ĝi'a'n spur'o'n. Eĉ la special'e trejn'it'a'j urs'o'hund'o'j, import'it'a'j el Finnlando post kelk'tag'a'j burokrat'a'j inter'trakt'o'j, perd'is la urs'a'n odor'o'n dis'flug'ant'a'n en la somer'a varm'eg'o.
#001526
La popol'o pli gast'am'e, kvazaŭ famili'ec'e akcept'is la urs'o'n kaj tuj trans'bapt'is ĝi'n. Tiel la urs'o ricev'is du nov'a'j'n nom'o'j'n: Beppo kaj Brun'o – supoz'ebl'e laŭ li'a kolor'o.
#001527
La 14an de juni'o nokt'e ĝi karambol'is kun aŭtomobil'o. Sed nek la aŭtomobil'ist'o nek la urs'o spert'is grav'a'n damaĝ'o'n. Ne trov'iĝ'is sang'o'spur'o'j ĉe la aŭtomobil'o. Ŝajn'as, ke la best'o nur pas'ant'e tuŝ'et'is la retro'spegul'o'n.
#001528
La 16an de juni'o la urs'o est'is vid'it'a proksim'e al la sud-bavar'a urb'o Bad Tölz [telc]. La finnlandaj urs'o'ĉas'ist'o'j kun si'a'j kvin special'e trejn'it'a'j hund'o'j re'komenc'is la serĉ'ad'o'n laŭ'long'e de la river'o Isar. La polic'o vast'e bar'is la region'o'n mult'e vizit'at'a'n de mont'ar-migr'ul'o'j. Sed Brun'o ĝu'is plu'e si'a'n liber'ec'o'n. Merkred'e ĝi akompan'is aŭtomobil'o'n. Ĵaŭd'e ĝi montr'iĝ'is sur teras'o de ski'kaban'o kaj for'ir'is nur mal'rapid'e, kiam la dom'mastr'in'o boj'is kiel hund'o. Vendred'e unu el la finn'a'j special'hund'o'j halt'ig'is la urs'o'n, sed dum al'rapid'is la ceter'a'j hund'o'j kaj ĉas'ist'o'j, Brun'o adiaŭ'is kaj mal'aper'is de'nov'e.
#001529
La region'a reg'ist'ar'o edikt'is, ke neni'u rajt'as rest'ad'i en proksim'o de mil metr'o'j ĉirkaŭ la ĉas'kapt'ist'o'j. Mal'obe'ant'e la dekret'o'n oni risk'us mon'pun'o'n de 5000 eŭr'o'j.
#001530
Vet'ofic'ej'o'j demand'is, kiu el ambaŭ rest'os pli long'e: la urs'o en liber'ec'o aŭ la german'a futbal'team'o en la mond'ĉampion'ad-turnir'o. Kaj gazet'o organiz'is voĉ'don'ad'o'n pri la nom'o de urs'o, ĉu Beppo aŭ Brun'o. Inter'temp'e oni trov'is ĉas'lud'o'n en Inter'ret'o (), kaj oni pov'is aĉet'i T-ĉemiz'o'j'n, kiu'j montr'as la dat'o'j'n kaj lok'o'j'n de la urs'a migr'ad'o, simpati'as kun la urs'a ruz'ec'o aŭ apelaci'as trov'i ĝi'n ().
#001531
Iam unu el la finn'a'j serĉ'hund'o'j perd'iĝ'is en la mont'ar'o, sed bon'kondut'e si'n re'anonc'is ĉe arb'o'hak'ist'o, kiu re'konduk'is al la posed'ant'o la hund'o'n, el'ĉerp'it'a'n de la somer'a varm'o. La ĉas'ist'o'j tim'is la por'urs'a'n simpati'o'n de la popol'o. Tial bavar'a'j barbar'o'j postul'is, ke polic'ist'o'j mort'paf'u la urs'o'n.
#001532
Lund'e la 26an de juni'o 2006 kelk'a'j'n minut'o'j'n antaŭ la kvin'a hor'o ĉas'ist'o'j mort'paf'is ĝi'n. Politik'ist'o'j defend'is la ĉas'ag'o'n, publik'o funebr'as, kelk'a'j eĉ minac'as la ĉas'ist'o'n, kies ident'ec'o ne est'as publik'ig'it'a. „La urs'o mort'is, la murd'ist'o'j viv'as”, iu dir'is. Kaj „Brun'o est'as mort'a – R.I.P.” (latin'e: Requiescat in pac'e – ĝi ripoz'u en pac'o). Opozici'a parti'o postul'as abdik'o'n de la por'medi'a ministr'o en Bavari'o kaj uni'o de best'o'protekt'ant'o'j asert'as, ke la mort'ig'o lez'as inter'naci'a'j'n traktat'o'j'n kaj regul'o'j'n.
#001533
La ĉas'ist'a asoci'o bedaŭr'is la mort'paf'o'n kaj defend'e dir'is, ke neces'is ĉas'i la urs'o'n pro ĝi'a'j ne'normal'a kondut'o kaj danĝer'a'j kutim'o'j.
#001534
Nun la kadavr'o est'os genetik'e ekzamen'at'a kaj post'e prepar'at'a por est'i montr'at'a en la muze'o Mensch und Natur (hom'o kaj natur'o) en Munkeno, kie trov'iĝ'as ankaŭ la last'a sovaĝ'a urs'o el Bavari'o, ĉas'mort'ig'it'a antaŭ 130 jar'o'j.
#001535
Rest'as nur mal'mult'a'j urs'o'j en Eŭrop'o: En Slovaki'o oni taks'as 300 ĝis 600, en Hispanio iom pli ol 100, en Italio 60 ĝis 70. En Franci'o viv'as nur mal'mult'a'j en la pirene'a mont'ar'region'o. En 2004 la last'a „pur'ras'a” franc'a urs'in'o est'is mort'paf'it'a ekster'leĝ'e. En la last'a'j semajn'o'j est'is kapt'it'a'j tri urs'o'j en Sloveni'o kaj met'it'a'j en liber'ec'o'n en la franc'a part'o de pirene'o'j. Art'ist'o'j trans'pren'is patron'ad'o'j'n por tiu'j best'o'j, sed ŝaf'ist'o'j el'met'is venen'it'a'n miel'o'n.
#001536
Mez'e de juni'o 2006 la alban'a ĉef'ministr'o Sal'i Berisha oficial'e vizit'is Kosovon. En parol'ad'o ĉe la kosova parlament'o, Berisha al'vok'is alban'o'j'n kaj serb'o'j'n de Kosovo kun'labor'i por star'ig'i ŝtat'a'j'n instituci'o'j'n de ili'a komun'a land'o. Krom'e li vizit'is ortodoks'a'j'n preĝ'ej'o'j'n en Fushe-Kosove (Kosovo-Kamp'o), kie en 1389 batal'is kun'e alban'o'j kaj serb'o'j kontraŭ otoman'a'j trup'o'j.
#001537
Dum la vizit'o li anonc'is, je la surpriz'o de la ĉe'est'ant'o'j, ke „la reg'ist'ar'o de Albanio pret'as dispon'ig'i al damaĝ'it'a'j serb'a'j preĝ'ej'o'j kaj monaĥ'ej'o'j en Kosovo grand'a'n mon'sum'o'n por ripar'o kaj re'konstru'o.” La serb'o'j, dank'ant'e la alban'a'n ĉef'ministr'o'n, konsider'is tio'n indik'o de inter'etn'a amik'ec'o.
#001538
La norveg'a organiz'aĵ'o Bicikl'ad'o por la pac'o plan'as nov'a'n kampanj'o'n en 2007, anonc'is la iniciat'int'o Tor'e Nærland. La slogan'o'j de la rajd'ad'o est'as: 1. Ne al atom'arm'il'o'j okcident'e/orient'e, nord'e/sud'e; 2. Sub'ten'e al la viktim'o'j en Semipalatinsk, Nevad'a kaj Ĉernobil; 3. Bicikl'e por pac'o kaj mal'arm'ad'o; 4. Bicikl'e por san'o, ĝoj'o kaj medi'protekt'ad'o; 5. Sport'o por ĉiu'j.
#001539
La rajd'o daŭr'os de la 1a de maj'o ĝis la 3a de juni'o 2007: komenc'e de Nov'jork'o al Vaŝington'o, post'e flug'e al Bordoz'o, Franci'o, kaj tiam al Parizo, Amsterdamo kaj Berlino. Tamen oni ne nur bicikl'os. Sur'voj'e, en ĉiu urb'o, kie oni tra'nokt'os, okaz'os kun'ven'o'j en lern'ej'o'j kaj institut'o'j por handikap'it'o'j, kaj kun pac- kaj sport-organiz'aĵ'o'j, politik'a'j aŭtoritat'o'j, reg'ist'ar'o'j kaj komun'um'o'j. Okaz'os ankaŭ kultur'a'j aranĝ'o'j kun kant'ad'o kaj muzik'o.
#001540
La part'o'pren'ont'o'j ven'os ĉi-foj'e el Germanio, Norvegi'o kaj ali'a'j land'o'j – la rajd'o est'as mal'ferm'it'a por bicikl'ant'o'j el la tut'a mond'o. Oni cel'as grup'o'n de 20-60 part'o'pren'ant'o'j. Kern'grup'o bicikl'os la tut'a'n voj'o'n. Kunbiciklos lok'a'j bicikl'ant'o'j de unu urb'o al la sekv'a.
#001541
La unu'a tia „pac'bicikl'ad'o” okaz'is en Nord-Irlando en 1978. Post'e Bicikl'ad'o por la pac'o aranĝ'is grup'bicikl'ad'o'j'n en pli ol cent land'o'j cel'e al pac'o, mal'arm'ad'o, solidar'ec'o, medi'protekt'ad'o, amik'ec'o kaj sport'o por ĉiu'j.
#001542
En 1983, jam dum la mal'varm'a milit'o, real'iĝ'is bicikl'ad'o (en kiu part'o'pren'is la aŭtor'o) Moskvo – Oslo – Nov'jork'o – Vaŝington'o kun kern'grup'o el Sovetio, Skandinavi'o kaj Uson'o, kaj en 1999 azi-eŭrop'a rajd'o Pekino – Alm'a At'a – Moskvo – Ber'gen'o, 102-tag'a.
#001543
Mi ŝat'is la artikol'o'n de Stefan Maul pri la mal'kresk'o de la german'a lingv'o (MONATO 2006/6, p. 7). Ĉar antaŭ 35 jar'o'j mi stud'is german'a'n beletr'o'n, mi kapabl'as konversaci'i en la german'a lingv'o pri ordinar'a tem'o. Sed plur'foj'e en Germanio okaz'is al mi la jen'a mis'aventur'o: Mi parol'is german'e kun german'o. Post kvar'on'hor'a konversaci'o li demand'is mi'n: „Vi est'as ali'land'an'o, ĉu ne?” „Jes ja, mi est'as franc'in'o.” Tuj li ek'parol'is al mi en la angl'a! Mi dev'is grumbl'i. Mi dir'is, ke mi est'as franc'in'o, ne angl'in'o. „Bon'vol'u daŭr'ig'i en la german'a!” Neni'u german'o, kun kiu mi parol'is german'e, propon'is al mi trans'ir'i al la franc'a lingv'o.
#001546
Ankaŭ en Hispanio oni propon'is al mi parol'i angl'e anstataŭ kastilie. Sed tio est'as iom pli kompren'ebl'a, ĉar mi'a nivel'o en la kastilia lingv'o ne est'as tre alt'a. Tiam mi nur ĝentil'e klar'ig'is: „Mi ne parol'as la angl'a'n pli bon'e ol la kastili'an.”
#001547
Japani'o est'as riĉ'a land'o, kie abund'as manĝ'aĵ'o'j, tiel ke oni eĉ for'ĵet'as mult'a'j'n ankoraŭ manĝ'ebl'a'j'n plad'o'j'n. Tamen en ĉiu'j generaci'o'j trov'iĝ'as tiu'j, kiu'j neniam maten'manĝ'as. Laŭ statistik'o'j en 1975 6,3 % de la japan'o'j ne maten'manĝ'is; en 2003, 10,1 %.
#001548
Precip'e pli ol 20 % de la vir'o'j inter 20 kaj 39 jar'o'j ne maten'manĝ'as. Ankaŭ, en la jar'o 2000, 16 % de la element'lern'ej'an'o'j kaj 20 % de la mez'lern'ej'an'o'j (12-14-jar'ul'o'j) ne maten'manĝ'is. Laŭ ali'a enket'o inter 2305 patr'in'o'j, 10 % de la unu- ĝis tri-jar'ul'o'j ne ĉiu'tag'e ricev'as maten'manĝ'o'n.
#001549
Krom'e konstat'ebl'as rilat'o inter maten'manĝ'o kaj en'lit'iĝ'o: ne maten'manĝ'is 2,9 % de la beb'o'j, kiu'j en'lit'iĝ'is antaŭ la 8a hor'o vesper'e; 13,8 % de tiu'j, kiu'j en'lit'iĝ'is inter la 10a kaj 11a hor'o'j; kaj 50,0 % de tiu'j, kiu'j en'lit'iĝ'is post nokt'o'mez'o.
#001550
Rezult'e ek'de april'o, la komenc'o de la japan'a lern'o'jar'o, la ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o komenc'is kampanj'o'n „Fru'a en'lit'iĝ'o, fru'a el'lit'iĝ'o kaj maten'manĝ'o”. Ĝis 1997 la ŝtat'o ne respond'ec'is pri tia'j famili'a'j afer'o'j, sed en tiu jar'o okaz'is en urb'o Koobe mort'ig'o'j de ge'knab'o'j far'e de knab'o: kulp'is fuŝ'a hejm'a eduk'ad'o. Pas'int'jar'e la reg'ist'ar'o publik'ig'is fundament'a'n leĝ'o'n pri manĝ'eduk'ad'o, kiu far'iĝ'is baz'o de la kampanj'o „Fru'a en'lit'iĝ'o, fru'a el'lit'iĝ'o kaj maten'manĝ'o”.
#001551
Maten'manĝ'i ŝajn'e rilat'as al kler'ec'o. Laŭ la Naci'a Esplor'ej'o pri Eduk'politik'o, 13-jar'ul'o'j kiu'j ĉiam maten'manĝ'as, ricev'as pli alt'a'j'n lern'ej'a'j'n poent'o'j'n ol la sen'maten'manĝ'ul'o'j. Prof. Suzuki Masaŝige de la universitat'o Ŭaseda dir'as, ke maten'manĝ'o est'as energi'o-font'o bezon'at'a por tag'a ag'ad'o: kiu'j maten'manĝ'as, hav'as 50 % pli dens'a'n glukoz'o'n unu hor'o'n post'e, ol tiu'j, kiu'j ne manĝ'as. La profesor'o rekomend'as, ke oni maten'manĝ'u kvalit'e, tag'manĝ'u simpl'e por ŝtop'i energi'o-mank'o'n, kaj vesper'manĝ'u luks'e.
#001552
Tamen malgraŭ reg'ist'ar'a'j kampanj'o'j mal'facil'e est'as maten'manĝ'ig'i lern'ej'an'o'j'n. En soci'o, kie labor'ist'o'j dev'as sklav'e labor'i kaj oft'e ne re'ven'as hejm'e'n ĝis mal'fru'e, foj'foj'e mank'as ĉe famili'o'j la kutim'o kun'e manĝ'i. Famili'an'o'j, inkluziv'e de la jun'a'j, oft'e aĉet'as manĝ'aĵ'o'j'n ĉe tiel nom'at'a oportun'a vend'ej'o kaj manĝ'as sol'a'j.
#001554
Kie hom'o'j ne viv'as hom'ec'e, tie mank'as hom'ec'a manĝ'o. Manĝ'aĵ'o est'as ne nur kalori'o'j por la korp'o, sed sam'temp'e nutr'aĵ'o al la kor'o. Ne maten'manĝ'i indik'as kriz'a'n famili'o'n kaj kriz'a'n soci'o'n.
#001555
Laŭd'o'n special'a'n pro la artikol'o de Zlatko Tišljar Lingv'o-politik'o: mank'as unu'ec'o en la Uni'o (MONATO 2006/7, p. 7). Konciz'a, klar'a kaj inteligent'a. Dank'o'n!
#001556
En MONATO 2006/6, p. 6, Filippo Franceschi atent'ig'as pri baldaŭ'a lingv'a katastrof'o: la esting'iĝ'o en'e de tiu ĉi jar'cent'o de la pli'mult'o de la ĉirkaŭ 6800 nun parol'at'a'j lingv'o'j pro la super'reg'o de la uson'angl'a. Tiu esting'iĝ'o kaŭz'os mal'riĉ'iĝ'o'n ne nur antrop'ologi'a'n, sed ankaŭ filozofi'a'n, logik'a'n, etik'a'n, histori'a'n.
#001557
En MONATO 2005/7-8, p. 28-29, Paŭlo Peeraerts raport'is, ke ĉi-mond'e est'as 6912 viv'ant'a'j lingv'o'j, el kiu'j nur 8 hav'as pli ol 100 milion'o'j'n da de'nask'a'j parol'ant'o'j, dum 204 lingv'o'j hav'as mal'pli ol dek parol'ant'o'j'n. Laŭ la supr'e menci'it'a'j kriteri'o'j, almenaŭ tiu'j 204 lingv'o'j valor'as neniom. Tamen de mult'a'j jar'cent'o'j la lingv'o'j latin'a kaj helen'a ne plu est'as viv'ant'a'j, sed ili plu'viv'as, ĉar ili'a'j kultur'a'j akir'aĵ'o'j (al'ir'ebl'a'j en fak'a'j bibliotek'o'j) fundament'as ni'a'n hodiaŭ'a'n okcident'a'n civiliz'o'n. La lingv'o'j en viv'danĝer'o hast'u rest'ig'i skrib'a'n atest'o'n pri si'a'j kultur'a'j akir'aĵ'o'j, kaj, tio'n far'int'e, ili pov'os sen'problem'e for'mort'i kaj mal'aper'i.
#001559
La urb'et'o Hay-on-Wye [hej-on-ŭaj], situ'ant'a ĉe la pitoresk'a lim'o inter Kimri'o kaj Angli'o, unik'as en Briti'o: kun loĝ'ant'ar'o de nur iom pli ol 1800 hom'o'j ĝi tamen posed'as 41 libr'o-vend'ej'o'j'n. Kaj tie, ĉiu'jar'e fin'e de maj'o kaj komenc'e de juni'o, okaz'as du'semajn'a kultur'a festival'o, kiu al'tir'as eminent'a'j'n verk'ist'o'j'n, precip'e el la angl'e'parol'ant'a mond'o, ankaŭ ĵurnal'ist'o'j'n, kler'ul'o'j'n kaj foj'foj'e politik'ist'o'j'n.
#001560
Ĉi-jar'e, ekzempl'e, preleg'is ĉe la festival'o – kiu en 2007 celebr'os si'a'n 20an dat're'ven'o'n – la iam'a uson'a prezid'ant'o-kandidat'o Al Gore [al gor], kiu pasi'e atent'ig'is pri la „planed'a kriz'o” rezult'e de la ter'glob'a varm'iĝ'o kaŭz'at'a de la hom'ar'o. Ovaci'o'n star'ant'a'n (relativ'e mal'oft'a fenomen'o en Briti'o) li ricev'is, kiam li pet'is, ke ĉiu far'iĝ'u aktiv'ul'o, kiel konsum'ant'o, voĉ'don'ant'o kaj civit'an'o.
#001561
Tamen domin'as la event'o'n verk'ist'o'j – almenaŭ tiu'j, kiu'j en la pas'int'a jar'o el'don'ig'is nov'a'j'n libr'o'j'n, pri kiu'j ili preleg'as aŭ est'as intervju'at'a'j. Jen ebl'ec'o dum 50-minut'a'j sesi'o'j publik'e esplor'i la nov'a'n verk'o'n kaj en'ir'i la aŭtor'o-mens'o'n: bon'ven'a'j est'as demand'o'j de la publik'o. Inter la verk'ist'o'j ĉe la festival'o en 2006 renkont'ebl'is, inter mult'a'j ali'a'j, Salm'a'n Rushdie (fi'fam'a pro la Satan'a'j vers'o'j), la roman'ist'o kaj biograf'o David Lodge, la por'infan'a aŭtor'o Michael Morpurgo, la dram'ist'o Al'a'n Plater kaj la barata roman'ist'o kaj poet'o Vikram Seth.
#001562
Interes'e est'as dum la festival'o esplor'i la 41 libr'o-vend'ej'o'j'n en Hay-on-Wye. Inter la cent'mil'o'j da libr'o'j vend'at'a'j rimark'ebl'as signif'a kaj bedaŭr'ind'a fenomen'o: bret'o'j da volum'o'j pri klasik'aĵ'o'j el – precip'e – la german'a literatur'o, el'ĵet'it'a'j kiel super'flu'a'j el universitat'a'j bibliotek'o'j brit'a'j kaj ankoraŭ en'hav'ant'a'j la stamp'o'j'n de prestiĝ'a'j instituci'o'j, ekzempl'e kolegi'o'j de la Universitat'o de Oksford'o. Neni'o pli elegant'e, pli plor'ind'e parol'as pri la nun'a stat'o de lingv'a'j kaj literatur'a'j stud'o'j en Briti'o.
#001564
La festival'o far'iĝ'as ĉiam pli popular'a, kaj ĉi-jar'e ĝi pli'grand'iĝ'is, tiel ke ĝi'a'j tend'eg'o'j okup'is nov'a'n kaj pli vast'a'n teren'o'n iom ekster la urb'et'o – sed pied'e aŭ aŭtobus'et'e ankoraŭ facil'e ating'ebl'a'n. Grand'a problem'o, mem'evident'e, en mal'grand'a komun'um'o est'as gast'ig'i la mil'o'j'n da festival'an'o'j, kiu'j ŝvel'ig'as la loĝ'ant'ar'o'n. Neces'as mend'i hotel'o'n aŭ pension'o'n minimum'e unu jar'o'n antaŭ la ven'ont'a festival'o kaj toler'i prez'o'j'n iom super la kutim'a'j.
#001565
Tamen strang'e est'as, ke ĉe festival'o, kiu fakt'e okaz'as en Kimri'o, apenaŭ est'as spegul'at'a'j la kimr'a'j lingv'o kaj kultur'o. Aĉet'ebl'is libr'o'j en la kimr'a, sed mal'mult'a'j, mal'ferm'is la festival'o'n kimr'a kant'ist'in'o, kaj ebl'is manĝ'i ĉe tend'o de kimr'a firma'o propon'ant'a kimr'a'j'n var'o'j'n – krom'e neni'o. La festival'o, sponsor'at'a parentez'e de la brit'a tag'ĵurnal'o The Guardian, malgraŭ parenc'a event'o en Hispanio, rest'as esenc'e angl'a – sed sen'disput'e spirit'e stimul'a kaj riĉ'ig'a.
#001566
Diplom'o-ceremoni'o de la matematik'a kaj komput'ik'a fakultat'o de la vilniusa universitat'o en Litovio far'iĝ'is fajr'a afer'o: diplom'it'o subit'e, antaŭ 500 hom'o'j, brul'ig'is si'a'n ĵus ricev'it'a'n atest'o'n.
#001567
El si'a poŝ'o pren'is fajr'il'o'n 23-jar'aĝ'a student'o kaj ek'brul'ig'is la dokument'o'n. Post'e li klar'ig'is: „Tio est'is mi'a protest'o kontraŭ la kler'ig'a sistem'o de Litovio, kontraŭ ĝi'a nivel'o kaj ĝi'a rigard'o al instru'ad'o. Mi est'as mal'kontent'a pri tia indiferent'ec'o, kiam oni tut'e ne zorg'as pri la kvalit'o de la labor'o.”
#001568
La universitat'o re'ag'is, pri'dub'ant'e la psik'a'n stat'o'n de la jun'ul'o kaj ties asert'o'n, ke la ŝtat'a financ'ad'o de super'a'j stud'o'j ne sufiĉ'as.
#001569
Sen'drat'a telefon'ad'o reg'at'a de monopol'ist'o'j
#001570
Post la jar'o 1991 ankaŭ en Albanio aper'is la sen'drat'a telefon'ad'o. Antaŭ'e posed'i telefon'o'n est'is privilegi'o de famili'o'j, kiu'j'n la reĝim'o opini'is fid'ind'a'j. Bedaŭr'ind'e en la land'o aktiv'as nur du telefon'kompani'o'j, kiu'j ambaŭ aparten'as al la ret'o de la grek'a kompani'o Cosmote. Tial la prez'o'j por telefon'ad'o est'as relativ'e alt'a'j. Ĉiu'j reg'ist'ar'o'j pas'int'a'j neglekt'is tiu'n monopol'a'n situaci'o'n, kvankam en ali'a'j ekonomi'a'j kamp'o'j (ekzempl'e nutr'aĵ'komerc'o kaj naft'o'komerc'o) ili ja inter'ven'is. Tio okaz'as en land'o, kie ankoraŭ iu'j region'o'j (eĉ urb'o'j) est'as sen'ig'it'a'j de fiks'a'j telefon'o'j pro ne'funkci'ad'o de la tie'a'j mal'nov'a'j telefon'central'o'j ŝtat'a'j. Tial la civit'an'o'j dev'as nepr'e uz'i la mult'e'kost'a'n poŝ'telefon'o'n.
#001571
La apud'a tabel'o kun la en'land'a'j tarif'o'j en Albanio kaj Luksemburgo ilustr'as la alt'eg'a'j'n alban'a'j'n tarif'o'j'n. Ankaŭ inter'naci'a'j telefon'al'vok'o'j kost'as en Albanio almenaŭ je 170 % pli, ol en Luksemburgo. Est'as mir'ind'e, ke eĉ en Irako, spit'e de tie'a ĥaos'o, intern'a milit'o kaj alt'a'j kost'o'j de manaĝer'ad'o kaj asekur'ad'o pag'end'a'j de telefon'kompani'o'j, la prez'o'j est'as nur dek'on'o de la alban'a'j.
#001572
Si'a'temp'e la industri'a revoluci'o kaŭz'is total'a'n ŝanĝ'o'n de la soci'a funkci'ad'o de la hom'ar'o. Ĝi ŝanĝ'is la feŭd'a'n soci'a'n sistem'o'n, kiu funkci'is baz'e de hered'a'j leĝ'o'j, ĝi ŝanĝ'is la filozofi'o'n, en kiu la soci'a hierarki'o valor'ig'is la labor'o'n, ĝi ŝanĝ'is la ekonomi'a'n funkci'ad'o'n, ĝi ŝanĝ'is la hom'a'j'n liber'ec'o'j'n (ne plu servut'ec'o, sed liber'merkat'a labor'o dum lim'ig'it'a'j hor'o'j), ĝi ŝanĝ'is la rilat'o'n al religi'o kaj apart'ig'is la religi'o'n dis'de la ŝtat'o. Tem'is pri eg'a'j soci'a'j ŝanĝ'o'j, kiu'j konduk'is al tut'e ali'a pozici'o de la unu'op'ul'o en la soci'o, al liber'a temp'o por ĉiu'j, al mal'pli grand'a'j famili'o'j kaj al mult'a'j ali'a'j nov'aĵ'o'j.
#001573
Kaj nun dis'volv'iĝ'as inform'ad'ik'a teknologi'o. Oni ankoraŭ ne konsci'as, ke ĝi konduk'as al sam'e grand'a revoluci'o en la hom'ar'a histori'o, kiel far'is la industri'a teknologi'o. La sekv'o'j de tio est'as sam'e enorm'a'j kaj por ni apenaŭ imag'ebl'a'j. Ĉu servut'ul'o aŭ graf'o en la 17a jar'cent'o pov'us en'tut'e imag'i, ke iam ĉiu'j hom'o'j hav'os egal'a'j'n rajt'o'j'n, ke ĉiu'j dev'os labor'i, ke ĉiu'j est'os alt'e kler'ig'it'a'j kaj ke est'os demokrati'o, en kiu pli-mal'pli ĉiu'j pov'os part'o'pren'i en politik'a viv'o?
#001574
La ne'imag'ebl'a'j ŝanĝ'o'j, kiu'j'n al'port'os la inform'ad'ik'a revoluci'o, est'as nur konjekt'e sent'ebl'a'j. Jam nun ek'evolu'as paralel'a inter'ret'a mond'o, en kiu grand'part'e ne plu valid'as la leĝ'o'j de la formal'a mond'o. Inter'ret'o evolu'as sen politik'a gvid'ad'o. La inter'ret'a'n mond'o'n ne kontrol'as iu fort'o aŭ iu arme'o, ĝi'n ne direkt'as iu potenc'o, en ĝi jam nun ĉiam pli okaz'as afer'o'j sen mon'o. Sekv'e en la paralel'a inter'ret'a mond'o, kiu ĉiam pli influ'as ĉies viv'o'n, reg'os tut'e ali'a'j leĝ'o'j, ne'kon'at'a'j en ni'a ankoraŭ laŭ industri'epok'a leĝ'ar'o funkci'ant'a soci'ord'o.
#001575
La inter'ret'a mond'o montr'as jen'a'j'n tendenc'o'j'n de la est'ont'a soci'o: 1. mon'o perd'os si'a'n funkci'o'n – invent'o'j'n kaj evolu'o'n konstru'os hom'kre'em'o en liber'a temp'o; 2. sekv'e de tio mal'aper'os labor'lok'o'j (hom'o'j labor'as sen est'i pag'at'a'j, ĉar ili hav'as liber'a'n temp'o'n, en kiu ili pov'as evolu'ig'i si'a'n kre'iv'ec'o'n, kaj tiu'n temp'o'n ili hav'as, ĉar var'o'j'n por la viv'o produkt'as robot'o'j); 3. la soci'o'n ne gvid'os iu'j potenc'a'j mastr'o'j (politik'ist'o'j, reĝ'o'j) kaj la kun'ord'ig'ad'o okaz'os sen super'ul'o'j; 4. la sistem'o'n ne defend'os iu'j arme'o'j; 5. mal'aper'os divers'a'j tabu'o'j (seks'a'j kaj ali'a'j – rilat'o al publik'a seks'propon'o plen'e ŝanĝ'iĝ'os); 6. tio sen'dub'e kaŭz'os ŝanĝ'o'j'n pri religi'a viv'o kaj viv'filozofi'o'j.
#001576
La hom'ar'o ne plu hav'os labor'lok'o'j'n, ĝi ekonomi'e funkci'os sen mon'o. Reg'os ne politik'ist'o'j, sed posed'ant'o'j de inform'o'j kaj sci'o'j. Pli efik'a'j inform'inter'ŝanĝ'o'j inkluziv'os pli ekonomi'a'n lingv'a'n sistem'o'n – ver'ŝajn'e tia'n, en kiu inter'naci'e mal'mult'iĝ'os la lingv'o'j uz'at'a'j kaj sen'dub'e la rol'o de Esperant'o kresk'os.
#001578
Mi est'as sci'vol'a pri opini'o'j de vi, leg'ant'o'j de MONATO. Ebl'e valor'us mal'ferm'i inter'ret'a'n forum'o'n por inter'ŝanĝ'i ide'o'j'n.
#001579
En MONATO 2006/6, paĝ'o 9, mi leg'is en Ekster'land'e eminent'a'j la sekv'a'n fraz'o'n: „post 1990, kiam Albanio re'an'iĝ'is al la grand'a eŭrop-uson'a famili'o”.
#001580
Strang'e. Unu'e, ankoraŭ neni'e mi ĝu'is aŭd'i pri „la grand'a eŭrop-uson'a famili'o”. Du'e, ĉu Albanio re'an'iĝ'is nur al tiu famili'o? Ĉu ni'a mond'o kaj planed'o ne est'as unu famili'o? Ĉu la mond'o-part'o'j latin'amerik'a, afrik'a, azi'a, aŭstrali'a est'as mal'pli al'log'a'j?
#001581
Monopol'o super la elektro'pov'a proviz'ad'o
#001582
La pli'mult'o de la ĉin'o'j opini'as, ke la monopol'a situaci'o pri la elektro'pov'a proviz'ad'o est'as unu el la strang'a'j fenomen'o'j en la ĉin'a ekonomi'o. Kvankam en la jar'o 2002 la ĉin'a reg'ist'ar'o trans'form'is la monopol'o'n de la Ŝtat'a Kompani'o pri Elektro'pov'o (ŜKEP) al konkurenc'a grup'o kun kvar grand'a'j kompani'o'j pri elektro'pov'o kiel la kern'o, tamen la trans'form'o ne est'ig'is ajn'a'n pozitiv'a'n efik'o'n, kaj la monopol'o rest'as kiel antaŭ'e.
#001583
Jam antaŭ la jar'o 2002 ŜKEP, la plej grand'a produkt'ant'o, liver'ant'o kaj administr'ant'o de elektro'pov'o en Ĉini'o, posed'is pli ol 70 % de la 2500 miliard'o'j da juan'o'j da kapital'o invest'it'a en la tut'land'a elektro'industri'o. Fakt'e la kompani'o rest'as monopol'a magnat'o, kiu gvid'as kaj reg'as la elektro'pov'a'n ret'o'n de la land'o.
#001584
Antaŭ ne'long'e plur'a'j ŝtat'a'j aŭtoritat'ul'o'j prezent'is al la Ŝtat'a Konsil'ant'ar'o si'a'n raport'o'n, kiu montr'is, ke la sistem'a re'form'ad'o de la ĉin'a elektro'pov'a industri'o mal'sukces'is. Tiu industri'o iĝ'is la ĉef'a faktor'o, kiu mal'help'as la re'form'ad'o'n kaj dis'volv'iĝ'o'n de la naci'a ekonomi'o. La raport'o klar'ig'as ankaŭ, ke la ĉef'a'j estr'o'j de ŜKEP, per'e de si'a monopol'o, divers'manier'e prem'as lok'a'j'n kompani'o'j'n ekspluat'ant'a'j'n elektro'pov'a'n ret'o'n, por ke ili mal'rapid'e kresk'u kaj ne plu evolu'u. ŜKEP cel'as pli'fort'ig'i si'a'n monopol'a'n rol'o'n kaj protekt'i la administraci'a'n centraliz'o'n. La aŭtoritat'ul'o'j opini'as, ke la radik'a kaŭz'o, ke dum la last'a'j kvar jar'o'j en Ĉini'o la elektro'pov'a proviz'ad'o fort'e ond'iĝ'ad'is kaj oft'e est'is eg'e ne'sufiĉ'a, est'as la ŜKEP-monopol'o.
#001585
Sub la monopol'o la kost'o de la ĉin'a elektro'pov'o rest'as alt'a. Kvankam en la tut'a land'o la prez'o de elektr'o ĝeneral'e lev'iĝ'as, la ĉirkaŭ 2000 miliard'o'j da juan'o'j invest'it'a'j en la elektro'pov'a industri'o (kvar'on'o de la tut'a kapital'o por la ŝtat'o) ĉiu'jar'e hav'as profit'o'n de nur 20 miliard'o'j da juan'o'j. Tio est'as rendiment'o de apenaŭ 1 %, eĉ mal'pli alt'a ol la kredit'a procent'o de la ŝtat'a bank'o. Kontrast'e, en evolu'int'a'j land'o'j la kapital'a rendiment'o ĝeneral'e pov'as est'i de 9 % ĝis 11 %.
#001586
Post kaŝ'observ'ad'o la Ŝtat'a Fak'o pri Revizi'o mal'kovr'is, ke en la pas'int'a jar'o la estr'ar'o de ŜKEP per mal'konven'a politik'o de liver'o de elektr'o kaŭz'is grand'a'n perd'o'n de 7,84 miliard'o'j da juan'o'j. Krom tio, ankaŭ okaz'is sen'kial'a neni'iĝ'o de la kapital'o kaj material'o'j de la kompani'o je 4,5 miliard'o'j da juan'o'j. La Ŝtat'a Fak'o pri Revizi'o konstat'is, ke en nur unu jar'o en la kompani'o est'is almenaŭ 12 krim'a'j ekonomi'a'j far'o'j, kiu'j rilat'is al mon'sum'o de unu miliard'o da juan'o'j. Ĝi kalkul'is, ke la kompani'o en la last'a'j kelk'a'j jar'o'j hav'ig'is al si kontraŭ'leĝ'e 21,1 miliard'o'j'n da juan'o'j. Ar'o da ĉin'a'j ekonomik'ist'o'j taks'as, ke ĉiu'jar'e la ĉin'a elektro'pov'a sektor'o, pro la monopol'o super la elektro'pov'a proviz'ad'o, kaŭz'as al la ŝtat'o perd'o'n de rent'o de 56 ĝis 112 miliard'o'j da juan'o'j.
#001587
En la printemp'o de la jar'o 2007 Ĉini'o okaz'ig'os tut'land'a'n popol'a'n kongres'o'n por diskut'i pri ŝtat'a'j afer'o'j. Cirkul'as inform'o, ke dum la kongres'o la reprezent'ant'o'j diskut'os propon'o'n pri la tiel nom'at'a Leĝ'o kontraŭ monopol'o kaj fin'e ĝi'n agnosk'os, por ke la ŝtat'o ne plu pro la elektro'pov'a monopol'o sufer'u, kaj por ke la publik'o ne plu provok'u per plend'o'j la ministr'ej'o'n pri elektro'pov'o.
#001588
95 eŭr'o'j'n vi, akr'a kritik'ant'o de la uson'a viv'o'stil'o, toler'as pag'i por unu du'person'a tra'nokt'o en kaĝ'a ĉambr'o de urb'eg'a hotel'o plus du'foj'e 10 eŭr'o'j'n por modest'a maten'manĝ'o (MONATO 2006/7, p. 5)? Tia'n mond'o'n mi ne vol'as, ne sub'ten'as, kaj probabl'e 90 procent'o'j de la ter'a hom'ar'o ja ebl'e vol'us, sed ne pov'as. Mi mem ne plend'us pri la ej'a mal'grand'ec'o kaj apenaŭ sufiĉ'a ekip'aĵ'o, se mi trov'us trankvil'a'n, pur'a'n, pag'ind'a'n (ne -end'a'n) tra'nokt'o'lok'o'n.
#001589
Bedaŭr'ind'e, est'i simpl'a tra'nokt'ant'o nun'temp'e kost'as preskaŭ ĉie tro mult'e, almenaŭ por modest'a dorm'ant'o (postul'em'a „gast'o” ja pag'u!). Mir'ig'as mi'n, kar'a sam'generaci'ul'o, kies tekst'o'j'n mi plej oft'e aprob'e leg'as en MONATO, vi'a toler'em'o al tia mond'o, kia ĝi far'iĝ'is kaj kiu'n vi ali'okaz'e konvink'e kondamn'as. Sed en tiu ĉi en'konduk'o vi nur plend'is pri ia pag'end'a mizer'ec'o de ŝpar-hotel'o'j, sed ne pri la „sistem'o”. En'ver'e ja ne tem'as pri kvadrat'metr'o'j kaj prez'o'j, sed pri viv'o'stil'o kaj moral'o.
#001590
La pri'skrib'it'a ĉen'hotel'o, kie tra'nokt'is Stefan Maul (MONATO 2006/7, p. 5) est'as tre simil'a al hotel'o'j en franc'a'j „ĉen'o'j”, kie ni jam dum jar'o'j tra'nokt'ad'as sen tro'a mal'komfort'o. Sed – jen la diferenc'o: ni pag'as mal'pli ol la du'on'o'n de tiu terur'e alt'a prez'o! La absolut'a maksimum'o (en 2006) por du'person'a ĉambr'o en la centr'o'j de grand'urb'o'j (Berlino, Parizo) est'as 50 eŭr'o'j. Kaj ne dir'u, ke tio valid'as nur por hotel'o'j en Franci'o. La ĉen'o Accor trov'iĝ'as tre mult'lok'e en Germanio kaj Belgi'o.
#001591
Not'o de la redakci'o: Ĝust'e en hotel'o de la ĉen'o Accor Stefan Maul tra'nokt'is. Sed evident'e gast'i en Antverpeno est'as pli kost'e, ol en Berlino aŭ Parizo ...
#001592
Jam de unu jar'o ebl'as en Finnlando hav'ig'i al si inter'ret'a'j'n adres'o'j'n, kiu'j hav'as ankaŭ naci'lingv'a'j'n liter'o'j'n. Ebl'as uz'i liter'o'j'n de la finn'a kaj sved'a lingv'o'j (å, ä kaj ö). Ek'de aŭgust'o 2006 ebl'as uz'i ankaŭ liter'o'j'n de tri same'a'j lingv'o'j parol'at'a'j en Finnlando. La apud'a bild'o montr'as la 14 nov'e permes'at'a'j'n liter'o'j'n.
#001594
Ankoraŭ relativ'e mal'mult'a'j uz'is la ebl'ec'o'n, part'e pro tio, ke ne ĉiu'j ret'um'il'o'j kompren'as la ne'angl'a'j'n liter'o'j'n. Ekzempl'e, la plej nov'a versi'o 6.0 de Explorer ankoraŭ ne sci'pov'as uz'i ili'n, sed Mozilla ja pov'as. Tamen ekzist'as jam kelk'a'j komun'um'o'j, kiu'j uz'as si'a'n nom'o'n en naci'lingv'a form'o. Ekzempl'e, la komun'um'o Alahärmä hav'as ret'ej'o'n ĉe . Kelk'a'j ali'a'j urb'o'j kaj komun'um'o'j registr'is por si naci'lingv'a'j'n nom'o'j'n, sed tem'as nur pri re'direkt'ad'o al la tradici'a ret'ej'o.
#001595
Ek'de la komenc'o de mart'o 2006 ebl'as en Finnlando registr'i si'a'n propr'a'n nom'o'n kiel ret'nom'o'n kun la fin'aĵ'o .fi. Pli fru'e neces'is uz'i inter'naci'a'j'n ret'nom'o'j'n, ĉar propr'a'j nom'o'j ne est'is permes'at'a'j en finnlandaj ret'nom'o'j. Oni rajt'as registr'i nur si'a'n propr'a'n nom'o'n, kaj inter sam'nom'ul'o'j la unu'a rajt'as registr'i por si la nom'o'n. Ali'a'j dev'as uz'i al'don'a'j'n indik'il'o'j'n, ekzempl'e liter'o'j'n de si'a ali'a antaŭ'nom'o, por disting'i inter adres'o'j. Ebl'as uz'i ankaŭ mal'long'ig'o'j'n, se ili ne vund'as rajt'o'n de, ekzempl'e, var'mark'o'posed'ant'o, registr'it'a societ'o, kompani'o aŭ nom'o de ali'a person'o. La pet'ant'o de nov'a ret'nom'o dev'as mem cert'ig'i pri la rajt'ec'o de si'a ret'nom'o; ali'e la Komunik'il'a Administraci'o rajt'as nul'ig'i ĝi'n.
#001596
Finnlandaj ret'nom'o'j kost'as 52 eŭr'o'j'n kaj valid'as tri jar'o'j'n. Antaŭ la 1a de septembr'o 2003 est'is registr'it'a'j 41 000 ret'nom'o'j, kiu'j mal'nov'iĝ'is komenc'e de septembr'o 2006, se ili ne est'is re'nov'ig'it'a'j. Du semajn'o'j'n antaŭ la lim'dat'o ankoraŭ tri'on'o el tiu'j adres'o'j ne est'is re'nov'ig'it'a'j. Nun'temp'e ekzist'as en'tut'e pli ol 138 000 finnlandaj ret'nom'o'j.
#001597
Al'don'e al la artikol'o Krim'o forges'it'a (MONATO 2006/1, p. 13): En 2001 la franc'a senat'o akcept'is leĝ'o'n, agnosk'ant'a'n la genocid'o'n de armen'o'j en la Otoman'a Imperi'o en 1915. La mal'supr'a ĉambr'o de la franc'a parlament'o (la ĉambr'o de deput'it'o'j) akcept'is analog'a'n leĝ'o'n en maj'o de 1998. Tiam la event'o provok'is ŝtorm'o'n de indign'o en Turki'o. Turk'a'j potenc'ul'o'j aplik'is eĉ kelk'a'j'n lim'ig'o'j'n de ekonomi'a aktiv'ec'o de franc'a'j kompani'o'j en Turki'o.
#001598
La sam'a'n re'ag'o'n el'vok'is rezoluci'o pri agnosk'o de la genocid'o de armen'o'j, akcept'it'a de la komitat'o pri inter'naci'a'j rilat'o'j de la uson'a senat'o. Fin'fin'e la uson'a'j leĝ'don'ant'o'j decid'is ne kverel'i kun Turki'o kaj ne akcept'is la rezoluci'o'n.
#001599
Ankaŭ la franc'a'j senat'an'o'j dub'is. La leĝ'o est'is agnosk'it'a nur post relativ'e long'a'j debat'o'j, kun 164 voĉ'o'j por kaj 40 kontraŭ. La tiam'a ministr'o pri lig'o'j kun la parlament'o Je'a'n-Jack Queyranne deklar'is: „Franci'o est'as amik'o de Armeni'o kaj nun'temp'a Turki'o, kiu'n oni ne konsider'u respond'ec'a pri krim'o'j okaz'int'a'j dum la agoni'o de la Otoman'a Imperi'o.”
#001600
En si'a artikol'o Susanna Gevorgjan menci'is, ke 15 reg'ist'ar'o'j agnosk'is la genocid'o'n. Ŝi bon'vol'u menci'i ili'n. Antaŭ an'ig'i Turki'o'n, Eŭrop'a Uni'o postul'u, ke ĝi agnosk'u la genocid'o'n.
#001601
Mi gratul'as plen'kor'e al Petro Desmet' pro li'a recenz'o pri Pom'eg'o (MONATO 2006/7, p. 18-20). Ĝi est'as la plej bon'a, kiu'n mi leg'is ĝis nun. Ĉu ne jam Zamenhof dir'is en si'a Proverb'ar'o, ke serioz'a kaj humur'a recenz'ist'o est'as talent'a kaj ver'a art'ist'o? Se ne ... li hazard'e forges'is dir'i.
#001602
Ekonomi'o eg'e kresk'as, sed land'o rest'as mal'riĉ'a
#001603
En juli'o 2006 la Mond'a Bank'o publik'ig'is la plej freŝ'a'n vic'ord'o'n de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) de la divers'a'j land'o'j de la mond'o. Ĝi montr'as, ke la MEP de Ĉini'o, kun sum'a kvant'o de 2229 miliard'o'j da uson'a'j dolar'o'j (USD), iĝ'is la kvar'a plej grand'a.
#001604
La Mond'a Bank'o, kies sid'ej'o trov'iĝ'as en Vaŝington'o, ĉiu'jar'e far'as vic'ord'o'n de la land'o'j laŭ MEP. En la list'o pri la jar'o 2005 trov'iĝ'as 183 land'o'j kaj region'o'j. Uson'o rest'as la unu'a ekonomi'a potenc'o kaj kun MEP de 12 455 miliard'o'j da USD eg'e super'as Japani'o'n, kiu hav'as MEP de 4505 miliard'o'j da USD. Germanio est'as tri'a kaj Ĉini'o kvar'a. Brazilo for'puŝ'is Baraton de la dek'a lok'o.
#001605
Kompar'e kun 2004, kiam Ĉini'o est'is sep'a, ĝi preter'paŝ'is Italion, Franci'o'n kaj Briti'o'n. La MEP de Ĉini'o est'is 2229 miliard'o'j da USD kaj iom'et'e super'is tiu'n de Briti'o (2192 miliard'o'j da USD). La kresk'o de la ĉin'a MEP ating'is 9,9 %, kompar'e kun 1,8 % por Briti'o.
#001606
Kongaj bank'o'j ek'hav'as mal'bon'a'n reputaci'o'n
#001609
En 2004 preskaŭ 500 000 uson'a'j dolar'o'j (USD) mal'aper'is el la mon'kel'o de Banque Central'e du Congo (BCC), la centr'a bank'o de la Demokrati'a Respublik'o Kongo. En la sam'a jar'o, post intern'a kontrol'o, evident'iĝ'is, ke ĉe Banque Commerciale du Congo (BCDC) mank'is 4,5 milion'o'j da USD.
#001610
Western Uni'o'n est'as inter'naci'a organiz'aĵ'o pri ĝir'ad'o de mon'o. En land'o'j sen bon'e funkci'ant'a bank'a sistem'o ĝi est'as la sol'a ebl'ec'o por fid'ind'e send'i mon'o'n de unu lok'o al ali'a. En Kongo ĝi kun'labor'as kun BCDC. En mult'a'j kongaj urb'o'j la agent'ej'o'j de BCDC ricev'as mon'o'n kaj plen'um'as pag'ordon'o'n por Western Uni'o'n. Kiam aper'is bru'o'j pri ne'regul'aĵ'o'j, BCDC ferm'is la giĉet'o'j'n de Western Uni'o'n kaj lanĉ'is enket'o'n. La enket'o montr'is, ke per komplik'a'j proced'o'j dung'it'o'j de la bank'o mal'aper'ig'is 4,5 milion'o'j'n da USD.
#001611
Ĉe la BCC la 14an de oktobr'o 2004 oni konstat'is, ke mon'ĉambr'o, en kiu dev'is est'i divers'a'j valut'o'j kun egal'valor'o de preskaŭ 500 000 USD, est'is mal'plen'a. La pord'o de la ĉambr'o est'is blok'it'a, kaj, tra'romp'int'e ĝi'a'n mur'o'n – labor'o, kiu postul'is plur'a'j'n tag'o'j'n – oni konstat'is, ke en ĝi est'is neni'o. Kvar dung'it'o'j, respond'ec'ul'o'j pri tiu mon'ĉambr'o, est'is mal'dung'it'a'j kaj trans'don'it'a'j al la tribunal'o. Laŭ krim-special'ist'o'j ili sol'a'j ne pov'is far'i tio'n kaj dev'as est'i ret'o'j kaj protekt'ant'o'j.
#001612
Mus'sol'in'i, Hitler, Stalin kaj Bush
#001614
Ŝajn'as, ke la band'o de Bush preter'pas'is ĉi'a'n lim'o'n. Plej ŝok'as la silent'o, eĉ aprob'o de la uson'a popol'o. Sed neni'o nov'a: oft'e la popol'o'j tiel erar'as kaj post'e amar'e pag'as. 1938, 90 el'cent'o'j de la ital'o'j sub'ten'as Mus'sol'in'i, amas'murd'ist'o'n en Libio kaj Etiopio; 1944, 90 el'cent'o'j de la german'o'j sub'ten'as Hitler, kre'int'o'n de la koncentr'ej'o'j; 1953, 90 el'cent'o'j de la rus'o'j sub'ten'as Stalin, el'pens'int'o'n de la gulag'o ... Simil'e hodiaŭ en Uson'o: Bush, evident'a sen'brid'a milit'krim'ul'o – mult'e pli ol Milošević kaj Sadam – sub'ten'at'a en si'a'j imperi'a'j milit'o'j far'e de 61 el'cent'o'j de la uson'an'o'j, laŭ freŝ'dat'a opini'sond'o. Respublik'an'o'j kaj demokrat'o'j – ĉiu'j pasi'e kun'e, por la Patri'o (nom'e, por la Petrol'o). „Prav'a aŭ mal'prav'a: mi'a Patri'o!”
#001615
En tia'j situaci'o'j kie est'as la intelekt'a elit'o? Aŭ konsent'a, aŭ masakr'it'a-ekzil'it'a-fuĝ'int'a, aŭ ... silent'a, absorb'it'a de si'a'j fak'a'j esplor'o'j? En 1937 ĵurnal'ist'o demand'is al Hans Kelsen, ĉef'teori'ul'o de la jur'a formal'ism'o: „Se ŝtat'estr'o, laŭ'konstituci'e elekt'it'a, iu'n tag'o'n dekret'us, ke est'u mort'ig'it'a'j ĉiu'j ruf-har'ul'o'j, kio'n vi dir'us?” La jur'o'majstr'o suveren'e el'blov'et'is: „Mi est'as jur'ist'o, ne moral'ist'o.” Jen ŝrapnel'a respond'o al la tut'a naiv'a koteri'o: kler'ist'o'j, human'ist'o'j, Rousseau, Kant, Beccaria ... La „silent'ul'o'j” est'as li'a'j disĉipl'o'j. Sed, kio pri mil'o'j da hom'o'j ĉiu'tag'e masakr'at'a'j? Ba, kio mi'n ne tuŝ'as, kuŝ'u kiel kuŝ'as.
#001616
Iam vizit'is Togoland'o'n la kolombia esperant'ist'o Rub'e'n Torres. Li demand'is mi'n: „Kiu est'as vi'a religi'o?” Mi'a respond'o est'is spontan'a: „Mi ne sci'as.” Li tuj rid'is kaj dir'is: „Mult'o est'as kaŝ'it'a en tiu ĉi respond'o.” Li cert'e prav'as.
#001617
Mi'a respond'o ne signif'as, ke mi sci'as neni'o'n pri religi'o'j, sed ĝi alud'as pri la taŭg'ec'o de la religi'o, kiu'n mi praktik'u. Kiu ĝi est'as? Ne perd'u temp'o'n sci'i la nom'o'n de mi'a religi'o. Ebl'e ĝi est'os „rilat'ologi'o”. Mi nask'iĝ'as en la natur'o kaj mi dev'as viv'i en harmoni'o kun la natur'o.
#001618
Mi nask'iĝ'is de pagan'a'j ge'patr'o'j. Mi'a patr'o hav'is propr'a'n voduon1, sed li'a'j vort'o'j ĉiam montr'ad'is li'n skeptik'a pri idol'a'j afer'o'j. Mi'a patr'in'o est'is verv'a idol'an'o, sed dum la last'a'j jar'o'j de si'a viv'o ŝi est'is krist'an'o. Mi'a patr'o mort'is la 8an de decembr'o 1981 kaj mi'a patr'in'o la 7an de oktobr'o 2004. La period'o inter la du mort'o'dat'o'j est'as tre grav'a por mi'a viv'o: ge'edz'iĝ'o, mal'aper'o de kar'a'j hom'o'j, kon'at'iĝ'o kun Esperant'o, stud'ad'o ktp. Kio pli grav'as por mi, tio est'as mi'a lern'ad'o pri la viv'o, ĉar en ĝi trov'iĝ'as ĉio ali'a.
#001619
Kon'i la taŭg'a'n religi'o'n de la mond'o est'is mi'a ir'leter'o.
#001620
Ver'e, ĝis nun mi ne trov'is la religi'o'n, kiu'n mi praktik'u. Kiam inter ateist'o'j mi dir'as, ke mi ne sci'as, ĉu Di'o ekzist'as, ili konsider'as mi'n sam'kred'ant'o. Mi'n oni konsider'as ateist'o, kiam en la sam'a medi'o mi dir'as, ke organiz'iĝ'i en grup'o por hav'i komun'a'n regul'ar'o'n nur por ne'i la ekzist'o'n de Di'o signif'as, ke oni ne'as ne la ekzist'ad'o'n mem de Di'o, sed la ne'ad'o'n de ĝi'a ekzist'ad'o, ĉar ĉio okaz'as, kvazaŭ oni ne vol'us re'kon'i i'o'n, pri kies ekzist'o oni ne hav'as opini'o'j'n.
#001621
Kie mi est'as, tie mi neniam vol'as est'i rimark'at'a. Mi do far'u ĉio'n, kio'n la tie'a'j hom'o'j far'as. Se ili ir'as nud'a'j, ankaŭ mi ir'u nud'a. Aŭd'int'e tio'n de mi, kuz'in'o krist'an'a tuj demand'is: „Se vi est'as inter idol'an'o'j, ĉu vi manĝ'os afer'o'j'n ofer'it'a'j'n por la idol'o'j?”
#001623
Cert'e mi'a'n respond'o'n al tiu ĉi demand'o ĉiu'j pov'as sci'i: „Idol'o'j ne pret'ig'as manĝ'o'j'n. Eĉ se ili pret'ig'as manĝ'o'j'n, ili tio'n far'as, por ke oni manĝ'u. Se mi ne manĝ'us, la nutr'aĵ'o'j pov'us putr'i kaj la natur'o pun'os, ĉar la manĝ'o'n ĝi don'is per'e de la idol'o aŭ idol'an'o'j.” Strang'e, ĉu ne? Ne mi'a respond'o est'as strang'a, sed la kondut'o de ni, hom'o'j, antaŭ religi'a'j afer'o'j. Ni demand'u ni'n, kial ni kred'as, kaj cert'e tie ni trov'os divers'a'j'n respond'o'j'n, kiu'j lern'ig'os mult'o'n al ni.
#001624
Idol'an'o'j esper'as neni'a'n viv'o'n post'mort'a'n, sed krist'an'o'j jes. Budh'an'o'j cel'as la nirvan'o'n ktp. Oni pens'us, ke la cel'tabul'o'j de la religi'o'j est'as mal'sam'a'j.
#001625
Observ'ant'e la kondut'o'n de hom'o'j ver'e religi'em'e trankvil'a'j, sed ne fanatik'a'j, oni tuj rimark'os, ke ili far'as ĉio'n por est'i en harmoni'o kun la medi'o, kie ili viv'as: observ'as ĉiu'j'n regul'o'j'n, kun'labor'as kun ĉiu'j ktp. Ili neniam mal'am'as, kaj tiel ili konsider'as ĉiu'j'n hom'frat'o'j. Ili re'kon'as la hom'ec'o'n en ĉiu'j hom'o'j kaj tiel rilat'as al ĉiu'j, respekt'ant'e tiu'n ĉi hom'ec'o'n. Ili respekt'as la natur'o'n kaj ĉio'n en ĝi, ĉar ties ekvilibr'o ebl'ig'os harmoni'a'n viv'o'n inter la est'ul'o'j kaj est'aĵ'o'j, kiu'j ĝi'n konsist'ig'as.
#001626
Religi'o de hom'o'j ne hav'u nom'o'n aŭ oni simpl'e ne konsider'u la nom'o'j'n de la religi'o'j, ĉar tio nask'as disput'o'j'n. Religi'o est'u en la kor'o kaj ig'u la hom'o'j'n viv'i en harmoni'o kun la natur'o. Kio est'as agrabl'a al ali'ul'o sen damaĝ'i ceter'a'n hom'o'n, tio'n ni far'u al li. Ver'e, kiu est'as la nom'o de mi'a religi'o, tio'n mi ne sci'as. Ebl'e, ĉar mi ŝat'as ĉiam rilat'i kun ĉio, ĉar mi bezon'as, ke kun'e ni part'o'pren'u en la pli'bon'ig'o de ni'a medi'o, mi el'pens'us divers'a'j'n vort'o'j'n por kontent'ig'i hom'o'j'n, kiu'j ŝat'as nom'o'j'n.2 Ĉu „rilatio”, „rilatogio” aŭ „rilat'ologi'o” est'as taŭg'a'j vort'o'j por nom'i tio'n? Ebl'e pli'a'j vort'o'j tuj aper'os. Tio montr'as, ke ne vort'o'j'n ni bezon'as por lig'i ni'n kun ali'a'j est'ul'o'j/est'aĵ'o'j de ni'a natur'o, sed ni'a'j'n si'n'ten'o'j'n/ag'o'j'n, por ke ni est'u util'a'j al ĉiu'j.
#001627
1. Voduo est'as tradici'a afrik'a religi'o, kiu konsist'as el mult'eg'o da religi'et'o'j vari'a'j laŭ la tradici'o'j de ĉiu soci'kultur'a grup'o. Ĝi kon'as mult'e da di'o'j, ĉef'e natur'a'j'n element'o'j'n kiel arb'o'n, ŝton'o'n, serpent'o'n, sabl'o'n, fer'o'n, statu'et'o'n ktp.
#001628
2. Laŭ la fam'a latin'a filozof'o Ciceron'o la etim'ologi'o de „religi'o” est'as ĉu „est'i lig'at'a kun ...”, ĉu „regul'e aŭ daŭr'e re'leg'ad'i”.
#001629
Ali'a kontribu'ant'o al MONATO jam plend'is pri la em'o de la redaktor'a team'o „pli'bon'ig'i” la original'a'n tekst'o'n de aŭtor'o'j. Bedaŭr'ind'e erar'o re'foj'e okaz'is, kiam aper'is mi'a tekst'o pri la evonim'a milit'o (MONATO 2006/8-9, p. 31-32). En la jar'o'j antaŭ tiu milit'o mi kaj mi'a edz'in'o Hortensi'a Kvinke oft'e vizit'is la Evonim'a'n Respublik'o'n, kaj ni pov'as cert'ig'i, ke ties ĝentil'a popol'o est'us profund'e ŝok'it'a, se ĝi sci'us, ke iu ajn pri'skrib'is ĝi'a'n land'o'n kiel „sen'reg'a'n”. Sen reĝ'o ĝi ja est'as, sed tut'e ne sen'reg'a.
#001630
Kiel la sam'temp'e fond'it'a San-Marin'o, la mal'grand'a evonim'a naci'o fier'as pri si'a titol'o (koincid'e sam'a kaj en la ital'a lingv'o, kaj en la evonim'a) Serenissima Repubblica. Tamen, ĉar la superlativ'a fin'aĵ'o „-issima” ne ekzist'as en Esperant'o, mi traduk'is ĝi'n „seren'eg'a” (t.e. „seren-” plus „-eg'a”). Mi esper'as, ke MONATO humil'e pardon'pet'os al la evonimanoj pri la kvazaŭ'a (kaj sen'dub'e sen'intenc'a) insult'o al ili'a land'o.
#001631
Not'o de la redakci'o: Efektiv'e tem'as pri sen'reg'a kompost'erar'o, kaj ne pri intenc'a insult'o al amik'a ŝtat'o. La kompost'ist'o kap'klin'e pardon'pet'as al la aŭtor'o kaj al la mult'nombr'a'j evonim'a'j abon'ant'o'j de MONATO.
#001632
La 16an de juli'o kraŝ'is alban'a reg'ist'ar'a helikopter'o en Adriatik'o'n: la maŝin'o port'is la mal'san'a'n eks'ĉef'ministr'o'n Gramoz Pashko al Bar'i, en Italio. Pere'is ankaŭ la fil'o de Pashko, kurac'ist'o, du pilot'o'j kaj ali'a akompan'ant'o.
#001633
Dum pli ol du semajn'o'j serĉ'ad'is la fal'int'a'n helikopter'o'n milit'ŝip'o'j el Albanio, Italio kaj Franci'o. Fin'e oni trov'is la rest'aĵ'o'j'n de la maŝin'o 40 km for de la mar'bord'o kaj en profund'o de 1024 m. Special'a ŝip'kompani'o el Franci'o el'akv'ig'is la dis'pec'ig'it'a'n helikopter'o'n, en kiu ne est'is kadavr'o'j.
#001634
Komenc'e oni suspekt'is hom'a'n erar'o'n aŭ motor'a'n difekt'o'n: la helikopter'o Bell 222 est'is produkt'it'a almenaŭ 30 jar'o'j'n antaŭ'e. Tamen la rest'aĵ'o'j indik'is en'aer'a'n eksplod'o'n – kaj du hor'o'j'n antaŭ la last'a flug'o la maŝin'o transport'is la nun'a'n ĉef'ministr'o'n Sal'i Berisha inter la alban'a orient'a urb'et'o Pogradec kaj la ĉef'urb'o Tiran'a. Rezult'e oni nun konsider'as sabot'ad'o'n pro politik'a'j cel'o'j kiel ebl'a'n kaŭz'o'n de la kraŝ'o.
#001635
Prezid'ant'o de la japan'a centr'a bank'o profit'is
#001636
Mal'kaŝ'iĝ'is, ke Fukui Toŝihiko, prezid'ant'o de Japan'a Bank'o, profit'is 14,73 milion'o'j'n da en'o'j (105 214 eŭr'o'j'n), invest'int'e en Fondus'o Murakami. Pri tio mult'a'j japan'o'j koler'as kaj postul'as li'a'n eks'iĝ'o'n.
#001637
Japan'a Bank'o est'as la centr'a bank'o de Japani'o, kiu trakt'as ĉio'n pri la japan'a valut'o kaj decid'as pri la interez'o'nivel'o de privat'a'j bank'o'j. Ĝi'a'j mov'o'j influ'as la prez'o'j'n de akci'o'j. La prezid'ant'o de Japan'a Bank'o pov'as sci'i kaj far'i ĉio'n pri la japan'a ekonomi'o. Ĉu est'as permes'it'e al li gajn'i mon'o'n per invest'ad'o en profit'cel'a fondus'o influ'at'a de la politik'o de Japan'a Bank'o?
#001638
Petit'e en la parlament'o, Fukui prezent'is si'a'n propriet'o'n. Li invest'is 10 milion'o'j'n da en'o'j en 1999, kiam li est'is prezid'ant'o de privat'a kompani'o Fuĵicuu-sooken, kaj post sep jar'o'j li profit'is 14,73 milion'o'j'n da en'o'j. Pri tiu sum'o li dir'is: „Tiu profit'o ne est'as tiel grand'a”. Ĉi-rilat'e menci'ind'as, ke li en'konduk'is en la japan'a'n ekonomi'o'n la politik'o'n de nul'o-interez'o, pro kio ordinar'a'j hom'o'j preskaŭ ne pov'as ricev'i interez'o'n de si'a'j ŝpar'aĵ'o'j. Dum'e li profit'is mult'e sen labor'o, kaj eĉ dir'as, ke tiu sum'o est'as mal'grand'a.
#001639
Li ankaŭ invest'is 10 milion'o'j'n da en'o'j en Fondus'o Murakami. Murakami est'is burokrat'o de la ministr'ej'o pri financ'o'j, kiu en 2000 eks'iĝ'is kaj komenc'is ag'ad'i en la ekonomi'a mond'o kun kapital'o de 4 miliard'o'j da en'o'j, kun la help'o de Mijauĉi, prezid'ant'o de kompani'o Orix. Post la debut'o de Murakami aper'is en la akci'a mond'o fenomen'o, ke kiam Murakami invest'is al iu kompani'o, ties akci'prez'o alt'iĝ'is. Ricev'int'e la inform'o'n pri kurz'alt'iĝ'o, Murakami sen'prokrast'e vend'is tiu'j'n akci'o'j'n kaj gajn'is mult'eg'e da mon'o.
#001640
Tamen ĉio hav'as si'a'n fin'o'n. En juni'o 2006 li est'is arest'it'a pro si'a kontraŭ'leĝ'a aĉet'o kaj vend'o de akci'o'j. Fukui invest'is en li'a fondus'o kaj asert'is ke tio est'is perfekt'e ĝust'a. Tamen, en la konsil'ant'a'j raport'o'j de la Murakami-Fondus'o est'is li'a nom'o. Li do funkci'is kiel reklam'ant'o de Murakami, nun'a krim'ul'o. Tiam Fukui ne est'is prezid'ant'o de Japan'a Bank'o, sed la eks'a vic-prezid'ant'o kaj probabl'a est'ont'a prezid'ant'o. Li help'is al Murakami gajn'i mon'o'n kaj sam'temp'e ankaŭ li gajn'is mon'o'n dank'e al Murakami.
#001641
Ĉef'ministr'o Koizumi en 2003 nom'um'is Fukui kiel prezid'ant'o'n de Japan'a Bank'o, sed li kaj li'a kabinet'o est'as indiferent'a'j pri li'a mon'gajn'o kaj vol'as silent'ig'i la kritik'o'n per revizi'o de la intern'a regul'ar'o pri la estr'ar'an'o'j de Japan'a Bank'o. Ankaŭ Fukui ne hav'as intenc'o'n eks'iĝ'i.
#001642
Laŭ enket'o de la ĵurnal'o Mainiĉi, 67 % de la enket'it'o'j opini'as, ke Fukui eks'iĝ'u, tamen tiu opini'o tut'e ne spegul'iĝ'as en la politik'o de la reg'ist'ar'o. Est'as jen'a saĝ'a fraz'o el Ĉini'o „ne re'aranĝ'u ĉapel'o'n sub la persik'arb'o”. Tio signif'as „evit'u dub'ind'a'n ag'o'n”, ĉar kiam iu re'aranĝ'as si'a'n ĉapel'o'n sub la persik'arb'o, oni em'as dub'i tiu'n pri ŝtel'ad'o de persik'o supr'e pend'ant'a. La prezid'ant'o de Japan'a Bank'o pluk'is grand'a'n persik'o'n. Li kaj la ĉef'ministr'o insist'as, ke tio ne est'as kontraŭ'leĝ'a, sed tio est'is tiel dub'ind'a ag'o, ke mult'a'j hom'o'j perd'is fid'o'n al Japan'a Bank'o.
#001643
Laŭ la bulten'o de la ĉin'a centr'a bank'o, en 2006 la kvant'o de deviz'o-rezerv'o'j de Ĉini'o super'is 800 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j kaj est'as la plej alt'a iam. Tamen tio ne pov'as far'i Ĉini'o'n riĉ'a land'o. Ĝi eĉ ne aparten'as al la mez'e riĉ'a'j land'o'j.
#001645
Ĉini'o rest'as dis'volv'iĝ'ant'a land'o kaj bezon'as grav'a'j'n invest'ad'o'j'n por lev'i la est'ont'a'n viv'nivel'o'n de pli ol miliard'o da civit'an'o'j. En'land'e la el'spez'o'ŝarĝ'o de la ĉin'a reg'ist'ar'o est'as sufiĉ'a pez'a. Antaŭ ne'long'e grav'a inform-esplor'a organiz'aĵ'o en Pekino far'is opini'enket'o'n, por inform'iĝ'i, kiel pez'a est'os tiu ŝarĝ'o dum 2006-2010. Sub'e est'as la ĉef'a'j rezult'o'j de la enket'o.
#001646
Unu'e, la ĉin'o'j plej'part'e sent'as mal'trankvil'iĝ'o'n pro la mal'bon'a situaci'o de la ĉin'a bank'sistem'o. La ver'a sum'o de mal'bon'a'j kredit'o'j ne est'as kon'at'a, sed oni ĝeneral'e opini'as, ke la ŝtat'o cert'e ne permes'os al en'land'a bank'o bankrot'i. Sekv'e la ĉin'a reg'ist'ar'o nepr'e apart'ig'u fondus'o'n de po kelk'dek miliard'o'j da ĉin'a'j juan'o'j jar'e por eventual'a mon'help'o okaz'e de urĝ'o aŭ kriz'o.
#001647
Du'e, la ĉin'a reg'ist'ar'o dev'as el'spez'i divers'a'j'n subvenci'o'j'n promes'it'a'j'n de la ŝtat'o. Ekzempl'e, la reg'ist'ar'o last'a'temp'e asign'is mon'sum'o'n al iu ŝtat'a entrepren'o, kiu pro la pli'alt'iĝ'o de la mond'a petrol'prez'o hav'is grav'a'n deficit'o'n. La entrepren'o akir'is la deficit'o'n, ĉar ĝi dev'is vend'i mult'e'kost'e aĉet'it'a'n petrol'o'n je kompar'e mal'alt'a prez'o fiks'it'a de la ŝtat'o.
#001648
Ceter'e, la ŝtat'o dev'as ankaŭ pag'i subvenci'o'j'n al kelk'a'j milion'o'j da ofic'ist'o'j kaj labor'ist'o'j, kiu'j antaŭ'e labor'is en ŝtat'a entrepren'o, sed nun est'as mal'dung'it'a'j pro la ekonomi'a re'form'ad'o. Milion'o'j kaj milion'o'j da mal'riĉ'a'j agr'o'kultur'ant'o'j, kies agr'o'n la ŝtat'o ial konfisk'is, fort'e postul'as de la reg'ist'ar'o kompens'o'n.
#001649
Krom tiu'j menci'it'a'j pag'o'j, Ĉini'o nepr'e dispon'ig'u grand'eg'a'j'n mon'sum'o'j'n al instru'ad'o, publik'a higien'o, publik'a trafik'o, publik'a sekur'ec'o, medi'a regul'ad'o, konstru'ad'o de baz'a'j oportun'aĵ'o'j, naci'a defend'o kaj ali'a'j sektor'o'j.
#001650
Ekzempl'e, Ĉini'o dispon'ig'as sen'pag'a'n naŭ'jar'a'n instru'ad'o'n al la plej jun'a'j lern'ant'o'j kaj pro tio grand'kvant'e asign'as mon'o'n al lern'ej'o'j mez'a'j kaj baz'a'j, por ke ili aĉet'u instru'a'j'n ekip'aĵ'o'j'n kaj por ke instru'ist'o'j hav'u stabil'a'n monat'salajr'o'n.
#001651
Ankaŭ est'as ĉiu'jar'e ĉ. kvin milion'o'j da ge'jun'ul'o'j kiu'j diplom'it'iĝ'as el super'a'j lern'ej'o'j kaj serĉ'as en'ofic'ig'a'n ŝanc'o'n. Sed tro mal'mult'a'j labor'posten'o'j oft'e ne pov'as kontent'ig'i la plej'mult'o'n de la ge'jun'ul'o'j. Por ne kaŭz'i soci'a'n fluktu'ad'o'n, la reg'ist'ar'o ĉiam mal'avar'e don'as al sen'labor'a'j ge'jun'ul'o'j mon'help'o'n, por ke ili hav'u minimum'a'n viv-garanti'o'n.
#001652
En la enket'a raport'o trov'iĝ'as ankaŭ emfaz'a diskut'ad'o pri la problem'o'j de medi'a protekt'o kaj publik'a higien'o, ĉar ambaŭ inter'rilat'as.
#001653
Ek'de 2000 en Ĉini'o est'as serioz'e poluci'at'a'j mult'a'j urb'o'j, ĉef'e pro mineral'a'j brul'aĵ'o'j. Ĉini'o akir'as si'a'j'n neces'a'j'n energi'font'o'j'n, kiel elektr'o'n kaj varm'o'n, ĉef'e per'e de si'a'j abund'a'j mineral'a'j riĉ'aĵ'o'j. Kvankam la mal'alt'a'j norm'o'j de el'iĝ'o-reg'ad'o kaj de petrol'produkt'a kvalit'o ebl'e redukt'as la rekt'a'n produkt'o'kost'o'n, tamen la poluci'o'j kaŭz'at'a'j de mal'moder'a uz'ad'o de mal'bon'kvalit'a'j brul'aĵ'o'j sen'dub'e kaŭz'as problem'o'n de publik'a san'o. Ĉini'o est'as dev'ig'at'a pli mult'e el'spez'i por kurac'kost'o'j, medi'regul'ad'o kaj ali'a'j.
#001654
Ĉar pro la mal'bon'a'j viv'kondiĉ'o'j fakt'e la pli'mult'o de la ordinar'a'j ĉin'o'j trov'iĝ'as sur la lim'a punkt'o inter san'o kaj mal'san'o, Ĉini'o al'front'as kaj al'front'os tre alt'a'n pag'o'n por la publik'a higien'o. Nun neni'u el la plej alt'a'j instanc'o'j kapabl'as antaŭ'kalkul'i, kiom grand'a est'os tiu kost'o dum 2006-2010. Kiam en 2005 en Ĉini'o okaz'is la „bird'a grip'o”, la reg'ist'ar'o por tio el'spez'is pli ol dek miliard'o'j'n da ĉin'a'j juan'o'j. Tut'cert'e, la pag'o por publik'a higien'o est'os grand'eg'a, ne nur dum 2006-2010, sed ankaŭ dum tre long'a post'a period'o.
#001655
Mi ŝat'is la artikol'o'n en la last'a MONATO (2006/8-9, p. 17-20) pri Samarkando des pli pro tio, ke jam mi turism'is kun dek'o da sam'urb'an'o'j en Uzbeki'o. Anatol'i Ionesov est'as kompetent'a vojaĝ'ist'o kaj amik'ec'a ĉiĉeron'o. Ĉi-septembr'e ali'a grup'o flug'is al la Silk'a Voj'o. Ne bedaŭr'ind'a vojaĝ'o.
#001657
Kun grand'a emoci'o kaj plezur'o mi tra'leg'is la artikol'o'n pri Samarkando. La verk'o de Anatol'i Ionesov ne nur memor'ig'as mi'n pri la bel'eg'a vojaĝ'o kaj rest'ad'o en Samarkando, sed don'is al mi la perspektiv'o'n pri la histori'o de la urb'o. Kiam mi organiz'is karavan'o'n kun 22 japan'o'j, Ionesov gast'am'e kaj afabl'e konduk'is ni'n al la moske'o'j kaj medreseoj, pri kiu'j li detal'e skrib'is en la artikol'o.
#001658
Grand'a'n dank'o'n pro la publik'ig'o en MONATO de la rimark'ind'a artikol'o de Anatol'i Ionesov pri Samarkando. La artikol'o tre inspir'plen'e rakont'as pri ĉiu'j tut'mond'e kon'at'a'j bel'eg'a'j monument'o'j de Samarkando. Tre pitoresk'a'j est'as la fot'o'j.
#001659
Fin'iĝ'is 13-jar'a disput'o inter Niĝerio kaj Kamerun'o pri la naft'o-riĉ'a du'on'insul'o Bakassi. Niĝerio konsent'is trans'don'i la teritori'o'n al Kamerun'o, post kiam la last'a el 3000 niĝeriaj soldat'o'j est'as hejm'e'n're'ven'int'a.
#001660
Jam en 1994 proces'is Kamerun'o kontraŭ Niĝerio ĉe la inter'naci'a kort'um'o en Hag'o, kiu fin'e verdikt'is favor'e al Kamerun'o, sed Niĝerio ne akcept'is la decid'o'n por protekt'i la interes'o'j'n de niĝeri'an'o'j loĝ'ant'a'j sur la du'on'insul'o.
#001661
Tamen en juni'o ĉi-jar'e, prem'at'a i.a. de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, la niĝeria prezid'ant'o Ol'us-egun Obasanjo akcept'is la decid'o'n de la kort'um'o. Rest'as al niĝeri'an'o'j en la du'on'insul'o du jar'o'j por decid'i, ĉu trans'lok'iĝ'i al Niĝerio, re'ten'i si'a'n ŝtat'an'ec'o'n kaj ne trans'lok'iĝ'i, aŭ far'iĝ'i civit'an'o'j de Kamerun'o. Plej'part'e la niĝeri'an'o'j decid'is re'ven'i al si'a patr'uj'o, kie la reg'ist'ar'o dispon'ig'os al ili apart'a'n teritori'o'n.
#001662
Niĝeri'an'o'j ne facil'e forges'os la afer'o'n, apart'e tiu'j dev'ig'at'a'j pro la inter'konsent'o ced'i si'a'j'n hav'aĵ'o'j'n al Kamerun'o. Franci'o jam anonc'is si'a'n dezir'o'n komenc'i naft'o-esplor'ad'o'n en la du'on'insul'o. Nun'temp'e Kamerun'o import'as naft'o'n, dum 90 % de la niĝeriaj ŝtat'a'j en'spez'o'j de'ven'as de naft'o.
#001663
Tra infan'a'j okul'o'j: memor'o'j pri la event'o'j de '56
#001664
En 2006 oni fest'as la du'on'jar'cent'a'n jubile'o'n de la t.n. event'o'j de '56. La revoluci'o'n de la hungar'o'j kontraŭ la al'trud'it'a komun'ist'a-sovetia vid- kaj viv-manier'o oni nom'as en Hungari'o simpl'e „kvin'dek ses”. Tamen dum pli ol 30 jar'o'j la popol'lev'iĝ'o'n oni dev'is nom'i oficial'e kontraŭ'revoluci'o aŭ, iom neŭtral'e, sed kun mal'aprob'ig'a akcent'o, „la event'o'j de '56”. Ordinar'a'j hom'o'j ĉiam dir'is „revoluci'o” aŭ, mal'long'e, „kvin'dek ses”.
#001665
En 1956, kiam okaz'is la revoluci'o (inter la 23a de oktobr'o kaj la 4a de novembr'o), mi est'is sep'jar'a infan'o, kiu vizit'ad'is la du'a'n klas'o'n de baz'lern'ej'o. Mi est'is sen'konsci'a aŭ du'on'konsci'a kun'vid'ant'o, kaj iom ankaŭ part'o'pren'ant'o, de event'o'j, kiu'j sku'is la fundament'o'j'n de la ruĝ'a diktatur'o kaj kontribu'is al ĝi'a post'a fal'o.
#001666
La 24an mi ir'is, kiel kutim'e, en la lern'ej'o'n. El radi'o'aparat'o'j aŭd'iĝ'is inform'o'j, aŭskult'at'a'j de ne'kutim'e mult'a'j hom'o'j, kvankam oficial'a'j'n komunik'o'j'n oni ja ĝeneral'e ne tro fid'is kaj atent'is. Kelk'a'j'n dom'o'j'n for de ni'a famili'a dom'o, knab'o iom pli jun'a ol mi ek'star'is en la kadr'o de mal'ferm'it'a fenestr'o kaj kri'is al ni, infan'o'j preter'pas'ant'a'j: „Eksplod'is la revoluci'o!” Revoluci'o? Kio est'as revoluci'o? Tiu'j vort'o'j ne mult'e dir'is al mi. Sed en la lern'ej'o mi ek'sci'is pli pro tio, ke ne ĉio okaz'is kiel kutim'e. Ĉiu'tag'e ni dev'is grup'iĝ'i laŭ klas'o'j en la kort'o: tiel nom'at'a pionir'o kun ruĝ'a kol'tuk'o ek'star'is ĉe la lern'ej'o-pord'o kaj tre fals'e ek'kant'is i'a'n pionir'a'n kant'o'n himn'ec'a'n. Ni dev'is kun'kant'i, kaj dum'e apud mi oni mal'rapid'e his'is i'a'n flag'o'n, mi ne plu memor'as, ĉu hungar'a'n aŭ ruĝ'a'n. Tiu'tag'e la ceremoni'o ne okaz'is.
#001667
La instru'hor'o'j komenc'iĝ'is mal'fru'e. Kelk'a'j lern'ej'an'o'j for'rest'is, kaj la instru'ist'o'j kur'ad'is ekscit'it'e en la koridor'o'j. La direktor'o mal'aper'is. Kelk'a'j'n tag'o'j'n ni dev'is rest'i hejm'e: oni ne sci'is, ĝis kiam. Simil'a'n konfuz'o'n mi vid'is la 1an de maj'o 1955, kiam kun mi'a patr'o mi ir'is por la fest'a defil'o de la „labor'ist'ar'o” de la urb'o. Mi'a patr'o halt'is, por babil'i kun kon'at'o, kaj mi pro enu'o iom antaŭ'e'n'ir'is. Ĉe la angul'o de la meti'ist'a fak'lern'ej'o mi ek'vid'is grand'a'n portret'a'n port'o'tabul'o'n de Mátyás Rákosi [matjaŝ rákoŝi], ni'a ĉef'komun'ist'o, diagonal'e pri'fek'it'a'n. La hom'o'j, kaŝ'e rigard'ant'e, preter'ir'ad'is ĝi'n, kelk'a'j terur'it'e, kelk'a'j kun apenaŭ re'ten'ebl'a rid'eksplod'o.
#001668
Oni ne kuraĝ'is decid'i, ĉu vok'i polic'an'o'n (kaj ebl'e pren'i sur si'n la tortur'o'n de pri'demand'ad'o kaj eventual'a'n respond'ec'o'n), las'i ĝi'n por tut'popol'a pri'mok'ad'o aŭ iel mal'aper'ig'i ĝi'n. Tia'n respond'ec'o'n neni'u kuraĝ'is (aŭ em'is) pren'i sur si'n. Fin'e hazard'e preter'promen'ant'a'j polic'an'o'j trov'is ĝi'n kaj dev'is decid'i, ĉu for'viŝ'i la ekskrement'o'n de sur la tut'popol'e ador'at'a vizaĝ'o (kun la danĝer'o dis'ŝmir'i ĝi'n tut'e) aŭ mal'aper'ig'i ĝi'n, re'kon'ant'e tia'manier'e la sen'pov'o'n de la pov'o. La dis'volv'iĝ'o'n mi ne ĉe'est'is, ĉar mi'a patr'o terur'it'e for'tren'is mi'n kaj, lukt'ant'e kontraŭ rid'ad'o, mal'permes'is plu'a'j'n demand'o'j'n.
#001669
Do io ŝveb'is en la aer'o en 1956 kaj iom antaŭ'e, kio'n ankaŭ ni, infan'o'j, iel percept'is. Ni vid'is hom'grup'o'j'n, vigl'e parol'ant'a'j'n; ankaŭ ŝarĝ'aŭt'o'j'n plen'a'j'n de labor'vest'it'a'j fabrik-labor'ist'o'j, port'ant'a'j foj'foj'e fusil'o'j'n kaj entuziasm'e kant'ant'a'j, kun hungar'a tri'kolor'o fiks'it'a al la kajut'o. La ruĝ'a'j flag'o'j tut'e mal'aper'is: vid'ebl'is ĉie la hungar'a'j. Sur mur'o'j aper'is kalk'e pentr'it'a'j sur'skrib'o'j: „Viv'u la hungar'a patr'uj'o, hejm'e'n ĉiu rus'o!” Kontraŭ forint'o ebl'is aĉet'i plast'a'n insign'o'n kun la histori'a ŝtat'blazon'o; kontraŭ du, ankaŭ metal'a'n. Ĉi tiu blazon'o, kun la du'obl'a apostol'a kruc'o de reĝ'o Sankt'a Stefano kaj supr'e li'a kron'o, est'is fru'e rigor'e mal'permes'at'a.
#001670
Sur la insul'o Radó, inter la du branĉ'o'j de la river'o Rába, instal'is si'n sovetia tank'o. Du mal'jun'ul'in'o'j preter'ir'is el la proksim'a karmel'an'a preĝ'ej'o, kiam aper'is strat'pur'ig'ist'o kaj, kiel post'e mi ek'sci'is, iam'a milit'kapt'it'o en Sovetio, kiu ĵet'is rus'lingv'a'j'n blasfem'o'j'n kaj minac'is pugn'e al la soldat'o'j. Unu el ili sen'vort'e mal'aper'is en la milit'il'o, kaj mi rimark'is nur, ke la kanon'tub'o kaj la mitral'o mal'rapid'e, sed tre minac'e direkt'iĝ'as al ni kaj sekv'as la spit'em'e plu sakr'ant'a'n, mal'rapid'e for'ir'ant'a'n strat'pur'ig'ist'o'n. Kaj neniam mi vid'is tiel kur'eg'i mal'jun'ul'in'o'j'n.
#001671
Mi'a patr'o, milit'hard'it'a hom'o, nur koment'is: „La afer'o ne tiom brul'as.” Tamen rest'is en mi demand'o'j, al kiu'j mi ne ricev'is respond'o'j'n. Sed nur unu'foj'e mi'a patr'o permes'is al si far'i ia'spec'a'n klar'ig'o'n. Ni halt'is antaŭ impon'a konstru'aĵ'o kun fortik'a'j krad'o'j sur ĉiu'j fenestr'o'j, kaj li flustr'e dir'is al mi, ke tiu est'as la sid'ej'o de ÁVH (Ŝtat'defend'a Ofic'ej'o, fakt'e tortur'ej'o por ali'pens'ant'o'j). Je mi'a pet'o pri pli'klar'ig'o li don'is al mi du sonor'a'j'n vang'o'frap'o'j'n.
#001672
En strat'o paralel'a al la ni'a loĝ'is 18-jar'a knab'in'o. Iu'n tag'o'n oni hejm'e'n'vetur'ig'is ŝi'n bandaĝ'it'a sur la dekstr'a femur'o. Laŭ'dir'e ŝi grimp'is sur la urb'o'dom'o'n por for'ig'i la grand'a'n ruĝ'a'n stel'o'n, fiks'it'a'n antaŭ la plur'jar'cent'a ŝton'a blazon'o de la urb'o. Ŝi jam sukces'is, kiam iu el la najbar'a konstru'aĵ'o paf'is en ŝi'a'n femur'o'n. Post ŝi'a liber'iĝ'o el la prizon'o mi vid'ad'is ŝi'n mult'a'j'n jar'o'j'n en profund'a deprim'o. Oni dir'is, ke ŝi de'long'e ne trov'as labor'lok'o'n. Pri ties kial'o mi konsci'iĝ'is nur post'e.
#001673
La urb'o Győr [djoor], kie mi loĝ'is, situ'as en la nord'okcident'a part'o de Hungari'o, ĝust'e mez'voj'e inter Vieno kaj Budapeŝto en strategi'e grav'a nod'o de voj'o'j, fer'voj'o'j kaj river'o'j. Tiu'temp'e tiu ĉi region'a centr'o hav'is ĉirkaŭ 70 000 loĝ'ant'o'j'n kaj mult'a'j'n fabrik'o'j'n. Pro ĝi'a grav'ec'o ĝi'n rapid'e invad'is sovetiaj trup'o'j. En la novembr'a'j tag'o'j post la mal'venk'o de la revoluci'o long'a'j kolon'o'j de tank'o'j, kanon'o'j, kiras'vetur'il'o'j kaj trup'port'il'o'j pas'is sen'fin'e tra la ĉef'strat'o de la urb'o direkt'e al Vieno. Laŭ'dir'e ili re'turn'iĝ'is ekster la urb'o, por minac'e-defi'e re'e tra'vetur'i la urb'o'n.
#001674
Iu'n novembr'a'n tag'o'n, kiam la instru'ad'o komenc'is de'nov'e normal'e funkci'i, mi ir'is kun du kamarad'o'j al la lern'ej'o. Ni hav'is temp'o'n, do ni ir'is al la apud'a strat'o por al'gap'i la milit'a'n defil'ad'o'n. Ja ne'ĉiu'tag'a vid'aĵ'o: knar'ant'a'j raŭp'vetur'il'o'j, long- kaj mal'long-tub'a'j kanon'o'j, maŝin'paf'il'o'j, mal'fid'em'e ĉirkaŭ'gvat'ant'a'j soldat'o'j kun paf'pret'a'j mitral'et'o'j – ceter'e la bru'o de la long'e serpent'um'ant'a milit'monstr'o inter la pac'e afabl'a'j barok'a'j loĝ'dom'o'j kaj la kvin divers'religi'a'j preĝ'ej'o'j de la strat'o Kossuth [koŝut]. Ni aŭd'is i'o'n kaj tio'n pri teler'min'o'j ĉe la land'lim'o kontraŭ la invad'ant'a'j sovetiaj trup'o'j; ni aŭd'is krom'e pri budapeŝtaj jun'ul'o'j, kiu'j ĵet'is grenad'o'j'n kaj benzin'botel'o'j'n kontraŭ la tank'o'j'n. Tio don'is ide'o'n. Ek do al ag'o! En la najbar'a dom'o loĝ'is cigan'a famili'o, kies infan'o'j oft'e manĝ'is el lad'teler'o'j kuŝ'ant'a'j sur'sojl'e de la dom'o. Kaj ni ŝtel'is la alumini'a'n trink'uj'o'n por kok'in'o'j de mi'a av'in'o.
#001675
Tiel teler'min'o'j'n ni hav'is: neces'is ili'n nur instal'i (aŭ ĉu ĵet'i?). Mem'evident'e ni hav'is nek praktik'o'n, nek sci'o'n, nur svag'a'n imag'o'n. Ni kaŝ'is ni'n mal'antaŭ la angul'o de la pastr'o'dom'o, kaj en oportun'a moment'o ni ĵet'is unu el la teler'o'j en la mez'o'n de la kolon'o antaŭ tank'o'n. La ŝtal'raŭp'aĵ'o abrupt'e brems'is, halt'is kaj radiofon'e oni halt'ig'is ankaŭ la tut'a'n kolon'o'n. Ni'a ĝoj'o pro la sukces'int'a „lud'o” est'is sen'lim'a. La soldat'o'j sub la klap'kovr'il'o'j de la tank'o'j kaj kiras'vetur'il'o'j ten'is pret'a'j si'a'j'n mitral'o'j'n. Streĉ'o pend'is en la aer'o, kaj aŭd'iĝ'is la fort'a anhel'ad'o de la dizel'motor'o'j.
#001676
El tank'o el'salt'is ul'o kun ŝirm'kask'o, kiu etend'is mal'dik'a'n teleskop'a'n baston'o'n, si'n'gard'e proksim'iĝ'is al la „min'o”, tuŝ'is, puŝ'is, kaj, konvink'iĝ'int'e pri la bluf'o, koler'e ĵet'is ĝi'n for de la voj'o. Ni iom atend'is, re'pren'is la teler'o'n kaj ripet'is la „milit'a'n operaci'o'n”. Ĝis la ok'a hor'o, la komenc'o de la instru'ad'o, ni almenaŭ kvin'foj'e halt'ig'is per ni'a'j „min'o'j” la milit'maŝin'ar'o'n de la Ruĝ'a Arme'o. Pri ebl'a'j sekv'o'j de la lud'o ni konsci'iĝ'is nur post'e.
#001677
La lud'o tamen ne est'is nur'a lud'o. Per ni'a infan'a instinkt'o ni percept'is i'o'n majest'a'n, tamen sen'form'a'n; ni sent'is svag'e, ke hom'o'j kvazaŭ el'ir'as en la sun'bril'o'n post long'a vag'ad'o en mal'lum'a'j kavern'o'j, ke kvazaŭ post long'a prem'o ili nun liber'e spir'as. La dolĉ'a amar'o de tiu'j oktobr'a'j-novembr'a'j tag'o'j far'iĝ'is por etern'e ne'el'ŝir'ebl'a part'o de mi'a person'ec'o kaj tiu de plur'milion'o'j da hungar'o'j.
#001678
Post la event'o'j ni decid'is kun mi'a pli aĝ'a frat'o pet'i font'o'plum'o'n de rus'a'j soldat'o'j, kiu'j oni'dir'e volont'e don'ad'is tia'j'n al infan'o'j. Ĉe apud-danub'a kazern'o, post reciprok'a kuraĝ'ig'o, ni salut'is la gard'o'star'ant'a'n soldat'o'n per laŭt'a „drastutji” (mis'prononc'it'a „salut'o'n”), kaj mi'a frat'o pet'is li'n per si'a magr'a vort'o'stok'o akir'it'a en la lern'ej'o: „Tovariŝ, da'j karandáŝ!” („Kamarad'o, don'u krajon'o'n!”). La vort'o'n „font'o'plum'o” li ne kon'is. Tiu afabl'e re'salut'is ni'n, i'o'n dir'is al si'a kun'ul'o en la pord'ist'ej'o, kaj oni don'is al ni du verd'a'j'n krajon'o'j'n. Ni iom sen'iluzi'iĝ'is, sed ek'kompren'is, ke rus'o'j mem est'as afabl'a'j kaj tut'e ne terur'a'j hom'o'j.
#001679
Reg'is ĥaos'o dum du tag'o'j en aŭgust'o ĉe brit'a'j flug'haven'o'j, kiam la reg'ist'ar'o anonc'is, ke kapt'it'a'j est'as 23 hom'o'j – ĉiu'j est'is brit'a'j islam'an'o'j – kiu'j laŭ'akuz'e komplot'is sam'temp'e eksplod'ig'i ĝis 12 aviad'il'o'j'n sur'voj'e inter Briti'o kaj Uson'o.
#001680
Laŭ la brit'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, John Reid [ĝon rid], la teror'ist'o'j est'is preskaŭ pret'a'j lanĉ'i si'a'j'n atak'o'j'n, uz'ant'e kemi'aĵ'o'j'n en likv'a aŭ pulvor'a form'o, kiu'j'n ili unu'op'e en'aviad'il'ig'us kaj dum'flug'e kun'miks'us por kre'i eksplod'aĵ'o'n.
#001681
Jen la fakt'o'j. Ne'klar'a est'as la fon'o – tiom ne'klar'a, efektiv'e, ke mult'a'j brit'o'j ek'dub'is pri la ekzist'o de la komplot'o. Tuj cirkul'is fam'o'j, ke la reg'ist'ar'o „invent'is” la kriz'o'n, por montr'i si'n aktiv'a kontraŭ teror'ism'o kaj por mut'ig'i kresk'ant'a'n kritik'o'n kontraŭ si'a'j milit'ist'a'j inter'ven'o'j en Afgani'o kaj Irako kaj kontraŭ si'a silent'o dum la konflikt'o inter Israelo kaj Libano.
#001684
Brit'o'j amar'e memor'as la 11an de septembr'o 2001, ne nur pro la atenc'o kontraŭ la turp'ar'o en Nov'jork'o, sed ankaŭ pro sam'tag'a ret'mesaĝ'o, en kiu reg'ist'ar'a'j konsil'ant'o'j vol'is kapt'i la okaz'o'n „en'ter'ig'i mal'bon'a'n nov'aĵ'o'n” – ali'vort'e, publik'ig'i mal'favor'a'j'n statistik'o'j'n, esperant'e, ke neni'u ili'n atent'os. Pro tiu ĉi – kaj simil'a'j incident'o'j – la reg'ist'ar'o ne est'as fid'at'a. Se ministr'o i'o'n anonc'as, la publik'o em'as mal'e kred'i – kaj apart'e kaz'e de la last'a komplot'o pro mank'o de specif'a'j pruv'o'j.
#001685
Lev'iĝ'as plur'a'j, ankoraŭ ne kontent'ig'e respond'it'a'j demand'o'j. La reg'ist'ar'o pretend'is, ke ĝi gvat'as dum pli ol unu jar'o la akuz'it'o'j'n kaj jam posed'as detal'o'j'n pri la komplot'o. Se jes, kial ne simpl'e arest'i ili'n sen panik'i dek'mil'o'j'n da hom'o'j ĉe flug'haven'o'j? Krom'e, se ĝi est'is inform'it'a pri la detal'o'j, kial ne trankvil'e anonc'i, ke pro sekur'ec'o ne plu est'os permes'at'e en'aviad'il'ig'i botel'o'j'n kaj simil'a'j'n uj'o'j'n? Kaj, pri la komplot'o mem, plur'a'j spert'ul'o'j opini'is, ke, sen laboratori'o, est'us preskaŭ ne'ebl'e kun'miks'i en aviad'il'o la fatal'a'n kemi'aĵ'a'n koktel'o'n. De'nov'e: ĉu la reg'ist'ar'o tro'ig'is por prov'i re'gajn'i la simpati'o'n kaj sub'ten'o'n de cinik'a publik'o?
#001686
La tiel nom'at'a milit'o kontraŭ teror'ism'o jam pere'ig'is ne'nombr'ebl'a'j'n viktim'o'j'n – kaj ne nur hom'a'j'n. En Briti'o, part'e pro la reg'ist'ar'a politik'o en Afgani'o kaj Irako, erod'iĝ'as jar'o'j da pen'a labor'o por star'ig'i harmoni'a'j'n rilat'o'j'n inter etn'a'j kaj religi'a'j mal'pli'mult'o'j, inkluziv'e de islam'an'o'j, kaj la indiĝen'a'j brit'a'j popol'o'j. La reg'ist'ar'o, sol'a inter estr'o'j de la divers'a'j en'land'a'j komun'um'o'j, soci'olog'o'j, kler'ul'o'j kaj eĉ ordinar'a'j hom'o'j, rifuz'as agnosk'i lig'o'n inter si'a katastrof'a ekster'land'a politik'o kaj, ekzempl'e, la kresk'ant'a em'o inter kelk'a'j jun'a'j brit'a'j islam'an'o'j aŭskult'i la siren'a'j'n voĉ'o'j'n de ja mal'mult'a'j, tamen influ'a'j, fanatik'a'j pastr'o'j kaj ek'milit'i kontraŭ okcident'a'j valor'o'j kaj soci'o'j.
#001688
Sed la ĉef'a viktim'o est'as la demokrati'o – kaj tiu'senc'e la tiel nom'at'a milit'o kontraŭ teror'ism'o, malgraŭ la naiv'a'j el'dir'o'j de Bush kaj Blair, jam est'as afer'o perd'it'a. Brit'a'j politik'ist'o'j, ĉiam cel'ant'a'j lim'ig'i nom'e de sekur'ec'o hom'a'j'n rajt'o'j'n (insist'ant'e, ekzempl'e, ke brit'o'j propr'a'kost'e port'u ident'ig'il'o'j'n, kiu'j neniel est'us help'int'a'j ident'ig'i la jam ident'ig'it'a'j'n akuz'it'o'j'n; ke arest'it'o'j est'u pli long'e en'karcer'ig'it'a'j, antaŭ ol aper'i antaŭ juĝ'ist'o; ke reg'ist'ar'a'j instanc'o'j kolekt'u kaj re'ten'u ĉiam pli da inform'o'j pri person'a'j cirkonstanc'o'j, inkluziv'e de financ'a'j kaj famili'a'j).
#001689
Demokrati'o, en kiu reg'ant'o'j kaj reg'at'o'j ne plu fid'as unu la ali'a'n, est'as nur laŭ'nom'a, apenaŭ laŭ'fakt'a demokrati'o. Kaj la ĥaos'a'j scen'o'j ĉe brit'a'j flug'haven'o'j en aŭgust'o nur pli'fort'ig'as la impres'o'n pri kriz'iĝ'ant'a demokrati'o.
#001690
Mi loĝ'as en mal'grand'a kamp'ar'a urb'o en la mez'o de Irlando. Antaŭ mal'mult'e da jar'o'j la tie'a etos'o est'is vilaĝ'ec'a. La urb'et'o situ'as for de voj'o'j, kiu'j konduk'as al la popular'a'j turism'a'j region'o'j, kaj do est'is mal'oft'e vizit'at'a de ekster'land'an'o'j. La pli'mult'o de la jun'ul'ar'o ne rest'is en la urb'o post la stud'ad'o: preskaŭ ĉiu, kiu hav'is iom da ambici'o, el'migr'is al pli promes'plen'a'j land'o'j. Ankaŭ mi'a'j tri fil'o'j dev'is serĉ'i nov'a'n viv'o'n en fremd'a'j land'o'j.
#001691
Tamen, post la prosper'o, kiu sekv'is la al'iĝ'o'n de Irlando al la Eŭrop'a Komun'um'o (nun Uni'o), ĉio trans'form'iĝ'is. Anstataŭ amas'a el'migr'ad'o, Irlando iĝ'as fokus'o de en'migr'ad'o. Mil'o'j da hom'o'j el land'o'j, kiu'j sufer'is de alt'a sen'labor'ec'o, al'ven'is por tie labor'i. La pli'mult'o ven'is de Pollando, sed en ni'a urb'o plej mult'nombr'a'j est'as litovoj kaj latv'o'j. Ankaŭ brazil'an'o'j en'migr'is por labor'i en la lok'a'j viand'pri'labor'ej'o'j. Mal'pli mult'nombr'a'j, tamen vid'ebl'a'j, est'as afrik'a'j en'migr'int'o'j.
#001692
Tiu'j ĉi en'migr'int'a'j komun'um'o'j sufiĉ'e grand'as por influ'i la soci'a'n kaj religi'a'n viv'o'n de tradici'a kaj konservativ'a soci'o. En la katolik'a preĝ'ej'o regul'e okaz'as mes'o en la pol'a lingv'o, dum en la presbiterian'a preĝ'ej'o ĉiu'semajn'e est'as di'serv'o en la portugal'a por la brazil'an'o'j. La afrik'an'o'j hav'as si'a'n propr'a'n di'serv'o'n en la forst'ist'o-klub'o.
#001693
El'don'iĝ'as en Irlando ankaŭ ĵurnal'o'j en la pol'a kaj rus'a, kaj la en'migr'int'o'j hav'as si'a'j'n komun'um'a'j'n centr'o'j'n kaj rond'o'j'n. Do en land'o, kie antaŭ ne'long'e nur la angl'a kaj la irlanda est'is parol'at'a'j, kaj preskaŭ la sol'a'j fremd'a'j vizit'ant'o'j est'is irland-de'ven'a'j uson'an'o'j serĉ'ant'a'j famili'a'j'n radik'o'j'n, est'iĝ'is nov'a Babelo kaj mult'e pli bunt'a kaj interes'a soci'o. Kiom long'e daŭr'os tiu ĉi situaci'o, ne klar'as, ĉar kelk'a'j tim'as, ke la ven'ont'a en'las'o de Bulgario kaj Rumani'o en Eŭrop'a'n Uni'o'n (EU) mal'ekvilibr'ig'os la labor-merkat'o'n. Tamen, ĝis nun, ĉiu civit'an'o de EU rajt'as loĝ'i kaj labor'i sen permes'o en Irlando.
#001694
Nun'temp'e en ni'a urb'et'o est'as tri vend'ej'o'j, kiu'j vend'as produkt'aĵ'o'j'n el orient-eŭrop'a'j land'o'j, nom'e Lit'as (litova), Kaunas (litova) kaj Medvedj (latv'a-rus'a). Ĉiu'j vend'as tip'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kaj ali'a'j'n special'aĵ'o'j'n el la balt'a'j ŝtat'o'j kaj el Rusio, kaj laŭ'ŝajn'e est'as sufiĉ'e da klient'o'j en ĉiu vend'ej'o.
#001695
La plej vid'ebl'a en'migr'int'a grup'o est'as la litova. Kvankam ŝajn'as, ke la pli'mult'o de la litovoj dev'as akcept'i modest'a'j'n kaj ne tre bon'e pag'at'a'j'n posten'o'j'n oft'e sub si'a'j kapabl'o'j kaj kler'ec'nivel'o, la en'migr'int'o'j konstat'as, ke ili pov'as per'labor'i mult'e pli, ol en si'a'j respektiv'a'j land'o'j. Ali'flank'e la viv'kost'o'j en Irlando est'as alt'eg'a'j kaj konstant'e pli'iĝ'as. Litova najbar'o, muzik'ist'o, labor'as kiel ĝarden'ist'o, kaj sukces'is post tri aŭ kvar jar'o'j ŝpar'i sufiĉ'e da mon'o por aĉet'i kelk'a'j'n hektar'o'j'n en Litovio. Li'a'okaz'e ebl'e ne ĝust'as pri'skrib'i li'n kiel en'migr'int'o'n, ĉar post iom da temp'o li ver'ŝajn'e re'ir'os kun si'a famili'o al si'a land'o.
#001696
Bedaŭr'ind'e, ne'proporci'e grand'a nombr'o da litovoj mort'as aŭ est'as vund'it'a'j en aŭtomobil'a'j akcident'o'j. Ŝajn'e ili ne facil'e al'kutim'iĝ'as al la mal'dekstr'a'flank'a stir'ad'o aŭ al la mult'a'j mal'larĝ'a'j kaj oft'e danĝer'a'j kamp'ar'a'j ŝose'o'j en Irlando, kie oni ne pov'as rapid'e vetur'i sen risk'i la viv'o'n. Krom'e tro da hom'o'j (kaj en- kaj ekster-land'an'o'j) ŝofor'as post drink'ad'o. Irlanda ministr'o antaŭ ne'long'e dir'is: „Ni ne vol'as re'send'i pli da litovoj en ĉerk'o'j al ili'a land'o.” Kompren'ebl'e ne nur litovoj mort'as pro la preskaŭ ĉiu'tag'a'j akcident'o'j.
#001697
Migr'ad'o el Litovio kaj el ali'a'j land'o'j al la okcident-eŭrop'a insul'ar'o ne est'as tut'e nov'a. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j mi est'is invit'it'a de ge'amik'o'j en najbar'a Skot'land'o part'o'pren'i kun'ven'o'n en la industri'a urb'o Motherwell [máderŭel] iom sud'e de Glasgovo. Tem'is pri event'o por memor'i la kontribu'aĵ'o'j'n de en'migr'int'o'j help'e al la industri'a dis'volv'o de la region'o. Inter la du mond'o'milit'o'j, la ekonomi'o de Motherwell kaj ties ĉirkaŭ'aĵ'o est'as baz'it'a sur fand'ej'o'j kaj karb'o'min'ej'o'j.
#001698
Dum tiam'a temp'o de mal'favor'a konjunktur'o la dung'ant'o'j ne vol'is pag'i viv'ten'ant'a'j'n salajr'o'j'n al skot'a'j labor'ist'o'j. Do ili rekrut'ig'is el Litovio ĉef'e agrikultur'a'j'n labor'ist'o'j'n sen spert'o'j pri pez'a industri'o. Mult'a'j ven'is al Motherwell, kie ili sufer'is pro mal'san'ig'a'j labor'kondiĉ'o'j, ne'sufiĉ'a mon'o kaj diskriminaci'o flank'e de skot'a'j labor'ist'o'j, kiu'j sent'is rankor'o'n kontraŭ hom'o'j pret'a'j akcept'i salajr'o'j'n, kiu'j'n ili konsider'as ne'ind'a'j. Por iom evit'i la diskriminaci'o'n, kelk'a'j litovoj pren'is pli skot'simil'a'j'n nom'o'j'n kaj efektiv'e integr'iĝ'is en pli vast'a'n skot'a'n komun'um'o'n. Almenaŭ unu dom'o en Motherwell ankoraŭ port'as litov'an nom'o'n.
#001699
La litovoj ne est'is la sol'a'j en'migr'ant'o'j en Skot'land'o'n en tiu ĉi period'o. Sekv'is al'ven'int'o'j el Irlando, Italio kaj ali'a'j eĉ pli mal'riĉ'a'j land'o'j. La plej evident'a post'sign'o de la inter'milit'a en'migr'ad'o est'as urb'a ekspozici'ej'o, memor'ig'a park'o kaj katolik'a inform'centr'o fond'it'a de irlanda katolik'a pastr'o. Ĉirkaŭ la park'o est'as et'a'j sankt'ej'o'j aŭ grot'o'j por ĉiu en'migr'int'a komun'um'o: litova, pol'a, irlanda ktp – ĉiu'j port'ant'a'j sur'skrib'o'j'n en la koncern'a lingv'o. La pol'a sankt'ej'o inkluziv'as monument'o'n al la viktim'o'j de nazi'ism'o. En la inform'centr'o oni pov'as spekt'i film'o'n pri rilat'a'j tem'o'j.
#001700
Oni esper'as, ke la spert'o de la litovoj kaj ali'a'j en'migr'int'o'j kaj „gast'labor'ist'o'j” en hodiaŭ'a Irlando est'os pli kontent'ig'a kaj mal'pli pen'ig'a, ol tiu de la famili'o'j, kiu'j loĝ'is en Skot'land'o dum tiu ĉi mal'ĝoj'a period'o. Ĉiu'okaz'e ŝajn'as, ke la grand'a'j demografi'a'j ŝanĝ'o'j en Eŭrop'o kaj en la ceter'a mond'o daŭr'os kaj kresk'os.
#001701
Dum la terur'a'j bombard'o'j de Libano far'e de la israela arme'o mi oft'e re'memor'is la pri'skrib'o'n de la vizit'o de Husejn Al-Amily al li'a nask'iĝ-vilaĝ'o At-Tajba (MONATO 2006/7, p. 8), kiu mem sufer'is ili'n kun tragik'a'j rezult'o'j laŭ gazet'ar'a'j raport'o'j. Li'a'j vort'o'j bild'ig'is pejzaĝ'o'n tre simil'a'n al tiu de mi'a region'o, kaj li'a kontribu'o sent'ig'is mi'n eĉ pli proksim'a al la viktim'o'j.
#001702
Post 1990 ankaŭ en Albanio oni mult'e konstru'is, ekzempl'e dom'o'j'n, butik'o'j'n, restoraci'o'j'n, tamen sen'permes'e kaj mal'konform'e al la regul'ig'a plan'o de la koncern'a'j loĝ'lok'o'j.
#001703
Kiam la ŝtat'o pli'fort'iĝ'is, ĝi komenc'is detru'i ĉiu'j'n ne'permes'it'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n. Sed, ĉar mal'abund'as rimed'o'j por for'ig'i la ruin'o'j'n kaj ĉio'n post'e ord'ig'i, dum abund'as konstru'aĵ'o'j tia'j, rest'as dum jar'o'j du'on'detru'it'a'j loĝ'ej'o'j, kiu'j mal'bel'ig'as la ĉirkaŭ'aĵ'o'n kaj eĉ en'danĝer'ig'as la viv'o'n.
#001704
Leter'o'j de leg'ant'o'j kutim'e est'as spic'aĵ'o en gazet'o, ĉar – kontrast'e al aŭtor'o'j – leg'ant'o'j verk'ant'e tekst'o'j'n ne dev'as tiom atent'i regul'o'j'n de objektiv'ec'o. Ili pov'as el'dir'i si'a'n tut'e person'a'n opini'o'n, kritik'o'n, eĉ mok'o'n. Kompren'ebl'e ankaŭ por tiu'j tekst'o'j valid'as la ĵurnal'ism'a princip'o, ke oni ne rajt'as kalumni'i nek ofend'i ali'a'j'n person'o'j'n kaj instituci'o'j'n, sed leg'ant'o'j rajt'as polemik'i, kio'n aŭtor'o'j kaj redakt'ant'o'j pov'as nur en komentari'o'j, kaj eĉ tio'n nur moder'e. Tia liber'ec'o tamen jen kaj jen pov'as for'log'i iu'j'n al du'on'ver'o'j aŭ eĉ mensog'o'j, kaj se ili vol'as est'i apart'e ruz'a'j, ili kaŝ'as si'a'n nom'o'n per pseŭdonim'o, tiel ke neni'u pov'as sci'i, kiu fi'ul'o ver'e skrib'is la koncern'a'n leter'o'n.
#001705
Bon'ŝanc'e tio ne okaz'as oft'e ĉe ni'a revu'o, sed kiam antaŭ kelk'a temp'o al'ven'is leter'o, pri kiu ni dub'is, kaj ne pov'is konstat'i, kiu ver'e est'as la aŭtor'o, ni pri'diskut'is en la redakt'a team'o la problem'o'n. Rezult'e ni en'konduk'is pli strikt'a'j'n regul'o'j'n por leter'o'j, tiel ke nun anonim'a'j aŭ fals'a'j leter'o'j absolut'e ne hav'as ŝanc'o'n. Honest'a skrib'ant'o ja ne tim'u, se li indik'as si'a'n komplet'a'n adres'o'n inkluziv'e de telefon-numer'o, tiel ke en okaz'o de bezon'o ni pov'as cert'ig'i per al'vok'o la ident'ec'o'n de verk'int'o. Ebl'e est'as ja nur koincid'o, sed frap'as, ke post la unu'a aper'ig'o de la nov'a'j regul'o'j en numer'o 8-9 al'ven'is mult'e pli da leter'o'j ol kutim'e (vid'u kiom ampleks'a ĉi-foj'e est'as la rubrik'o). Kiel ajn, daŭr'e valid'as, ke ni ĝoj'as pri ĉiu leter'o, ĉar ĝi montr'as, ke ni traf'is la interes'o'n de ni'a'j leg'ant'o'j, kiu'j re'ag'as al tekst'o'j aper'int'a'j. Krom'e leter'o'j est'as bon'a rimed'o por korekt'i eventual'a'j'n erar'o'j'n aŭ mis'prezent'o'j'n de aŭtor'o'j, kiu'j ja ankaŭ est'as nur hom'o'j erar'i'pov'a'j. Ceter'e, por tiu'j, kiu'j hav'as ret-al'ir'o'n, nun est'as apart'e facil'e send'i leter'o'n (kaj ankaŭ pli facil'e por ni, ĉar ni ne dev'as kompost'i la tekst'o'n). Do daŭr'e valid'as mi'a al'vok'o: skrib'u leter'o'j'n! Kaj ne hezit'u ne nur laŭd'i, sed ankaŭ kritik'i (aŭ eĉ insult'i) ni'n ...
#001706
Kiel gael'parol'ant'a region'o (Gaeltacht [gŭejltaĥt]) est'as agnosk'it'a en septembr'o kvartal'o en okcident'a Belfast'o. Neni'u ali'a nord'irland'a instanc'o krom la ĉef'urb'a magistrat'o ĝis nun nom'um'is region'o'n tia.
#001707
La termin'o Gaeltacht est'as uz'at'a en la Irlanda Respublik'o por region'o'j, kie la gael'a (irlanda) est'as parol'at'a de la pli'mult'o aŭ grand'a part'o de la popol'o. Laŭ'konstituci'e la gael'a est'as la unu'a oficial'a lingv'o de la Respublik'o, sed ne de Nord-Irlando.
#001708
Sekv'e membr'o'j de la majoritat'a Demokrat'a Uni'ist'a Parti'o de Nord-Irlando protest'is kontraŭ gael'parol'ant'a kvartal'o en Belfast'o. Laŭ ili, iniciat'is la projekt'o'n Sin'n Féin [ŝi'n fe'j'n], la respublik'ist'a parti'o, kiu cel'as unu'ig'i la irland'an insul'o'n kaj ĉes'ig'i brit'a'n reg'ad'o'n en Nord-Irlando.
#001709
Defend'ant'o'j de la gael'parol'ant'a region'o atent'ig'is, ke en ali'a'j urb'o'j trov'ebl'as simil'e agnosk'it'a'j kvartal'o'j, ekzempl'e la tiel nom'at'a'j „ĉin'a'j urb'o'j” (angl'e: China Town).
#001710
En Nord-Irlando oni neniam pov'as neglekt'i politik'o'n. Mult'a'j nord'irland'an'o'j re'ag'as pli politik'e ol kultur'e al lingv'o-demand'o'j. La politik'o decid'as inter'ali'e pri muzik'o, danc'o, sport'o, folklor'o kaj precip'e religi'o. Tamen vid'ebl'as sign'o'j, ke tiu ĉi si'n'ten'o ŝanĝ'iĝ'as, ekzempl'e en ne'sekt'a'j lern'ej'o'j kaj en universitat'o'j.
#001711
Ali'flank'e est'as raport'it'e last'a'temp'e pri gael'parol'ant'a skot'a inter'ŝanĝ-student'o, kiu vizit'is Nord-Irlandon. Surpriz'iĝ'is la skot'in'o, ke la gael'a est'as rigard'at'a kiel lingv'o parol'at'a nur de katolik'o'j. Simil'e, nord'irland'an'o'j mir'is, ke ne'katolik'a'j skot'o'j parol'as la skot'a'n variant'o'n de la gael'a. En Skot'land'o la gael'a neniam est'as rigard'at'a kiel politik'a aŭ sekt'ism'a afer'o.
#001712
Kaj kon'at'a est'as gael'a poet'o de nord'irland'a de'ven'o, kiu intenc'e verk'as ne en la irland'gael'a sed en la skot'a, ĉar li ne vol'as est'i rigard'at'a kiel respublik'ist'o.
#001713
Tamen vizit'ant'o'j al mult'a'j urb'o'j en Nord-Irlando rimark'os, ke la gael'a oft'e est'as pli aŭd'ebl'a kaj vid'ebl'a (ekzempl'e en vend'ej'o'j kaj negoc'o'j) en oficial'e angl'a'lingv'a'j distrikt'o'j, ol en Dublino kaj ali'a'j urb'o'j en la Respublik'o. Oni pov'as hav'i la impres'o'n, ke Belfast'o iom post iom iĝ'as pli irland'lingv'a ol la sud'a ĉef'urb'o.
#001714
Ŝtorm'e kritik'is la hungar'a opozici'o la kabinet'o'n pro ne'sufiĉ'a re'ag'o okaz'e de fest'o'tag'a ŝtorm'o en Budapeŝto. Mort'is kvar hom'o'j kaj vund'iĝ'is sen'nombr'a'j ali'a'j, kiam ŝtorm'o fal'ig'is arb'o'j'n, flug'ig'is tegol'o'j'n kaj renvers'is boat'o'j'n dum la naci'a fest'o'tag'o en aŭgust'o honor'e al la land'o'fond'int'o Stefano La Sankt'a.
#001715
Milion'o da hom'o'j sur'strat'iĝ'is por ĝu'i spektakl'o'j'n, amuz'a'j'n program'o'j'n kaj tag'o'fin'e piroteknik'aĵ'o'j'n. Jam ĉes'is la river'trafik'o sur Danub'o, por ke de sur la apud'a mont'o oni paf'u raket'o'j'n kaj ali'a'j'n art'fajr'aĵ'o'j'n por ne damaĝ'i en la river'o'n.
#001716
Post la komenc'o de la vesper'a spektakl'o ne'atend'it'e lum'ig'is la ĉiel'o'n ne nur raket'o'j sed ankaŭ fulm'o'j. Komenc'iĝ'is ŝtorm'eg'o tiel fort'a, ke baldaŭ ond'rul'iĝ'is akv'o laŭ la strat'o'j. Ne sufiĉ'is la nombr'o de ambulanc'o'j, kaj raport'it'e est'as, ke last'foj'e dum la revoluci'o en 1956 plen'ig'is mal'san'ul'ej'o'j'n tiom da vund'it'o'j.
#001717
La sekv'a'n tag'o'n Budapeŝto simil'is al sieĝ'it'a urb'o. Normal'a trafik'o ne pov'is funkci'i pro fal'int'a'j arb'o'j. Ŝajn'e mete'olog'o ret'e inform'is la respond'ec'ul'o'j'n, ke minac'as ŝtorm'o, sed la mesaĝ'o nur mal'fru'e, post la okaz'aĵ'o'j, est'is leg'it'a.
#001718
Sav'iĝ'is kuraĝ'a sloven'a ĵurnal'ist'o post preskaŭ du'monat'a en'karcer'ig'o en Sudano. Tom'o Križnar, arest'it'a en juli'o kaj kondamn'it'a al du'jar'a mal'liber'iĝ'o, hejm'e'n'ir'is komenc'e de septembr'o post diplomati'a'j inter'ven'o'j de Sloveni'o.
#001719
Križnar est'as kon'at'a en Sloveni'o kiel ĵurnal'ist'o, kiu dum pli ol 20 jar'o'j batal'as por sav'i la aŭtokton'a'j'n ne'islam'a'j'n popol'o'j'n en Sudano. Li far'is plur'a'j'n ekspedici'o'j'n kaj film'is televid'a'j'n raport'aĵ'o'j'n. Li esplor'is la centr'a'n sudan'an mont'ar'o'n, kie antaŭ du'dek'o da jar'o'j viv'is du milion'o'j da Nub'a-nigr'ul'o'j, kon'at'a'j pro natur'a kaj ekologi'a viv'manier'o.
#001720
En film'o far'it'a antaŭ ok jar'o'j Križnar montr'is, ke viv'as en la mont'ar'o nur kvar'on'o de la antaŭ'a Nub'a-popol'o. La sudana islam'a ŝtat'o daŭr'e ili'n atak'is, cel'ant'e dev'ig'i ne'islam'a'j'n nigr'ul'o'j'n islam'iĝ'i aŭ for'ir'i.
#001721
Simil'a situaci'o dum la last'a'j jar'o'j okaz'as en la region'o Darfur. Križnar decid'is re'foj'e ir'i al Sudano kaj atest'i pri la genocid'o. Viz'o'n, sed ne rajt'o'n li ricev'is por ir'i al Darfur. Kiam li klopod'is kontraŭ'leĝ'e en'ir'i, sudanaj soldat'o'j arest'is li'n.
#001722
La en'karcer'ig'it'o'n moral'e sub'ten'is la sloven'a ŝtat'prezid'ant'o Janez Drnovšek, kaj la sloven'a ŝtat'o esplor'is diplomati'a'j'n ebl'o'j'n por li'n liber'ig'i, sci'ant'e, ke Križnar ver'ŝajn'e ne trans'viv'os du jar'o'j'n en sudanaj mal'liber'ej'o'j.
#001723
Al'ven'int'e al Ljubljan'o, Križnar dir'is: „Mi ĉiam sent'is mi'n per'ant'o por pac'o. Lim'o'j est'as trans'ir'end'a'j, apart'e se mal'antaŭ ili trov'iĝ'as sufer'ant'a'j infan'o'j kaj vir'in'o'j. Mi klopod'is i'o'n far'i, por ke la mond'o kompren'u, ke Sloveni'o est'as land'o, kiu ne indiferent'as pri evident'a'j mal'bon'o'j.”
#001724
La prokuror'o kaj la prezid'ant'o
#001725
La nov'a demokrat'a reg'ist'ar'o en Albanio, star'ig'it'a en septembr'o 2005, deklar'is si'n pret'a el'radik'ig'i en'land'a'j'n korupt'o'n kaj krim'ad'o'n. La rezult'o'j jam not'ind'as. Sed la social'ist'o'j, kiu'j reg'is dum la last'a'j ok jar'o'j, ne kun'labor'as kun la reg'ist'ar'o. Ili kapt'is la potenc'o'n ĉe tiel nom'at'a'j sen'de'pend'a'j alt'a'j instituci'o'j, ekzempl'e la ĝeneral'a prokuror'ej'o, la konstituci'a juĝ'ej'o kaj prezid'ant'ej'o, kun la alt'a konsili'o pri justic'o.
#001726
Laŭ demokrat'o'j, la ĝeneral'a prokuror'o Theodori Sollaku „dorm'as sur la kriminal'a'j dosier'o'j”. La demokrat'o'j plend'as, ke pli ol 700 murd'ist'o'j liber'e cirkul'as en la land'o, mult'a'j eks'a'j ŝtat'ofic'ist'o'j – akuz'it'a'j pri for'ŝtel'o de milion'o'j da dolar'o'j – ankoraŭ ne est'as juĝ'it'a'j, kaj en la alt'a'n konsili'o'n pri justic'o en'ir'as nov'a'j membr'o'j suspekt'at'a'j pri korupt'o.
#001727
Al'don'e la prezid'ant'o mal'oft'e dekret'as leĝ'o'j'n kontraŭ korupt'o kaj krim'ad'o. Ekzempl'e la parlament'o, reg'at'a de demokrat'a koalici'o, aprob'is komision'a'n raport'o'n pri la neces'o eks'ig'i la prokuror'o'n, sed la prezid'ant'o hezit'as ĝi'n akcept'i. Si'a'flank'e la opozici'o opini'as, ke la demokrat'o'j intenc'as atak'i ili'n kaj si'n venĝ'i sub la frap'fraz'o „kontraŭ korupt'o, kontraŭ krim'ad'o”.
#001728
Antaŭ ne'long'e la gazet'ar'o mal'kovr'is skandal'o'n rilat'e la batal'o'n inter demokrat'o'j kaj social'ist'o'j. Tem'is pri alban'a flug'kompani'o Albatros, posed'at'a de nep'o de la prezid'ant'o, kiu ŝuld'as al la ŝtat'o ĉirkaŭ 800 000 eŭr'o'j'n. En decembr'o 2005 la sekretari'o de la prezid'ant'o postul'is, ke oni ne don'u licenc'o'j'n al la konkur'ant'a alban'a flug'kompani'o Belle Air, por ke Albatros ne hav'u rival'o'n.
#001729
Tamen en septembr'o 2006 la direktor'ej'o de civil'a aviad'o suspend'is la aktiv'o'j'n de Albatros. Inter'temp'e la privat'a televid'a kanal'o Top Channel mal'kovr'is telefon'a'n konversaci'o'n, en kiu la direktor'o de civil'a aviad'o dir'is al la Albatros-posed'ant'o, ke, se tiu vol'as re'akir'i si'a'n licenc'o'n, li persvad'u la prezid'ant'o'n dekret'i la eks'ig'o'n de la ĝeneral'a prokuror'o.
#001730
La prokuror'ej'o mem esplor'as la konversaci'o'n. Tamen memor'ind'as, ke en Albanio fort'as la mafi'o, kiu hav'as mult'a'j'n lig'o'j'n kun politik'ist'o'j.
#001731
Kiel la industri'a revoluci'o fin'e de la 18a jar'cent'o centr'ig'is labor'o'n, labor'mezur'ad'o'n kaj profit'o'n, tiel ankaŭ la nov'a komput'ik-kibernetik'a revoluci'o ŝanĝ'as filozofi'o'j'n, cel'o'j'n, politik'o'n kaj la ekonomi'a'n sistem'o'n. Ebl'as nun observ'i la tendenc'o'j'n, kiu'j konduk'as al tiu'j ŝanĝ'o'j.
#001732
La komput'ik'a era'o detru'as tabu'o'j'n pri la ne'tuŝ'ebl'ec'o ekzempl'e de religi'o'j, naci'o'j kaj moral'a'j princip'o'j. Inter'ret'o kun pornografi'o ating'as ankaŭ la plej konservativ'a'j'n soci'o'j'n, kaj la plur'ec'o de divers'tip'a'j inform'o'j pri ĉiu'j tem'o'j ne plu evit'ebl'as. Soci'a'j sistem'o'j, kiu'j ankoraŭ rezist'os al tiu ĉi plur'ism'o, trov'iĝ'as en la plej mal'riĉ'a'j ŝtat'o'j, kies loĝ'ant'o'j oft'e ne posed'as elektr'o'n. Sed ankaŭ ili ne long'e rest'os izol'it'a'j.
#001733
Milit'o'j far'iĝ'as afer'o'j de fak'ul'o'j. Milit'i per soldat'o'j, uz'ant'a'j simpl'a'j'n paf'il'o'j'n, ne plu aktual'as. Kiu ne hav'as fak'ul'o'j'n pri inform'sistem'o'j, teĥnologi'e evolu'int'a'j'n arm'il'o'j'n kaj soldat'o'j'n instru'it'a'j'n por uz'i tia'j'n arm'il'o'j'n, tiu ne hav'as ŝanc'o'n en milit'o. La klasik'a bezon'o lav'i la cerb'o'j'n de la popol'o por frenez'ig'i amas'o'j'n, kiu'j ek'milit'os, ne plu valid'as. Milit'o'j ne plu cel'as teritori'o'j'n, sed energi'font'o'j'n, ĉar komput'ik'a milit'o ne okaz'as sen energi'o. Pli'grand'iĝ'as la risk'o pri uz'o de atom'energi'a'j arm'il'o'j.
#001736
La nov'a spirit'o detru'as la ĝeneral'a'n filozofi'o'n pri liberal'ism'o kaj profit'o. Oni rapid'e ek'konsci'as pri medi'o-damaĝ'o'j, se la baz'a cel'o de la ekonomi'a sistem'o rest'os plu pli'grand'ig'i la profit'o'n. La ide'o'j, ke ebl'e oni ne bezon'as klasik'a'n labor'lok'o'n, ke labor'o koncept'it'a en kapital'ism'o (dung'ant'o kaj dung'at'o kun fiks'it'a'j labor'hor'o'j) ebl'e ne neces'as, far'iĝ'as pli kaj pli diskut'at'a'j.
#001737
Ĝis nun mon'o determin'is la potenc-rilat'o'j'n. La hom'a natur'o, klopod'ant'a akir'i pli da pov'o, iĝ'i pli potenc'a kaj hav'i pli alt'a'n soci'a'n pozici'o'n, ĉiam difin'os la cel'o'n de inter'soci'a'j rilat'o'j. Sed kio pov'us anstataŭ'i la funkci'o'n de mon'o? Ŝajn'as, ke tio est'os sci'o. La kvant'o de sci'o difin'os la pozici'o'j'n de individu'o'j en la soci'o. Kiel oni tio'n mezur'os kaj organiz'os, vid'ebl'os nur en la est'ont'ec'o.
#001739
La Esperant'o-mond'o perd'is hero'o'n: mez'e de septembr'o mort'is William Auld, plej grand'a poet'o de la Lingv'o Inter'naci'a, korife'o de ĝi'a literatur'o. Ni funebr'as ne nur pro tio, sed ankaŭ ĉar ni'a revu'o hav'is li'n de'komenc'e kiel amik'o'n kaj redaktor'o'n. Kiam antaŭ 30 jar'o'j mi prepar'is la lanĉ'o'n de la gazet'o Semajn'o, kun grand'a hezit'em'o mi kuraĝ'is demand'i la fam'ul'o'n, ĉu eventual'e li pret'us trans'pren'i la rubrik'o'n pri literatur'o, do novel'o'j kaj poem'o'j. Je mi'a surpriz'o li tuj akcept'is kaj prepar'is tekst'o'j'n por la nul-numer'o. Kiam el mi'a iniciat'o post'e far'iĝ'is Monat'o, li ten'is la funkci'o'n de tiu'rubrik'a redaktor'o. Li est'is mild'a redakt'ist'o, kiu las'is al poet'o'j liber'ec'o'n; grav'is por li precip'e en'hav'o kaj verk-art'o. Pro si'a toler'em'o li preter'vid'is foj'foj'e erar'o'j'n, kio embaras'is kompost'ist'o'j'n kaj revizi'ant'o'j'n. Sed en'tut'e li fidel'e kaj akurat'e plen'um'is si'a'n task'o'n. Kiam okaz'e de la 100-jar'a jubile'o de Esperant'o mi propon'is, konform'e al la karakter'o de ni'a revu'o, kolekt'o'n de soci'kritik'a'j poem'o'j, entuziasm'e li tuj aprez'is la ide'o'n kaj fervor'e atak'is la temp'o'rab'a'n task'o'n. Rezult'o est'is la impon'a antologi'o Sub la sign'o de soci'a muz'o.
#001740
En 1998 en ni'a revu'o aper'is kelk'a'j artikol'o'j, kiu'j kaŭz'is skandal'et'o'j'n; tio ĉagren'is Auld tiom, ke li for'las'is si'a'n posten'o'n de redaktor'o. Ankaŭ mi ne sukces'is trankvil'ig'i li'n, por ke li revizi'u si'a'n decid'o'n. Tamen rest'as la fakt'o, ke dum 18 jar'o'j kompetent'e li redakt'is la literatur'a'n rubrik'o'n. Rest'as li'a merit'o, ke dum tiu long'a temp'o li don'is ŝanc'o'n ankaŭ al mult'a'j nov'a'j talent'o'j kon'at'iĝ'i per renom'a kaj vast'e legat'a revu'o. Ni do hav'as ĉi'a'n motiv'o'n, kor'e dank'i al li kaj funebr'i pro li'a for'pas'o. Ni perd'is amik'o'n de ni'a revu'o, mi perd'is – kiel mult'a'j ali'a'j – bon'a'n person'a'n amik'o'n, kiu profund'e impres'is ankaŭ pro si'a'j modest'ec'o kaj human'ec'o. Sed rest'as feliĉ'e por ĉiam la grandioz'a kultur'a monument'o de li'a impon'a verk'ar'o.
#001741
Eklezi'a'j dokument'o'j dum jar'dek'o'j kaŝ'at'a'j fin'e stud'ebl'is, kiam en septembr'o est'is mal'ferm'it'a al histori'ist'o'j kaj ali'a'j interes'at'o'j part'o de la Sekret'a Vatikan'a Arkiv'o. La dokument'o'j rilat'as al la pap'ec'o de Pi'o la 11a (1922-1939).
#001742
La arkiv'o, al'ir'ebl'a pro iniciat'o de pap'o Johano Paŭlo la 2a, tamen re'ten'as si'a'j'n sekret'o'j'n. Ekzempl'e ne leg'ebl'as la akt'ar'o pri la konklav'o, kiu elekt'is la nov'a'n pap'o'n en februar'o 1922. Tamen dispon'ebl'as la not'o'j rilat'e la aŭdienc'o'j'n de Pi'o la 11a kun diplomat'o'j akredit'it'a'j ĉe la Sankt'a Seĝ'o. Laŭ la ĉef'arkiv'ist'o, la dokument'o'j indik'as, kiel rilat'o'j inter la pap'o kaj la faŝist'a reĝim'o en Italio ek'glit'is al kolizi'o.
#001743
La kolekt'o konsist'as el milion'o'j da paper'o'j en 30 000 divers'a'j dosier'o'j kaj kovert'o'j. Leg'i ne ĉiam facil'as: la not'o'j pri la diplomat'a'j aŭdienc'o'j est'as man'e skrib'it'a'j sur mil'o'j da foli'o'j. Plan'it'a est'as plur'volum'a el'don'o de la koncern'a'j dokument'o'j.
#001744
Se nur unu arb'o'n vi ie vid'as, vi pri arb'ar'o ne pens'os. Se tri ... ankoraŭ ne. Se dek ... iu'j jes, ali'a'j ne. Interes'e est'as pri'pens'i, kiom da arb'o'j neces'as, por ke ĉiu vid'u arb'ar'o'n. Se unu verk'ist'o aper'as en iu region'o, oni pri kultur'o ne fanfaron'as. Se dek, oni jam pri'pens'as kaj konklud'as, ke oni ne pov'os ne'i kultur'ec'o'n de la popol'o. Kaj se 893? Nu, tiam oni jam ne postul'as alt'eg'a'n kvalit'o'n de ĉiu el ili apart'e. Kaj 893 est'as la nombr'o de esperant'a'j aŭtor'o'j, prezent'it'a'j en Orden'o de Verd'a Plum'o. Pro mult'e da arb'o'j (aŭtor'o'j) oni arb'ar'o'n (kultur'o'n) ne pov'as ignor'i. El tiu'j 893 + 1 en'tut'e 461 + 1 sur'met'is si'a'n orden'o'n (fot'o'n). La suplement'a unu est'as la kompil'int'o de la verk'o, kiu aper'as, orden'it'a, dors'e de la libr'o.
#001747
Josip Pleadin, la kompil'int'o, en tre lirik'a en'konduk'o parol'as pri park'o kun kverk'o'j, betul'o'j, salik'o'j, tili'o'j, pri di'ec'e bel'a lok'o de Esperant'uj'o. Pri iu Eden'o, do. Kaj ver'e, Adamon vi renkont'os, sen'kaŝ'e ... Evon vi dev'os iom serĉ'i, sed ŝi est'as, eĉ kelk'foj'e, kun pom'o. En la park'o est'as kelk'a'j intim'a'j romantik'a'j laŭb'o'j, kiosk'et'o'j, kie vi kon'at'iĝ'os kun kor'tuŝ'a'j viv'o'rakont'o'j, ĉar la libr'o cert'e ne est'as memor'tabul'o kun nekrolog'a'j list'o'j: leg'u pri Ad'a Fighiera-Sikorska, leg'u pri Leopold'o Knoedt, leg'u pri Georgij Deŝkin, leg'u pri Armand Su ... kaj pri mult'a'j ali'a'j. La kompil'int'o vol'is prezent'i viv'ant'a'j'n (eĉ se ili jam mort'is) person'o'j'n, el sang'o kaj karn'o. Je mi'a mir'o, mi dum leg'ad'o konstat'is, ke mi dum long'a'j jar'o'j kun'labor'is kun Ad'a kaj fakt'e tre mal'mult'e sci'is pri ŝi'a (antaŭ'a) viv'o.
#001748
Kiam mi rigard'is la roz'et'o'j'n (fot'o'j'n) sur la arb'o'j (roz'et'o en si'a Piv-a signif'o: orden'o), mi kelk'foj'e mir'is kaj ne re'kon'is la arb'o'n. Unu'e mi pens'is: „Nu, eĉ simi'o foj'e rigard'as si'n en spegul'o”, sed post'e mi trov'is la logik'a'n klar'ig'o'n. Est'ant'e jun'a (iam!), mi demand'is al instru'ist'o, en kiu viv'o-aĝ'o ni aper'os en la etern'a paradiz'o. Li, kiu hav'is ruĝ'a'n telefon'o'n kaj do est'is tre bon'e inform'it'a, instru'is al mi, ke ni tie est'os tri'dek'jar'aĝ'a'j. Pri'pens'u la teknik'a'j'n problem'o'j'n por re'trov'i vi'a'j'n ge'av'o'j'n aŭ beb'e mort'int'a'n frat'et'o'n! Supoz'ebl'e Josip pri'pens'is tio'n kaj prepar'as ni'n, por ke ni re'kon'u ni'a'j'n hero'o'j'n, tie, mal'proksim'e. Ceter'e, est'as ja problem'o! Ankaŭ ne est'us bon'a ide'o publik'ig'i seri'o'n da divers'aĝ'a'j fot'o'j de sam'a person'o por tiel klar'e montr'i ties kaduk'iĝ'o'n!
#001750
Part'e, sed tio est'as ne'evit'ebl'a, la biografi'et'o'j font'as el nekrolog'o'j en revu'o'j, kaj iu'foj'e tio sent'iĝ'as. La plej grand'a part'o de la biografi'it'o'j jam mort'is, kaj ankaŭ tio ne est'as evit'ebl'a. Kiom da generaci'o'j jam pas'is ek'de la est'iĝ'o de Esperant'o? La kvin'a rul'iĝ'as. Sam'temp'e jen ali'a pruv'o, ke ni hav'as histori'o'n! Ceter'e ... al tiu'j, kiu'j aĉet'os la libr'o'n por komplet'ig'i ĝi'n: oni jam por minimum'e du en'list'ig'it'o'j pov'as al'don'i mort'o'dat'o'n (Wouter Pilger: 2006-08-15; William Auld: 2006-09-11). Por iu'j cit'it'o'j la tekst'o lim'iĝ'as al nur kelk'a'j lini'o'j. Tamen est'as bon'e, ke la kompil'int'o en'met'is tio'n, pri kio li dispon'is; tiel li atent'ig'as pri tiu'j aŭtor'o'j kaj instig'as vi'n al al'send'o de mank'ant'a'j don'it'aĵ'o'j.
#001751
Eĉ en Eden'a Park'o la ĝentil'a'j leopard'o'j hav'as makul'o'j'n: leopard'o sen makul'o'j ja ne est'us leopard'o. Pri la (iom tro da) tajp'erar'o'j mi tut'e ne vol'as parol'i, ĉar ankaŭ mi mem ja el'don'as ... Se oni ĝeneral'e ne rimark'as la for'est'ant'o'j'n, en tiu ĉi libr'o oni nepr'e ja rimark'as ili'n, ĉar ĉiu leg'ant'o aŭ uz'ant'o, kiu pren'as la libr'o'n en'man'e'n, jam hav'as en la kap'o la nom'o'j'n, kiu'j'n li tuj serĉ'os. Ne oft'e li sen'iluzi'iĝ'os ... aŭ, ni dir'u, de'pend'as de li'a naci'ec'o, ĉu li trov'os, kio'n li dezir'as trov'i, ĉar est'as klar'e, ke ne en ĉiu land'o la sam'ide'an'o'j sam'e aktiv'e kaj entuziasm'e kun'labor'is.
#001752
La verk'o merit'as si'a'n lok'o'n inter la baz'a'j fundament'a'j verk'o'j de ni'a kultur'o. Est'as mir'ind'e kaj admir'ind'e, ke la kompil'int'o sukces'is en nur du jar'o'j jam kun'ig'i tiom da tre'eg'e util'a'j inform'o'j. Mi gratul'as li'n, kaj mi dezir'as al li, ke li baldaŭ ricev'u tiom da al'don'ind- kaj al'don'end-aĵ'o'j, ke sekv'ont'jar'e pov'u aper'i 544-paĝ'a re'el'don'o (la nun'a versi'o: 272-paĝ'a, 880-gram'a). Mi fort'e rekomend'as la verk'o'n kiel konsult'libr'o'n kaj ankaŭ kiel labor'dokument'o'n.
#001753
Albanio pli demokrat'a ol Uson'o
#001755
Strang'as leg'i pri kvin ĉin'a'j ujgur'o'j, akuz'it'a'j pri teror'ism'o (MONATO 2006/7, p. 9), ke la uson'a'j aŭtoritat'o'j van'e trakt'is kun 20 ŝtat'o'j por akir'ig'i al la ujgur'o'j politik'a'n rifuĝ'ej'o'n kaj ke fin'fin'e Albanio akcept'is ili'n. Kial? Antaŭ unu jar'o uson'a juĝ'ej'o ja deklar'is la ujgur'o'j'n ne'kulp'a'j. Kial ili ne trov'is rifuĝ'ej'o'n en Uson'o mem? Fin'fin'e Albanio iĝ'is pli demokrat'a ol Uson'o, la ĉef'a garanti'ant'o de liber'o!
#001756
La artikol'o Lingv'o-politik'o: mank'as unu'ec'o en la Uni'o (MONATO 2006/7, p. 7) konfirm'as la fakt'o'n, ke alt'rang'a'j politik'ist'o'j en Eŭrop'o est'as fort'e direkt'it'a'j al uz'o de la angl'a lingv'o, kaj popol'o'j, pro plur'jar'a ag'ad'o de la esperant'ist'o'j, percept'is la grand'a'n grav'ec'o'n de neŭtral'a Esperant'o. Eŭrop'a Esperant'o-Uni'o pli facil'e ating'os plen'a'n sukces'o'n per modest'a en'konduk'o de Esperant'o kiel regul'a stud'objekt'o en lern'ej'o'j de tut'a Eŭrop'o. Post'e per generaci'a ŝanĝ'o kre'iĝ'os nov'a stat'o por la lingv'o.
#001757
Ĉu la Liber'ig'a Arme'o en Kosovo (Protest'as Ĉini'o, MONATO 2006/7, p. 9) est'as real'e liber'ig'a aŭ ne? Antaŭ ĉio oni kompren'u la esenc'o'n. Unu'e, ĉu alban'o'j en Serbi'o hav'is aŭ ne hav'is ĉiu'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n? Du'e, ĉu ili rajt'as kre'i nov'a'n ŝtat'o'n sur teritori'o de ali'a ŝtat'o laŭ la inter'naci'a'j leĝ'o'j? Se oni kompren'as la esenc'o'n, ja est'as klar'e, ke alban'o'j en Serbi'o ja hav'as ĉiu'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n, kaj ke ili ne hav'as la rajt'o'n de'ŝir'i Kosovon de Serbi'o. Tiu'n esenc'o'n oni dev'us klar'ig'i al kosov'an'o'j, kaj tiam oni est'us evit'int'a ambaŭ'flank'a'j'n hom'a'j'n kaj material'a'j'n perd'o'j'n en Serbi'o, kio est'is ankaŭ grand'a damaĝ'o por Eŭrop'o.
#001758
La dilem'o de la hom'ar'o
#001759
Pli kaj pli evident'iĝ'as, ke grand'a part'o de la hom'ar'o jam rezign'is akir'i ver'a'n demokrati'o'n, tio est'as politik'a'n kaj ekonomi'a'n demokrati'o'j'n. Decid'o'j'n ne ver'e far'as la ŝtat'an'o'j aŭ popol'an'o'j, sed pli kaj pli sen'ĝen'e la posed'ant'o'j de grand'a'j entrepren'o'j kaj entrepren'ĉen'o'j. La demokrati'a'j ŝtat'o'j permes'as al si'a'j an'o'j liber'a'j'n elekt'o'j'n kaj balot'o'j'n, sed la elekt'it'o'j ne plu trakt'as serioz'a la vol'o'n de la balot'int'o'j. Grav'as nur la bon'fart'o de la entrepren'posed'ant'o'j (grand'akci'ul'o'j). Tiu'j jam mond'skal'e ag'as, dum la plej grand'a part'o de la hom'ar'o ankoraŭ pret'as sen'help'e sub'iĝ'i naci'a'j'n kaj region'a'j'n mal'efik'a'j'n decid'o'j'n. La tiel nom'at'a tut'mond'ig'o evident'iĝ'as est'i neni'o ali'a ol sub'ord'ig'o al la interes'o'j de la rest'int'a grand'a potenc'o Uson'o.
#001760
La sol'a kontraŭ'star'o ven'as de islam'a'j popol'o'j, kies estr'o'j decid'as laŭ la vol'o de di'o. Sed la vol'o'n de di'o ne ebl'as reg'i aŭ pri'demand'i, do rest'as neni'o ali'a ol la plen'um'o de la vol'o de la potencohavantoj. Kaj jen kia koincid'o. Tiel ne ebl'as ven'i al ver'a demokrati'o, sed nur al sufer'o kaj detru'o.
#001761
Nur demokrati'a'j decid'o'j sur'baz'e de raci'a'j kaj scienc'e baz'it'a'j komun'util'a'j ag'o'j gvid'os al bon'fart'o de la tut'a hom'ar'o. Sed ŝajn'as, ke la hom'ar'o ne (plu) vol'as tio'n. Kiel est'us ceter'e klar'ig'ebl'e, kial tiel mult'a'j admir'as religi'a'j'n gvid'ant'o'j'n, kiu'j neniam kontribu'is al progres'ig'o de demokrati'o, sed mal'e al stagn'ig'o kaj eĉ mal'progres'ig'o.
#001762
Aviad'il'o'n sur'voj'e inter Albanio kaj Turki'o kapt'is en oktobr'o ne'arm'it'a turk'o. Li dev'ig'is la pilot'o'n flug'i al Italio, cel'ant'e Romon kaj dir'ant'e, ke li hav'as mesaĝ'o'n por la pap'o. Tamen la aviad'il'o al'ter'iĝ'is en Brindisi, en sud'a Italio, kie la aer'pirat'o ced'is al la polic'o, pet'ant'e azil'o'n. Neni'u el la 113 ostaĝ'o'j en la aviad'il'o vund'iĝ'is.
#001763
La turk'o, dizert'int'o el la turk'a arme'o, loĝ'is plur'a'j'n monat'o'j'n en Tiran'o, Albanio, kaj tie pet'is azil'o'n, kiu est'as rifuz'it'a. Li decid'is re'ven'i Turki'o'n sed en la aviad'il'o, trov'int'e la pord'o'n al la pilot'ej'o mal'ferm'it'a, li minac'is la pilot'o'j'n kaj postul'is, ke ili direkt'u la flug'o'n al Romo.
#001764
Instanc'o'j kaj en Italio kaj en Albanio ekzamen'as flug'haven'a'n sekur'ec'o'n. Sed ŝajn'e ĉiu'j antaŭ'flug'a'j kontrol'o'j en Tiran'o est'is ne'riproĉ'ebl'a'j: la turk'o ne port'is arm'il'o'n, kiel klar'e montr'as flug'haven'a sekur'ec'o-film'o. Tamen erar'is stevard'in'o, kiu ne ferm'is la pilot'ej'a'n pord'o'n.
#001765
Post mult'jar'a kapt'it'ec'o de Natascha Kampusch [nataŝa kampuŝ], nun 18-jar'a, la aŭstr'a reg'ist'ar'o plan'as pli sever'a'n pun'o'n pro for'rab'o de liber'ec'o. Tiu'cel'e, laŭ la ministr'ej'o pri justic'o en Vieno, la reg'ist'ar'o est'ig'is labor'grup'o'n, kiu prezent'os propon'o'j'n por ferm'i tru'o'j'n en la leĝ'o koncern'e for'rab'o'n de liber'ec'o kun aŭ sen postul'o de el'aĉet'a mon'o.
#001766
Krim'o'j, kiel tiu de Wolfgang Priklopil, la for'rab'int'o de Natascha Kampusch, pov'us est'i pun'at'a'j est'ont'ec'e per maksimum'e 20 jar'o'j da mal'liber'ig'o.
#001767
La 44-jar'a Priklopil for'rab'is en 1998 la tiam dek'jar'a'n knab'in'o'n Natascha kaj ten'is ŝi'n ok jar'o'j'n en si'a hejm'o. Baldaŭ post ŝi'a fuĝ'o en aŭgust'o 2006 li mort'ig'is si'n. Pro la fakt'o, ke Priklopil ne postul'is el'aĉet'a'n mon'o'n, li pov'us est'i kondamn'it'a laŭ la nun valid'a leĝ'o al maksimum'e dek jar'o'j da mal'liber'ig'o.
#001768
La tekst'o sub la last'a bild'o de la artikol'o Maria Magdalena: ĉu edz'in'o aŭ ne? (MONATO 2006/8-9, p. 25-26) ne est'as ĝust'a. Aper'is en Esperant'o ne kopt'a bibli'o, sed nur traduk'o de kelk'a'j kopt'a'j evangeli'o'j. Kelk'a'j – apokrif'a'j – evangeli'o'j ja absolut'e ankoraŭ ne est'as tut'a bibli'o.
#001770
Skulpt'ad'o de figur'o'j el glaci'o ĉiam pli popular'iĝ'as en Nordi'o. Amator'a'j glaci'skulpt'ant'o'j spert'ig'as si'n reciprok'e dum plur'a'j konkurs'o'j, kiu'j okaz'as ĉiu'vintr'e. Ili'a'j labor'instrument'o'j est'as motor'seg'il'o'j, hak'il'o'j, martel'o'j, ĉiz'il'o'j, skrap'il'o'j. Oft'e la skulpt'ant'o'j mem el'pens'as kaj far'as la plej bon'a'j'n skulpt'il'o'j'n. Krom'e ili bezon'as ankaŭ elektr'o'n (por varm'ig'i la glaci'o'n kaj pri'lum'i la pret'a'n skulpt'aĵ'o'n) kaj akv'o'n (por kun'glu'i part'o'j'n de glaci'o aŭ polur'i la surfac'o'n). Kompren'ebl'e la glaci'skulpt'ant'o'j bezon'as taŭg'a'j'n vest'aĵ'o'j'n, precip'e varm'a'j'n gant'o'j'n kaj akv'o-imun'a'j'n bot'o'j'n.
#001771
Material'o por skulpt'ad'o est'as glaci'blok'o'j, transport'it'a'j el iu pur'a lag'o kun sufiĉ'e dik'a glaci'surfac'o. La veter'o ne ĉiam favor'as la glaci'skulpt'ant'o'j'n. Nur en frost'a veter'o la relief'o'j kaj plej fajn'a'j ĉiz'aĵ'o'j el glaci'o long'e ekzist'as. Oni pov'as uz'i ankaŭ mal'mol'a'j'n neĝ'blok'o'j'n, sed tiu'okaz'e la skulpt'aĵ'o'j ne est'os tra'vid'ebl'a'j. Ili oft'e est'as pli grand'a'j kaj pov'as est'i uz'at'a'j kiel lud'ej'o'j por et'ul'a'j grimp'ant'o'j kaj glit'ant'o'j. Ĉi-okaz'e oni dev'as zorg'i, ke oni detru'u ili'n antaŭ ol ili iĝ'as romp'iĝ'em'a'j kaj danĝer'a'j pro la printemp'a varm'o. Ambaŭ spec'o'j de glaci'skulpt'ad'o est'as apart'a'j branĉ'o'j de la konkurs'o'j. Ĉi-last'a'j est'as gaj'a'j al'log'aĵ'o'j por famili'o'j kaj sol'ul'o'j, kiu'j ŝat'as pas'ig'i si'a'n liber'a'n temp'o'n en freŝ'a aer'o.
#001772
Ekzempl'e tem'o de glaci'skulpt'ad'o-konkurs'o'j en januar'o 2006 apud la Zoologi'a ĝarden'o de Helsink'o est'is medi'o- kaj best'protekt'ad'o. Plej taŭg'a material'o est'is natur'a glaci'o, transport'it'a de lapon'a lag'o, kies glaci'o kutim'e est'as dik'a 80 cm, sed pro la mild'a vintr'o ĉi-foj'e ĝi dik'is nur 40 cm. Ne nur finn'o'j kaj eston'o'j part'o'pren'is en la glaci'skulpt'ad'o, sed ankaŭ ĉin'o'j el Harbin'o, mongol'o'j el Ulanbator'o, german'o'j, nederland'an'o'j kaj unu afrik'an'o el Kenjo. La premi'o'j est'is mon'a'j (ili vari'is de 100 ĝis 1000 eŭr'o'j) kaj objekt'a'j (pokal'o'j). La unu'a'j premi'o'j est'is al'juĝ'it'a'j al nederland'an'o (skulpt'aĵ'o „Mar'a testud'o”) kaj mongol'o („En'danĝer'ig'it'a'j mont'ar'a'j kapr'o'j”). Ali'a'j vid'ind'a'j skulpt'aĵ'o'j prezent'is rar'a'n river'kankr'o'n, strig'in'o'n kun id'o, tri lit'o'j'n por urs'o'j, nord'a'n lum'o'n kaj long'krur'a'n insekt'o'n („Specimen'o”), kies mal'dik'a'j pied'o'j rapid'e degel'as. Ĉi-last'a ŝajn'is teknik'a mirakl'o kaj gajn'is la du'a'n premi'o'n. Krom'a valor'a verk'o („Amik'o'j”), kiu'n skulpt'is ĉin'o'j, est'is figur'o de rajd'ant'a mal'jun'ul'o sub arb'o.
#001773
Alfred Nobel: nobel'o inter la scienc'ist'o'j kaj lingv'ist'o'j
#001774
Ĵurnal'ist'o'j nom'is Alfred Nobel „la vend'ist'o de la mort'o”, „la vir'o, kiu far'is la milit'o'n profit'don'a”. Kaj tiu Alfred Nobel est'is ĉe la baz'o de la ĉiu'jar'e atribu'at'a pac'premi'o ... Iom mal'facil'e kompren'ebl'e? Aŭ tamen ne ...
#001775
Alfred Nobel nask'iĝ'is en 1833 en Stokholmo kiel la tri'a fil'o de Immanuel Nobel. Kiam li hav'is naŭ jar'o'j'n, li trans'loĝ'iĝ'is kun si'a patr'in'o kaj du frat'o'j (Robert kaj Ludvig) al Sankt-Peterburgo por ricev'i privat'a'n instru'ad'o'n. Tie pli'a frat'o Emil nask'iĝ'is. Alfred ricev'is instru'o'n hejm'e, ĝis li hav'is dek ses jar'o'j'n. Li ne nur est'is tre kler'a pri kemi'o, sed li est'is ankaŭ pasi'a leg'ant'o kaj parol'is flu'e la angl'a'n, german'a'n, franc'a'n, sved'a'n kaj rus'a'n.
#001776
Li'a patr'o Immanuel est'is arkitekt'o kaj entrepren'ist'o. Li fond'is entrepren'o'n, kiu fabrik'is inter ali'a'j var'o'j torped'o'j'n. La entrepren'o kresk'is prosper'e, inter'ali'e pro mult'a'j mend'o'j de la rus'a arme'o. En 1859 la entrepren'o'n trans'pren'is la du'a fil'o Ludvig.
#001777
La kre'o de li'a imperi'o
#001778
Dum du jar'o'j Alfred vojaĝ'is divers'direkt'e, inter'ali'e a
#001779