Paul PEERAERTS, redakcia sekretario: Roberto Pigro transprenas la sciencan stafeton (2012/10, p. 25)
#000002
Albisturo KVINKE: Usonangla, ĉu efika mondolingvo?
#000017
Sekv'e al la evolu'o de la mon'merkat'o Flandr'a Esperant'o-Lig'o mal'alt'ig'os la rent'o'n je la „Verd'a'j kont'o'j” (fiks'dat'a'j mon'depon'o'j) de 1,75 % al 1,4 % ek'de la 1a de maj'o 2012. Pli'a'j'n inform'o'j'n la leg'ant'o'j pov'as trov'i en Inter'ret'o: .
#000020
En juli'o aper'is Bild'vort'ar'o en Esperant'o kiu tuj komenc'is furor'i. De la long'e atend'at'a verk'o en la unu'a tag'o vend'iĝ'is pli ol 70 ekzempler'o'j kaj 34 person'o'j spontane'e publik'ig'is inform'o'n pri la aper'o en si'a Facebook-paĝ'o.
#000022
Bild'vort'ar'o en Esperant'o est'as 800-paĝ'a verk'eg'o kun pli ol 30 000 termin'o'j kaj bild'o'j pri ili'a aspekt'o. La nun'a el'don'o est'as baz'it'a sur la iam'a el'don'o de Rudiger Eichholz, kiu si'a'vic'e est'is baz'it'a sur la 2a el'don'o de la fam'a bild'vort'ar'o de la german'a el'don'ej'o Duden. La nov'a versi'o est'as adapt'o de la 6a el'don'o de la vort'ar'o de Duden, kaj pro tio est'as mult'e pli ampleks'a. 25 % de la nun'a'j termin'o'j jam aper'is en la adapt'o de Eichholz; la ceter'o est'is al'don'it'a de la pri'zorg'ant'o'j de la nov'a versi'o, la kon'at'a'j vort'ar'ist'o'j Petro Desmet' kaj Jozefo Horvath.
#000023
Kiu pag'as kotiz'o'n por MONATO tiel ke ĝi ating'os, ĉu la el'don'ej'o'n, ĉu per'ant'o'n, antaŭ la 1a de decembr'o 2012, bezon'as pag'i nur laŭ la mal'nov'a tarif'o, kiu aper'as mal'dekstr'e sub la lig'il'o Kotiz'o'j. Kapt'u do la okaz'o'n!
#000027
Li instru'is la flandr'o'j'n leg'i poezi'o'n
#000028
En 1980 Rejn'a de Jong aper'ig'is poem'ar'et'o'n Divers'humor'e, en kiu precip'e unu poem'et'o mi'n traf'is:
#000029
Ni ĉiu'j parol'as la sam'a'n lingv'o'n la nederland'an. Mi kon'as la vort'o'j'n, sed mi ne kompren'as.
#000030
Nun mi kompren'as kelk'a'j'n sam'land'an'o'j'n.
#000032
Tiu bild'o (Esperant'o kiel pont'o inter sam'lingv'an'o'j) ven'is en mi'a'n kap'o'n, kiam mi re-leg'is la poem'o'j'n de Herm'a'n de Coninck De Lenige Liefde / La supl'a am'o. Mi est'as sam'lingv'a kiel li, mi oft'e leg'ad'as – ankaŭ poezi'o'n; li plur'foj'e ricev'is laŭd'o'j'n ĝust'e pro si'a poezi'o – sed neniam eĉ unu poem'o'n li'a'n mi leg'is, antaŭ ol Esperant'o far'iĝ'is inter ni pont'o'lingv'o.
#000033
Intenc'e mi skrib'is „re-leg'is”, ĉar jam antaŭ iom da temp'o, leg'int'e la koncern'a'n poem'ar'et'o'n du'lingv'a'n, mi for'send'is mi'a'n unu'a'n re'ag'o'n pri ĝi, sed en la mister'o'j'n de la modern'a teknik'o tiu recenz'o perd'iĝ'is. Ver'ŝajn'e, nur est'as gajn'o. Mi re'leg'is la libr'et'o'n, kaj mi'a opini'o iom pli matur'iĝ'is kaj far'iĝ'is pli favor'a.
#000034
Por iom klar'ig'i: Herm'a'n de Coninck (1944-1997) est'is flandr'a poet'o, ese'ist'o, ĵurnal'ist'o kaj el'don'ist'o. Se Hendrik Conscience (aŭtor'o de La leon'o de Flandr'uj'o) est'as kon'at'a kiel „la hom'o, kiu instru'is al la flandr'a popol'o la leg'ad'o'n”, pri Herm'a'n de Coninck oni dir'as, ke li instru'is la flandr'o'j'n leg'i poezi'o'n. Kaj tio'n mi pov'as kompren'i. Dum long'a temp'o – ankaŭ en mi'a Nord-Nederlandlingvejo – poezi'o'n oni verk'is en ia kvazaŭ'a dialekt'o tut'e art'e'far'it'a, kun mult'e da tip'e „poezi'ec'a'j” esprim'o'j, parol'turn'o'j kaj son'kombin'o'j. Kaj nur iom post iom tra plur'a'j barakt'ad'o'j plur'generaci'a'j – unu'e ĉirkaŭ la 80aj jar'o'j de la 19a jar'cent'o, post'e en la 50aj jar'o'j de la 20a jar'cent'o – kaj en Flandri'o, do ĉirkaŭ la rond'o, kie rol'is Herm'a'n de Coninck, oni re'ir'is al plen'e normal'a ĉiu'tag'a lingv'aĵ'o por verk'i poezi'o'n.
#000035
Tio pov'as ebl'e efik'i kiel avert'o kontraŭ tiu'j esperant'ist'o'j, kiu'j prefer'as por poezi'o ekspluat'i la plej ne'kon'at'a'j'n vort'o'j'n. Ver'a poezi'o oft'e est'as verk'at'a ĝust'e en plej simpl'a'j lingv'a'j rimed'o'j. Vid'u Katul'o'n en la latin'a, vid'u Dant'e en la ital'a, vid'u Goethe german'e ktp. Ne-ĉiu'tag'ec'o vort'esprim'a ne aŭtomat'e pruv'as geni'o'n.
#000036
Herm'a'n de Coninck pled'as por klar'a komunik'ad'a lingv'aĵ'o, kaj teori'e kaj poezi'e. Tio'n oni nom'as „nov-real'ism'o”. Oft'e la „mi”-figur'o de la poem'o'j est'as person'o iel kon'at'a, ne el komplik'a literatur'o, sed el la ĉiu'tag'a normal'a viv'o. Kelk'a'j'n ekzempl'o'j'n mi ŝat'as montr'i:
#000037
Unu horizont'o rigard'as klar'e al la ali'a. Ĉiu'j aĵ'o'j vid'as la ali'a'j'n kaj est'as bon'e kiel famili'o je tabl'o sci'ant'e: ĉiu'j ĉe'est'as. (p. 9)
#000038
Prav'e oni pov'as demand'i si'n, ĉu la cign'o de la sekv'a poem'o est'u simbol'o pri io. Sed – cit'o de de Coninck el paĝ'o 331 de Altijd weer vogels di'e nest'e'n beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005 (Ĉiam de'nov'e bird'o'j ek'far'as si'a'n nest'o'n: Histori'o pri la nederlanda literatur'o 1945-2005) de Hug'o Brems – „ĉu poezi'o est'u sakral'a aŭ ne, magi'a aŭ ne, estetik'a aŭ ne, efektiv'e al mi komplet'e ne grav'as. Sed ĝi minimum'e prov'u est'i tia en manier'o kompren'ebl'a. Kaj tial mi ĝoj'as pri la histori'a influ'o de la nov-real'ism'o”.
#000039
Flos'as cign'o la bord'o'j tir'as la akv'o'n streĉ'a tiel ke ĝi neni'o'n mal'kaŝ'as pri si'a'j alg'o'j kaj fiŝ'o'j profund'e kiel dec'a vizaĝ'o kaj okaz'as neni'o flos'as cign'o kaj ĝi ne sci'as. (p. 11)
#000040
9 Fréderique aŭ: Kiel mi far'iĝ'is historiograf'o
#000042
La 20an de decembr'o 1965, la sun'o hont'ruĝ'iĝ'as kiel francisk'an'o. La river'o sving'as si'n per fort'a'j tali'o'frap'o'j tra la land'o kiel pov'o'sent'o tra reĝ'o. Kaj mi daŭr'e am'as Fréderique. Ho, la sekret'o'j'n de ŝi'a korp'o mi rajt'is sci'i, kaj ŝi'a'j'n mam'o'j'n nom'i mam'o'j, kvazaŭ fam'ul'o'n rajt'is nom'i per la antaŭ'nom'o. Kaj foj'foj'e mi tut'simpl'e frap'is ŝi'a'n pug'o'n.
#000043
Ho kiel ŝi pov'is kuŝ'ig'i si'a'n ne'difin'ebl'aĵ'o'n kontraŭ mi ĝis mi ĝi'n difin'is en kis'o kaj ŝi dir'is: Fréderique, salut'o'n kaj ŝi ĵet'is si'n en mi'a'j'n pek'o'j'n kaj mi sur'ir'is ŝi'n kiel kvar sezon'o'j kaj ŝi viv'is sub mi kaj far'iĝ'is mond'event'o en mi'a'j brak'o'j kaj far'is histori'o'n, mi far'iĝ'is historiograf'o. (p. 16)
#000044
Mi est'as lac'a, mi hodiaŭ vi'a'n mam'o'n dek'foj'e ne tuŝ'is [...]
#000046
Ĵus mi renkont'is la real'o'n kaj ŝi dir'is: „Salut'o'n, kaj kiu vi est'as?” „Mi”, mi dir'is, „Ĉu ebl'as?” „Ĉe mi jes”, ŝi dir'is. Mi ja vol'is am'i ŝi'n, kaj tamen, ŝi est'is tiel normal'a, sed ŝi dir'is: „Kompren'ebl'e. Vid'u, la kamp'o'j ne plu bezon'as nebul'o'n por dorm'i kaj ni ne en'am'iĝ'o'n por am'i.” Kaj tiam mi dev'is rid'i. „Vi tamen ja est'as poet'a real'o”, dir'is mi. Kaj ŝi: „Jes, kompren'ebl'e, kio'n do vi pens'is?”
#000049
Kaj mi long'e rigard'is ŝi'n, kaj pens'is: „Nun ven'as la somer'o en la land'o'n kaj mult'a'j bild'o'j en mi'a'n poem'o'n. Mi vol'as dinamit'i la lingv'o'n al event'o al kiu mult'a'j hom'o'j ven'as rigard'i.” „Jes, far'u tio'n,” dir'is ŝi. (p. 65)
#000050
Herm'a'n de Coninck est'as poet'o nepr'e leg'ind'a. Mi dezir'as al ĉi tiu el'don'o mult'a'n sukces'o'n.
#000051
La libr'o komenc'iĝ'as per aborigen'o'j, kiu'j de alt'aĵ'o observ'ad'as la al'ven'o'n de esplor'grup'o de fremd'ul'o'j, kiu'j inter la indiĝen'o'j el'vok'os tim'o'n kaj indign'o'n. La du'a „scen'o” pentr'as ali'a'n bild'o'n, la triumf'a'n re'ven'o'n de la ekspedici'o al Perto, nask'iĝ'ant'a ĉef'urb'o de la fru'a dek'naŭ'a-jar'cent'a okcident-aŭstrali'a setl'ad'o.
#000053
La blank'a protagonist'o est'as Billy Dixon, naiv'a, dec'a 19-jar'a en'migr'int'o el Angli'o, dezir'ant'a riĉ'iĝ'i en la nov'a koloni'o. La indiĝen'a est'as Jangabara, fier'a kaj kapabl'a jun'ul'o de la trib'o Banubi, el'pel'it'a pro si'a mal'observ'ad'o de seks'a'j tabu'o'j. Ili'a'j viv'o'voj'o'j inter'plekt'iĝ'as, kaj iu'spec'a amik'ec'o star'iĝ'as inter ili. Tio ebl'as ĉef'e ĉar Jangabara iel sukces'as post la el'pel'o iu'grad'e lern'et'i la angl'a'n (Billy am'as literatur'o'n kaj regul'e leg'is al li) kaj pro li'a'j el'star'a'j ĉeval'rajd'a'j kaj bien'ist'a'j kapabl'o'j, tiel ke li pli'agr'ad'e sukces'as est'i akcept'at'a, ol ali'a'j li'a'j sam'ras'an'o'j. Kaj tamen tiu inter'kultur'ec'o iom post iom star'ig'as dilem'o'j'n kaj miks'it'a'j'n sent'o'j'n de mis'aparten'o. Tiu kulmin'as en la mort(ig)o de unu el la protagonist'o'j signif'e antaŭ la roman'fin'o – la pere'o de la ali'a prezent'as fin'a'n kulmin'a'n scen'o'n de la roman'o.
#000055
Sur'voj'e ni oscil'as inter la setl'ant'o'j kaj la komun'um'o de aborigen'o'j, ĉe kiu ni ek'kon'as ili'a'j'n seks'a'j'n, kun'viv'a'j'n kaj trib'a'j'n mor'o'j'n kaj konstat'as, kiel cert'a'j mor'o'j facil'ig'is ili'a'n pere'o'n, antaŭ la super'pov'a'j koloni'ist'a'j invad'int'o'j. Ĉe la indiĝen'o'j bobel'as tensi'o'j inter tiu'j, kiu'j vol'as akomod'iĝ'i al la lim'o'j kaj ebl'o'j de sub'met'iĝ'o, kaj tiu'j, kiu'j konstat'as la minac'o'n al ili'a kultur'o kaj viv'ad'o kaj streb'as organiz'i la neces'a'n inter'trib'a'n kun'labor'ad'o'n por iel rezist'i la blank'ul'o'j'n. Ili'a'flank'e ni vid'as spegul'bild'a'j'n tensi'o'j'n inter „agl'o'j”, kiu'j vid'as la indiĝen'o'j'n kiel sub'ig'end'a'j'n aŭ elimin'end'a'j'n brems'o'j'n de ekonomi'a kresk'o kaj la antaŭ'e'n'ig'o de la „civiliz'it'a kultur'o”, kaj la „kolomb'o'j”, kiu'j hav'as almenaŭ iom pli human'a'n vid'punkt'o'n.
#000056
Aŭstrali'a'j specif'aĵ'o'j bezon'as leksik'a'j'n solv'o'j'n, „boŝo” por la arbust'ar'o (Piv'e defend'ebl'a pro „boŝman'o'j”, eĉ se el ali'a kontinent'o) kaj „nigoj”, kiu supoz'ebl'e cel'as re'don'i la angl'a'n noci'o'n „darkies” kun'e kun ĉiu'j ĝi'a'j mal'favor'a'j sub'signif'o'j. La leg'ad'o pov'os spron'i vi'n larĝ'ig'i vi'a'n vort'trezor'o'n; por mi „glim'i”, „brutal'o”, „subtil'a” aplik'at'a al sabl'o kaj la geografi'a signif'o de „gorĝ'o”. La oft'a uz'ad'o de „oportun'o” impres'is mi'n angl'ism'e, sed Zamenhof tra Piv iel prav'ig'as ĝi'n. La lingv'aĵ'o glat'as, invit'as al plu'leg'o kaj en'hav'as juvel'o'j'n: „pluv'pez'a'j nub'o'j”, „al'faŭk'i” kaj pli'o.
#000057
La roman'o pentr'as vast'a'n kanvas'o'n kaj potencial'e pov'us far'iĝ'i la baz'o por epos'tip'a film'o, simil'a al la furor'a Aŭstrali'o, kiu pri'lum'is post'a'n histori'a'n epok'o'n. La verk'o far'as grav'a'n kontribu'o'n al la esperant'a literatur'o, kovr'ant'e histori'o'n kaj kultur'kolizi'o'n el mal'mult'e kon'at'a mond'part'o.
#000058
Aper'is nov'a aŭstr'a poŝt'mark'o pri Esperant'o-tem'o en el'don'kvant'o de 1500 ekzempler'o'j. Ĝi'a nominal'a valor'o egal'as al tiu de en'land'a afrank'o por ordinar'a leter'o aŭ poŝt'kart'o en Aŭstrio. La poŝt'mark'o est'as dediĉ'it'a al la ret'ej'o „esperant'o.net”, kaj prezent'as ties nom'o'n kun pont'o, sur kiu star'as ses hom'figur'o'j man-en-man'e.
#000060
La grafik'ist'o de la poŝt'mark'o est'as Christiane Harm, kiu gajn'is la inter'naci'a'n grafik'a'n konkurs'o'n pri la tem'o „Aŭstr'a poŝt'mark'o esperant'o.net kun pont'o”. En la konkurs'o part'o'pren'is 274 grafik'aĵ'o'j.
#000061
Se vi ŝat'as leg'i epope'stil'a'j'n rakont'o'j'n kun mult'e da surpriz'o'j, ne'atend'it'aĵ'o'j kaj re'salt'aĵ'o'j, tiu roman'o ne est'as por vi. Mal'e, se kiel promen'ant'o ĉe'bord'e de la river'o, kiu si'n el'las'as al la kontempl'o de la trankvil'a flu'o, vi aprez'os la ĉarm'o'j'n de nask'iĝ'ant'a'j sent'o'j ĉe ge'jun'ul'o'j; la el'vok'o'j'n de agrabl'a'j moment'o'j en lern'ej'o'j, spic'it'a'j per kelk'a'j beletr'a'j alud'o'j aŭ cit'aĵ'o'j; la emoci'a'j'n moment'o'j'n de sport'a'j konkurs'o'j; la dis'a'n nostalgi'o'n de tro rapid'e fuĝ'int'a'j tag'o'j, ne hezit'u mal'ferm'i la roman'o'n, kiu'n mi pov'us resum'i per la fam'a vers'o de la ne mal'pli fam'a franc'a verk'ist'o, Beaudelaire: Adiaŭ, viv'a'j klar'moment'o'j de ni'a'j tro kurt'a'j somer'o'j!.
#000062
Tamen, kiam Patrik, post kvin jar'o'j, re'trov'as Jitka-n, si'a'n jun'aĝ'a'n amik'in'o'n, ambaŭ tra'viv'is tre mal'facil'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n en la ĉiu'tag'a viv'o. Sed tio ne mal'bril'ig'as la esper'o'n por pli bon'a'j tag'o'j, kaj baldaŭ la najtingal'o kant'os la miel'monat'o'n de la nov'ge'edz'iĝ'int'o'j.
#000063
Eduard Zajic, plum'nom'o Jitzovský, nask'iĝ'is en 1915 kaj for'pas'is la 20an de oktobr'o 1939 en Prago. Do li tra'ir'is la literatur'a'n ĉiel'o'n kiel bril'a meteor'o. Laŭ la klar'ig'o'j, al'port'it'a'j de du grav'a'j post'skrib'o'j, li aparten'as al generaci'o de talent'a'j verk'ist'o'j, for'pas'int'a'j tro fru'e pro la sam'a kaŭz'o: tuberkul'oz'o.
#000064
Jitzovský stud'is jur'o'n kaj, help'it'a de mal'avar'a'j amik'o'j, vizit'is mult'e da eŭrop'a'j land'o'j: Aŭstrion, Svis'land'o'n, Germanion, Franci'o'n kaj Italion. Diplom'it'a, li al'port'is si'a'n kontribu'o'n al divers'a'j katolik'a'j gazet'o'j kaj verk'is tri roman'o'j'n. En Fier'a'j Kor'o'j li pri'skrib'as preskaŭ laŭ'raport'aĵ'e la student'a'j'n viv'o'n kaj mond'o'n. Ĉar la roman'o rilat'as al la inter'milit'a period'o kaj ne tuŝ'as terur'a'j'n moment'o'j'n en la viv'o de la du ge'jun'ul'o'j, Patrik kaj Jitka, oni em'as konsider'i, ke la roman'o est'as iom naiv'a. Ĉu ver'e? En kompar'o kun la du sekv'ont'a'j period'o'j – la nazi'a kaj la komun'ist'a – la temp'o de ni'a roman'o ŝajn'as kiel pac'o'haven'o. Se la leg'ant'o nask'iĝ'is en tiu'j jar'o'j, li re'trov'os el'vok'o'n de idili'a etos'o: la spirit'a'j valor'o'j est'is alt'e taks'at'a'j. Patrik kaj Jitka, eĉ se fe'in'o'j ne klin'iĝ'is super ili'a lul'il'o, kultur'as moral'a'j'n valor'o'j'n, nom'e labor'o'n, honest'ec'o'n kaj respekt'o'n. Ili viv'as laŭ du referenc'o'j: la Religi'o (katolik'a) kaj la Patri'o.
#000065
Mi'a'opini'e, la plej pens'ig'a situaci'o de la roman'o al'ven'as, kiam ni'a'j student'o'j el'ir'as el la ĉarm'o'j de la student'a viv'o por al'front'i la kruel'ec'o'n de la labor'o-mond'o. Oni eĉ pov'as dir'i, ke ĉe tiu kamp'o la roman'o hodiaŭ plen'e traf'as. Patrik, kiu ĝis nun ĉiam hav'is viv'rimed'o'j'n de la patr'in'o, kiu dum jar'o'j ofer'is si'n por la sol'a fil'o, subit'e, post ŝi'a for'pas'o, vid'as la tut'a'n famili'o'n al'ven'i por rekuper'i la hav'aĵ'o'n. Kia real'aĵ'o! „Hieraŭ mi est'is student'o, hodiaŭ mi est'as sinjor'o ... sed sen labor'o. Kio'n mi far'os morgaŭ? La sam'o'n, kio'n cent'mil'a arme'o da sen'labor'ul'o'j: serĉ'i, atend'i kaj esper'i.” La kor'o de Patrik kun'prem'iĝ'is pro angor'o. Tiel'e komenc'iĝ'as por li kvin jar'o'j de galer'pun'o. La bril'a'j diplom'o'j ne mal'ferm'as la pord'o'j'n por taŭg'a labor'o. Rest'as nur et'a'j man'labor'o'j, por kiu'j li ne est'is prepar'it'a. Malgraŭ tio li ne voj'erar'as al mal'moral'a'j afer'o'j. La spit'em'a bel'ul'in'o, kiu unu'e mal'estim'is la jun'ul'o'n kiel el'ĵet'it'o'n, pov'us post'e invit'i li'n al kelk'a'j „aventur'o'j”, sed Patrik fier'e far'iĝ'as si'a'vic'e spit'em'a.
#000066
Est'as tre interes'e observ'i la jen'o'n: la traduk'int'o J'a'n Werner far'is la esperant'a'n traduk'o'n en 1954, ĉirkaŭ du'dek jar'o'j'n post la el'don'o de la roman'o. Sed tio'n li far'is nur kiel ekzerc'o'n, kaj la paĝ'o'j rest'is for'las'it'a'j en tir'kest'o ĝis la jar'o 2008! Tiam li ek'dezir'is re'trov'i la original'o'n. Post mult'a'j kaj ĉiu'direkt'a'j serĉ'ad'o'j li ne sukces'is re'trov'i la roman'o'n, kies kelk'a'j lok'o'j en la traduk'o ŝajn'is al li svag'a'j. Ĉu ebl'as dir'i, ke la esperant'a versi'o de la ĉeĥ'a et'verk'o est'os por ĉiam la sol'a spur'o de ek'flug'ant'a verk'ist'o?
#000067
Ke la roman'o est'as verk'it'a „en stil'o sen'dub'e lert'e traf'a”, tio est'as evident'a nur post la paĝ'o 24a. Mi dev'as konfes'i, ke la en'ir'o est'is obstakl'o'kur'ad'o ĝis'tia'grad'e, ke mi demand'is mi'n, ĉu mi sci'pov'as la lingv'o'n. Do mi send'is la libr'o'n al tre spert'a kaj tre mult'jar'a esperant'ist'o por help'o. Jen la respond'o: „Mi prov'is leg'i la roman'o'n Fier'a'j Kor'o'j. Du'foj'e mi far'is, laŭ mi, laŭd'ind'a'j'n klopod'o'j'n tiu'cel'e, sed je la ok'a paĝ'o, ambaŭ'foj'e, la libr'o fal'is el mi'a'j man'o'j; ĝi est'as hirt'ig'it'a je obskur'a'j ide'o'j aŭ esprim'o'j, kaj strang'a'j parol'turn'o'j. Mi dev'is atent'eg'e kaj streĉ'e leg'i kaj re'leg'i lini'o'n antaŭ ol atribu'i al ĝi supoz'ebl'a'n signif'o'n. Krom'e, tio kio'n mi fin'e kompren'is, ne est'is apart'e interes'a. Mi do rezign'is.” (Henri Rousseau).
#000068
Mi ĉi-supr'e sufiĉ'e sub'strek'is la ĉarm'o'j'n kaj la aktual'aĵ'o'j'n de la roman'o, por ke oni ne pens'u, ke mi mal'kuraĝ'ig'as la leg'ant'o'n. Tut'e mal'e! Sed se mi pov'as util'e konsil'i, est'us bon'e, ke la leg'ont'o kon'at'iĝ'u kun la du post'skrib'o'j antaŭ ol li komenc'u. Krom'e, prefer'ebl'e, li mal'ferm'u je la paĝ'o 24a kaj en'ir'u la intrig'o'n kaj post'e re'ven'u al la komenc'o. Tiel'e li ĝu'os la paĝ'o'j'n de la roman'o, kiu'j pri'skrib'as la klas'a'n etos'o'n en la temp'o, kiam la student'o'j, en tre rigor'a medi'o, defend'is si'n per divers'a'j burlesk'aĵ'o'j por mok'i la riĉ'kolor'a'j'n profesor'o'j'n. La tut'o spic'it'a per latin'a'j cit'aĵ'o'j kaj alud'o'j al divers'a'j afer'o'j, kiu'j'n oni pov'as mal'facil'e el'kript'ig'i.
#000069
Fin'e, mi sub'strek'as la al'vok'o'n de J'a'n Werner, la traduk'int'o: „Mir'ig'is mi'n ankaŭ, ke la aŭtor'o'n, Eduard Jitzovský, ne kon'as profesi'a'j literatur'ist'o'j en la ĉeĥ'a Silezio. Ankaŭ neni'u bibliografi'o, dediĉ'it'a al silezia literatur'o kaj kultur'o, en'hav'as pri li inform'o'n. Tiu stat'o instig'as mi'n mal'kaŝ'i la aŭtor'o'n help'e de la esperant'a traduk'o.”
#000070
Dum si'a pas'int'jar'a oficial'a rest'ad'o en Ĉini'o la ĉef'ministr'o de Hispanio vizit'is pli ol 10 turism'a'j'n organiz'aĵ'o'j'n. Li deklar'is, ke ĉin'a'j turist'o'j est'as ĉiam bon'ven'a'j al Hispanio. Kaj ankaŭ la ĉin'a reg'ist'ar'o kuraĝ'ig'as la vojaĝ'ad'o'n al Hispanio. Dum la last'a'j jar'o'j cel'land'o'j de ĉin'a'j turist'o'j est'is ankaŭ Franci'o, Italio, Germanio, Uson'o, Japani'o.
#000076
Inter ĉiu'j el la fremd'ul'o'j, kiu'j de ekster'e ven'is loĝ'i en la gast'ig'em'a urb'o Bailnambeann, mi kelk'foj'e sent'as mi'n la plej fremd'a. Jam pro mi'a iom mal'oft'a nom'o (Lisuarte Paralampoponhes) oni tuj kompren'os la kial'o'n. Mi'a patr'in'o, kiu est'is de miks'it'a irlanda-portugal'a de'ven'o, dezir'is, ke mi nom'u mi'n Lar Murphy, por est'i pli facil'e akcept'it'a en Irlando. Tio'n mi decid'is ne far'i. Kial mi hont'u pri mi'a nom'o? Ceter'e, mi ne ĉiam viv'is en ĉi tiu land'o, kaj ebl'e en est'ont'ec'o mi hejm'iĝ'os en ali'a part'o de la ter'o. Fin'fin'e, kiel skrib'is iu poet'o: „La mond'o est'as grand'a – kaj mal'larĝ'a la angul'o de la ter'o, kie la hom'o viv'as.”
#000077
Fakt'e, mi ne ver'e sci'as, al kiu land'o aŭ naci'o mi aparten'as. Mi'a patr'in'o est'is graved'a, kiam ŝi, tut'e sol'a, en'ŝip'iĝ'is por vetur'i de Halifakso en Kanado cel'e al iu haven'o en la dist'a Eŭrop'o. Kial ŝi est'is sol'a en tiu amar'a hor'o, kaj kio okaz'is al mi'a patr'o, mi ne sci'as. Mi'a patr'in'o supoz'is (sed pri tio ne cert'is), ke li last'e viv'is en Brazilo. Ĉiu'okaz'e, mi mal'oportun'e decid'is nask'iĝ'i dum tiu vojaĝ'o de la kanada ŝip'o Evangeline. Feliĉ'e, sur'ŝip'e trov'iĝ'is kurac'ist'o, kiu profesi'e ag'is kiel akuŝ'ist'o, kvankam tio ne est'is li'a medicin'a fak'o, do kaj mi kaj mi'a kar'a patr'in'o preter'viv'is malgraŭ feroc'a ŝtorm'o, kiu al'ven'is sam'temp'e kiel mi. Oni vid'os, ke la destin'o favor'is mi'n, almenaŭ en tiu fru'a stadi'o de mi'a ne ĉiam sukces'a viv'o.
#000078
Est'ant'e sol'a, mi'a kompat'ind'a patr'in'o dev'is iel ajn gajn'i si'a'n (kaj mi'a'n) pan'o'n en divers'a'j land'o'j kaj divers'a'j humil'a'j meti'o'j. Eĉ tiel, ŝi kapabl'is ŝpar'i sufiĉ'e da mon'o por komenc'i mi'a'n eduk'ad'o'n, kaj dank'e al stipendi'o, kiu'n mi gajn'is per konkurs'a ekzamen'o, mi ating'is diplom'a'n grad'o'n kaj trov'is ne'mal'bon'e pag'at'a'n posten'o'n en Germanio. Tamen, post kelk'a'j jar'o'j en tiu land'o mi sent'is fort'a'n migr'em'o'n kaj ir'is serĉ'i nov'a'j'n spert'o'j'n ali'lok'e. Kiel oft'e asert'is mi'a patr'in'o: „Pli verd'a'j est'as dist'a'j mont'ar'o'j”. Sed mi konstat'is, ke iu'j est'as pli verd'a'j ol ali'a'j.
#000079
Pro mi'a'j pek'o'j, mi fin'e – sed ne fin'fin'e – trov'iĝ'is en mal'bel'a industri'a urb'eg'o en la nord'a Angli'o. Mi ne volont'e elekt'is tiu'n urb'o'n, sed sent'is mi'n dev'ig'at'a loĝ'i pli proksim'e al mi'a nun mal'jun'a patr'in'o, kiu'n la kruel'a fat'o metafor'e tie'n ĵet'is, kiel akv'o'rub'o'n sur la strand'o'n de la viv'o. Ŝi lu'is modest'a'n mal'nov'a'n dom'o'n en mal'luks'a kvartal'o, kie ŝi est'is relativ'e kontent'a. Ŝi'a'j najbar'o'j est'is afabl'a'j, kaj ŝi amik'iĝ'is kun sufiĉ'e mult'e da ili, do ŝi'a ekzist'o ne plu est'is sol'ec'a. Unu el la plej simpati'a'j est'is kon'at'a laŭ la nom'o Busty Higgins, kvankam ŝi'a ver'a nom'o est'is Flor'a. Kvankam ŝi kaj mi'a patr'in'o iĝ'is bon'a'j amik'in'o'j, ili tut'e ne simil'is. Mi'a patr'in'o est'is dec'a, am'em'a kaj respekt'ind'a vir'in'o. Busty est'is ankaŭ am'em'a – malic'a'j najbar'in'o'j dir'ad'is tro am'em'a (aŭ amor'em'a), kaj neni'u pov'us ĝust'e pri'skrib'i ŝi'n kiel dec'a'n person'o'n. Tamen ŝi est'is bon'kor'a, kaj pro tio pli aparten'is al la nombr'o de la proverb'a sal'o de la ter'o ol la pi'a'j najbar'in'o'j, kiu'j kritik'is kaj mal'estim'is ŝi'n. La plej ŝat'at'a dom'kun'ul'o de Busty est'is grand'eg'a or'fiŝ'o nom'at'a Clancy, kiu naĝ'is en vitr'a fiŝ'uj'o en ŝi'a salon'o. Busty kred'is, ke or'fiŝ'o'j konstant'e kresk'as kaj pov'as ating'i ekster'ordinar'e grand'a'j'n dimensi'o'j'n. Pro tio, ŝi konstant'e anstataŭ'ig'is la fiŝ'uj'o'n de Clancy per iu pli grand'a. Ŝi tim'is, ke iam ĝi est'os tiom vast'a kiel ŝark'o. Ŝi ĉiam dir'ad'is al mi'a patr'in'o: „En tiu okaz'o, mi cert'e dev'os trov'i pli grand'a'n dom'o'n.”
#000080
La plej proksim'a najbar'in'o de mi'a patr'in'o est'is et'a tim'em'a mal'ĉarm'a vir'in'o nom'at'a Ver'a. Malic'a student'o, al kiu mi'a patr'in'o lu'is ĉambr'o'n, krom'nom'is ŝi'n Ard'ant'a Sapfoa, kvankam ŝi ne kapabl'is ard'i, kaj cert'e neniel simil'is la fam'a'n grek'a'n poet'in'o'n. Ŝi oft'e vizit'is mi'a'n patr'in'o'n por trink'i te'o'n kaj ĝu'i ŝi'a'n kompani'o'n, ĉar mi'a patr'in'o pov'is est'i tre amuz'a. Bedaŭr'ind'e, Ver'a konstant'e plend'is al ŝi pri la mizer'o de la viv'o kaj la tragedi'o de la hom'a ekzist'o, do mi'a patr'in'o dev'is kompat'i kaj konsol'i ŝi'n per dolĉ'a'j kuk'o'j kaj tre suker'it'a te'o.
#000081
Ali'a najbar'o, s-ro Dawid, est'is pol'o, kiu dum la du'a mond'milit'o est'is membr'o de la liber'a pol'a arme'o, kiu ven'is al Briti'o por batal'i kontraŭ Hitlero. Post la milit'o li ne pov'is re'ir'i al si'a land'o pro la politik'a situaci'o, do rest'is en Angli'o. Antaŭ'e en Pollando li est'is majstr'a meti'ist'o, kiu ornam'is preĝ'ej'o'j'n, kiel la mason'ist'o Rub'e'n en la unu'a ĉapitr'o de la fam'a verk'o La infan'a ras'o. (Laŭ la poet'o William Auld, Rub'e'n „... dum tut'a viv'o grimp'ad'is supr'e'n-sub'e'n, / ĉiz'ant'e sur preĝ'ej'o'j gargojl'o'j'n kaj anĝel'o'j'n”). S-ro Dawid ne est'is mason'ist'o, sed or'um'ist'o de statu'o'j kaj altar'o'j. Krom'e, li kapabl'is far'i mult'a'j'n ali'a'j'n labor'o'j'n: lign'aĵ'a'n, elektr'a'n, tegol'a'n, kahel'a'n, ktp. Li ĉiam est'is pret'a help'i mi'a'n patr'in'o'n per ripar'ad'o'j kaj ali'a'j en'dom'a'j task'o'j, kaj neniam postul'is pag'o'n.
#000082
La pli prosper'a part'o de la kvartal'o est'is hejm'o de jud'a komun'um'o. Est'is du sinagog'o'j sur la ĉef'strat'o, el kiu'j la plej grand'a kaj riĉ'a est'is tiel nom'at'a Hispan'a-Portugal'a Sinagog'o, do laŭ'ŝajn'e de sefard'a origin'o. Mi'a patr'in'o amik'iĝ'is kun kelk'a'j el la jud'a'j najbar'o'j, sed ĝeneral'e ili ne miks'iĝ'is kun la rest'o de la soci'o, precip'e pro la fakt'o, ke la mez'aĝ'ul'o'j kaj mal'jun'ul'o'j inter ili ankoraŭ prefer'e parol'is ladinan, la sefard'a'n hispan'a'n, kiu'n mi'a patr'in'o iom, sed mal'perfekt'e, kompren'is. Mi oft'e aĉet'is frand'aĵ'o'j'n en la lok'a koŝer'a vend'ej'o, kvankam mi ne aparten'as al ili'a religi'a komun'um'o.
#000083
Post la for'pas'o de mi'a kar'a patr'in'o, mi rest'is dum tri jar'o'j en la angl'a industri'a urb'o kaj prov'is sub'ten'i mi'n per traduk'ad'o kaj instru'ad'o de lingv'o'j. Tio est'is ne tre profit'don'a, ĉar ĝeneral'e, angl'e'parol'ant'a'j popol'o'j ne interes'iĝ'as pri fremd'a'j idiom'o'j, rigard'ant'e la angl'a'n kiel mond'o'lingv'o'n, ĉar, kiel ili pretend'as: „Ĉiu'j parol'as la angl'a'n!”.
#000084
En tiu period'o mi est'is fraŭl'o kaj lu'is ĉambr'o'n en mal'nov'a pension'o, kies propriet'ul'o'j est'is du ne plu jun'a'j vir'in'o'j el la graf'land'o Jork'ŝir'o en la nord'a Angli'o. Ili nom'iĝ'is fraŭl'in'o'j Nor'a kaj Elsa Higginbotham, sed ni, la pli jun'a'j pension'an'o'j, nom'is ili'n la „frat'in'o'j Brontë” kaj al la dom'o ni don'is la nom'o'n Wuthering Winterhurst („Burask'a Vintrobosko”, parodi'o de la titol'o de la fam'a roman'o Wuthering Heights („Burask'a'j Alt'aĵ'o'j”) de la aŭtor'in'o Emily Brontë). Fakt'e, la pension'o est'is mal'hel'a kaj morn'a dom'o en la arkitektur'a stil'o, kiu'n la angl'o'j nom'as „Viktori'an'a”.
#000085
Nor'a, kiu deĵor'is en la kuir'ej'o, est'is alt'statur'a, fort'a vir'in'eg'o kun masiv'a'j pied'o'j. Ŝi'a frat'in'o Elsa est'is et'a, mal'dik'a vir'in'et'o, sed ŝi reg'is la pension'o'n kiel arme'a serĝent'o. Ambaŭ aparten'is al sever'a religi'a sekt'o, kiu ne permes'is alkohol'aĵ'o'j'n, fum'ad'o'n aŭ frivol'a'j'n amuz'aĵ'o'j'n. En la salon'o star'is fortepian'o, sed neni'u rajt'is lud'i ĝi'n. Simil'e, ni ne rajt'is laŭt'e funkci'ig'i radi'aparat'o'n en ni'a'j ĉambr'o'j. Oni dev'is pet'i permes'o'n antaŭ ol ban'i si'n en varm'a akv'o. La manĝ'o'j en la pension'o est'is solid'a'j, tro'kuir'it'a'j, kaj mal'apetit'vek'a'j, laŭ la tradici'a angl'a kuir'art'o. Tamen ili est'is sufiĉ'e nutr'a'j kaj plen'ig'is la stomak'o'n, kio en Angli'o est'as la sol'a'j motiv'o'j por manĝ'i.
#000086
En la pension'o oni neniam bezon'is demand'i pri la tag'o de la semajn'o aŭ rigard'i kalendar'o'n, ĉar la menu'a program'o neniam vari'is de tag'o al tag'o. Dimanĉ'e ni ĉiam manĝ'is rost'it'a'n bov'aĵ'o'n kun ter'pom'o'j kaj brasik'o; lund'e, mal'varm'a'n bov'aĵ'o'n kun ter'pom'o'j; mard'e, bol'ig'it'a'n bov'aĵ'o'n kun karot'o'j; merkred'e, hak'viand'o'n kun ter'pom'o'j; ĵaŭd'e, fiŝ'o'n; vendred'e, kolbas'o'j'n kun kaĉ'ig'it'a ter'pom'o; sabat'e, ŝink'o'n kun brasik'o. La desert'o est'is ĉiam aŭ rabarb'o kun kustard'o (ov'aĵ'o), aŭ sek'a'j prun'o'j kun kustard'o (tradici'a angl'a desert'o, al kiu la fil'o'j de la angl'a elit'o est'as al'kutim'iĝ'int'a'j en la tiel nom'at'a'j publik'a'j – t.e. privat'a'j – lern'ej'o'j). Ĉiu'semajn'e est'is la sam'a manĝ'program'o: monoton'a sed san'a, krom se oni est'as vegetar'an'o. Sur la mur'o de la manĝ'o'ĉambr'o pend'is fram'o, en kiu est'is pir'o'grafit'a vers'aĵ'o, kiu tekst'is:
#000087
Oft'e, kiam mi trov'iĝ'is en la urb'o'centr'o, mi dev'is manĝ'i en restoraci'o. En tiu epok'o, kiam la angl'o'j mal'mult'o'n sci'is pri inter'naci'a kuir'art'o, la lok'a restoraci'a manĝ'aĵ'o est'is mal'bon'a. En tiu region'o de la nord'a Angli'o est'is grand'a entrepren'o nom'at'a Unu'iĝ'int'a'j Viand'a'j Produkt'o'j, kiu'j funkci'ig'is ĉen'o'n de restoraci'o'j. Ĉar ne est'is grand'a elekt'o, mi plur'foj'e est'is klient'o en la urb'a fili'o. La spert'o est'is aĉ'a, kaj mi ankoraŭ trem'as, kiam mi re'memor'as ĝi'n.
#000089
Mi'a'j tabl'o'kun'ul'o'j en la pension'o konsist'is el Rod, alt'statur'a aŭstrali'an'o, kiu far'is scienc'a'n esplor'ad'o'n en la urb'a universitat'o; jun'a bank'lern'ant'o, kiu est'is tiel mizer'e pag'at'a, ke li ŝpar'ad'is du tranĉ'aĵ'o'j'n de si'a maten'manĝ'a buter'it'a pan'o por si'a tag'manĝ'o en la bank'o; kaj jun'a student'o el Taj'land'o, kies nom'o'n mi ne sukces'is prononc'i aŭ vort'um'i; ĝi son'is iom kiel „P'ĉit” – la son'o, kiu'n far'is mal'sek'a fingr'o'tuŝ'o sur fenestr'a vitr'o. Rod est'is tre amuz'a vir'o; Karlo, la bank'lern'ant'o, est'is tre serioz'a kaj sen'humur'a; dum la taj'land'an'o est'is simpati'a.
#000090
Rod kaj mi plan'is divers'a'j'n projekt'o'j'n por mal'pez'ig'i ni'a'n ekzist'o'n en la pension'o. Dum iom da temp'o ni pens'is, ke est'us bon'a blag'o dum'nokt'e farb'i sur la lintel'o de la ĉef'a en'ir'ej'o la fraz'o'n: „Koncesi'it'a por muzik'o kaj por la vend'ad'o de vin'o kaj alkohol'aĵ'o'j”. En Angli'o, kie publik'a muzik'o kaj vend'o de alkohol'aĵ'o'j sen koncesi'o ne est'as permes'at'a'j, tiu tekst'o vid'iĝ'as ĉe la en'ir'ej'o de drink'ej'o'j kaj restoraci'o'j. Kiel iam asert'is renom'a angl'a orkestr'a dirigent'o: „La angl'o'j ne ŝat'as muzik'o'n, sed ili ŝat'as la bru'o'n, kiu'n ĝi far'as.”. Tamen, ni fin'fin'e decid'is ne pri'mok'i ni'a'j'n bon'a'j'n gast'ig'ant'in'o'j'n per tia malic'a blag'o.
#000091
Unu el ni'a'j kun'gast'o'j, elegant'e kaj tradici'e vest'it'a angl'a sinjor'o (t.e. per nigr'a jak'o, universitat'a kravat'o kaj griz'a pantalon'o kun fajn'a'j stri'o'j), kiu sid'is sol'a ĉe si'a apart'a tabl'o, est'is lektor'o pri islam'a'j stud'o'j. Li est'is tro grav'a person'o por re'kon'i la ĉe'est'o'n de nur'a'j student'o'j kaj jun'ul'o'j, kiel ni, do li neniam salut'is ni'n. Ali'a gast'in'o, kiu sam'e hav'is la privilegi'o'n okup'i apart'a'n tabl'o'n, est'is mal'dik'a kaj mal'ĉarm'a fraŭl'in'o de ne'konstat'ebl'a aĝ'o. Ŝi evident'e tim'is la volupt'a'j'n vir'o'j'n kaj evit'is kontakt'o'n kun ili. Iu'maten'e, Rod bon'humor'e salut'is ŝi'n laŭ aŭstrali'a kutim'o per la fraz'o „G'day!” („Bon'a'n Tag'o'n!”). La fraŭl'in'o ek're'ag'is per du'on'salt'o el si'a seĝ'o kaj febl'a kri'o kiel la blek'o de nervoz'a lepor'o. Ni ek'de tiam kun'e decid'is, ke est'us pli prudent'e las'i ŝi'n en ĉast'a pac'o.
#000092
Ni trov'is la semajn'fin'o'j'n en tiu mal'bel'a urb'o preskaŭ ne'toler'ebl'e ted'a'j. Mi'a aŭstrali'a kun'ul'o kelk'foj'e serĉ'is en la lok'a ĵurnal'o por konstat'i, ĉu la rubrik'o „Distr'aĵ'o'j” propon'as ebl'a'j'n al'log'aĵ'o'j'n. Unu'e li trov'is anonc'o'n pri la sabat'a'j ĉeval'a'j vet'kur'o'j, do ni kun'e ir'is al la kur'ej'o. Laŭ'dir'e, la aŭstrali'an'o'j ŝat'as ĉiu'n spec'o'n de sport'o, precip'e ĉeval'kur'o'j'n, sed en tiu okaz'o ni ambaŭ eĉ pli ted'iĝ'is atend'ant'e la re'ven'o'n de ĉeval'o'j, kiu'j mal'aper'is post kelk'a'j sekund'o'j, kaj re'aper'is nur post tro long'a temp'o. En ali'a tag'o, Rod trov'is reklam'o'n por vesper'a danc'event'o.
#000093
„Supoz'ebl'e tradici'a angl'a danc'ad'o”, mi respond'is.
#000095
Ni iom hezit'e en'ir'is en la salon'eg'o'n, kaj tuj konstat'is, ke la afer'o ne est'as por ni. Par'o'j de mez'aĝ'a'j kaj mal'jun'a'j hom'o'j elegant'e paŝ'is tie'n kaj re'e'n je akompan'o de mal'modern'a danc'muzik'o. Rid'et'ant'a mez'aĝ'a vir'in'o, kiu evident'e reg'is la event'o'n, gaj'e kri'is: „Ho! Mi vid'as du nov'a'j'n vizaĝ'o'j'n!”
#000097
Rod grimac'is. „For'pren'u ni de tie ni'a'j'n flam'ing* vizaĝ'o'j'n!”
#000098
Je la komenc'o de la somer'a sezon'o la frat'in'o'j Higginbotham inform'is ni'n, ke ili intenc'as feri'i en Jork'ŝir'o, do la pension'o rest'os ferm'it'a dum du semajn'o'j. Mi'a'j tri jun'a'j kun'ul'o'j jam for'ir'is, kaj mi rest'is sol'a. Fraŭl'in'o Elsa cert'ig'is mi'n, ke ŝi jam aranĝ'is por mi ĉambr'o'n en ali'a najbar'a pension'o. La ĉambr'o est'is grand'a kaj komfort'a, sur la ter'etaĝ'o de la dom'o. En la unu'a nokt'o, kiu'n mi tie pas'ig'is, mi apenaŭ sukces'is dorm'i, ĉar grup'o de vojaĝ'ant'a'j vend'ist'o'j el Kimri'o dum'nokt'e lud'is kart'o'j'n kaj sam'temp'e – kiel est'as kimr'a kutim'o – kun'e kant'is religi'a'j'n kimr'a'j'n himn'o'j'n.
#000099
Tio est'as nur mal'long'a part'o de mi'a'j memor'aĵ'o'j pri mi'a rest'ad'o en la nord'a Angli'o. Post'e mi trans'lok'iĝ'is al Irlando, kie, dank'e al mi'a'j nov'a'j irlandaj amik'o'j, mi trov'is posten'o'n. Sed tio ebl'e est'os material'o por verk'i ali'a'n rakont'o'n pri la afabl'a'j loĝ'ant'o'j de Bailenambeann ...
#000101
En la last'a'j monat'o'j oni mult'e pri'diskut'is la ebl'o'n, ke la nun'a pap'o (Benedikto la 16a, sekular'e Joseph Ratzinger) je si'a mort'o donac'os si'a'j'n organ'o'j'n. La debat'o ek'iĝ'is pro kelk'a'j deklar'o'j li'a'j, tre favor'a'j al tia ag'ad'o, kiam en 1999 li est'is ankoraŭ simpl'a kardinal'o de la rom'katolik'a eklezi'o. Est'as sufiĉ'e kon'at'e ali'flank'e, ke li an'as de'long'e en asoci'o de organ'don'ant'o'j.
#000103
Pro tio tamen, ke Ratzinger est'is elekt'it'a ĉef'pontifik'o en 2005, li'a dezir'o ne pov'os real'iĝ'i. Li'a sekretari'o, Georg Gaenswein [gensvajn], klar'ig'is februar'e al la ital'a ĵurnal'o La Repubblica, ke pap'o neniu'okaz'e rajt'as donac'i organ'o'j'n: la korp'o de pontifik'o, sen'de'pend'e de ties sankt'ec'o (kiu ne est'as aŭtomat'a, kiel montr'as tio, ke la eklezi'o kanoniz'is nur 86 el la ĝis'nun'a'j 265 pap'o'j), est'u konsider'at'a kaj ador'at'a kiel relikv'o: ĝi aparten'as al la tut'a krist'an'ar'o kaj tial ĝi dev'as rest'i integr'a.
#000104
Kontraŭ unu perd'iĝ'int'a organ'don'ant'o, ekzist'as tamen milion'o'j da potencial'a'j organ'don'ant'o'j kiu'j, kvankam pov'ant'e liber'e konsent'i la el'plant'o'n de si'a'j organ'o'j, ankoraŭ ne est'as cert'a'j pri la bon'ec'o kaj neces'o de tia kondut'o. Dispon'ig'i la propr'a'j'n organ'o'j'n por sav'i ali'ul'a'j'n viv'o'j'n est'as nobl'a, sen'dolor'a kaj sen'pag'a donac'o, tut'e akord'ig'ebl'a – kiel asert'is la pap'o mem – kun la krist'an'a doktrin'o. Ĝi ebl'ig'as tanĝ'i, aŭ almenaŭ al'proksim'iĝ'i iom'et'e, la etern'ec'o'n kaj la sen'mort'ec'o'n, al kiu'j la hom'ar'o ĉiam sopir'is.
#000105
Rim'o'j'n ĉe Berveling la leg'ant'o ne trov'os (rim'o en la latin'a'j vers'o'j aper'as nur dum la mez'epok'o), sed ia'spec'a'n anstataŭ'o'n prezent'as la vir'a fin'iĝ'o de la unu'a'j du vers'o'j: „amik' – asert'”, „sub'ten'is li – reg'o'pov'”, „primitiv'e ke – proviz'as per”, tiel ke la voĉ'o, la impet'o, la atend'o de la vers'o'fin'o hav'as sam'a'n kontent'ig'a'n plen'um'iĝ'o'n. Kiu renkont'is Horaci'o'n en si'a'j knab'a'j stud'o'j, tuj re'vok'os al si'a mens'o ties od'o'n pri mont'o Soracte [sorakte] apud Romo, blank'a pro la neĝ'o, kaj la frost'iĝ'int'a'j river'o'j ...
#000107
Ver'e original'a est'as la vest'o per ĉi tiu klasik'a ritm'o de tut'e nun'temp'a'j konsider'o'j: la Bush-a agres'o al Irako, la ekzekut'o de Sadam, la hipokrit'ec'o de UN, la mensog'o'j de la uson'a'j politik'ist'o'j kaj general'o'j, la esper'o'j pri moral'iĝ'o lanĉ'it'a'j de Barack Obama (last'a od'o datum'as je 2009; ĉu la esper'o'j real'iĝ'is? ...), la rajt'o'j de sam'seks'em'ul'o'j. Leg'i Horaci-stil'a'n kritik'o'n de la nun'temp'a'j fi'aĵ'o'j iel mild'ig'as la konsider'o'n pri tio, kiom ili est'as fi'a'j.
#000108
La du'a du'on'o de la libr'et'o est'as pli tradici'a tem'e, sed pli nun'temp'a ritm'e; ia'manier'e reg'as pesimism'o: „la viv'o neniam promes'is / est'i honest'a”. Di'o(j) menci'iĝ'as plur'foj'e en la poem'o'j, sed fakt'e sen ebl'o influ'i la hom'a'n viv'o'n; am'o ne est'as elekt'o, sed dev'ig'o, kaj ĉiu'okaz'e mal'long'a. En la liber'a metrik'o kaj en la tip'o'grafi'a vers'aranĝ'o spur'ebl'as inspir'o el Auld.
#000109
Ne sub'task'ind'a'j est'as la libr'o'fin'a'j paĝ'o'j, kie la aŭtor'o mal'long'e rakont'as pri si'a pasi'o al la klasik'a'j literatur'o'j kaj la sankt'a'j skrib'o'j de la jud-krist'an'a tradici'o kaj iel kompren'ig'as si'a'n eduk'iĝ'o'n al poezi'o.
#000110
Impon'a est'as la bibliografi'o: plur'a'j dek'o'j da verk'o'j, inter dik'a'j volum'o'j kaj mal'mult'paĝ'a'j (sed dens'en'hav'a'j) kajer'et'o'j est'as la produkt'aĵ'o de Berveling, sen'dub'e la plej'a traduk'int'o el la klasik'a'j lingv'o'j, long'e super'int'e la produkt'o'j'n de Kalocsay kaj de Waringhien. Lukiano, Senek'o, Ciceron'o, Katul'o, Marcial'o kaj mult'a'j ali'a'j klasik'ul'o'j est'is per'it'a'j de li al la esperant'lingv'an'o'j. Ankaŭ li'a original'a produkt'ad'o, kaj poezi'a kaj proz'a, est'as nek mal'grand'a nek mal'grav'a: kiel pastor'o de la remonstrant'a eklezi'o kaj mez'lern'ej'a instru'ist'o pri la latin'a kaj la helen'a, li verk'e serpent'um'as inter la Du'a'kanon'a'j Libr'o'j kaj ese'o pri krist'an'ism'o kaj ali'a'j religi'o'j.
#000111
Esper'ebl'e la leg'ad'o de ĉi tiu libr'et'o instig'os al leg'ad'o ankaŭ de ali'a'j verk'o'j de Gerrit Berveling, el kiu'j, laŭ mi, la plej bel'a rest'as poem'ar'o Tri 'stas tro.
#000112
En la jar'o 2008 Fel el'don'is roman'o'n de Stephan Lang, titol'it'a'n La talp'o'ĉas'ist'o, pri kiu aper'is recenz'o en Monat'o (2008/12, p. 23). Tiu verk'o est'is, efektiv'e, la du'a volum'o de seri'o. Ĉi tiu verk'o La transilvani'a nupt'o est'as la unu'a el tiu du'op'o. Kvankam ebl'as leg'i ĉiu'n el la du verk'o'j apart'e, kiam oni leg'as ili'n en'ord'e, oni mult'e pli kompren'as la detal'o'j'n.
#000114
Supoz'ebl'e, kvankam en roman'a form'o, la en'hav'o est'as aŭtobiografi'o pli-mal'pli real'a. Se en'est'as fikci'aĵ'o'j, tem'as pri la re'konstru'o de konversaci'o'j, lok'detal'o'j, ebl'e re'konstru'o de event'o'j, neces'a'j por la roman'o, kvankam ne nepr'e histori'e real'a'j. Mi ne pov'is trov'i detal'o'j'n pri la aŭtor'o, por kontrol'i tio'n. Kaj ĉar li mort'is en la jar'o 2008, ne ebl'as li'n nun kontakt'i!
#000115
Unu'e, mi avert'u, ke la roman'o'n leg'u nur intest'e fort'a'j person'o'j. Se tem'us pri televid'aĵ'o, oni antaŭ'anonc'us: ni avert'as, ke la ĉi-sekv'a program'o en'hav'as scen'o'j'n, kiu'j pov'us anim'sku'i spekt'ant'o'j'n. Mal'facil'eg'as leg'i la verk'o'n sen sent'i tre fort'a'n naŭz'o'n. Sed en ĉiu jar'cent'o naŭz'a'j event'o'j okaz'is, kaj en la du'dek'a jar'cent'o ili tiom abund'is, ke kelk'a'foj'e oni dev'as mult'e ignor'i la real'o'n, por evit'i ili'a'n pri'pens'ad'o'n.
#000116
Ni supoz'u (mi kred'as, ke prav'e), ke tem'as pri real'a event'ar'o. La ĉef'person'o (tio est'as la aŭtor'o) de la verk'o est'is hungar'a ruman'o dum la komun'ism'a period'o. (Tiu'temp'e, part'o de la hungar'etn'a popol'o ne-propr'a-vol'e est'is part'o de Rumani'o.) La diktatur'o de Ceauşescu [ĉaŭŝesku] est'is inter la plej fi'plen'a'j de la jar'cent'o, egal'rang'e kun tiu'j de Hitler kaj Stalin.
#000117
Lang kulp'is pri politik'a „krim'o”, kio tie kaj tiam signif'is i'a'n ajn esprim'o'n de vid'punkt'o ne-Ceauşescu-esk'a. Kaj pro tio li est'is en'karcer'ig'it'a, en karcer'kondiĉ'o'j tip'e mal'human'a'j. Dum si'a en'karcer'a viv'o li'n rimark'is nederlanda par'o turist'a, kun kiu li sukces'is inter'ŝanĝ'i kelk'a'j'n inform'et'o'j'n. Post si'a liber'iĝ'o el la karcer'o li decid'is fuĝ'i al Nederlando, entrepren'o preskaŭ ne imag'ebl'a, nek plen'um'ebl'a. La ruman'a diktatur'o ĉiu'metod'e, per spion'o'j, sub'aŭskult'ad'o, mal'permes'o de inter'naci'a'j komunik'aĵ'o'j, en'karcer'ig'o, tortur'ad'o kaj paf'ad'o cel'is mal'ebl'ig'i ĉi'a'n fuĝ'o'n el si'a teritori'o. Tiu'rilat'e ili preskaŭ cent'procent'e plen'um'is si'a'n plan'o'n.
#000118
Hungari'o lim'as Rumani'o'n. Ankaŭ Hungari'o est'is komun'ism'a ŝtat'o, sed politik'e inter'mal'fid'o abund'is. Unu'foj'e en la jar'o bus'o kun pasaĝer'o'j ruman'a'j turism'o'cel'e rajt'is trans'ir'i la lim'o'n inter la du land'o'j por strikt'e tri'tag'a vizit'o. Kontraŭ pag'o mil'o'j da hom'o'j si'n propon'is por tiu vetur'o. Nur 30 est'is akcept'it'a'j; al la ceter'a'j la reg'ist'ar'o kompren'ebl'e ne re'pag'is. Per sub'aĉet'o Lang pov'is si'n kaŝ'i inter la akcept'it'o'j, tamen sen la neces'a stamp'it'a permes'il'o.
#000119
Tiel en'ir'int'e Hungari'o'n, kiel evit'i est'i re'port'it'a en Rumani'o'n per la bus'o? Li el'pens'is metod'o'n. Do nun li'n serĉ'as kaj hungar'a'j kaj ruman'a'j polic'o kaj spion'o'j. Se li iel sukces'os trans'ir'i en Jugoslavion, li est'os mal'pli mal'sekur'a. Jugoslavio ja per Tit'o defi'is la stalin'ism'a'n blok'o'n. Tamen la titoa komun'ism'o ne est'is komfort'a por la jugoslavi'an'o'j. Ni est'as detal'e inform'at'a'j pri tio, kiel Lang sukces'is ir'i el Hungari'o trans'lim'e'n en Jugoslavion. La gust'o de tiu'j detal'o'j pov'us mal'stabil'ig'i la stomak'o'j'n de la leg'ant'o'j.
#000120
Kiel kontakt'i la nederland'an amik'em'a'n par'o'n? La telefon'serv'o inter la komun'ism'a'j land'o'j est'is ne'stabil'a kaj neniel privat'a, kiam tem'as pri lok'a'j polic'o'spion'o'j. Nu, jes, per mult'a'j ne'agrabl'a'j kaj kontraŭ'leĝ'a'j artifik'o'j (inkluziv'e de sub'aĉet'o'j far'e de la nederlanda par'o), li sukces'e aviad'il'as el Jugoslavio al Nederlando. Ĉu do ven'is fin'o de li'a'j sufer'o'j? Ne naiv'e imag'u tio'n. La last'a'j 60 paĝ'o'j de la libr'o plen'ig'os vi'n, ebl'e ne'toler'ebl'e, per naŭz'o.
#000121
Literatur'e, la libr'o el'star'as. Laŭ stil'o kaj atent'o'kapt'o ĝi ne'kritik'ebl'as. La traduk'o egal'e impon'as. Fizik'e, la libr'o ne'riproĉ'ebl'as. Ver'e fortik'a volum'o, bon'a paper'o, klar'a pres'ad'o, laŭd'end'a el'sark'o de kompost'erar'o'j.
#000122
Jun'o est'as jun'a. Li est'as jun'a vir'o, kies sol'a problem'o ŝajn'e est'as tio, ke li ne pov'as ne fiks'rigard'i bel'ul'in'o'j'n, foj'e argument'ant'e, ke bel'ec'o est'as donac'o de Natur'o kaj ke la ĝust'a manier'o aprez'i ĝi'n est'as per al'rigard'o kaj pri'parol'o. Eĉ kiel tre jun'a lern'ant'o, li foj'foj'e sid'iĝ'is kun amik'o'j kaj klaĉ'is pri ĉiu'j preter'pas'ant'o'j: „Jen tiu bel'ul'in'o. Ĉu vi pov'as konjekt'i, kiom el ŝi'a'j korp'o'part'o'j ne est'as art'e'far'it'a'j? Jen tiu vir'o kap'e sen'har'a. Ĉu vi pov'as imag'i, kial li est'as tiel mal'feliĉ'a, aŭ kial li tiel rapid'e promen'as? Vid'u tiu'n bel'e vest'it'a'n vir'o'n. Ĉu vi pov'as imag'i, ke ebl'e li'a'j ŝtrump'o'j est'as mal'pur'a'j aŭ tru'hav'a'j?”
#000125
Nun kiel jun'a vir'o li tamen jam post'las'is mult'e el la mal'bon'a'j kondut'o'j infan'ec'a'j, krom la em'o aprez'ad'i vir'in'a'n bel'ec'o'n; kaj oni pov'as dir'i, ke tio ne neces'e est'as infan'ec'a aŭ mal'bon'a, ĉar li jam ating'is la aĝ'o'n, kiam li pov'as far'i aŭ pri'diskut'i „adolt'a'j'n afer'o'j'n”. Li hav'as sekur'a'n labor'o'n pri merkat'o, ĉar diligent'e labor'int'e dum si'a'j unu'a'j jar'o'j kiel dung'it'o, li rapid'e far'iĝ'is estr'o kun mult'e da temp'o je si'a dispon'o, dum kiu li pov'as divers'manier'e amuz'i si'n. Li kred'as, ke li'a viv'o est'os perfekt'a, kiam li fin'fin'e trov'os tiu'n bel'ul'in'o'n, pri kiu li'a anim'o jam de'long'e sopir'as. Malgraŭ li'a em'o laŭd'i la natur'o'n pro la perfekt'e bel'a'j vir'in'o'j, kiu'j trov'iĝ'as divers'lok'e en la tut'a mond'o, li ne est'is bon'ŝanc'a pri am'rilat'o'j kun vir'in'o'j. Li jam hav'is rendevu'o'j'n kun kelk'a'j vir'in'o'j, sed post iom da temp'o li vid'is, ke la rilat'o'j ne pov'as sukces'i. Tamen li est'is konvink'it'a, ke ie en la grand'a mond'o est'as tiu perfekt'a vir'in'o, kiu far'iĝ'os li'a edz'in'o. Kaj li foj'e dir'as al si, kiam ajn li trov'as bel'ul'in'o'n, „Ĉu ebl'e ŝi est'as la anĝel'o, kiu'n mi jam tiel long'e atend'is?” Malgraŭ tio, ke li ne pov'as halt'ig'i la em'o'n rigard'i preskaŭ ĉiu'j'n vir'in'o'j'n, la ver'a fakt'o est'as, ke li person'e kred'as, ke por li est'is kre'it'a cert'a vir'in'o. Sur la grand'a planed'o kun milion'o'j da bel'ul'in'o'j, nur unu el ili est'as li'a. Do li prefer'as pens'i pri „la vir'in'o”. Li pens'as, ke li hav'as la dev'o'n diligent'e serĉ'i ŝi'n, kred'ant'e, ke ankaŭ ŝi ie okup'iĝ'as serĉ'ant'e li'n.
#000126
Dum li'a'j long'a'j moment'o'j de fantazi'o, li'a kor'o foj'e silent'e konstru'as jen'a'j'n imag'o'j'n: ŝi est'as bel'a, fakt'e bel'eg'a. Ĉiu'j vol'as aŭd'i pri la sekret'o de ŝi'a bel'ec'o. Ŝi est'as font'o de inteligent'o, kaj de ŝi li jam lern'os mult'e pri la viv'o kaj ĉio ali'a. Kiel li, ŝi eg'e ŝat'as leg'i libr'o'j'n. Do ŝi kun'labor'os kun li, pri'zorg'ant'e kaj pli'grand'ig'ant'e li'a'n bibliotek'o'n. Malgraŭ si'a bel'ec'o ŝi est'as ne'imag'ebl'e fort'a, tamen promen'as elegant'e. Kaj ŝi est'as ĉiu'manier'e sen'de'pend'a. Ho, jes, Jun'o ne ŝat'as vir'in'o'n, kiu dev'as pet'i la help'o'n de si'a edz'o pri ĉio. Do, de'nov'e, ŝi est'as fort'a emoci'e, fizik'e kaj financ'e. Ebl'e dum la lern'ej'a'j jar'o'j ŝi est'is sport'ul'in'o kaj jam gajn'is mult'a'j'n premi'o'j'n. Ŝi ankaŭ labor'as en grand'a ofic'ej'o, sed ŝi prefer'as ne plu labor'i, ĉar ŝi prefer'as dediĉ'i si'a'n tut'a'n temp'o'n por montr'i si'a'n am'o'n al li. Ŝi neniam koler'os kaj, se pro io ajn ŝi ofend'iĝ'os, ŝi tuj pardon'os li'n kaj forges'os pri ĉio. Ŝi est'os perfekt'a vir'in'o.
#000127
Jun'o ĉiam memor'os la ag'o'n de Paŭlo, li'a plej intim'a amik'o, kiam li iam el'vort'ig'is al li tiu'n imag'o'faden'o'n. Iam Paŭlo, kiu jam de'long'e edz'iĝ'is kaj nun hav'as infan'o'n, aŭskult'is kun grand'a pacienc'o kaj subit'e respond'is: „Jun'o, mi hav'as la honor'o'n help'i vi'n pri tiu ĉi afer'o. Mi trov'is la ĝust'a'n vir'in'o'n ...”
#000128
„Ĉu ver'e?” Jun'o dir'is, eg'e sci'vol'e. Sed sam'temp'e li kun mir'o demand'is si'n, ĉu li pov'as ricev'i help'o'n de amik'o pri tia grav'a afer'o. Se tem'us pri aĉet'o de var'o, ebl'as pet'i help'o'n de amik'o, sed pri edz'in'o por li ne est'os facil'e fid'i la opini'o'n de amik'o'j. Li dev'as mem al'parol'i vir'in'o'n kaj mem juĝ'i, ĉu ŝi est'as taŭg'a por li aŭ ne.
#000129
Jun'o est'is silent'a dum long'a moment'o kaj pri'pens'is si'a'j'n rilat'o'j'n kun Paŭlo, li'a tre intim'a amik'o. Post la edz'iĝ'o de Paŭlo ili ne plu est'as tiel intim'a'j kiel antaŭ'e, kaj Jun'o tut'e kompren'as la situaci'o'n. Mult'foj'e kap'jes'is li, dum li pens'is pri la demand'o'j kaj la etern'a honest'ec'o de Paŭlo, kaj li fin'fin'e dir'is: „Bon'e, Paŭlo, rakont'u al mi pri la vir'in'o.”
#000131
Serioz'e respond'is Paŭlo: „Kar'a mi'a, mi ne vol'as detru'i vi'a'n sci'vol'o'n, do mi dir'os neni'o'n ĝis la moment'o de vi'a renkont'iĝ'o kun ŝi. Sed cert'e vi pov'as fid'i mi'n pri la ver'ec'o de la elekt'o baz'e de vi'a'j kriteri'o'j de taŭg'a edz'in'o.”
#000132
Oft'e Jun'o iom ne vol'as ofend'i Paŭlon per diskut'o pri kvalit'o'j de edz'in'o taŭg'a, sci'ant'e ke Paŭlo kaj li'a edz'in'o hav'as kelk'a'j'n problem'o'j'n en si'a ge'ul'a viv'o, sed Paŭlo ĉiam prefer'as solv'i si'a'n problem'o'n hejm'e, diskut'ant'e pri la problem'o'j kun si'a edz'in'o anstataŭ kun amik'o'j aŭ parenc'o'j.
#000133
„Mi ver'e sci'as, ke ne est'us dec'e dir'i al ŝi, ke mi edz'in'ig'os ŝi'n, se mi ankoraŭ ne al'parol'is ŝi'n por mem juĝ'i, ĉu ŝi est'as taŭg'a por mi aŭ ne.”
#000134
Paŭlo fiks'rigard'is si'a'n amik'o'n long'moment'e, kvazaŭ li subit'e far'iĝ'us ne'kon'at'o, kaj en si'a mens'o est'is io tre amar'a, kaj se li vort'ig'us ĝi'n, ili ebl'e etern'e dis'iĝ'us. Sed li las'is ĝi'n dron'i en la profund'ec'o de li'a kor'o kaj dir'is i'o'n mild'a'n: „Mi ne est'as stult'a. Mi ankoraŭ ne al'parol'is ŝi'n pri vi.”
#000135
Paŭlo aranĝ'is la vizit'o'n al la vir'in'o, kaj ili ek'vojaĝ'is renkont'iĝ'i kun ŝi. Por Jun'o tio est'is eg'e long'a vojaĝ'o, kompren'ebl'e, pro tio, ke li est'is sci'vol'em'a. Dum la vojaĝ'o li mult'foj'e pet'is Paŭlon montr'i al li la fot'o'n de la bel'ul'in'o. Li ankaŭ pet'is pli da inform'o'j pri ŝi, sed Paŭlo ne respond'is, dir'ant'e, ke li ne vol'as detru'i li'a'n sci'vol'o'n.
#000136
Do kiam ili ating'is la urb'a'n ĉef'bazar'o'n kaj Paŭlo dir'is, ke ili baldaŭ ating'os la cel'o'n, Jun'o konklud'is, ke ili ebl'e vizit'os la vir'in'o'n en ŝi'a labor'ej'o. Li ankaŭ konklud'is, ke ŝi est'as vend'ist'in'o. Vend'ist'in'o! Li neniam imag'is, ke li ebl'e edz'iĝ'os al vend'ist'in'o. Nu, ĉio tio ne grav'as. Se ŝi posed'as ĉiu'j'n tiu'j'n kvalit'o'j'n, pri kiu'j li jam foj'foj'e rakont'is al Paŭlo, li akcept'os ŝi'n.
#000137
„Ha, ŝi vend'as elektron'ik'aĵ'o'j'n”, pens'is Jun'o, kiam antaŭ iu elektron'ik'a vend'ej'o man'sign'is Paŭlo al li, ke ili jam al'ven'is. Ten'ant'e li'a'n man'o'n, Paŭlo gvid'is li'n en la grand'a'n vend'ej'o'n, kie trov'iĝ'is mult'a'j robot'o'j.
#000138
„Amik'o kar'a, oni fabrik'as ili'n laŭ diferenc'a'j aspekt'o'j kaj funkci'o'j”, dir'is Paŭlo, sed Jun'o apenaŭ aŭskult'is, ĉar li ver'e vol'is renkont'iĝ'i kun la vend'ist'in'o. Sed en la vend'ej'o trov'iĝ'is neni'u.
#000139
„Jun'o, tiu ĉi vend'ej'o aparten'as al iu kon'at'o mi'a.”
#000141
„Do ŝi ne est'as la estr'o. Ŝi est'is dung'it'a por vend'i robot'o'j'n.”
#000142
„Kaj hodiaŭ mi pet'is li'n permes'i al ni rest'i ĉi tie sol'a'j. Do li don'is al ĉiu'j dung'it'o'j liber'temp'o'n.”
#000143
„Mi ne kompren'as”, dir'is Jun'o sen'pacienc'e. „Kie ŝi est'as? Kaj nun ne grav'as al mi, kiu posed'as la vend'ej'o'n. Nur montr'u al mi la bel'ul'in'o'n!”
#000144
„Bon'e, mi'a kar'a amik'o, mi plu klar'ig'os: Mi ne vol'is embaras'i vi'n, dum ĉe'est'as la dung'it'o'j. Do mi'a amik'o pet'is ili'n liber'temp'i hodiaŭ.”
#000145
„Kial mi est'os embaras'it'a, stult'ul'o? Ho, mi kompren'as ĉio'n. Do kie ŝi est'as?”
#000146
Sed li tut'e ne kompren'is, kaj Paŭlo rimark'is tio'n en li'a vizaĝ'esprim'o.
#000147
„Jun'o kar'a, ĉu vi ne pov'as vid'i? Mi jam aŭskult'is vi'n parol'i pri la dezir'at'a'j kvalit'o'j de vi'a est'ont'a edz'in'o. Se parol'i sincer'e, neni'u sang'o'hav'a vir'in'o hav'as tia'j'n kvalit'o'j'n kombin'it'a'j'n. Mi preskaŭ plor'is, kiam vi parol'is pri vir'in'o, kiu est'as taŭg'a por vi. Vi ŝajn'e est'as avar'a, ĉar vi pri'pens'as nur tio'n, kio est'as taŭg'a por vi. Vid'u tiu'j'n ĉi sang'o'mank'a'j'n vir'in'o'j'n. Ili far'os ĉio'n laŭ vi'a dezir'o. Ili neniam kverel'os kun vi. Ili est'as bel'aspekt'a'j. Ili labor'os kaj liber'temp'os laŭ vi'a ordon'o. Ili neniam for'ir'os de vi. Edz'iĝ'u al robot'o, mi'a kar'a, ĉar neni'u vir'in'o est'os taŭg'a por vi ...”
#000148
Post tiu event'o Jun'o nek al'parol'is nek renkont'is Paŭlon dum kelk'a'j semajn'o'j. Li est'is eg'e koler'a. „Kial li ne simpl'e dir'is al mi, ke mi'a opini'o pri rilat'o'j kun vir'in'o'j est'as mal'ĝust'a. Kial ne simpl'e dir'i, ‚Do, edz'iĝ'u al robot'o’, anstataŭ mal'ŝpar'i mi'a'n temp'o'n, vizit'ant'e la robot'a'n vend'ej'o'n ”...?
#000149
Tamen la ag'o de Paŭlo ebl'e frukt'o'don'is. La amar'a spert'o help'is Jun'o'n ek'ŝanĝ'i si'a'n opini'o'n post re'amik'iĝ'o kun Paŭlo. Jun'o jam iam pens'is, ke li ebl'e bezon'as tia'n spert'o'n por ek'vid'i si'a'n stult'ec'o'n kaj mal'modest'ec'o'n. Tamen ne ĉio ŝanĝ'iĝ'is. Ĉiam post tiu spert'o li memor'is iu'n or'a'n dir'o'n de Paŭlo: Por ke sukces'u iu ajn intim'a rilat'o, ĉiu membr'o ĉiam demand'u si'n, Kio'n mi pov'as don'i al mi'a partner'o, ne kio'n mi pov'as gajn'i de mi'a partner'o? Iel, kio'n vi don'as, tio'n vi ricev'as.
#000150
Tamen, hodiaŭ Jun'o ŝajn'e ne hav'as temp'o'n por nutr'i si'a'n fantazi'o'n per aprez'ad'o de bel'a'j vizaĝ'o'j, dum li sen'pacienc'e rest'as en la aviad'il'a atend'ej'o. La flug'temp'o jam ŝanĝ'iĝ'is pro la mal'bon'a veter'o hodiaŭ'a, kaj li jam telefon'is al la klient'o, kiu'n li hodiaŭ intenc'as vizit'i, por dir'i, ke li ne ĝust'a'temp'e al'ven'os pro la veter'a problem'o. Nun li prov'as pri'pens'i kun ĝoj'o la renkont'iĝ'o'n kun la klient'o, kiu tem'os pri kun'labor'ad'o, el kiu li'a kompani'o gajn'os mult'e da mon'o. Kaj post sub'skrib'o de la kontrakt'o, li'a pozici'o en la kompani'o jam alt'iĝ'os. Li pri'pens'as si'a'n rapid'a'n sukces'o'n kun ĝoj'o kaj fier'o. Mank'as nur vir'in'o por divid'i la ĝoj'o'n.
#000151
El li'a pens'ad'o vek'as li'n vir'in'a voĉ'o. Ie ne tre for de li sid'as bel'eg'a vir'in'o, kiu ŝajn'e sam'e atend'as. En tiu moment'o li'a plej grand'a dezir'o est'as, ke ili kun'sid'u en la aviad'il'o. Li tuj dir'as al si, ke la ŝanc'o ebl'e est'as tre mal'grand'a. Ebl'e ili ne flug'os per la sam'a aviad'il'o. Ebl'e tiu'n bel'eg'a'n vizaĝ'o'n li neniam vid'os de'nov'e. Kia kruel'a sort'o! Li vol'as pren'i ŝi'n en si'a'j'n brak'o'j'n kaj dir'i al ŝi, ke li am'as ŝi'n. Sed ho ve, li'a kor'o est'as mal'pur'a. Kial hav'i tia'n pens'o'n pri vir'in'o, kiu ebl'e jam hav'as edz'o'n? Kial tiel pens'i pri vir'in'o, kies kor'o leĝ'e kaj lojal'e aparten'as al ali'a vir'o?
#000152
Se la sort'o est'as kruel'a al mi, kial mi est'u kruel'a al mi mem? Kial ne ig'i mi'a'n kor'o'n iom ĝoj'a, imag'ant'e, ke ŝi ebl'e est'as liber'a? Ne est'us mal'ĝust'e esplor'i, ĉu ŝi hav'as edz'o'n aŭ ne. Eĉ se morgaŭ – ne, hodiaŭ – ŝi edz'in'iĝ'os, mi ankoraŭ hav'as grand'a'n ŝanc'o'n. Mi met'os mi'a'n destin'o'n en mi'a'j'n man'o'j'n. Mi ne for'ĵet'os mi'a'n est'ont'ec'o'n pro mi'a'j pas'int'a'j erar'o'j.
#000153
Sed dum li star'as rekt'e antaŭ la bel'ul'in'o, li trov'as, ke li tut'e perd'as parol'kapabl'o'n. Jun'o, kiu jam lern'is ĉi'a'n manier'o'n al'log'i vir'in'o'j'n al kun'parol'o, nun star'as, kvazaŭ li est'us idiot'o. Sed tio ne daŭr'as tre long'e: „Kial vi, est'ant'e tiel bel'a in'o, sol'a sid'as, sen iu vir'o ricev'ant'a ordon'o'j'n de vi?”
#000154
Dum li pri'pens'as kaj esper'as insult'o'n pro si'a si'n'trud'o, ven'as ĝentil'a sed traf'a respond'o: „Laŭ mi'a sort'o mi ĉiam hav'as hom'o'j'n, kiu'j obe'as mi'a'j'n ordon'o'j'n.” Sed ŝi al'don'as: „Ĉu ĉiu knab'in'o ver'e fal'is en tiu'n est'ant'e-tiel-bela-kapt'il'o'n vi'a'n, aŭ ĉu vi nur sukces'is uz'i ĝi'n por al'log'i stult'a'j'n knab'in'o'j'n?”
#000155
„Ho ve, mal'antaŭ tiu bel'a vizaĝ'o kaŝ'as si'n profund'a fier'o. Do ŝi kred'as, ke laŭ la sort'o ŝi est'as tiom grav'a aŭ riĉ'a, ke vir'o'j dev'as obe'i ordon'o'j'n de ŝi?”
#000156
Malgraŭ ĉio, kio'n pens'as Jun'o, la bel'ul'in'o parol'as kaj si'n vest'as simpl'e. Kaj oni pov'as vid'i, ke por ŝi rid'et'i est'as tut'e facil'a afer'o. Ŝi ne tim'as bril'ig'i si'a'n el'kor'a'n sun'o'n al iu'j ajn, ne grav'as, ĉu ili est'as kon'at'a'j aŭ ne. Jes, tio est'as ver'a malgraŭ ŝi'a respond'o.
#000157
Kurioz'e rigard'as Jun'o mal'long'moment'e kaj dir'as: „Bon'a sort'o la vi'a est'as. Ĉu vi pov'as permes'i al mi dezir'i sam'a'n? Sed mi cert'e kred'as, ke vi ne vol'us, ke mi renkont'u bel'ul'in'o'n, kiu far'os ĉio'n por mi.”
#000158
„Mi ne sci'as, ĉu tia vir'o ekzist'as, kiu vol'us, ke li'a edz'in'o far'u ĉio'n por li”, respond'as la jun'a vir'in'o.
#000159
„Pardon'u, jen ne normal'a manier'o komenc'i diskut'o'n kun ne'kon'at'o. Mi nom'iĝ'as Jun'o”, li respond'as, etend'ant'e si'a'n man'o'n por man'prem'o. Sed al la propon'o ven'as neni'u respond'o. Li tut'e kompren'as, ke ŝi ebl'e est'as iom koler'a pro li'a koment'o aŭ pro tio, ke ŝi ne kon'as li'n. Do li mal'rapid'e met'as la man'o'n en si'a'n pantalon'poŝ'o'n kaj tie las'as ĝi'n dum long'a temp'o. Por romp'i la long'a'n silent'o'n, kiu sekv'as, li zorg'e dir'as: „Do vi kred'as pri Fat'o. Sam'e, mi kred'as, ke neni'o okaz'as sen kial'o antaŭ'destin'it'a. Ekzempl'e: kial hodiaŭ la flug'o prokrast'iĝ'as? Kial vi sid'as ĉi tie? Kial hom'o'j dev'as obe'i ordon'o'j'n de vi?”
#000160
Pro la de'nov'a alud'o al la fakt'o, ke hom'o'j ricev'as ordon'o'j'n de ŝi, la vir'in'o el'montr'as iom mal'afabl'a'n mien'o'n, sed tiu rapid'e pal'iĝ'as al ĝentil'a rid'et'o.
#000161
„Pardon'u, mi rimark'as, ke mi jam ofend'is vi'n per mi'a'j rimark'ig'o'j kaj dir'o'j. Mi ne est'as tia hom'o, kia ne sci'as kiel bon'e trakt'i vir'in'o'j'n. Kaj ĝis nun vi ankoraŭ ne dir'is al mi vi'a'n nom'o'n. Mi sci'as, ke vi tut'e rajt'as ne dir'i ĝi'n al mi.”
#000162
„Ĉu ver'dir'e? Mi pens'as, ke vi ĵaluz'os, se la vest'o de vi'a edz'in'o est'as pli bel'a ol vi'a, aŭ se ŝi'a voĉ'o est'as pli bel'son'a ol vi'a.”
#000163
„Do, dir'u al mi pri ŝi: ĉu vi ne est'as pli bel'a ol ŝi? Mi pens'as, ke vi est'as fier'a hom'o.”
#000165
„Vi cert'e intenc'as insult'i mi'n, sed mi tut'e ne koler'os ... Mi ne hav'as edz'in'o'n, kaj en mi'a tut'a viv'o mi ag'em'e serĉ'as la perfekt'a'n person'o'n ...”
#000166
„Mi ne sci'as, kio'n vi opini'as, sed ĉiu hom'o rajt'as decid'i kiu'n edz'ig'i? Oni elekt'as inter'ali'e laŭ kred'o, viv'stil'o, kultur'o kaj soci'a rang'o.”
#000168
Nu, la vir'in'o jam ĉes'as atent'i Jun'o'n, sed malgraŭ tio, li ne pov'as vid'i iu'n ajn indik'o'n de koler'o je ŝi'a vizaĝ'o. Ankaŭ ŝajn'as, ke ŝi pov'as iom aŭd'i li'n. Do li parol'as plu: „Kiam mi renkont'os ŝi'n, mi tuj sci'os, ke ŝi est'as la ĝust'a vir'in'o por mi. Kie ajn ŝi est'as nun, mi nun sci'as i'o'n cert'a'n: ŝi est'as bel'a, bon'kondut'a kaj inteligent'a. Ŝi est'as fizik'e kaj emoci'e fort'a kaj sen'de'pend'a.”
#000169
„Ne tia, de kia vir'o dev'as ricev'i ordon'o'j'n”, subit'e dir'as la vir'in'o, kaj dum ŝi ek'star'as por serĉ'i ali'a'n sid'lok'o'n, ŝi dir'as: „Bon'ŝanc'o'n al vi en vi'a serĉ'ad'o al la perfekt'a edz'in'o”, uz'ant'e du fingr'o'j'n por sign'i la cit'il'o'j'n ĉirkaŭ la vort'o perfekt'a.
#000170
Sed tiu'moment'e laŭt'kri'as vir'o, kiu al'kur'as al ŝi. „Ne, Jana, ne star'u. Mi jam al'ven'as. Ĉu mi tro long'e for'est'is?”
#000171
La kor'o de Jun'o rapid'e bat'as, kiam li aŭd'as la nom'o'n de la vir'in'o. Jana. Preskaŭ sam'a kiel mi'a nom'o. Kia fat'o! Sed cert'e la nom'o tut'e ne grav'as. Ni kun'parol'is kelk'a'j'n minut'o'j'n, kaj tiam mi jam trov'is, ke ŝi'a kondut'o ne kongru'as kun mi'a.
#000172
„Pardon'u, Jana”, dir'as la vir'o, kiam li al'ven'as. „Oni ne pov'is ripar'i vi'a'n baston'o'n, do mi dev'is aĉet'i nov'a'n. Pro tio mi ne pov'is re'ven'i pli fru'e. Vid'u, Jana, mi jam mult'foj'e avert'is vi'n ne las'i la lok'o'n, kie mi las'is vi'n.”
#000173
Ho ve, ŝi mensog'is, kiam ŝi dir'is, ke hom'o'j ricev'as ordon'o'j'n de ŝi. Ŝi fakt'e ricev'as ordon'o'j'n de hom'o'j. Sed kiu est'as tiu mal'ĝentil'a vir'o, kiu tiel mal'respekt'e al'parol'as vir'in'o'n en publik'a lok'o? Jen ven'as la temp'o, ke mi montr'u al Jana, ke mi ne est'as mal'ĝentil'a hom'o.
#000174
„Kial vi al'parol'as vir'in'o'n tiel publik'e?”
#000175
La vir'o, dum li don'as mal'grand'a'n pak'aĵ'o'n al Jana, dir'as: „Kiu est'as tiu ĉi?”
#000176
Sen respond'o, kaj dum Jun'o kaj la vir'o atend'as, Jana mal'ferm'as la pak'aĵ'o'n, kaj ek'etend'as la fald'ebl'a'n promen'baston'o'n. Ek'star'int'e, ŝi per unu man'o sekv'as la direkt'o'n de la voĉ'o de la vir'o kaj tuŝ'ant'e li'n, ŝi dir'as: „Ĉu ni nun pov'as for'ir'i de tiu ĉi infer'o?”
#000177
En tiu moment'o, por Jun'o, la viv'o etern'e ŝanĝ'iĝ'as, sed li ne sci'as, kiel kaj kial. Tut'e silent'e, li rigard'as la jun'a'n vir'in'o'n, dum ŝi help'e de la vir'o ek'for'ir'as.
#000178
Pens'ant'e, ke li fakt'e dir'is tio'n laŭt'eg'e, li rapid'e kovr'as si'a'n buŝ'o'n per la man'o, sed vid'ant'e, ke neni'u iel re'ag'as, li est'as konvink'it'a, ke neni'u aŭd'is tio'n. Do ĝi nur est'as li'a pens'o. Ŝi est'as blind'a, kaj nur li ŝajn'e zorg'as pri tio nun. Li jam foj'foj'e vid'is blind'ul'o'j'n, sed neniam pens'is, ke iu el ili pov'as est'i tiom mem'fid'a, kiom Jana. Li nun kompren'as, kial ŝi ne pren'is man'o'n, kiam li etend'is ĝi'n, kaj kial ŝi tiel re'ag'is al li'a'j dir'o'j. Do ŝi ebl'e ne est'as mal'diligent'a. Dum la tut'a viv'o li pens'is, ke blind'ul'o'j est'as mal'feliĉ'a'j kaj ne'mem'fid'a'j hom'o'j, kaj nun li'a opini'o ek'ŝanĝ'iĝ'as.
#000179
„Bon'ŝanc'o'n, Jun'o.” Per tiu'j vort'o'j, pri kiu'j Jun'o ne sci'as, ĉu ili est'as sincer'e dir'it'a'j aŭ ne, Jana romp'as li'a'n pens'ad'o'n.
#000180
Neni'o'n dir'as Jun'o. Li nur fiks'rigard'as ŝi'n, kaj nun li pov'as facil'e far'i tio'n, ĉar nek ŝi nek ŝi'a gvid'ant'o pov'as rimark'i, ke li rigard'as ŝi'n. Ho ve, ŝi neniam pardon'os mi'n. Mi ig'is tiu'n long'a'n moment'o'n infer'a por ŝi. Ŝi etern'e pens'os, ke mi est'as mal'ĝentil'a hom'o. Ankaŭ ŝi est'as iom mal'ĝentil'a, sed ... sed ... sed ŝi est'as la plej dolĉ'a vir'in'o, kiu'n mi renkont'is en mi'a tut'a viv'o. Mank'as al ŝi okul'o'j, sed al mi ŝi don'as vid'kapabl'o'n. Sed kial? Kio'n mi nun dir'as? Ĉu mi nun frenez'as? Jes, mi est'as frenez'a, kaj tia mi rest'os etern'e.
#000181
Subit'e pren'as Jun'o si'a'n pak'aĵ'o'n kaj tra ar'o da hom'o'j, foj'foj'e salt'ant'e por kapt'i la vid'o'n de Jana, ek'kur'as en la direkt'o'n de la blind'a vir'in'o, laŭt'voĉ'e vok'ant'e ŝi'a'n nom'o'n.
#000182
Iom koler'e Jana, kiu nun jam preskaŭ mal'aper'is, turn'as si'n en la direkt'o'n de la voĉ'o. Ŝi jam nun bon'e kon'as la voĉ'o'n de tiu vir'o, kiu long'a'n moment'o'n koler'ig'is ŝi'n, dum ŝi atend'is si'a'n frat'o'n.
#000183
„Jun'o, kio'n vi vol'as de mi? Kial vi ne las'as mi'n sol'a?”
#000184
Jun'o rapid'e pren'as la man'o'n de Jana el la man'o de ŝi'a frat'o kaj dir'as: „Jana!”
#000185
„Vi est'as tro mal'ĝentil'a. Kial vi tiel kapt'is mi'a'n man'o'n?” dir'as Jana, prov'ant'e sen'sukces'e aspekt'i koler'a.
#000186
„Ho, Jana kar'a. Mi est'us pli mal'ĝentil'a, se iu aŭ io ajn en la mond'o mal'help'us mi'n rest'i kun vi. Mi'a serĉ'ad'o fin'iĝ'as ĉi tie. Bon'vol'u ne long'ig'i ĝi'n.”
#000187
Surpriz'it'e, la frat'o rigard'as Jun'o'n kaj demand'as si'a'n frat'in'o'n: „Mi demand'is al vi: ‚Kiu est'as tiu ĉi hom'o?’, sed vi ankoraŭ ne respond'is. Ĉu li insult'is vi'n? Ĉu mi vok'u la polic'o'n?”
#000188
Sed ne neces'as vok'i la polic'o'n, ĉar dum tiu mir'ind'a dram'o dis'volv'iĝ'as, ek'amas'iĝ'as hom'o'j, inter kiu'j est'as du polic'an'o'j, kiu'j vol'as sci'i, kial hom'o'j amas'iĝ'as.
#000189
Sen konsider'o de la ĉe'est'o de tiu'j hom'o'j, Jun'o ek'parol'as al la blind'a Jana: „Jana, mi am'as vi'n. Mi vol'as, ke vi'a ĝoj'o est'u mi'a. Mi vol'as part'o'pren'i en vi'a lum'o kaj mal'lum'o. Mi vol'as ricev'i ordon'o'j'n de vi. Bon'vol'u dir'i i'o'n.”
#000190
Dum Jana rest'as sen'parol'e kaj ŝi'a frat'o pren'as la ali'a'n man'o'n, iu voĉ'o dir'as: „Pardon'u, permes'u al mi film'i tiu'n ĉi mir'ind'a'n moment'o'n.”
#000191
Jun'o pren'as la ali'a'n man'o'n el la man'o de ŝi'a frat'o, kaj ek'promen'ig'as ŝi'n el inter la popol'amas'o. „Hodiaŭ mi ebl'e perd'os mi'a'n labor'o'n, sed tio ne grav'as al mi ĉi-moment'e.”
#000193
„Kial vi perd'os vi'a'n labor'o'n?”
#000194
„Mi ne vol'as diskut'i pri tio en tiu ĉi mir'ind'a moment'o.”
#000195
„Bon'e ... Mi memor'as, ke vi serĉ'as perfekt'a'n edz'in'o'n.”
#000196
„Bon'vol'u ne al'parol'i mi'n, kvazaŭ mi est'us knab'in'o. Kiel vi sci'as, ke mi est'as perfekt'a? Mi est'as blind'a, kaj vi ankoraŭ ne bon'e kon'as mi'n.”
#000197
„Prav'e dir'it'e. Kiel ni sci'as, ke la sun'o est'as varm'a, kvankam ni neniam tuŝ'is ĝi'n. Ni sci'as, ĉar ĝi varm'ig'as ni'n. Do mi sci'as, ke vi est'as perfekt'a, ĉar vi perfekt'ig'as mi'n.”
#000198
Al la litova ĉef'urb'o Vilnius neniam mank'is filantrop'o'j, kiu'j mal'avar'e apog'is mal'riĉ'ul'o'j'n. Ek'de nun ĉiu'j filantrop'o'j de Vilnius kaj la region'o hav'as si'a'n monument'o'n: Verd'a Pom'o.
#000199
La granit'a kaj bronz'a ok'tun'a monument'o prezent'as pom'du'on'o'n, kies intern'o kor'form'e simbol'as bon'kor'ec'o'n. Sur la monument'o est'as aboc'e en'skrib'it'a'j 50 famili'a'j nom'o'j de tiu'j, kiu'j fond'is la urb'o'n kaj fam'iĝ'is pro filantrop'a ag'ad'o.
#000200
Tiel memor'ig'i bon'far'ant'o'j'n de Vilnius decid'is la iniciat'int'o de televid'a program'o, en kiu mal'feliĉ'ul'o'j rakont'as pri si'a'j tiel nom'at'a'j plag'o'j, ali'vort'e pri si'a'j foj'foj'e mal'gaj'a'j histori'o'j.
#000201
Redaktor'o'j de la program'o tiam trov'as „aĉet'ant'o'j'n” de la plag'o'j, do person'o'j'n aŭ entrepren'o'j'n, kiu'j pov'as materi'e sub'ten'i la mal'feliĉ'ul'o'j'n.
#000202
Klar'e pres'it'a, relativ'e fortik'e glu'it'a el'don'aĵ'o, paĝ'o'j ne'numer'it'a'j.
#000205
La verk'o recenz'ot'a – la franc'lingv'a: Dictionnaire étymologique des noms d'hommes et de dieux, plum'e de André Cherpillod – ne est'as ov'e freŝ'a. Ĝi aper'is en la jar'o 1988. Tem'as pri ampleks'a preskaŭ 500-paĝ'a libr'o, mal'mol'kovr'il'a kaj bon'e bind'it'a. La verk'o de la aŭtor'o liver'as al ni la origin'o'n de pli ol 4500 nom'o'j. Kiel kutim'e, tiu ĉi aŭtor'o prezent'as ĉiu'j'n font'vort'o'j'n en la alfabet'o'j de la font'lingv'o'j kaj okaz'e de la antikv'a egipta en laŭ'a'j hieroglif'o'j.
#000207
Front'e al tia verk'o recenz'ant'o star'as antaŭ problem'eg'o. Kio'n li far'u? Ĉu kontrol'i ĉiu'j'n el'dir'o'j'n? Eĉ en ĉiu'j alfabet'o'j? Hieroglif'e, tut'e hazard'e, la recenz'ant'o fakt'e kapabl'us tio'n, sed ne en mult'a'j ali'a'j alfabet'o'j kaj lingv'o'j uz'at'a'j. Al'don'e la recenz'ant'o ne est'as sufiĉ'a fak'ul'o por ĉiu'okaz'e kontrol'i la prav'ec'o'n de la el'dir'o'j. Do kiel ag'i? Li'a solv'o est'as – statistik'e specimen'e.
#000208
Kiel unu'a'n test'end'aĵ'o'n la recenz'ant'o elekt'is la individu'a'n nom'o'n de si'a german'a edz'in'o „Gisela”. La vort'ar'o est'as tamen, franc'lingv'a, do oni serĉ'u „Gisèle”. Jen la esperant'ig'it'a rezult'o sur paĝ'o 166:
#000210
Unu'e surpriz'is: „ĝerm. Gisila”. La plej mal'nov'a vari'o, kiu'n la recenz'ant'o antaŭ'e kon'is, est'is „Giesela” kun „ie”. Serĉ'ad'o en Inter'ret'o, tamen, konfirm'is la don'it'a'n ĝerman'a'n form'o'n. Sed tiam sekv'as erar'o. Jen ĝi: „germ. Geissel ... ostaĝ'o”. La vort'o „Geissel” (prononc'u: gajsl) tut'e ne est'as la german'a vort'o por „ostaĝ'o”. Ĝi signif'as „skurĝ'o” kaj de'ven'as de la ĝerman'a „geisel, ge'is(i)la”, jen „baston'o”. Ceter'e, en'e de Germanio la vort'o „Geissel” liter'um'iĝ'as kiel „Geißel”, do kun „ß” anstataŭ „ss”.
#000212
La modern'a german'a vort'o, kiu'n Cherpillod evident'e cel'is, est'as „Geisel” (prononc'u: gajzl). Tiu ĉi ver'dir'e signif'as „ostaĝ'o”. Parentez'e, la ostaĝ'ec'o'n de la nom'o Gisela konfirm'as plur'a'j ali'a'j etim'ologi'a'j verk'o'j.
#000213
Kio'n nun konklud'i? Ke en ĉiu aline'o de tiu ĉi ampleks'a verk'o trov'iĝ'as almenaŭ unu erar'o? Ceter'e, ĉu jen aŭtent'a konfuz'iĝ'o de la aŭtor'o, aŭ ĉu simpl'a mis'tajp'o?
#000214
Post tiu ĉi ŝok'et'o, la recenz'ant'o serĉ'is pri si'a propr'a individu'a nom'o „Sim'o'n”. Ceter'e, „Sim'o'n” kaj „Simeon” est'as unu sam'a kaĉ'o. En la ĉi-rilat'a'j klar'ig'o'j ĉio est'as en ord'o. La aŭtor'o sekv'is la nom'o'n re'e'n ĝis la hebre'a „ŝim'o'n” kun la supoz'ebl'a signif'o „aŭd'int'a” – do „tiu, kiu aŭd'is”. Flank'e, la aŭtor'o lanĉ'is la hipotez'o'n, ke ĝi pov'us est'i influ'it'a de mal'nov'grek'a vort'o por „plat'naz'ul'o” – imag'o tiom sen'fin'e sen'dign'a, ke la recenz'ant'o decid'is tuj forges'i ĝi'n.
#000215
Post „Gisela” kaj „Sim'o'n” est'us logik'e kontrol'i la famili'a'n nom'o'n „Pejno” – klar'tekst'e: „Payne”. Evident'e jen angl'a nom'o. Fakt'e la „pay”-a aŭ iam „pey”-a part'o de la nom'o rilat'as al la „pej” en la esperant'a „pejzaĝ'o” – do land'o, ter'o, kamp'o. La pra'vort'o est'is la latin'a „pagan'us”, kiu signif'is iam „iu, kiu ne dev'as serv'i en arme'o” kaj iam „kamp'ar'an'o, provinc'ul'o”. Pli post'e, en Angli'o, „pagan'us” al'pren'is la signif'o'n „pagan'o” kaj oni fakt'e don'is la nom'o'n – ceter'e tiam individu'a nom'o – nur al mal'pi'a'j pagan'o'j kaj ties ne bapt'ot'a'j beb'o'j.
#000216
Jam vid'int'e „Smith”, la recenz'ant'o esper'is ankaŭ pri „Payne”. Bedaŭr'ind'e, la serĉ'o rest'is van'a. Ankaŭ ĉiu'j vari'o'j mal'ĉe'est'as. Sed jen ne valid'a kritik'o. Tem'as ja pri franc'lingv'a vort'ar'o kaj en Franci'o la Pejnoj supoz'ebl'e ne tre abund'as.
#000217
Pri sol'a anĝel'o kaj virg'ul'in'o
#000218
Do ni serĉ'u i'o'n specif'e franc'a'n. Individu'a nom'o tre franc'esk'a est'as „Solange”. La recenz'ant'o ĉiam vol'is sci'i la etim'ologi'o'n de tiu ĉi strang'aĵ'o. Ho, ĝi tuj trov'ebl'as! Ĝi ven'as de latin'a „solemnia”, jen ĉe ni „solen'a”. Tio kongru'as kun ali'a'j verk'o'j. Cherpillod don'as du'a'n ebl'a'n interpret'o'n – nom'e „seul ange”, do „sol'a anĝel'o”. Bon'e.
#000219
Strang'e est'as ebl'e nur, ke pli'a nom'o por solen'a'j franc'in'o'j – nom'e „Solène” – ne ĉe'est'as.
#000220
Ek al la hispan'a nom'o „Pil'ar”. Kial? La recenz'ant'o ĵus spekt'is film'o'n, iu'n Herkul-Puaro-aĵ'o'n, kaj jen rol'is specif'a, parentez'e sufiĉ'e bel'a, „Pil'ar”. Laŭ la sci'ig'o de la nun esplor'at'a etim'ologi'a vort'ar'o, tem'as pri konekt'o al specif'a „Virg'e'n del Pil'ar”, do „Virg'ul'in'o el Pil'ar'o”, do de'ven'e de hispan'a urb'o. Gugl'a Ter'o tuj montr'is, ke la urb'o Pil'ar'o ver'e ekzist'as, kaj ke fakt'e est'as eĉ hodiaŭ ankoraŭ almenaŭ unu virg'ul'in'o tie – nom'e: „Virg'e'n de Pil'ar”. Pli diligent'a esplor'o montr'is, tamen, ke jen nur trud'em'a reklam'o pri la nom'o de tie'a funebr'ist'a entrepren'o.
#000221
Laŭ Cherpillod, la nom'o „Schiller” de'ven'as de la german'a verb'o schillern – „bril'i, bril'et'i”. Jen tre dub'a el'dir'o, ĉar laŭ ali'a'j fak'verk'o'j la nom'o „Schiller” eg'e ne ven'as de „schillern”, do „bril'et'i”. La nom'o ven'as de la mez'alt-ĝerman'a verb'o: „schilhen” aŭ „schillen” kun la signif'o „strab'i” kaj pli rekt'e de la mez'alt-ĝerman'a substantiv'o „schilher”, jen „strab'ant'o”. Nun'epok'e la german'a verb'o por „strab'i” est'as „schielen”. Fakt'e, ambaŭ hodiaŭ'a'j vort'o'j, do kaj „schillern”, kaj „schielen” ven'as de la sam'a antikv'a verb'o „schilhen”, kaj tiu hav'is du signif'o'j'n – nom'e „strab'i” kaj „fluoresk'i”, sed jen ali'a rakont'o.
#000223
Nu, Ŝilero est'as jam de'long'e mort'a, kaj ĉu li dum'viv'e mem sci'is, kio'n li'a nom'o signif'us, tio'n ni neniam ajn plu ek'sci'os. Sed tut'e honest'e, la „strab'ant'o”-interpret'o ŝajn'as al la recenz'ant'o est'i eg'e pli ver'ŝajn'a ol la „fluoresk'ant'o”-interpret'o.
#000224
Flank'e, la recenz'ant'o kontrol'is Ŝekspiron, do „Shakespeare” kaj trov'is „shake «agiter, secouer»” kaj „spear «lanc'e»” – do „sku'i lanc'o'n”. Laŭ la recenz'ant'o, tio est'u „sku'i ĵet'lanc'o'n”, do franc'e «secouer javelot». Evident'e, ĉu pik'it'e lanc'e, ĉu pik'it'e ĵet'lanc'e, oni post'e sufer'os sam'grad'e.
#000225
Unu'e ni test'u la mal'nov-egipt'an di'o'n franc'nom'e: „Seth”, la di'o de fulm'o'tondr'o'j. Esperant'e la bon'ul'o, bedaŭr'ind'e, – almenaŭ mal'nov-piv'e – ne ekzist'is, sed pivse, jen li debut'as sub la nom'o: „Set”, di'o de la dezert'o kaj mal'bon'o. Oni sci'u, ke en dezert'o'j est'as fulm'o'tondr'o'j.
#000226
La aŭtor'o prezent'as al ni tri hieroglif'aĵ'o'j'n de li'a nom'o – ceter'e perfekt'a'j'n – kaj du trans'skrib'o'j'n laŭ po du vari'o'j. En si'a propr'a ne'oficial'a vari'o de hieroglif'a trans'skrib'o, prononc'ebl'a por laik'o'j, li uz'as la liter'o'n „ĥ”. Oni sci'u, ke la recenz'ant'o est'as grand'a amik'o de la liter'o „ĥ” kaj rajd'as sen'kompat'a'n atak'o'n kontraŭ ĉiu, ne vol'ant'a amas'e uz'i ĝi'n. Sed ĉu ver'e mez'e de franc'lingv'a vort'ar'o? Ekster Esperant'uj'o neni'u ajn sci'as en'tut'e i'o'n ajn pri ni'a sekret'a „ĥ”.
#000227
Fakt'e, la aŭtor'o atent'ig'as en si'a antaŭ'parol'o en la sekci'o „Phonétique”, ke li uz'os prunt'e el la esperant'a alfabet'o la liter'o'j'n „ŝ” kaj „ĥ” – sed li plen'e forges'is klar'ig'i ties prononc'o'n. Ali'flank'e, evident'as, ke egipt'olog'o ne hav'os problem'o'n pri tio, ĉar li tuj vid'os la ĥ-an tiel nom'at'a'n placent'o-sign'o'n kaj al'don'e oficial'a'n trans'skrib'manier'o'n.
#000228
Fin'e de la verk'o la aŭtor'o al'don'as kvazaŭ krom'pag'e kelk'a'j'n pli'a'j'n inform'o'j'n – ekzempl'e, interes'a'n kalendar'a'n vort'list'o'n. Apart'e de tio, la antaŭ'parol'o konsist'ig'as tre interes'a'n leg'aĵ'o'n.
#000231
Esplor'int'e, kiel resum'i la tut'o'n? La verk'o est'as kaj tre ampleks'a, kaj tre kompleks'a. La recenz'ant'o ver'e nur on'e kompetent'as en la etim'ologi'a kamp'o kaj pro tio kapabl'is nur post'ĉas'i mal'grand'a'n statistik'a'n specimen'o'n kun nur kelk'a'j hazard'e elekt'it'a'j er'o'j. Malgraŭ tio, li dum si'a'j esplor'o'j iom-post-iom opini'iĝ'is, ke ebl'e la verk'o ne est'as ĉiam ĉiu'detal'e cent'el'cent'e fid'ind'a. Sed spit'e tio'n, jen verk'o tre bon'a kaj tre interes'a. Pli preciz'e, tem'as pri spec'o de ĉef'verk'o, valor'a, se ne por la tut'a mond'o, almenaŭ por Franci'o kaj ni'a mond'et'o. Ĉiu, kiu nur iom'et'e sci'pov'as leg'i la franc'a'n en tia scienc'a kun'tekst'o, ne hav'os problem'o'n konsult'i tiu'n ĉi etim'ologi'a'n vort'ar'o'n. Kaj 4500 nom'o'j est'as ver'e mult'a'j.
#000232
Jam en la antaŭ'parol'o de la franc'lingv'a libr'o L'Espéranto de A à Z la aŭtor'o André Cherpillod tre emfaz'e anonc'as, por kiu'j li'a libr'o est'u kaj por kiu'j ĝi ne est'u. Jen:
#000236
La libr'o ne est'as por la nenio'sci'ant'o'j pri Esperant'o, kiu'j simpl'e re'gurd'as iu'j'n stult'aĵ'o'j'n. La libr'o ne est'as por elit'an'o'j, ne vol'ant'a'j neŭtral'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n, ĉar tiu en'danĝer'ig'us la lingv'o'diktatur'o'n de la angl'a, la lingv'o Wall-Street-a, etend'ant'a si'a'j'n tentakl'o'j'n ĉi'e'n, grand'part'e sub'ten'e al ia pov'o de la elit'an'o'j. La libr'o nur ebl'e est'as por hom'o'j, kiu'j kred'as je inter'naci'a lingv'o don'ant'a egal'a'j'n komunik'ad'a'j'n kapabl'o'j'n al ĉiu'j. Sed tiu'j prefer'e al'iĝ'u al lok'a kurs'o. La libr'o est'as por hom'o'j – aŭ sen la temp'o, aŭ sen la inklin'o lern'i Esperant'o'n, kiu'j tamen vol'as est'i honest'e inform'at'a'j pri la fenomen'o Esperant'o.
#000237
Bedaŭr'ind'e, la aŭtor'o skrib'as ĉi ĉio'n franc'e – do por mult'a'j leg'ebl'e. La recenz'ant'o ne pov'as imag'i pli mal'lert'a'n ag'ad'o'n plen'e kontraŭ ĉiu'j regul'o'j de „publik'a'j rilat'o'j”. La unu'a'n grup'o'n oni ne'rekt'e nom'as stult'a, la du'a'n – adept'o'j de diktatur'o, la tri'a prefer'e vizit'u kurs'o'n, la kvar'a'n li kvalifik'as kvazaŭ la ne'lern'em'a. Jam pro tio, la recenz'ant'o mem, cert'e, ne plu aĉet'us ĝi'n.
#000238
Evident'e la aŭtor'o cel'as al ne-esperant'ist'o'j ne-esperant'ist'iĝ'ont'a'j. Li promes'as pri honest'a'j inform'o'j. Tamen la tem'o'j de la libr'o est'as part'e propagand'aĵ'o'j, taŭg'a'j nur por la plej kred'em'a'j, plej si'n'tromp'em'a'j ĝis'ost'ul'o'j inter ni. Kaj fakt'e nur tiu'j pov'us serĉ'i laŭ la alfabet'e ord'ig'it'a'j kap'vort'o'j, ĉar nur tiu'j kon'us la kap'vort'o'j'n serĉ'ot'a'j'n. Oni tut'e ne pov'as serĉ'i „Lapenna”, se oni ne jam sci'as, ke iam viv'is specif'a profesor'o Iv'o Lapenna. Do jen sistem'o plen'e mal'taŭg'a por ne-esperant'ist'o. Kaj fakt'e neni'u ajn pov'us serĉ'i la kap'vort'o'n Réactions psychologiques (re'ag'o'j psiĥ'ologi'a'j), ne jam antaŭ'e sci'ant'e, ke tia rubrik'o trov'iĝ'as.
#000239
Kelk'a'j asert'o'j est'as tre unu'flank'a'j, propagand'aĉ'a'j, kaj kiel kutim'e, plen'e tro'ig'it'a'j. Sub la kap'vort'o „Nombr'e des espérantophones dans le mond'e” (Kvant'o de Esperant'o-parol'ant'o'j en la mond'o) la plej modest'a taks'o est'as 2 milion'o'j, kaj la plej frenez'a fier'as jam pri 15 milion'o'j.
#000240
La aŭtor'o trakt'as mult'a'j'n „fam'ul'o'j'n” kaj „fam'aĵ'o'j'n” de Esperant'uj'o – alfabet'e. Inter tiu'j, kaj inter sufiĉ'e da histori'a'j ted'aĵ'o'j, trov'iĝ'as interes'aĵ'o'j, ekzempl'e pri la struktur'o de la lingv'o Esperant'o. Sed tiu'j'n neni'u pov'os trov'i – laŭ'alfabet'e. Ekzempl'e, kiel iu ajn leg'ont'o trov'u la rubrik'o'n „Uniformisation des finales” (Unu'form'ig'o de la fin'aĵ'o'j), se li ne jam antaŭ'e sci'as, ke tia rubrik'o kun specif'e tiu ĉi kap'vort'o ekzist'as? En la rubrik'o tem'as pri la ebl'a kritik'o kontraŭ tio, ke inter'naci'a vort'o kun fin'a vokal'o – ekzempl'e „panoram'a” – ĉe ni por Esperant'o, anstataŭ re'ten'i si'a'n inter'naci'e bon'e kon'at'a'n fin'a'n vokal'o'n „a”, nepr'e ricev'u fin'a'n substantiv'ig'a'n „o”. Jen rubrik'o interes'a, sed tut'e ne trov'ebl'a.
#000241
Se, foli'um'ant'e tra la 87-paĝ'a broŝur'it'a verk'et'o en format'o A5, oni hazard'e trov'as rubrik'o'n lingv'a'n pri Esperant'o, la en'hav'o est'as cert'e leg'ind'a. Menci'iĝ'as eĉ kelk'a'j ali'a'j plan'lingv'o'j. Sed preskaŭ ĉio ali'a est'as pli propagand'o ol io ali'spec'a. Ankaŭ la rubrik'o „Sottises débitées par les partisans de l'espéranto” (Stult'aĵ'o'j dis'vast'ig'it'a'j far'e de la adept'o'j de Esperant'o), en kiu oni menci'as kelk'a'j'n plen'e ne'kon'at'a'j'n – kaj pro tio plen'e sen'signif'a'j'n – stult'aĵ'o'j'n, ne ver'e ŝanĝ'as tio'n.
#000242
Al'don'e, la alfabet'a ord'ig'o far'as la libr'o'n de kovr'il'o ĝis kovr'il'o plen'e ne'leg'ebl'a. Post ĉiu tri'a aline'o embusk'as abrupt'a ŝok'ŝanĝ'o de tem'o. La tut'a libr'o est'as plen'e mal'koher'a. Est'as tiel, se iu kolekt'us el'tond'aĵ'o'j'n el gazet'o'j dum dek jar'o'j kaj tiam glu'us tiu'j'n en kajer'o'n, ord'ig'ant'e ĉio'n laŭ la unu'a liter'o de la gazet'a frap'lini'o. Kio bon'e funkci'as en ali'a verk'o de tiu ĉi aŭtor'o – tre laŭd'ind'a verk'o – (Les outils grammaticaux, vid'u la recenz'o'n) plen'e fiask'as tie ĉi. Sed fin'fin'e la ne'trov'ebl'ec'o mal'mult'e ĝen'is la recenz'ant'o'n, ĉar ne trov'iĝ'as tiom mult'e trov'ind'a.
#000244
Se fakt'e iu ne-esperant'ist'iĝ'ont'a ne-esperant'ist'o ver'e aĉet'us tiu'n ĉi libr'o'n, li ĵet'us ĝi'n post nur kvin minut'o'j en la uj'o'n, kiu'n oni en Franci'o nom'as honor'e al specif'a Monsieur Eugène Poubelle (1831-1907).
#000245
Ŝi mort'is kiel lant'a sun'sub'ir'o; Viv'o'n ŝi spert'is, bunt'a'n kaj pen'ig'a'n, Jar'o'n de gajn'o, perd'o, kaj akir'o. Ŝi mort'is, kaj kun ŝi'a mort' dolor'a For'pas'is ne nur kar'a la frat'in'o Sed ankaŭ er'o de trezor' memor'a: Ni'a jun'ec'o, ni'a hejm', Patr'in'o; Hispan'a'j memor'aĵ'o'j, portugal'a'j, Milit'a'j jar'o'j en la Nord' sever'a; Jen bon'a'j temp'o'j, jen amar'a'j, mal'a'j, Esper' tromp'it'a, kaj plezur'o ver'a– Tro kurt'a'j tamen jar'o'j de kontent'o Kaj je la fin'o, long'a pun' sufer'a Port'at'a kun rezign'o kaj konsent'o. Preĝ'o'j'n kaj larm'o'j'n ni'a'j'n ŝi ne vol'is Nek liturgi' okaz'is, nek lament'o; Nur en kun'est' de famili' am'it'a, Fol'i' fal'ant'a, kaj aŭtun'a vent'o, Kiam for'pas'is ni'a Margarita.
#000247
Mi ĉiam memor'as kun rid'et'o kaj plezur'o la unu'a'n foj'o'n, kiam sonor'is la poŝ'telefon'o de mi'a najbar'o. Tiu afer'o est'is la komenc'o de mir'ind'a rilat'o inter mi kaj la vir'o, kiu est'as diligent'a posed'ant'o de divers'legom'a bien'o, kun kiu antaŭ'e mi nur mal'oft'e parol'is, ĉar pro mult'a'j kial'o'j – eduk'o, viv'stil'o, aĝ'o ktp – ni ne pov'is mult'e rilat'i unu al la ali'a.
#000248
Mi est'as vilaĝ'a baz'lern'ej'a instru'ist'o. Kvankam mi est'is tiam tre jun'a, tamen mi akcept'is la propon'o'n instru'i en tia lok'o, ĉar mi vol'is, ke baldaŭ mi pov'u met'i i'o'n en la lok'o por „labor'a spert'o” en mi'a resum'o.
#000249
Do tiu'n tag'o'n, kiam mi per la mal'aper'ant'a dimanĉ'a lum'o fin'prepar'is la lecion'o'n por la post'a tag'o, mi vid'is la vir'o'n sid'ant'a sur lul'seĝ'o antaŭ si'a dom'o. Antaŭ kelk'a'j tag'o'j ĉiam trov'iĝ'is parenc'o'j kaj amik'o'j, kiu'j ven'is por salut'i kaj al'parol'i li'a'n fil'o'n, kiu kutim'e loĝ'as en fremd'a land'o. Tiu fil'o ŝajn'e prosper'is en la fremd'a land'o, ĉar li jam est'is eg'e respekt'at'a en la tut'a vilaĝ'o, kaj por laŭd'i la sukces'o'n de li, kiu de'ven'is de mal'riĉ'a famili'o, oni ne plu nom'is li'n per li'a ver'a nom'o. Oni nun nom'is li'n Fil'o-de-Ter'kultiv'ist'o. Nun relativ'a silent'o jam reg'is en la famili'o, ĉar tiu'j vizit'ant'o'j jam ne plu ven'is. Kaj la jun'a'n vir'o'n mi ne plu vid'is. Ŝajn'is, ke li jam re'ir'is al la land'o, kie li loĝ'is.
#000250
Kiam mi ek'star'is por ir'i intern'e'n post mi'a lern'ej'a task'o, mi ek'aŭd'is ek'kri'o'n de la mal'jun'a vir'o. Ŝajn'is, ke iu insekt'o mord'is li'n. Las'int'e mi'a'j'n kajer'o'j'n sur la tabl'o, mi per ia instinkt'a mov'o al'kur'is al li por help'i li'n. Sed kiam mi ating'is, mi ek'pens'is, ke ebl'e ne tem'as pri ia korp'a vund'o.
#000251
Per la mal'dekstr'a man'o ten'ant'e sonor'ant'a'n kaj vibr'ant'a'n poŝ'telefon'o'n, li demand'is mi'n: „Kio'n mi far'u?” Sed antaŭ ol mi pov'is respond'i, la telefon'o jam fal'is el li'a man'o, ankoraŭ sonor'ant'a kaj vibr'ant'a, turn'iĝ'ant'a sur la plank'o kvazaŭ ĝi est'us ia grand'a vund'it'a muŝ'o.
#000252
„Kapt'u ĝi'n, kapt'u ĝi'n. Ĝi ne for'kur'u”, kri'is la vir'o al mi.
#000253
Kiam mi pren'is ĝi'n, ĝi tuj ĉes'is sonor'i. Rigard'ant'e ĝi'n, mi rimark'is, ke la al'vok'o est'is el fremd'a land'o. „Pren'u”, mi dir'is. „Iu vok'as vi'n, ebl'e tiu de'nov'e prov'os telefon'i al vi”, kun rid'et'o ĝentil'a mi dir'is al li, decid'int'e ne dir'i al li, ke la aparat'o ne kapabl'as for'kur'i.
#000254
Turn'int'e si'n li demand'is: „Kiu vok'as mi'n? Mi vid'as neniu'n.” Kaj pri la aparat'o li dir'is: „Mi'a fil'o don'is ĝi'n al mi antaŭ kelk'a'j hor'o'j. Tiam li dev'is tuj for'ir'i kaj do li ne pov'is klar'e dir'i al mi i'o'n ajn pri ĝi.” Li pet'is mi'n met'i ĝi'n en mi'a'n poŝ'o'n. Do mi pens'is, ke li vol'as, ke mi help'u al li ten'i ĝi'n, por ke ĝi ne perd'iĝ'u. Fakt'e, mi ne sci'is, ke ĝi far'as tia'n son'o'n. „Ha, vi prav'as, jen de'nov'e ĝi sonor'as.”
#000255
Mi pren'is ĝi'n, prem'is la verd'a'n buton'o'n kaj re'don'is ĝi al li. „Nun met'u ĝi'n ĉe vi'a orel'o kaj parol'u.”
#000256
Li met'is ĝi'n ĉe la orel'o kun la sub'aĵ'o supr'e kaj dir'is neni'o'n.
#000257
„Pa'ĉj'o, est'as mi, vi'a fil'o. Kiel vi fart'as?”
#000258
Gaj'e li dir'is al mi: „Ha, el tiu ĉi afer'o mi aŭd'is la voĉ'o'n de mi'a fil'o, demand'ant'a'n, kiel mi fart'as.”
#000259
„Do dir'u al li, kiel vi fart'as.”
#000260
„Mi ne est'as idiot'o, ĉu vi kompren'as? Vi pet'is mi'n met'i la afer'o'n ĉe mi'a orel'o. Do kiel parol'i en ĝi'n?”
#000261
„Ne grav'as, li nepr'e aŭd'os vi'n, se vi parol'os.”
#000262
„Pa'ĉj'o, mi tre ĝoj'as al'parol'i vi'n.”
#000263
„Ho, fil'o, sed vi dir'is al mi maten'e, ke vi hodiaŭ re'ir'os al la fremd'a land'o.”
#000264
„Ĉu vi pov'as imag'i tio'n?” li gaj'e dir'is al mi. „Mi pov'as klar'e el tiu ĉi afer'o aŭd'i la voĉ'o'n de mi'a fil'o, kiu jam est'as en fremd'a land'o. Ho, tiu'j kiu'j fabrik'is tiu'n ĉi afer'o'n, pov'as lev'i mort'int'o'j'n. Mi kred'as tio'n.”
#000268
Subit'e dum du long'a'j minut'o'j li rid'eg'is, prov'ant'e sen'sukces'e halt'i por klar'ig'i, kial li tiom laŭt'e rid'as. Fin'fin'e li ek'klar'ig'is: „Mi foj'e vid'is kelk'a'j'n hom'o'j'n en ni'a vilaĝ'o sur'strat'e promen'ant'a'j ten'ant'e si'a'j'n orel'o'j'n, parol'ant'e al si. Mi iam koment'is antaŭ iu amik'o, ke ŝajn'as, ke ni'a'n vilaĝ'o'n traf'as iu terur'a mal'san'o, kiu kaŭz'as frenez'ec'o'n kaj orel'dolor'o'n, pro kiu oni al'parol'as si'n ten'ant'e si'a'n orel'o'n. Mi ĉiam mir'is, kun kompat'o, ke la frenez'ul'o'j est'as la hom'o'j kun bel'eg'a'j vest'o'j aspekt'ant'a'j kiel respekt'ind'a'j hom'o'j. Mi nun kompren'as, ke ili fakt'e ten'as i'o'n, kaj mi nun sci'as, kio'n ili ten'as ĉe si'a'j orel'o'j.”
#000269
Aŭd'int'e tio'n, mi ne prov'is ten'i mi'a'n antaŭ'a'n serioz'a'n mien'o'n. Mi ek'rid'is. „Vid'u, vi met'as la aparat'o'n invers'e. Li ne pov'as bon'e aŭd'i vi'n.”
#000270
„Pri tio vi ja erar'as, mi aŭd'as ĉio'n, kio'n li dir'as, kvazaŭ li vok'us el najbar'a dom'o, mi preskaŭ ne kred'as, ke li ja jam re'ir'is ali'land'e'n.”
#000271
Mi ne vol'is kverel'i kun li, sci'ant'e ke li'a fil'o ja mir'as, kial li ne atent'as. Do mi kapt'is la telefon'o'n kaj met'is ĝi'n ĉe li'a orel'o, nun ne invers'e.
#000272
„Ho, ho, ho”, gaj'e dir'is la vir'o al si'a fil'o, „nun mi klar'e aŭd'as vi'n, kvazaŭ vi est'us en ... en ... ĉe mi!”
#000273
„Bon'e, pa'ĉj'o. Do mi nun pov'as regul'e al'parol'i vi'n. Mi ĝoj'as, ke vi sci'as kiel ricev'i telefon'vok'o'n. Kiam mi for'ir'is sen instru'i vi'n pri tio, mi iom tim'is, ke mi neniam pov'os al'parol'i vi'n.”
#000274
„Ho, pri tio vi ja dank'u mi'a'n najbar'o'n. Li help'is mi'n.”
#000275
„Ĉu ver'e? Do kie li est'as?”
#000276
„Li star'as ĉe mi. Li eĉ dir'is al mi kiel ĝust'e met'i ĝi'n ĉe mi'a orel'o. Antaŭ'e mi met'is ĝi'n mal'ĝust'e.”
#000277
„Mi nun kompren'as. Antaŭ'e, kiam mi ne bon'e aŭd'is vi'n, mi pens'is, ke tem'as pri mal'bon'a signal'o. Do ĉu vi pov'as don'i al li vi'a'n telefon'o'n, por ke mi esprim'u mi'a'n aprez'o'n.”
#000278
„Li vol'as al'parol'i vi'n”, dir'is al mi la vir'o.
#000279
„Sinjor'o, mi vol'as dank'i vi'n pro vi'a help'o. Kiu est'as vi?”
#000281
„Mi est'as najbar'o de vi'a patr'o.”
#000282
„Tio tut'e ne grav'as. Mi ĝoj'as, ke mi'a patr'o hav'as najbar'o'n help'em'a'n. Ĉu vi pov'as help'i li'n lern'i kiel funkci'ig'i la telefon'o'n?”
#000285
Mi iom silent'is kaj dir'is al la mal'jun'ul'o: „Vi'a fil'o pet'as mi'n instru'i vi'n uz'i la poŝ'telefon'o'n.”
#000286
„Bon'eg'e”, respond'is la vir'o, „sed mi ne ŝat'as la terur'a'n vibr'ad'o'n. Mi est'as tro mal'jun'a por la subit'a vibr'ad'o.”
#000287
„Pri tio vi eg'e prav'as. Mi tuj el'ŝalt'os la vibr'ad'o'n sed las'os la sonor'o'n, ĉar nur tiel vi pov'as sci'i, kiam oni al'vok'as vi'n.”
#000288
„Ĉu do ĉiu'j hom'o'j pov'os al'vok'i mi'n?” gaj'e demand'is la vir'o.
#000289
Pren'int'e la telefon'o'n, la vir'o demand'is kun surpriz'o: „Ĉu do iu ven'os postul'i mon'o'n de mi pro aparat'o, kiu'n mi'a fil'o donac'is al mi? Tio est'as mal'just'a.”
#000291
Li met'is la telefon'o'n ĉe si'a orel'o de'nov'e kaj al'parol'is la fil'o'n. „Do fil'o, dank'o'n. Kiom mi pag'u al kiu ajn ven'as por postul'i mon'o'n pro ni'a kun'parol'o?”
#000292
„Pa'ĉj'o, vi tut'e ne hav'u zorg'o'j'n pri tio. Neni'u ven'os postul'i de vi mon'o'n. Ĉi tie mi pag'os ĉio'n por la serv'o. Bon'e, ĝis la.”
#000293
Dum kelk'a'j minut'o'j li aŭskult'is kaj foj'foj'e kap'jes'is al io, kio'n dir'is la fil'o, kaj fin'fin'e adiaŭ'is.
#000294
„Li esprim'is si'a'n grand'a'n dank'o'n pro vi'a help'o. Li ankaŭ pet'is mi'n donac'i al vi iu'n televid'il'o'n en ni'a dom'o, kiu'n neni'u uz'as. Li dir'is, ke tio ne est'as pag'o pro vi'a help'o, sed por esprim'i li'a'n dezir'o'n far'i i'o'n, por esprim'i li'a'n gaj'ec'o'n.”
#000295
De'post tiu tag'o mi far'iĝ'is intim'a amik'o de tiu famili'o. Mi hav'is la ŝanc'o'n ek'sci'i ke tiu vir'o, kvankam al li mank'as eduk'o kaj kapabl'o funkci'ig'i iu'n ajn maŝin'o'n, est'as unu el la plej bon'kor'a'j hom'o'j sur la ter'o. Li ĉiam dir'is, tamen kun et'a bedaŭr'o – et'a, ĉar li hav'is fil'o'n, kiu prosper'is kaj pov'is don'i al li kio'n ajn li dezir'is aŭ bezon'is – ke mank'o de eduk'o est'as pli terur'a ol kancer'o, kvankam tia analogi'o est'is iom strang'a. Se iu jun'ul'o dev'is est'i en la lern'ej'o sed liber'temp'is sur'strat'e, li oft'e fingr'o'pint'e avert'is la jun'ul'o'n ne perd'i la ŝanc'o'n prosper'i en la viv'o, kaj ke la plej facil'a manier'o ne far'iĝ'i sklav'o est'as per si'n'dediĉ'o al eduk'o.
#000296
Pri la telefon'o, mi nur instru'is li'n kiel ricev'i al'vok'o'n: nur prem'i la verd'a'n buton'o'n, kaj kiam fin'iĝ'is la al'vok'o, li dev'as nur re'met'i la aparat'o'n en si'a'n poŝ'o'n. La hom'o, kiu vok'is li'n, mem prem'os buton'o'n por mal'funkci'ig'i la aparat'o'n.
#000300
Iu'n tag'o'n, kiam li jam bon'e mastr'is la uz'ad'o'n de la maŝin'et'o, li vizit'is mi'n por dank'i mi'n pro mi'a help'o. Dum li re'ir'is hejm'e'n, li halt'is ĉe la pord'o kaj dir'is: „Aĥ, mi preskaŭ perd'is la telefon'o'n hieraŭ.”
#000301
„En iu aŭtobus'o, kiam mi vojaĝ'is kaj la aŭtobus'o halt'is ie, kie ĉiu pov'is el'bus'iĝ'i por vizit'i la neces'ej'o'n, mi sen'atent'e las'is ĝi'n sur mi'a sid'il'o kaj vizit'is la neces'ej'o'n. Re'ven'int'e, mi ne trov'is ĝi'n. Unu'e mi pens'is, ke mi ebl'e las'is ĝi'n en la neces'ej'o, sed post'e mi memor'is klar'e, ke mi ne kun'port'is ĝi'n, kiam mi el'bus'iĝ'is. Mi pet'eg'is kaj pet'ad'is, ke kiu ajn pren'is ĝi'n, re'don'u ĝi'n. Mi ne uz'is la vort'o'n ‚ŝtel'i’, ĉar mi ne vol'is ofend'i iu'n ajn. Mi dir'is, ke mi tiam atend'as grav'a'n al'vok'o'n de mi'a fil'o. Ver'e la al'vok'o est'is grav'a, ĉar tem'is pri donac'o de mon'o por konstru'o de nov'a hospital'o en ni'a vilaĝ'o.”
#000303
„Mi promes'is donac'i i'o'n grav'a'n al la hom'o, kiu pren'is ĝi'n, sed neni'u konfes'is, ke li aŭ ŝi pren'is ĝi'n. En la bus'o, ĉiu hom'o help'is serĉ'i ĝi'n, sed ni ne rajt'is pet'i ĉiu'n montr'i si'a'n poŝ'o'n por pruv'i, ke li aŭ ŝi ne pren'is ĝi'n.”
#000305
„Do subit'e mi pet'is ĉiu'n re'ir'i al si'a sid'ej'o, kaj dank'is ili'n. Mi dir'is, ke mi'a fil'o send'os ali'a'n al mi, sed mi hav'is sekret'a'n plan'o'n, kiu tamen hav'is et'a'n ŝanc'o'n de sukces'o. Mi sci'is, ke baldaŭ al'vok'os mi'n mi'a fil'o. Do post moment'o mi'a telefon'o ek'sonor'is el ies sak'aĉ'o. Ĉiu vizaĝ'o tuj turn'is si'n al li'a direkt'o.”
#000306
„Se mi est'us vi, mi star'us antaŭ li kaj dir'os: ‚Nun, ŝtel'ist'o, jen kio'n vi merit'as’ ... kaj man'frap'us li'n vang'e.”
#000307
„Ne, mi ne far'is tio'n. Fakt'e, mi ne sci'is, kiu el li kaj mi hont'is pli. Ni ebl'e est'as sam'aĝ'a'j. Do mi ne pov'is frap'i li'n. Mi mir'is, kial hom'o tiel aĝ'a pov'is ŝtel'i telefon'o'n. Tamen mi ne pov'is ne iom'et'e ŝerc'i pri la afer'o. Etend'int'e mi'a'n man'o'n al li, mi dir'is, ‚Kar'ul'o, pardon'u, sed tiu bird'o ĉirp'ant'a en vi'a poŝ'o est'as mi'a’, kaj ĉiu'j rid'et'is.”
#000308
„Mi pet'is ĉiu'n silent'i pri la afer'o kaj ne mok'i li'n.”
#000309
„Do vi pov'as vid'i, ke las'i ĝi'n sonor'i est'as bon'a ide'o. Iu'j el'ŝalt'as son'o'n kaj vibr'ad'o'n de si'a'j telefon'o'j, ĉar ili pens'as, ke tio eg'e ĝen'as ili'n.”
#000310
„Jes, vi prav'as. Sed la son'o iam kaŭz'is akcident'o'n dum la kun'ven'o de la plej aĝ'a'j hom'o'j de ni'a vilaĝ'o. Tiu'n renkont'iĝ'o'n mi part'o'pren'as ĉiu'sabat'e, kaj tiu sabat'o est'is la unu'a post la for'ir'o de mi'a fil'o.”
#000311
„Jes, dum ni ĉiu'j aŭskult'is la parol'ad'o'n de ni'a prezident'o, subit'e mi'a telefon'o ek'sonor'is, kaj ... kaj post du minut'o'j jam rest'is nur mi sur la sid'il'o. Ĉiu kapt'it'a de grand'a tim'o ek'kur'is en la direkt'o de la pord'o. Du el ni'a'j kamarad'o'j ankoraŭ rest'as en hospital'o. Mi volont'e pag'is la kost'o'n.”
#000312
Kiam li ĉes'is parol'i kaj turn'is si'n por ir'i hejm'e'n, mi vok'is li'n. Li turn'is si'n al mi kaj far'is unu paŝ'o'n kaj halt'is.
#000313
Kvazaŭ iom mal'gaj'e la vir'o klin'is si'a'n kap'o'n mal'dekstr'e'n, kaj kviet'e pet'is mi'n dir'i la vort'o'n. Sur la vizaĝ'o est'is mien'o, kiu pens'ig'is, ke li ebl'e adiaŭ'os mi'n post mi'a dir'o de la vort'o kaj neniam al'parol'os mi'n post'e.
#000315
Dum li ven'is al mi por brak'um'i mi'n, mi kviet'e al'don'is: „Vi hav'as la kor'o'n de anĝel'o. Kio'n vi far'as en ni'a vilaĝ'o, est'as pli valor'a ol iu ajn religi'o. Mi vol'as est'i kiel vi'a fil'o kaj ankaŭ est'ont'e help'i evolu'ig'i ni'a'n vilaĝ'o'n.”
#000316
Bel'a sonĝ'o de l' hom'ar'o ...
#000317
Antaŭ kelk'a'j tag'o'j ni'a poŝt'ist'o al'port'is libr'et'o'n al mi. Ĝi ven'is de Juli'a Sigmund, la inspir'a redaktor'in'o de ali'a libr'et'o kun atest'o'j de cent'o da sam'ide'an'o'j pri ... la tag'o'j, kiam ili est'is plej feliĉ'a'j. Do mi pens'is ricev'i de'nov'e kolekt'o'n kun kor'varm'ig'a'j, feliĉ'ig'a'j kaj ĝoj'ig'a'j viv'o'moment'o'j.
#000318
Sort'o don'as favor'o'n, sort'o don'as dolor'o'n
#000319
Tamen la titol'o de la libr'et'o ig'is mi'n dub'i. Nom'o'j kaj Sort'o'j. Kial Juli'a elekt'is la vort'o'n sort'o? Por mi la vort'o al'port'as tim'o'n, ne'cert'ec'o'n, mal'bon'a'n aŭgur'o'n. Sed la zamenhofa proverb'o 194a sugest'as, ke ne nepr'e est'u tiel! Ĝi ja ankaŭ pov'as est'i favor'a. Nu ja, la „ne'cert'ec'o”, tamen, est'as nepr'a element'o de la ide'o „sort'o”.
#000320
Aĥ, se oni bon'e pri'pens'as, oni kompren'os, ke la ide'o „sort'o” est'as iu „sap'vezik'o” ... aŭ iu „fig'o post Pask'o”, ĉar oni al'glu'as la etiked'o'n „est'is ŝi'a sort'o!”, nur kiam oni pri'parol'as int'a'n okaz'aĵ'o'n. En la last'a histori'et'o de la libr'et'o, knab'in'et'o eskap'as est'i viv'a en'tomb'ig'it'a nur, ĉar la patr'o ankoraŭ last'a'foj'e dezir'as rigard'i ŝi'n antaŭ ol li ferm'as la tomb'o'n. Nu! Ĉu la knab'in'o „eskap'is si'a'n sort'o'n” aŭ ĉu est'is ŝi'a sort'o, ke ŝi last'moment'e sav'iĝ'is? Interes'a est'as la konstat'o de la knab'in'o – nun jam 65-jar'a – ke „ŝi est'is kondamn'it'a al la viv'o”. Do alt'a'j'n ide'o'j'n pri si'a viv'o ŝi cert'e ne hav'as!
#000321
Tut'e ne tem'os pri la kovr'il'o de la libr'o! Ĝi est'as tre dec'a, sincer'a kaj ebl'e alud'a! Montr'iĝ'as sol'ec'a hom'a figur'o, sur'ir'ant'a la viv'o'voj'o'n kaj tren'ant'a long'a'n incit'a'n ombr'o'n mal'antaŭ si ... iom tim'ig'a'n. Tiu figur'o kaj tiu ombr'o regul'e re'ven'as en la libr'o kiel fon'o sub la tekst'o. Bon'eg'a ide'o! Mi'a inter'titol'o „ĉifon'a vest'o ... ” alud'as la zamenhof'an proverb'o'n el paragraf'o 229a, kiu ilustr'as la tem'o'n „honest'o”: Pli bon'a ĉifon'a vest'o, ol riĉ'ec'o en mal'honest'o. La dek tri histori'et'o'j, tut'e klar'e plej'part'e „ver'a'j”, honest'e pri'skrib'as hom'a'j'n sort'o'j'n kaj ne kaŝ'as mizer'o'n, mal'feliĉ'o'n, mal'honest'o'n, kruel'o'n kaj korupt'o'n. El la dek tri histori'et'o'j est'as nur du aŭ tri, kiu'j hav'as iom „glor'a'n fin'o'n”. Tamen ili pov'os al'port'i apog'o'n en propr'a'n mizer'o'n, ĉar per'e de mizer'o de ali'a'j hom'o'j oni pov'as trov'i i'a'n mem'konsol'o'n!
#000322
Hom'o'j, kiu'j kon'as Juli'a – kaj kiu ja ne kon'as ŝi'n? – sent'os dum leg'ad'o, kvazaŭ ke ŝi sid'us antaŭ ili, en fotel'o, kaj trankvil'e rakont'us la histori'et'o'j'n. Kaj ŝi uz'as si'a'n propr'a'n kutim'a'n lingv'o'n, kun kelk'a'j (tre mal'mult'a'j, sed tamen iu'j) person'a'j propr'aĵ'o'j, do si'a'n propr'a'n idiolekton ... kaj tio ver'e ne ŝok'as mi'n. Konsider'u, baldaŭ'a leg'ant'o de la verk'et'o, tiu'n rimark'o'n kiel instig'o'n serĉ'i la kelk'a'j'n privat'aĵ'o'j'n, ĉar ... mi mem est'is instig'it'a al interes'a pens'ad'o, ke (kaj Zamenhof mem iam esprim'is tiu'n ide'o'n) foj'foj'e logik'o pov'as prav'ig'i (neces'ig'i?) gramatik'a'n erar'o'n.
#000323
Polur'i la bild'o'n de Pompej'o?
#000324
En ekster'land'o oni prav'e konsider'as Italion muze'o sub liber'a ĉiel'o pro ĝi'a fakt'e envi'ind'a art'a kaj histori'a hered'aĵ'o. Bedaŭr'ind'e tiu posed'aĵ'o est'as kelk'foj'e mal'bon'e mastr'um'at'a. Tiu konsider'o rilat'as eĉ al Pompej'o apud Napolo – la mond'fam'a urb'o, kiu est'is detru'it'a en 79 p.K. pro erupci'o de la vulkan'o Vezuvi'o. Tamen la urb'o ne est'is super'ŝut'it'a de ĝi'a laf'o – kiel foj'e oni leg'as – sed de 10 metr'o'j da cindr'o kaj laf'o'ŝton'et'o'j. La konserv'ad'o de la pompej'a'j pri'fos'o'j ne est'as kontent'ig'a. Tial oni ĉiam pli oft'e aŭd'as nov'aĵ'o'j'n pri ter'fal'o'j kaj eĉ kresk'ant'a ĉe'est'o de sen'licenc'a'j ĉiĉeron'o'j. Tio ne konven'as al urb'o, kiu est'as en la list'o de Mond'a Kultur'hered'aĵ'o de Unesk'o.
#000325
Lig'e kun tio la komun'um'o de Pompej'o kaj la ital'a Ministr'ej'o pri kultur'o propon'is projekt'o'j'n kun la cel'o polur'i la bild'o'n de tiu antikv'a urb'o en Italio kaj en la mond'o. Unu el la iniciat'o'j, tut'e sen'pag'a kaj ebl'e la plej al'log'a, est'as la tiel nom'at'a'j „art'a'j mard'o'j”. Ĝi antaŭ'vid'as, ke ĝis decembr'o 2011 la last'a'n mard'o'n de ĉiu monat'o la pord'o'j de la pri'fos'o'j est'os mal'fermat'a'j por vizit'ant'o'j dum tut'a nokt'o. Por vizit'i ili'n sufiĉ'as anonc'i si'n pli fru'e. Gvid'at'e de arkeolog'o, oni mal'kovr'os ĉi-manier'e la kompleks'o'n de sub'urb'a'j term'o'j, kun bel'eg'a'j dekoraci'o'j kaj mur'pentr'aĵ'o'j traf'e ilumin'at'a'j.
#000326
Ali'a iniciat'o ebl'ig'as vizit'i la pri'fos'o'j'n bicikl'e. La itiner'o ek'as de la Plac'o de la amfiteatr'o kaj ating'as la tiel nom'at'a'n Mister-vila'o'n, kiu situ'as je distanc'o de 5 km. Tiu'n vetur'o'n la ŝat'ant'o'j de bicikl'o'j cert'e ĝu'os. La al'ir'o al tiu itiner'o ne est'as sen'pag'a, sed est'as inkluziv'it'a en la prez'o de ordinar'a bilet'o. Instru'ist'o'j ne pag'as la en'ir'o'n, kondiĉ'e ke ili kun'port'as atest'il'o'n pri profesi'o. Oni pov'as uz'i propr'a'n bicikl'o'n aŭ lu'pren'i iu'n ĉe la en'ir'ej'o. Bicikl'ant'o'j est'as al'vok'at'a'j respekt'i la unik'a'n lok'o'n kaj uz'i ŝirm'kask'o'n.
#000327
Romantik'a roman'o, sed ĉu sukces'a?
#000328
La franc'a verk'ist'o Sidoni'e Gabrielle Colette (1873-1954) est'as tre fam'a pro si'a'j roman'o'j Claudine, Chéri, Gig'i, kaj verk'int'o de grand'a nombr'o da ali'a'j popular'a'j verk'o'j. La verd'a tritik'o (Le Blé en herb'e) aper'is en 1923, kaj en 1954 aper'is film'it'a versi'o.
#000329
Mi mem est'as tre ne'kontent'a pri la verk'o, part'e ĉar la traduk'o est'as tre pez'a, sed ĉef'e ĉar la rakont'o ŝajn'as al mi tre ne'real'a. Sed, est'ant'e 78-jar'a emerit'a psikolog'o, ebl'e mi est'as tro kritik'em'a; aŭ ebl'e mi tro forges'is la natur'o'n de 15- kaj 16-jar'a'j ge'jun'ul'o'j. Mi do avert'as, ke oni leg'u mi'a'n recenz'o'n, kompren'ant'e, ke ali'spert'a'j person'o'j, ver'ŝajn'e, ne konsent'os kun mi'a taks'o.
#000330
15-jar'a knab'in'o, nom'it'a Vink'a, regul'e somer'um'as en cert'a kamp'ar'a lok'o. La 16-jar'a fil'o, Filip'o, de amik'a famili'o, simil'e feri'as ĉiu'jar'e, en tiu sam'a lok'o. Est'ant'e pariz'an'o'j, la du famili'o'j trov'as la kamp'ar'a'n etos'o'n tre plaĉ'a. Mal'mult'o okaz'as tiu'lok'e, do oni sen'streĉ'e lud'as, konversaci'as kaj ĝu'as la viv'o'n.
#000331
Vink'a kaj Filip'o am'as unu la ali'a'n kaj urĝ'e sopir'as la for'pas'o'n de jar'o'j por pov'i ge'edz'iĝ'i. Ili'a inter'rilat'o est'as, kompren'ebl'e, sen'amor'a, tamen tre intim'a. Neni'u ali'a jun'ul(in)o rol'as en la roman'o, escept'e de la frat'in'et'o de Vink'a, kiu foj'foj'e menci'iĝ'as. Kaj ne'kon'at'a knab'o, kiu du'foj'e ag'as en la roman'o.
#000332
Plej'part'e ni leg'as pri la inter'rilat'ad'o de Vink'a kaj Filip'o. Spirit'e kaj vort'e ili tre'eg'e intim'as, sed korp'a intim'o preskaŭ tut'e mank'as. Eĉ kis'o'j rar'e okaz'as.
#000333
La intrig'o'n'stimul'ant'a ne'nom'it'a knab'o inform'as Filip'o'n, ke vir'in'o vol'as parol'i kun li. Ŝi est'as ĉirkaŭ-30-jar'a seks'obsed'at'in'o, kiu divers'manier'e instig'as li'n vizit'ad'i ŝi'n en ŝi'a dom'o, kie ŝi inic'as li'n en amor'ad'o'n. Filip'o'n hont'ig'as, tamen konstant'e al'log'as tiu'j vizit'o'j. Kompren'ebl'e, al Vink'a li kaŝ'as tiu'n sekret'o'n.
#000334
Je la fin'o de la somer'a period'o, kiam la du famili'o'j apart'iĝ'os, la ne'kon'at'a knab'o du'a'foj'e en'ir'as la roman'o'n, por inform'i Vink'a'n pri la sekret'a amor'afer'o de Filip'o. Vink'a'n bat'eg'as tiu inform'iĝ'o. En la last'a'j paĝ'o'j de la roman'o ni las'iĝ'as kun dub'o'j pri la futur'o de la inter'rilat'o de la du infan'o'j.
#000335
Kio traf'as mi'n, la leg'ant'o'n, est'as, ke la 15- kaj 16-jar'a'j infan'o'j, ŝajn'e, neni'o'n sci'as pri seks'o. Pri la preciz'a inter'ag'ad'o de Filip'o kaj la amor'em'a vir'in'o la aŭtor'o ne inform'as ni'n.
#000336
La mult'e detal'um'it'a medit'ad'o de kaj Vink'a kaj Filip'o ŝajn'as al mi tre ne'ver'simil'a. Mi'a'opini'e, en tiu'j medit'ad'o'j son'as la pens'o'j de la 50-jar'a aŭtor'o, laŭ manier'o ne trov'ebl'a en 15-16-jar'ul'o'j. Ĉu inter 1889 (kiam Colette est'is 15-jar'a) kaj 2012 (kiam ni leg'as ni'a'lingv'e la roman'o'n) tiom ŝanĝ'iĝ'is la sent'ar'o kaj pens'ar'o de tia'j ge'jun'ul'o'j? Aŭ ĉu mi prav'as, opini'ant'e, ke la de'long'e matur'aĝ'a verk'int'o forges'is la anim'karakter'o'n de adolesk'ant'o'j?
#000337
Kiel jam dir'it'e, sen'dub'e, ali'a'j leg'ant'o'j ali'e re'ag'os al la roman'o.
#000338
En bon'aspekt'a mal'mol'a bind'aĵ'o, pres'it'a sur glace'a paper'o, renkont'as ni'n dram'o far'e de unu el la ĉef'dram'ist'o'j de la modern'a epok'o, re'verk'o de dram'o de unu el la ĉef'dram'ist'o'j antikv'a'grek'a'j, Sofokl'o. Special'ist'a, emoci'plen'a modern'ig'o de klasik'aĵ'o.
#000341
Laŭ'dir'e, Anouilh verk'is si'a'n dram'o'n kiel kaŝ'a'n alegori'o'n de la nazi-franc'a soci'a situaci'o en la 1940aj jar'o'j. Sed en ni'a propr'a temp'o ĝi konserv'as si'a'n prezent'o'n de nur tro familiar'a situaci'o en mult'a'j part'o'j de la mond'o. Mi suspekt'as, ke ĉiu el ni pov'as facil'e re'kon'i ĝi'n.
#000342
Mal'long'e la tem'o, laŭ la versi'o de Anouilh: Edip'o, reĝ'o de Tebo, est'is la patr'o de du fil'o'j, Eteokl'o kaj Polinico, kaj du fil'in'o'j, Ismena kaj Antigon'a. Post la pere'o de Edip'o, li'a'j du fil'o'j inter'batal'is por ating'i la reĝ'a'n posten'o'n, kaj sam'temp'e mort'ig'is unu la ali'a'n. La inter'batal'o est'is tiel furioz'a, ke ambaŭ korp'o'j dis'pec'iĝ'is.
#000343
Nov'a reĝ'o, Kreon'o, ek'posten'is. Li arbitr'e dekret'is, ke Eteokl'o est'is hero'o, kaj Polinico fi'perfid'ul'o. Li tial ordon'is publik'a'n funebr'ad'o'n pri Eteokl'o kaj ties honor'ig'a'n publik'a'n en'ter'ig'o'n. Li ordon'is, ke la kadavr'o de Polinico rest'u ne-en'ter'ig'it'a, mal'honor'at'a. Kiu eĉ sugest'et'us, ke Kreon'o mis'decid'is per si'a dekret'o, tiu tuj est'os ekzekut'it'a.
#000344
Rilat'e al la du knab'in'o'j, Kreon'o ali'e opini'as. Li'a propr'a fil'o, Hemono, kaj Antigon'a est'as inter'am'ant'o'j. Ili plan'as ge'edz'iĝ'i, kaj Antigon'a, kiu nun est'as du'dek'jar'a, loĝ'as en la reĝ'a palac'o, est'ant'e ĉies dorlot'at'o. La reĝ'o Kreon'o plen'e aprob'as la est'ont'a'n ge'edz'iĝ'o'n, ĉar ankaŭ li opini'as Antigon'a'n tre am'ind'a kaj infan'e sen'kulp'a.
#000345
Sed sekret'o'n gard'as Antigon'a, ĝi'n kon'as nur ŝi'a frat'in'o Ismena: Antigon'a intenc'as kaŝ'e en'ter'ig'i la kadavr'o'n de si'a frat'o Polinico. La tradici'o postul'as en'ter'ig'o'n, por ebl'ig'i al la spirit'o de la mort'int'o pac'e rest'i en la land'o de la mort'int'o'j. Sen en'ter'ig'o, tiu spirit'o dev'us vag'ad'i sen'ĉes'e sur la ter'o, konstant'e sufer'ant'e kaj mis'ag'ant'e.
#000346
Tamen la reĝ'o Kreon'o publik'e dekret'is, ke kiu ajn prov'us en'ter'ig'i la kadavr'o'n de Polinico, tiu est'as tuj ekzekut'end'a. Li posten'ig'is gard'ist'o'j'n ĉe la kadavr'o, por cert'ig'i, ke neni'u eĉ prov'et'os en'ter'ig'i ĝi'n.
#000347
Antigon'a kaŝ'e atend'as, ĝis la gard'ist'o'j dum'paŭz'e mal'atent'as. Ŝi ek'ŝut'as iom da ter'o sur la kadavr'o'n kaj tuj for'kur'as. Ĉagren'as la gard'ist'o'j'n trov'i tio'n. Pro la reĝ'id'in'a natur'o de Antigon'a, ili tim'as ŝi'n mort'ig'i. Do unu el la gard'ist'o'j kur'as al la reĝ'o Kreon'o por inform'i li'n pri tio, kio okaz'is. Kreon'o ordon'as al'konduk'i Antigon'a'n.
#000348
Privat'e Kreon'o kaj Antigon'a diskut'as la afer'o'n. Kreon'o, kiu sci'as, ke la dekret'o est'is nur propagand'aĵ'o por glor'i li'n kaj li'a'n pretend'o'n rajt'i reg'i, el'pens'as metod'o'n protekt'i Antigon'a'n.
#000349
Li propon'as mort'ig'i la gard'ist'o'j'n, por ke ili ne dis'kon'ig'u la event'o'n. Antigon'a al neni'u menci'u si'a'n ag'o'n. Li ordon'os for'viŝ'i la ter'er'o'j'n met'it'a'j'n sur la kadavr'o'n. Tiel la publik'o neni'o'n sci'os pri ŝi'a ag'o, kaj la normal'a viv'o pov'os daŭr'i. Cert'e reĝ'o, kiu est'ig'as la leĝ'o'j'n, pov'as est'ig'i escept'o'j'n, ĉu ne?
#000350
Krom'e, Kreon'o sci'ig'as al Antigon'a si'a'n propr'a'n sekret'o'n: ke li efektiv'e ne cert'as kiu'j el la kadavr'er'o'j est'as de Eteokl'o kaj kiu'j de Polinico. Li tut'e arbitr'e deklar'is, ke cert'a'j kadavr'er'o'j est'as de Eteokl'o, ĉar ja la tut'a dekret'o est'is nur simbol'o'cel'a. Kaj ja al mort'int'o mem ne grav'as en'ter'ig'o aŭ ne'en'ter'ig'o. Kiu mort'is, tiu mort'is, la rit'o'j neniom valor'as en la real'o.
#000351
Antigon'a rifuz'as li'a'n propon'o'n, du'kial'e. Unu'e, en'ter'ig'o sen'escept'e neces'as. Du'e, kaj ĉef'e: akcept'int'e est'i reĝ'o, li dev'as akcept'i, ke ĉiu li'a dekret'o est'as sen'escept'e plen'um'end'a. Kio'n dekret'as reĝ'o, tio'n eĉ tiu reĝ'o mem ne rajt'as mal'obe'i. Reĝ'o ne pli rajt'as arbitr'e ag'i, ol rajt'as ĉiu ajn ordinar'ul'o.
#000352
Inter Antigon'a kaj Kreon'o kverel'o ard'iĝ'as. Kreon'o insist'as, ke li ne ekzekut'ig'os Antigon'a'n. Antigon'a insist'as, ke li ne pov'as ne ekzekut'ig'i ŝi'n, kio'n oni propr'a'vol'e akcept'is, tio'n ne lic'as propr'a'vol'e ne far'i.
#000353
Fin'e rest'as nur Kreon'o, kiu dev'as mensog'e ŝajn'ig'i al la mond'o kaj al si'a konsil'ant'ar'o, ke la viv'o plu tut'e normal'as. Si'a'n sort'o'n li mem antaŭ'elekt'is.
#000355
La kapabl'o de la dram'ist'o, Je'a'n Anouilh, tiel perfekt'e en'scen'ig'i la tut'o'n – la tut'a dram'o plen'e kred'ig'as si'n real'a – est'as indik'o de li'a dram'ist'a talent'o. Kaj de la mal'plaĉ'a fakt'o, ke la hom'a karakter'o rest'as konstant'e sen'ŝanĝ'a, malgraŭ tio, en kiu epok'o oni viv'as.
#000356
Tio'n konstat'int'e, kiel mi pov'us rifuz'i honor'i la dram'o'n kaj ĝi'a'n fin'fin'a'n ek'aper'o'n en ni'a lingv'o?
#000357
Kun plezur'o mi leg'is tiu'n ĉi mal'grand'a'n por'infan'a'n roman'o'n pri la bon'a influ'o, kiu'n mild'a best'o kapabl'as hav'i sur la viv'o'n de infan'o kaj ankaŭ sur relativ'e grand'a'n soci'a'n ĉirkaŭ'aĵ'o'n.
#000359
Tiu ĉi libr'o de la por'infan'a kroat'a verk'ist'in'o Andelka Martić est'is unu'a'foj'e publik'ig'it'a kroat'lingv'e en 1953.
#000360
Kvankam la ĉef'a'j hero'o'j de la rakont'o est'as 5-jar'a knab'o kaj lakt'o'suĉ'ant'a beb'a kapreol'id'o, la cel'at'a publik'o de la roman'et'o (la potencial'a'j leg'ant'o'j) dev'us est'i iom pli grand'a'j infan'o'j (ebl'e 8-10-jar'a'j aŭ pli). Fakt'e, la aŭtor'a voĉ'o est'as tiu de plen'kresk'ul'o, kiu re'memor'as pri si'a infan'ec'o. Tial plen'kresk'ul'o'j, kiu'j ŝat'as re'memor'o'j'n pri la infan'ec'o (kiel ekzempl'e mi), pov'as ĝu'i la libr'o'n.
#000361
Mi rimark'is, ke la tekst'o hav'as oportun'a'j'n pied'not'o'j'n, kiu'j klar'ig'as al la ne'kroat'a leg'ant'o kelk'a'j'n detal'o'j'n pri la kroat'a histori'o dum la du'a mond'milit'o – la period'o, kiam okaz'as la event'o'j de la roman'et'o. Sur la mal'antaŭ'a kovr'il'o trov'iĝ'as interes'a'j inform'o'j kaj traf'a'j koment'o'j pri la aŭtor'in'o kaj la libr'o. Inter'ali'e, ni pov'as ek'sci'i de tie, ke tiu ĉi verk'o „est'as premi'it'a per ‚Rid-orden'o’ de pol'a'j infan'o'j (1973), dediĉ'it'a al hom'o'j apart'e merit'a'j por pli seren'a kaj pli bel'a infan'ec'o”. Laŭ la sam'a font'o, ni pov'as konklud'i, ke la libr'o en'ten'as mult'a'j'n aŭtobiografi'a'j'n element'o'j'n, ĉar la aŭtor'in'o mem est'is jun'a partizan'in'o dum la du'a mond'milit'o, en la kroat'a rezist'mov'ad'o.
#000362
La kapreol'id'o Pirgo, kiu est'as real'ism'a best'a hero'o de la roman'et'o, far'iĝ'as sam'temp'e poem'ec'a simbol'o de anim'a pur'ec'o kaj fidel'a amik'ec'o dum mal'hel'a histori'a period'o de agres'em'a mal'am'o inter plen'kresk'a'j hom'o'j. Željko, la 5-jar'a fil'o de partizan'a'j ge'patr'o'j, kiu dev'as loĝ'i mult'a'n temp'o'n en arb'ar'a kaŝ'it'a tend'ar'o mal'proksim'e de la patr'in'o, amik'iĝ'as tut'e natur'e al Pirgo, la kelk'tag'a kapreol'id'o, kiu orf'iĝ'is, kiam oni bombard'is la arb'ar'o'n. La unu'a'n paŝ'o'n de tiu rilat'o far'as la trem'ant'a kaj neni'o'n kompren'ant'a best'id'o, kiu dum la bombard'o fid'as si'a'n instinkt'o'n kaj proksim'iĝ'as al la trem'ant'a kaj preskaŭ neni'o'n kompren'ant'a hom'id'o. La pri'skrib'o de ili'a renkont'iĝ'o est'as poem'ec'a proz'pec'o, kiu sent'ig'as la leg'ant'o'n, kiom mult'e valor'as por la anim'o de la infan'o tia sincer'a kaj tut'kor'a fid'o de sen'defend'a best'id'o. Jen et'a emoci'a fragment'o:
#000363
„Sed nov'a bomb'o eksplod'int'a mal'antaŭ la kapreol'id'o tranĉ'is la silent'o'n kaj re'ven'ig'is ni'n en la real'o'n. La kapreol'id'o ek'salt'is, kvazaŭ per vip'o bat'it'a, sku'is la kap'et'o'n, ek'gap'is konfuz'it'e, kaj tiam rapid'eg'e al'hast'is al mi, kuŝ'iĝ'is sur la ter'o'n kaj al'prem'iĝ'is al mi. Mi'a'j man'o'j aŭtomat'e volv'iĝ'is ĉirkaŭ ĝi'a trem'ant'a korp'o. Kiel tio okaz'is? Ĉu mi sonĝ'as? Mi sent'as la varm'o'n de la fragil'a korp'o de la best'et'o. Mi sent'as sub la man'o la mol'ec'o'n de ĝi'a'j mal'long'a'j har'o'j kaj rigard'as la trem'ant'a'n bril'o'n en ĝi'a'j mal'sek'a'j okul'o'j. Subit'e al mi ŝajn'is, ke mi ne est'as la sam'a knab'o sol'ec'e for'vag'int'a en la arb'ar'o'n. Kvazaŭ la et'a best'o ia'manier'e ŝanĝ'us mi'n. Kaj fakt'e est'is tiel. Mi ne plu est'is sol'a. Jen ven'is iu serĉ'ant'a mi'a'n protekt'o'n. Mi ne plu est'as, kiel ĉiam ĝis nun, la plej mal'grand'a kaj la plej mal'fort'a, sed nun mi hav'as iu'n por kiu mi zorg'os kaj kiu'n mi protekt'os. Nun ankaŭ al mi est'os pli facil'e, ĉar kiam hom'o pens'as ne nur pri si mem, ankaŭ la tim'o'sent'o est'as mal'pli grand'a.”
#000364
La ĉe'est'o de la kapreol'id'o en la partizan'a tend'ar'o ig'as eĉ la plej sort'o'bat'it'a'j'n kaj mal'gaj'a'j'n milit'ist'o'j'n rid'et'i kaj re'kapt'i iom da bon'humor'o. Željko sent'as tio'n, kaj tial li hav'as la bril'a'n ide'o'n al'port'i si'a'n amik'o'n Pirgo al mont'ar'a kaŝ'it'a hospital'o, por pli'alt'ig'i la humor'o'n de la vund'it'a'j partizan'o'j, pri'zorg'at'a'j tie. La knab'o kaj la kapreol'id'o far'as long'a'n, danĝer'a'n kaj lac'ig'a'n vojaĝ'o'n, akompan'ant'e grup'o'n da partizan'o'j al la hospital'o. La kuraĝ'o de la du'op'o est'as rekompenc'it'a per tio, ke ĉiu'j pacient'o'j dank'em'e akcept'as ili'n ambaŭ, far'as demand'o'j'n pri ili'a unu'a renkont'iĝ'o en la arb'ar'o kaj dezir'as kares'i ili'n ambaŭ. Kio'n Željko kaj Pirgo plen'sukces'e plen'um'as, oni nom'us hodiaŭ „terapi'o per'e de rid(et)o”. La am'o'plen'a'j kor'o'j de la du'op'o hav'as pozitiv'a'n influ'o'n sur ĉiu'j'n hom'o'j'n, kiu'j ek'kon'as ili'n.
#000365
Konklud'e, se vi dezir'as kapreol'id'a'n terapi'o'n (rid'et-terapi'o'n) por vi mem aŭ/kaj por infan'o'j, kiu'j'n vi am'as, ind'as leg'i tiu'n libr'o'n kaj rekomend'i ĝi'n al esperant'ist'a'j infan'o'j por leg'ad'o aŭ eventual'e rakont'i ĝi'n naci'lingv'e al ne-esperant'ist'a'j infan'o'j.
#000366
Japan'in'o, kiu perd'iĝ'is en mont'ar'o en Nepalo, manĝ'is 13 tag'o'j'n nur herb'o'n kaj bambu'o'n kaj trink'is river'a'n akv'o'n por tra'viv'i.
#000368
Fin'e la 49-jar'aĝ'a Makiko Iwafuchi, erar'vag'int'e ĉirkaŭ 80 km, aŭd'is voĉ'o'j'n de vilaĝ'an'o'j. Ŝi kulp'ig'is si'a'n „stult'ec'o'n”, ke ŝi pied'ir'is sol'a en mont'ar'a region'o 4300 m alt'a nord'e de Katmando.
#000369
Pentagon'o kaj ali'a'j instanc'o'j en Uson'o (kelk'foj'e ankaŭ en Kanado kaj ali'a'j angl'e'parol'ant'a'j land'o'j) uz'as unik'a'n ĵargon'o'n, kiu'j ebl'e ne est'as tuj kompren'ebl'a al ne'inic'it'o'j. Jen laŭ'vort'a esperant'ig'o de kelk'a'j ekzempl'o'j:
#000370
1) Vertikal'e dis'part'ig'it'a kontraŭ'person'ar'a rimed'o. 2) Aer'o'dinamik'a person'ar'a mal'akcel'ig'il'o. 3) (Uson'a'j soldat'o'j) funkci'is en cel'riĉ'a medi'o. 4) (La helikopter'o) sufer'is ne're'ten'ebl'a'n lamen'a'n liber'iĝ'o'n, kaj mal'sukces'is konserv'i liber'a'n super'teren'a'n spac'o'n. 5) (Pri mal'san'ul'ej'a pacient'o en Filadelfio) Est'is kaz'o de negativ'a pacient'a pri'zorg'a rezult'o. 6) (El fajr'o'brigad'a raport'o el Albert'o) Oni trov'is vir'o'n en mal'viv'i'pov'a kondiĉ'o. 7) Heksaformaj rotaci'ig'ebl'a'j supr'aĵ'a'j kun'prem'a'j element'o'j. 8) Fisk'a'j sub'ating'ul'o'j. 9) Lign'a'j inter'dent'a'j stimul'il'o'j.
#000372
Teksas'an'o'j plu ne tiom aĝ'as, ĉar la ŝtat'o de ekonomi'a vid'punkt'o tre al'log'as la jun'a'n generaci'o'n. Meksik'de'ven'a'j est'as 38 % de la teksasa loĝ'ant'ar'o: tiu ĉi grand'a meksika komun'um'o stimul'as konstant'a'n pli'grand'ig'o'n de la loĝ'ant'ar'o.
#000375
Berlino en 2002 kaj en 2003, Kitzbühel en 2004, Istanbulo en 2005, Tokio kaj Pjongjang'o en la sam'a jar'o, du'dek'o da ali'a'j urb'o'j post'e. En 2011-2012 de'nov'e Berlino – tiel rond'vojaĝ'as ĉirkaŭ 120 urs'o'statu'o'j kaj kon'at'ig'as al hom'o'j la kultur'o'n de si'a'j de'ven'land'o'j.
#000382
La cel'o de la vojaĝ'ant'a ekspozici'o est'as pli'ig'i ne nur sci'o'j'n pri land'o'j de la mond'o, sed ankaŭ toler'em'o'n kaj kompren'em'o'n. Mez'e de grand'a cirkl'o konsist'ant'a el land'a'j urs'o'j star'as or'e kaj arĝent'e farb'it'a'j tut'mond'a'j urs'o'j, kiu'j reprezent'as ekzempl'e komun'a'j'n ec'o'j'n kaj respekt'o'n al ĉio viv'ant'a.
#000383
La ekspozici'o'n nask'is Eva kaj Klaus Hertz, Germanio, kun praktik'a help'o – ekzempl'e transport'a – de plur'a'j firma'o'j kaj asoci'o'j.
#000385
Aĉet'ebl'as ankaŭ pli mal'grand'a'j urs'o'j, kolor'ig'ebl'a infan'libr'o kaj ali'a'j akcesor'aĵ'o'j. Ĉiu cend'o help'as infan'o'j'n sufer'ant'a'j'n de mal'riĉ'o, aŭ per'e de lok'a'j asoci'o'j aŭ per'e de UNICEF.
#000387
La E-fulik'o mem est'as aŭtonom'a sub'mar'a vetur'il'o, kies elektron'ik'a'j naz'o'j kaj orel'o'j sonor'ig'os alarm'o'n, kiam est'as rimark'it'a'j el'verŝ'o'j abrupt'a'j de hidrokarbon'o'j en la mar'o'n.
#000390
Perfekt'e funkci'is la unu'a test'o. Simul'it'a est'is en'ir'o de boat'o ne'rajt'ig'it'a kaj potencial'e polu'a en medi'o-interes'a'n mar'zon'o'n. Unu el la fulik'o'j tuj inform'is la reg'ej'o'n.
#000391
Mi am'as vi'n, ĉar vi mi'n am'is pli kiam mi ne konsci'is pri la ver'o ke am'o est'as pli ol nostalgi' pli eĉ ol fidel'ec'o kaj sincer'o. Dum kvin'dek jar'o'j kun'e est'is ni kaj spert'is ke mal'blind'a est'as am'o kaj ne imun'a kontraŭ mal'kompren'o; kiel ĝi pov'us rest'i, do, la sam'o? Ni est'as nur mal'jun'a infan'ar'o Kiu neni'o'n sci'as pri la cel'o de la ekzist'o, nek de ni'a far'o sed iom kon'is de la bo'n' kaj bel'o. Cert'e nur est'as, am'ant'in' kompat'a: mi ne merit'is est'i tiom am'at'a.
#000392
La finn'a fer'voj'muze'o trov'iĝ'as en urb'o Hyvinkää, je 50 km nord'e de Helsink'o. La muze'o est'as la tri'e plej mal'nov'a en la mond'o. Ĝi situ'as en park'o sur teren'o de 3 hektar'o'j. Ĝi'a'j du modern'a'j ekspozici'a'j hal'o'j okup'as are'o'n de 5000 m2. La muze'o uz'as mal'nov'a'n fer'voj'staci'o'n, kies rel'o'j kaj konstru'aĵ'o'j dat'iĝ'as de la 1870aj jar'o'j.
#000393
En la muze'o la vizit'ant'o'j kon'at'iĝ'as ne nur kun impon'a'j lokomotiv'o'j, divers'tip'a'j vagon'o'j, drezin'o'j kaj sur'rel'a'j aŭt'o'j de inspektor'o'j, sed ankaŭ kun uniform'ar'o, il'ar'o kaj loĝ'ej'o'j de fer'voj'ist'o'j, kun konstru'ad'o de la fer'voj'ret'o, ripar'ad'o de vetur'il'o'j kaj kun arkitektur'o de la mal'nov'a'j staci'dom'o'j, ĉef'e lign'a'j. Kelk'a'j'n el la lokomotiv'o'j kaj vagon'o'j oni pov'as plu uz'i por nostalgi'a'j vojaĝ'o'j.
#000394
Ĉiu'jar'e en la muze'o okaz'as tag'o de la fer'voj'o'j kaj ekspozici'o de miniatur'a'j trajn'o'j. Tiu'okaz'e trajn'et'o sur et'ŝpur'a trak'o vetur'ig'as infan'o'j'n kaj plen'kresk'ul'o'j'n tra la park'o. Krom'e tie okaz'as ankaŭ altern'a'j ekspozici'o'j. La ĉi-jar'a ekspozici'o hav'as kiel tem'o'n „Vojaĝ'manĝ'o'j” kaj est'as organiz'it'a kun'labor'e kun restoraci'a fak'lern'ej'o.
#000395
Finnlando est'is part'o de la Rus'a Imperi'o ĝis 1917. La car'o'j posed'is cent'o'n da privat'a'j vagon'o'j por vojaĝ'i. Dum la oktobr'a revoluci'o tamen la furioz'iĝ'int'a popol'o detru'is ili'n. Rest'is nur ses vagon'o'j de la tiel nom'at'a Rus'a Imperi'estr'a Trajn'o, kiu'j konserv'iĝ'is en Finnlando. Per tiu trajn'o en Finnlando vojaĝ'is car'o'j Aleksandro la du'a en 1876, Aleksandro la tri'a en 1885, 1888 kaj vidv'in'iĝ'int'a car'in'o Maria Fjodorovna en 1914, fuĝ'ant'a dum la unu'a mond'milit'o tra Finnlando al Sankt-Peterburgo. Tri el la vagon'o'j – car'a, car'in'a kaj salon'a vagon'o'j – oni ekspozici'is en la muze'o kaj detal'e prezent'is en la ret'o (, angl'e, nederlande kaj finn'e). La ceter'a'j tri vagon'o'j est'is adapt'it'a'j por ali'a uz'o.
#000396
La vizit'ant'o'j ne rajt'as en'ir'i la vagon'o'j'n de la Rus'a Imperi'estr'a Trajn'o, sed nur rigard'i ili'a'n intern'o'n tra la fenestr'o'j. Elektr'a lum'o anstataŭ'as la original'a'n gas'a'n kaj kandel'a'n lum'ig'o'n. La ekster'a'j lign'a'j vagon'mur'o'j est'as blu'a'j, sur ili vid'ebl'as la rus'a blazon'o de du'kap'a agl'o. La intern'o'n de la car'in'a vagon'o karakteriz'as blu'a silk'o kaj lit'o pend'ant'a de la plafon'o por mal'pli'ig'i la sku'ad'o'n dum mult'tag'a'j vojaĝ'o'j. La kolor'o de la intern'o de la car'a vagon'o est'as ruĝ'a, kaj tiu de la salon'vagon'o mal'hel'verd'a. Pli'a'j detal'o'j de la vagon'intern'o'j vid'ebl'as sur ret'paĝ'o'j de la muze'o ().
#000397
La finn'a fer'voj'muze'o hav'as libr'o'stok'o'n el 6000 volum'o'j kaj histori'a'n fot'o'tek'o'n el 200 000 er'o'j. La vid'ebl'a'j ekspon'aĵ'o'j en la hal'o'j kaj kort'o de la muze'o est'as 20 000. Je dispon'o de la vizit'ant'o'j est'as mal'grand'a vend'ej'o, kaf'ej'o kaj salon'o por grup'o'j.
#000398
Tiel oni ne nur agrabl'e pas'ig'as si'a'n temp'o'n sed ankaŭ ĝu'as aventur'a'n eduk'o'cel'a'n hobi'o'n, kiu help'as pri'zorg'i la medi'o'n.
#000401
Venk'is urb'o slovak'a en inter'naci'a konkurs'o aŭspici'it'a de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) por kontraŭ'batal'i korupt'o'n en publik'a'j serv'o'j.
#000403
La premi'o, trans'don'it'a dum la tiel nom'at'a Tag'o de Publik'a Administr'ad'o, spegul'as la re'nov'ig'o'n kaj kvalit'o'n de publik'a'j serv'o'j en Mart'in.
#000405
Herľany (hungar'e Ránkfüred, german'e Herlein) est'as feri'ej'o kaj sam'temp'e mal'grand'a vilaĝ'o kun proksim'um'e 300 loĝ'ant'o'j en Slovaki'o, en la region'o Košice [kóŝice].
#000407
La loĝ'ant'o'j de la vilaĝ'o fier'as pri eŭrop'a unik'aĵ'o – mal'varm'eg'a gejser'o, kiu sput'as akv'o'n el profund'o de 405 m ĝis alt'ec'o de 30-40 m. La interval'o inter la el'ŝpruc'o'j, kiu'j daŭr'as ĉirkaŭ 25 minut'o'j'n kaj liver'as 600 hekto'litr'o'j'n da mineral'akv'o, est'as 36-38 hor'o'j.
#000408
La temperatur'o de la akv'o est'as komenc'e 12-14oC, fin'e 22-24oC. En la ŝpruc'ant'a akv'o kun'port'iĝ'as argil'a sediment'o, kiu en'hav'as konsist'er'o'j'n de jod'o, fer'o kaj sod'akv'o. La gejser'o, bor'it'a en 1875 de la hungar'a geolog'o Viliam Zsigmondy, far'iĝ'is en 1981 naci'a natur'a memor'aĵ'o de Slovaki'o.
#000409
Dushku far'os film'o'n pri si'a'j alban'a'j radik'o'j, kiu montr'os kultur'a'j'n kaj turism'a'j'n aspekt'o'j'n de Albanio. La aktor'in'o est'is solen'e akcept'it'a en la urb'o'dom'o en Tiran'o kaj nom'um'it'a honor'a ambasador'in'o de la ĉef'urb'o.
#000413
Urbonas dediĉ'is si'a'n trans'ir'o'n al la 70-jar'a dat're'ven'o de la komenc'o de la grand'a ekzil'o en Litovio. Tiam en Sovetio ekzil'o est'is uz'at'a por tim'ig'i kaj pun'i kontraŭ'ul'o'j'n de la reĝim'o. Ekzempl'e en maj'o 1948 est'is transport'it'a'j 40 000 litovoj al Siberio.
#000415
Memor'e al la ekzil'ad'o la litova parlament'estr'o Iren'a Degutienė trans'don'is al Urbonas ŝtat'a'n flag'o'n kaj kapsul'o'n Sukcen'a larm'o por en'profund'ig'i en Bajkal'o'n.
#000416
La bajkal'a trans'naĝ'o est'is part'o de la ekologi'a projekt'o Akv'o est'as viv'o. Bajkal'o est'as la tri'a lag'o, kiu'n konker'is Urbonas, kiu intenc'as trans'naĝ'i kvin grand'a'j'n lag'o'j'n sur divers'a'j kontinent'o'j.
#000418
En Ĉini'o furor'as la proverb'o, ke la plej danĝer'a katastrof'o est'as mis'elekt'i profesi'o'n por vir'o'j kaj mis'elekt'i edz'o'n por vir'in'o'j.
#000421
En la ĉin'a feŭd'a soci'o, kiu daŭr'is pli ol 2000 jar'o'j'n, ĉin'a'j vir'in'o'j rajt'is edz'in'iĝ'i nur unu'foj'e dum si'a viv'o. Kaj la edz'o'n elekt'is ŝi'a patr'o.
#000422
Eĉ ĝis last'a'temp'e vir'in'o'j ne rajt'is elekt'i si'a'n edz'o'n, kvankam post la fond'iĝ'o de la Ĉin'a Popol'a Respublik'o laŭ'leĝ'e tio ebl'as. Ankaŭ mi'a patr'in'o, nun 79-jar'aĝ'a, edz'in'iĝ'is laŭ la vol'o de ŝi'a patr'o. Tamen, kiam pro akcident'o mort'is ŝi'a unu'a edz'o, ŝi mem elekt'is du'a'n.
#000423
Antaŭ ĉirkaŭ 30 jar'o'j, kiam Ĉini'o ankoraŭ ne mal'ferm'is si'a'n pord'o'n al la mond'o, ĉin'o'j est'is mal'riĉ'a'j. Mult'a'j knab'in'o'j elekt'is si'a'n edz'o'n laŭ la famili'a riĉ'ec'o de la jun'ul'o. Ĉu tiu est'as saĝ'a aŭ mal'saĝ'a, san'a aŭ mal'san'a, ne grav'is.
#000424
La nun'a'j knab'in'o'j elekt'as si'a'j'n edz'o'j'n tut'e mal'sam'e ol antaŭ'a'j generaci'o'j. Saĝ'a kaj san'a knab'o est'as ideal'a edz'o. Ne grav'as, ĉu la famili'o de la jun'ul'o est'as riĉ'a aŭ mal'riĉ'a.
#000425
Ĉi-jar'e septembr'o, pas'int'jar'e oktobr'o, en 2009 decembr'o – jen la monat'o'j, en kiu'j brazil'an'o'j ek'sci'is, ke ili impost'e pag'is mil miliard'o'j'n da real'o'j (ĉirkaŭ 410 000 000 000 da eŭr'o'j) al si'a reg'ist'ar'o.
#000426
La 13an de septembr'o hom'o'j batal'is por lok'o'j antaŭ elektron'ik'a montr'il'o, t.n. „impost'o'metr'o”, por spekt'i dum on'o de sekund'o la mir'ind'a'n nombr'o'n kun 12 nul'o'j.
#000427
La montr'il'o ornam'as ek'de 2005 la fasad'o'n de la sid'ej'o de la komerc'a asoci'o de San-Paŭlo. Ĝi'a cel'o est'as sci'ig'i, kiom da impost'o'j en'land'e pag'is la brazil'an'o'j ek'de la unu'a tag'o de la jar'o. La kalkul'ad'o de municip'a'j, ŝtat'a'j kaj federaci'a'j impost'o'j okaz'as en real'a temp'o.
#000428
Ordinar'ul'o lern'as, ekzempl'e, ke 41 % el aŭt'o, 53 % el benzin'o, 82 % el brand'o, 46 % el futbal'a pilk'o, 46 % el krucifiks'o el lign'o, 34 % el kurac'il'o, 40 % el poŝ'telefon'o, 32 % el suker'o jam de'mord'is la avid'a publik'a maŝin'o.
#000430
Ret'a impost'o'metr'o portugal'lingv'e konsult'ebl'as ĉe .
#000431
Last'a'temp'e pastor'o de preĝ'ej'o en la teksasa urb'o Luk'as decid'is modern'ig'i si'a'n di'serv'o'n laŭ tia'j kutim'o'j. Okaz'is do nov'stil'a di'serv'o: la ĉe'est'ant'o'j rest'is en si'a'j park'um'it'a'j aŭt'o'j apud la preĝ'ej'o kaj aŭskult'is radi'e dis'send'at'a'n di'serv'o'n.
#000433
La pastor'o dir'is, ke tiel li prov'as al'log'i al si'a preĝ'ej'o tiu'j'n, kiu'j kutim'e ne vizit'as ĝi'n. Ankaŭ en bibli'a'j temp'o'j oni kutim'is sub'ĉiel'e predik'i, al'don'is la pastor'o.
#000434
Kiam uson'a flug'kompani'o perd'is kat'o'n, kiu est'is flug'ont'a el Nov-Jork'o al San'francisk'o, ĝi ne pov'is antaŭ'vid'i la skandal'o'n.
#000435
Unu'e, la kompani'o ignor'is ĉiu'j'n demand'o'j'n pri la kat'o. Nur post kiam aper'is en divers'a'j inter'ret'a'j forum'o'j koler'a'j koment'o'j pri la sort'o de Jack [ĝak], la kompani'o konsent'is pag'i al la mastr'in'o bilet'o'n, por ke ŝi flug'u al Nov-Jork'o por serĉ'i la perd'it'o'n.
#000436
En 2011 fin'iĝ'is la flug'o'j de la uson'a kosm'o'pram'o Shuttle. Ferm'iĝ'as unu etap'o de kosm'o'esplor'ad'o, dum mal'ferm'iĝ'as ali'a.
#000438
La uson'a spac'agent'ej'o Nas'a anonc'is plan'o'j'n por est'ont'a'j kosm'a'j esplor'o'j, inkluziv'e de konstru'ad'o de nov'a kosm'o'ŝip'o. Tiu tiel grand'os, ke ebl'os flug'i ĝis asteroid'o'j kaj al Mars'o.
#000439
Okaz'is en la ruman'a urb'o Pra'id la 17a Inter'naci'a Festival'o de la Farĉ'it'a Brasik'o. Pra'id (hungar'e Parajd) trov'iĝ'as en la tiel nom'at'a Sikullando, loĝ'at'a plej'part'e de hungar'e parol'ant'a loĝ'ant'ar'o, la sik'ul'o'j.
#000442
La festival'o jam far'iĝ'is tradici'a, kaj est'as mult'e vizit'at'a, kaj de lok'an'o'j kaj de turist'o'j. Tem'as pri konkurs'o en divers'a'j kategori'o'j, ekzempl'e la plej bon'gust'a, la plej original'a, la plej bel'e prezent'it'a, la plej grand'a, la plej mal'grand'a farĉ'it'a brasik'o.
#000443
Kutim'e part'o'pren'as grup'o'j el la komun'um'o kaj el ali'a'j vilaĝ'o'j kaj urb'o'j el Rumani'o kaj el Hungari'o. Last'jar'e al'ven'is ankaŭ grup'o bel'e vest'it'a en tradici'a'j popol'a'j kostum'o'j el Kroati'o.
#000444
La festival'o komenc'iĝ'as per defil'ad'o de part'o'pren'ant'a'j grup'o'j. Post'e en la park'o est'as prezent'at'a'j la konkur'ant'o'j. La ĉe'est'ant'ar'o vizit'as la ornam'it'a'j'n tend'o'j'n de la kuir'ant'o'j de la brasik'o'j, fot'as, aŭskult'as muzik'o'n, rigard'as danc'ant'o'j'n, kant'ant'o'j'n, kaj manĝ'as kaj trink'as, precip'e bier'o'n.
#000445
Tia'manier'e la turist'o'j kaj ali'a'j kon'at'iĝ'as kun la gastronomi'o de divers'a'j region'o'j kaj land'o'j, kie oni kuir'as farĉ'it'a'j'n brasik'o'j'n sam'e kiel ruman'o'j kaj hungar'o'j. Kun'e manĝ'ant'e, trink'ant'e, oni ankaŭ amik'iĝ'as.
#000446
Akci'ul'o'j profit'as de la financ'a kriz'o
#000447
Dank'e al don'it'aĵ'o'j de la Naci'a Bank'o de Belgi'o kaj de la belg'a ministr'o pri financ'o'j, Didier Reynders [didjé rejnders], oni ek'sci'is ke, malgraŭ la kriz'o, la dividend'o'j en Belgi'o eg'e kresk'is.
#000448
Heinz [hajnc] Oberhummer nask'iĝ'is en 1941 en Bischofshofen [biŝofshofen], Aŭstrio, stud'is fizik'o'n kaj est'as nun kon'at'a astr'o'fizik'ist'o. De ne'long'e li posed'as bien'o'n, kiu'n li trans'form'is al bred'ej'o de alpak'o'j: Alpakahof Wetzlarn, 95 km okcident'e de Vieno.
#000451
Alpak'o est'as best'o, kiu viv'as en grand'a'j ar'o'j en la alt'eben'aĵ'o'j de la And'o'j, de 3500 ĝis 5000 metr'o'j'n super mar'nivel'o. Ĝi est'as membr'o de la famili'o kamel'ed'o'j kaj parenc'as al ali'a'j par'huf'ul'o'j kiel lam'o, gvanak'o kaj vikun'o. Alpak'o'j pez'as inter 50 kaj 55 kg kaj alt'as 90 cm. El la lan'o de alpak'o'j oni produkt'as ŝtof'o'n, sam'e nom'it'a'n „alpak'o”.
#000452
La fek'aĵ'o de tiu best'o hav'as form'o'n de mal'grand'a'j glob'et'o'j. Tie viv'as interes'a bakteri'o: Deinococcus radiodurans. Ili ekzist'as ankaŭ en fiŝ'o'j kaj viv'as sub ekstrem'a'j cirkonstanc'o'j kiel en la antarkt'a mont'ar'o.
#000454
Krom mal'varm'eg'o la bakteri'o el'ten'as acid'o'n, mal'sek'ec'o'n kaj varm'eg'o'n. Eĉ tre fort'a radi'ad'o – mil'obl'e pli fort'a ol tiu, kiu ekzist'as en la kosm'o – ne mort'ig'as tiu'j'n viv'aĵ'o'j'n. La kial'o: la bakteri'o kapabl'as tre rapid'e ripar'i sam'temp'e 500 damaĝ'o'j'n en si'a gen'ar'o (deoksi'rib'o'nukle'at'a acid'o, DNA).
#000455
La gen'ar'o'n de Deinococcus radiodurans oni pov'as eĉ uz'i kiel memor'ej'o'n por inform'o'j, ekzempl'e tekst'o. Tia inform'o pov'as konserv'iĝ'i dum milion'o'j da jar'o'j. Ĝi tra'viv'us ankaŭ nukle'a'n milit'o'n, post kiu ĉiu'j komput'il'o'j ne plu funkci'us.
#000456
La sekv'a histori'o konduk'as al Italio, al Piemonto, riĉ'a je river'o'j, lag'o'j kaj precip'e alt'a'j mont'o'pint'o'j. La ĉef'a'j ingredienc'o'j de la rakont'o est'as magi'o kaj mister'o.
#000458
Est'is temp'o, kiam en la mont'o'j kaj la natur'a'j lok'o'j de tiu ĉi alp'a region'o loĝ'is ekster'ordinar'a'j, magi'a'j kobold'o'j, tiel mult'nombr'a'j, laŭ'dir'e, ke ili est'ig'is tut'a'n popol'o'n. Iu'j el ili est'is rid'ig'a'j kaj kurioz'a'j, dum ali'a'j est'is horor'a'j kaj feroc'a'j.
#000459
Foj'foj'e la loĝ'ant'o'j sur Alp'o'j ek'vid'is ili'n en la dens'o de la arb'ar'o aŭ apud alp'a font'o: plej zorg'a'j hom'o'j sukces'is eĉ renkont'i ili'n, ricev'ant'e donac'o'j'n kaj favor'o'j'n. La mont'ar'an'o'j al'glu'is al tiu'j est'aĵ'o'j la nom'o'n „et'a popol'o”: dum cent'o'j da jar'o'j, ili divid'is kun ili la ne'facil'a'n mont'ar'a'n viv'o'n.
#000461
Inter la membr'o'j de la et'a popol'o, la plej mister'a'j kaj strang'a'j nom'iĝ'as Gottwjarchi,kiu'j loĝ'is en min'ej'o'j kaŝ'it'a'j en la kor'o de Alp'o'j. Tem'is pri gnom'o'j kun dens'a barb'o kaj pint'a'j ĉap'o'j. Ili'a'j ĉap'o'j est'is blu'a'j kaj kovr'it'a'j de mult'a'j sonor'il'et'o'j (unu por ĉiu jar'o de ili'a viv'o), dum la kazak'o'j est'is plur'kolor'a'j kaj simil'is al la vest'o'j de la antikv'a'j kelt'o'j kaj ankaŭ de la lok'a'j mont'ar'an'o'j.
#000463
Tiu'j ĉi gnom'o'j posed'is tamen kurioz'a'n apart'aĵ'o'n. Ili hav'is grand'eg'a'j'n pied'o'j'n, mal'antaŭ'e'n direkt'it'a'j'n. Ili neniam sur'met'is ŝu'o'j'n, ĉar laĉ'i ili'n ne est'us ebl'e. Tiu karakteriz'aĵ'o paradoks'e ig'as ili'n eg'e rapid'a'j kaj facil'mov'a'j. Tamen oni nenial pri'mok'u: ili mal'plaĉ'e re'ag'is per jar'o'j da ŝerc'o'j kaj insid'o'j, de kiu'j ne facil'us liber'iĝ'i.
#000465
La lok'o'j, kie oni pov'is renkont'i ili'n, est'is arb'ar'o'j (ĉef'e tiu'j de konifer'o'j kaj fag'o'j), sam'kiel lok'o'j riĉ'a'j je fung'o'j (kiu'j'n ili ŝat'is), akv'o'fal'o'j, fos'o'j, ruin'iĝ'int'a'j konstru'aĵ'o'j kaj ne'tra'ir'ebl'a'j voj'et'o'j, krom la jam menci'it'a'j min'ej'o'j.
#000467
Ankoraŭ nun, ili'a ekzist'o est'as ĉirkaŭ'at'a de mister'o. Tamen, se oni en'ir'os sen'lum'a'n mont'a'n min'ej'o'n kaj bon'e streĉ'os la orel'o'j'n, ebl'e oni pov'as aŭd'i delikat'a'n tint'ad'o'n de skulpt'il'o'j. Est'as Gottwjarchi, oni kred'as, kiu'j dis'romp'ad'as la mal'mol'a'n rok'o'n, serĉ'ant'e pli da alt'valor'a'j mineral'o'j.
#000468
Tial ne est'as mir'ind'e, ke la fondus'o en 2010 kolekt'is alumini'o'n kontraŭ valor'o de 90 000 dolar'o'j. La mon'o est'as donac'it'a al viktim'o'j de natur'a'j katastrof'o'j, ekzempl'e inund'o'j.
#000471
Sukces'o'n rikolt'is slovak'a'j abel'bred'ist'o'j ĉe inter'naci'a kongres'o en Argentino. Ili gajn'is ses medal'o'j'n, inkluziv'e de du or'a'j kaj unu arĝent'a por miel'vin'o kaj tri ali'a'j por miel'o.
#000472
Kon'at'a slovak'a produkt'ist'o de miel'vin'o est'as la famili'o Kudláčková [kúdlaĉkova] el la distrikt'o Trnava. Ili'a „or'a” produkt'o, nom'it'a Trnavská medovina (Miel'vin'o de Trnava), akir'is en la last'a'j kvar jar'o'j jam 4an medal'o'n en kategori'o de la komerc'miel'vin'o'j.
#000473
La inter'naci'a federaci'o de abel'organiz'aĵ'o'j, Apimondia, kun membr'o'j en 70 land'o'j, okaz'ig'as kongres'o'n ĉiu'n du'a'n jar'o'n. La pli ol 10 000 deleg'it'o'j ĉe la ĉi-jar'a kongres'o part'o'pren'is konkurs'o'j'n, ekspozici'o'j'n pri invent'aĵ'o'j, produkt'aĵ'o'j kaj literatur'o, kaj preleg'o'j'n pri scienc'a'j tem'o'j.
#000474
La ven'ont'a inter'naci'a kongres'o de abel'bred'ist'o'j okaz'os en Ukrainio.
#000475
Ĉu vi leg'is aŭ aŭd'is, ke la glaci'o en la mond'o rapid'e degel'as kaj baldaŭ sekv'os gigant'a inund'o en la land'o'j proksim'a'j al la mar'o? La fakt'o'j montr'as tut'e ali'a'n bild'o'n.
#000476
Sud'e de la nord'a polus'o trov'iĝ'as Gronland'o, kovr'it'a de dik'a'j glaĉer'o'j. La glaci'a volumen'o est'as 3 000 000 km3 kaj stabil'a. Tiu ĉi glaci'o aĝ'as ĝis 200 000 jar'o'j'n.
#000479
Ĉirkaŭ Antarkt'o naĝ'as bankiz'o kaj ŝelfo, tio est'as glaĉer'o glit'int'a ĝis sur la mar'o. Ankaŭ tiu glaci'o altern'as laŭ'sezon'e inter 2 kaj 16 milion'o'j da km2. Averaĝ'e la volumen'o est'as 10 000 km3. Jen la evolu'o en la last'a'j 30 jar'o'j (Bild'o 2).
#000481
Krom'e ekzist'as ali'a'j glaĉer'o'j en divers'a'j mond'o'part'o'j. Ili'a volumen'o est'as en'tut'e nur 200 000 km3. La volumen'o de ĉiu'j alp'a'j glaĉer'o'j est'as nur 100 km3. Tiu'j glaci'amas'o'j dum la last'a'j jar'o'j ĝeneral'e ŝrump'is, kelk'a'j kresk'is. Mond'skal'e tio signif'as neni'o'n. Katastrof'o ne okaz'os.
#000482
Krom'e ek'de antaŭ 15 jar'o'j la tut'mond'a temperatur'o ne plu kresk'as.
#000483
En la apud'a artikol'o vi pov'as leg'i person'a'n opini'o'n pri kontest'at'a tem'o. La redaktor'o de la rubrik'o Medi'o hav'as fund'e ali'a'n opini'o'n pri la tem'o. Se vi serĉ'as en la ret'o laŭ la serĉ'vort'o'j glob'al warming aŭ Greenland glaci'er loss vi trov'os amas'o'n da scienc'a'j artikol'o'j kun mult'eg'a'j fakt'o'j, kiu'j kontraŭ'os la opini'o'j'n de la artikol'o. Jen resum'a fraz'o: La scienc'a konsent'o pri klimat'ŝanĝ'o est'as, ke „la klimat'o est'as ŝanĝ'iĝ'ant'a kaj tiu'j ĉi ŝanĝ'o'j est'as grand'part'e kaŭz'it'a'j de hom'a'j ag'ad'o” [America's Climate Choices: Panel on Advancing the Scienc'e of Climate Change; National Research Council (2010). Washington, D.C.: The National Academies Press. ISBN 0309145880.] Ni bon'ven'ig'as vi'a'j'n leter'o'j'n pri tiu ĉi tem'o. (Rimark'o'j de la redaktor'o)
#000484
Serb'a'j naci'ist'o'j, kiu'j rifuz'as agnosk'i Kosovon kiel sen'de'pend'a'n ŝtat'o'n, taks'is la fot'o'n „ia konfirm'o de la sen'de'pend'ec'o de Kosovo”.
#000486
La kosov'an'in'o dir'is, ke est'as la serb'in'o, kiu unu'e ven'is al ŝi kaj konsent'is kun'e fot'iĝ'i. Si'a'vic'e la serb'in'o deklar'is: „Mi ne vol'as miks'i politik'o'n kun art'o” kaj al'don'is, ke ŝi dir'us, ke Kosovo est'as Serbi'o, se ŝi parol'us antaŭ raport'ist'o'j.
#000487
Mi'a hobi'o est'as kurac'herb'o'j. Kelk'a'j'n el ili mi kolekt'as en la kamp'ar'o, ali'a'j'n mi kultiv'as en mi'a ĝarden'et'o. Unu el mi'a'j prefer'at'a'j kaj ŝat'at'a'j kurac'herb'o'j est'as topinambur'o (latin'e: Helianthus tuberos'us). Ĉi-jar'e mi est'is tre surpriz'it'a, kiam mi leg'is en la gazet'ar'o, ke en Slovaki'o ek'de la 15a juni'o 2011 ĝi est'as en la grup'o de invad'a'j herb'aĉ'o'j. Mi demand'as mi'n: „Kial?” Juĝ'u mem!
#000488
Komenc'e la plant'o kresk'is en Amerik'o, kie ĝi est'is kultiv'at'a ĉef'e pro la manĝ'ebl'a'j tuber'o'j. La kon'at'iĝ'o de eŭrop'an'o'j kun topinambur'o okaz'is en la jar'o 1612 – en period'o de grand'a sek'ec'o, kiam tuber'o'j sav'is la viv'o'n de nov'loĝ'ant'o'j en Kanado. Ĝi'a nom'o de'ven'as de la trib'nom'o de kanibal'a'j indi'an'o'j – tupinambaoj –, kiu'j viv'is ĉe la mar'bord'o de Brazilo.
#000490
Oktobr'o'fin'e okaz'is en la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o la du'a milit'ist'a foir'o ALMEX (Alban'a Milit'ist'a Ekspozici'o). Part'o'pren'is 150 entrepren'o'j el Uson'o, Balkani'o kaj ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j.
#000494
Albanio est'is reprezent'at'a de tri grand'a'j entrepren'o'j milit'ist'a'j, kiu'j krom'e okup'iĝ'as pri detru'ad'o de mal'nov'a'j arm'il'o'j kaj munici'o'j. La foir'o'n antaŭ'is konferenc'o pri defend'ad'o kaj sekur'ec'o de la land'o'j de la okcident'a Balkani'o.
#000495
Ekspozici'at'a'j est'is ekip'aĵ'o'j por la arme'o kaj por la privat'a'j sekur'ec'a'j serv'o'j. Lok'an'o'j interes'iĝ'is pri nov'a'j teknologi'o'j, uniform'o'j uz'at'a'j de la uson'a arme'o en la dezert'o, vetur'il'o'j por patrol'ad'o, sub'akv'a'j vest'o'j, helikopter'o'j, polic'a'j uniform'o'j, observ'a'j kamera'o'j, sub'aŭskult'a il'ar'o ktp. Ankaŭ paraŝut'o'j ruman'a'j, transport'il'o'j pol'a'j kaj elektron'ik'a'j aparat'o'j german'a'j al'tir'is atent'o'n.
#000496
Ne'alban'a'j vizit'ant'o'j interes'iĝ'is pri post'rest'aĵ'o'j el la komun'ism'a epok'o. Tiu'temp'e oni konstru'is pli ol 750 000 bunkr'o'j'n (ĉiu laŭ'valor'e kiel modest'a apartament'o), produkt'is aŭ import'is arm'il'o'j'n kvar'obl'e pli ol la nombr'o de loĝ'ant'o'j kaj abund'a'j'n munici'o'j'n inkluziv'e de ses milion'o'j da kontraŭ'person'a'j min'o'j.
#000497
Vid'ebl'is mult'a'j mal'nov'a'j pistol'o'j, il'o'j uz'it'a'j de la ŝtat'a sekur'ec'o-serv'o kaj ankaŭ ĉas'aviad'il'o'j kaj tank'o'j el la komun'ism'a epok'o.
#000498
Je 11 % kresk'is la prez'o'j por energi'o en Aŭstrio dum la last'a jar'o, tio est'as drast'e pli ol la ĝeneral'a inflaci'o (+ 4 %). 95-okt'an'a benzin'o kost'as nun 16 % pli ol pas'int'jar'e. Simil'e ter'gas'o: + 11 %. Nur la prez'o por elektr'o preskaŭ stabil'as. Tial oni klopod'as redukt'i la import'ad'o'n de fosili'a'j energi'port'ant'o'j kaj pli uz'i bio'mas'o'n, sun- kaj vent-energi'o'n kaj ter'varm'o'n.
#000499
Daŭr'e neniom kost'as brul'lign'o el la propr'a grund'o. Sufiĉ'as jam mal'grand'a arb'ar'o por hejt'i si'a'n dom'o'n. Kondiĉ'o est'as bon'e kontraŭ varm'o'perd'o izol'it'a'j mur'o'j kaj modern'a forn'o, kiu brul'ig'as la lign'o'n sen mal'pur'ig'i la medi'o'n.
#000500
Tamen ĉiu komun'um'o hav'as si'a'n apart'a'n sistem'o'n por kolekt'i rub'aĵ'o'j'n. Ekzempl'e, ebl'as trov'i kolekt'o'tag'e antaŭ ĉiu hejm'o verd'a'n aŭ brun'a'n rub'uj'o'n por ĝarden-rest'aĵ'o'j (branĉ'o'j, foli'o'j ktp). Blank'a sak'o aŭ kelk'lok'e arĝent'kolor'a uj'o en'ten'as karton'o'n aŭ plast'o'n – sed ne ĉi'a'n: nur botel'o'j'n.
#000506
Iu'j komun'um'estr'ar'o'j insist'as, ke oni apart'ig'u ĵurnal'o'j'n dis'de ali'a'j paper'aĵ'o'j; ali'a'j estr'ar'o'j ne. Ekzist'as divers'a'j komun'um'a'j regul'o'j por manĝ'aĵ'o-rest'aĵ'o'j. Kaj ĉiu hav'as ali'a'n rub'uj'o'n, oft'e griz'a'n, por ne're'cikl'ig'ebl'a'j rub'aĵ'o'j, kiu'j'n oni for'port'as al region'a rub'ej'o – ĝeneral'e en la kamp'ar'o.
#000507
Ĵurnal'o en Makedonio last'a'temp'e publik'ig'is la rezult'o'j'n de enket'o pri la dek seks'e plej al'log'a'j deput'it'in'o'j. La unu'a'n lok'o'n per 3069 klak'o'j akir'is la alban'a deput'it'o Ermira Mehmeti-Devaja.
#000509
Mehmeti nask'iĝ'is en 1979 en famili'o de jur'ist'o. Ŝi tra'spert'is la milit'o'n en Kosovo kaj en Makedonio (1999-2001). Deĵor'int'e kiel interpret'ist'o ĉe la Inter'naci'a Pun-Tribunal'o por Eks'a Jugoslavio, post'e kiel membr'o de la nov'a alban'a parti'o Unu'iĝ'o por Integr'iĝ'o, ŝi montr'iĝ'is moder'a politik'ist'o, ag'ant'e apart'e por kun'ig'i la etn'o'alban'a'n kaj etn'o'makedon'a'n jun'ul'ar'o'j'n.
#000510
Ŝi elekt'iĝ'is kiel deput'it'o de Makedonio en la parlament'a asemble'o de la Konsili'o de Eŭrop'o kaj far'iĝ'is simbol'o de jun'a'j progres'em'a'j kaj pac'am'a'j politik'ist'o'j. Pro tio oni akcept'is ŝi'n en grup'o de 1000 mond'a'j „vir'in'o'j por pac'o”.
#000511
Kontraŭ pli ol 300 milion'o'j da eŭr'o'j est'as fin'konstru'it'a'j la unu'a'j 38 km de la 103 km long'a aŭt'o'ŝose'o, kiu – kiam komplet'a – ebl'ig'os vetur'i inter Priŝtin'o, en Kosovo, al la alban'a haven'urb'o Durrës en'e de tri hor'o'j.
#000512
La ŝose'o port'as la nom'o'n D-ro Ibrahim Rugovo, alban'a politik'ist'o, kiu far'iĝ'is la unu'a prezid'ant'o de Kosovo. Ĝi daŭr'ig'os la tiel nom'at'a'n naci'a'n aŭt'o'ŝose'o'n en Albanio.
#000513
Ne est'as nov'a fenomen'o, ke hom'o'j kulp'ig'as ali'ul'o'j'n pro propr'a'j erar'o'j kaj pek'o'j. Sed aktual'e fleg'iĝ'as „kultur'o”, kiu jun'ul'o'j'n instig'as facil'anim'e ne'i propr'a'n kulp'o'n kaj eĉ kontraŭ'ver'e asert'i ali'ul'a'n mis'far'o'n por iel profit'i.
#000515
Ĉiu'okaz'e ankaŭ jur'ist'o'j gajn'as el tiu ĉi tendenc'o, ĉar akuz'it'o'j pro la komplik'ec'o kaj la lert'ec'o de la asert'o'j ne plu mem pov'as el'turn'iĝ'i. Bon'a'n model'o'n por tia kondut'o don'as aktual'a'j event'o'j apart'e en Uson'o, kie firma'o'j aŭ eĉ la ŝtat'o mem per proces'o'j prov'as de'ten'i konkurenc'ul'o'j'n.
#000516
Est'as akuz'o'j pri korupt'ad'o aŭ simil'a'j mal'moral'aĵ'o'j, pri kiu'j – eĉ se ver'a'j – invers'e oni ne simil'e facil'e pov'us jur'e venk'i kontraŭ uson'a firma'o. Kaj eŭrop'a'j kaj azi'a'j firma'o'j pag'as sen laŭt'a plend'o por ne tro atent'ig'i la publik'o'n, por ne perd'i koncesi'o'j'n kaj reputaci'o'n.
#000517
Est'u menci'it'a'j nur VW / Mercedes pro pun'pag'o'j kaj la komun'a eŭrop'a aviad'il'a entrepren'o Airbus, kiu ricev'is komisi'o'n konstru'i benzin'proviz'a'j'n aviad'il'o'j'n, sed per jur'a trakt'ad'o la konkurenc'ul'o Boeing akir'is por si la tut'a'n mend'o'n.
#000518
Ali'e okaz'is ĉe la japan'a aŭt'o'firma'o Toyota. Oni ĝi'n akr'eg'e akuz'is pro laŭ'asert'e mal'fid'ind'e funkci'ant'a elektron'ik'a ekip'aĵ'o. Ja mort'is posed'ant'o'j de Toyota-aŭt'o'j pro strang'a'j akcident'o'j, pri kiu'j oni oficial'e kulp'ig'is la firma'o'n.
#000519
Sed detal'a'j esplor'o'j de la ŝtat'a uson'a instanc'o pri trafik'a sekur'ec'o fin'e ne'refut'ebl'e pruv'is, ke ne la teknik'a'j instal'aĵ'o'j kaŭz'is la problem'o'j'n, sed la ŝofor'o'j mem. Simpl'e dir'it'e: mult'a'j konfuz'is la brems'pedal'o'n kun la akcel'a pedal'o.
#000520
Aŭ mat'o ŝov'iĝ'is super la pedal'o'j'n, aŭ tiu'j pro tut'e ali'a'j kial'o'j blok'iĝ'is. Toyota dev'is vok'i pli ol 2,3 milion'o'j'n da aŭt'o'j en la ripar'ej'o'j'n.
#000521
Pro laŭt'e dis'vast'ig'it'a'j asert'o'j kaj sekv'a publik'a histeri'o la japan'a firma'o perd'is mult'a'n mon'o'n kaj konsider'ind'e da renom'o. Est'as dub'ind'e, ĉu tiu'j est'as rapid'e re'akir'ebl'a'j post la glat'a sen'kulp'ig'o flank'e de fid'ind'a instituci'o. Kaj cert'e la akuz'o'industri'o baldaŭ trov'os nov'a'j'n viktim'o'j'n.
#000522
Nov'a centr'o pri inter'religi'a dialog'o ek'funkci'os en 2012 en Vieno. Ĝi est'os financ'at'a de Sauda Arabi'o. Tem'as pri person'a iniciat'o de la saud-arab'a reĝ'o Abdullah. Jam ĉi-jar'e en la centr'o 60 kun'labor'ant'o'j komenc'os si'a'n ag'ad'o'n. Ties sid'ej'o est'os en la palac'o Sturany, en la viena urb'o'kern'o.
#000523
Per la fond'o de la centr'o pri inter'religi'a dialog'o „Reĝ'o Abdullah” oni cel'as dialog'o'n inter reprezent'ant'o'j de mal'sam'a'j konfesi'o'j. Per ĝi oni vol'as prevent'i konflikt'o'j'n kaj milit'o'j'n – tiu'cel'e est'os plan'at'a'j konferenc'o'j, seminari'o'j kaj perfekt'ig'a'j aranĝ'o'j.
#000524
En la kontrol'konsili'o de la nov'a organiz'aĵ'o est'os dek du reprezent'ant'o'j de la grand'a'j mond'religi'o'j. Oni antaŭ'vid'as en ĝi almenaŭ tri islam'an'o'j'n (du suna'ist'o'j'n, unu ŝijaist'o'n), tri krist'an'o'j'n (po unu reprezent'ant'o de katolik'o'j, anglikan'o'j kaj ortodoks'ul'o'j), unu budh'ist'o'n, unu hindu'ist'o'n kaj unu jud'o'n. Kiel pli'a'n organ'o'n de la dialog-centr'o oni antaŭ'vid'as konsili'o'n. En la ĉi-last'a est'os 100 person'o'j de la mond'religi'o'j kaj ali'a'j kred'komun'um'o'j, kaj ankaŭ scienc'ist'o'j kaj reprezent'ant'o'j de la civil'a soci'o.
#000525
La ministr'o'j pri ekster'a'j afer'o'j Michael Spindelegger (Aŭstrio), Trinidad Jiménez (Hispanio) kaj princ'o Saud Al-Faisal (Sauda Arabi'o) sub'skrib'is en Vieno kontrakt'o'n pri la fond'o de la centr'o. La tri land'o'j lanĉ'is per tio la konstru'faz'o'n de nov'a inter'naci'a organiz'aĵ'o, kiu dev'as propon'i dialog'o'n inter la mond'religi'o'j. Ili emfaz'is la signif'o'n de inter'religi'a dialog'o por prevent'o de konflikt'o'j kaj por firm'ig'o de mond'a pac'o. La aŭstr'a ministr'o Spindelegger akcent'is kadr'e de la sub'skrib'a ceremoni'o, ke per la antaŭ'vid'it'a struktur'o de la centr'o neni'u el la reprezent'at'a'j religi'o'j hav'os hegemoni'o'n. La cel'o est'as, ke laŭ'ebl'e mult'a'j land'o'j en'ir'u la organiz'aĵ'o'n. En ĝi la Sankt'a Seĝ'o hav'os status'o'n de observ'ant'o.
#000526
La fond'a'n solen'aĵ'o'n en la viena muze'o Albert'in'a part'o'pren'is mult'a'j religi'a'j reprezent'ant'o'j, politik'ist'o'j kaj diplomat'o'j, inter kiu'j kardinal'o Je'a'n-Louis Tauran, reprezent'ant'o de la Pap'a Konsili'o por Inter'religi'a Dialog'o. Ne'rekt'e oni pov'as nom'i la pap'o'n Benedikton la 16an unu el la „bapt'o'patr'o'j” de la nov'a forum'o. En novembr'o 2007 reĝ'o Abdullah vizit'is la pap'o'n en Romo. Tiu renkont'iĝ'o post'e stimul'is li'n lanĉ'i la iniciat'o'n, pri kies real'ig'o reprezent'ant'o'j de la menci'it'a'j land'o'j decid'is jam en juli'o 2009.
#000527
Raport'o'n prepar'is ekonomik'ist'o en Teksaso, Uson'o, pri la plej rimark'ind'a'j event'o'j en la ŝtat'o en la last'a'j 50 jar'o'j.
#000528
Laŭ d-ro Ray Perryman prosper'ig'is la ŝtat'o'n ĉef'e tri afer'o'j: klimat'iz'ad'o, mal'permes'o en'port'i naft'o'n el ekster'land'o kaj la spac-esplor'a centr'o en Houston [hjustn].
#000529
Perryman argument'as, ke pro la varm'o en Teksaso mult'a'j hom'o'j ne est'us tie'n en'migr'int'a'j sen klimat'iz'ad'o. Jam en 1965 du'on'o de la tie'a'j hejm'o'j kaj aŭt'o'j hav'is klimat'iz'ad'o'n, kaj ek'de 1974 la loĝ'ant'ar'o kresk'is du'obl'e pli rapid'e ol en ali'a'j ŝtat'o'j.
#000530
Krom'e, dum la tiel nom'at'a naft'o'kriz'o en 1974-75 est'is mal'permes'it'e en'port'i naft'o'n el mult'a'j land'o'j ekster Uson'o. Tio help'is la teksas'an naft'o-industri'o'n (kaj do la ŝtat'a'n ekonomi'o'n), dum la prez'o de la krud'aĵ'o dek'obl'iĝ'is inter la 60aj kaj 70aj jar'o'j.
#000531
Fin'e, krom la spac-esplor'a centr'o de Nas'a, est'as konstru'it'a komun'a flug'haven'o por la urb'o'j Dallas kaj Fort Worth. Tiu ebl'ig'is al nord'a Teksaso kresk'i kiel financ'a kaj komerc'a centr'o. Help'is i.a. ankaŭ medicin'a centr'o en Houston, la plej grand'a en la mond'o.
#000532
Post la mort'ig'o de 13 000 hom'o'j, la tiel nom'at'a Popol'a Milit'o de la Maŭ'ist'o'j proksim'iĝ'as al pac'o.
#000534
Membr'o'j de la Komun'ist'a Parti'o de Nepalo – maŭ'ist'o'j, kiu'j komenc'is la milit'o'n en 1995 kontraŭ la reg'ist'ar'o por kre'i egal'a'n politik'a'n sistem'o'n – nun decid'as, ĉu membr'iĝ'i en la reg'ist'ar'a arme'o aŭ komenc'i civil'a'n viv'o'n.
#000535
En 2006 la maŭ'ist'o'j, kaj ali'a'j politik'a'j parti'an'o'j, sukces'is for'ig'i la reg'ist'ar'o'n de la reĝ'o. Tiam oni decid'is, ke la milit'ant'o'j, kiu'j lud'is dum la Popol'a Milit'o tiom grav'a'n rol'o'n, ricev'u konven'a'j'n posten'o'j'n en la nepala arme'o.
#000536
Sed ili'a'j'n postul'o'j'n nul'ig'is eĉ kun'labor'ant'a'j politik'a'j parti'o'j. Dum'e la milit'int'o'j las'is si'a'j'n arm'il'o'j'n en depon'ej'o sub reg'ad'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN).
#000537
Dum kvin jar'o'j daŭr'is diskut'o'j pri la sort'o de la maŭ'ist'o'j. Laŭ UN, tem'is pri preskaŭ 20 000 batal'int'o'j. Fin'e est'as decid'it'e, ke la reg'ist'ar'o akcept'os 6500 en la naci'a arme'o. La ali'a'j ricev'os ekvivalent'o'n de ĝis 9000 eŭr'o'j por komenc'i nov'a'n civil'a'n viv'o'n en si'a vilaĝ'o.
#000538
Tamen ne'oficial'a maŭ'ist'a frakci'o opini'as, ke la propon'o'j ne sufiĉ'e ind'as. Ĝi krom'e kred'as, ke ankoraŭ rest'as mal'egal'ec'o kaj do nepr'as pli'a milit'o. La maŭ'ist'o'j do ne akcept'u la propon'o'j'n kaj rest'u pret'a'j por de'nov'e batal'i.
#000539
Sed laŭ gazet'ar'a'j raport'o'j mult'a'j milit'int'o'j elekt'as mon'a'n subvenci'o'n. Pli'a milit'o ne ver'ŝajn'as: la popol'o ĝi'n ne toler'os. Mult'a'j hom'o'j sen'iluzi'iĝ'is pri la maŭ'ist'a milit'o, ĉar eĉ post la mort'ig'o'j de 13 000 hom'o'j ili ne rimark'as ŝanĝ'o'j'n en la pens'manier'o de politik'ist'o'j. Ceter'e la ekonomi'a situaci'o de la mal'riĉ'a land'o rest'as ankoraŭ ne'kontent'ig'a.
#000540
Ek'de la invent'o de mon'o kiel inter'ŝanĝ'il'o la kvalit'o kaj origin'o de mon'er'o'j est'as afer'o sever'e kontrol'at'a de la reg'ist'ar'o. Eĉ ĝis modern'a'j temp'o'j en Angli'o ekzist'is kruel'a'j form'o'j de pun'o por tiu'j, kiu'j aŭdac'is stamp'bat'i si'a'j'n propr'a'j'n mon'er'o'j'n. Bedaŭr'ind'e, la brit'a reg'ist'ar'o nun ne uz'as ĉiu'j'n dispon'ebl'a'j'n rimed'o'j'n por kontraŭ'ag'i fals'ad'o'n de mon'er'o'j.
#000541
La Krist'nask'o de la jar'o 1124 est'is ne'forges'ebl'a por la angl'a'j mon'far'ist'o'j. Laŭ la kutim'o de la epok'o, la oficial'a'j mon'far'ist'o'j pag'is al la reĝ'o por la rajt'o stamp'bat'i la arĝent'a'j'n penc'o'j'n bezon'at'a'j'n por la tiam lim'ig'it'a komerc'ad'o en la land'o. Tiu liber'a entrepren'o far'iĝ'is tre profit'a. Bedaŭr'ind'e, tiam kaj nun, inflaci'o est'is problem'o. Hom'o hav'ant'a pund'o'n ne pov'is aĉet'i valor'o'n de penc'o en merkat'o. Tiu situaci'o kaŭz'is mal'trankvil'o'n inter la ordinar'a popol'o, kaj kulp'ul'o'n oni dev'is trov'i. La reĝ'o ven'ig'is la mon'far'ist'o'j'n al la reĝ'a palac'o en Winchester (urb'o en la sud'a Angli'o). Anstataŭ renkont'iĝ'i por fest'a manĝ'o, la mon'far'ist'o'j est'is akuz'it'a'j pri la fuŝ'miks'o de baz'a'j metal'o'j kun arĝent'o en stamp'at'a'j mon'er'o'j. Kiel pun'o, oni for'tranĉ'is la testik'o'j'n kaj la dekstr'a'n man'o'n de la mon'far'ist'o'j.
#000542
Est'as mult'a'j metod'o'j por fals'i
#000543
Kiel fals'i mon'er'o'n? Se oni hav'as mon'er'o'n far'it'a'n el nobl'a'j metal'o'j – or'o kaj arĝent'o – tre evident'a artifik'o est'as fand'i la aŭtentik'a'n mon'er'o'n kaj al'don'i baz'a'n metal'o'n, kiel kupr'o aŭ plumb'o, kaj post'e re'stamp'bat'i fals'a'j'n mon'er'o'j'n konserv'ant'e la motiv'o'j'n de la aŭtentik'a'j, sed nun en mult'e pli grand'a kvant'o. Evident'e, ĉar kupr'o est'as mal'pli dens'a ol or'o kaj arĝent'o, la fals'it'a'j mon'er'o'j pez'as mal'pli ol la aŭtentik'a'j, kaj tio'n oni facil'e pov'as mal'kovr'i.
#000544
Interes'e, ke iu tre mal'util'a blank'a metal'o hav'ant'a pli alt'a'n dens'ec'o'n ol or'o, kaj pro tio iam interes'a al fals'ist'o'j, far'iĝ'is metal'o kun valor'o mult'e pli alt'a ol or'o. Tiu mal'util'a metal'o nom'iĝ'as platen'o.
#000545
Grand'eg'a'n ekzempl'o'n de stult'ec'o don'is la reĝ'a mon'er'far'ej'o de Briti'o en 1887. Oni stamp'bat'is arĝent'a'n ses'penc'a'n mon'er'o'n (6 penc'o'j egal'is 0,025 pund'o'j'n) kaj or'a'n du'on'suveren'o'n aŭ du'on'pund'o'n. Ambaŭ mon'er'o'j hav'is esenc'e la sam'a'n grand'ec'o'n kaj fason'o'n, kaj eĉ mank'is la indik'o de la valor'o de la mon'er'o'j. Ne'evit'ebl'e, fals'ist'o'j tuj or-teg'is la ses'penc'a'j'n mon'er'o'j'n inter'ŝanĝ'ant'e ili'n kiel du'on'pund'o'j'n kun ne'si'n'gard'ul'o'j. En la sam'a jar'o la reg'ist'ar'o agnosk'is si'a'n fiask'o'n kaj re'desegn'is la mon'er'o'j'n.
#000547
Kompren'ebl'e, tia'j fals'aĵ'o'j prezent'as aprez'ind'a'n lukr'o'n, nur se est'as grand'a diferenc'o inter la kost'o de la baz'a'j metal'o'j uz'at'a'j de la fals'ist'o'j kaj la kost'o de la alt'valor'a'j metal'o'j uz'at'a'j de la reg'ist'ar'o. Tamen la reg'ist'ar'o, est'ant'e super si'a'j propr'a'j leĝ'o'j, kopi'is ankaŭ plur'a'j'n fripon'aĵ'o'j'n de fals'ist'o'j kaj nun mem uz'as baz'a'j'n metal'o'j'n en la farad'o de mon'er'o'j.
#000548
Oficial'a mal'nobl'ig'o de valut'o okaz'is en mal'sam'a'j epok'o'j kaj lok'o'j, kiam ajn la reg'ist'ar'o bezon'is pli da mon'o, ol tiom, kiom la fisk'o pov'is laŭ'leĝ'e proviz'i. Pli kon'at'a'j ekzempl'o'j okaz'is dum la fin'a'j moment'o'j de la romia imperi'o kaj dum la reĝ'ad'o de Henrik'o la Ok'a en Angli'o, kaj nun'temp'e tra la tut'a mond'o. En la okaz'o de brit'a'j mon'er'o'j la ŝanĝ'o komenc'iĝ'is dum la unu'a mond'milit'o, kiam or'a'j mon'er'o'j est'is anstataŭ'ig'it'a'j per bank'bilet'o'j. Kelk'a'j'n jar'o'j'n post'e, en 1920, en arĝent'a'j mon'er'o'j de mez'a valor'o la arĝent'a part'o redukt'iĝ'is de 92,5 % al 50 %. Post la du'a mond'milit'o ankaŭ arĝent'a'j mon'er'o'j est'is anstataŭ'ig'it'a'j per ali'a'j, ĉi-foj'e far'it'a'j el blank'a, kupr'o'nikel'a aloj'o sen'arĝent'a. En 1983, kiam eĉ pres'i bank'bilet'o'j'n en nominal'a valor'o de unu pund'o far'iĝ'is mult'e'kost'e, la pund'o re'aper'is kiel mon'er'o el latun'o, kvazaŭ insult'o al si'a glor'a form'o or'a. Kiam la ŝtat'o mem mal'nobl'ig'as si'a'n oficial'a'n metal'a'n mon'o'n, tio mal'ebl'ig'as al fals'ist'o'j akir'i lukr'o'n per si'a'j fals'aĵ'o'j. Tial fals'ist'o'j nun'temp'e koncentr'iĝ'as en la fals'ad'o de bank'bilet'o'j.
#000549
Nun'temp'e la situaci'o pri fals'ad'o de mon'er'o'j ŝanĝ'iĝ'is drast'e. Fals'a'j mon'er'o'j est'as amas'produkt'at'a'j per kompleks'a imit'ad'o de la procez'o'j de la reĝ'a mon'er'fabrik'ej'o, uz'ant'a rond'a'j'n, mal'plen'a'j'n disk'o'j'n el'tranĉ'it'a'j'n el latun'a lamen'o, kaj la disk'o'j est'as tiam stamp'at'a'j per alt'prem'a'j pres'il'o'j. La kvalit'o de tiu'j latun'a'j fals'aĵ'o'j vari'as, sed ordinar'e ĝi est'as pli ol sufiĉ'a por ĉiu'tag'a negoc'ad'o. La fals'it'a'j mon'er'o'j kutim'e pov'as est'i trov'at'a'j de hom'o'j kun akr'a'j okul'o'j kaj sufiĉ'a'j kon'o'j pri fals'aĵ'o'j, sed la kvalit'o de kelk'a'j fals'aĵ'o'j est'as tiel bon'a, ke eĉ la plej trejn'it'a'j okul'o'j foj'foj'e ne disting'as inter fals'a kaj aŭtentik'a mon'er'o.
#000551
Bizar'e, cirkul'ig'o de fals'a'j pund'o'mon'er'o'j far'iĝ'is sen'viktim'a krim'o, ĉar neni'u person'o posed'ant'a fals'a'n mon'er'o'n dub'os pri ĝi'a akcept'o far'e de ali'a person'o. Kondiĉ'e ke la reg'ist'ar'o kontrol'u la proporci'o'n de fals'a'j mon'er'o'j en cirkul'ad'o kaj mal'grand'ig'u si'a'n oficial'a'n produkt'ad'o'n, la en'flu'o de fals'a'j mon'er'o'j ne hav'os kontraŭ'a'j'n makro'ekonomi'a'j'n rezult'o'j'n.
#000553
La histori'o nun komplet'ig'is si'a'n tut'a'n cikl'o'n, kaj Briti'o re'ating'is pozici'o'n, kie signif'a part'o de la naci'a mon'o est'as produkt'at'a de „privat'a'j mon'far'ej'o'j”. Tio ne kaŭz'os problem'o'n, krom se la brit'a publik'o ne plu fid'os mon'er'o'j'n kaj sekv'e rifuz'os akcept'i ĉiu'n pund'o'mon'er'o'n kiel ŝanĝ'mon'o'n. Io simil'a okaz'is en Sud-Afrik'o, kie la mon'er'o de kvin rand'o'j, origin'e simpl'a latun'a mon'er'o, dev'is est'i re'tir'it'a de cirkul'ad'o kaj anstataŭ'ig'it'a per mult'e'kost'a alternativ'a mon'er'o, bat'stamp'at'a el du mal'sam'a'j metal'o'j, unu flav'a kaj la ali'a blank'a.
#000554
Inter'temp'e la histori'o dir'as, ke est'us bon'a ide'o por la nun'temp'a'j ofic'ist'o'j de la reĝ'a mon'far'ej'o rifuz'i iu'j'n ajn invit'o'j'n por krist'nask'a'j vesper'manĝ'o'j en Winchester ...
#000557
En Italio est'as „mal'jun'a sinjor'in'o”, ĉie kon'at'a kaj ŝat'at'a, kiu kvar foj'o'j'n en'e de 18 jar'o'j ŝanĝ'is si'a'n „dom'o'n”. Ne tem'as pri ia ne'kontent'iĝ'em'a vir'in'o, sed pri la pied'pilk'a klub'o Juventus. Ek'de 1897, ĝi gajn'is sen'nombr'a'j'n ĉampion'lud'o'j'n kaj pokal'o'j'n (ankaŭ sur inter'naci'a nivel'o), sam'kiel mult'e da zelot'o'j (10 milion'o'j'n nur en Italio).
#000558
Nur ĉi-jar'o'n Juventus ek'hav'is tut'e si'a'n stadion'o'n, sen'dub'e la plej modern'a'n en Italio, kun unu'a'foj'e en Italio restoraci'o'j, butik'o'j kaj team'o-muze'o. Ĝi en'ten'as mal'pli da hom'o'j – 41 000 spekt'ant'o'j'n – ol la antaŭ'a, sed, unu'a'foj'e, kiel en plur'a'j nord-eŭrop'a'j land'o'j, la zelot'o'j sid'os tut'e apud la lud'ej'o.
#000560
Mank'as ĉirkaŭ'a kur'ej'o. Tio ne nur pli'bon'ig'os la vid'ebl'ec'o'n en urb'o karakteriz'at'a oft'e de nebul'o, sed eĉ pov'as est'i konsider'at'a et'a kultur'a revoluci'o en naci'o tre mal'sam'a, el sekur'ec'a kaj pens'manier'a vid'punkt'o'j, ol ekzempl'e Angli'o.
#000561
La inaŭgur'o de tiu ĉi pionir'a stadion'o okaz'is en septembr'o 2011 per matĉ'o kontraŭ la angl'a team'o Notts County. Antaŭ la matĉ'o, kiu fin'iĝ'is egal'stat'e, okaz'is mal'ferm'a ceremoni'o, simil'a al olimpi'a, en la ĉe'est'o de lok'a'j kaj naci'a'j grav'ul'o'j.
#000563
Tiel nun'temp'e ag'as ni'a'j juĝ'ist'o'j en kaz'o de krim'o. Est'as por mi strang'e, ke juĝ'ist'o pov'as decid'i, post kiom da jar'o'j krim'ul'o est'as pret'a por re'aper'i en la soci'o.
#000567
Strang'as tiu diferenc'o inter person'a fi'ag'o kaj soci'a delikt'o. Eĉ hom'o, kiu ekzempl'e mem preskaŭ neni'ig'is si'a'n hepat'o'n pro drink'ad'o kaj diboĉ'ad'o, ricev'as komfort'a'n lit'o'n en hospital'o kaj zorg'o'j'n de kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j. Hom'o'n, kiu far'is soci'a'n fi'ag'o'n, oni en'karcer'ig'as en foj'foj'e ne'human'a'j cirkonstanc'o'j. Nun'temp'e proces'o'j de grav'a'j krim'o'j ricev'as grand'a'n atent'o'n de la amas'komunik'il'o'j. Post la verdikt'o oni kutim'as intervju'i la viktim'o'j'n aŭ eventual'e la parenc'o'j'n en kaz'o de murd'o. Kelk'a'j hom'o'j – kaj feliĉ'e tiu'j pli'oft'iĝ'as – esprim'as ĉef'e la dezir'o'n, ke oni mal'help'u la ripet'o'n de tia krim'o. Sed plej oft'e mi hav'as la impres'o'n, ke la „kontent'o” de la intervju'it'o proporci'as al la sever'ec'o de la verdikt'o. Montr'iĝ'as precip'e venĝ'em'o. Venĝ'em'o ne est'as bon'a rimed'o por pli'bon'ig'i la inter'hom'a'j'n rilat'o'j'n. Kulp'ec'o kaj pun'ad'o est'as esenc'a'j element'o'j en la eduk'sistem'o'j en la mond'o, sed la venĝ'em'o en la pun'ad'o kaŭz'as, ke soci'a'j konflikt'o'j persist'as.
#000568
Nur en la pas'int'a jar'cent'o oni komenc'is atent'i pri mis'trakt'ad'o'j kaj per'fort'o'j de infan'o'j far'e de ge'patr'o'j kaj eduk'ist'o'j. Tio, kio dum jar'cent'o'j rest'is plej'oft'e kaŝ'it'a, nun'temp'e provok'as indign'o'n. Kaj nun ankaŭ montr'iĝ'as, ke oft'e tem'as pri „tradici'o'j”: plen'kresk'ul'o'j kaŭz'as ĉe si'a'j infan'o'j, kio'n ili mem sufer'is de si'a'j ge'patr'o'j aŭ eduk'ist'o'j.
#000570
Resum'e mi opini'as, ke ver'a soci'a progres'o ebl'as, nur kiam oni pli kaj pli atent'os pri la fleg'ad'o de delikt'ul'o'j anstataŭ venĝ'i pro spert'it'a mizer'o. Por mult'a'j hom'o'j est'as mal'facil'e akcept'i, ke krim'ul'o'j ankaŭ est'as hom'o'j, precip'e kiam tem'as pri delikt'o'j kontraŭ infan'o'j. Mi ankaŭ konsci'as, ke ankoraŭ nepr'e neces'as en'ŝlos'i krim'ul'o'j'n por evit'ig'i nov'a'j'n viktim'o'j'n, sed tiu'j ricev'u human'a'n atent'o'n kaj fleg'o'n. Kaj ĉu ne est'us pli efik'e, se juĝ'ist'o las'us la decid'o'n pri la daŭr'o de en'karcer'ig'o al team'o de terapi'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j kaj gard'ist'o'j? Evident'e tiu'j far'os erar'o'j'n kaj ebl'e liber'ig'os person'o'n, kiu re'delikt'os. Sed tia'j erar'o'j ankaŭ nun'temp'e okaz'as, ĉu ne?
#000572
Ĝis'fund'a'n kriz'o'n tra'viv'as la katolik'a eklezi'o en Aŭstrio. Pli kaj pli da kred'ant'o'j for'las'as si'a'n kred'o'n.
#000573
En Aŭstrio, kies loĝ'ant'ar'o super'as 8 milion'o'j'n, ekzist'as 15 agnosk'it'a'j religi'o'j. La plej grand'a est'as la katolik'a kun nun'temp'e 5 500 000 an'o'j. Inter 1994 kaj 2010 sum'e ne mal'pli ol 730 000 mal'al'iĝ'is. Tiu nombr'o sol'e en 2011 cert'e est'os drast'e pli ol cent mil.
#000574
Por tio ekzist'as divers'a'j kial'o'j: – En eklezi'a'j lern'ej'o'j kaj infan'vart'ej'o'j cent'o'j da infan'o'j est'is mis'trakt'at'a'j; – Oni ne plu kred'as, ke Di'o ekzist'as; – La eklezi'a'j impost'o'j tro alt'as; – Mank'as re'form'o'j.
#000575
Por kontraŭ'batal'i tiu'n evolu'o'n la pastr'o Helmut Schüller fond'is la Pastr'a'n Iniciat'o'n. Jen la ĉef'a'j re'form'ide'o'j: – Mes'o'j gvid'at'a'j de laik'o'j, ankaŭ sen pastr'o; – Pastr'ec'o ankaŭ por edz'iĝ'int'o'j kaj vir'in'o'j; – Komuni'o ankaŭ por divorc'int'o'j kaj reedz(in)iĝ'int'o'j; – En ĉiu paroĥ'ej'o deĵor'u aŭ pastr'o aŭ ali'a person'o, kiu fleg'as la kontakt'o'n kun la kred'ant'o'j; – For la celibaton ktp.
#000576
Helmut Schüller nask'iĝ'is en 1952 kaj pastr'iĝ'is en 1977. Post'e li labor'is kiel vic'pastr'o kaj instru'ist'o pri religi'o. En 1991 li iĝ'is la ĉef'o de la social'a organiz'aĵ'o Caritas [karitas], kiu help'as al mal'san'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j. Pro la model'a labor'o li ricev'is la premi'o'n „Gvid'ant'o de la jar'o 1993 de la Viena Ekonomi'a Universitat'o”. En la sam'a jar'o li preskaŭ iĝ'is viktim'o de leter'a bomb'o, kiu'n oni ĝust'a'temp'e trov'is.
#000577
La ĉef'episkop'o de la ĉef'diocez'o Vieno, Christoph Schönborn, dung'is li'n kiel ĝeneral'a'n vikari'o'n, sed jam kvar jar'o'j'n post'e li eks'ofic'ig'is li'n pro tro profund'a divers'ec'o de opini'o'j inter li kaj Schüller. La tiu'rilat'a'n leter'o'n Schönborn ne person'e trans'don'is al Schüller, sed met'is ĝi'n nokt'e antaŭ li'a'n pord'o'n.
#000578
La 25an de april'o 2006 Schüller kun'e kun la monaĥ'o Udo Fischer prezent'is la Pastr'a'n Iniciat'o'n, kiu kritik'as la kun'fand'o'n de mal'grand'a'j paroĥ'ej'o'j al pli grand'a'j kaj sub'ten'as la kun'labor'o'n de ĉiu'j bapt'it'o'j kadr'e de la eklezi'o.
#000579
La 19an de juni'o 2011 aper'is Aufruf zum Ungehorsam (al'vok'o al ne-obe'o), kiu postul'as la pastr'ec'o'n de vir'in'o'j kaj edz'iĝ'int'a'j vir'o'j kaj inform'as, ke predik'os est'ont'e ankaŭ laik'o'j.
#000580
Pri la vid'punkt'o de Paul Gubbins pri la nov'a akademi'a jar'o en universitat'o'j (MONATO 2011/11, p. 7) mi plen'e konsent'as. Plu'e mi konstat'as, ke la pli'mult'o de la student'o'j al'iĝ'as al relativ'e „facil'a'j” fak'o'j: jur'o, beletr'o, psikologi'o, soci'a'j afer'o'j, diplomati'o ktp, kre'ant'e tiel deficit'o'n en fak'o'j inĝenier'a'j, matematik'a'j, fizik'a'j kaj ceter'a'j „ekzakt'a'j” scienc'o'j. Germanio ekzempl'e, mi aŭd'is, „produkt'as” nur du'on'o'n de la inĝenier'o'j bezon'at'a'j de ĝi jar'e, la ceter'o'n ĝi „import'as”. Diskut'ant'e antaŭ kelk'a'j jar'o'j kun koleg'o el universitat'o de Padova (Italio) mi demand'is li'n kial oni star'ig'is la „sistem'o'n 3+2” de Bulonj'o. Li prav'ig'is tio'n per fakt'o, ke la pli'mult'o de la student'o'j est'as pigr'a'j en stud'ad'o kaj fin'int'e tri'jar'a'n period'o'n ili em'us for'las'i la universitat'o'n, sed kontraŭ'e, est'as de'nov'e ili, kiu'j kutim'e hav'as ankaŭ mon'o'n, kiu'j daŭr'ig'as ankaŭ la du'a'n period'o'n kripl'ig'it'e.
#000581
Bat'as ne plu la kor'o de Biafro
#000582
Vek'iĝ'is niĝeri'an'o'j la 26an de novembr'o kaj ili inform'iĝ'is pri la for'pas'o de hom'o ne'forges'ebl'a en la histori'o de la land'o. En 1967 Chujwuemeka Odimegwu Ojukwu sen'de'pend'ig'is la sud-orient'a'n part'o'n de Niĝerio: sekv'is tri jar'o'j da intern'a milit'o, dum kiu mort'is pli ol milion'o da hom'o'j.
#000583
Niĝerio est'as land'o kun pli ol 250 etn'a'j grup'o'j kaj preskaŭ 450 lingv'o'j. La tri ĉef'a'j gent'o'j kaj lingv'o'j est'as la igba (sud-orient'e), la haŭs'a (nord'e) kaj la joruba (sud-okcident'e).
#000584
Ojukwu, kolonel'o en la niĝeria arme'o, kaj la unu'a soldat'o kun universitat'a diplom'o, en 1957 far'iĝ'int'e arme'an'o, rifuz'is akcept'i la masakr'o'n de si'a Igbo-popol'o kaj deklar'is la sud-orient'a'n region'o'n Respublik'o de Biafro.
#000585
La federaci'a reg'ist'ar'o sub la tiam'a ŝtat'estr'o general'o Yakubu Gowon rifuz'is akcept'i la apart'ig'o'n de la sud-orient'a region'o. Sub'ten'at'a de la eks'a koloni'a mastr'o, Briti'o, ĝi ek'milit'is kontraŭ la nov'a naci'o. Biafranoj est'is sub'prem'at'a'j kaj mort'ig'at'a'j per arm'il'o'j de la okcident'a'j pov'o'j. En 1970 Ojukwu for'fuĝ'is al Ebur-Bord'o – unu el nur kvin afrik'a'j land'o'j, kiu'j agnosk'is Biafron.
#000586
Post prezid'ant'a pardon'o Ojukwu re'ven'is al Niĝerio en 1982 kaj far'iĝ'is de'nov'e la voĉ'o kaj kor'o de si'a Igbo-popol'o. Du foj'o'j'n li prov'is far'iĝ'i prezid'ant'o de Niĝerio. Li ricev'is alt'a'j'n honor'ig'o'j'n, inkluziv'e de la titol'o Eze Igbo Gburu Gburu – La reĝ'o tut'mond'a de la Igbo-gent'o.
#000587
Ankoraŭ rest'as mov'ad'o inter la igboj por sen'de'pend'ig'i Biafron. Tamen la mort'o de Ojukwu je la aĝ'o de 78 jar'o'j mark'as fin'a'n faz'o'n en la real'ig'o de nov'a biafra respublik'o. Ĝis nun neni'u igbo sukces'is trans'pren'i la gvid'a'n rol'o'n de Ojukwu kiel batal'ant'o por just'ec'o kaj liber'ig'o.
#000588
Pro tio ne surpriz'as, ke pli ol 49 milion'o'j da igboj nun pri'lament'as la for'pas'o'n de la patr'o de la gent'o kaj ties simbol'o en Niĝerio.
#000589
La nun'a prezid'ant'o de Niĝerio, Goodluck Jonathan, parol'is pri la „am'eg'o [de Ojukwu] por si'a popol'o, li'a sent'o pri justic'o, just'ec'o kaj egal'ec'o, kiu'j dev'ig'is li'n lud'i si'a'n gvid'a'n rol'o'n en la niĝeria intern'a milit'o”.
#000590
Konstern'iĝ'is politik'ist'o'j kaj ali'a'j en Slovaki'o, kiam ili ek'sci'is, ke sub'aŭskult'is la sekret'a serv'o de la ministeri'o pri defend'ad'o ne nur raport'ist'o'j'n de slovak'a tag'ĵurnal'o sed ankaŭ la direktor'o'n de televid'o-kanal'o. Laŭ'dir'e la milit'ist'o'j sub'aŭskult'is ankaŭ la ĉef'ministr'o'n de la slovak'a reg'ist'ar'o.
#000591
Sub'aŭskult'ad'o de gazet'ist'o'j ne kongru'as kun la princip'o'j de jur'a ŝtat'o kaj demokrati'o, atent'ig'is la politik'ist'o'j. Sam'temp'e publik'ig'o de sekret'a'j dokument'o'j konfirm'is la supoz'o'n, ke la milit'ist'a sekret'a serv'o est'as en ĥaos'o.
#000592
La skandal'o eks'ig'is la ministr'o'n pri defend'ad'o, pri kio ĝis la parlament'a'j balot'o'j en mart'o 2012 respond'ec'os la ĉef'ministr'in'o de la slovak'a reg'ist'ar'o, Iveta Radičová [radiĉova].
#000593
Est'ig'is eŭfori'o'n la reĝim'ŝanĝ'o en Rumani'o en 1989. Liber'iĝ'int'e de Nicolae Ceauşescu, la popol'o esper'is, ke ĉio est'os bon'a, ke prosper'o reg'os en la land'o.
#000594
Tamen 22 jar'o'j'n post'e, laŭ esplor'o de la inform'o'centr'o Infopolitic, 78 % de la demand'it'o'j opini'is, ke la land'o mal'bon'e evolu'as. La nun'a'j politik'o kaj politik'ist'o'j sen'iluzi'ig'as la loĝ'ant'ar'o'n: fakt'e la plej popular'a ŝtat'estr'o est'as la ekzekut'it'a Ceauşescu.
#000595
Tio'n klar'ig'as almenaŭ part'e la nostalgi'o pri komun'ism'o kaj la fakt'o, ke la hodiaŭ'a'j politik'ist'o'j nur mal'mult'e plen'um'as la esper'o'j'n de la loĝ'ant'ar'o.
#000596
La plej popular'a'j hom'o'j est'as la estr'o de la Ruman'a Naci'a Bank'o, Mugur Isărescu, kaj la iam'a reĝ'o Mikael'o, kiu en 1947 dev'is abdik'i. Tamen monarĥi'o'n sub'ten'as nur 5 % de la popol'o.
#000597
Pli'a interes'a fosili'o est'is trov'it'a en et'a vilaĝ'o nord-orient'e de Augsburg. Tie oni mal'kovr'is rest'o'j'n de gigant'a serpent'o, 3,5 m long'a. Scienc'ist'o'j taks'as la „aĝ'o'n” de tiu piton'o je 15 milion'o'j da jar'o'j. Do, la best'o viv'is en miocen'o en region'o, kie neniam antaŭ'e est'is trov'it'a simil'a fosili'o. Tiu'j serpent'o'j prefer'as pli alt'a'j'n temperatur'o'j'n, tial ili trov'iĝ'as en tropik'a'j region'o'j de Afrik'o kaj Azi'o.
#000600
Trov'it'a'j est'is plur'a'j vertebr'o'j, kiu'j nun konserv'at'as en ŝtat'a kolekt'o en Munkeno.
#000602
La bicikl'o de mi'a patr'o
#000603
En mi'a infan'aĝ'o bicikl'o, aĉet'it'a de mi'a patr'o antaŭ la fond'iĝ'o de la Ĉin'a Popol'a Respublik'o en la jar'o 1949, profund'e impres'is mi'n. Sen'farb'ig'it'e pro frot'ad'o, ĝi perd'is kolor'o'n, kaj oni ne sci'is ĝi'a'n produkt'o'dat'o'n. Stri'o'j sur la pneŭmatik'o'j plat'iĝ'is pro el'uz'it'ec'o, tiel ke ĉe kelk'a'j lok'o'j est'iĝ'is tuber'o'j ŝvel'int'a'j pro tro da aer'o. Por evit'i krev'o'n la patr'o met'is pec'o'n de mal'nov'a kaŭĉuk'a bend'o en ĝi'n. Tio ig'is la bend'o'j'n ne'unu'form'a'j, kaj bicikl'ant'e, oni sent'is si'n ritm'e ĵet'at'a supr'e'n kaj mal'supr'e'n, kvazaŭ oni vetur'us sur mal'glat'a voj'o. Tamen la bicikl'o est'is import'it'a el ekster'land'o kaj hav'is fam'a'n mark'o'n. Viŝ'ant'e la bicikl'o'n, mi'a patr'o oft'e en fier'a ton'o dir'is: objekt'o kaduk'a, tamen solid'a. Ĝi ja port'is la patr'o'n de kamp'o'j al kamp'o'j por sem'ad'o kaj rikolt'ad'o; de vilaĝ'o'j al vilaĝ'o'j, proksim'a'j kaj mal'proksim'a'j, por labor'i kiel dung'it'o en foir'o. Tag'o'n post tag'o kaj jar'o'n post jar'o la patr'o ten'is sur si'n grand'a'n ŝarĝ'o'n, viv'ten'ant'e la tut'a'n famili'o'n kun kvar fil'o'j.
#000604
La bicikl'o impres'is mi'n plej'e ne nur pro si'a aspekt'o aŭ fam'a produkt'mark'o, sed pro la tol-du'sak'o tri'angul'a, el'uz'it'a kaj pend'ant'a sur la supr'a bicikl'o'fram'o. En'met'iĝ'is en la du'sak'o'n sonĝ'o de mi'a infan'ec'o. Mi nask'iĝ'is mez'e de la 1960-aj jar'o'j. En mi'a memor'o mi'a patr'in'o est'is mal'san'em'a, kaj tri knab'o'j nask'iĝ'is antaŭ mi, la plej aĝ'a 12 jar'o'j'n antaŭ'e. La tut'a famili'o de'pend'is de mi'a patr'o sol'a. Kiel mal'facil'a'j est'is la tag'o'j. Ni'a ĉef'a nutr'aĵ'o est'is sorg'o. La sorg'o'grajn'o ĉe ni, en sud-orient'a Shanxi-provinc'o, est'is mal'sam'a ol tiu de ali'a'j lok'o'j. Ĝi est'is amar'e acerb'a kaj mal'facil'e en'glut'ebl'a, kaj kaŭz'is intern'a'n varm'o'n al la manĝ'ant'o'j, precip'e al la infan'o'j, tiel ke ili ne pov'is el'fek'i eĉ post plur'a'j tag'o'j kun ventr'o ŝvel'ant'a kaj vang'o'j ruĝ'e febr'a'j. Fin'e ili plu ne pov'is el'ten'i la sufer'o'n de konstip'iĝ'o, kaj lev'ant'e la post'aĵ'o'n pet'is si'a'n patr'in'o'n baston'et'e el'fos'i la fer'bul'a'n fek'aĵ'o'n. Eĉ tia'j'n nutr'aĵ'o'j'n kiel sorg'o oni ne pov'is sufiĉ'e manĝ'i. La viv'kondiĉ'o'j de urb'an'o'j est'is pli bon'a'j ol la ni'a'j. Oni'dir'e, kiu ĝu'as la hav'ig'it'a'n gren'o'n, tiu viv'as en paradiz'o. Vid'ant'e, ke mi'a'j amik'et'o'j, kies famili'o'j ven'is el urb'o, manĝ'as vapor'um'it'a'n pan'o'n el maiz'farun'o, mi saliv'um'is kaj pens'is, kiel feliĉ'e, se mi pov'us ĝu'i vapor'um'it'a'n pan'o'n ĉiu'tag'e.
#000605
Kutim'e la foir'o daŭr'is tri aŭ kvar tag'o'j'n. Mi fingr'e kalkul'is la tag'o'j'n, kiam est'is la tag'o, en kiu mi'a patr'o re'ven'os. Mi oft'e kur'is ekster'e'n de la pord'eg'o, sid'ant'e sur la ĉeval-sur'rajd'a ŝton'o, gap'e fiks'is la rigard'o'n al la fin'o de la voj'o, kaj atend'is mi'a'n patr'o'n. Kiam li'a figur'o aper'is ĉe la horizont'o, mi trot'is al li sam'kiel gaj'a paser'o. Ŝajn'as, ke la patr'o jam antaŭ'atend'is ĉi tia'n scen'o'n. Descend'int'e de la bicikl'o kun rid'et'o, li kares'is mi'a'n kap'o'n, kaj lev'is mi'n facil'e sur la supr'a'n fram'tub'o'n, kaj puŝ'is la bicikl'o'n hejm'e'n. Kiam la bicikl'o halt'is en la kort'o, la patr'o de'met'is mi'n ter'e'n. Li etend'is la man'o'n en la du'sak'o'n ĝis fund'o, kaj mi fiks'is mi'a'n rigard'o'n kun plen'a esper'o. Li el'pren'is pec'o'j'n de sek'a'j pat'kuk'o'j kaj don'is pec'o'n al mi. Ĝi est'is trezor'o, ĉar laŭ mi ĝi est'as tre dolĉ'a kaj bon'gust'a. Tiu'moment'e mi sent'is mi'n tre feliĉ'a. Mi'a bel'a infan'aĝ'o for'pas'is en atend'ad'o de la re'ven'o de mi'a patr'o.
#000607
Ni'a viv'o iom post iom ŝanĝ'iĝ'is, kaj oni ne plu zorg'is pri ĉiu'tag'a pan'o, amar'a sorg'o'farun'o ja est'is histori'aĵ'o. Ni'a famili'o hav'is nov'a'j'n bicikl'o'j'n. En la jar'o 1986 for'pas'is mi'a patr'o, kaj iu parenc'o for'pren'is la mal'nov'a'n bicikl'o'n. Mi'a patr'in'o dir'is: „Kiam vi'a patr'o viv'is, la parenc'o ven'is mult'a'j'n foj'o'j'n kaj vol'is aĉet'i la bicikl'o'n kontraŭ alt'a prez'o, sed vi'a patr'o rifuz'is.”
#000609
La bicikl'o de la patr'o jam long'e for'est'is en mi'a viv'o, sed ĝi rest'as freŝ'a en mi'a memor'o. Ĉiam, kiam mi re'memor'as pri mi'a patr'o, mi kvazaŭ vid'as, ke li klin'as la tali'o'n kaj palp'e serĉ'as sek'a'j'n pat'kuk'o'j'n en la bicikl'a tol-du'sak'o. Tiu scen'o est'as tre larm'ig'a. Ne'forges'ebl'a'j est'as la tra'viv'aĵ'o'j dolĉ'a'j kaj amar'a'j. Ili ĉiam dron'ig'as mi'n en ne'esprim'ebl'a'j sent'o'j, kaj mi long'e ne pov'as liber'iĝ'i el ili.
#000610
Memor'ant'e la bicikl'o'n, mi ĉiam vid'as la patr'o'n rid'et'ant'a'n al ni. Ho, mi'a ne'forges'ebl'a bicikl'o, mi'a kar'a patr'o!
#000611
Mil jar'o'j est'as antaŭ Di'o kiel unu tag'o. Sekv'e pas'is antaŭ Di'o nur unu tag'o dum la last'a'j mil jar'o'j de la jud'a ĉe'est'o en la urb'o Speyer ĉe Rejn'o, Germanio. Sed la hom'o'j en si'a'j ter'a'j tag'o'j percept'as pli detal'e, pli disting'e si'a'j'n tag'o'j'n kaj jar'o'j'n ol Di'o en si'a majest'a super'rigard'o. En mil jar'o'j for'flu'int'a'j kun la Rejn'o-akv'o, en tiu ĉi komun'um'o okaz'is glor'aĵ'o'j kaj abomen'aĵ'o'j inter'sekv'e.
#000613
La 9a de novembr'o 2011 almenaŭ est'is tag'o de ĝoj'o, ĉar oni tie inaŭgur'is nov'a'n sinagog'o'n. Ĝoj'o pri jud'a preĝ'ej'o en la urb'o de mond'kon'at'a katolik'a katedral'o kaj protest'ant'a memor'ig'a preĝ'ej'o pri la reformaci'o. Preskaŭ sam'aĝ'a kiel la katedral'o est'as la ĉe'est'o de jud'a komun'um'o en Speyer, kaj est'is komenc'e episkop'o, kiu permes'is ĝi'n. Sed est'is post'e tamen krist'an'o'j, kiu'j klopod'is nul'ig'i ĝi'n, kaj est'is german'o'j, kiu'j sukces'is for'brul'ig'i la du'a'n sinagog'o'n en la pogrom'a nokt'o la 9an de novembr'o 1938, tiel de'nov'e eksterm'ant'e la jud'a'n viv'o'n en la urb'o. Neni'u kred'is pri re'ven'o de ties kultur'o. Sed ĝi re'ven'is form'e de iam'a'j soveti'an'o'j, en'migr'int'a'j en Palatinaton.
#000614
La raport'ant'o de MONATO, kiu bon'e observ'is la event'o'j'n dum la last'a'j jar'dek'o'j, prov'as resum'i laŭ ter'a'j temp'o'unu'o'j: La rus'a'j jud'o'j ven'is en la 90aj jar'o'j kaj dev'is unu'e tut'e de'nov'e ek'kon'i si'a'j'n religi'o'n kaj kultur'a'n de'ven'o'n, post ateism'a ŝtat'an'ec'o. La urb'o Speyer sub'ten'is kaj dispon'ig'is preĝ'o'salon'o'n en iam'a franc'a milit'are'o. La urb'estr'o Werner Schineller klar'vid'e ek'kon'is la ŝanc'o'n re'rilat'iĝ'i al la jud'a flank'o de la urb'a histori'o kaj progres'ig'i la turist'a'n dis'volv'iĝ'o'n de la iam'a jud'a kvartal'o en la urb'o, sed ankaŭ fort'e progres'ig'is la fond'ad'o'n de nov'a jud'a komun'um'o kun propr'a sinagog'o en Speyer. Proksim'e de la unu'a jud'a setl'ej'o oni trov'is for'las'it'a'n katolik'a'n monaĥ'ej'o'n, kiu pov'us taŭg'i por nov'a jud'a centr'o. En la jar'o 2000 ĝi oficial'e mal'ferm'iĝ'is per art'a ekspozici'o. Post'e konkret'iĝ'is la plan'o'j por la trans'form'ad'o. Pri la met'ad'o de la baz'a ŝton'o raport'is MONATO (2009/4). Pli ol du jar'o'j'n daŭr'is la konstru'ad'o. La nav'o de la iam'a katolik'a preĝ'ej'o trans'form'iĝ'is al salon'o'j por publik'a serv'ad'o. Al'don'e la arkitekt'o al'konstru'ig'is elips'a'n sankt'ej'o'n, la nov'a'n sinagog'o'n, por la di'serv'o'j. La tut'a'n centr'o'n oni inaŭgur'is la 9an de novembr'o 2011, simbol'a'n dat'o'n pro la sam'tag'a for'brul'ig'ad'o de la du'a sinagog'o de Speyer en 1938. La iniciat'int'o'j de la iam'a „mil'jar'a regn'o” turn'iĝ'ad'us en si'a'j ĉerk'o'j, se ili sci'us, ke ili'a plan'o pri sen'jud'a mond'o ne nur ne plen'um'iĝ'is, sed ĝust'e tie, kie ili prov'is el'radik'ig'i ĉi'a'n jud'a'n influ'o'n, de'nov'e ek'flor'as jud'a viv'o. Al la inaŭgur'o ven'is ne nur jud'o'j kaj region'a'j politik'ist'o'j, sed ĉe'est'is pint'e la german'a prezid'ant'o Wulff kaj la palatinata ĉef'ministr'o. Eĉ la episkop'o de Speyer salut'is person'e, agnosk'ant'e la di'o'n de la jud'o'j ankaŭ la si'a.
#000615
La nov'a sinagog'o, fenestr'e mal'ferm'it'a al la urb'o kun la katedral'o en la orient'a fon'o, est'as sufiĉ'e mal'vast'a, taŭg'a nur por cent person'o'j sam'temp'e. Por la inaŭgur'a ceremoni'o oni pov'is al'las'i eĉ ne la edz'in'o'j'n de la funkci'ul'o'j. Des pli la MONATO-raport'ant'o, malgraŭ bon'a'j kontakt'o'j, ne sukces'is ricev'i lok'o'n inter la moŝt'ul'o'j. Sed li observ'is – ceter'e unu'a'foj'e en si'a viv'o – per'e de inter'ret'a dis'send'ad'o la ceremoni'o'n, kiu'n la televid'a firma'o nom'is Livestream. Tiu'n „viv'a'n flu'ad'o'n” oni tamen mort'ig'is je la antaŭ'vid'it'a temp'o'lim'o, kvankam pri ali'a'j event'o'j la televid'o em'as daŭr'ig'i ĝis la efektiv'a fin'o. Sed por la plen'a inform'ad'o de la MONATO-leg'ant'o'j la buro'o de la urb'estr'o bon'vol'e dispon'ig'is plen'a'n gazet'ar'inform'a'n dosier'o'n.
#000616
Post mil jar'o'j nov'a (tri'a) sinagog'o en Speyer – ĉu oni pov'as fid'i pri ties daŭr'i'pov'o? Ebl'e ne daŭr'os long'e, ĝis MONATO raport'os pri la mal'fond'o de iu'j krist'an'a'j preĝ'ej'o'j tie kaj ali'lok'e. Kaj cert'e pri la fond'o de moske'o sam'urb'e. Ebl'e tiam la sam'a'j person'o'j kun'sid'os inaŭgur'e, sam'e kontent'e, kaj sam'e laŭd'ant'e si'n mem.
#000617
Dum'e Di'o ir'it'iĝ'int'e rigard'as sub'e'n al si'a'j kred'ant'o'j. „Kial tiu'j formik'o'j mal'oft'e kun'e fest'as mi'n, prefer'ant'e kverel'o'j'n pri mi? Kial tiu'j ter'ul'o'j insist'as kult'i mi'n per preskaŭ ne plu tra'vid'ebl'a'j, inter si fervor'e disting'iĝ'em'a'j rit'o'j? Kial ili ne preĝ'as unu'iĝ'int'e? Ĉu mi ne est'as unu? Nu, ili de'nov'e hav'as mil'jar'a'n okup'iĝ'o'n. Sufiĉ'as, ke mi morgaŭ klopod'os re'e pri ili.”
#000618
La slovak'a reg'ist'ar'o deklar'is kriz'o'stat'o'n en 15 mal'san'ul'ej'o'j, kiam kurac'ist'o'j nul'ig'is si'a'j'n labor'kontrakt'o'j'n. Tem'as precip'e pri tiel nom'at'a'j baz'a'j kurac'ist'o'j kiel anestez'ist'o'j, obstetrik'ist'o'j kaj kirurg'o'j.
#000619
La kurac'ist'o'j cel'as radikal'e ŝanĝ'i kaj si'a'n labor'kod'o'n kaj la financ'ad'o'n de la san'serv'o, kaj sam'temp'e alt'ig'i si'a'j'n salajr'o'j'n. La reg'ist'ar'o rifuz'is ili'a'j'n postul'o'j'n kaj tiu'j'n de la kurac'ist'a sindikat'o. Pro la kriz'o'stat'o la reg'ist'ar'o cert'ig'is kurac'ist'a'n zorg'ad'o'n en plej urĝ'a'j kaz'o'j.
#000620
Stud'i la pas'int'ec'o'n, dir'as la histori'ist'o'j, grav'as kaj al naci'o kaj al ĝi'a'j naci'an'o'j. Nur tiel, asert'as la fak'ul'o'j, ebl'as kompren'i okaz'ant'aĵ'o'j'n hodiaŭ'a'j'n, sur'baz'e de okaz'int'aĵ'o'j hieraŭ'a'j. Ver'ŝajn'e, eĉ se nur part'e, ili prav'as: la est'int'ec'o evident'e influ'is kaj ankoraŭ influ'as la est'ant'ec'o'n, kiu si'a'vic'e influ'os la est'ont'ec'o'n.
#000621
Tamen tro'a stud'ad'o de zorg'e elekt'it'a est'int'ec'o pov'as venen'i la est'ant'ec'o'n – venen'i ĝis blind'ig'o, surd'ig'o kaj eĉ stult'ec'o. Se pruv'o'n vi postul'as, konsider'u la si'n'ten'o'n de Briti'o rilat'e la event'o'j'n en Germanio inter la jar'o'j 1933 kaj 1945.
#000622
Evident'e, okaz'is dum la t.n. Tri'a Regn'o horor'aĵ'o'j, kiu'j hont'ig'as la hom'ar'o'n. Nepr'as ili'n ne forges'i, por ke – de'nov'e laŭ la histori'ist'o'j – tia'j krim'o'j ne okaz'u de'nov'e. Esper'o plej'part'e van'a: ne ebl'as mal'ferm'i tag'ĵurnal'o'n kaj ne leg'i raport'o'j'n pri hom'a kruel'ec'o kontraŭ'hom'a. Ŝajn'e nur la kvant'o'j ŝanĝ'ig'is: dek'o'j, cent'o'j, mil'o'j da viktim'o'j kaj ne milion'o'j ... tiel „progres'as” la hom'ar'o.
#000623
Do ne forges'i est'as unu afer'o: pri'e obsed'iĝ'i tut'e ali'a. Foj'e, viv'ant'e en Briti'o, oni em'as kred'i, ke halt'is horloĝ'o'j en la jar'o 1945. Ekzempl'e, en la last'a'j jar'dek'o'j du el la plej popular'a'j kaj ripet'at'a'j televid'a'j tiel nom'at'a'j komedi-seri'o'j lud'iĝ'as kvazaŭ dum la milit'o-jar'o'j (unu en Franci'o dum la german'a okupaci'o; la ali'a pri la hejm'a gard'ist'ar'o, t.e. ne'profesi'a'j soldat'o'j trejn'it'a'j por defend'i la patr'uj'o'n okaz'e de german'a invad'o).
#000624
Ali'a, de'nov'e tre popular'a komedi-seri'o, don'is al la angl'a lingv'o la fraz'et'o'n: Ne menci'u la milit'o'n. La komedi'o dis'volv'iĝ'is en frenez'a hotel'o: en unu scen'o ven'as german'a'j gast'o'j, kiu'j'n oni ne vol'as ofend'i ... sed, malgraŭ la ordon'o, ke oni ne menci'u la milit'o'n, la komedi'o pivot'as ĉirkaŭ – evident'e – menci'o'j pri la milit'o.
#000625
Al'don'u la konstant'a'j'n tiel nom'at'a'j'n dokument'a'j'n film'o'j'n pri du'a'mond'milit'a'j sub'mar'ŝip'o'j, dezert'a'j batal'o'j, nazi'a'j uniform'o'j kaj pri la mens'a stat'o de Hitlero kaj ĉiu'j ali'a'j nazi'a'j ministr'o'j kaj alt'rang'ul'o'j, kaj oni komenc'as akir'i impres'o'n pri brit'a publik'o, kiu ankoraŭ ne liber'iĝ'is de la – el brit'a vid'punkt'o – „glor'a'j” tag'o'j, kiam kuraĝ'eg'a'j milit'ist'o'j (sen ajn'a uson'a help'o) defi'is la nazi'a'n ogr'o'n kaj al'port'is pac'o'n al etern'e dank'a mond'o.
#000626
Kaj, dum ne ebl'as en'ir'ig'i en lern'ej'o'j'n romi'an'o'j'n, tamen ne mank'as iam'a'j soldat'o'j, civil'ul'o'j, kiu'j tra'viv'is bomb'ad'o'n, por vizit'i lern'ej'o'j'n kaj pri'skrib'i si'a'j'n spert'aĵ'o'j'n. Kiu vizit'as lern'ej'o'n por pri'skrib'i la viv'o'n en la 50aj, 60aj jar'o'j? Neni'u. Tro ted'a'j. Tro ordinar'a'j. Tro sen'milit'a'j – kaj do sen'glor'a'j.
#000628
En la jar'o 2000, laŭ last'a'temp'a artikol'o en ĝeneral'e fid'ind'a gazet'o, ekzist'is 380 angl'a'lingv'a'j libr'o'j kun la vort'o'j Tri'a Regn'o en la titol'o (plus 30 000 kun la vort'o Hitlero). En 2010 kresk'is la Hitler-titol'o'j je 850. El tiu'j libr'o'j 80 % est'as aŭ verk'it'a'j de brit'o'j aŭ publik'ig'it'a'j en Briti'o.
#000629
Est'u flank'e not'it'e, ke oft'e, en la teatr'o, kiam tem'as pri ŝekspira tiran'o, kiel Makbet'o aŭ Rikard'o la 3a, la intrig'o est'as re'lok'it'a al – vi diven'is – la Tri'a Regn'o: Makbet'o-Hitlero, Rikard'o-Hitlero, ktp. Hitlero-hok'o pli al'log'as ol nur'a ŝekspira.
#000630
Kompat'ind'a'j brit'o'j. Post 1945 ili tra'viv'is relativ'a'n kolaps'o'n, ĉef'e ekonomi'a'n, financ'a'n, sed ankaŭ politik'a'n, prestiĝ'a'n: Germanio, la post'milit'a venk'it'o, far'iĝ'is la dum'pac'a venk'int'o, kaj brit'o'j ne pov'as, ne vol'as, tio'n akcept'i. Pro tio pli al'tir'as hero'a est'int'ec'o ol horor'a est'ant'ec'o – pro tio la brit'o'j prefer'as komfort'e viv'i sur si'a muze'o-insul'o kun la cert'ec'o de la pas'int'ec'o ol kun la defi'o'j de la nun'o.
#000631
Tia'manier'e kribr'it'a histori'o mal'help'as kompren'ig'i, mal'help'as klar'ig'i la aktual'a'n mond'o'n. Pli facil'e engaĝ'iĝ'i kun mort'int'a'j monstr'o'j de hieraŭ ol kun viv'ant'a'j najbar'o'j de hodiaŭ. Pli agrabl'e re'vizit'i la batal'o'j'n de la 20a jar'cent'o ol al'front'i tiu'j'n de la 21a.
#000632
Ĉu la brit'o'j ĵaluz'as pro la sukces'o kaj prosper'o de Germanio kaj ali'a'j land'o'j? Tut'cert'e, jes. Sed ĵaluz'i ne dec'as, iel ne brit'as. Krom'e, kial ĵaluz'i? Brit'o'j hav'as tio'n, kio'n ali'a'j ne hav'as: viv'a'n est'int'ec'o'n. Do est'ant'ec'o'n kaj est'ont'ec'o'n ili pov'as volont'e las'i al ali'a'j, mal'pli glor'a'j, mal'pli bon'ŝanc'a'j naci'o'j. Bedaŭr'ind'e.
#000633
Fin'e de novembr'o for'pas'is Lek'a Zogu, la pretend'ant'o al la alban'a tron'o. Li nask'iĝ'is la 5an de april'o 1939, du tag'o'j'n antaŭ la okupaci'o de la arme'o de Mus'sol'in'i. La famili'o fuĝ'is unu'e al Greki'o.
#000634
Kongres'o aranĝ'it'a de komun'ist'o'j en 1944 mal'permes'is la monarĥi'o'n en Albanio. Tial Zogu pov'is en'ir'i si'a'n patr'uj'o'n nur en 1993. Tamen baldaŭ li dev'is ĝi'n for'las'i, ĉar li'a pasport'o „est'is el'las'it'a de reĝ'a'j instituci'o'j en ekzil'o” kaj ne de aktual'a'j alban'a'j instituci'o'j.
#000635
Li re'ven'is en 1997, kiam okaz'is referendum'o pri la monarĥi'o. Kvankam oni voĉ'don'is por la monarĥi'o, ambaŭ ĉef'a'j politik'a'j parti'o'j, demokrat'a'j kaj social'ist'a'j, ver'ŝajn'e fals'is la rezult'o'j'n, raport'ant'e nur 33 % por la monarĥi'o.
#000636
La reĝ'o protest'is: sekv'is tumult'o'j, kaj li dev'is de'nov'e ekster'land'e'n fuĝ'i. Unu jar'o'n post'e juĝ'ej'o kondamn'is li'n pro arm'it'a ribel'o al tri'jar'a en'prizon'ig'o. Sekv'is ok'jar'a reg'ad'o de la social'ist'o'j.
#000637
En 2002 al la reĝ'a famili'o est'is permes'it'e en'ir'i la patr'uj'o'n. Tiam Zogu rezign'is pri politik'a ag'ad'o, malgraŭ tio, ke monarĥ'ist'a parti'o koalici'is kun demokrat'o'j kaj part'o'pren'is en la reg'ist'ar'o.
#000638
La reg'ist'ar'o en'tomb'ig'is li'n honor'e kiel reĝ'o'n kaj deklar'is unu'tag'a'n naci'a'n funebr'o'n.
#000639
En novembr'o en la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o okaz'is la final'a mond'a ŝak'lud'a matĉ'o por vir'in'o'j. La ĉin'in'o Hou Jifan, aktual'a ĉampion'o, kaj la barat'an'in'o Koneru Humpy renkont'iĝ'is dek foj'o'j'n dum la final'o. Fin'fin'e venk'is la ĉin'a part'o'pren'ant'o.
#000640
La honor'a prezid'ant'o de la ĉampion'ad'o, la iam'a sovetia prezid'ant'o Miĥail Gorbaĉov, ĵus operaci'it'a pro okul'mal'san'o, en'man'ig'is al Hou Jifan la pokal'o'n kaj premi'o'n kun valor'o de 200 000 eŭr'o'j. Li esprim'is si'a'n bedaŭr'o'n, ke Rusio ne plu unu'a'rang'as en la sport'o. Ĉe'est'is ankaŭ la prezid'ant'o de la tut'mond'a ŝak'lud'a federaci'o, la rusi'an'o Kirsan Ilumĵinov.
#000641
Dum la jar'o 2011 en Eŭrop'o ĝeneral'iĝ'is la uz'o de nov'a generaci'o de „inteligent'a'j” poŝ'telefon'o'j kaj sam'temp'e mult'iĝ'is la QR-kod'o'j en la gazet'ar'o kaj ek'aper'is divers'a'j aplik'o'j.
#000644
Ekzempl'e en la kolofon'o en p. 3 vi vid'as QR-kod'o'n. Se vi skan'os ĝi'n per vi'a poŝ'telefon'o, aŭtomat'e mal'ferm'iĝ'os la ret'paĝ'o de MONATO.
#000645
La belg'a bank'o KBC kaj ĝi'a fili'o CBC fin'e de 2011 en'konduk'is nov'aĵ'o'n, kiu pli'facil'ig'as kaj pli'rapid'ig'as pag'o'j'n kaj est'as lig'at'a kun la uz'o de poŝ'telefon'o kaj QR-kod'o. Sam'temp'e ek'est'is la nov'a esprim'o „scash” [skaŝ], kombin'o de „skan'i” kaj „cash” (kontant'a mon'o).
#000646
En Greki'o, en epok'o de Inter'naci'a Mon'a Fondus'o, de sen'labor'ec'o, de salajr-redukt'o'j, de strat'o'batal'o'j, de ĝis'ekstrem'a'j strik'o'j kaj de flam'a'j politik'a'j kun'ven'o'j, ekzist'as meti'o kurioz'a, pitoresk'a kaj preskaŭ folklor'a. Tiu ĉi meti'o est'as plen'um'ebl'a ie ajn kaj, malgraŭ kelk'a'j mal'facil'aĵ'o'j, kapabl'a don'i al mez'um'a grek'o esper'o'n pri pli bon'a est'ont'ec'o.
#000649
Tiu meti'o nom'iĝ'as en la nov'grek'a „laĥiopolis” kaj indik'as migr'ant'a'n vend'ist'o'n de loteri'a'j bilet'o'j. Tia'j el'vok'iv'a'j „kolport'ist'o'j” ne mal'mult'as en Greki'o. Ili form'as trib'o'n kaj renkont'ebl'as en ĉiu'j urb'o'j, en la ĉef'a'j strat'o'j kaj ĉe plej strategi'a'j strat'angul'o'j, oft'e ankaŭ en fer'voj'o-staci'o'j, foj'foj'e eĉ en aŭtobus'o'j.
#000650
Ili ne'atend'it'e en'fal'as en publik'a'j'n lok'o'j'n, ekzempl'e restoraci'o'j'n kaj kaf'ej'o'j'n, iu'foj'e iom molest'e, kiel roz-vend'ist'o'j, fotograf'ist'o'j kaj vend'ist'o'j de pirat'a'j disk'o'j, kri'ant'e per voĉ'o ne tre rafin'it'a „Hodiaŭ est'as lot'um'ad'o!”, eĉ en la mez'o de galant'a rendevu'o, kiam konven'us pli grand'a diskret'ec'o.
#000651
Iu vend'ist'o hav'as sonor'il'o'n el si'a vilaĝ'o, kaj li sonor'ig'as ĝi'n de temp'o al temp'o por al'tir'i klient'o'j'n. Al ĉiu'j plaĉ'as la sonor'il'tint'ad'o: nur mal'oft'e riproĉ'as vend'ist'o'n urb'a gard'ist'o, minac'ant'e per mon'pun'o. Tio ja okaz'as, kiam plend'as rival'o, ekzempl'e maron'vend'ist'o, de kiu oni „ŝtel'is” la kutim'a'n lok'o'n.
#000652
Tia est'as la strat'o: por plu'viv'i, bezon'at'as spert'o kaj ruz'o. Mult'a'j vend'ist'o'j kri'as mal'mult'e aŭ tut'e ne parol'as. Est'as tamen koleg'o'j, kiu'j sen'voĉ'iĝ'as la tut'a'n tag'o'n kaj serĉ'as efik'a'j'n dir'aĵ'o'j'n por persvad'i klient'o'j'n.
#000653
La kriz'o ja brems'as ĉi-jar'e la hom'o'j'n. Iam oni aĉet'is kvin'op'o'n da loteri'a'j bilet'o'j, sed nun'temp'e la pli'mult'o prefer'as re'ten'i la neces'a'j'n 40 eŭr'o'j'n, kaj oni aĉet'as maksimum'e du'op'o'n. Ĉi-jar'e, laŭ fid'ind'a'j font'o'j, pro la tut'mond'e kon'at'a ekonomi'a kriz'o de la land'o, vend'ad'o de loteri'a'j bilet'o'j fal'is je 70 % kompar'e kun 2009.
#000654
„Ĝis last'a spir'o, last'a esper'o”, asert'as per rid'o Din'a Palaska, 55-jar'a. „Ĉiu'n krist'nask'o'n mi aĉet'as kaj donac'as nov'jar'a'n loteri'a'n bilet'o'n al ĉiu membr'o de mi'a famili'o, ĉar oni neniam sci'as, kio pov'as okaz'i. Ceter'e, se oni ne lud'as, oni ne pov'as plend'i, ke oni ne gajn'is.”
#000656
Simil'a'n aĝ'o'n kaj simil'a'n ide'o'n hav'as Filothei, ŝi'a bo'frat'in'o: „Oni rajt'as rev'i, kaj oni esper'as gajn'i. Ni est'as grand'a famili'o, kaj mi vol'as las'i neniu'n ne'kontent'a.” Niki, amik'in'o de ĉi-last'a, asert'as: „Mi ne kred'as je bon'ŝanc'o, sed nov'jar'a loteri'o est'as tradici'o, kaj ĉiu'n jar'o'n mi aĉet'as unu por favor'a aŭspici'o. Mi ne hav'as edz'o'n kaj ge'fil'o'j'n, sed, se mi gajn'os, mi help'os al mi'a'j parenc'o'j kaj amik'o'j: vi vid'os, mi en'posten'ig'os ĉiu'j'n el ili.”
#000657
En Kroati'o kaj Sloveni'o sam'tag'e, la 4an de decembr'o 2011, okaz'is ĝeneral'a'j parlament'a'j balot'o'j.
#000658
En Kroati'o tem'is pri regul'a'j balot'o'j post kvar'jar'a reg'ad'o de koalici'o, kiu'n gvid'is HDZ, la tradici'a dekstr'a parti'o, fond'it'a de la unu'a kroat'a prezid'ant'o Tuđman. Ĝi reg'is ek'de 1990 krom dum tri'jar'a inter'romp'o. Ĝi'a preskaŭ 20-jar'a reg'period'o konduk'is al tio, ke la land'o, kiu en 1991 ŝuld'is proksim'um'e 4-5 miliard'o'j'n da dolar'o'j, nun ŝuld'as pli ol 50 miliard'o'j'n.
#000659
Ĝi ŝuld'as ĉirkaŭ 110 % de si'a jar'a mal'net'a produkt'o, do proksim'um'e sam'e kiel la kriz'a'j Irlando, Portugali'o kaj Italio. La industri'o est'as komplet'e detru'it'a kaj la problem'o'j mult'obl'iĝ'is ĉiu'flank'e. La reg'period'o'n de HDZ apart'e karakteriz'is korupt'o. Eĉ kelk'a'j plej super'a'j funkci'ul'o'j nun est'as en mal'liber'ej'o, inter ili la antaŭ'last'a ĉef'ministr'o Iv'o Sanader.
#000660
La ĝis'nun'a gvid'parti'o HDZ gajn'is 47 parlament'lok'o'j'n kaj plur'a'j pli mal'grand'a'j parti'o'j la ceter'a'j'n.
#000662
La nov'a'n reg'ist'ar'o'n, kiu'n gvid'os la social'demokrat'o Zoran Milanović, atend'as tre ne'popular'a labor'o. Neces'os mult'a'j re'form'o'j, kiu'j unu'e mal'bon'ig'os la stat'o'n de plur'a'j tavol'o'j de la loĝ'ant'ar'o.
#000663
Se sukces'os la ŝanĝ'o'j, la nov'a reg'ist'ar'o ver'ŝajn'e ne est'os re'elekt'it'a en la post'a period'o. Tamen ĝi hav'as ideal'a'n ŝanc'o'n efektiv'e i'o'n far'i, ĉar ĝi ne dev'os kompromis'i kadr'e de strang'a'j koalici'o'j.
#000664
Element'o favor'a est'os la an'iĝ'o de Kroati'o en EU ek'de la 1a de juli'o 2013, kio'n konfirm'is la Eŭrop'a Parlament'o la 1an de decembr'o. Rest'as nur la last'a ag'o: referendum'o, kiu okaz'os en Kroati'o iam en 2012.
#000665
Sloveni'o, najbar'a land'o, jam sep jar'o'j'n membr'o de EU, hav'is ekster'ordinar'a'j'n balot'o'j'n post tri'jar'a koalici'a reg'ist'ar'o, kiu'n gvid'is social'demokrat'o Bor'is Pahor. Pro mal'konsent'o'j en'e de la koalici'o fal'is la ĝis'nun'a reg'ist'ar'o kaj oni balot'is por nov'a parlament'o.
#000666
Kvankam dum la antaŭ'balot'a period'o la publik'a opini'o montr'is, ke avantaĝ'o'n hav'as la dekstr'a Sloveni'a Demokrati'a Parti'o de Janez Janša, okaz'is dum la balot'o surpriz'o. Pli'mult'o'n de la voĉ'o'j gajn'is nov'e fond'it'a Pozitiv'a Sloveni'o, gvid'at'a de la nun'a urb'estr'o de Ljubljan'o, Zoran Janković.
#000667
Pro 29 % de la voĉ'o'j ĉi tiu parti'o gajn'is 28 lok'o'j'n en la 90-seĝ'a parlament'o. Pli'a surpriz'o est'as List'o de Gregor Virant, kiu establ'iĝ'is ankaŭ antaŭ nur kelk'a'j semajn'o'j kaj gajn'is 9 % de la voĉ'o'j. Tiel ĝi far'iĝ'is post la Sloven'a Demokrati'a Parti'o de Janša kaj la Social'demokrat'a de Pahor la kvar'a plej fort'a grup'o en la parlament'o.
#000668
Do malgraŭ tio, ke fal'is la mal'dekstr'a reg'ist'ar'o, ŝajn'e la nov'a reg'ist'ar'o de'nov'e est'os mal'dekstr'a, ĉar Zoran Janković proklam'as si'n mal'dekstr'ul'o. Ver'ŝajn'e li koalici'os kun la Social'demokrat'a Parti'o kaj ceter'a'j mal'grand'a'j parti'o'j.
#000669
Janković est'as manaĝer'o. Antaŭ ses jar'o'j li est'is direktor'o de sukces'a sloven'a vend'ej'o-ĉen'o. Tiam li ek'okup'iĝ'is pri politik'o kaj far'iĝ'is urb'estr'o de Ljubljan'o kiel ekster'parti'a kandidat'o. Li sukces'e gvid'is la urb'a'n reg'ist'ar'o'n kaj iĝ'is tre popular'a. Li est'is du'a'n foj'o'n elekt'it'a kiel urb'estr'o kaj nun iĝ'os ĉef'ministr'o.
#000670
Ĉu Janković sukces'e solv'os la problem'o'j'n de kresk'ant'a sen'labor'ec'o, mal'jun'iĝ'ant'a popol'o kaj fort'a'j sindikat'o'j, kiu'j blok'as re'form'o'j'n rilat'e emerit'o'j'n kaj labor'o-leĝ'o'j'n, ankoraŭ ne cert'as. Ĉiu'okaz'e la problem'o'j de Sloveni'o mal'pli grand'as ol tiu'j de Kroati'o.
#000671
Kiel furor'ig'i turism'o'n en ne'kon'at'a region'o? Reklam'u, ke vi'a kurac'ban'ej'o aŭ hotel'o dispon'ig'as sen'pag'e Grand'er-akv'o'n al la gast'o'j! La „sistem'o” tut'e simpl'as. Vi aĉet'as la Grand'er-aparat'o'n, munt'as ĝi'n je akv'o'dukt'o, kaj tuj la tra'flu'ant'a akv'o hav'as mirakl'a'j'n ec'o'j'n. Johann Grand'er, la „invent'ist'o”, asert'as: „Ni'a akv'o, kiu pro mult'a'j ŝarĝ'o'j ne plu posed'as la pra'a'n pur'ec'o'n, re'ricev'as per Grand'er-akv'o'viv'ig'o la pra'inform'o'n, kiu'n ĝi bezon'as por re'konstru'i si'a'n fort'o'n por mem'pur'ig'o.” Ĉu kompren'it'e? La mirakl'a sorĉ'il'o kost'as nur pli-mal'pli 1000 eŭr'o'j'n. Grand'er daŭr'ig'as: „Sun'o, lun'o kaj la tut'a kosm'o natur'e oscil'as kun la ter'o kaj komunik'as per'e de la element'o akv'o.”
#000672
La biolog'o Erich Eder sent'is si'n tromp'it'a kaj proces'is kontraŭ la firma'o Grand'er. Laŭ verdikt'o ne tem'as pri tromp'o (german'e: Betrug), sed oni rajt'as parol'i pri „esoter'a sen'senc'aĵ'o” aŭ „ĉarlatan'aĵ'o”. Ali'a juĝ'ej'o en Munkeno (Germanio) mal'permes'is asert'i, ke Grand'er-akv'o san'ig'as ekzempl'e haŭt'mal'san'o'j'n.
#000675
Pli'a'j'n inform'o'j'n vi pov'as ek'hav'i en la german'lingv'a Vikipedio2 sub „Belebtes Wasser”. Tie vi pov'as leg'i, ke en Nov-Zelando iu firma'o dev'is pun'pag'i 72 000 eŭr'o'j'n, ĉar ĝi vend'is Grand'er-modul'o'j'n.
#000677
Post rekord'a atend'ad'o Belgi'o hav'as nov'a'n ses'parti'a'n reg'ist'ar'o'n. Oni bezon'is 540 tag'o'j'n post la balot'o'j por inter'konsent'i. Tamen ne nur la daŭr'o de la trakt'ad'o'j est'as special'a. Dum 37 jar'o'j nur flandr'o'j iĝ'is ĉef'ministr'o'j, sed fin'fin'e oni hav'as valon'o'n. Eli'o Di Rupo est'as ankaŭ la unu'a (sen'kaŝ'e) gej'a ĉef'ministr'o kaj pli'e ne'aŭtokton'a.
#000679
Li est'as fil'o de mal'riĉ'a'j ital'a'j ge'patr'o'j, kiu'j migr'is el Italio por ek'labor'i en karb'o'min'ej'o. Sed li'a patr'o mort'is, kiam Eli'o est'is unu'jar'a, kaj li eduk'iĝ'is en orf'ej'o.
#000680
Li doktor'iĝ'is kiel kemi'ist'o. Tamen pro si'a de'ven'o li rest'as en bon'a kontakt'o kun hom'o'j el sub'a'j tavol'o'j de la soci'o. Tiu'j ec'o'j vek'as admir'o'n kaj simpati'o'n.
#000681
Ekster'land'an'o do pov'as supoz'i ĝeneral'a'n ĝoj'o'n kaj kontent'o'n en la land'o. Sed last'a'temp'a'j opini'sond'ad'o'j montr'as, kiom mal'facil'as la situaci'o en Belgi'o.
#000682
Du el tri flandr'o'j ne fid'as la nov'a'n ĉef'ministr'o'n, dum 14 % kred'as, ke li ne far'os por Flandri'o tio'n, kio neces'as. Krom'e aŭd'iĝ'is kritik'o'j, ĉar li mal'bon'e parol'as la nederland'an kaj precip'e en ne'prepar'it'a'j intervju'o'j stumbl'as.
#000683
La re'ag'o'j de flandr'o'j iel kompren'ebl'as, ĉar la plej grand'a parti'o en Flandri'o, la dekstr'a N-VA, kiu laŭ sond'ad'o'j nun akir'us inter 35 ĝis 40 % de la voĉ'o'j en Flandri'o, ne aparten'as al la nov'a reg'ist'ar'o.
#000684
La reg'ist'ar'o real'iĝ'is precip'e sub prem'o de la financ'a'j merkat'o'j, nom'e post kiam la interez'o de dek'jar'a'j belg'a'j ŝtat'obligaci'o'j ating'is 5,9 %, la plej alt'a'n el'cent'aĵ'o'n post la fond'o de la eŭr'o'zon'o.
#000685
Tiu alt'a rent'o minac'is strangol'i la belg'a'n ekonomi'o'n. Oni do akord'iĝ'is, sed rest'as grand'a distanc'o inter star'punkt'o'j liberal'a'j kaj social'ist'a'j.
#000686
Pro dev'ig'o de Eŭrop'a Uni'o la deficit'o en 2012 est'u maksimum'e 2,8 % kaj sekv'e Belgi'o dev'is mal'alt'ig'i ĝi'n per 11,3 miliard'o'j da eŭr'o'j. Tiu'n ĉi cifer'o'n oni kalkul'is sur'baz'e de supoz'at'a kresk'o de la ekonomi'o en 2012 per 0,8 %. Sed FED, la uson'a centr'a bank'o, taks'as, ke la eŭr'o'zon'o spert'os mal'kresk'o'n de 2 % en tiu jar'o. Ekonomik'ist'o'j do eg'e skeptik'as pri la ebl'o ating'i la rezult'o'n, kiu'n Eŭ postul'as por 2012.
#000687
Ĵurnal'ist'o'j inter si jam vet'as, kiam okaz'os la unu'a kriz'o en tiu ĉi reg'ist'ar'o. Iu'j koment'ist'o'j tim'as, ke ĝi kolaps'os post kelk'a'j monat'o'j. Nu, aŭgur'o'j de ĵurnal'ist'o'j pri politik'o ne tre fid'ind'as. Almenaŭ tio'n oni esper'as.
#000688
La ide'o de Mozart ĉe la kombin-kompon'aĵ'o KV 516f est'is al'don'i al la liter'o'j de nom'o ĉiu'foj'e du takt'o'j'n, kies elekt'o okaz'as konform'e al kompleks'a regul'il'o. „Per mal'mult'a'j not'lini'o'j Mozart kre'is unik'a'n verk'o'n. La lud'o pov'as aplik'iĝ'i ĉe liter'kombinaĵ'o'j en iu ajn long'ec'o kaj dispon'ig'as variaci'a'n divers'ec'o'n”, dir'is profesor'o Christoph Reuter.
#000690
Dum pli ol 200 jar'o'j prezent'is enigm'o'n al la esplor'ant'o'j tut'mond'e la muzik'lud'o kompon'it'a en 1787. Nur en 1990 ĝi'n deĉifr'is la japan'o Hideo Noguchi. Komenc'e de oktobr'o la viena Dom'o de Muzik'o al'ir'ebl'ig'is al la publik'o tiu'n trezor'o'n de la muzik'histori'o.
#000691
Per tuŝ'o de la ekran'o oni skrib'as iu'n ajn nom'o'n aŭ ali'a'n vort'o'n laŭ'dezir'e. Tuj post'e, laŭ intern'a regul'il'o, al la liter'o'j est'as fiks'at'a'j not'o-takt'o'j, el kio ek'est'as son'ant'a kompon'aĵ'o. Ĉe la lud'o oni pov'as elekt'i inter tri versi'o'j: unu'voĉ'a, Mozart-manier'e harmoni'ig'it'a kaj orkestr'a. La program'o est'as hav'ebl'a en la german'a kaj angl'a lingv'o'j. La instal'aĵ'o trov'iĝ'as en la Mozart-ej'o en la tri'a etaĝ'o de la Dom'o de Muzik'o. Vizit'ant'o'j pov'as kun'pren'i si'a'n nom-partitur'o'n kun original'a man'skrib'o de Mozart kiel muzik'a'n memor'aĵ'o'n.
#000692
Sam'seks'em'o'n kontraŭ'leĝ'ig'as nov'a leĝ'o aprob'it'a de la niĝeria senat'o. Sam'seks'em'ul'o'j risk'os 14 jar'o'j'n en prizon'o, se la leĝ'o est'os aprob'it'a ankaŭ de la ĉambr'o de reprezent'ant'o'j kaj ricev'os, kiel atend'it'e, la sub'skrib'o'n de la prezid'ant'o.
#000693
Re'ag'is divers'manier'e niĝeri'an'o'j en- kaj ekster-land'a'j. En Nov'jork'o gej'o'j niĝeriaj protest'is antaŭ la konsul'ej'o, postul'ant'e, ke la reg'ist'ar'o nul'ig'u la leĝ'o'n.
#000694
Sed en'land'e preskaŭ ĉiu sub'ten'is la nov'a'n leĝ'o'n. La ministr'o pri inform'ad'o kaj komunik'ad'o, Labar'a'n Maku, opini'is, ke la reg'ist'ar'o protekt'u la kultur'o'n kaj valor'o'j'n de Niĝerio.
#000695
Ekzist'as, laŭ Maku, kultur'a bar'il'o inter Eŭrop'o, Uson'o kaj Afrik'o. Tio, kio ekster'land'e normal'as, pov'as ofend'i afrik'a'j'n kultur'o'n kaj mor'o'n, dir'is la ministr'o.
#000696
Kontraŭ la leĝ'o protest'is Uson'o, Briti'o kaj ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j. Tamen la ministr'o insist'is, ke, dum ili ja rajt'as protest'i, sen'de'pend'a ŝtat'o kiel Niĝerio ankaŭ rajt'as kre'i si'a'j'n leĝ'o'j'n.
#000697
Ĉu ide'o'j de Zamenhof ne plu valor'as?
#000698
Ĉiu nov'a grand'a biografi'o de Zamenhof est'as event'o en la Esperant'o-mond'o. Tiom pli, se ĝi en'ten'as rezult'o'j'n de nov'a'j histori'a'j esplor'o'j. Hom'ar'an'o. La viv'o, verk'o'j kaj ide'o'j de d-ro L. L. Zamenhof, verk'it'a de Aleksander Korĵenkov, est'as ĝust'e tia verk'o kaj ver'e signif'a kontribu'o al la zamenhof'ologi'a literatur'o. Antaŭ ol pli detal'e tra'rigard'i ĝi'a'n en'hav'o'n, menci'i ĝi'a'j'n avantaĝ'o'j'n kaj mank'o'j'n, mi asert'u, ke ĝi est'as nepr'e serioz'e legend'a kaj eĉ stud'end'a far'e de ĉiu kler'a esperant'ist'o, sen'de'pend'e de li'a'j special'a'j interes'o'j kaj okup'o'j en'e de ni'a popol'o.
#000699
La unu'a el'don'o aper'is en 2009 kaj tre rapid'e el'ĉerp'iĝ'is, kaj nur post du jar'o'j ven'is temp'o por la du'a, revizi'it'a el'don'o. En la nov'a versi'o est'as korekt'it'a'j plur'a'j mis'kompost'aĵ'o'j kaj kelk'a'j fakt'a'j erar'o'j, kaj ĝi en'ten'as ankaŭ iom da nov'a material'o pri la patr'o de Ludovik'o – M. F. Zamenhof. Krom'e, la aŭtor'o util'ig'is la inter'temp'e aper'int'a'j'n akt'o'j'n de la esperant'ologi'a konferenc'o en Bjalistoko kaj de la hom'ar'an'ism'a simpozi'o en La Chaux-de-Fonds, kaj la sur'disk'a'n kolekt'o'n de la kvar er'o'j de la Plen'a Verk'ar'o de Zamenhof, kiu'j'n Itô Kanzi (Ludovik'it'o) kompil'is, sed ne sukces'is el'don'i. Ĉi tiu el'don'o en'hav'as ankaŭ nom'indeks'o'n kaj du recenz'o'j'n.
#000700
La unu'a grav'a avantaĝ'o de la libr'o est'as tio, ke la aŭtor'o far'is por ĝi serioz'a'j'n esplor'o'j'n en arkiv'o'j de divers'a'j urb'o'j kaj tra'stud'is en bibliotek'o'j plur'a'j'n gazet'o'j'n el 1880aj jar'o'j, al kiu'j kontribu'is (aŭ oni supoz'is, ke kontribu'is) la jun'a Zamenhof. Tiu'j esplor'o'j don'is al ni mult'a'j'n nov'a'j'n, dokument'e pruv'it'a'j'n fakt'o'j'n pri la biografi'o de la majstr'o kaj ebl'ig'is flank'e'n'met'i cert'a'j'n antaŭ'a'j'n supoz'o'j'n kiel legend'o'j'n aŭ fantazi'a'j'n el'pens'aĵ'o'j'n de biografi'ist'o'j. Ekzempl'e, la histori'o'n pri for'brul'ig'o far'e de la patr'o de la plej unu'a variant'o de zamenhofa lingv'o'projekt'o ni sen'dub'e nun dev'as konsider'i kiel bel'a'n legend'o'n.
#000701
Mal'e, refut'ant'e cert'a'j'n mit'o'j'n, la aŭtor'o foj'foj'e dev'as en'konduk'i nov'a'j'n hipotez'o'j'n, kiu'j (dum'e?) ne est'as prav'ig'it'a'j kaj rest'as nur ver'ŝajn'a'j ebl'o'j. Tem'as, ekzempl'e, pri tio, ke en 1897 Zamenhof dev'is preskaŭ ĉes'i okup'iĝ'i pri Esperant'o pro la prem'o de la bo'patr'o S. Zilbernik.
#000702
La du'a grav'a avantaĝ'o de la libr'o est'as tio, ke la aŭtor'o pen'is far'i ĝi'n kiel prezent'o'n de evolu'o de la zamenhofa pens'o. Tiu'n tem'o'n desegn'is Zamenhof mem en si'a leter'o al Michaux (1905.02.21), kaj de la plen'a cit'o de la leter'o la aŭtor'o komenc'as si'a'n libr'o'n. Ĝust'e zamenhofaj ide'o'j far'iĝ'is la ĉef'a faden'o por la prezent'at'a biografi'o. La aŭtor'o por tio esplor'is la font'o'j'n de la zamenhofaj ide'o'j kaj por tio special'e atent'is ide'a'n fon'o'n, kiu ekzist'is fin'e de la 19a jar'cent'o en rond'o'j de la rus'a jud'ar'o. Oni ne pov'as dir'i, ke la tem'o tut'e neniam est'is tuŝ'it'a de antaŭ'a'j esplor'ist'o'j, sed tiom profund'a'n analiz'o'n pri tio ĝis nun far'is neni'u. Al Korĵenkov, sen'dub'e, help'is far'i tio'n la fakt'o, ke li mem ne est'as jud'o kaj pov'is sen'parti'ec'e, de'flank'e analiz'i la jud'a'j'n diskut'o'j'n – jud'de'ven'a person'o tuj est'us akuz'it'a pri „ne'taŭg'a'j” simpati'o'j!
#000703
Intern'a lukt'o de Zamenhof inter streb'o al unu'iĝ'o de la hom'ar'o kaj emancip'iĝ'o de li'a gent'o konduk'is li'n fin'fin'e al kre'o de la koncept'o de hilel'ism'o, kiu post'e trans'form'iĝ'is al hom'ar'an'ism'o. Tiu ide'ar'o dev'is kre'i la baz'o'n por ambaŭ streb'o'j per'e de kre'o de neŭtral'a komun'hom'a religi'o (kun'e kun pli'vast'ig'o de uz'ad'o de la komun'hom'a lingv'o, kompren'ebl'e). Kutim'e oni menci'as nur la ide'ar'o'n kaj prezent'as ĝi'a'n kern'o'n, sed ne analiz'as la evolu'o'n de ĝi mem. Tamen ĝi ne est'is io tut'e fin'it'a, kaj la aŭtor'o montr'as esenc'a'j'n diferenc'o'j'n inter ĝi'a'j divers'a'j variant'o'j inter 1901 kaj 1917. Konstant'a perfekt'ig'ad'o de la koncept'o, ceter'e, est'is stimul'at'a de ĝi'a mal'akcept'o: komenc'e de jud'o'j, post'e de esperant'ist'o'j.
#000704
Al mi ŝajn'as, ke, konsider'ant'e font'o'j'n de la zamenhofaj ide'o'j, la aŭtor'o tro'taks'as la influ'o'n de nur jud'a'j ide'o'j. Fin'fin'e, Zamenhof est'is eduk'it'a en sin'o de la rus'a kultur'o, kiu ne pov'is ne influ'i li'a'j'n pens'o'j'n. Est'ont'e neces'as esplor'i influ'o'n de tiu'temp'a'j rus'a'j filozof'o'j (V. Solovjov, N. Fjodorov) al li'a pens'o.
#000705
Tre interes'a est'as la sistem'ig'o de ĉiu'j don'it'aĵ'o'j pri la rilat'o de Zamenhof al re'form'o'j en li'a (ni'a!) lingv'o. Fakt'e, la leg'ant'o ven'as al la konklud'o, ke Zamenhof mem ne nur ne kontraŭ'is re'form'o'j'n, sed eĉ streb'is al ili, kaj ke la Id'o-kriz'o est'is ne'last'a'vic'e provok'it'a de li mem.
#000706
Parol'ant'e pri sen'dub'a'j merit'o'j de la libr'o, neces'as ankaŭ menci'i ĝi'a'j'n cert'a'j'n mank'o'j'n. Kelk'a'j komenc'it'a'j tem'o'j ne est'as fin'it'a'j. Ekzempl'e, ne est'as fin'it'a la bril'e komenc'it'a tem'o pri la rilat'o'j inter la patr'o kaj fil'o Zamenhofoj, Mark'o kaj Lazaro; tut'e ne est'as menci'at'a la tem'o pri la rilat'o al Esperant'o de ali'a'j famili'an'o'j de Zamenhof; sed tiu'j mank'o'j est'as ne'evit'ebl'a'j pro tio, ke neni'u biografi'a verk'o pov'as est'i perfekt'a kaj plen'e el'ĉerp'i ĉiu'j'n tem'o'j'n.
#000707
Iom pli strang'a est'as jen'o. Esplor'ant'e la zamenhof'an biografi'o'n kaj sen'mask'ig'ant'e help'e de nov'a'j dokument'a'j atest'o'j kelk'a'j'n legend'o'j'n pri li'a viv'o, ekzempl'e, Korĵenkov sen'kritik'e re'produkt'as kelk'a'j'n ali'a'j'n legend'o'j'n, kiu'j jam de'long'e est'is sen'mask'ig'it'a'j. Unu'e, li ripet'as la mit'o'n pri tio, ke Trompeter ĉes'is li'n mon'e sub'ten'i pro tio, ke la re'form'o'j de 1894 ne est'is akcept'it'a'j. Ludovik'it'o de'long'e ĉio'n klar'ig'is tiu'rilat'e ...
#000708
Kio nepr'e est'as konsider'ind'a kiel mank'o por sen'pasi'a biografi'o, est'as arbitr'a'j pri'juĝ'o'j de la zamenhofaj ide'o'j, ili'a kritik'o. Est'us pli bon'e, se la aŭtor'o ĉie nur simpl'e rakont'us pri la ide'o'j de Zamenhof, kiel li model'e far'as en plur'a'j ĉapitr'o'j; sed en la ĉapitr'o 7, dediĉ'it'a ĉef'e al la centr'a teori'a zamenhofa verk'o Esenc'o kaj est'ont'ec'o de la ide'o de lingv'o inter'naci'a, li ne simpl'e rakont'as pri ĝi'a en'hav'o, sed akr'e kritik'as.
#000709
Korĵenkov asert'as, ke la ĉef'a streb'o de Zamenhof al unu'lingv'ec'o de la hom'ar'o nun aspekt'as ŝok'a kaj ne'akcept'ebl'a. Jes, ĝi est'as direkt'it'a kontraŭ ĉiu'j naci'ism'o'j kaj est'as ne'akcept'ebl'a por ĉia'spec'a'j naci'ist'o'j, sed est'as kaj rest'as kern'o de ĉiu inter'naci'lingv'a mov'ad'o (ne nur esperant'a!). Ke tiu rev'o en la hom'ar'o ekzist'as, atest'as la utopi'a kaj scienc-fantazi'a literatur'o (ni re'memor'u verk'o'j'n de Wells, Asimov, Jefremov, Harrison kaj de mult'a'j ali'a'j). Primitiv'a pra'hom'o, el'pens'int'a la mit'o'n pri la di'a pun'o pro la babel'tur'a konstru'ad'o, kompren'is la afer'o'n sam'e kiel Zamenhof – sed mal'sam'e al Korĵenkov. Nu, tio est'as afer'o de person'a gust'o, sed biografi'o de la majstr'o ne est'as lok'o, kie oni li'a'n centr'a'n (kaj ĉef'a'n!) ide'o'n mal'akcept'as!
#000710
Plu'e Korĵenkov asert'as, ke nun'temp'e bezon'o pri neŭtral'a inter'naci'a lingv'o ne plu ekzist'as, ĉar la uson'angl'a jam lud'as tiu'n rol'o'n, kaj oni pov'as pri tio neni'o'n far'i. Nun ne est'as problem'o de la inter'naci'a lingv'o, ĉar ĝi ekzist'as. Li dir'as: „Grav'as re'formul'i la esenc'o'n kaj est'ont'ec'o'n de la problem'o, ĉar Esperant'o ne hav'as nun ŝanc'o'n por en'konduk'o kiel lingv'o inter'naci'a. Sed Esperant'o efektiv'e funkci'as, kaj ĝi'a'j uz'ant'o'j ĝu'as ne tiom la lingv'a'j'n ec'o'j'n, kiom la ec'o'j'n de la komun'um'o de Esperant'o-parol'ant'o'j.” Tiu star'punkt'o est'as bon'e kon'at'a dum la last'a'j 30 jar'o'j kiel „raŭm'ism'o”, sed ja ĝi'a'j adept'o'j ne konsist'ig'as la pli'mult'o'n inter la esperant'ist'o'j. Polemik'i kun la majstr'o por propagand'i tiu'j'n pens'o'j'n en li'a scienc'a biografi'o ne ŝajn'as al mi tre bon'a ide'o.
#000711
Konklud'e mi ripet'as: malgraŭ ĉiu'j mank'o'j, la esplor'o de Korĵenkov est'as grav'a kontribu'o al la Esperant'o-histori'o, kiu'n nepr'e leg'u ĉiu.
#000712
Nask'iĝ'is en la jar'o 1811 en Raiding, orient'e de Vieno en la trans'ir'a zon'o inter Aŭstrio kaj Hungari'o, Franz Liszt, kies 200an nask'iĝ'dat're'ven'o'n fest'is pas'int'jar'e la muzik'em'ul'o'j, ĉar li aparten'is al la plej bril'a'j muzik'ist'o'j, pian'ist'o'j kaj kompon'ist'o'j de la romantik'a epok'o.
#000713
Instig'at'e de la muzik'em'a patr'o Adam, kiu antaŭ si'a deĵor'ad'o kiel bien'respond'ec'ul'o ĉe princ'o Esterházy lud'is en la orkestr'o de Haydn en Eisenstadt, la knab'o rapid'e progres'is pian'e. Rimark'is li'n hungar'a'j nobel'o'j, kiu'j decid'is iom mon'e sub'ten'i li'n. La patr'o si'a'flank'e decid'is las'i la profesi'o'n kaj la hejm'o'n por dis'volv'i la muzik'a'n karier'o'n de la fil'o, laŭ model'o de la Mozart'o'j. La famili'o vojaĝ'is al Vieno, kie Czerny kaj Salieri instru'is la jun'ul'o'n. Sed al'tir'is la mond'um'a Parizo, kie'n la famili'o trans'lok'iĝ'is. Mort'is baldaŭ la streĉ'iĝ'int'a patr'o. La jun'a'n Liszt, jam el'star'a'n pian'ist'o'n kaj komenc'ant'a'n kompon'ist'o'n, dorlot'is la dam'o'j de la parizaj salon'o'j, kie li oft'e lud'is. Li dispon'is pri al'log'a figur'o kaj konven'a'j mor'o'j, krom'e li tut'e nov'e trakt'is la pian'o'n.
#000714
Du'dek'kvar'jar'a li en'am'iĝ'is al Marie d'Agoult [marí dagú], la edz'in'o de graf'o. Li for'konduk'is ŝi'n al Svis'land'o, kie ili ek'hav'is tri infan'o'j'n. Kiam mal'varm'iĝ'is la rilat'o, Marie for'ir'is kaj anonim'e, tamen tra'vid'ebl'e, per skandal'roman'o persekut'is la iam'a'n am'at'o'n. Ĉe'pian'e Liszt super'is plen'e si'a'j'n konkurenc'ul'o'j'n. Li far'iĝ'is vast'e kon'at'a stel'ul'o, kiu koncert'is en la tut'a Eŭrop'o. Ĉie oni entuziasm'iĝ'is pro la magi'a'j lud'o kaj person'o, eĉ okaz'is publik'a'j histeri'atak'o'j. Jam en 1848 li rezign'is pri la viv'o de vojaĝ'ant'a virtuoz'o kaj ek'pren'is la posten'o'n de kort'eg'a orkestr'estr'o en la german'a Weimar [vajmar], kie li mult'e kompon'is kaj skrib'e verk'is.
#000715
Kaj tie li lig'iĝ'is al ali'a vir'in'o, princ'in'o Carolyne von Sayn-Wittgenstein [karolín fon sajn-vítgenŝtajn], ankaŭ ŝi est'is ankoraŭ edz'in'o, kun kiu li ne'oficial'a'n ge'edz'ec'o'n praktik'is, esperant'e ŝi'a'n eks'edz'in'iĝ'o'n permes'e de la pap'o kaj propr'a'n nupt'o'n kun ŝi.
#000716
Pro si'a nask'iĝ'lok'o kaj romantik'a inklin'o al tiu land'o, malgraŭ la plen'e aŭstr'o'kultur'a de'ven'o de la famili'o, Liszt asert'is si'n hungar'o. En Parizo li parol'is la franc'a'n kaj kondut'is franc'e, en Weimar li uz'is la german'a'n, en Romo, kie la pap'o tamen ne dis'solv'is la antaŭ'a'n ge'edz'ec'o'n de la am'at'in'o, li dev'is kompren'i la ital'a'n lingv'o'n, kaj, ricev'int'e la sub'a'j'n pastr'a'j'n ben'o'j'n, li leg'is la brevier'o'n latin'e. Sed la lingv'o'n de si'a am'at'a Hungari'o li apenaŭ kompren'is, ne parol'is, kvankam li oft'e por vizit'o'j kaj pro koncert'o'j est'is en la land'o. Li kompon'is mult'a'j'n pec'o'j'n kun hungar'muzik'a fon'o, ekzempl'e la Hungar'a'j'n rapsodi'o'j'n kaj la oratori'o'n Sankt'a Elizabeto. Apart'e li ŝat'is la muzik'o'n de la cigan'o'j, kiu'n li bedaŭr'ind'e tut'e mis'kompren'is, taks'ant'e ĝi'n la aŭtent'a muzik'o de la hungar'o'j. Nur du'on'jar'cent'o'n post'e Bartók kaj Kodály mal'kovr'is la ver'a'j'n fon'o'j'n en la kamp'ar'an'a popol'muzik'o. Kaj Liszt dev'is viv'i kun la mok'a mark'o „salon'cigan'o”.
#000717
Divid'ant'e si'a'n temp'o'n dum la last'a'j jar'o'j inter Weimar, Romo kaj Budapeŝto, li volont'e vizit'is ankaŭ si'a'j'n ge'nep'o'j'n en Bayreuth [bajrójt], kie li'a fil'in'o Cosima loĝ'is kun si'a edz'o, Richard Wagner. Tie li mort'is en 1886 dum la Wagner-fest'lud'o'j. La fil'in'o kaŝ'is la mort'o'n por ne ĝen'i la solen'aĵ'o'j'n.
#000718
La person'ec'o de Liszt oscil'as inter mond'um'a modem'ul'o, al'tir'a am'ant'o, pi'a sub'pastr'o, mecenat'o, impres'a virtuoz'o, skol'estr'o, si'n'don'em'a instru'ant'o, zorg'a patr'o kaj ali'a'j rol'o'j. Ankaŭ li'a muzik'o ne hav'as unu'ec'a'n karakter'o'n. Sen'dub'e la kompon'ist'o, inspir'ant'o de la skol'o de „muzik'a'j futur'ist'o'j”, verk'is grandioz'a'j'n pec'o'j'n, kre'is per si'a'j model'o'j nov'a'n trakt'ad'o'n de li'a instrument'o, popular'ig'is per adapt'ad'o nur al la pian'o la lidojn de Schubert, eĉ super'is fin'e de si'a viv'o la romantik'ism'a'n stil'o'n. Sed foj'e la invent'o'j est'as febl'a'j aŭ prov'as konvink'i nur per bombast'a'j son'o'j aŭ ost'ec'a sobr'ec'o. Tamen Liszt est'as unik'a person'o, post'las'int'a mult'a'j'n pec'o'j'n plen'valor'a'j'n, kiu'j merit'as stud'ad'o'n kaj prezent'ad'o'n ankaŭ nun'temp'e. Do ne est'as nur konvenci'o pli fort'e re'konsider'i li'n okaz'e de la nask'iĝ'jubile'o.
#000719
Tapiŝ'o'n ne dezir'is, traŭmat'o'n akir'is
#000720
Persa tapiŝ'o dum mult'a'j jar'o'j kuŝ'is ne'atent'at'e en magazen'o. La posed'ant'o, tapiŝ-komerc'ist'o en Munkeno, donac'is ĝi'n al si'a iam'a dom'mastr'um'ist'in'o. Tiu hered'ig'is ĝi'n al kon'at'in'o.
#000721
Ne'cert'a pri la valor'o de tiu tapiŝ'o, la hered'int'in'o en oktobr'o 2009 komisi'is aŭkci'ist'o'n, kiu taks'is la tapiŝ'o'n je valor'o de 900 eŭr'o'j.
#000722
Hazard'e la iam'a hered'int'in'o ek'sci'is dum televid'send'o, ke du'on'jar'o'n post'e la sam'a tapiŝ'o ating'is prez'o'n de 7 200 000 eŭr'o'j ĉe aŭkci'ej'o Christie's en Londono.
#000724
Rekord'o: la plej valor'a tapiŝ'o en la mond'o. Spert'ul'o'j ĉe Christie's el'trov'is, ke la tapiŝ'o origin'is el la irana provinc'o Kerman kaj est'is produkt'it'a en la 17a jar'cent'o.
#000725
Iam ĝi aparten'is al la franc'a art-mecenat'in'o graf'in'o de Béhague [behág] (1870-1939). Post ties mort'o ŝi'a nev'o, markiz'o de Garnay [garné], hered'is la valor'a'n pec'o'n, kaj ĝis aŭkci'o en 1987 en Monak'o la tapiŝ'o rest'is en la posed'o de tiu aristokrat'a famili'o. Post'e ĝi ven'is al Germanio en la posed'o'n de munkena tapiŝ-komerc'ist'o.
#000726
Nun la hered'int'in'o akuz'as la komenc'a'n aŭkci'ist'o'n, ke tiu ne re'kon'is la ver'a'n valor'o'n de la mal'nov'a tapiŝ'o kaj grav'e sub'taks'is ĝi'n. Ŝi postul'as 350 000 eŭr'o'j'n: la prez'o taks'it'a de Christie's est'is 346 000 eŭr'o'j.
#000727
Komenc'e de decembr'o la eks'a prezid'ant'o de Kotdivuaro (Ebur-Bord'o), Laurent Gbagbo, ek'de april'o sub tiel nom'at'a hejm-arest'o, est'is send'it'a al la Inter'naci'a Pun-Kort'um'o en Hag'o, Nederlando.
#000728
Jen la nadir'o en la karier'o de hom'o antaŭ'e respekt'at'a, sed kiu permes'is al si mal'favor'e influ'iĝ'i kaj de ambici'o kaj de ali'ul'o'j.
#000729
Dum mult'a'j jar'o'j Gbagbo est'is universitat'a profesor'o pri histori'o. Tiam li far'iĝ'is opozici'an'o kontraŭ la reĝim'o'j de la prezid'ant'o'j Félix Houphouët-Boigny kaj li'a post'e'ul'o Henri Kon'a'n Bédie.
#000730
Post ŝtat'renvers'o en 1994 Gbagbo far'iĝ'is unu el la plej kon'at'a'j opon'ant'o'j de la arme'a diktator'ec'o. Fin'e post fraŭd'a balot'o Gbagbo far'iĝ'is prezid'ant'o en 2000. Toler'is li'n ekster'land'a'j potenc'o'j, por ke li en'konduk'u re'form'o'n kaj re'pac'iĝ'o'n post intern'a milit'o inter la islam'a nord'o kaj la krist'an'a sud'o.
#000731
Pro la inter'ven'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) est'is star'ig'it'a pac'plan'o. UN send'is soldat'o'j'n por protekt'i pac'inter'konsent'o'n inter ribel'a'j grup'o'j en la nord'o kaj la sud'o.
#000732
Mult'foj'e Gbagbo prokrast'is naci'a'n voĉ'don'o'n por unu'ig'i la land'o'n. Tamen okaz'is elekt'o'j en novembr'o 2010. Mal'venk'is Gbagbo, kiu rifuz'is trans'don'i la pov'o'n al Alansane Ouattara.
#000733
Dum sekv'a'j tumult'o'j mort'is pli ol 3500 sen'kulp'a'j civit'an'o'j, kaj mil'o'j fuĝ'is al najbar'a'j land'o'j kiel Ganao, Liberi'o, Burkino kaj Sen'egal'o. Fin'e soldat'o'j de la nord'o, sub'ten'ant'o'j de Ouattara, kaj kun la help'o de la inter'naci'a komun'um'o, kapt'is la eks'a'n prezid'ant'o'n.
#000734
Gbagbo, fal'int'a de honor'o al hont'o, nun front'as al long'a'j jar'o'j da mal'liber'o, se la kort'um'o trov'os li'n kulp'a pro la mort'ig'o'j de 3500 kotdivuaranoj kaj pro ali'a'j krim'o'j, inkluziv'e de korupt'o kaj fraŭd'o.
#000735
Antaŭ 25 jar'o'j la distrikt'o Güssing en la sud'a Burgenland1 tra'viv'is profund'a'n kriz'o'n: mal'riĉ'ec'o, sen'labor'ec'o de jun'ul'o'j, ŝuld'o'j, mal'plen'a kas'o de la komun'um'o, preskaŭ'a bankrot'o. Ankaŭ la infra'struktur'o mizer'is. Mank'is fer'voj'a lini'o kaj aŭt'o'ŝose'o. Ĉiu'jar'e ses milion'o'j da eŭr'o'j est'is pag'at'a'j por energi'import'o'j el Rusio kaj Sauda Arabi'o kaj tiel perd'iĝ'is por la region'o. Tial mal'grand'a grup'o da civit'an'o'j evolu'ig'is plan'o'n: ni mem produkt'u la tut'a'n energi'o'n, kiu'n ni bezon'as. La re'ag'o: laŭt'a rid'ad'o.
#000736
Hodiaŭ Güssing est'as energi'e aŭtarci'a kaj eĉ eksport'as energi'o'n. Rid'ant'o'j kaj kritik'ant'o'j iĝ'is admir'ant'o'j kaj sub'ten'ant'o'j. Varm'o, fuel'o kaj elektr'a kurent'o est'as produkt'at'a'j ĉef'e el plant'o'j kaj biologi'a rub'o rikolt'at'a en la distrikt'o mem.
#000737
Ĉiu'n jar'o'n 20 000 person'o'j vizit'as Güssing por inform'iĝ'i pri la nov'a energi'aŭtarci'o. Güssing dispon'as eĉ propr'a'n hotel'o'n por tio. Tiu nov'spec'a ekologi'a turism'o flu'ig'as ĉiu'jar'e unu milion'o'n da eŭr'o'j en la distrikt'o'n.
#000738
Kiel real'iĝ'is tiu ĉi „mirakl'o”?
#000739
Unu'e komenc'e de la 1990aj jar'o'j kelk'a'j hom'o'j decid'is ek'aktiv'i. Krom'e la distrikt'o Güssing dispon'as mult'a'j'n, sed mal'grand'a'j'n arb'ar'o'j'n, kiu'j'n posed'as kamp'ar'an'o'j, kiu'j tut'e ne interes'iĝ'is pri produkt'ad'o de energi'o el lign'o. Nun ili liver'as lign'o'n kaj anstataŭ pag'o ricev'as energi'o'n en la form'o de varm'o, elektr'o aŭ fuel'o.
#000740
Dom'o'j'n oni izol'is kontraŭ varm'o'perd'o. Ili est'as proviz'at'a'j per varm'a akv'o, kiu flu'as rekt'e el la bio'mas'a central'o. Tial 35 milion'o'j da eŭr'o'j rest'as en la distrikt'o, ĉar ne plu neces'as aĉet'i naft'o'n ekster'land'e.
#000743
La grand'a'j energi'konzern'o'j, kiu'j liver'as naft'o'n kaj ter'gas'o'n per mult'mil'kilo'metr'a'j dukt'o'j, ne ĝoj'as pri tiu evolu'o. Ili vol'as plu de'pend'ig'i la hom'o'j'n kaj dikt'i la ĉiam kresk'ant'a'j'n prez'o'j'n por fosili'a energi'o. Sed la prez'o'j por bio'mas'a energi'o relativ'e stabil'as.
#000745
a) Fosili'a'j „fos'it'a'j” el la ter'o: 1. Naft'o; el'ĉerp'ot'a jam inter 2040 kaj 2060. 2. Ter'gas'o; el'ĉerp'ot'a inter 2060 kaj 2160. 3. Karb'o; el'ĉerp'ot'a post 2200. 4. Nukle'a energi'o; el'ĉerp'ot'a post kelk'a'j jar'cent'o'j. b) Re'nov'iĝ'ant'a'j: 1. Potencial'a energi'o de akv'o, trans'format'a en elektr'a'n kurent'o'n. 2. Vent'energi'o. 3. Sun'energi'o. 4. Ter'varm'o.
#000747
El re'kresk'ant'a bio'mas'o ebl'as jar'e produkt'i pli da energi'o, ol nun jar'e produkt'at'as sum'e el naft'o, ter'gas'o, karb'o kaj nukle'o'j!
#000749
1. Burgenland est'as la plej orient'a federaci'a land'o de Aŭstrio.
#000750
Ĝis 26 politik'a'j parti'o'j esper'as akir'i favor'o'n de la slovak'a publik'o en antaŭ'temp'a'j parlament'a'j elekt'o'j en mart'o 2012. En pas'int'a'j elekt'o'j en 2010 kandidat'is 18 politik'a'j parti'o'j.
#000753
La koalici'o kaj opozici'o en la slovak'a parlament'o akcept'ig'is leĝ'o'n pri antaŭ'temp'a'j elekt'o'j, ĉar la koalici'o ne kapabl'is aprob'i en oktobr'o pli'grand'ig'o'n de la Eŭrop'a Fondus'o por Financ'a Stabil'ig'o.
#000754
Politik'olog'o'j opini'as, ke la nov'a'j parti'o'j profit'os, ĉar elekt'ant'o'j ted'iĝ'as de mal'nov'a'j politik'ist'o'j. Tiu'j prezid'is super i.a. sub'aŭskult'a skandal'o de gazet'ist'o'j, kriz'o en mal'san'ul'ej'o'j kaj alt'a sen'labor'ec'o.
#000755
La analiz'ist'o'j dir'as, ke la nombr'o de nov'a'j aŭ mal'pli kon'at'a'j politik'a'j parti'o'j est'as tip'a esprim'o de la kriz'o de rutin'a politik'a scen'o. Oni supoz'as, ke en mart'o venk'os la ĉef'a opozici'a parti'o SMER.
#000756
Pro du'tag'a'j student'a'j manifestaci'o'j la togoland'a reg'ist'ar'o anonc'is en decembr'o provizor'a'n ferm'o'n de la universitat'o'j de Lomeo kaj Kar'a.
#000757
Ĉio komenc'iĝ'is pro reg'ist'ar'a dekret'o pri ĉes'ig'o de help'o'j kaj stipendi'o'j al merit'plen'a'j student'o'j. Ali'lok'e, ebl'e, oni salut'us tiu'n paŝ'o'n, sed por tiu'j, kiu'j kon'as la metod'o'j'n polic'a'j'n kaj parti'a'j'n, per kiu'j oni al'juĝ'as stipendi'o'j'n en Togoland'o, kaj la viv- kaj stud-kondiĉ'o'j'n en la land'o, tiu dekret'o son'as kiel kaŝ'a eks'ig'o de student'o'j.
#000758
„Sen tiu help'o de 80 000 frank'o'j (ĉ. 120 eŭr'o'j) divid'it'a'j jar'e en kvar part'o'j'n de po 20 000, ni neniam pov'os daŭr'ig'i ni'a'n stud'ad'o'n ĝis diplom'it'iĝ'o. La viv'o en Togoland'o est'as mizer'a por tiu, kiu dev'as for'las'i si'a'n bien'o'n kaj ven'i stud'i en la urb'o. Ni sukces'as pag'i la lu'prez'o'n kaj el'turn'iĝ'as por far'i fot'o'kopi'o'j'n, sed ni viv'ten'as ni'n per tiu help'o”, dir'is student'o.
#000759
Unu'e la manifestaci'o'j pac'e dis'volv'iĝ'is, sed la sekv'a'n tag'o'n fru'maten'e est'is arest'it'a'j kaj en'prizon'ig'it'a'j plur'a'j el'star'a'j student'o'j. Arme'an'o'j uz'is larm'ig'a'n gas'o'n por dis'ig'i la manifestaci'ant'o'j'n. En Kar'a, 420 km nord'e de Lomeo, kie la protest'o'j est'is mult'e pli per'fort'a'j, konstru'aĵ'o'j publik'a'j est'as damaĝ'it'a'j, sam'e kiel privat'a'j dom'o'j.
#000760
Student'o'j de ambaŭ publik'a'j universitat'o'j decid'is daŭr'ig'i pac'a'j'n marŝ'o'j'n tiom long'e, kiom la reg'ist'ar'o ne akcept'os ili'a'j'n postul'o'j'n. Ceter'e la ĉe'est'o de la arme'o nur en'danĝer'ig'as situaci'o'n jam mal'facil'a'n por la reg'ist'ar'o.
#000761
Not'ind'as, ke preskaŭ ĉiu'j opozici'a'j parti'o'j publik'e montr'is si'a'n sub'ten'o'n al la student'o'j. Inter'temp'e la protest'o'j traf'is ali'a'j'n grand'a'j'n urb'o'j'n, kie lice'an'o'j kaj gimnazi'an'o'j ir'is sur'strat'e'n.
#000762
Nun la reg'ist'ar'o mult'obl'ig'as kontakt'o'j'n kun la student'o'j por prov'i trov'i solv'o'j'n. Tamen la koler'eg'o kaj la decid'em'o, kiu'j vigl'ig'as la student'o'j'n, pens'ig'as, ke la epok'o de „student'o-ŝaf'o'j” est'as pas'int'a. Rimark'ind'as krom'e, ke la universitat'a urb'o Kar'a est'as la nask'iĝ'lok'o de la nun'a prezid'ant'o.
#000763
En juni'o pas'int'jar'e oni instal'is en mi'a urb'o Antverpeno, Belgi'o, 78 park'um'ej'o'j'n por 1000 lu'ebl'a'j bicikl'o'j. La distanc'o inter du staci'o'j est'as proksim'um'e 300 metr'o'j. Por lu'i bicikl'o'n oni dispon'u pri kredit'kart'o: oni tiel pag'as la neces'a'n sum'o'n.
#000765
La iniciat'o kongru'as kun la politik'o de la urb'a'j instanc'o'j mal'pli'ig'i aŭt'o'trafik'o'n. Ĉar mi'a edz'in'o est'as part'e paraliz'it'a, mi aŭt'as de temp'o al temp'o en la urb'o'n. Eĉ mi kiel loĝ'ant'o nur mal'facil'e trov'as la voj'o'n en labirint'o de unu'direkt'a'j kaj – pro labor'o'j – barit'a'j strat'o'j.
#000771
Mi ankoraŭ ne trov'is stud'aĵ'o'n, kiu klar'ig'as la sukces'o'n de la lu-bicikl'o'j. Sed Antverpeno hav'as universitat'o'n kaj alt'lern'ej'o'j'n kun plur'a'j teren'o'j en la urb'o'centr'o. Student'o'j, kiu'j tie viv'as nur dum tri kvar'on'o'j de la jar'o, prefer'as lu'i bicikl'o'n anstataŭ al'port'i propr'a'n vetur'il'o'n kun risk'o pri ŝtel'o aŭ difekt'o.
#000773
Krom'e dung'it'o'j, kiu'j ne loĝ'as en la urb'o, sed ĉiu'tag'e tie'n trajn'as, pli rapid'e ating'as si'a'j'n ofic'ej'o'j'n bicikl'e ol per plen'plen'a'j tram'o'j kaj bus'o'j, kiu'j dum prem'hor'o'j ankaŭ limak'as.
#000774
Antverpeno ne pionir'is rilat'e lu-bicikl'o'j'n. Unu'e Munkeno, en Germanio, en'konduk'is la ide'o'n en la jar'o 2000. Nun en ĉiu'j kontinent'o'j, krom ŝajn'e en Afrik'o, trov'ebl'as lu-bicikl'o'j. Laŭ Vikipedio, en jam 119 urb'o'j en Eŭrop'o ebl'as lu'i bicikl'o'j'n.
#000775
Pint'as kun po 34 urb'o'j Germanio kaj Franci'o. Parizo hav'as la plej grand'a'n nombr'o'n de bicikl'o'j en Eŭrop'o: 20 000. Sed la ĉin'a urb'o Hangĝoŭ'o mult'e super'as tio'n per 60 000. Tie la mez'a distanc'o inter du lu-staci'o'j est'as nur 100 metr'o'j.
#000776
Lu'i bicikl'o'n evident'e pli kontribu'as al la batal'o kontraŭ polu'ad'o. Mi pov'as nur aplaŭd'i la iniciat'o'n, kiu sen'dub'e ek'aper'os en mult'a'j ali'a'j urb'o'j.
#000777
Al la artikol'o Kie la kulp'o? (MONATO 2011/12, p. 14) mi vol'us rimark'ig'i, ke Eŭrop'o vol'as solv'i la cigan'a'n krim'ad'o'n kaj cigan'a'n problem'ar'o'n jam kelk'e da jar'dek'o'j ekskluziv'e per mon'o. El fondus'o'j de Eŭrop'a Uni'o (EU) flu'eg'as ĉiu'jar'e milion'o'j da eŭr'o'j por la pli'bon'ig'o de la viv'o de ĉirkaŭ 12 milion'o'j da cigan'o'j en Eŭrop'o. Sen'rezult'e. Ĉiu civit'an'o kaj politik'ist'o kritik'as la situaci'o'n, sed neni'u propon'as konkret'a'n solv'o'n por ŝtat'o. Kio karakteriz'as la cigan'a'n minoritat'o'n en ĉiu land'o de EU? Alt'a krim'ad'o, mal'alt'a kler'ec'nivel'o, alt'a nask'o'kvant'o, mal'riĉ'ec'o, katastrof'a'j viv'kondiĉ'o'j en cigan'a'j koloni'o'j, neg'ad'o de soci'a'j valor'o'j ktp. Ĉu magi'a rond'o? Kial?
#000778
Kun interes'o mi leg'is la artikol'o'n kun la titol'o Spac'o kaj lingv'o – ĉu facil'a afer'o? de Kiril'o Brosch (MONATO 2011/12, p. 22–23). Mi gratul'as pro la fak'a kaj filozofi'a en'hav'o.
#000779
Kelk'a'j'n tag'o'j'n antaŭ krist'nask'o mi pas'ig'is vesper'o'n ĉe polic'ej'o. Nu, fin'fin'e, vi kri'as: skurila redaktor'o arest'it'a, mon'pun'it'a, esper'ebl'e dum la feri'a'j tag'o'j en'karcer'ig'at'a. Sen'dub'e pro krim'o'j kontraŭ gramatik'o, stil'o, dec'o kaj eŭrop'o'skeptik'ism'o.
#000781
Eŭrop'o'skeptik'ism'o ...? Nu, jes. Leg'ant'o (kred'ebl'e nun leg'int'o) plend'is – dank'o'n pro la afabl'a'j vort'o'j – ke „MONATO de'nov'e sur'rajd'is la eŭr'o'skeptik'ism'o'n” (tiel: cert'e eŭr'oposkeptik'o). Al'don'is mi'a korespond'ant'o: „Ek'de la ven'ont'a jar'o pli bon'e ke mi elekt'u por leg'ad'o pli solidar'em'a'j'n revu'o'j'n”.
#000782
Mi respond'is, ver'ŝajn'e van'e, ke MONATO, revu'o sen'de'pend'a, ne sekv'as apart'a'n politik'o'n. Mi atent'ig'is, ke ĝi spegul'as la opini'o'j'n de verk'ant'o'j/leg'ant'o'j, kaj, se ĝi'a en'hav'o ne sufiĉ'e „solidar'em'as” (?), oni bon'vol'e artikol'u por prezent'i kontrast'a'n, eventual'e solidar'a'n star'punkt'o'n.
#000783
Tamen malgraŭ tio, ke ekzist'as almenaŭ unu leg'ant'o/leg'int'o, kiu vol'as mi'n vid'i en kaĝ'o, ne pro eŭr'o(po)skeptik(ism)o mi vizit'is polic'ej'o'n. Mi ĉe'est'is pro afer'o tiam pri grav'a – almenaŭ aktual'a – ol skeptik'o.
#000784
Tem'as pri tio, ke ... nu ... frenez'ul'o minac'is ek'brul'ig'i la loĝ'ej'o'n de mi'a fil'in'o. Mem'evident'e, ne nur la konstru'aĵ'o'n sed ankaŭ, intern'e, ŝi'n. Mi ek'sci'is pri la afer'o, kiam, hejm'e'n re'ven'int'e post antaŭ'krist'nask'a butik'um'ad'o, mi'a edz'in'o kaj mi trov'is telefon-mesaĝ'o'n de ni'a plor'em'a, apenaŭ koher'a, fort'e tim'ig'it'a fil'in'o, kiu vol'is, ke ni tuj re'vok'u.
#000785
Tio'n ni far'is kaj konstat'is, inter singult'o'j, ke la edz'o – baldaŭ eks'edz'o – de ŝi'a plej bon'a amik'in'o, sci'ant'e, ke ni'a fil'in'o dum kelk'a'j tag'o'j sol'os en si'a loĝ'ej'o, minac'is ŝi'a'n viv'o'n. Mi tuj en'aŭt'iĝ'is kaj ŝofor'is 70 km por est'i kun ŝi.
#000786
Baldaŭ, tamen, la edz'o komenc'is drink'i, for'est'ad'i, kaj fin'e amik'iĝ'i kun pli jun'a vir'in'o. Li'a edz'in'o, perd'ant'e esper'o'n pri la ge'edz'ec'o, for'las'is la hejm'o'n kaj lu'is kun mi'a fil'in'o loĝ'ej'o'n.
#000788
La edz'o, koler'a, kun nov'a kun'ul'in'o, kaj ne kapabl'a akcept'i, ke respond'ec'as li pro la kolaps'o de si'a ge'edz'ec'o, subit'e kulp'ig'is mi'a'n tut'e sen'pek'a'n fil'in'o'n – viv'o-romp'ist'in'o'n, kiel li prov'as kred'ig'i. Aŭd'iĝ'is tiam la minac'o'j, unu'e lam'a'j, eĉ rid'ind'a'j, ĝis tamen tiu plej tim'ig'a pri brul'ig'o.
#000789
Ating'int'e mi'a'n fil'in'o'n, mi akompan'is ŝi'n al polic'ej'o – kaj jen la punkt'o de tiu ĉi vid'punkt'o. Ĉar, malgraŭ oft'a'j raport'o'j pri mis'o'j kaj mank'o'j ĉe la polic'o – organ'o de sub'prem'a ŝtat'o, korupt'a, ras'ism'a, ne'kompetent'a ktp – ni trov'is nur kompren'em'o'n, help'em'o'n kaj alt'a'n profesi'ec'o'n.
#000790
Evident'e, kiel ĉe iu ajn organiz'aĵ'o, ne ĉio perfekt'as ĉe la polic'o. Do ind'as kritik'i, kiam neces'as; sed sam'e ind'as laŭd'i, kiam oportun'as. Kiel nun.
#000791
Jun'a, impon'e trejn'it'a polic'an'in'o serioz'e ek'esplor'is. Komput'il'e ŝi tuj konstat'is, ke mi'a fil'in'o ne est'as plend'em'ul'in'o, ke la minac'ant'o ne pas'int'ec'e krim'is, ke – per telefon'vok'o al la (eks)edz'in'o, la amik'in'o de mi'a fil'in'o – tiu antaŭ'e minac'is, sed mal'pli tim'ig'e.
#000792
Tiam prezent'is si'n plur'a'j manier'o'j proced'i. Ebl'us arest'i la ul'o'n, ven'ig'i li'n al la polic'ej'o por pli'esplor'i la afer'o'n. Jam ekzist'as kial'o'j por ek'proces'i, al'don'is la polic'an'in'o: la afer'o sufiĉ'e grav'as. Ĉu tio'n vi dezir'as?
#000793
Ne. Tio'n ni ne dezir'as. Ne pro spirit'o krist'nask'a, sed pro tio, ke ni taks'as li'n mens'e mal'stabil'a, mal'san'a: kurac'ist'a'n, eventual'e psikologi'a'n help'o'n li bezon'as, ne polic'a'n. Ĉu ebl'us, ni dir'is, simpl'e atent'ig'i li'n, oficial'e, polic'e, ke kondut'o tia ne permes'ebl'as kaj, se ripet'at'a, tiam li si'n trov'os en la man'o'j de la aŭtoritat'o'j?
#000794
Propon'it'e, konsent'it'e. Kelk'a'j'n minut'o'j'n post'e la polic'an'in'o, kun koleg'o, for'vetur'is al la hejm'o de la minac'ant'o. Mi ne sci'as, kio'n ŝi dir'is, sed mi pov'as imag'i.
#000795
Laŭ la sub'titol'o kaj laŭ la „dank'esprim'o” de la aŭtor'o (p. 5) tem'as pri artikol'o'j origin'e apart'e public'it'a'j, post'e redakt'e koher'ig'it'a'j. En kelk'a'j lok'o'j atent'a leg'ant'o tio'n ankoraŭ rimark'as: okaz'as kelk'foj'e ripet'iĝ'o'j, mal'oft'e eĉ et'a'j en'hav'a'j ne'kongru'o'j. Sed dum la leg'ad'o komenc'e oni est'as al'tir'it'a pro la vigl'a stil'o de la aŭtor'o, iom spic'it'a per et'a'j „esperant'aĵ'o'j” (ekzempl'e p. 9). Mult'a'j helen'a'j filozof'o'j est'as prezent'at'a'j, ankaŭ tekst'o'j sufiĉ'e ne'kon'at'a'j eĉ al fak'ul'o'j – ekzempl'e la traktat'o Pri la sep'o'j (Per'i hebdomadôn1), kiu trov'iĝ'as en la hipokrat'a korpus'o.
#000797
Sed en'profund'iĝ'ant'e kaj rigard'ant'e la cit'aĵ'o'j'n, mi pli kaj pli ĉagren'iĝ'is: nek est'as indik'it'a lok'o, de kie ven'as cit'aĵ'o (la poem'o'j de Heziod'o, ekzempl'e, est'as tre long'a'j), nek mi trov'is inform'o'n pri la traduk'int'o. Por rest'i ĉe Heziod'o: la aranĝ'o de la lini'o'j mir'ig'is mi'n. Dum tem'as pri regul'a'j vers'o'j (la heziod'a'j poem'o'j est'as heksametr'a'j), mal'dekstr'a rekt'ig'ad'o est'as la norm'o. La traduk'o'j en la libr'o ja konsist'as el heksametr'o'j – sed la lini'o'j est'as centr'it'a'j (p. 19 kaj sekv'ant'a'j).
#000798
Sam'e ankaŭ ĉe ali'a'j poet'o'j: Arĥiloĥ'o skrib'as ĉef'e jamb'o'j'n ... centr'it'a'j lini'o'j (p. 21). Solon'o verk'is si'a'j'n poem'o'j'n grand'part'e en elegi'a'j distiĥoj; tio signif'as, ke ĉiu'n heksametr'o'n sekv'as pentametr'o. La kutim'a manier'o de kompost'ad'o est'as, ke oni iom en'salt'ig'as la pentametr'o'j'n, princip'e tamen hav'as mal'dekstr'e rekt'ig'it'a'j'n lini'o'j'n. Sed ankaŭ cit'aĵ'o'j de Solon'o ĉe Gudskov est'as centr'it'a'j (p. 26 kaj sekv'ant'a'j). La traduk'o de la solon'a'j fragment'o'j tamen ne plu est'as laŭ la original'a metrik'o; foj'foj'e la pentametr'o'j est'as fuŝ'it'a'j.
#000799
Sed bon'e, la cel'o de tia libr'o ja est'as prezent'i inform'o'j'n, ne metrik'a'j'n detal'o'j'n – kvankam ĝust'e por tiu cel'o ja pli taŭg'us pur'e proz'a traduk'o, ĉar tiel oni pli preciz'e kaj detal'e pov'as esprim'i en'hav'o'j'n. Ĉar tekst'o'lok'o'j ja ne est'as indik'it'a'j, mi almenaŭ vol'is ek'sci'i, kiom'e la prezent'it'a'j traduk'o'j baz'iĝ'as sur original'a'j grek'a'j tekst'o'j, kaj kiu est'is la traduk'int'o. Mi do trans'salt'is al la bibliografi'o („Uz'it'a'j font'o'j”, p. 273 kaj sekv'ant'a'j) kaj trov'is je ĝi'a komenc'o mir'ig'a'n not'o'n: „Por la libr'o'j, mark'it'a'j per (*) est'as indik'it'a'j la unu'a'j el'don'o'j en la original'a lingv'o; la sam'a sign'o montr'as klasik'a'j'n verk'o'j'n de la antikv'a'j aŭtor'o'j.” Kaj do tiu'n asterisk'o'n oni trov'as ekzempl'e antaŭ „Aristotelo. Verk'o'j”, „Esĥil'o. Tragedi'o'j” aŭ „Ksenofon'o. Sokrat'ec'a'j verk'o'j” (est'as mult'e pli da tia'j ekzempl'o'j). Sed de preskaŭ ĉiu'j antikv'a'j aŭtor'o'j ekzist'as tekst'a'j variant'o'j – tio'n Gudskov komplet'e ignor'as!
#000800
Rilat'e Ksenofon'o'n, la titol'o mem est'as mis'gvid'a: li'a'j „Sokrat'ec'a'j verk'o'j” fakt'e nom'iĝ'as „Memor'aĵ'o'j pri Sokrat'o”, „Symposion” kaj „Apologi'a”. Pri kiu li'a verk'o do en konkret'a cit'aĵ'o tem'as? Foj'foj'e ja aper'as titol'o'j en la grek'a lingv'o (kun mult'a'j erar'o'j), sed sen indik'o de la uz'it'a el'don'o. Pri traduk'o'j tut'e ne trov'iĝ'as indik'o'j en la list'o de „uz'it'a'j font'o'j”2.
#000801
Plu'leg'ant'e mi de'nov'e stumbl'is, nun pro la oft'e per'fort'a kaj tut'e ne konsekvenc'a „esperant'ig'o” de grek'a'j vort'o'j. Kelk'a'j nom'o'j, kiel ekzempl'e Homero, Heziod'o3 aŭ Platon'o, est'as ja tradici'e esperant'a'j. Sed ekzempl'e Thêbaj, la ĉef'a urb'o de Bojôtia (Beoti'o) aper'as ĉe Gudskov en tri divers'a'j form'o'j: „Tibo” (p. 64), „Tibeo” (p. 19) kaj „Tebo” (p. 123, 206). Ankaŭ la urb'o Klazomenai hav'as tri mal'sam'a'j'n nom'o'j'n: „Klozimeno” (p. 101), „Kolzimeno” (p. 69) kaj „Klazomeno” (p. 103). La tri mojraj (di'in'o'j de la fat'o) grek'e nom'iĝ'as Klôthô, Laĥesis kaj Atrop'os; ĉe Gudskov: „Klota”, „Laĥesa” kaj „Atrop'a” (p. 130). Kelk'a'j „trans'liter'um'o'j” mal'kaŝ'as eĉ rus'a'n fon'o'n; ekzempl'e „Gefesto” (p. 120; tem'as pri Hêfajstos, la di'o de la fajr'o), „giadoj” (p. 40; hyades, nom'o de konstelaci'o), „Femida” (p. 130; Themis, di'in'o de la just'ec'o) – kaj eĉ „geliocentrismo” (p. 67). La list'o neniel est'as ferm'it'a.
#000802
Tiu „esperant'ig'a mani'o” ankaŭ traf'as franc'a'j'n kaj angl'a'j'n nom'o'j'n: „Rusoo” (p. 127; Rousseau); „Broŭno” (p. 137; Brown) „Komtio” (p. 9; Comte); „Fojerbaĥo” (p. 115; Feuerbach); „Imanuilo Kanti'o” (p. 150; Immanuel Kant) ktp. Okaz'e, sed ne ĉiam, en pied'not'o aper'as „naci'lingv'a” nom'o. Se tem'as pri rus'a'j aŭtor'o'j, Gudskov kutim'e ne tiel trakt'as la nom'o'j'n, nur „simpl'e” trans'liter'um'as. Sed grek'a'j'n aŭtor'o'j'n la leg'ant'o foj'foj'e apenaŭ pov'as re'kon'i! Kiu tuj sci'as, ke sub „Eŭgemero” (p. 209) kaŝ'iĝ'as Eŭhêmeros, kaj ke „Diadoro el Miloso” (p. 122) fakt'e est'as Diagoras el Mêlos? La hejm'urb'o de Parmenid'o ĝust'e nom'iĝ'as Ele'a, sed en la libr'o ĝi konstant'e aper'as kiel „Elajo” (p. 61 kaj sekv'ant'a'j)4; do la skol'o de la „elajanoj” (mult'lok'e) est'as komplet'e mis'nom'it'a5.
#000803
Tia'j fenomen'o'j analogi'e trov'ebl'as en la list'o de „filozof'a'j termin'o'j” (p. 278 kaj sekv'ant'a'j). Ja est'as kompren'ebl'e, ke log'os ne far'iĝ'u „log'o”, sed „logio” tamen est'as mis'gvid'a6, ĉar leg'ant'e tio'n, oni pens'as pri vort'o'j kiel „te'o-logio” aŭ „kosm'o-logio”. La grek'a -logia ja est'as parenc'a al log'os, sed ne sam'signif'a. Simil'e stat'as afer'o'j pri „arĥeo”, „nuso”, „apejrono” kaj „stojo”: mi pled'as por arĥê, noŭs, apejron kaj stoa. Ceter'e ankaŭ ĉi-lok'e aper'as vort'o'j pres'it'a'j en grek'a'j liter'o'j – erar'o'j bedaŭr'ind'e abund'as.
#000804
Est'ant'e filolog'o, mi do ĉef'e „meti'ec'e” koment'is la libr'o'n; pri la filozofi'a flank'o mi cert'e ne tiom kompetent'as. Tamen mi mal'long'e vort'um'os mi'a'n impres'o'n: evident'e la aŭtor'o est'as sufiĉ'e pri'juĝ'em'a kaj tre cert'a pri si'a'j juĝ'o'j. Princip'e li aplik'as la skem'at'ism'o'n de Auguste Comte: la hom'ar'a pens'o tra'ir'as, laŭ li, tri histori'a'j'n stadi'o'j'n, ĉiu el kiu'j super'flu'ig'as la antaŭ'a'n (p. 9). Ju pli proksim'a do al la fin'a stadi'o (pri kiu la aŭtor'o hav'as klar'a'n koncept'o'n) ies pens'ad'o est'as, des pli bon'a li est'as filozof'o. „Fin'a stadi'o” est'as la scienc'a (kaj ateism'a) materi'ism'o.
#000805
La fru'a'j filozof'o'j, laŭ Gudskov, est'is iel materi'ist'o'j (kvankam en cert'a'j okaz'o'j, ekzempl'e ĉe Heraklit'o, la aŭtor'o fort'e pen'as por kred'ig'i tio'n), do princip'e „bon'a'j” – Demokrit'o pli, Pitagoro iom mal'pli. Sed iam la fi'demon'a malic'ul'o kaj reakci'ul'o Platon'o krim'e invent'is la „objektiv'a'n ide'ism'o'n”. Per tio li kaj li'a'j post'e'ul'o'j kaŭz'is princip'a'n de'voj'iĝ'o'n de la filozofi'o, plag'o'n, kiu daŭr'ad'is dum jar'cent'o'j.
#000806
Ebl'e iu'j sam'ide'an'o'j, leg'int'e tiu'n ĉi recenz'o'n, riproĉ'os al mi tro'a'n sever'ec'o'n, argument'ant'e, ke oni ja dev'as fier'i, ke tia verk'o, detal'e pri'trakt'ant'a fru'a'j'n helen'a'j'n pens'ul'o'j'n, en'tut'e aper'is en Esperant'uj'o. Mi respond'us, ke Esperant'uj'o nepr'e ne est'u ekskluziv'a lud'ej'o por naiv'a'j ideal'ist'o'j. Mi fier'us, se esperant'lingv'a popular'scienc'a libr'o sen iu „sam'ide'an'a rabat'o” pov'us facil'e konkurenc'i kun iu ajn naci'lingv'a verk'o pri la sam'a tem'o. Mi'a recenz'o est'u instig'o al tiu cel'o.
#000807
1. En tiu ĉi artikol'o mi uz'as trans'liter'um'o'n, kiu klar'e disting'as ĉiu'j'n liter'o'j'n de la grek'a alfabet'o. Jen eksplik'o: η = ê γγ, γκ = ng, nk ι = i, sed en diftong'o'j j θ = th υ = y, sed en diftong'o'j ŭ ξ = ks ω = ô ψ = ps La ali'a'j liter'o'j ne bezon'as eksplik'o'n.
#000808
2. En unu okaz'o mi test'is traduk'o'n: p. 27, fragment'o de Solon'o (supr'e). La grek'a tekst'o est'as facil'e trov'ebl'a; mi far'is mi'a'n propr'a'n traduk'o'n kaj kompar'is ĝi'n kun tiu prezent'it'a de Gudskov. La rezult'o est'is por mi ne'kontent'ig'a.
#000809
3. „Heziod'o” tamen est'as ne'konven'a form'o, ĉar la original'a nom'o est'as „Hêsiodos” (ne kun „z”).
#000810
4. Ekzist'is kaj la urb'o Ele'a kaj la urb'o Elaja, tut'e mal'sam'a'j civit'o'j – ebl'e okaz'is inter'miks'ad'o.
#000811
5. La an'o'j'n de la skol'o oni prefer'e nom'u „ele'at'o'j” (laŭ la grek'a nom'o „ele'at'a'j”); „eleanoj” ja simpl'e est'as civit'an'o'j de Ele'a.
#000812
6. Tiu „mis'gvid'o” hav'as rimark'ebl'a'n efik'o'n ĉe la karakteriz'ad'o de la pens'o'j de Heraklit'o!
#000813
Nikolao Gudskov: Kiel la hom'o ek'is pens'i. Ese'o'j pri la helen'a filozofi'o. El'don'ej'o Impet'o, Moskvo, 2012. ISBN 978-5-7161-0235-4. 285 paĝ'o'j kun bibliografi'o, glos'ar'o de fak'a'j termin'o'j kaj indeks'o de nom'o'j.
#000814
Agl'o-okul'a abon'ant'o de MONATO, Ram'o'n Perera, kiu nask'iĝ'is kaj loĝ'as en Barcelono, atent'ig'as, ke la fot'o, kiu akompan'is la artikol'o'n pri star'vetur'il'o'j (MONATO, 2011/12, p. 15), est'as far'it'a en la plac'o Sant Jaume en la katalun'a urb'o. La sandviĉ'ej'o vid'ebl'a en la fot'o nun port'as ali'a'n nom'o'n. Dank'o'n pro la inform'o'j!
#000815
Okaz'is fin'e de novembr'o parlament'a elekt'o en Nov-Zelando kaj, kiel plan'it'e, nur tri semajn'o'j'n post la tie'a rugbe'a mond'pokal'o. La nov-zelanda team'o gajn'is la pokal'o'n, kiu ebl'e help'is la reg'ist'ar'o'n re'gajn'i voĉ'o'j'n. Tamen sanĝiĝis la politik'a pejzaĝ'o.
#000816
La parti'o'j Asoci'o de Konsum'ant'o'j kaj Impost'pag'ant'o'j (AKI) kaj Est'ont'ec'o Unu'iĝ'int'a (EU) gajn'is po nur unu mandat'o'n, dum Nov-Zelando Unu'e, estr'at'a de Winston Peters [ŭinstn pitrz], kiu perd'is ĉiu'j'n si'a'j'n seĝ'o'j'n en 2008, surpriz'e ĉi-foj'e gajn'is ok.
#000817
La Maori'a Parti'o, kiu sufer'is pro dis'iĝ'o kaj form'iĝ'o de nov'a parti'o nom'at'a simpl'e Man'a, kio signif'as en la maori'a „prestiĝ'o”, gajn'is tri mandat'o'j'n; Man'a nur unu. Dis'iĝ'is la parti'o, kiam unu el ĝi'a'j membr'o'j, Hone Harawira, mal'vol'is kun'labor'i kun la reg'ant'a Naci'a Parti'o kontraŭ si'a em'o sub'ten'i mal'riĉ'ul'o'j'n. La Verd'a Parti'o akir'is 14 seĝ'o'j'n (11 % de la por'parti'a'j voĉ'o'j), si'a'n ĝis nun plej bon'a'n rezult'o'n.
#000818
La Naci'a Parti'o sub si'a estr'o kaj ĉef'ministr'o John Key [ĝon ki] gajn'is 59 seĝ'o'j'n (47 % de la por'parti'a'j voĉ'o'j) – la plej grand'a'n nombr'o'n, kiu'n ricev'is iu ajn parti'o, dum oni uz'as ek'de 1996 t.n. miks'membr'a'n proporci'a'n sistem'o'n (simil'e al tiu en Germanio). En 2002 la parti'o rikolt'is nur 20 %.
#000819
La Labor'ist'a Parti'o ricev'is 34 seĝ'o'j'n (27 %). Mal'pli'iĝ'is ĝi'a sub'ten'o ŝajn'e pro la popular'ec'o de la ĉef'ministr'o, John Key. Post la elekt'o rezign'is kaj la estr'o kaj la vic'estr'o de la Labor'ist'a Parti'o. La elekt'it'a nov'a estr'o est'as David Shearer [dejvid ŝir'a], parlament'an'o dum nur du jar'o'j. Antaŭ'e li labor'is ĉe divers'a'j inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j, inkluziv'e de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j en Irako.
#000820
La proporci'o de civit'an'o'j, kiu'j voĉ'don'is, est'is nur 74%. Jen la rezult'o'j kompar'e kun antaŭ'a'j elekt'o'j:
#000821
Por ating'i parlament'a'n pli'mult'o'n Key marĉand'is kun la unu'person'a'j „parti'o'j”, don'ant'e al ili'a'j unu'op'a'j membr'o'j ministr'a'j'n posten'o'j'n. La reprezent'ant'o'j de AKI kaj EU far'iĝ'is ministr'o'j, kvankam ekster la kabinet'o, kaj do tiel malgraŭ et'a el'cent'o de la voĉ'o'j tamen lud'as grand'a'n rol'o'n en la nov'a reg'ist'ar'o.
#000822
La Maori'a Parti'o konsent'is sub'ten'i la reg'ist'ar'o'n pri konfid'o kaj mon'liver'o, sed rajt'as voĉ'don'i kontraŭ la propon'o part'e for'vend'i divers'a'j'n energi'kompani'o'j'n posed'at'a'j'n de la reg'ist'ar'o. La du kun'estr'o'j de la Maori'a Parti'o ricev'is ministr'a'j'n posten'o'j'n ekster la kabinet'o.
#000823
En la unu'a mandat'period'o de la Naci'a Parti'o (2008-2011) la reg'ist'ar'o adopt'is mez'a'n voj'o'n, ekzempl'e ĝi promes'is daŭr'ig'i la soci'help'a'n sistem'o'n „Labor'i por famili'o'j” kaj ne privat'ig'i ŝtat'a'j'n entrepren'o'j'n, inkluziv'e de bank'o kaj energi'kompani'o'j. Kiam la publik'o protest'is kontraŭ propon'o'j min'i en naci'a'j park'o'j, la reg'ist'ar'o ced'is.
#000824
Por diferenc'ig'i si'n de la Naci'a Parti'o, la Labor'ist'a Parti'o prezent'is plan'o'j'n inter'ali'e por mal'rapid'e pli'ig'i la pensi'a'n aĝ'o'n (por ŝpar'i mon'o'n dum la proporci'o de mal'jun'ul'o'j pli'grand'iĝ'as) kaj for'ig'i al'don'valor'a'n impost'o'n pri freŝ'a'j frukt'o'j kaj legom'o'j (por help'i al mal'riĉ'ul'o'j toler'i la el'spez'o'n por bon'a'j manĝ'aĵ'o'j). Tiu'j propon'o'j ne mult'e ekscit'is, do oni ne atend'as, ke la Naci'a Parti'o ili'n adopt'os.
#000826
Sam'temp'e kun la parlament'a balot'o okaz'is referendum'o por decid'i, ĉu daŭr'ig'i la miks'membr'a'n proporci'a'n elekt'o-sistem'o'n. El la voĉ'don'int'o'j 56% jes'is kaj 41% ne'is, do rest'os la sistem'o. Tamen sekv'os enket'o, ĉu ebl'os ĝi'n iel pli'bon'ig'i.
#000827
En la mar'o'n lik'is cent'o'j da tun'o'j da petrol'o el la ŝip'o kun 22 filipinaj mar'ist'o'j, registr'it'a en Liberi'o, posed'at'a de grek'a kompani'o, kaj lu'it'a de ali'a. Neces'is ses semajn'o'j por for'ig'i la en'mar'a'n brul'aĵ'o'n.
#000829
Mal'facil'a'n jar'o'n fin'is Nov-Zelando per plu'a'j ter'trem'o'j (la plej fort'a: 6,0 laŭ Richter-skal'o) en Christchurch. Mult'a'j urb'an'o'j dev'is ripar'i si'a'j'n hejm'o'j'n jam la tri'a'n, kvar'a'n aŭ eĉ kvin'a'n foj'o'n en la last'a'j 15 monat'o'j. Industri'ist'o'j anticip'as mult'a'n labor'o'n por re'konstru'i la urb'o'n, sed pro la daŭr'a'j trem'o'j tio prokrast'iĝ'as.
#000830
Tri inter'naci'a'j taks'ist'o'j de kredit'ind'ec'o redukt'is la kredit'a'n klasifik'o'n de NZ pro dub'o'j pri la nivel'o de privat'a'j ŝuld'o'j. Problem'o'j en Eŭrop'o kaj Nord-Amerik'o ombr'e efik'as sur la ekonomi'a'n situaci'o'n ankaŭ en Nov-Zelando.
#000831
Dum'e protest'ant'o'j okup'ad'as lok'o'j'n en la ĉef'a'j urb'o'j, kiel ali'lok'e tra la mond'o, kontraŭ avar'ec'o kaj korupt'o de la plej riĉ'a'j hom'o'j kaj (precip'e) kompani'o'j.
#000832
Manifestaci'o'j sed kontraŭ, ne por
#000833
Lev'iĝ'is en Rusio ond'o de protest'o'j post la decembr'a'j parlament'a'j balot'o'j. Mult'a'j opini'as, ke la rezult'o'j de la balot'o'j est'is fals'it'a'j. En la inter'ret'o mult'as pruv'o'j: civit'an'a'j observ'ant'o'j en la balot'ej'o'j registr'is mis'o'j'n kaj fals'ad'o'j'n kaj tuj afiŝ'is inform'o'j'n en la ret'o.
#000834
Oni do opini'as, ke la potenc'ul'o'j tromp'is, ke ne valid'as la nov'elekt'it'a parlament'o. Tamen oficial'e akcept'it'a'j est'as la rezult'o'j de la balot'o'j. Tio far'iĝ'is last'a gut'o.
#000835
La protest'ant'o'j sent'as ĉef'e, ke ne plu ebl'as toler'i fals'o'n kaj tromp'o'n de la flank'o de la potenc'ul'o'j. Ne tuj nask'iĝ'is tiu sent'o. Ĉio komenc'iĝ'is antaŭ du jar'o'j dum somer'a'j incendi'o'j, kiam ŝtat'a'j respond'ec'ul'o'j mis'inform'is pri la brul'eg'o'j. Tiam ordinar'a'j hom'o'j unu'iĝ'is por mem aĉet'i ekip'aĵ'o'j'n, organiz'i ekspedici'o'j'n al la plej problem'a'j lok'o'j, oft'e anstataŭ'ant'e ŝtat'a'j'n fajr'o'brigad'o'j'n.
#000836
En la sam'a temp'o aper'is ali'a iniciat'o – volont'ul'a taĉment'o Liz'a Alert (simil'a al Amber Alert en Uson'o), por serĉ'i hom'o'j'n perd'it'a'j'n. Kvin'cent volont'ul'o'j unu'iĝ'is, kiam la polic'o rifuz'is serĉ'i kvin'jar'a'n knab'in'o'n kaj ŝi'a'n onkl'in'o'n. La volont'ul'o'j montr'is si'n pli efik'a'j ol la ŝtat'a polic'o.
#000837
Iom pli fru'e aper'is „blu'a'j sitel'et'o'j” – nun vast'e kon'at'a mov'ad'o de aŭt'o'posed'ant'o'j. Laŭ la trafik'regul'ar'o oni ced'u la voj'o'n al la aŭt'o'j kun blu'a'j signal'lamp'o'j sur la tegment'o – tiu'j uz'at'a'j ĉef'e de polic'ist'a'j, fajr'o'brigad'a'j kaj ambulanc'a'j vetur'il'o'j. Sed krom tiu'j serv'o'j ĉirkaŭ mil aŭt'o'j en Rusio hav'as blu'a'j'n signal'lamp'o'j'n. Ili'n uz'as divers'a'j alt'rang'ul'o'j – de membr'o'j de la reg'ist'ar'o ĝis estr'ar'an'o'j de Gazprom kaj Rusiaj Fer'voj'o'j. La blu'a signal'lamp'o far'iĝ'is privilegi'o de burokrat'o'j kaj ili'a'j famili'an'o'j en urb'o'j plen'plen'a'j je trafik'ŝtop'iĝ'o'j. Ŝofor'o'j de la luks'a'j aŭt'eg'o'j kun blu'a'j signal'o'j oft'e tut'e ignor'as la trafik'regul'ar'o'n, kondut'as mal'bon'e kaj minac'as al ali'a'j stir'ant'o'j. Polic'ist'o'j oft'e blok'as tut'a'j'n avenu'o'j'n dum kelk'a'j hor'o'j por ke iu alt'rang'a burokrat'o kur'eg'u hejm'e'n sen'problem'e dum ĉiu'j ali'a'j „ordinar'a'j person'o'j”, eĉ ambulanc'o'j, atend'as li'n pas'i en long'a'j trafik'ŝtop'iĝ'o'j.
#000838
La ordinar'a'j aŭt'o'posed'ant'o'j rimark'is, ke lud'il'a por'infan'a sitel'et'o tre simil'as per si'a form'o al signal'lamp'o, kaj ili komenc'is al'glu'i blu'a'j'n sitel'et'o'j'n sur tegment'o'j'n de si'a'j aŭt'o'j kiel protest'o kontraŭ la mult'ec'o de signal'lamp'o'j kaj la blok'ad'o de strat'o'j. La mov'ad'o far'iĝ'is simbol'o de civit'an'a soci'o.
#000839
Pro tio last'a'temp'e ven'is sur'strat'e'n protest'ant'o'j, precip'e plej kre'em'a'j, kler'a'j kaj prosper'a'j person'o'j. Ili si'n organiz'as per inter'ret'a'j kaj ali'a'j soci'a'j forum'o'j. Ili dispon'as pri pli da sen'de'pend'a'j inform'o-font'o'j ol ali'a'j, mal'pli mon'hav'a'j hom'o'j.
#000840
Tiu'j ĉi protest'ant'o'j obe'as la leĝ'o'n kaj pag'as impost'o'j'n. Ili ne vol'as revoluci'o'n. Sed ili cert'as, ke la potenc'o'n en la land'o kapt'is korupt'ul'o'j kaj krim'ul'o'j, ke ne plu ekzist'as sen'de'pend'a juĝ'ist'ar'o aŭ honest'a'j polic'ist'o'j. Ili postul'as, ke potenc'ul'o'j, juĝ'ist'o'j kaj ĉiu'j ali'a'j obe'u la sam'a'n leĝ'ar'o'n.
#000841
Sed jen la problem'o. Laŭ'leĝ'e ne ebl'as ŝanĝ'i tio'n, kio'n ili postul'as. Ne ebl'as nul'ig'i la rezult'o'n de la balot'o'j, ne ebl'as eks'ig'i parlament'o'n kaj prezid'ant'o'n. Krom'e la potenc'ul'o'j mal'em'as konversaci'i kun la protest'ant'o'j.
#000842
Ceter'e mank'as al la protest'ant'o'j fokus'o. Ili ne pov'as inter'konsent'i pri unu'sol'a gvid'ant'o. Do sur'strat'e kun'ven'as tro mal'sam'a'j fort'o'j: komun'ist'o'j, demokrat'o'j, naci'ist'o'j, liberal'ul'o'j. Krom'e, kaj pli grav'e, ili manifestaci'as ne por, sed kontraŭ. Do, se Vladimir Putin kaj la parlament'o ja eks'iĝ'us, kiel postul'as la protest'ant'o'j, ankoraŭ ne est'as propon'it'a'j hom'o'j, kiu'j okup'us tiu'j'n posten'o'j'n.
#000843
Ceter'e ne klar'as la re'ag'o de la potenc'ul'o'j. La prezid'ant'o, Dmitrij Medvedev, parol'as pri liberal'ig'o de la leĝ'ar'o. Putin, tamen, pri'mok'as la manifestaci'ant'o'j'n, dir'ant'e, ke ili sur'strat'iĝ'as pro mon'o. Dum la potenc'ul'o'j parol'as pri just'ec'o, tribunal'o'j, ne konsider'ant'e la argument'o'j'n de advokat'o'j, kondamn'as opozici'ul'o'j'n al mal'liber'ej'o. Sergej Udalcov kaj Taisija Osipova est'as la plej vast'e kon'at'a'j.
#000844
Tamen io ŝanĝ'iĝ'is: la etos'o en la soci'o, almenaŭ en la plej grand'a'j kaj grav'a'j urb'o'j, Moskvo, Peterburgo. Pli kaj pli klar'e vid'ebl'as ne'kongru'ec'o inter la re'ag'o'j de la potenc'ul'o'j, pli kaj pli klar'e aŭd'ebl'as fals'o en ili'a'j vort'o'j. Neni'u plu kred'as al la vort'o'j de la prezid'ant'o, neni'u plu kred'as je sen'de'pend'ec'o kaj just'ec'o de tribunal'o'j, neni'u plu kred'as al politik'ist'o'j kaj ili'a'j parti'o'j. Tamen oni ne sci'as, kiu'n kred'i.
#000845
Rusio vek'iĝ'as. Sed vek'iĝ'int'e, oni dev'as el'lit'iĝ'i, pur'ig'i la dent'o'j'n, maten'manĝ'i kaj, fin'fin'e, i'o'n far'i.
#000846
La decembr'a soci'a enket'o de Lev'ad'a-centr montr'is, ke 45 % de la rusi'an'o'j taks'as la last'a'j'n balot'o'j'n mal'honest'a'j, sed 35 % kontent'as. Preskaŭ 20 % de la enket'it'o'j cert'as, ke okaz'os pli da mis'o'j kaj fals'ad'o'j dum ven'ont'a'j prezid'ant'a'j balot'o'j. Pri la eks'ig'o de Putin pret'as insist'i 35 %, dum 25 % sub'ten'as la ide'o'n eks'ig'i la ĵus elekt'it'a'n parlament'o'n.
#000847
Slovak'a diplomat'o est'as nom'um'it'a special'a send'it'o al Afgani'o. Anonc'is la ĝeneral'a sekretari'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN), Ban Ki-mu'n, ke Ján Kubiš [j'a'n kubis] ek'anstataŭ'is la sved'a'n diplomat'o'n Staffan de Mistura la 1an januar'o 2012.
#000848
Kubiš, 59-jar'aĝ'a, komenc'is si'a'n karier'o'n en la diplomati'a serv'o de la tiam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o. Li parol'as kvin lingv'o'j'n kaj est'as eks'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j de Slovaki'o (2006-2009). Ek'de tiam li okup'is ofic'o'n kiel ĉef'o de la Ekonomi'a Komision'o por Eŭrop'o de UN en Ĝenevo.
#000849
Li'a nov'a posten'o est'as politik'e tikl'a. Tri foj'o'j'n en la last'a'j kvar jar'o'j est'is ŝanĝ'it'a la special'a send'it'o por Afgani'o. Laŭ UN li'a posten'o en Afgani'o est'as unu el la plej postul'em'a'j en la mond'o.
#000850
En Afgani'o UN cert'ig'as politik'a'n kaj hom'am'a'n help'o'n kaj inform'as pri la kvant'o de viktim'o'j de la konflikt'o.
#000851
Ankaŭ ĉi-jar'e la serb'a prezid'ant'o Bor'is Tadić, akompan'at'e de la rus'a ambasador'o en Beogrado, decid'is vizit'i Kosovon por ĉe'est'i solen'aĵ'o'j'n okaz'e de la Kruc'a Tag'o (ortodoks'a krist'nask'o, la ses'a de januar'o) kaj mes'o'n en monaĥ'ej'o'j de Peja kaj Dečan.
#000852
Promes'is Tadić, ke tio est'os privat'a vizit'o kaj ke li neni'o'n dir'os koncern'e politik'o'n. La reg'ist'ar'o de Kosovo akcept'is li'n sed popol'an'o'j, gvid'at'a'j de la parti'o Mem'decid'o de Albin Kurt'i, fort'e protest'is ek'de la land'lim'punkt'o de Merdar ĝis la koncern'a'j monaĥ'ej'o'j.
#000853
La vizit'o'n de Tadić kontraŭ'star'is ankaŭ li'a eks'edz'in'o, Ir'in'a, nun monaĥ'in'o en Peja. Ŝi pet'is help'o'n de KFOR, la tie'a inter'naci'a pac-trup'ar'o sub Nord-Atlantik'a Traktat'o-Organiz'aĵ'o, por help'i ŝi'n por'temp'e trans'lok'iĝ'i en ali'a'n monaĥ'ej'o'n, tiu'n de Budisan de la distrikt'o Klin'a.
#000854
Malgraŭ promes'o'j, tamen, Tadić ja parol'is pri politik'o. „Serbi'o neniam re'kon'os la suveren'ec'o'n de Kosovo kaj neniam rezign'os pri paralel'a'j serb'a'j struktur'o'j en kvar komun'um'o'j en la nord'a Kosovo”, li dir'is.
#000855
La kvar komun'um'o'j konsist'ig'as kvar'on'o'n de la teritori'o de Kosovo. Tial la vic'ĉef'ministr'o, Hajredin Kuqi, deklar'is, ke oni ne plu al Tadić permes'os en'ir'i Kosovon ... kio tamen mal'facil'e kred'ebl'as.
#000856
Italio plur'lingv'a: la de'ven'o de la etrusk'a
#000857
Italio, kun si'a nun'a univers'o de dialekt'o'j kaj minoritat'a'j lingv'o'j, est'as en la modern'a mond'o unu el la land'o'j plej orient'it'a'j al t.n. plur'lingv'ec'o. Mal'pli kon'at'e est'as, ke eĉ en la antikv'a epok'o la land'o est'is karakteriz'at'a de simil'a em'o al mult'lingv'ec'o: en la ital'a du'on'insul'o fakt'e kun'viv'is, antikv'e, „mozaik'o” de lingv'o'j mal'sam'de'ven'a'j, hodiaŭ nur part'e kon'at'a'j kaj deĉifr'it'a'j.
#000858
Latin'o est'is komenc'e la lingv'o de unu'sol'a urb'et'o (Romo), tial tut'e ne'kon'at'a en la ceter'o de la du'on'insul'o, kies loĝ'ant'o'j parol'is ali'a'j'n lingv'o'j'n. Ĉi-last'a'j'n (ekzempl'e la faliskan, la oskan, la umbr'a'n, la mesapian, la pravenetan, la lepontan) la fak'ul'o'j kutim'e nom'as „italikaj lingv'o'j”. Ni kon'as ili'n, ĉar ili bon'ŝanc'e est'is ek'skrib'it'a'j, antaŭ ol latin'o, dis'vast'iĝ'ant'e, ili'n en'glut'is. La plej bon'e dokument'it'a (per 11 000 sur'skrib'o'j, al kiu'j ĉiu'jar'e krom'a'j al'don'iĝ'as) est'as la etrusk'a. Kia lingv'o est'is la etrusk'a?
#000859
Jam en la klasik'a epok'o kun'est'is du opini'o'j. Laŭ la unu'a, la etrusk'o'j est'is aŭtokton'o'j: eventual'e, ili mem sufer'int'is invad'o'j'n de la flank'o de ali'a'j popol'o'j. Laŭ la du'a opini'o, ŝuld'at'a al la verk'ist'o Herodot'o, la etrusk'o'j ven'is mal'e el Mal'grand'azi'o. La helen'o'j kred'is, ke Lydos kaj Tyrrhenos (pra'patr'o'j respektiv'e de la lidoj kaj de la etrusk'o'j) frat'is. Do, lidoj kaj etrusk'o'j est'is, laŭ ili, parenc'a'j popol'o'j. Laŭ tiu tradici'o, Tyrrhenos, fuĝ'int'e el Mal'grand'azi'o, establ'iĝ'is en Italio.
#000860
Ĉi tiu versi'o ricev'is i'a'n konfirm'o'n, kiam – fin'e de la 19a jar'cent'o – oni trov'is sur la grek'a insul'o Lemn'os sur'skrib'o'n, aŭ pli preciz'e du apart'a'j'n sur'skrib'o'j'n, kiu'j trov'iĝ'is sur la sam'a stele'o. Se la sur'skrib'o est'us skrib'it'a etrusk'e, tio ne mir'ig'us ni'n apart'e. Pov'us fakt'e tem'i pri hazard'o: ekzempl'e, unu'op'a etrusk'o pov'us est'i mort'int'a mal'proksim'e de la propr'a patr'o'land'o. Sed la sur'skrib'o ja est'is skrib'it'a en lingv'o „simil'a” al la etrusk'a. En Lemn'os do viv'is probabl'e popol'o, kiu parol'is lingv'o'n simil'a'n, ne egal'a'n, al la etrusk'a, lingv'o'n inter'ali'e ŝajn'e eĉ pli arkaik'a'n ol la komun'a etrusk'a. Iel ajn, est'as klar'e, ke ni ne rajt'as pro tio supoz'i ver'a'n parenc'ec'o'n inter la etrusk'a kaj, ĝeneral'e, la lingv'o'j anatoli'a'j.
#000861
Ankaŭ la bulgar'a lingv'ist'o Vladimir Georgiev est'is konvink'it'a pri la anatoli'a de'ven'o de la etrusk'a, sed li si'n turn'is al la hitit'a, ne al la lida. Laŭ li, la etrusk'a est'as antikv'a faz'o de la hitit'a, sed li'a teori'o ne hav'is sukces'o'n. La punkt'o'j de kontakt'o est'as, ankaŭ ĉi-foj'e, tro izol'a'j. En la etrusk'a la genitiv'o antaŭ'vid'as ekzempl'e la fin'aĵ'o'n „-l”. En la hitit'a, sam'kiel en la lida, la sufiks'o „-l” karakteriz'as aparten'a'j'n adjektiv'o'j'n: tia'j adjektiv'o'j trov'iĝ'as en mult'e da ali'a'j lingv'o'j, ekzempl'e en latin'o: „hostilis” signif'as „aparten'a al mal'amik'o” (latin'lingv'e „hostis”), „puerilis” signif'as „aparten'a al infan'o” (latin'e „puer”). La simil'ec'o de tiu „-l-” al la fin'aĵ'o „-l” de la etrusk'a est'as sekv'e ver'ŝajn'e ne tro signif'a. Do, la unu'sol'a lingv'o efektiv'e kaj pruv'it'e simil'a al la etrusk'a est'as tiu de la insul'o Lemn'os en Greki'o.
#000863
Kelk'a'j fak'ul'o'j pri'pens'is eĉ lig'it'ec'o'n de la etrusk'a al la eŭsk'a, sed tem'as pri ne'pruv'ebl'aĵ'o'j. La nun'temp'a lingv'o'scienc'o ne akcept'as fantazi'o'n. Ceter'e, la lingv'a valor'o de etrusk'a'j sur'skrib'o'j vari'as: mult'a'j est'as mal'long'a'j kaj ne apart'e grav'a'j (ekzempl'e ni hav'as propr'a'j'n nom'o'j'n, tomb'a'j'n skrib'o'j'n ktp). Sed kelk'a'j de ili est'as signif'a'j, kiel la t.n. Mumi'o de Zagrebo, en'volv'it'a en bend'o, kiu en'ten'as tre long'a'n rit'a'n tekst'o'n. Ĝi est'as la plej grand'a (kaj mal'facil'a) tekst'o en ni'a'j man'o'j. Krom la jam menci'it'a'j, kon'at'as ankaŭ ali'a'j tekst'o'j, kiel la t.n. cip'o de Peruĝo (spec'o de kontrakt'o, kiu rilat'as propriet'o'j'n kaj ili'a'j'n lim'o'j'n) aŭ iu vot'a sur'skrib'o, sur or'a'j lamen'o'j, el Pyrgi, skrib'it'a kaj en la etrusk'a kaj en la fenic'a. La mank'o de traduk'o'j al kon'at'a'j lingv'o'j ne ebl'ig'as al ni facil'a'n traduk'ad'o'n, kvankam la leg'ad'o de la tekst'o'j relativ'e simpl'as. Tio ĉi okaz'as, ĉar la etrusk'a est'is skrib'at'a en alfabet'o tre simil'a al la grek'a. En la tut'a iam'a Italio, kun la sol'a escept'o de la fenic'a'j sur'skrib'o'j, oni ĉiam kaj ĉie uz'is grek'de'ven'a'j'n alfabet'o'j'n. La etrusk'o'j funkci'is eĉ kiel „per'ant'o'j” de la grek'a alfabet'o por ali'a'j italikaj popol'o'j.
#000864
Erar'as, kiu opini'as, ke vort'ar'o est'as nur'a (kaj enu'ig'a) kolekt'o de vort'o'j. Krom tio, vort'ar'o'j sen'escept'e est'as ankaŭ min'ej'o'j, el kiu'j oni pov'as ĉerp'i signif'o'j'n, son'o'j'n, histori'o'j'n, bild'o'j'n, koncept'o'j'n, el'vok'o'j'n kaj, per et'a pen'o, viv'manier'o'j'n komplet'a'j'n. Ili kutim'e simbol'as ankaŭ la kultur'o'n – unik'a'n kaj ne'ripet'ebl'a'n – de iu naci'o. Tia en'konduk'o est'as apart'e taŭg'a por prezent'i nov'a'n vort'ar'o'n Dizionario de'i giochi (Vort'ar'o de lud'o'j), verk'it'a'n de la ital'o'j Andre'a Angiolino kaj Beniamino Sidoti kaj publik'ig'it'a'n antaŭ ne'long'e de la el'don'ej'o Zanichelli [dzanikeli]: ĝi donac'as al la leg'ant'o ne simpl'a'j'n vort'o'j'n, sed ĉiu'spec'a'j'n lud'o'j'n kun ili'a apart'a vort'trezor'o, tiel est'ig'ant'e la unu'a'n komplet'a'n inventar'o'n de lud'o'j pli-mal'pli dis'vast'iĝ'int'a'j en la t.n. „bel'a land'o” (ital'e „belpaese”).
#000865
La vort'ar'o, kiu'n neolog'ism'e oni nom'u ĉi-okaz'e pli ĝust'e „lud'ar'o”, en'hav'as 1200 paĝ'o'j'n kaj 6500 artikol'o'j'n, per'e de kiu'j la aŭtor'o'j laŭ'long'e kaj laŭ'larĝ'e esplor'as la rav'a'n lud'a'n univers'o'n, sub'divid'it'a'n en la jen'a'j'n ĉef'a'j'n kategori'o'j'n: tabl'o'lud'o'j, mov'o'lud'o'j, vort'lud'o'j, rol'lud'o'j, lud'o'j popol'a'j, infan'a'j, inteligent'a'j kaj eĉ – kiel glos'as la vort'ar'a sur'skrib'aĵ'o – mal'sprit'a'j. Tia el'don'aĵ'o, kompren'ebl'e, ne streĉ'as si'n tiom al ge'knab'et'o'j „ĉas'ant'a'j” interes'a'j'n temp'o'pas'ig'il'o'j'n. Ĝi fakt'e ne'mank'ig'ebl'as en la bibliotek'o de amator'o'j kaj veteran'o'j, de sci'vol'ul'o'j kaj nostalgi'ul'o'j, kaj ĝeneral'e de ĉiu'aĝ'a'j hom'o'j: de kiu, ali'vort'e, vol'as re'freŝ'ig'i si'a'n memor'o'n pri eks'mod'iĝ'int'a aŭ tut'e forges'it'a lud'o el la propr'a infan'aĝ'o; de kiu cel'as mal'kovr'i la origin'o'n de iu teknik'a aŭ rid'ig'a termin'o; aŭ de tiu'j (ekzempl'e ŝak'ist'o'j), kiu'j dezir'as pri'stud'i nov'a'j'n „mov'o'j'n” aŭ kompren'i la artifik'o'j'n de la advers'ul'o'j.
#000867
Jam mult'as la aĉet'int'o'j de tiu ĉi interes'a vademekumo, kiu rapid'e kaj facil'e ebl'ig'as ident'ig'i eĉ la plej mister'a'j'n lud'o'j'n, kiu'j trov'ebl'as en sub'tegment'o'j kaj kel'o'j aŭ foj'e observ'ebl'as en muze'o'j kaj popol'fest'o'j. Sam'temp'e la vort'ar'o mal'kaŝ'as, al la fremd'ul'o'j, rilat'o'n de la ital'a'j civiliz'o kaj kultur'o, kiu est'as kutim'e flank'e'las'at'a aŭ sub'taks'at'a, sur kiu tamen baz'iĝ'as plur'e da dir'manier'o'j – kaj, se tiel dir'i, „far'manier'o'j” – de la ankoraŭ (malgraŭ la ekonomi'a'j mal'facil'aĵ'o'j) lud'em'a ital'a soci'o.
#000868
Jen la rezult'o'j de popol'nombr'ad'o unu'a'foj'e okaz'int'a sur'baz'e de loĝ'ad'o-registr'o'j. La esplor'o'j montr'as ankaŭ, ke loĝ'ant'o'j tendenc'as fuĝ'i el urb'o'j kamp'ar'e'n. Krom'e la soci'o mal'jun'iĝ'as.
#000870
Ĉiu'j federaci'a'j land'o'j pli'mult'ig'is si'a'n loĝ'ant'ar'o'n, sed plej'e Vieno (+ 11,2 %), Vorarlberg kaj Tirolo (po + 5,7 %). En la federaci'a ĉef'urb'o Vieno loĝ'as nun 1,72 milion'o'j da hom'o'j, ankaŭ ĉi-foj'e pli ol la loĝ'ant'ar'o de Mal'supr'a Aŭstrio. Sol'a escept'o est'as Karintio, el kiu ek'de jar'o'j fuĝ'as kler'ul'o'j al Stiri'o kaj Vieno.
#000871
La plej grand'a'n pli'iĝ'o'n de la loĝ'ant'ar'o hav'as urb'o'j kaj ties ĉirkaŭ'aĵ'o'j. Inter la provinc'a'j ĉef'urb'o'j pint'e est'as Graz kun + 16,8 % da loĝ'ant'o'j, sekv'at'a de Eisenstadt (+ 16 %) kaj Vieno.
#000872
Tut'e ordinar'a, ver'ŝajn'e, ebl'as nom'i mi'a'n viv'o'n. Mi mem est'as ordinar'a, mez'aĝ'a, jam preskaŭ 40-jar'a, vir'o, nek fam'a scienc'ist'o, nek politik'ist'o aŭ aktor'o. Ankaŭ mi'a profesi'o est'as ordinar'a – kurac'ist'o, se esprim'i pli ĝust'e, kirurg'o. Kaj ankaŭ ne ebl'as nom'i mi'n perfekt'a kirurg'o. Ankaŭ ĉi tie mi est'as tut'e ordinar'a. Tamen, ankaŭ ne mal'bon'a, kiel oni dir'as. Foj-foj'e mi far'as sukces'a'j'n operaci'o'j'n, sed la mal'facil'a'j'n, komplik'a'j'n mi dum'e ne kuraĝ'as far'i, nur asist'as.
#000875
Eĉ ŝat'okup'o'n i'a'n mi ne hav'as – mi ne est'as kolekt'ant'o de io, mi ne ŝat'as ĉas'i aŭ fiŝ'kapt'i, kio'n kutim'e ŝat'as mult'a'j vir'o'j – ĉiam mi kompat'as best'o'j'n kaj fiŝ'o'j'n. La tut'a'n temp'o'n mi pas'ig'as aŭ en hospital'o, kie mi labor'as (kaj, kio est'as interes'a, mi eg'e ŝat'as mi'a'n labor'o'n), aŭ hejm'e, ĉef'e leg'ant'e libr'o'j'n. Jes, la leg'ad'o ebl'e est'as mi'a sol'a ŝat'okup'o.
#000877
Atent'e, kiel permes'is al mi mal'lum'o, mi observ'is, kio okaz'is al la vir'in'o. Mi ne pov'is ven'i al ia konkret'a resum'o. Est'is bezon'at'a rapid'a medicin'a help'o. Feliĉ'e mi ne pov'as taks'i mi'n mal'fort'a. Kaj mi pren'is la vir'in'o'n sur'brak'e'n kaj port'is ŝi'n kiel ebl'e plej rapid'e en la hospital'o'n. Feliĉ'e tiu re'a voj'o ne est'is long'a.
#000881
Kiel oft'e okaz'as, en koridor'o'j de la hospital'o mi renkont'is neniu'n. Bon'e, ke mi mem est'is labor'ant'a tie kaj orient'iĝ'is en ĝi. Rapid'e mi port'is la vir'in'o'n en liber'a'n ĉambr'o'n kaj jam tie komenc'is atent'e observ'i kaj esplor'i, kio okaz'is. Kiel help'ant'o'n mi vok'is fleg'ist'in'o'n, relativ'e jun'a'n, sed spert'a'n kaj silent'em'a'n. Al mi ĉiam plaĉ'is, kiel ŝi labor'as.
#000882
La observ'ad'o montr'is, ke la kompat'ind'a hav'as i'a'n freŝ'a'n bat'makul'o'n, pro kiu ŝi mem kaj ŝi'a vest'aĵ'o est'is makul'it'a'j per sang'o. Evident'e ŝi perd'is la konsci'o'n pro fort'a bat'o, ricev'it'a ĉu post fal'o, ĉu de iu. Laŭ oni'dir'o'j en ni'a urb'o kaj ĉef'e en ni'a region'o konstant'e „ag'is” iu seks-mani'ul'o. Sed mi kun la fleg'ist'in'o ne trov'is spur'o'j'n de i'a'j per'fort'o'j.
#000883
Pas'is tri diurn'o'j, post kiam la jun'ul'in'o traf'is en la hospital'o'n. Ĉiu'tag'e mi vizit'ad'is ŝi'n, sed ne est'is vid'ebl'e iu'j tre pozitiv'a'j ŝanĝ'o'j. Ŝi est'is sam'e sen'konsci'a. Ebl'e la traŭmat'it'a kap'o – post serioz'a observ'ad'o sur ĝi est'is bon'e vid'ebl'a post'sekv'o de tiu bat'o – ne permes'is al la pacient'o rapid'e re'konsci'iĝ'i.
#000884
Mi ankaŭ prov'is el polic'a'j font'o'j trov'i i'o'n pri mal'aper'int'a vir'in'o. Sed, sen'sukces'e ...
#000886
– Kie mi est'as? – hazard'e ek'aŭd'is mi mal'fort'a'n voĉ'o'n de la jun'ul'in'o. Mi ne sci'as, ebl'e tio est'as mi'a subjektiv'a opini'o, sed la voĉ'o, malgraŭ tio, ke ĝi est'is tre mal'fort'a, est'is melodi'a, bel'eg'a. Almenaŭ ankaŭ ĝi plaĉ'is al mi, sam'e kiel la jun'ul'in'o mem.
#000888
– Vi est'as en hospital'o. Ĉu vi memor'as, kio al vi okaz'is? – re'eĥ'is mi.
#000889
– Ĉu vi ne memor'as, kio est'is antaŭ kelk'a'j tag'o'j? Kie vi est'is? Kie promen'is? Ebl'e vi i'e'n rapid'is laŭ la ofic'a'j dev'o'j?
#000891
Ŝi de'nov'e ferm'is si'a'j'n okul'o'j'n. Est'is vid'ebl'e, ke tiu'j komenc'a'j fraz'o'j por ŝi est'is sen'fort'ig'a'j. Mi prov'is de'nov'e vek'i ŝi'n:
#000892
– Ni bezon'as plen'ig'i mal'san'foli'et'o'n. Bon'vol'u respond'i kelk'a'j'n demand'o'j'n. Kiu vi est'as?
#000893
– Mi ne memor'as, kiu mi est'as. Ver'e, kiu mi est'as? Kaj kiel mi ĉi tie'n traf'is?
#000895
Ŝi'a forges'em'o, amnezi'o est'is tut'e natur'a. Foj-foj'e pov'as okaz'i simil'aĵ'o'j. Tamen, mi'a spert'o postul'is pli serioz'a'n rilat'o'n al tiu event'o. Iam en kin'ej'o mi spekt'is, kiel iu murd'ist'o por si'n kaŝ'i de la polic'o pro iu serioz'a krim'o far'is iu'n ordinar'a'n ŝtel'o'n, esperant'e kaŝ'iĝ'i ĝust'e en la lok'o'j, kie oni li'n plej ver'ŝajn'e ne serĉ'os ... Ĉu ni'a ne'kon'at'in'o hazard'e ne far'is i'a'n krim'o'n kaj nun simpl'e lud'as si'a'n rol'o'n kun la amnezi'o? Bon'e est'as, ke unu el mi'a'j amik'o'j labor'as ĝust'e en polic'ej'o, kaj mi tut'e simpl'e pov'as demand'i ĉe li pri tiu konkret'a okaz'int'aĵ'o.
#000897
Mi'a amik'o rakont'is mult'a'j'n interes'a'j'n fakt'o'j'n pri krim'ul'o'j, kiu'j divers'manier'e kaŝ'iĝ'as de la polic'o. Krom'e mi ek'sci'is, kiom da hom'o'j est'as simpl'e perd'it'a'j en ni'a land'o. Inter tiu'j est'as kaj jun'a'j infan'o'j, kaj emerit'o'j, sed ankaŭ mez'aĝ'a'j. Nu mi iel pov'as kompren'i perd'it'a'j'n emerit'o'j'n. Est'as moment'o'j, kiam jam aĝ'a person'o, for'ir'int'e el la hejm'o ekzempl'e en vend'ej'o'n, tut'e forges'as, kie situ'as li'a hejm'o. Al mi oni rakont'is pri simil'a'j okaz'aĵ'o'j. Iom mi pov'as kompren'i ankaŭ perd'iĝ'o'n de et'ul'o'j. En la jun'a aĝ'o infan'o'j serĉ'as aventur'o'j'n kaj ankoraŭ ne tre bon'e memor'as la voj'o'n al si'a hejm'o. Sed mez'aĝ'ul'o'j ...
#000898
Nek pri la hom'o'j (jun'a'j vir'in'o'j), kiu'j si'n kaŝ'as de la polic'o, nek pri jun'ul'in'o'j, kies mal'aper'o'n oni anonc'is, mi'a amik'o ĉe la polic'ej'o pov'is rakont'i. Simil'a'j okaz'aĵ'o'j ne est'is. Kaj la temp'o postul'is i'o'n pens'i plu'e. Ni'a ne'kon'at'in'o jam pli-mal'pli re'san'iĝ'is, kaj jam est'is temp'o liber'ig'i lok'o'n por ali'a'j pacient'o'j. Sed kie'n ŝi ir'u? Ŝi ja ne memor'is, kie ŝi loĝ'is, ebl'e eĉ en ali'a urb'o ...
#000899
Las'i ŝi'n plu daŭr'ig'i la viv'o'n en ia dom'o por emerit'o'j, por mal'jun'ul'o'j, kiu'j ne hav'as parenc'o'j'n, kiu'j ili'n pri'zorg'as, mi ne vol'is. Do, mi decid'is, ke ŝi pov'as iom'a'n temp'o'n post la hospital'a period'o pas'ig'i en mi'a somer'dom'et'o. Ĝi ne est'is grand'a – du ĉambr'et'o'j kaj kuir'ej'o. Sed la natur'o apud'e ĉarm'as. Mi ne tiom oft'e vizit'ad'as mi'a'n somer'dom'et'o'n por ĝen'i la nov'loĝ'ant'o'n. Iam ankoraŭ mi'a'j ge'patr'o'j mult'e okup'iĝ'is pri ĝi, kaj fakt'e ili ek'konstru'is ĝi'n kaj zorg'is pri la apud'e kresk'ant'a'j frukt'arb'o'j. Mi mem est'is nur help'ant'o. Do, est'is tut'e bon'e loĝ'ig'i la jun'ul'in'o'n en la dom'et'o, kie ŝi pov'is est'i ver'a mastr'in'o. Neces'is nur produkt'o'j'n proviz'i, ĉio ceter'a tie jam est'is.
#000900
Mi pov'is de temp'o al temp'o vizit'ad'i la pacient'o'n – ja tut'egal'e ŝi rest'as mi'a pacient'o – kaj kontrol'ad'i la san'stat'o'n. Mi jam sent'is, ke por mi tio est'as ne nur'a labor'o, ne nur'a krom'a zorg'o pri mal'san'ul'o, sed ia plezur'o, mi pli kaj pli lig'iĝ'is al ŝi. Pli oft'e mi est'is pens'ant'a pri ŝi kaj pri ni'a'j rilat'o'j. Ja tiu'j babil'ad'o'j inter ni po'iom'et'e vast'iĝ'is, ni komenc'is pli profund'e kon'i unu la ali'a'n. Kaj tut'e ne grav'as, ke ŝi fakt'e ne memor'as si'a'n pas'int'ec'o'n – ven'os temp'o, kaj ŝi ĉio'n pov'os re'memor'i. Ĉu ne sort'o est'as, ke tiu okaz'int'aĵ'o donac'is al mi ebl'o'n prov'i ŝanĝ'i mi'a'n fraŭl'a'n viv'o'n, eĉ jam pri tio mi komenc'is pens'i ...
#000901
Pro intern'a'j milit'o'j kaj ali'land'a'j invad'o'j dum long'a temp'o ne'ebl'is al la ĉin'a loĝ'ant'ar'o kresk'i. En 1949, kiam fond'iĝ'is Ĉin'a Popol'a Respublik'o, la loĝ'ant'ar'o nombr'is nur ĉirkaŭ 0,4 miliard'o'j'n.
#000903
La tiam'a prezid'ant'o, Maŭ Zedong, kuraĝ'ig'is vir'in'o'j'n patr'in'iĝ'i: ju pli da hom'o'j, des pli fort'a la land'o. Ceter'e ĉin'a proverb'o dir'as, ke ju pli da infan'o'j, des pli feliĉ'a la est'ont'ec'o.
#000904
Tial est'is el'labor'it'a nask'o'lim'ig'a politik'o. Tiel ge'edz'a par'o rajt'as hav'i nur unu infan'o'n. Por ĝu'i pli bon'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n la popol'o akcept'is la politik'o'n. Sen ĝi, laŭ fak'ul'o'j, viv'us en Ĉini'o du miliard'o'j da hom'o'j.
#000906
La politik'o ne est'as sen problem'o'j. Kiam mort'as sol'infan'o, la ge'patr'o'j rest'as sen'id'a'j. Tio pov'as kaŭz'i mult'e da dolor'o'j, kiu'j neniam for'ir'as.
#000907
Nov'jar'e prezid'ant'o'j em'as anonc'i plan'o'j'n por pli'bon'ig'i la viv'o'n de la civit'an'o'j. Tamen komenc'e de la jar'o en Niĝerio vek'iĝ'is civit'an'o'j por ek'sci'i, ke ili'a prezid'ant'o Goodluck Jonathan du'obl'ig'is la prez'o'n de benzin'o.
#000908
Litr'o da benzin'o kost'as nun preskaŭ 150 najrojn aŭ ekvivalent'o'n de unu dolar'o – en land'o, kie hom'o'j viv'ten'as si'n tag'e per mal'pli ol du dolar'o'j.
#000909
Krom'e Niĝerio est'as la plej grand'a naft'o-produkt'ant'o en Afrik'o, kaj la sep'a plej fort'a membr'o de la Organiz'aĵ'o de Petrol-Eksport'a'j Land'o'j (OPEL, angl'e OPEC).
#000910
Do por niĝeri'an'o'j naft'o al'port'as neni'a'j'n ben'o'j'n, nur mal'ben'o'j'n: mal'sat'o kaj mort'o est'as la sort'o de ordinar'a'j civit'an'o'j.
#000911
La prez'alt'ig'o, kaŭz'it'a de la for'ig'o de reg'ist'ar'a subvenci'o, ŝok'is la tut'a'n land'o'n. Tuj kresk'is la kost'o'j de var'o'j, inkluziv'e de manĝ'aĵ'o'j. Krom'e niĝeri'an'o'j, hejm'e'n ir'int'e al si'a'j vilaĝ'o'j pro krist'nask'a kaj nov'jar'a fest'o'j, al'front'is subit'e alt'ig'it'a'j'n vetur'kost'o'j'n.
#000912
Sekv'is strik'o'j kaj protest'o'j, kaj post nur tri tag'o'j mort'is jam pli ol 20 hom'o'j. Sam'temp'e la islam'a ĝihad'ist'a grup'o „Bok'o Haram” kapt'is la okaz'o'n por atak'i sen'kulp'a'j'n niĝeri'an'o'j'n kaj tiel dis'sem'i pli da mal'pac'o.
#000913
Dum'e la reg'ist'ar'o rifuz'as mal'alt'ig'i la kost'o'n de benzin'o. Nun oni tim'as, ke sufer'os la ekonomi'o de la land'o – jam sufer'int'a pro korupt'o kaj mis'uz'o de ŝtat'a mon'o – tiel ke ĝi spert'os kriz'o'n simil'a'n al la grek'a.
#000914
Ek'de du jar'o'j Kosovo kaj Serbi'o konversaci'as en Bruselo pri „teknik'a'j” problem'o'j ambaŭ'flank'a'j. Tem'as inter'ali'e pri dogan'o'j, pensi'a fondus'o, ter'dokument'o'j, diplom'o'j, kaj ankaŭ pri mal'aper'int'o'j dum la milit'o 1998-1999 kaj pri milit'krim'ul'o'j.
#000915
Dum'e est'as decid'it'e, ke kosovaj vetur'il'o'j liber'e mov'iĝ'u tra Serbi'o, kio'n ĝis nun mal'permes'is serb'o'j. Dum'e serb'a'j vetur'il'o'j liber'e en'ir'is Kosovon.
#000916
Malgraŭ tio Serbi'o ĉia'manier'e mal'help'as vetur'ad'o'n el Kosovo tra Serbi'o, kiu obstin'e ne agnosk'as dokument'o'j'n kaj cifer'plat'o'j'n de kosovaj vetur'il'o'j. Do la parlament'o de Kosovo, laŭ iniciat'o de la opozici'a parti'o Mem'decid'o, konsent'is reciprok'e mal'permes'i en'ir'o'n de var'o'j el Serbi'o, almenaŭ ĝis ĝi permes'os mov'iĝ'o'n de kosovaj var'o'j kaj hom'o'j.
#000917
Tamen, kiel plur'foj'e antaŭ'e, var'o'j el Serbi'o en'ir'is Kosovon, dum tiu'j de Kosovo ne rajt'is tra'pas'i la land'lim'o'n. Tial aktiv'ul'o'j de Mem'decid'o protest'is mez'e de januar'o ĉe land'lim'a'j pas'ej'o'j al Serbi'o.
#000918
Ili'n kontraŭ'star'is divers'a'j reg'ist'ar'o'j kaj ambasador'o'j, taks'ant'e la protest'o'j'n kontraŭ'konstituci'a'j (ali'vort'e, oni konsider'as Kosovon ankoraŭ protektorat'o kaj sen suveren'ec'o).
#000919
Re'tir'iĝ'is post arest'o'j la protest'ant'o'j, sed Mem'decid'o ĵur'is daŭr'ig'i la ag'ad'o'n, ĝis Serbi'o mal'ferm'os la land'lim'a'j'n pas'ej'o'j'n ankaŭ por var'o'j kaj hom'o'j el Kosovo. Tial la bruselaj konversaci'o'j est'as nur'a fasad'o star'ig'it'a de Serbi'o, kiu aspir'as en'ir'i baldaŭ Eŭrop'a'n Uni'o'n.
#000920
Kutamaku, la land'o de Betamariba
#000921
Je ĉirkaŭ 570 km nord'e de la ĉef'urb'o Lomeo en la prefekt'uj'o Ker'a'n situ'as la region'o Kutamaku. En ĝi loĝ'as la popol'grup'o Betamariba. Ties an'o'j karakteriz'iĝ'as per fidel'a konserv'ad'o de tradici'o'j. Vid'ind'as ili'a'j dom'o'j, nom'at'a'j takienta. Oni konstru'as ili'n kiel fortik'aĵ'et'o'j'n, kiu'j hav'as unu'sol'a'n en'ir'ej'o'n. La dom'o'j est'as origin'e firm'ig'it'a'j, ĉar oni vol'is efik'e defend'i si'n kontraŭ invad'o de mal'amik'a'j trib'o'j kaj german'a'j koloni'ist'o'j.
#000922
Kontraŭ'e al mult'a'j vilaĝ'an'o'j en Togoland'o la an'o'j de Betamariba konstru'as si'a'j'n dom'o'j'n je cert'a distanc'o unu'j de ali'a'j, sur kamp'o'j de sorg'o kaj mili'o – ili'a'j ĉef'a'j nutr'aĵ'o'j. Gren'o'n oni konserv'as en la tur'o'j de la dom'o'j, kaj la grand'a ĉambr'o en la mez'o util'as por ŝirm'i la dom'best'o'j'n dum la pluv'sezon'o. Kiam ne pluv'as, oni loĝ'as ekster'e aŭ sur la tegment'o. Front'e de la dom'o'j est'as mal'grand'a'j ter'amas'o'j, en'hav'ant'a'j fetiĉ'o'j'n kaj famili'a'j'n di'aĵ'o'j'n.
#000923
La popol'grup'o Betamariba praktik'as inic'a'j'n rit'o'j'n por ge'jun'ul'o'j. Difoni est'as rit'o por knab'o'j kaj okaz'as ĉiu'n kvar'a'n jar'o'n en plur'a'j etap'o'j. Oni inic'as knab'o'j'n pri la tradici'o'j de la popol'grup'o. Ili ricev'as seks'a'n eduk'o'n kaj al'propr'ig'as util'a'j'n kapabl'o'j'n cel'e al si'a adolt'iĝ'o. Fin'e la inic'it'o'j ricev'as aĵ'o'j'n de ĉas'ist'o'j (ĉapel'o'n kun korn'o'j de bubal'o, paf'il'o'n kaj led'a'n ring'o'n).
#000924
Dikuntiri est'as la inic'a rit'o por knab'in'o'j. Ĝi est'as pli mal'long'daŭr'a. Post ĝi'a fin'o la jun'ul'in'o'j pov'as loĝ'i ĉe edz'o. Tiam ili sur'met'as ĉapel'o'n kun korn'o'j de antilop'o.
#000925
Kutamaku est'as en la list'o de Mond'a'j Kultur'hered'aĵ'o'j de Unesk'o ek'de 2004. La 13an de februar'o 2007 la ĝeneral'a direktor'o de Unesk'o, Koichiro Matsuura, vizit'is la region'o'n laŭ invit'o de la togoland'a prezid'ant'o Faure Gnassingbé.
#000926
Unu'a'foj'e ek'de la ek'est'o de sen'de'pend'a Slovaki'o prezid'os la Ekonomi'a'n kaj Soci'a'n Konsili'o'n de UN (EKOSOK) slovak'a diplomat'o. Miloš [miloŝ] Koterec respond'ec'os dum la ven'ont'a jar'o pri unu el la ses ĉef'a'j organ'o'j de UN.
#000927
Koterec, la slovak'a ambasador'o ĉe UN, en Nov'jork'o prezent'is la prioritat'o'j'n de EKOSOK: i.a. pli'fort'ig'i kun'labor'o'n kun mond'a'j kaj region'a'j organiz'aĵ'o'j, for'ig'i mal'riĉ'ec'o'n kaj mal'sat'o'n, mal'pli'ig'i la nombr'o'n de infan'a'j mort'o'j, kaj prepar'i la konferenc'o'n Rio+20 en juni'o en Rio-de-Ĵanejro pri daŭr'i'pov'a evolu'o.
#000928
Last'foj'e gvid'is EKOSOK-on slovak'a diplomat'o – Ján Papánek [j'a'n papanek] – en 1947, kiu est'is la unu'a ambasador'o de eks'a Ĉeĥ'o'slovaki'o ĉe UN.
#000929
En Serbi'o oni mult'e parol'as pri la tiel nom'at'a ne'material'a kultur'a hered'aĵ'o. Tiu inkluziv'as tradici'o'j'n parol'at'a'n kaj meti'a'n, mor'o'j'n kaj fest'o'j'n. Ekzempl'e, ekzist'as interes'a'j rakont'o'j pri vampir'o'j.
#000930
Tamen rest'as tradici'o, kiu'n oni prefer'e forges'u. Tem'as pri vendet'o'j, aŭ sang'o'venĝ'o'j, praktik'it'a'j ĝis la fin'o de la 20a jar'cent'o, ekzempl'e en Kosovo, Montenegro kaj nord'a Albanio.
#000932
Etnograf'o'j opini'as, ke rakont'o'j kaj legend'o'j pri vendet'o'j est'u sam'e konserv'at'a'j kiel tiu'j pri ali'a'j mor'o'j kaj kutim'o'j. Fakt'e vendet'o'j est'as tre mal'nov'a soci'a fenomen'o. Laŭ popol'a kred'o, la anim'o de mort'ig'it'o ne trov'os pac'o'n, se parenc'o'j tiu'n ne venĝ'os.
#000933
Rezult'e, en la pas'int'ec'o, mult'a'j famili'o'j est'is eksterm'it'a'j, dum ali'a'j est'is dev'ig'it'a'j trans'lok'iĝ'i. Ankoraŭ ekzist'as en kelk'a'j region'o'j tiu ĉi tradici'o, sed neni'u vol'as pri'e parol'i.
#000934
Mi respond'as, ke mi horloĝ'os, vok'ant'e ĉiu'n du'on'hor'o'n kaj, fin'e, la last'a'n kvar'on'hor'o'n, por ke ili sci'u, kiom da temp'o rest'as. Mi ne dir'as, ke mi tro pigr'as por paŝ'i, dum pluv'a post'tag'mez'o, al ali'a konstru'aĵ'o, al ekzamen'o-ofic'ej'o, por hav'ig'i al mi la mank'ant'a'n, sed oficial'a'n kaj universitat'e aprob'it'a'n mur'horloĝ'o'n. Kaj, post la ekzamen'o, de'nov'e sub griz'a'j ĉiel'o'j, tie'n re'ven'ig'i ĝi'n.
#000937
Komenc'iĝ'as la ekzamen'o kaj, preskaŭ tuj post'e, la demand'o'j. Kiom'a hor'o est'as? Rest'as kiom da temp'o? Kiom da minut'o'j ni tie jam sid'as? Kaj tiel plu, ĝis la fin'o de la ekzamen'o.
#000938
Tiam, en'man'ig'ant'e al mi la paper'o'j'n, mi esprim'as mir'o'n, ke ili tiom sci'vol'is pri la hor'o. Sed, ven'as rapid'a respond'o, ni ne port'as brak'horloĝ'o'j'n.
#000939
Ne port'as ...? mi balbut'as, ĉirkaŭ'rigard'ant'e. Prav'e: la brak'o'j, la pojn'o'j, almenaŭ tiu'j al mi vid'ebl'a'j, plej'part'e nud'as, sen'tiktak'il'as.
#000940
Ĉu, mi demand'as mi'n – ne ili'n, ĉar ili vol'as bier'ej'e'n eskap'i, ekzamen'o'n dis'sekc'i, ver'ŝajn'e ankaŭ mi'n – la brak'horloĝ'o nun perd'as si'a'n tradici'a'n rol'o'n kiel hor'o'kontrol'il'o kaj far'iĝ'as nur'a mod'o-akcesor'aĵ'o?
#000943
Kiom ŝanĝ'iĝ'as la temp'o'j! Mi memor'as mi'a'n unu'a'n brak'horloĝ'o'n. Aĉet'is ĝi'n mi'a av'o, kiam mi ebl'e ok- aŭ naŭ-jar'aĝ'is. Brak'horloĝ'o'n akir'i mark'is unu el la mejl'o'ŝton'o'j sur'voj'e al plen'kresk'o: la ven'ont'a mejl'o'ŝton'o, mi kred'is, koincid'is kun la privilegi'o port'i long'a'n pantalon'o'n. Tiam oni preskaŭ adolt'is.
#000944
Gravur'it'a en la mens'o est'as la butik'o, kie ni aĉet'is la brak'horloĝ'o'n. Mi preter'pas'is ĝi'n ĉiu'tag'e, ir'ant'e lern'ej'e'n: oft'e mi rigard'is tra la fenestr'o'n kaj vid'is la horloĝ'ist'o'n, ul'o'n tim'ig'a'n, kun bizar'a, nigr'a tub'et'o – evident'e, mi nun sci'as, spec'o de lupe'o – kvazaŭ glu'it'a al la okul'o.
#000945
Ne sur'hav'u ĝi'n en la lern'ej'o: vi perd'os ĝi'n. Ne sur'hav'u ĝi'n en la ĝarden'o: vi mal'pur'ig'os ĝi'n. Ne sur'hav'u ĝi'n, lud'ant'e: vi difekt'os ĝi'n. Ne sur'hav'u ĝi'n, bicikl'ant'e: vi ... ktp. Ho, ve.
#000947
Sed mi sci'is, ke, se mi mal'obe'us, la strang'a sinjor'o kun la tub'et'o en la okul'o ven'us kaj mi'n en'ferm'us en unu el si'a'j morn'a'j pendol'horloĝ'o'j. Do, tim'em'e, mi kap'jes'is al mi'a av'o kaj kun'e ni for'las'is la butik'o'n.
#000948
Kie, kaj kiam, mi port'is la brak'horloĝ'o'n, mi ne plu memor'as. Sed, pro la av'a'j admon'o'j, mi pov'as imag'i, ke ĝi rest'is plej'part'e en si'a skatol'o. Ia'senc'e, do, ĝi parenc'iĝ'as kun la mod'a'j akcesor'aĵ'o'j de mi'a'j pacient'in'o'j.
#000949
Grav'a'j'n problem'o'j'n kaŭz'as sovaĝ'a'j apr'o'j en kelk'a'j vilaĝ'o'j kaj urb'o'j de Slovaki'o. La best'o'j detru'as rikolt'o'j'n kaj ĝarden'o'j'n, dum ili serĉ'as manĝ'aĵ'o'n eĉ en urb'o'rand'a'j kvartal'o'j.
#000951
Jar'e pro la damaĝ'o'j asekur'a'j kompani'o'j el'pag'as proksim'um'e 140 000 eŭr'o'j'n. Plej grand'a'j'n problem'o'j'n spert'as loĝ'ant'o'j ĉe la lim'o kun Ĉeĥ'a Respublik'o kaj en la sud'a Slovaki'o. Ĉas'ist'o'j mort'paf'as jar'e ĉirkaŭ 40 000 apr'o'j'n.
#000952
En industri'ig'it'a'j land'o'j, ebl'e pro la ekonomi'a kriz'o, oni pli kaj pli konsci'as pri amas'a for'ĵet'o de manĝ'aĵ'o'j, dum tiom da hom'o'j mal'sat'as. Laŭ Je'a'n Ziegler [ĵa zigler], de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, la ter'o hav'as sep miliard'o'j'n da hom'o'j kaj oni produkt'as manĝ'aĵ'o'j'n por 12 miliard'o'j, tamen preskaŭ unu miliard'o mal'sat'as.
#000954
Ĉiel ajn ind'as redukt'i tiu'j'n kvant'o'j'n. Por tio'n ating'i neces'os unu'a'vic'e konsci'ig'i la hom'o'j'n pri la problem'o. Oni esper'as tio'n real'ig'i amas'komunik'il'e, i.a. per dis'kon'ig'o de ŝok'a'j don'it'aĵ'o'j.
#000957
En Briti'o oni intenc'as nun for'ig'i la menci'o'n „minimum'e konsum'ebl'a ĝis ...”, ĉar konsum'ant'o'j mis'kompren'as la avert'o'n. Riz'o, nudel'o'j kaj lent'o'j, ekzempl'e, rest'as manĝ'ebl'a'j dum jar'o'j sed, ĉar ili sur'hav'as la dat'o'n, neni'u vend'ist'o risk'as las'i ili'n sur la bret'o'j.
#000962
Iu'j vend'ej'o'j dispon'ig'as al bon'far'a'j organiz'aĵ'o'j tiu'j'n ankoraŭ manĝ'ebl'a'j'n var'o'j'n, kiu'j'n ili tamen ne plu vol'as montr'i al si'a'j postul'em'a'j klient'o'j. Sed ekzist'as ankaŭ entrepren'o'j, kiu'j mal'ebl'ig'as la uz'ad'o'n per sur'ĵet'o de hiper'klorit'a akv'o, ĉar donac'ad'o pov'us mal'pli'ig'i la vend'o'j'n.
#000963
Cigan'o'j aŭ roma'o'j: ĉu lingv'a problem'o?
#000965
Leg'ant'e la kontribu'o'j'n de mult'a'j slovak'a'j kaj eŭrop'a'j aŭtor'o'j en Inter'ret'o, oni trov'as divers'a'j'n nom'o'j'n de specif'a etn'a minoritat'o, kiu „turment'as” la tut'a'n Eŭrop'o'n: „cigan'o'j”, „sintioj”, „kaleoj”, „roma'o'j”, „gypsies”, „zingari” ktp. Kiel plej ĝust'e nom'i tiu'n ĉi minoritat'o'n, kiu viv'as praktik'e en ĉiu ajn eŭrop'a land'o? Por don'i ekzempl'o'n, nur en Slovaki'o viv'as proksim'um'e 500 000 roma'o'j, t.e. dek'on'o de la slovak'a loĝ'ant'ar'o.
#000966
Antaŭ ĉio est'as rimark'ind'e, ke la roma'a lingv'o tut'e ne kon'as la vort'o'n „cigan'o”, kiu ja est'as kutim'e uz'at'a de la gazet'ar'o kaj, komun'lingv'e, de la civit'an'o'j. La rekt'e koncern'at'a'j mal'e nom'as si'n nur'e per la vort'o „roma'o”, kiu signif'as „(edz'iĝ'int'a) vir'o”, aŭ per la vort'o „manuŝ”, kies signif'o est'as „hom'o”. Por trov'i la etim'o'n de la vort'o „cigan'o”, oni dev'as tra'serĉ'i en la histori'o. Freŝ'a'j lingv'o'scienc'a'j kaj etnografi'a'j esplor'o'j montr'as, ke la roma'o'j migr'is al Eŭrop'o – el Hindio – sekv'ant'e du direkt'o'j'n: la unu'a est'is tra Persi'o kaj Greki'o, la du'a tra Irano, Armeni'o kaj Greki'o (aŭ alternativ'e ankaŭ tra Sirio, Egipti'o, nord'a Afrik'o ĝis Hispanio).
#000967
Do Greki'o est'is la unu'a eŭrop'a land'o, kie grand'a part'o de la pra'ul'ar'o de tiu etn'o trov'is por'temp'a'n sid'ej'o'n. La vort'o „cigan'o” de'ven'as probabl'e de la pra'grek'a vort'o „athínganos”, per kiu oni indik'is t.n. maniĥe'an sekt'o'n ĉe'est'a'n sur la mont'o Athos ek'de la ok'a jar'cent'o, kiu ating'is la Bizanc'an Imperi'o'n el Frigi'o. Tiu ĉi sekt'o okup'iĝ'is pri magi'o, serpent'o-dres'o ktp. En Greki'o la indiĝen'a loĝ'ant'ar'o ne vid'is mal'sam'o'j'n inter la du grup'o'j, kiu'j al'ven'is en mal'long'a temp'o el orient'o (Hindio), montr'ant'e simil'a'j'n kutim'o'j'n kaj interes'o'j'n. Kiam, post'e, ili migr'is tra Eŭrop'o, el la pra'grek'a vort'o ek'est'is iom'post'iom'e nov'a'j nom'o'j: „cigán” (slovak'e), „cikán” (ĉeĥ'e), „Zigeuner” (german'e), „zigeuner” (nederlande), „cigány” (hungar'e), „zingaro” (ital'e), „gitano” (hispan'e), „tzigane”, „bohémien”, „romanichel” (franc'e), „cygan” (pol'e), „cigan'o” (portugal'e), „ţigan” (ruman'e), „sipsiwa” (kimr'e), „циганин” (bulgar'e), „цыган” (rus'e), „циган” (ukraine) ktp.
#000968
La roma'o'j en iu'j eŭrop'a'j region'o'j est'is konsider'at'a'j vagabond'o'j, tiel ke la lok'ul'o'j nom'is ili'n „vag'ant'e'n”, „vag'abund'e'n”, „klinghiros” aŭ „koulofos”. Iu'j nom'o'j de roma'o'j hav'as si'a'j'n radik'o'j'n en la termin'ologi'o uz'at'a de la etn'o, sed al'don'iĝ'as al ili plur'e da lok'a'j kaj dialekt'a'j esprim'o'j. Ili'a nom'o pov'as est'i lig'it'a ankaŭ kun supoz'at'a de'ven'o aŭ mal'long'temp'a rigard'o en roma'a'n histori'o'n. Ekzempl'e en Franci'o est'is kaj plu est'as iu'j grup'o'j da roma'o'j nom'at'a'j „bohémien” (ĉar ili ven'is el bohem'a'j, t.e. ĉeĥ'a'j, ej'o'j). Ili'a nom'o „hungar'os” en Hispanio supoz'as mal'e de'ven'o'n el Hungari'o. La iber'o'j nom'is ili'n „gitanos”. De tiu ĉi vort'o, supoz'ant'a ties egipt'ec'o'n, rezult'is nom'o'j, kiel „gypsies”, „gypsy”, „gitans”, „yieftos”, „giftos”, „yifti”, en mult'a'j land'o'j dis'vast'iĝ'int'a'j.
#000969
Ne mal'oft'e la indiĝen'a loĝ'ant'ar'o uz'as por mal'sam'a'j populaci'o'j de roma'o'j divers'a'j'n subtil'a'j'n lingv'a'j'n devi'o'j'n. Ekzempl'e en Hispanio la nom'o „gitano(s)” est'as anstataŭ'ig'it'a per la etn'o'nom'o „hungar'os”, kiu esprim'as la fakt'o'n, ke grup'o'j da roma'o'j al'ven'is, kadr'e de t.n. du'a migr'a ond'o, el Hungari'o. En la nord'a Italio jam de'long'e loĝ'ant'a'j grup'o'j de roma'o'j est'as nom'at'a'j „zingari giostrai”, dum la el'migr'int'o'j en la unu'a du'on'o de la 20a jar'cent'o est'as „zingari montenegr'in'i”, kaj la el'migr'int'o'j dum la last'a ond'o el la eks'a Jugoslavio nom'at'as „nomad'i slav'i”. Al'don'e ekzist'as administr'a'j nom'o'j de roma'o'j, kiu'j hav'as ekskluziv'e pri'skrib'a'n karakter'o'n. „Tinkers” en Irlando far'iĝ'is en Franci'o „itinérants”, „tsiganes”, „voyageurs” aŭ „gens du voyage”, kio rimark'ig'as la nomad'a'n de'ven'o'n de tiu'j ul'o'j.
#000970
La roma'o'j nom'as oft'e si'n mem per divers'a'j variant'o'j: „roma'o'j”, „sinti/sinte”, „kaleoj” ktp. Ekzempl'e en Angli'o, en Kimri'o kaj en la nord'a Irlando asimil'iĝ'int'a grup'o de roma'o'j uz'as por si mem kaj por ali'a'j grup'o'j de roma'o'j la nom'o'n „travellers” (vojaĝ'ant'o'j). Foj'foj'e la angl'a'j kaj kimr'a'j roma'o'j prunt'e'pren'as la nom'o'n „gypsies”. La nomad'a'j roma'o'j en Norvegi'o uz'as la nom'o'n „reisende”, dum part'o de la hispan'a'j roma'o'j uz'as la esprim'o'n „mercheros” kaj en Irlando la nom'o'n „travellers” apud „pafv”, „pavvy”, „minceir”.
#000971
Sintioj est'as roma'o'j, kiu'j loĝ'as plej'part'e en german'lingv'a'j kaj franc'lingv'a'j land'o'j. Oni ne sci'as preciz'e, kiel ek'aper'is la nom'o „sintio”. Laŭ unu versi'o ĉi tiu nom'o alud'as rilat'o'n al la river'o Indus'o (en ali'a'j lingv'o'j kon'at'a kiel Sindh), tamen laŭ du'a interpret'o la nom'o ven'as de la estr'o de fru'a'j roma'o'j (Sindela).
#000972
Kompren'ebl'e, tiu ĉi el'kalkul'ad'o de divers'a'j lok'a'j, region'a'j kaj popol'a'j nom'o'j de la roma'a minoritat'o ne est'as kaj ne pov'as est'i plen'komplet'a kaj definitiv'a.
#000973
Kiel ajn, la Inter'naci'a Roma'a Uni'o opini'as, ke la nom'o „cigan'o” hav'as tre fort'a'n aĉ'ig'a'n nuanc'o'n, tiel ke ĝi rekomend'as uz'ad'i nur la termin'o'n „roma'o”. Tiu preskrib'o est'as lig'it'a kun la tendenc'o indik'i la etn'a'j'n minoritat'o'j'n tiel, kiel ili mem si'n nom'as. Do ni ne uz'u „cigan'o”, „gitano”, „bohémien”, „gypsies” ktp, sed ni prefer'u „roma'o” (simil'e: ni dir'u ne „eskim'o”, sed „inuit'o”, ne „indi'an'o” aŭ „ruĝ'haŭt'ul'o”, sed „amerik'a indi'an'o” aŭ „de'nask'a amerik'an'o” ktp).
#000974
Kun interes'o mi tra'leg'is la artikol'o'n pri la kolonel'o Ojukwu, ne'forges'ebl'a batal'ant'o por just'ec'o kaj liber'ig'o de la Igbopopolo en Niĝerio (MONATO 2012/1, p. 8). Laŭ mi'a opini'o tre bon'e verk'it'a artikol'o, kiu fund'e inform'as la leg'ant'o'j'n pri la ver'a viv'o kaj batal'o de grand'a hom'o en la histori'o de la Igboj. Dank'o'n.
#000975
Mi vol'us rimark'ig'i, ke la tradici'a'n viv'o'n kaj kultur'o'n de la Igbosocio pri'skrib'is la niĝeria verk'ist'o kaj poet'o Chinua Achebe, aŭtor'o de la roman'o „Aĵ'o'j dis'fal'as” (angl'e Things Fall Apart). Kiam Biafro, kiu est'is sen'de'pend'a land'o tri jar'o'j'n, deklar'is si'a'n sen'de'pend'ec'o'n de Niĝerio, Achebe mal'long'e ag'ad'is kiel diplomat'o de la nov'a ŝtat'o. Kaj konklud'e mal'long'a preciz'ig'o. Laŭ la aŭtor'o de la artikol'o Biafron agnosk'is kvin afrik'a'j land'o'j, kio ne est'as ĝust'a. La nov'a'n ŝtat'o'n agnosk'is nur kvar afrik'a'j land'o'j (Ebur-Bord'o, Gabon'o, Tanzanio, Zambio) kaj Haitio.
#000976
Scienc'ist'o'j prezent'is nov'a'n hipotez'o'n pri la mort'o de Oetzi – neolitik'ul'o, kiu viv'is antaŭ 5000 jar'o'j kaj kies mumi'o est'is mal'kovr'it'a en glaci'ej'o en la Alp'o'j en 1991 (MONATO, 2001/3, p. 14).
#000977
Ĝis nun oni kred'is, ke Oetzi mort'is pro sag'o'traf'o. Tamen tem'as ebl'e pri mont'a akcident'o. Analiz'o montr'is, ke tranĉ'o sub la dekstr'a okul'o ver'ŝajn'e konduk'is al fort'a sang'o'flu'o. Tra'viv'i tia'n traŭmat'o'n tre mal'facil'as.
#000978
La mumi'o de la 45-jar'a vir'o (alt'ec'o, 165 cm; pez'o, 50 kg) est'is dum la pas'int'a'j 20 jar'o'j mult'foj'e mezur'at'a, fot'at'a kaj ĉiel esplor'at'a per radi'ad'o kaj komput'il'a skan'il'o.
#000979
Antaŭ 10 jar'o'j oni mal'kovr'is en la korp'o silik'a'n fin'aĵ'o'n kaj supoz'is, ke sag'o traf'is la mal'dekstr'a'n skapol'o'n kaj far'is tru'o'n kun diametr'o du'centi'metr'a. Scienc'ist'o'j konklud'is, ke la sag'o difekt'is sub'klavikl'a'n arteri'o'n, tiel ke post kelk'a'j minut'o'j la viktim'o mort'is. Neni'o pli pri la mumi'o dir'ebl'os, opini'is fak'ul'o'j.
#000980
Tamen antaŭ ne'long'e Wolfgang Recheis kaj Karl-Heinz Künzel, el la Medicin'a Universitat'o en Innsbruck, konstat'is en'tranĉ'o'n kun mal'ferm'o de sutur'o kaj flav'et'a kolor'ig'o de okul'glob'o, kiu pov'us est'i interpret'at'a kiel sang'o'spur'o.
#000981
Se la pra'histori'a hom'o for'pas'is ĉe mont'a akcident'o, la traf'o per sag'o, kiu ĝis nun est'is supoz'at'a kiel mort'o'kaŭz'o, ebl'e de'ven'is de pli fru'a atak'o. Laŭ ambaŭ scienc'ist'o'j la vund'o ver'ŝajn'e okaz'is pro fal'o en ne'facil'e ir'ebl'a teren'o sub ekstrem'a'j kondiĉ'o'j en la alt'mont'ar'o.
#000982
La kadavr'o'n de la neolitik'ul'o mal'kovr'is german'a famili'o en alt'ec'o de 3210 m en la region'o de Tisenjoch en la Alp'o'j ĉe la ital'a-aŭstr'a lim'o. Ek'de tiam Oetzi al'tir'as la atent'o'n de esplor'ist'o'j kaj publik'o.
#000983
Kun la last'a numer'o de MONATO mi ricev'is foli'o'n, skrib'it'a'n en la flandr'a. Ŝajn'e ĝi en'ten'as part'o'j'n pri mult'a'j divers'a'j tem'o'j: sun'a energi'o, psikiatri'o, financ'o, kaj tiel plu. Ĉu vi pov'us klar'ig'i pri kio tem'as? Kial oni send'as ĝi'n ankaŭ al fremd'a'j ricev'ant'o'j?
#000985
Klar'ig'o de la el'don'ej'o: Se vi atent'e rigard'as, vi vid'os, ke dors'flank'e de tiu foli'o trov'iĝ'as vi'a'j adres'don'it'aĵ'o'j. La el'don'ej'o pov'us pren'i „tut'e virg'a'n” adres'foli'o'n, sed uz'i rub'paper'o'n kost'as mal'pli kaj krom'e est'as pli bon'e por ni'a viv'medi'o.
#000986
En la 17a de januar'o 2012 for'pas'is Phil Bosmans, rimark'ind'a hom'o, gvid'int'o de rimark'ind'a mov'ad'o, nom'e Bond zonder Naam (Mov'ad'o sen Nom'o). Phil Bosmans ĝu'is grand'a'n admir'o'n precip'e en Flandri'o, ĉar kun ekster'ordinar'a karism'o kaj si'n'dediĉ'o li gvid'is mov'ad'o'n, kiu stimul'as la soci'o'n al „la kultur'o de la kor'o”. Tio traduk'iĝ'is fin'fin'e en 20 divers'a'j'n iniciat'o'j'n por plej divers'a'j hom'kategori'o'j, kiu'j risk'as est'i forges'it'a'j en la tamen bon'fart'a soci'o.
#000988
Bosmans nask'iĝ'is en 1922 en simpl'a kamp'ar'an'a famili'o. Kiel katolik'a pastr'o li tiom ag'ad'is, ke li ek'mal'san'is en 1954 kaj – el'ĉerp'it'a – dum du jar'o'j rest'is lig'it'a al la lit'o. Kiam li re'san'iĝ'is fizik'e kaj anim'e, oni propon'is al li okup'iĝ'i pri la iniciat'o Bond zonder Naam. Jam en 1938 pastr'o De Greef fond'is ĝi'n en Nederlando. Nur en 1950 lanc'iĝ'is simil'a iniciat'o en Flandri'o.
#000989
Bosmans sukces'is don'i al ĝi rapid'eg'a'n dis'volv'iĝ'o'n. Li ŝajn'e sen'pen'e sukces'is kompren'i la zorg'o'j'n kaj mizer'o'j'n de simpl'a'j hom'o'j, re'hav'ig'i al ili esper'o'n, sed sam'temp'e mobiliz'i la soci'o'n por kompren'ig'i, kiu'j'n bezon'o'j'n oni oft'e neglekt'as. La plej okul'frap'a'j iniciat'o'j est'is „Vitamin'o'j por la kor'o” kaj „Lev'il'kart'o'j”. La vitamin'o'j est'is simpl'a'j kor'tuŝ'a'j babil'o'j, aŭd'ebl'a'j en radi'o'el'send'o'j kaj per telefon'al'vok'o'j. Lev'il'kart'o'j est'as bel'aspekt'a'j kart'o'j, kiu'j sur'hav'as kern'ec'a'n slogan'o'n, kiu'j'n oni sen'pag'e dis'send'as kun la pet'o pend'ig'i ili'n en bon'e vid'ebl'a lok'o. Ĉiu'monat'e tiel distribu'iĝ'as ĝis 300 000 kart'o'j, kiu'j est'as vid'ebl'a'j en labor'ej'o'j, ofic'ej'o'j kaj viv'ĉambr'o'j en Flandri'o.
#000990
Sed Bond zonder Naam ankaŭ praktik'e okup'iĝ'as pri tiu'j hom'o'j, kiu'j bezon'as apart'a'n sub'ten'o'n. Bosmans surpriz'e trov'is rimed'o'j'n por mal'ferm'i seri'o'n da dom'o'j por ekzempl'e eks'prizon'ul'o'j, mis'trakt'it'a'j edz'o'j kaj edz'in'o'j, eks'drink'ul'o'j, deprim'it'o'j ktp. Tamen Bond zonder Naam ne hav'as kotiz'o'j'n kaj ĝis hodiaŭ viv'as preskaŭ nur de donac'o'j, kiu'j spontane'e en'ven'as pro simpati'o ĉe la publik'o.
#000991
Grand'a el'don'ist'o propon'is el'don'i la tekst'o'j'n de „Vitamin'o'j por la kor'o”. La sukces'o super'is ĉiu'j'n atend'o'j'n. Post'e Phil ankoraŭ verk'is divers'a'j'n libr'o'j'n, kiu'j sen'escept'e furor'is. Tiu'j libr'o'j traduk'iĝ'is en 26 lingv'o'j'n. Kun'e vend'iĝ'is 10 milion'o'j da ekzempler'o'j.
#000992
Bosmans simpati'is kun Esperant'o. Kiam en 1980 J'os Kerfs, nov'a esperant'ist'o, kontakt'is li'n, li mem propon'is fond'i la asoci'o'n „Mov'ad'o sen Nom'o” kaj financ'e sub'ten'is ĝi'a'n start'o'n. Ĝi'a ĉef'a ag'ad'o est'as la dis'send'o de lev'il'kart'o'j. Ankoraŭ nun oni sen'pag'e pov'as mend'i kalendar'o'n de la jar'o kun kvar traf'a'j slogan'o'j. La unu'a el'don'aĵ'o resum'as la esenc'o'n de la iniciat'o: „Pli bon'a mond'o komenc'iĝ'as en vi'a propr'a kor'o”.
#000993
En 1988 el'don'iĝ'is en Esperant'o „Ŝanc'o por feliĉ'o”, la plej furor'a libr'o de Bosmans. Esperant'o tiam est'is la du'dek'a traduk'lingv'o. En 2000 Mov'ad'o sen Nom'o mem el'don'is ankaŭ du'a'n libr'o'n, nom'e „Donac'e al vi”. Ambaŭ verk'o'j ankoraŭ hav'ebl'as.
#000994
En 1993 li hav'is aŭt'o'akcident'o'n. Unu jar'o'n post'e li'n traf'is apopleksi'o, kiu part'e paraliz'is li'n. Sed eĉ tiam li ne ĉes'is laŭ'ebl'e korespond'i, preleg'i kaj konsil'don'i. En la 17a de januar'o 2012 li for'pas'is. Tio hav'is vast'a'n eĥ'o'n en la komunik'il'o'j dum tut'a semajn'o.
#000996
Bond zonder Naam plu'aktiv'as sam'e vigl'e kun jun'a'j gvid'ant'o'j. Ankaŭ Mov'ad'o sen Nom'o daŭr'ig'as la ag'ad'o'n. Okaz'e de la for'pas'o de ĝi'a inspir'int'o, oni far'is bel'eg'a'n bild'o'seri'o'n kun la plej popular'a'j kaj traf'a'j slogan'o'j. Ili vid'ebl'as ĉe .
#000997
2020: la mond'o sen morbil'o?
#000998
Sci'ig'o de la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o (MOS) en maj'o de 1980 pri la tut'mond'a likvid'o de variol'o inspir'is la hom'ar'o'n prov'i ating'i simil'a'n for'ig'o'n de ali'a'j danĝer'a'j mal'san'o'j, antaŭ ĉio de polio'mjel'it'o. Pri tio mi detal'e skrib'is en MONATO (2011/05). Sed en ĉi tiu artikol'o mi vol'as pri'trakt'i la perspektiv'o'n de likvid'o de morbil'o, mal'san'o, kiu ĝis antaŭ ne'long'e est'is tre dis'vast'iĝ'int'a.
#000999
Morbil'o est'is kon'at'a jam en la antikv'ec'o, tamen nur en la 9a-10a jar'cent'o de ni'a era'o la el'star'a irana kurac'ist'o ar-Raz'i (Rhazes) unu'e sukces'is disting'i morbil'o'n de variol'o. La kaŭz'o de morbil'o est'as la RNA-virus'o. La morbil'a virus'o transmisi'iĝ'as nur aer'gut'e. Ĝis la aper'o de kontraŭ-morbil'a vakcin'ad'o, la mal'san'o traf'is preskaŭ ĉiu'j'n. Plej oft'e mal'san'iĝ'as infan'o'j, sed ankaŭ plen'aĝ'ul'o'j pov'as mal'san'iĝ'i, se ili ne est'is infekt'it'a'j infan'aĝ'e. Post re'san'iĝ'o, hom'o'j rest'as dum'viv'e imun'a'j.
#001000
En 1963 la unu'a vakcin'o kontraŭ morbil'o est'is licenc'it'a en Uson'o. Post'e aper'is pli'a'j vakcin'o'j de divers'a'j farmaci'a'j firma'o'j. Ĉiu'j vakcin'o'j en'ten'as mal'fort'ig'it'a'j'n morbil'a'j'n virus'o'j'n. La vakcin'o'j est'as tre efik'em'a'j kaj relativ'e mal'mult'e'kost'a'j. En la pli'mult'o da land'o'j, vakcin'ad'o est'as dev'ig'a. Plej oft'e infan'o'j ricev'as la unu'a'n kontraŭ'morbil'a'n vakcin'ad'o'n en la aĝ'o de unu jar'o kaj kutim'e ĝi est'as kombin'it'a kun vakcin'o'j kontraŭ rubeol'o kaj parotid'o. Post 5-6 jar'o'j okaz'as re'vakcin'ad'o. En mult'a'j land'o'j oni vakcin'as ankaŭ pli aĝ'a'j'n infan'o'j'n, foj'foj'e eĉ specif'a'j'n grup'o'j'n de plen'kresk'ul'o'j. Post re'vakcin'ad'o la protekt'o-nivel'o ating'as preskaŭ 100 %.
#001002
En 2010 la 63a asemble'o de MOS akcept'is rezoluci'o'n pri laŭ'etap'a likvid'o de morbil'o en la tut'a mond'o. Ĝis 2015 neces'os vakcin'i pli ol 90 % de la infan'o'j en la mond'o kaj mal'grand'ig'i la mort'ec'o'n je 95 % kompar'e kun 2000. Ĝis 2015 aŭ pli fru'e la ambici'o est'as elimin'i morbil'o'n en Eŭrop'o, la orient'a Mediterane'o kaj la okcident'a Pacifik'o. Afrik'a'j land'o'j akcept'is rezoluci'o'n pri la likvid'o de morbil'o en Afrik'o ĝis 2020. Tiu'n cel'o'n al'streb'as ankaŭ la land'o'j de la sud-orient'a Azi'o kaj ceter'a'j.
#001005
Ĝis 2020 pov'os kaj dev'os est'i elimin'it'a morbil'o. Ĝis tiu temp'o ver'ŝajn'e est'os tut'mond'e likvid'it'a ankaŭ polio'mjel'it'o. Tre grav'as kompren'i kaj sub'ten'i tiu'n nobl'a'n cel'o'n. Cert'e neces'as pli aktiv'a inter'naci'a financ'a help'o al mal'riĉ'a'j land'o'j. Tiu el'spez'o, kvankam grand'a, konsist'ig'os nur sen'signif'a'n part'o'n de la milit'a buĝet'o de la mond'a'j potenc'o'j, sed la sekv'o'j por la tut'a hom'ar'o est'os sen'kompar'a'j.
#001006
Hodiaŭ pli kaj pli mal'facil'as trov'i el'don'ej'o'j'n, kiu'j pret'as publik'ig'i libr'o'j'n en minoritat'a'j lingv'o'j, aŭ pri tem'o'j, kiu'j interes'as nur lim'ig'it'a'n rond'o'n da leg'ant'o'j.
#001007
La kial'o'j evident'as. Pres'ad'o est'as mult'e'kost'a, la merkat'o mal'grand'a; do la ŝanc'o profit'i preskaŭ nul'a. Tamen cert'e trov'iĝ'as verk'int'o'j (poet'o'j, novel'ist'o'j, roman'ist'o'j), kiu'j ŝat'us publik'ig'i si'a'j'n verk'o'j'n, sed kiu'j jam de'long'e mal'esper'is trov'i simpati'a'n el'don'ist'o'n. Eĉ tiu'j, kiu'j verk'as en grav'a'j naci'a'j lingv'o'j, spert'as la sam'a'n problem'o'n.
#001008
Tamen facil'a solv'o ja ekzist'as. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j mi leg'is en MONATO, ke kontribu'int'o trov'is entrepren'o'n, per kiu li per'ret'e sukces'is el'don'i si'a'n libr'o'n. Tio'n li far'is sen la neces'o konvink'i el'don'ist'o'n, ke la verk'o merit'as publik'ig'o'n, aŭ pag'i pro la serv'o'j de per'ant'o literatur'a.
#001009
Por tiu'j serv'o'j la verk'int'o neniom pag'as, ĉar tiu respond'ec'is ne nur pri verk'ad'o, sed ankaŭ pri kompost'ad'o, en'paĝ'ig'o kaj korekt'ad'o. Evident'e, se la aŭtor'o, sam'e kiel leg'ant'o, vol'as mend'i ekzempler'o'n, neces'as pag'i. La kondiĉ'o'j vari'as inter la divers'a'j tia'j el'don'ej'o'j.
#001012
Tiu ĉi relativ'e mal'mult'e'kost'a metod'o (kompar'e kun tradici'a el'don'ad'o) al'port'as nov'a'n esper'o'n al tiu'j, kiu'j verk'as en lingv'o'j en'danĝer'ig'it'a'j aŭ pri mal'popular'a'j tem'o'j. Tiel ebl'as dis'vast'ig'i verk'o'j'n tia'j'n tra la tut'a mond'o.
#001014
Ni ne forges'u la german'o'j'n
#001015
Al la „vid'punkt'o” de Paul Gubbins pri Briti'o kaj ĝi'a si'n'ten'o pri la du'a mond'milit'o (MONATO 2012/1, p. 5) mi dezir'as al'don'i, ke laŭ la vid'punkt'o de la pli'mult'o de la brit'o'j tiu milit'o est'is nur konflikt'o inter mal'sam'a'j land'o'j kaj ne lukt'o kontraŭ ekstrem'e mal'bon'eg'a sistem'o kun terur'eg'a'j doktrin'o'j, kiu minac'is la tut'a'n Eŭrop'o'n.
#001016
Tamen ankaŭ mult'a'j german'o'j est'is sen'kulp'a'j viktim'o'j dum la nazi'ism'a epok'o, kiel la komun'ist'o Ernst Thälmann, la mens'e handikap'it'a Dorothea Kast'e'n, la teolog'o Dietrich Bohnhoeffer kaj mult'a'j ali'a'j, kiel sam'seks'em'ul'o'j, cigan'o'j kaj pac'em'ul'o'j, ĉiu'j german'o'j kaj ĉiu'j murd'it'a'j pro divers'a'j kial'o'j.
#001017
Ne mis'kompren'u mi'n. Briti'o ĝis hodiaŭ hav'as la plen'a'n rajt'o'n fier'i pri si'a rol'o en la liber'ig'o de Germanio en maj'o 1945, sed oni ne forges'u ke ankaŭ en Germanio est'is sen'kulp'a'j viktim'o'j, kiu'j merit'as ni'a'n atent'o'n.
#001018
La inter'naci'a traktat'o pri protekt'o de intelekt'a'j propr'aĵ'o'j ACTA (angl'e: Anti-Counterfeiting Trad'e Agreement), kiu'n propon'is Uson'o kaj Japani'o, kaŭz'is en januar'o grand'a'j'n protest'o'j'n en Pollando.
#001019
La traktat'o en'hav'as mult'a'j'n diskut'ind'a'j'n paragraf'o'j'n, kiu'j inter'ali'e dev'ig'as Inter'ret-proviz'ant'o'j'n sekv'i ĉiu'n aktiv'ad'o'n de Inter'ret-uz'ant'o'j. Okaz'e de nur'a supoz'o pri romp'o de aŭtor'a'j rajt'o'j la koncern'a person'o pov'as est'i tuj mal'liber'ig'it'a sen juĝ'a proces'o.
#001020
Jun'a'j hom'o'j, por kiu'j Inter'ret'o est'as ĉiu'tag'a medi'o, manifestaci'is – eĉ en mal'grand'a'j urb'o'j, en kiu'j la last'a'j manifestaci'o'j okaz'is dum la komun'ism'a period'o. Grup'o de Inter'ret-uz'ant'o'j Anonymous (Anonim'a) blok'is eĉ, kadr'e de la protest'o, du'dek'o'n da reg'ist'ar'a'j ret'paĝ'o'j.
#001021
La ministr'o pri administr'ad'o kaj cifer'ec'ig'ad'o publik'e konsil'is al la ĉef'ministr'o okaz'ig'i diskut'o'n pri ACTA, antaŭ ol sub'skrib'i la traktat'o'n. La ĝeneral'a inspektor'o pri protekt'o de person'a'j don'it'aĵ'o'j absolut'e mal'akcept'is la dokument'o'n.
#001022
Donald Tusk, la ĉef'ministr'o de Pollando, neglekt'is tiu'j'n signal'o'j'n kaj tamen decid'is akcept'i la traktat'o'n. Nun dev'as ĝi'n ankoraŭ ratif'i la parlament'o kaj la prezid'ant'o. Inter'temp'e daŭr'as diskut'o'j.
#001023
Sam'e kiel la hom'o'j, la lingv'o'j pov'as tamen hav'i eĉ mal'proksim'a'j'n parenc'o'j'n. Mal'pli parenc'a'j lingv'o'j est'ig'as lingv'a'j'n famili'o'j'n. Parenc'ec'o je tiu nivel'o est'as vid'ebl'a, ordinar'e, nur al lingv'o'scienc'ist'o'j. Se ekzempl'e renkont'iĝ'os angl'o, grek'o, armen'o kaj kurd'o, ili eĉ ne konjekt'os, ke ili parol'as en parenc'a'j lingv'o'j. Do, mal'long'e kaj ne tro scienc'e parol'ant'e, en grup'o'j la hom'o'j pov'as ankoraŭ kompren'i sufiĉ'e bon'e unu la ali'a'n, dum en famili'o'j ili nun'temp'e ne plu pov'as. (Ĝust'e tiel: nun'temp'e. Ĉiu'j parenc'a'j lingv'o'j – en grup'o'j kaj en famili'o'j – origin'is el unu lingv'o. Nur pro tio, ke pas'is jar'cent'o'j aŭ jar'mil'o'j, ili post'e divid'iĝ'is kaj divers'iĝ'is.)
#001027
Est'as tamen ne'ordinar'a famili'o, tre vast'e dis'vast'iĝ'int'a sur la vast'aĵ'o'j de Eŭrazi'o. Ĝi'a okcident'a lim'o est'as Turki'o; la orient'a est'as la respublik'o Saĥa Jakuti'o en Siberio. De la nord'o al la sud'o ĝi etend'iĝ'as de Tatari'o kaj Baŝkiri'o (mez'a Rusio) ĝis Turkmeni'o (ĉe la sud'a'j bord'o'j de Kaspi'a Mar'o) kaj kelk'a'j provinc'o'j de Afgani'o. La reprezent'ant'o'j de tiu grand'a famili'o pov'as kompren'i unu la ali'a'n kiel german'o'j kaj nederland'an'o'j! La famili'o nom'iĝ'as „turk'ec'a” (laŭ ali'a'j font'o'j: „tjurk'a”, „turk'o-tatar'a”).
#001028
La plej „grand'a” lingv'o de la famili'o est'as la turk'a, dum la ceter'a'j (tem'as pri ĉirkaŭ 20 lingv'o'j) parol'at'as en la iam'a Sovetio. Nun kelk'a'j el ili iĝ'is ŝtat'lingv'o'j de nov'a'j post'soveti'a'j ŝtat'o'j: la azerbajĝana, la turkmen'a, la uzbek'a, la kazaĥ'a, la kirgiz'a. Ali'a'j est'as naci'lingv'o'j en rus'a'j respublik'o'j kaj administr'a'j region'o'j, kiel la tatar'a, la baŝkir'a, la ĉuvaŝ'a, la jakut'a, la tuva, la ĥakasa, la altaja, la karaĉaj-balkara. Est'as ankaŭ et'nombr'a'j popol'o'j, kiu'j ne hav'as si'a'j'n administr'a'j'n teritori'o'j'n. Interes'eg'a, unik'a fakt'o est'as, ke, kiam ekzist'is Sovetio kaj ĝi'a arme'o, tie serv'is ankaŭ jun'ul'o'j de ĉiu'j turk'ec'a'j popol'o'j. Ili baldaŭ kompren'is, ke ili parol'as en simil'a'j lingv'o'j, kaj iom post iom inter ili est'iĝ'is „tjurk'a Esperant'o” (ĝust'e tiel la fenomen'o nom'iĝ'is)!
#001029
Kiam en Sovetio ek'est'is pli da liber'o kaj la civit'an'o'j komenc'is vetur'ad'i ekster'land'e'n por privat'a komerc'o, la plej vizit'at'a land'o est'is Turki'o. Sed kiel oni pov'us komerc'i, ne sci'ant'e la turk'a'n? Interpret'ist'o'j est'is tuj trov'it'a'j: iniciat'em'a'j azerbajĝan'an'o'j, tatar'o'j, baŝkir'o'j trud'is si'n kiel interpret'ist'o'j, kvankam ili ne sci'is eĉ unu vort'o'n turk'e! Du'a unik'a fakt'o.
#001030
Ni ekzamen'u pli konkret'e, en kio kuŝ'as la reciprok'a proksim'ec'o kaj simil'ec'o de tiu'j lingv'o'j: unu'e en tio, kio koncern'as ili'a'n vort'trezor'o'n. Ni konsider'u kvar lingv'o'j'n tre'eg'e for'a'j'n unu de la ali'a, t.e. ekstrem'e nord'a'n, sud'a'n, orient'a'n kaj okcident'a'n. Ili est'as la turk'a, la tatar'a, la uzbek'a kaj la tuva. Por don'i ekzempl'o'n, person'a'j pronom'o'j (esperant'e: „mi”, „ci-vi”, „li-ŝi-ĝi”, „ni”, „vi”, „ili”) en tiu'j lingv'o'j aspekt'as jen'e: en la turk'a: „be'n”, „sen”, „o”, „biz”, „siz”, „onlar”; en la tatar'a: „mi'n”, „si'n”, „ul”, „bez”, „sez”, „alar”; en la uzbek'a: „men”, „sen”, „u”, „biz”, „siz”, „ul'ar”; en la tuva: „men”, „sen”, „ol”, „bis”, „siler”, „olar”.
#001031
La simil'ec'o est'as frap'ant'a, kaj la proksim'ec'o inter tiu'j lingv'o'j est'as eĉ, se tiel dir'i, pli „intim'a” ol inter la ital'a kaj la hispan'a, la german'a kaj la nederlanda. Tiel reciprok'e proksim'a'j pov'as est'i lingv'o'j, nur se ili est'as dialekt'o'j de la sam'a lingv'o ... Se oni esplor'as la histori'o'n de la demand'o, la fakt'o iĝ'as tamen eg'e mal'pli frap'ant'a. Dum pra'histori'a'j kaj fru'a'j histori'a'j epok'o'j la popol'o'j pro plur'a'j kial'o'j migr'ad'is tra la mond'o. La antaŭ'ul'o'j de la nun'a'j ĝerman'a'j, slav'a'j, latin'id'a'j, kelt'a'j, hind'a'j kaj ali'a'j popol'o'j viv'is supoz'ebl'e ie en sud-orient'a Eŭrop'o (la scienc'ist'o'j nom'as ili'n hind'eŭrop'an'o'j). Antaŭ 5000-6000 jar'o'j ili est'is unu popol'o.
#001033
Mem'kompren'ebl'e, ĉiu'j cit'it'a'j cifer'o'j est'as proksim'um'a'j. Neni'u pov'as serioz'e asert'i, ke ĝust'e antaŭ 1000 jar'o'j ek'est'is turk'o'j, tatar'o'j kaj uzbek'o'j. Spit'e al tio, ke la supr'e nom'it'a'j cifer'o'j est'as proksim'um'a'j, ili ebl'ig'as al ni kompren'i la kial'o'n de la supr'e pri'skrib'it'a'j kvazaŭ'a'j ne'konform'ec'o'j. Ni dir'u: sved'o kaj alban'o, kvankam hav'ant'e komun'a'j'n antaŭ'ul'o'j'n, tut'e ne kompren'as unu la ali'a'n, ĉar tiu'j popol'o'j evolu'is mem'star'e dum 4000 jar'o'j. Ital'o kaj moldav'o pli-mal'pli pov'as inter'kompren'i, ĉar ili'a'j pra'patr'o'j antaŭ 1500 jar'o'j parol'is en la sam'a lingv'o. Turk'o kaj tatar'o kompren'as unu la ali'a'n, ĉar antaŭ 1000 jar'o'j ili est'is unu popol'o kaj viv'is kun'e. Sed malgraŭ ĉio, rigard'u la supr'a'j'n ekzempl'o'j'n. Ĉu ne est'as mir'ind'e, ke ĉiu'j ĉi vort'o'j kaj gramatik'a'j fenomen'o'j konserv'iĝ'is dum jar'mil'o sen kontakt'o'j inter popol'o'j, libr'o'j, gazet'o'j, Inter'ret'o?
#001035
Laŭ oficial'a statistik'o en la jar'o 2011 la nombr'o de fremd'a'j labor'ist'o'j en Slovaki'o est'is preskaŭ 22 200, kompar'e kun 18 200 en la jar'o 2010 kaj 13 900 en la jar'o 2008.
#001036
La plej grand'a'n reprezent'iĝ'o'n en la slovak'a labor'merkat'o hav'as civit'an'o'j de Rumani'o (4513). Sekv'as Ĉeĥi'o (3227), Pollando (2196) kaj Hungari'o (2164). En la ĉef'urb'o Bratislav'o labor'as proksim'um'e 7700 fremd'a'j labor'ist'o'j.
#001037
La analiz'ist'o'j antaŭ'supoz'as, ke en la jar'o 2015 la nombr'o de fremd'a'j labor'ist'o'j reprezent'os 2 ĝis 3 % kaj en la jar'o 2050 eĉ ĝis 15 % de ĉiu'j labor'ist'o'j en Slovaki'o.
#001038
Sen'dub'e la mal'nov'a kontinent'o kaj EU est'as mozaik'o de mal'sam'a'j lingv'o'j kaj lingv'a'j kultur'o'j. Teori'e en Eŭrop'a Uni'o reg'as lingv'a egal'ec'o kaj plur'lingv'ec'o. Laŭ la Ĉart'o pri Fundament'a'j Rajt'o'j de EU (artikol'o 21.1) est'as mal'permes'it'a kia ajn diskriminaci'ad'o, inkluziv'e la lingv'a'n. Tamen la praktik'o est'as ali'a: pli kaj pli da kun'ven'o'j okaz'as nur en la angl'a aŭ en la franc'a.
#001039
Pli'a'j oficial'a'j kaj ne'oficial'a'j lingv'o'j de EU est'as flank'e'n'ŝov'it'a'j kaj ne ĝu'as konven'a'j'n kondiĉ'o'j'n en la eŭrop'a spac'o koncern'e instru'ad'o'n, lern'ad'o'n, uz'ad'o'n kaj dis'volv'iĝ'o'n. Bedaŭr'ind'e tiu ĉi konstat'o rilat'as ankaŭ al la slovak'a lingv'o. EU tamen dediĉ'is en la jar'o 2009 grand'a'n atent'o'n al la plur'lingv'a projekt'o „slovak'e.eu”, kiu'n el'labor'is la inter'naci'a jun'ul'ar'a organiz'aĵ'o „Eduk'ad'o@Inter'ret'o” („E@I”), fond'it'a en 2005 en la slovak'a urb'o Partizánske (ĉirkaŭ 150 kilo'metr'o'j'n nord'e de Bratislav'o).
#001040
La statistik'o'j pri la vizit'at'ec'o de la ret'ej'o dokument'as sukces'o'n de tiu ĉi plur'lingv'a iniciat'o, kiu ek'est'is sur'baz'e de la inter'naci'a projekt'o lern'u!, kiu ebl'ig'as la sen'pag'a'n lern'ad'o'n de Esperant'o en 33 lingv'o'j. La paĝ'ar'o'n slovak'e.eu vizit'is pli ol 135 000 vizit'ant'o'j el 147 land'o'j kaj proksim'um'e 20 000 vizit'ant'o'j ĉiu'monat'e.
#001044
Tiu ĉi nov'ig'a projekt'o est'as sub'ten'at'a de la Eŭrop'a Komision'o, kadr'e de la program'o KA2. Partner'o'j de la projekt'o est'as la Lingv'o'scienc'a Institut'o de Ľudovít Štúr [ludovit ŝtur] de la Slovak'a Scienc'a Akademi'o, kiu hav'as mult'jar'a'n tradici'o'n pret'ig'i scienc'a'j'n – kaj por pli vast'a publik'o taŭg'a'j'n – vort'ar'o'j'n, atlas'o'j'n kaj publik'aĵ'o'j'n pri divers'a'j lingv'a'j esplor'o'j. Al'don'e kontribu'as: la Vilniusa Universitat'o (Litovio), Varsovia Akademi'o de Komput'il'a'j Scienc'o'j kaj Estrad'o kaj Administr'ad'o (Pollando), Ret-atelier'o Gaus (Germanio), kaj la ne'profit'a organiz'aĵ'o Slovak'a Centr'o en Londono (Briti'o).
#001045
La Eŭrop'a Komision'o mon'e sub'ten'is la projekt'o'n per 250 000 eŭr'o'j. Ek'de novembr'o 2011 ĝi sub'ten'as, per 364 000 eŭr'o'j, pli'a'n projekt'o'n de la organiz'aĵ'o E@I por la instru'ad'o de la german'a lingv'o, nom'at'a „deutsch.info” . Kun pol'a partner'o est'as efektiv'ig'it'a ankaŭ plur'lingv'a projekt'o por la instru'ad'o de la hispan'a lingv'o kaj entrepren'ad'o en Hispanio sub la titol'o Espa2.eu ().
#001046
En la nun'a moment'o oni prepar'as la du'a'n etap'o'n de la pri'slovak'a projekt'o: pli'larĝ'ig'o'n de la lingv'a'j nivel'o'j (B1 kaj B2) kaj al'don'o'n de nov'a'j lingv'a'j versi'o'j, inter kiu'j hungar'a kaj rus'a. Tiu ĉi iniciat'o plen'um'as la rekomend'o'j'n de 29 ne'reg'ist'ar'a'j civil'a'j organiz'aĵ'o'j, inkluziv'e de Eŭrop'a Esperant'o-Uni'o (EEU).
#001047
Ek'de la pas'int'a jar'o la alban'a ministeri'o pri instru'ad'o postul'as, ke en universitat'o'j ĉiu'j magistr'iĝ'ont'o'j akir'u TOEFL-diplom'o'n, do super'a'n nivel'o'n en la angl'a lingv'o.
#001048
Krom'e la student'o'j konsider'as la postul'o'n pretekst'o por pli'riĉ'ig'i privat'a'j'n lingv'o-lern'ej'o'j'n. La ministeri'o, ali'flank'e, taks'as ĝi'n paŝ'o al „integr'iĝ'o kun Eŭrop'o” kaj „util'a re'form'o”.
#001050
Tiel oni mesaĝ'as al alban'a'j jun'ul'o'j, ke ne neces'as lern'i ali'a'j'n EU-lingv'o'j'n krom la angl'a. Pro tio la ĉef'ministr'o est'as nom'um'it'a „honor'a prezid'ant'o” de en'land'a'j angl'em'ul'o'j. Nun oni vol'as sci'i, ĉu ankaŭ li kaj ali'a'j ministr'o'j tra'pas'is la ekzamen'o'n.
#001051
Rekord'o'n kre'is du belg'a'j aventur'ist'o'j en Antarkt'o, kiam ili tra'ir'is en 74 tag'o'j pli ol 5000 km. Tem'is pri la plej long'a ekspedici'o ne'proviz'it'a kaj ne'motor'iz'it'a en Antarkt'o: sled'o'j'n kaj tiel nom'at'a'j'n neĝ-kajt'o'j'n ili uz'is.
#001052
Tragedi'o kaŝ'it'a kaj pri'silent'it'a dum mult'a'j jar'o'j est'is unu'a'foj'e oficial'e re'memor'ig'at'a en februar'o. La Tivari-masakr'o okaz'is en 1945, kiam paf'mort'ig'it'a'j est'is 3300 etn'a'j alban'a'j soldat'o'j el Kosovo.
#001055
Tiam la slav'a'j komun'ist'o'j eg'e tim'is alban'a'n rezist'ad'o'n en Kosovo. Ili do lanĉ'is plan'o'n por neni'ig'i est'ont'a'j'n ribel'ul'o'j'n. La pretekst'o est'is milit'o en nord-okcident'a Jugoslavio. Ili do tie'n marŝ'ig'is la alban'o'j'n.
#001056
Sur'voj'e pere'is mult'a'j pro mal'san'o kaj mal'sat'o. Tamen en la montenegra urb'o Tivari (Bar) la gard'ist'o'j ek'mitral'is kontraŭ la soldat'o'j sen'arm'a'j, tiam efektiv'e prizon'ul'o'j. Post'e pri'silent'is la masakr'o'n la komun'ism'a'j reĝim'o'j kaj en Albanio kaj en Kosovo.
#001057
Aper'is antaŭ ne'long'e libr'o, kiu memor'ig'as pri la masakr'o. Jen unu'a paŝ'o por re'skrib'i en kondiĉ'o'j de demokrati'o la ver'a'n histori'o'n alban'a'n kadr'e de la 100-jar'iĝ'o de sen'de'pend'ec'o ĉi-jar'e en novembr'o.
#001058
Kiam en februar'o orf'iĝ'is kvin'jar'aĝ'a Amsera Rek'a – sav'it'a, post kiam neĝ'o-lavang'o kovr'is ŝi'a'n hejm'o'n en la distrikt'o Dragaŝ, Kosovo, kaj sam'temp'e pere'ig'is famili'an'o'j'n – la kosova ĉef'ministr'o Haŝim Taĉ'i, nom'e de la reg'ist'ar'o, dev'ont'ig'is si'n viv'ten'i kaj eduk'i la knab'in'o'n ĝis ŝi'a 18a jar'o.
#001059
Ankaŭ la prezid'ant'o de Serbi'o, Bor'is Tadić, sam'e tiu de Makedonio, Gjorge Ivanov, esprim'is si'n pret'a'j sub'ten'i la knab'in'o'n – ver'ŝajn'e, ĉar la loĝ'ant'ar'o de Dragaŝ parol'as slav'a'n lingv'aĵ'o'n, kvankam aparten'ant'a al islam'a religi'o.
#001060
Nun kuz'o pri'zorg'as la knab'in'o'n, trov'it'a post du tag'o'j en la ruin'o'j de si'a hejm'o, help'at'e de ĉef'ministr'o kaj du prezid'ant'o'j.
#001061
Inter prov'o'j sav'i Greki'o'n, dron'ant'a'n en ŝuld'o'j, kaj la inkvizici'a spur'ad'o de amik'a'j rilat'o'j de la german'a prezid'ant'o, grup'o de jun'a'j german'a'j parlament'an'o'j el la parti'o Krist'an-Demokrati'a Uni'o laŭt'e aŭd'ig'is si'n pri tikl'a tem'o.
#001062
Gvid'e de iu Marco Wanderwitz, kies nom'o, voĉ'o kaj aplomb'o tuj perfid'is la de'ven'o'n el la iam'a German'a Demokrati'a Respublik'o, ili postul'is, ke sen'infan'a'j person'o'j post si'a 25a jar'o pag'u unu el'cent'o'n el la en'spez'o kiel apart'a'n impost'o'n.
#001063
Wanderwitz indik'is, kiel nun kutim'e en impost'a'j pretend'o'j, al kiu cel'o ir'u la mon'o: al person'o'j kun infan'o'j. La ŝtat'o tiel pov'us akcel'i la ĝeneral'a'n gener'em'o'n de la german'o'j.
#001064
Tiu'j riproĉ'o kaj postul'o ne est'as nov'a'j. Regul'e ili aper'is inter mal'dekstr'a'j sam'e kiel inter eklezi'a'j rond'o'j. Ebl'e la jun'a'j kravat'ul'o'j tio'n ne konstat'is kaj lern'ej'e ne leg'is pri la tim'o de la iam'a kancelier'o Helmut Kohl: Di'e Deutschen sterben a'us! (La german'o'j for'mort'as!).
#001065
Ver'ŝajn'e ili – mir'ig'e – preter'aŭd'is, ke la hitler'em'a'j av'o'j per mon'o kaj per disting'a simbol'o „Patr'in'a kruc'o” honor'is nask'em'a'j'n vir'in'o'j'n, kaj instal'is „orden'a'j'n kastel'o'j'n” por sen'ĝen'e produkt'ad'i alt'valor'a'j'n german'a'j'n milit'ist'o'j'n.
#001066
Tamen, jun'ec'a aplomb'o ne sen'kulp'ig'as la grup'an'o'j'n. Cert'e ili vol'is nur spil'i nov'a'j'n mono'font'o'j'n kaj facil'e akir'i la konsent'o'n de la infan'posed'ant'a majoritat'o. Sed, por rest'i sincer'a'j, ili dev'us agnosk'i, ke ge'patr'ec'o est'as, plej oft'e, mem'vol'a kaj mem'respond'ec'a afer'o.
#001067
Financ'e la ŝtat'a sub'ten'o jam kovr'as unu tri'on'o'n de la statistik'a viv'o'daŭr'o. Ĉu ne sufiĉ'e? Ali'flank'e, la sen'infan'ul'o'j ne ricev'as tia'n sub'ten'o'n, sed pag'as sen'kompens'e dum'viv'e por mal'san'o'j, (mis-)eduk'ad'o, instru'ad'o ktp de ali'ul'a'j infan'o'j.
#001068
Est'as nur ironi'o, ke la bavar'a ministr'in'o Haderthauer al'iĝ'is al la kampanj'o kaj parol'is pri „just-ofend'o” mal'favor'e al ge'patr'o'j, tiel uz'ant'e sen'pri'pens'e aŭ intenc'e slogan'o'n de politik'a'j mal'dekstr'a'j konkurenc'ul'o'j.
#001069
Preter'las'ant'e la evident'a'j'n politik'a'j'n intrig'o'j'n por akir'i simpati'o'n kaj mon'o'n, oni rigard'u en la konstituci'o'n. Jam en la unu'a'j paragraf'o'j tem'as pri la dign'o de ĉiu hom'o, pri la rajt'o liber'e dis'volv'iĝ'i, pri mal'permes'o de (soci'a) mal'avantaĝ'ad'o de person'o'j kun handikap'o. Mult'a'j sen'infan'ul'o'j sufer'as kvazaŭ handikap'it'o'j.
#001070
Ĉu tiu'j do pag'u pun'impost'o'n, apart'e al ge'patr'o'j? Kio'n pri laŭ'destin'a'j sam'seks'em'ul'o'j, pri hom'o'j pro la religi'o sen'infan'a'j? Kaj neniel ĉiu liber'vol'e sen'id'a person'o est'as diboĉ'em'a, avid'a individu'o. Kelk'a'j kred'ebl'e rezign'is pri infan'o'j pro moral'a'j kial'o'j. Kaj kio'n pri diskriminaci'o de difin'it'a – cert'e ne homogen'a – hom'grup'o?
#001071
Sed se tem'as pri mon'o, ne tem'as pri moral'o. Koment'ist'in'o simpl'ec'e konstat'is: „La propon'o est'as pri'pens'ind'a. Ne tem'as pri pun'ad'o de sen'infan'ul'o'j. Hom'o'j sen infan'o'j posed'as pli da mon'o ol tiu'j kun infan'o'j. Tio est'as mal'just'a. Do, oni kre'u egal'ec'o'n.”
#001072
Antaŭ mal'pli ol du jar'o'j unu'a'foj'e abdik'is german'a prezid'ant'o. Horst Köhler [kéler], vizit'int'e german'a'j'n trup'o'j'n en Afgani'o kadr'e de la UN-mandat'o, dir'is, ke ebl'us milit'e inter'ven'i ankaŭ pro ekonomi'a'j interes'o'j.
#001074
Kritik'it'e kaj de opozici'an'o'j kaj de politik'ist'o'j de la reg'ist'ar'a koalici'o, Köhler deklar'is, ke li'n tiel atak'i est'as mal'respekt'e. Li abdik'is en maj'o 2010.
#001075
Mal'pli ol du jar'o'j'n post'e abdik'is du'a german'a prezid'ant'o. Christian Wulff, la post'e'ul'o de Köhler, rezign'is pri la prezid'ant'ec'o en februar'o 2012.
#001076
Ne ĉiu'tag'e oni far'iĝ'as prezid'ant'o kaj la event'o'n vol'is fest'i Wulff. La fest'o'n la nov'a prezid'ant'o deklar'is privat'a, tamen ĝi est'as organiz'it'a de profesi'ul'o, kiu simil'a'j'n event'o'j'n aranĝ'as por eminent'ul'o'j. Kelk'a'j gast'o'j pag'is 3000 eŭr'o'j'n por ricev'i en'ir'bilet'o'n.
#001077
Wulff ag'is ŝajn'e laŭ la princip'o „kon'at'ec'o'j kaj rilat'o'j”, kiel en la iam'a Sovetio. Volont'e li akcept'is invit'o'j'n al sen'kost'a'j feri'o'vojaĝ'o'j al Hispanio, Italio kaj Uson'o.
#001078
Rol'o'n lud'is ankaŭ la film'ist'o David Groenewald. Tiu mend'is kaj pag'is feri'o'j'n, prunt'is mon'o'n, aĉet'is poŝ'telefon'o'n por si'a amik'o Wulff. Nun prokuror'o'j pri'esplor'as la kontraŭ'leĝ'a'j'n avantaĝ'o'j'n kaj profit'o'j'n. Ekzempl'e, la federaci'a ŝtat'o Mal'supr'a Saksi'o (kies ministr'o'prezid'ant'o est'is Wulff) promes'is garanti'i kvar milion'o'j'n da eŭr'o'j por film'entrepren'o, en kiu est'as implik'it'a Groenewald.
#001079
En Germanio al ĉiu ŝtat'ofic'ist'o est'as mal'permes'it'e akcept'i donac'o'j'n. Nepr'e oni vol'as evit'i suspekt'o'n pri korupt'o aŭ sub'aĉet'o. Eĉ krist'nask'a'j donac'et'o'j al poŝt'ist'o aŭ strat'pur'ig'ist'o est'as kontraŭ'leĝ'a'j: nur escept'okaz'e ili est'as permes'it'a'j.
#001080
Dum long'a temp'o Wulff nur du'on'klar'e respond'is demand'o'j'n kaj eĉ prov'is influ'i la gazet'ar'o'n. Kresk'is suspekt'o'j. La 16an de februar'o prokuror'o pet'is nul'ig'i la jur'a'n imun'ec'o'n de la prezid'ant'o. Unu tag'o'n post'e Wulff abdik'is.
#001081
Perd'int'e du'a'n prezid'ant'o'n, kelk'a'j german'o'j nun demand'as, ĉu neces'as la posten'o. Ali'a'j german'o'j opini'as, ke ekzist'as pli grav'a'j afer'o'j ol persekut'i prezid'ant'o'n pro donac'o'j de amik'o'j. Ĉia'okaz'e, prezid'ant'o – la ŝtat'estr'o, posed'ant'o de la plej alt'a posten'o en la land'o – model'e si'n prezent'u al si'a'j kun'civit'an'o'j.
#001082
En Vieno okaz'is la tri'a ministr'a konferenc'o de la Pariza Pakt'o pri la kontraŭ'batal'o de narkot'aĵ'o-kontraband'o el Afgani'o.
#001083
Ĝi'n part'o'pren'is ministr'o'j kaj politik'ist'o'j el pli ol 60 ŝtat'o'j, inkluziv'e la ĝeneral'a'n sekretari'o'n de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) Ban Ki-moon, la direktor'o'n de la UN-Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o Jur'i Fedotov, la kun'prezid'ant'a'j'n ministr'o'j'n pri ekster'a'j afer'o'j Sergej Lavrov (Rusio) kaj Alain Juppé [alé jipé] (Franci'o).
#001084
Ban Ki-moon urĝ'is la mond'a'n komun'um'o'n pli'fort'ig'i la klopod'o'j'n por el'radik'ig'i narkot'aĵ'o'j'n el Afgani'o. Li menci'is, ke kompar'e kun la antaŭ'a jar'o la kultiv'ad'o de papav'o'j pli'iĝ'is je 7 % kaj la produkt'ad'o de opi'o kresk'is je 61 %.
#001085
Li avert'is, ke la problem'o pli'vast'iĝ'as sen'de'pend'e de tiu'j, kiu'j mis'uz'as narkot'aĵ'o'j'n, kaj minac'as Afgani'o'n mem. La narkot'aĵ'o-komerc'o kaj la inter'naci'e organiz'at'a krim'ad'o sub'fos'as la san'o'n en mal'stabil'a'j land'o'j kaj mal'fort'ig'as la jur'ŝtat'ec'o'n.
#001086
Antaŭ ĉio, laŭ la ĝeneral'a sekretari'o de UN, la afgan'a reg'ist'ar'o dev'as don'i prioritat'o'n al la problem'o de narkot'aĵ'o'j, ĉar la jar'a'j en'spez'o'j el afgan'a'j opi'aĵ'o'j ating'as 2,4 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j. Oni ne pov'as esper'i je stabil'ec'o, se tiu sum'o prezent'as 15 % de la afgan'a mal'net'a produkt'o.
#001087
Respond'e la afgan'a ministr'o pri la kontraŭ'batal'o de narkot'aĵ'o'j, Zarar Osmani, dir'is, ke la narkot'aĵ'o'j pov'us est'i el'radik'ig'it'a'j, se la sekur'ec'o en la land'o pli'bon'iĝ'us. Okaz'as 95 % de la kultiv'ad'o de papav'o'j en naŭ mal'sekur'a'j provinc'o'j de Afgani'o.
#001088
Kadr'e de la Pariza Pakt'o, kre'it'a en 2003 kaj ampleks'ant'a 56 land'o'j'n kaj 14 inter'naci'a'j'n organiz'aĵ'o'j'n, oni cel'as redukt'i la produkt'ad'o'n kaj komerc'o'n je narkot'aĵ'o'j el Afgani'o, blok'i la financ'a'j'n flu'o'j'n de la kontraŭ'leĝ'a narkot'aĵ'o-komerc'o, ĉes'ig'i la flu'o'n de kemi'aĵ'o'j por produkt'i heroin'o'n kaj fort'ig'i lok'a'j'n iniciat'o'j'n por kontraŭ'batal'i narkot'aĵ'o-mis'uz'o'n far'e de afgan'o'j.
#001089
Tamen la konferenc'o ne hav'as dev'ig'a'n pov'o'n, kaj pro tio la inter'naci'a'j prov'o'j solv'i la afgan'a'n narkot'aĵ'o-problem'o'n hav'is ĝis nun mal'grand'a'n sukces'o'n.
#001090
Laŭ januar'a raport'o de la UN-Ofic'ej'o pri Narkot'aĵ'o'j kaj Krim'ad'o, la en'spez'o'j de opi'a produkt'ad'o pli'iĝ'is en 2011 je 133 % al proksim'um'e 1,4 miliard'o'j da uson'a'j dolar'o'j, aŭ ĉirkaŭ dek'on'o de la afgan'a mal'net'a en'land'a produkt'o.
#001091
Tem'as pri insul'o. La kolor'o'j de ĝi'a flag'o est'as tri: la ruĝ'a, la blu'a kaj la blank'a. Ĝi'n simbol'e estr'as reĝ'in'o sub protekt'o de la kavalir'a figur'o de sankt'a Georg'o.
#001092
Inter histori'a'j kaj legend'a'j memor'ind'aĵ'o'j pri la insul'o ne mank'as la kelt'a origin'o, la ĉe'est'o de romiaj trup'o'j en la epok'o de Nerono, la legend'o de brav'ul'o, kiu pri'rab'is riĉ'ul'o'j'n por donac'i al mal'riĉ'ul'o'j, la help'o de pirat'o al reĝ'in'o en sukces'a batal'o kontraŭ ĉio'pov'a reĝ'o de Hispanio kaj inter'ali'e eĉ la invent'o de futbal'o. La leg'ant'o ne mir'u, ke tem'as ne pri Briti'o, sed pri la karnaval'o de Brazilo.
#001093
Tiel regal'is karnaval'a'n spekt'ant'ar'o'n la elit'o de t.n. samb'o-lern'ej'o'j (fakt'e, klub'o'j de samb'o), la Uni'o de la Insul'o. Part'o'pren'is en la parad'o pli ol tri mil lud'ant'o'j, kiu'j ver'e surpriz'is pro la ne'kutim'a tem'o, nom'e Briti'o.
#001094
Tamen la ĉi-jar'a tem'o, unu'ig'ant'a tiel mal'simil'a'j'n uni'o'j'n per'e de la karnaval'a samb'o'stil'o, ne hav'as muzik'a'n aŭ lirik'a'n inspir'o'n. Sub la karnaval'a mask'o la ver'a sekret'o, kiu kun'met'as kaj harmoni'ig'as sport'a'n ritm'o'n kaj politik'a'n lirik'o'n, kuŝ'as en la fakt'o, ke la Uni'o de la Insul'o propagand'e anticip'is la Olimpi'a'j'n Lud'o'j'n.
#001096
En la nun'a jar'o la lud'o'j okaz'os en Londono, en 2016 en Rio-de-Ĵanejro.
#001097
Radi'o kaj televid'o pli fort'a'j
#001098
Taĝiki'o est'as agrikultur'a land'o: 93 % de la teritori'o konsist'as el alt'mont'ar'o. Pro tio la loĝ'ant'ar'o tre aprez'as radi'o'n, ĉar ĝi est'as facil'e akir'ebl'a.
#001099
Dum la sovetia temp'o funkci'is nur tri fak'o'j en la taĝik'a radi'o: ĉef'urb'a, tut'land'a kaj inter'naci'a. Diurn'e ili el'send'is en'tut'e dum 39 hor'o'j. Post la dis'fal'o de Sovetio, Taĝiki'o far'iĝ'is sen'de'pend'a. Aper'is nov'a'j radi'o'staci'o'j: Voĉ'o de Duŝanb'o, Voĉ'o de Taĝiki'o, Radi'o Kultur'o.
#001100
Hodiaŭ ĉiu'j radi'o'staci'o'j aŭd'ig'as program'er'o'j'n diurn'e en'tut'e dum 96 hor'o'j kaj en ok lingv'o'j, inkluziv'e de la taĝik'a, la rus'a, la angl'a kaj la arab'a.
#001101
En la last'a'j jar'o'j de Sovetio, la taĝik'a televid'o hav'is nur unu kanal'o'n. Nun ĝi hav'as kvar. La ĉef'a tut'land'a kanal'o est'as soci'politik'a, la du'a (Safina) el'send'as pri art'o kaj kultur'o, la tri'a (Bahoriston) est'as por ge'jun'ul'o'j, kaj la kvar'a (Ĝahonnamo) tut-tag'e inform'as pri nov'aĵ'o'j.
#001102
Post la sen'de'pend'iĝ'o la amas'komunik'il'o'j funkci'is pli liber'e. Aper'as krom'e en Taĝiki'o ĉiu'semajn'e pli ol 400 gazet'o'j, ĵurnal'o'j kaj revu'o'j. Pli ol 80 % de la loĝ'ant'ar'o pov'as sen'problem'e aŭskult'i radi'o'n kaj spekt'i televid'o'n.
#001104
Aper'is last'a'temp'e koment'o'j en la verd'a gazet'ar'o pri la land'o-princip'o de MONATO. Mi memor'ig'u: esenc'e, laŭ la land'o-princip'o, rajt'as raport'i en ni'a magazin'o nur tiu, kiu loĝ'as en la koncern'a land'o aŭ region'o.
#001105
Tiel unik'as MONATO. Leg'ant'o'j akir'as perspektiv'o'j'n ne laŭ la tradici'a'j metod'o'j de tiel nom'at'a fremd'land'a korespond'ant'o, ali'vort'e de – ĝeneral'e – sam'land'an'o aŭ sam'lingv'an'o, kiu rigard'as de ekster'e en'e'n. Mal'e ni'a'j korespond'ant'o'j rigard'as de en'e ekster'e'n.
#001106
Mi ne vol'as nigr'ig'i la reputaci'o'n de ekster'land'a'j korespond'ant'o'j. Kelk'a'j eminent'as en si'a profesi'o kaj kapabl'as „sub'haŭt'iĝ'i” por kompren'ig'i al ni event'o'j'n en part'o'j de la mond'o, ne'kon'at'a'j al ni.
#001107
Kelk'a'j risk'as kaj eĉ perd'as la viv'o'n. En februar'o mort'is en la sieĝ'at'a urb'o Homs en Sirio Marie Colvin, renom'a kaj kuraĝ'a angl'a'lingv'a korespond'ant'o de la brit'a gazet'o Sunday Times; kun ŝi pere'is franc'a fot'o'ĵurnal'ist'o Rémi Ochlik.
#001108
Se, en ni'a mal'grand'a Esperant'o-mond'o, ni dispon'us pri ĵurnal'ist'o'j tia'j, aŭ se MONATO posed'us mon'rimed'o'j'n por send'i fid'ind'a'j'n, profesi'a'j'n raport'ist'o'j'n en la mond'o'n, do ebl'e tiam super'flu'us la land'o-princip'o. Sed ni sci'as, ke tiu'rilat'e (sam'e kiel en mult'a'j ali'a'j rilat'o'j) rest'as Esperant'o plor'ind'e sub'evolu'int'a.
#001109
Do kio'n far'i? En la inter'ret'o mi leg'is riproĉ'o'j'n, ke pro la land'o-princip'o „kvazaŭ laŭ'regul'e MONATO ne pov'as, teknik'e ne pov'as skrib'i pri land'o'j reg'at'a'j diktator'e”. Jes kaj ne: se est'us korespond'ant'o en la land'o, kiu malgraŭ ĉio pov'us pri'e artikol'i, ni volont'e aper'ig'us raport'o'n (eĉ anonim'e aŭ pseŭdonim'e, se ni cert'us pri la ident'ec'o de la korespond'ant'o).
#001110
La riproĉ'o de'ven'is de koment'o de iu, kiu „leg'as nun'temp'e nov'a'n german'lingv'a'n biografi'o'n pri Ho Chi Minh kaj verk'as artikol'o'n pri la lez'ad'o de la hom'a'j rajt'o'j far la vjetnami'a'j komun'ist'o'j. Mi propon'os ĝi'n al iu Eo-gazet'o (mi ankoraŭ ne sci'as kiu).”
#001111
Artikol'o-propon'o'n tia'n MONATO ne ricev'is. Sed, se jes, ĉu ĝi'n aper'ig'i? Ebl'e mi erar'as, ne posed'ant'e ĉiu'j'n fakt'o'j'n pri la biografi'o kaj, pli grav'e, pri la verk'ant'o de la artikol'o, sed mi hezit'us akcept'i koment'o'j'n (ebl'e de ne'fak'ul'o) pri la koment'o'j (do la biografi'o) de iu ali'a.
#001112
Ĉiu ĵurnal'ist'o sci'as, ke abund'as koment'o'j, mal'abund'as fakt'o'j. Precip'e miks'i ili'n est'as danĝer'e: tia'manier'e el koment'o'j tro facil'e far'iĝ'as fakt'o'j. Ŝajn'as al mi, ke, obe'ant'e la land'o-princip'o'n, ni pov'as emfaz'i la fakt'o'j'n: fakt'o'j'n ĝeneral'e fid'ind'a'j'n (kvankam ĉiu pov'as erar'i), ĉar prezent'at'a'j'n de tiu'j, kiu'j sen'dub'e pli bon'e kon'as la teren'o'n ol ekster'land'an'o.
#001113
Sed jen la dilem'o. Ĉu mal'ferm'i la paĝ'o'j'n de MONATO al ver'ŝajn'e sincer'a'j polemik'ist'o'j, avid'a'j pri'koment'i tiu'n aŭ ali'a'n event'o'n, kiu ili'n ne rekt'e tuŝ'as, kaj sur'baz'e de „brokant'a'j” gazet'ar'a'j aŭ televid'a'j raport'o'j – aŭ rest'i ĉe la lim'ig'o'j de la land'o-princip'o?
#001114
Kiel dir'it'e, pro la land'o-princip'o, leg'ant'o'j akir'as unik'a'j'n perspektiv'o'j'n verk'it'a'j'n, nu bon'e, ĝeneral'e de „amator'a” ĵurnal'ist'o, kiu kompens'e intim'e rilat'as al si'a tem'ar'o.
#001115
Ali'flank'e, kiel prav'e atent'ig'is part'o'pren'ant'o'j en la diskut'o pri la biografi'o, la land'o-princip'o signif'as, ke plur'a'j mal'grand'a'j ŝtat'o'j – pro la verk'em'o de tie'a'j korespond'ant'o'j – reprezent'iĝ'as en MONATO mal'proporci'e al si'a politik'a aŭ ekonomi'a grav'ec'o.
#001116
La afer'o'j facil'e solv'iĝ'as. MONATO bon'ven'ig'as artikol'o'j'n de kontribu'ant'o'j el ĉiu'j land'o'j: se tiu aŭ ali'a land'o mal'oft'e aper'as en la magazin'o, ne kulp'ig'u la land'o-princip'o'n. Kulp'ig'u tiu'j'n, kiu'j ne pri'e verk'as.
#001117
Bon'ven'a'j est'as ankaŭ koment'o'j – sed prefer'e koment'o'j pri afer'o'j, kiu'j rekt'e koncern'as aŭtor'o'n. Mi, brit'o, ne verk'us pri afer'o'j en Germanio. Mi tamen verk'us pri Germanio kadr'e de Eŭrop'a Uni'o kaj pri la efik'o'j de german'a politik'o rilat'e mi'n.
#001118
Kaj la moral'o de tiu ĉi „vid'punkt'o”? La land'o-princip'o ne silent'ig'as. Mal'e: en soci'o, al kiu mank'as aktiv'a'j profesi'a'j ĵurnal'ist'o'j, ĝi star'ig'as lim'o'j'n, en kiu'j talent'a'j sed ne'trejn'it'a'j amator'o'j tamen pov'as raport'i el propr'a spert'o, el propr'a'j kon'o'j.
#001119
Ni do labor'u kun, ne kontraŭ ĝi. Kaj ni ĝi'n pri'fier'u. Ĝi ne est'as perfekt'a (kiu aŭ kio ja est'as?) – sed ĝi don'as voĉ'o'n unik'a'n al MONATO.
#001120
Kaj, jes, hejm'e'n'ir'ont'e, tiu, kiu solv'is la krim'o'n (ĝeneral'e ne la detektiv'o), ricev'as et'a'n premi'o'n. Botel'o'n da vin'o. Skatol'o'n da ĉokolad'aĵ'o'j. Por ne menci'i la admir'o'n de ĉiu'j atest'int'o'j ... ĉar tiu, zorg'e kribr'int'e ĉio'n aŭd'it'a'n, vid'it'a'n, antaŭ, dum kaj post la murd'o, lert'e solv'is la mister'o'n – do murd'o-mister'o'n.
#001123
Ebl'e en la brust'o de ĉiu brit'o, kiu plen'kresk'is libr'e (nun televid'e) kun kre'it'aĵ'o'j de Arthur Conan Doyle aŭ Agatha Christie, do kun Sherlock Holmes, Hercule Poirot aŭ Fraŭl'in'o Marple, kuŝ'as et'a spur'ĉas'ist'o, et'a detektiv'o. Aŭ ebl'e ne tem'as sol'e pri fenomen'o brit'a.
#001125
Aŭ ebl'e frustr'iĝ'o. Frustr'iĝ'o, ke ne ebl'as solv'i la financ'a'j'n „krim'o'j'n” de la ŝakal'o'j, kiu'j pri'rab'is tiom da hom'o'j, tiom da land'o'j. Ebl'e en ĉiu murd'it'o oni esper'as vid'i bank'ist'o'n, financ'ist'o'n, politik'ist'o'n. Aŭ ĵurnal'ist'o'n.
#001126
Tamen la viktim'o'j, ĝeneral'e, ne aparten'as al la menci'it'a'j fi'grup'o'j. Tio'n mi sci'as, ĉar du kon'at'o'j mi'a'j eĉ verk'is propr'a'j'n murd'o-mister'o'j'n (jes, tiom ili popular'as: mi pov'as pli bon'e verk'i, mi'a'cel'e, oni argument'as, ol aŭtor'o'j, kiu'j vend'as inter'ret'e si'a'j'n mister'aĉ'o'j'n).
#001127
Kaj en la koncern'a'j mister'o'j mort'is ne kapital'ist'o'j, sed kompat'ind'a'j burĝ'o'j: instru'ist'in'o kaj urb'estr'o. Ho, ve. Almenaŭ for'pas'is ili, sci'ant'e, ke iu ja solv'os la mister'o'n. Kaj ricev'os botel'o'n, skatol'o'n da.
#001128
Tre vari'as murd'o-mister'o'j. Ekzempl'e, ĉiu part'o'pren'ant'o ricev'as libr'et'o'n en'hav'ant'a'n not'o'j'n pri li'a rol'o: nom'o, profesi'o kaj, pli grav'e, inform'er'o'j, kiu'j'n tiu en'met'u en la konversaci'o'n (okaz'ant'a'n ĝeneral'e ĉirkaŭ tabl'o, kiam oni kun'e vesper'manĝ'as). Post la last'a plad'o ĉiu est'as invit'it'a anonc'i la nom'o'n de la krim'ul'o, kaj indik'i kial'o'j'n.
#001129
Pli ambici'a, tamen, est'as profesi'e prezent'at'a mister'o. Last'a'temp'e mi'a kuz'in'o organiz'is grand'a'n famili'a'n fest'o'n por si'a 21-jar'aĝ'a fil'in'o. Ĉe'est'is kvin'dek'o da hom'o'j, de divers'a'j aĝ'o'j, ĉiu'j divid'it'a'j inter sep aŭ ok tabl'o'j (do team'o'j).
#001131
Inter serv'ad'o de la plad'o'j, tri aktor'o'j, lud'ant'e plur'a'j'n rol'o'j'n, prezent'is la mister'o'n: tem'is pri ĵaluz'a'j kuir'ist'o'j, kiu'j ĉiu'j ŝtel'is kaj publik'ig'is la recept'o'j'n de la ali'a'j: sed kiu murd'is la redaktor'o'n de renom'a pri'restoraci'a magazin'o?
#001132
Sen'dub'e mult'e'kost'a afer'o. Mi dank'em'as, ke la faktur'o'n ne mi ricev'is: feliĉ'e flor'as, malgraŭ ĉio, pro labor'em'o, la firma'o de mi'a kuz'in'o. Sufiĉ'e flor'as, por murd'i ŝi'a'n bank'kont'o'n – sed ankaŭ por agrabl'e distr'i kaj amuz'i famili'an'o'j'n kaj amik'o'j'n (kaj dung'i, eĉ se dum nur unu vesper'o, tri talent'a'j'n aktor'o'j'n).
#001134
Talent'a'j'n aktor'o'j'n? Cert'e ... sed, malgraŭ mi'a premi'et'o, mi ne alud'as mi'n.
#001135
Tiu novel'o traf'is mi'n kiel la fulm'o traf'is Paŭlon sur'voj'e al Damasko. „Jen mi'a mens'a ĝemel'in'o”, mi pens'is. Kaj tuj mi skrib'is al vi, pet'ant'e la adres'o'n de la aŭtor'o. Kaj vi afabl'e decid'is tuj sci'ig'i ĝi'n al mi, kvankam, laŭ la regul'o'j, vi pov'int'us respond'i „ni ne rajt'as kon'ig'i la adres'o'j'n de ni'a'j kun'labor'ant'o'j” (kio pruv'as, ke kelk'foj'e ne'obe'i la regul'o'j'n kaŭz'as bon'o'n!).
#001138
Tiel komenc'iĝ'is la histori'o inter Juli'a kaj mi, kiu kulmin'is je la 9.9.9 per ni'a ge'edz'iĝ'o. Nun, dank'e al vi'a'j du decid'o'j, ni est'as tre feliĉ'a'j ge'edz'o'j!
#001139
En pigr'a'j moment'o'j de sen'okup'it'ec'o mi oft'e pens'as, ke la irland'an'o'j erar'is, kiam, post sen'de'pend'iĝ'o, ili konserv'is Dublinon kiel ĉef'urb'o'n de la respublik'o.
#001142
Person'e mi tre ŝat'as Dublinon, sed mi opini'as, ke la reg'ist'ar'o dev'us imit'i la ekzempl'o'n de la antaŭ'a brazila prezid'ant'o Juscelino Kubitschek [ĵuselinu kubiĉék], kiu en 1960 mov'is si'a'n ĉef'urb'o'n el Rio-de-Ĵanejro al nov'a lok'o (nun nom'at'a Brazilj'o), en la virg'a intern'o de tiu vast'a land'o.
#001143
Dublino tut'e ne taŭg'as kiel administr'a kaj reg'ist'ar'a centr'o. Tiel ĝi fakt'e funkci'is dum la long'a'j jar'cent'o'j, kiam Irlando est'is reg'at'a de la angl'o'j. Tamen la fakt'o, ke ĝi trov'iĝ'as sur la okcident'a mar'bord'o, signif'as, ke la intern'o de la land'o, kaj precip'e la okcident'o, neniam pov'is sufiĉ'e evolu'i.
#001145
Preskaŭ ĉiu'j fer'voj'a'j kaj ŝose'a'j komunik'il'o'j el'radi'as el Dublino. La fer'voj'a ret'o, kiu en 1900 kovr'is la tut'a'n insul'o'n, nun en'hav'as tru'o'j'n (kvankam modern'ig'it'a). Pro tio, por ating'i ali'a'j'n urb'o'j'n, fer'voj'a'j pasaĝer'o'j oft'e dev'as unu'e vojaĝ'i al staci'dom'o en Dublino kaj ŝanĝ'i al ali'a fer'voj'a lini'o aŭ al bus'o.
#001146
Pli'e, ĝis antaŭ ne'long'e, la tut'a reg'ist'ar'a administr'ad'o est'is en'fokus'ig'it'a en la ĉef'urb'o. Tiam la reg'ist'ar'o decid'is mal'centr'ig'i la administr'ad'o'n de publik'a'j serv'o'j, divid'ant'e ĝi'n inter mult'a'j urb'o'j kaj urb'et'o'j tra la land'o.
#001147
Do, jen mi'a propon'o: las'i Dublinon kiel literatur'a'n kaj kultur'a'n ĉef'urb'o'n de Irlando, sed kre'i nov'a'n administr'a'n ĉef'urb'o'n en la intern'o de la insul'o. Tamen kie?
#001149
Mi'a respond'o: Athlone [atloon’] (gael'e: Baile Átha Luain), provinc'a urb'o preskaŭ en la mez'o de la irlanda insul'o. Nun'temp'e Athlone ne est'as apart'e grand'a aŭ impon'a. Ĝi hav'as nur iom pli ol 15 500 loĝ'ant'o'j'n, sed ĝi'a'j ĉirkaŭ'aĵ'o'j est'as ver'e bel'a'j kaj interes'a'j.
#001150
Ĝi situ'as en la region'o Westmeath (gael'e Iarmhí) apud la river'o Shannon (gael'e: Sionainn), la plej long'a river'o en la insul'o'j brit'a kaj irlanda. La river'o est'as part'o de ret'o akv'o'voj'a, kiu inkluziv'as kanal'o'j'n, kiu'j kun iom da konstru'ad'o pov'us ebl'ig'i turism'a'n sur'boat'a'n esplor'ad'o'n de preskaŭ ĉiu part'o de la land'o.
#001151
Proksim'e trov'iĝ'as Clonmacnoise, unu el la plej grav'a'j monaĥ'ej'a'j teren'o'j en Eŭrop'o. Iom'et'e nord'e est'as la lag'o Loch Re'e [loĥ ri]; sud'e la eĉ pli bel'a lag'o Loch Derg.
#001152
La urb'o hav'as teknik'a'n alt'lern'ej'o'n, kazern'o'n (do sufiĉ'e da jun'a'j famili'o'j), radi'o'dis'send'ej'o'j'n, antikv'a'n kastel'o'n kaj iom da industri'o. Per trajn'o aŭ bus'o ebl'as vizit'i ali'a'j'n lok'o'j'n en la irlanda insul'o.
#001153
Ĉi-jar'e est'is fin'e agnosk'it'a la ekonomi'e strategi'a valor'o de Athlone en la kor'o de Irlando. La region'a konsil'ant'ar'o ĵus permes'is konstru'o'n de grand'a komerc'a centr'o por antaŭ'e'n'ig'i inter'naci'a'j'n rilat'o'j'n, precip'e kun Ĉini'o, kvankam ĝi cel'os ankaŭ Uson'o'n kaj Eŭrop'o'n.
#001154
La projekt'o ricev'is al'don'a'n impet'o'n en februar'o 2012, kiam la ĉin'a vic'prezid'ant'o Xi Jinping vizit'is Irlandon cel'e al amik'a'j kaj ekonomi'a'j lig'o'j inter la du land'o'j.
#001156
Post la kolaps'o de la konjunktur'o en Irlando (la t.n. kelt'a tigr'o), irland'an'o'j urĝ'e bezon'as profit'i de kontakt'o kun la du'a plej grav'a ekonomi'o kaj la hom'e plej mult'nombr'a naci'o en la mond'o, nom'e Ĉini'o. Tiel Athlone optimism'e rigard'as al la „Orient'a Tigr'o”.
#001157
Ek'de 1912 la siderurgi'a produkt'ej'o SMN (Societ'o Metalurgi'a de Normandi'o) est'is la ĉef'a uzin'o de la urb'ar'o de Caen [kaŭ]. Dum la plej favor'a'j jar'o'j tie labor'is pli ol 6000 hom'o'j sen kalkul'i mult'a'j'n labor'ist'o'j'n de fer'a'j min'ej'o'j en la departement'o'j Calvados [kalvadós] kaj Orn'e [or'n]. Por si'a labor'ist'ar'o SMN konstru'is lern'ej'o'j'n kaj meti'lern'ej'o'j'n, futbal'teren'o'j'n, kin'ej'o'n kaj part'e subvenci'is la konstru'o'n de preĝ'ej'o'j, inter'ali'e de ortodoks'a preĝ'ej'o, ĉar mult'a'j labor'ist'o'j ven'is de Rusio kaj Ukrainio. Inter la du mond'milit'o'j star'iĝ'is nov'a'j kvartal'o'j kaj urb'et'o'j de sam'aspekt'a'j dom'et'o'j kun por'legom'a'j ĝarden'et'o'j. De la lul'il'o ĝis la tomb'ej'o viv'is plur'a'j generaci'o'j sub la protekt'o kaj kontrol'o de si'a'j dung'int'o'j.
#001158
Kre'iĝ'is fort'a labor'ist'a kultur'o, kiu lud'is grav'a'n rol'o'n en la urb'ar'o, des pli pro tio, ke en la ses'dek'a'j jar'o'j ek'funkci'is nov'a'j ampleks'a'j uzin'o'j (Saviem, Citroën [sitroé], Moulinex [mulinéks], ktp). Sed en 1993, malgraŭ la vigl'a protest'o de la labor'ist'ar'o kaj de la loĝ'ant'ar'o, la siderurgi'a grup'o Sacilor [sasilor] decid'is ferm'i SMNon sam'kiel ali'a'j'n produkt'ej'o'j'n en la nord'a kaj orient'a region'o'j de Franci'o. En 2001 ankaŭ Moulinex ferm'iĝ'is kaj mal'dung'is 1100 labor'ist'o'j'n, grand'part'e vir'in'o'j'n.
#001159
Nun, kun 9,4 % da sen'labor'ul'o'j, Caen (200 000 loĝ'ant'o'j) memor'as si'a'n siderurgi'a'n pas'int'ec'o'n, kaj oft'as okaz'o'j por ĝi'n honor'i, ĉu oficial'e, ĉu spontane'e. Kiam last'jar'e la urb'a loĝ'pri'zorg'a ofic'ej'o „Caen-Habitat” [kaŭ abitá] decid'is detru'i mal'nov'a'j'n dom'et'o'j'n, tip'e SMNajn, por modern'ig'i la kvartal'o'n „Clos Jol'i” ([kloĵolí] – Bel'et'a ĝarden'ar'o) en la orient'a part'o de la urb'o, jun'a'j art'ist'o'j decid'is pentr'i sur la detru'ot'a'j dom'et'o'j, kies fenestr'o'j kaj pord'o'j est'is definitiv'e mur'ig'it'a'j.
#001160
Ni renkont'is unu el tiu'j art'ist'o'j, an'o'n de la asoci'o „Aer'o” (), Jérôme Lelièvre [ĵeróm leljévr].
#001162
– Kial vi decid'is mur'pentr'i tiu'j'n detru'ot'a'j'n dom'et'o'j'n?
#001163
– Mi'a patr'in'o loĝ'as en tia dom'et'o, kaj mi pas'ig'is mi'a'n jun'ec'o'n en la kvartal'o „Clos Jol'i”. Mult'a'j loĝ'ant'o'j est'is ŝok'it'a'j, kiam Caen-Habitat decid'is modern'ig'i ĝi'n per tut'e nov'a'j konstru'aĵ'o'j. „Aer'o” propon'is kun'labor'o'n por mur'pentr'i la mal'plen'ig'it'a'j'n dom'o'j'n, sed Caen-Habitat ne est'is favor'a. En april'o 2011 ni decid'is sen'permes'e pri'pentr'i la mur'o'j'n de la detru'ot'a'j dom'et'o'j por, unu'e, honor'i la pas'int'ec'o'n de tiu kvartal'o kaj, du'e, el'montr'i, ke mur'pentr'ad'o pov'as est'i ver'a art'o.
#001164
– Plej mult'a'j an'o'j de ni'a asoci'o ven'as de labor'ist'a'j famili'o'j kaj fier'as pri si'a de'ven'o. Ni pentr'is vizaĝ'o'j'n de loĝ'int'o'j de tiu kvartal'o kaj prov'is memor'ig'i la lukt'o'j'n, kiu'j'n ili part'o'pren'is. Ni dezir'is salut'i for'pas'int'a'n epok'o'n kaj alud'i pri la nun'a social'a kaj ekonomi'a situaci'o.
#001166
– Kiel la hom'o'j re'ag'as?
#001167
– Ĉiu'j mir'as, sed plej mult'a'j aprob'as ni'a'n iniciat'o'n, ĉef'e la loĝ'ant'o'j de la kvartal'o. Mult'a'j hom'o'j halt'as por fot'i la pentr'aĵ'o'j'n, kaj lok'a'j gazet'o'j plur'foj'e ni'n intervju'is. Caen-Habitat kaj la urb'estr'ar'o – social'ist'a – evolu'is en si'a opini'o kaj nun pret'as kun'labor'i, ĉar ili konstat'is, ke ni'a'j mur'pentr'aĵ'o'j pov'as est'i bon'a reklam'o por la kvartal'o kaj la urb'a politik'o. Tiu evolu'o tre grav'as, ĉar ni esper'as, ke la lok'a'j instanc'o'j help'os ni'n trov'i nov'a'j'n lok'o'j'n por mur'pentr'i.
#001168
Ni rilat'as kun sam'fak'a'j asoci'o'j en Bretoni'o kaj la pariza region'o. Ni part'o'pren'as naci'a'j'n kaj inter'naci'a'j'n ekspozici'o'j'n.
#001170
Influ'as ni'n ankaŭ Street Art (strat'a art'o), kiu ven'as de rok-muzik'o kaj si'n esprim'as per sur'strat'a'j afiŝ'o'j kaj ŝablon'o'j.
#001172
Dank'o'n pro la aper'ig'o de la artikol'o Mon'fals'ad'a ekonomi'o de D.J. Cane (MONATO 2012/2, p. 18-19). Plu'e mi konstat'as, ke la unu'a'n inter'konsent'o'n por sub'prem'ad'o de mon'fals'ad'o sub'skrib'is 32 ŝtat'o'j jam la 20an april'o de 1929 en Ĝenevo.
#001173
Laŭ gazet'ar'a raport'o de Eŭrop'a Komision'o de 27a januar'o 2012 plej mult'e fals'at'a eŭr'o'mon'er'o en la pas'int'a jar'o est'as mon'er'o en nominal'a valor'o de 2 eŭr'o'j (94 500), sekv'as 1 eŭr'o (34 500) kaj mon'er'o en valor'o de 50 cend'o'j (28 000). La Eŭrop'a Komision'o administr'as la program'o'n sub la titol'o PERICLES, kiu est'is special'e propon'it'a por solv'ad'o de problem'o'j de mon'fals'ad'o en Eŭrop'a Uni'o.
#001174
Mal'jun'iĝ'as la slovak'a loĝ'ant'ar'o, laŭ la plej last'a'j inform'o'j de la slovak'a instanc'o pri statistik'o'j. Cens'o el juni'o 2011 montr'as, ke Slovaki'o hav'as 5 397 036 loĝ'ant'o'j'n, el kiu'j 51,3 % est'as vir'in'o'j.
#001175
La hungar'a etn'a minoritat'o reprezent'as 8,5 % de la loĝ'ant'ar'o, la roma'a 2,0 % kaj la ĉeĥ'a 0,6 %. Rom'katolik'o'j est'as 62 %, sen'konfesi'ul'o'j 13,4 %.
#001176
Kiel MONATO jam raport'is (2012/4, p. 7), la german'a federaci'a prezid'ant'o Christian Wulff post 598-tag'a deĵor'ad'o ced'is tiu'n posten'o'n. La mal'dekstr'a opozici'o trov'is kelk'a'j'n dub'ind'a'j'n punkt'o'j'n en li'a antaŭ'a profesi'a labor'o kiel ministr'o'prezid'ant'o de Nord'rejn-Vestfali'o.
#001177
La akuz'o'j est'is inter'naci'skal'e bagatel'a'j, ekzempl'e sen'pag'a loĝ'ad'o ĉe amik'o'j, akcept'o de kredit'o de kon'at'o, mal- aŭ mis-inform'ad'o de la region'a parlament'o pri kontakt'o'j kaj person'a'j financ'a'j rilat'o'j, uz'o de firma'a aŭtomobil'o.
#001178
La koncern'a prokuror'ej'o tamen long'e ne vid'is kial'o'n inter'ven'i. Nur post kiam oni asert'is, ke tiu instituci'o est'as simpati'ant'a, blind'a, ne sen'de'pend'a, ĝi ne plu hezit'is. Post oficial'a jur'a esplor'ad'o, Wulff, kiu sent'is si'n sen'kulp'a, for'las'is la posten'o'n kaj Berlinon.
#001179
La kaz'o'n mem la publik'o trakt'is ne tro sever'e . Sed lev'iĝ'is plur'a'j demand'o'j. Per kia mon'sum'o oni pag'u post'ofic'e prezid'ant'a'n labor'o'n, kaj ek'de kiam? Laŭ'leĝ'e iam'a prezid'ant'o tuj post'e ricev'u jar'e 199 000 eŭr'o'j'n, ankaŭ se tiu demisi'is pro politik'a'j kial'o'j – sed ne pro privat'a'j. Antaŭ ol jur'ist'o'j ek'kverel'is, la Federaci'a Prezid'ant'a Ofic'ej'o decid'is pri la tuj'a pag'o.
#001180
Lev'iĝ'is ali'a demand'o, ĉu en 2012 ankoraŭ est'as raci'e pag'i pensi'o'n al politik'ist'o'j ali'e ol al normal'ul'o'j. Se en Germanio ŝtat'ofic'ist'o ricev'as profesi'a'n agnosk'o'n per (unu'foj'a) „Leistungsprämie”, do premi'o (ebl'e 500 eŭr'o'j) pro, ekzempl'e, mult'jar'a plus'labor'o, deĵor'ad'o ĝis vid'ebl'a mem'el'uz'o, ĝoj'a obe'em'o al la regul'o'j kaj postul'o'j, klin'iĝ'o antaŭ la super'ul'o'j ktp, la ŝtat'o sen'hont'e for'vor'as du'on'o'n.
#001181
Sed politik'ist'o'j rajt'as ricev'i pensi'o'j'n el divers'a'j posten'o'j. Kon'at'a model'o est'as Oskar Lafontaine, eks'a prezid'ant'o de la Social'demokrat'a Parti'o German'a kaj nun'a kun'gvid'ant'o de la Mal'dekstr'ul'a Parti'o, kies ne'rifuz'it'a en'spez'o'list'o est'as long'a.
#001183
Kaj kio'n pri la 598 tag'o'j de Wulff, pri sekv'a'j prezid'ant'o'j? Ĉu akcept'end'as, ke tiu'j person'o'j sen'disting'e ricev'u tiu'j'n 199 000 eŭr'o'j'n, nom'at'a'j'n, atent'u! „Ehrensold”, honor'a sold'o, kvazaŭ ili est'us est'int'a'j la unu'a'j soldat'o'j de la naci'o?
#001184
Ĉu Wulff ricev'u prezid'ant-salajr'o'n sen prezid'ant'ec'o? Kaj kio'n pri la honor'o? Ĉu Joschka Fischer, iam'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, ne perd'is la reputaci'o'n per fru'biografi'a ŝton'ĵet'ad'o kontraŭ polic'an'o'j, ĉu la iam'a kancelier'o Gerhard Schröder [ŝredr] ne miks'is si'a'n posten'o'n kun privat'a'j interes'o'j, est'ant'e nun sold'ul'o de la rus'a Gazprom?
#001185
Ĉiu'okaz'e, oni dev'os pri'pens'i en Germanio ne nur la koncept'o'n de la honor'o, sed ankaŭ la pensi'a'n sistem'o'n por politik'ist'o'j.
#001186
Se, laŭ kelk'a'j, Wulff perd'is si'a'n honor'o'n kaj ebl'e dev'us pent'i kiel krim'ul'o, pen'e labor'ant'e por la ĉiu'tag'a pan'o, german'a ironi'ist'o sci'us solv'o'n, kiu eĉ ŝpar'us mult'a'n mon'o'n al la ŝtat'o: krim'ul'o'j'n oni pun'labor'ig'u, por ke ili kompens'u si'a'j'n delikt'o'j'n.
#001187
Nu, oni pun'labor'ig'u Wulff sever'e, sen'kompat'e. Li labor'u eksces'e kaj en alt'en'spez'ig'a profesi'o. Li deĵor'u sub la akr'a'j okul'o'j de bon'a'j hom'o'j kiel – german'a prezid'ant'o. Prefer'e, por plej bon'e el'uz'i la okaz'o'n, ĝis la fin'o de la viv'o.
#001188
Se la ĉef'redaktor'o de MONATO publik'e el'met'as demand'o'n, est'as ind'e kaj end'e respond'i ĝi'n.
#001189
Paul Gubbins demand'is en MONATO 2012/03, p 5: „Ĉu vi ankoraŭ port'as brak'horloĝ'o'n?” Nu, mi ne dev'as rigard'i al mi'a pojn'o por konstat'i, ke mi ne port'as mi'a'n brak'horloĝ'o'n. Jes, mi'a'n sol'a'n, unu'sol'a'n.
#001190
Ĝi hav'as apart'a'n histori'o'n. Nur kiam mi far'iĝ'is religi'e matur'a, mi'a patron'o-onkl'o dum'festen'e en'man'ig'is al mi skatol'et'o'n: „Jen, mi'a donac'o!” Mal'ferm'int'e ĝi'n, mi trov'is ne simpl'e sopir'it'a'n horloĝ'o'n, sed mirakl'o'n, almenaŭ por kamp'ar'an'vilaĝ'a knab'o.
#001191
La temp'o'montr'il'o ja antaŭ'a'flank'e bril'is or'e, sed la mirakl'o prezent'is si'n dors'flank'e. Tie trov'iĝ'is ne metal'a kovr'il'o, sed vitr'o, tra kiu oni pov'is observ'i la est'iĝ'o'n kaj for'pas'o'n de sekund'o'j, minut'o'j kaj hor'o'j, vid'i la rad'et'o'j'n, hok'o'j'n, ŝraŭb'o'j'n, kiu'j funkci'ig'as kaj kun'ten'as la mister'o'n de la temp'o.
#001192
Tamen pas'is la temp'o. Mi ja dorlot'is mi'a'n temp'o'mezur'il'o'n, tamen ĝi ne el'ten'is tiom bon'e kiom mi. Iam ĝi ne plu pov'is funkci'i, ankaŭ ripar'o'prov'o ne sukces'is. Ĝi nun kuŝ'as en honor'a lok'o inter la konserv'ind'a rub'o de mi'a viv'o. „Omnia temp'us habent”, sci'as la saĝ'ul'o'j: ĉio hav'as si'a'n temp'o'n.
#001195
Inter'temp'e mi sci'as, ke ankaŭ ĉiu, mi mem, hav'as propr'a'n temp'o'n. Est'as konsol'e, ke ankoraŭ valid'as la bibli'a sentenc'o: „Neni'u sci'as la tag'o'n, la hor'o'n”.
#001196
Sed mi ne pov'is evit'i mal'ŝpar'i temper'o'n al mi, al la redaktor'o, al la leg'ant'o'j per ĉi tiu artikol'o. Ho, kiom'a hor'o? Ĉu la sinjor'o ĉef'redaktor'o ankoraŭ est'as ating'ebl'a? Nu, ankaŭ li lern'os ne el'met'i retor'ik'e demand'o'j'n, kiu'j rezult'ig'as respond'o'j'n, for'konsum'ant'e temp'o'n, mezur'ebl'a'n per ekzakt'a'j horloĝ'o'j sam'e kiel per la ne'tromp'ebl'a kor'o'bat'o.
#001198
Pri di'o mi hav'as ne'klar'a'n ide'o'n. Ni'a'j pra'patr'o'j nom'as ĝi'n Maŭ (io, kio'n neni'o super'as). Tiu'n Maŭ ni'a'j pra'patr'o'j ne ador'is, sed ja si'a'j'n voduojn. Mi vizit'is katolik'a'n lern'ej'o'n kaj tie oni instru'is ni'n pri ador'o al la di'o de la bibli'o. Islam'an'o'j ador'as si'a'n Alah'o'n, kaj tial konsider'as ne'kred'ant'o'j la krist'an'o'j'n. Tiu'j ĉi hav'as divers'a'j'n grup'o'j'n batal'ant'a'j'n inter si. Mi demand'as mi'n, ĉu di'o ver'e aprob'as tia'j'n kondut'o'j'n. Mi pri'pens'ad'as. Subit'e io ating'is mi'a'n kap'o'n. Jen!
#001199
Di'o montr'os si'n al la hom'o'j tre klar'e. Jes, ja la hom'o'j mal'kovr'os di'o'n, ne en la ĉiel'o, sed nur en la kor'o'j de la hom'o'j. Tiam vizit'ad'o de preĝ'ej'o'j ne plu neces'os. Kred'ant'o'j ne plu bezon'os ir'i al preĝ'ej'o, kaj eĉ okaz'os, ke kred'ant'o'j ribel'os kontraŭ la religi'a'j ĉef'o'j. Pastr'o'j, pastor'o'j, imam'o'j ktp est'os for'pel'it'a'j de la preĝ'ej'o'j, kiu'j'n oni brul'ig'os. La hom'o'j do vid'os, ke di'o don'as al ili tut'a'n liber'ec'o'n, kiu'n la religi'a'j ĉef'o'j rab'as de ili. Ne nur la liber'o'n ili rab'as, sed ankaŭ mon'o'n, dev'ig'ant'e la fid'ul'o'j'n ĉiel ajn kotiz'i.
#001200
Kio'n mi kompren'ig'u al mi mem?
#001201
Kio est'as en la hom'o, ke ĝi viv'as – tio est'as di'ec'o. Di'o tut'e ne est'as iu est'ul'o ie, kiu pun'as aŭ rekompenc'as. Ĝi est'as la fort'o en la natur'o, kiu ig'as, ke plant'o'j kresk'u, hom'o'j nask'iĝ'u kaj mort'u, ĉio okaz'u/mov'iĝ'u. Tiu'n di'o'n kun mi'a'j pra'ul'o'j mi nom'as Maŭ – aŭ FUKRo (Fort'o la Univers'o'n Kre'ant'a kaj Reg'ant'a). Tiu di'o, laŭ mi, tut'e ne bezon'as ador'klin'iĝ'o'n de la hom'o'j, nek de ĉio ajn en la natur'o. Ĝi dispon'ig'as ĉio'n al la tut'a mond'o egal'e. Tial, ĉiu rajt'as est'i ĉio, kio la ali'a'j est'as. Ni'a stat'o de'pend'as de ni'a viv'manier'o. Neni'o de ekster'e traf'os ni'n, se ni mem de intern'e ne al'tir'as tio'n. La mond'o est'as tia, ke kio'n vi sem'as, tio'n vi rikolt'as. Maŭ est'as tre just'a, kaj las'as ĉiu'n liber'a ag'ad'i, kun la sci'ig'o, ke la cel'o de la ag'ad'o de ĉiu hom'o est'as tiu ĉi mem. Tial, kiu vol'as, ke bon'o traf'u li'n, tiu far'u bon'o'n, kio valid'as ankaŭ por la mal'o. Kaj kio post'e ...?
#001202
Ni ir'u kun'e sur la voj'o liber'ig'ant'a la hom'o'j'n de ĉio katen'ant'a ili'n.
#001204
Jam kelk'e da monat'o'j migr'as tra ĉeĥ'a'j kaj slovak'a'j urb'o'j la tre special'a migr'ant'a bibli'a ekspozici'o nom'at'a Bibli'o hieraŭ, hodiaŭ kaj morgaŭ, kiu prezent'as la bibli'o'n kaj ĝi'a'n mesaĝ'o'n al la larĝ'a publik'o.
#001205
Kio'n pov'as ek'vid'i la vizit'ant'o'j? Pli ol 300 divers'a'j'n ekspozici'aĵ'o'j'n pri la bibli'o mem, por plen'kresk'ul'o'j, jun'ul'ar'o kaj infan'o'j, en preskaŭ 80 lingv'o'j. Krom la plej mal'nov'a'j bibli'o'j el la jar'o'j 1549 kaj 1556 est'as je dispon'o por la vizit'ant'o'j: divers'a'j pli nov'a'j bibli'o'j, kancionaloj (t.e. liturgi'a'j kant'libr'o'j), simpl'a'j kantar'o'j, preĝ'libr'o'j, bild'o'bibli'o'j ktp. Inter la interes'a'j ekspozici'aĵ'o'j est'as ebl'e indik'i kancionalon en lingv'o de zulu'a trib'o, bibli'o en Esperant'o, en la vjetnam'a kaj hebre'a lingv'o, bibli'a'j epizod'o'j en roma'a lingv'o, man'a trans'skrib'o de la evangeli'o laŭ Mark'o sur cigared'paper'o far'it'a de politik'a arest'it'o en jar'o 1958, bibli'o en blind'ul'a skrib'o ktp.
#001206
Tut'mond'e unik'a est'as la sol'a ekzempler'o de la bibli'o en 66 lingv'o'j – ĉiu bibli'a libr'o en ali'a lingv'o. La vizit'ant'o'j ankaŭ hav'as la ebl'ec'o'n rigard'i original'a'n volv'o'libr'o'n de la Tora'o (la kvin libr'o'j de Moseo), rekt'e el Israelo.
#001207
La klimat'o ŝanĝ'iĝ'as jam dum milion'o'j da jar'o'j, kaj daŭr'e ŝanĝ'iĝ'os. Antaŭ mil jar'o'j, la planed'o est'is pli varm'a, ol nun, kaj la hom'ar'o ne dron'is sub degel'ant'a glaci'o.
#001208
La titol'o Klimat'ŝanĝ'a'j fabel'o'j super la leter'o de Mart'in Purdy (MONATO 2012/05, p.6) est'is ver'ŝajn'e pli traf'a ol oni cel'is, ĉar la koment'o'j de sinjor'o Purdy efektiv'e prezent'as seri'o'n da fabel'aĵ'o'j ne baz'it'a'j sur la real'o.
#001211
Neni'u serioz'a hom'o disput'us pri tio, ke „La klimat'o ŝanĝ'iĝ'as jam dum milion'o'j da jar'o'j, kaj daŭr'e ŝanĝ'iĝ'os.” Tio est'as eĉ baz'a premis'o de ĉia klimat'o'scienc'o; la cel'o de scienc'a'j esplor'o'j est'as mal'kovr'i, kiel kaj pro kio klimat'o ŝanĝ'iĝ'is antaŭ'e, por pli bon'e kompren'i, kiel ĝi ver'ŝajn'e ŝanĝ'iĝ'os dum ven'ont'a'j jar'o'j kaj jar'dek'o'j. Sen tia kompren'o nek ekonomi'e, nek politik'e ebl'as serioz'e plan'i.
#001212
Precip'e la asert'o, ke „Antaŭ mil jar'o'j, la planed'o est'is pli varm'a, ol nun” est'as sen'fund'a fantazi'aĵ'o. Pov'as est'i, ke okaz'is period'o'j antaŭ mil'o da jar'o'j, kiam iu'j part'o'j de Eŭrop'o aŭ ali'a'j mond'o'part'o'j est'is pli varm'a'j ol last'a'temp'e, sed neni'o pruv'as, ke tio est'is fenomen'o tut'mond'a. Kaj mult'a'j stud'o'j montr'as, ke varm'iĝ'o'j dum la last'a'j jar'mil'o'j neniam est'is tiom fort'a'j kiel la last'a'temp'a.
#001213
S-ro Purdy simil'e star'ig'as ĥimer'o'n pri la „mal'grand'a glaci'epok'o” inter la 14a kaj 18a jar'cent'o'j (fakt'e, oni pli oft'e parol'as pri mal'varm'iĝ'o inter la 17a jar'cent'o kaj komenc'o de la 19a, sed ankaŭ pri tio ne est'as klar'e, ĉu tem'is pri tut'mond'a afer'o): kiel ajn oni analiz'as la cifer'o'j'n, tem'is pri pli moder'a'j temperatur'vari'o'j ol la ŝanĝ'o'j dum la last'a'j jar'dek'o'j, do ekzist'as neni'a baz'o por atribu'i last'a'temp'a'n varm'iĝ'o'n al „la natur'a (re-)varm'iĝ'o, kiu sekv'as la fin'o'n de tiu mal'grand'a glaci'epok'o.” Ĉu kresk'ant'a varm'iĝ'o 200 jar'o'j'n post la fin'o de iu period'o ver'e pov'as est'i nur natur'a re'ekvilibr'iĝ'o?
#001214
Sed plej grav'e, est'as absurd'e imag'i, ke la nun'a ĝeneral'a konsent'o en klimat'o'scienc'o baz'iĝ'as nur sur la labor'o'j de „ebl'e kvin'dek'o da scienc'ist'o'j”. Ŝajn'e mank'as plej baz'a kompren'o pri tio, kiel funkci'as scienc'o: scienc'ist'o'j ne „verk'as raport'o'j'n” sed far'as stud'o'j'n kaj prezent'as la rezult'o'j'n de tiu'j stud'o'j en scienc'a'j revu'o'j, kie ali'a'j scienc'ist'o'j pov'as si'a'vic'e kritik'i tiu'j'n rezult'o'j'n kaj konklud'o'j'n kaj prezent'i pli'a'j'n stud'o'j'n. En serioz'a'j scienc'a'j revu'o'j ne ebl'as „silent'ig'i la mal'konsent'ant'o'j'n” – se la mal'konsent'ant'o'j hav'as almenaŭ kelk'a'j'n solid'a'j'n rezult'o'j'n de si'a'j stud'o'j. En la real'a mond'o, la konstat'o pri scienc'a konsent'o rilat'e al ŝanĝ'iĝ'o de la klimat'o pro hom'kaŭz'at'a pli'iĝ'o de karbon'di'oksid'o en la atmosfer'o baz'iĝ'as sur la konstat'o'j de vast'eg'a pli'mult'o el la stud'o'j aper'int'a'j en la scienc'a literatur'o.
#001215
La tut'a tem'o de ŝanĝ'iĝ'ant'a klimat'o kaj kompren'o pri ĝi'a'j kaŭz'o'j est'as tro grav'a por est'i teren'o de mis'inform'a'j disput'o'j.
#001216
Ek'de la komenc'o de mart'o 2012, unu'a'foj'e en la balkana du'on'insul'o, la privat'a alban'a televid'o-kanal'o Klan el'send'as per alt'a disting'iv'o.
#001217
Klan el'send'as program'o'j'n, kia'j „Jar'cent'a'j kanzon'o'j”, „X-Faktor'o” kaj „Kiel far'iĝ'u milion'ul'o”. La kanal'o spekt'ebl'as ne nur tra Balkani'o, sed ankaŭ per satelit'o en ali'a'j part'o'j de la mond'o.
#001220
La slovak'a Statistik'a Ofic'ej'o en mart'o inform'is, ke dum 2011 la averaĝ'a mal'net'a monat'a salajr'o en la slovak'a ekonomi'o alt'iĝ'is al 786 eŭr'o'j. Kvankam la nominal'a averaĝ'a salajr'o last'a'n jar'o'n kresk'is je 2,2 %, la real'a salajr'o, kiu en'kalkul'as inflaci'o'n, fal'is je 1,6 %, ĉar la prez'o'j kresk'is pli rapid'e.
#001221
La plej alt'a'n salajr'o'n hav'is la ofic'ist'o'j en la inform'a kaj komunik'ad'a sektor'o'j (1692 eŭr'o'j). Sekv'as financ'a'j kaj asekur'a'j kompani'o'j (1468 eŭr'o'j) kaj dung'it'o'j de energi-kompani'o'j (1431 eŭr'o'j).
#001222
Tradici'e skrib'it'a'j inform'o'j est'as kolekt'it'a'j en libr'o'j, kajer'o'j, dosier'uj'o'j, skatol'o'j ktp. Se la tut'o est'as zorg'e ord'ig'it'a, spert'ul'o rapid'e re'trov'as la bezon'at'a'n inform'o'n. Bedaŭr'ind'e, oft'e la dokument'o'j est'as ĥaos'e ie depon'it'a'j, kaj la serĉ'ant'o ne ĉiam est'as spert'ul'o. Komput'il'o pov'as help'i.
#001225
Antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j mi komenc'is el'tond'i gazet'artikol'o'j'n pri afer'o'j, kiu'j interes'as mi'n. La el'tond'aĵ'o'j'n mi ord'ig'is laŭ kelk'a'j ĉef'tem'o'j en dosier'uj'o'j, simpl'e laŭ la dat'o'j, unu sur ali'a. Kiam dosier'uj'o est'is plen'a, mi trans'lok'is ĝi'n al sub'tegment'o kaj ek'uz'is nov'a'n. Fin'fin'e mi hav'is dek'o'n da plen'a'j dosier'uj'o'j, sed konstat'is, ke mi apenaŭ konsult'as la kolekt'it'a'j'n inform'o'j'n. Serĉ'ad'o est'is mal'facil'a. De bezon'at'a artikol'o mi ja kon'is la proksim'um'a'n aper'dat'o'n, sed tamen mi dev'is serĉ'i tra dek'o'j aŭ cent'o'j da dokument'o'j. Almenaŭ unu dosier'uj'o iel perd'iĝ'is.
#001226
Prepar'e al plan'at'a trans'lok'iĝ'o, mi decid'is raci'ig'i mi'a'n arĥiv'o'n. Kelk'a'j'n tem'o'j'n, kiu'j ne plu tre interes'is mi'n, mi for'ig'is. La ali'a'j'n mi registr'is en komput'il'a tabel'o, kun vic'numer'o, font'indik'o, dat'o, titol'o kaj eventual'e kelk'a'j ŝlos'il'vort'o'j. Don'ant'e serĉ'instrukci'o'n al komput'il'o, mi tiel facil'e pov'is re'trov'i bezon'at'a'n tekst'o'n. Laŭ la dispon'ebl'a temp'o mi ankaŭ komenc'is skan'i la paper'a'j'n dokument'o'j'n per hejm'a A4-skan'il'o. Tiel mi hav'is bild'o'j'n de la dokument'o'j en la komput'il'o, kaj ebl'is iom post iom for'ig'i la dosier'uj'o'j'n.
#001227
Sam'temp'e mi ankaŭ kon'at'iĝ'is kun la skan'it'a'j dokument'o'j ĉe Europeana kaj Google Books. Tio stimul'is mi'n por pli'vast'ig'i mi'a'n bit'ig'a'n eksperiment'o'n al libr'o'j kaj revu'o'j. Atent'u, ke mi far'is la bit'ig'o'n por person'a uz'o. Profesi'a'j bibliotek'ist'o'j kaj arĥiv'ist'o'j uz'as mult'e pli strikt'a'j'n (kaj temp'o'rab'a'j'n, mult'e'kost'a'j'n) procedur'o'j'n.
#001229
Foj'foj'e est'as komplik'aĵ'o'j. Se pro iu kial'o (tre grand'format'a aŭ fiks'it'a objekt'o) ne ebl'as uz'i skan'il'o'n, ebl'as anstataŭ'e fot'i ĝi'n. Bon'e bind'it'a'n libr'o'n aŭ revu'o'kolekt'o'n oni pov'as tut'e mal'ferm'i kaj bon'kvalit'e skan'i du apud'a'j'n paĝ'o'j'n sam'temp'e. Glu'bind'it'a libr'o damaĝ'iĝ'as, se ĝi tut'e mal'ferm'iĝ'as; tamen, se ĝi est'as nur part'e mal'ferm'it'a, la surfac'o de la paĝ'o'j ne est'as plat'a, kaj la mez'a part'o est'as mal'bon'e skan'at'a. Skan'ant'e libr'o'n, de kiu est'as plur'a'j ekzempler'o'j, oni met'u la plej uz'it'a'n sur la skan'il'o'n. De revu'o'j oni prefer'e skan'u ne'bind'it'a'j'n kolekt'o'j'n. Profesi'a'j libr'o'skan'il'o'j (ekzempl'e Zeutschel) funkci'as ne kiel hejm'a skan'il'o: la skan'ot'a libr'o est'as met'at'a du'on'e mal'ferm'it'a en „lit'o'n”, kaj la du apud'a'j paĝ'o'j est'as fot'at'a'j de'supr'e per du fot'il'o'j.
#001232
Ne ĉiu sci'as, ke modern'a ofic'ej'a fot'o'kopi'il'o uz'ebl'as ankaŭ kiel A3-skan'il'o. La rezult'o de la skan'ad'o est'as PDF-dokument'o, uz'ebl'a por post'a pri'labor'o. Tia uz'o princip'e est'as sen'kost'a, ĉar ne konsum'iĝ'as ink'o.
#001233
Konvert'o de bild'o al tekst'o
#001234
Mi spert'is, ke la ek'uz'o de la program'o ne est'as facil'a. Ja ne plu est'as liver'at'a kun ĝi dik'a man'libr'o, kiel est'is kutim'o antaŭ du'dek jar'o'j. Oni dev'as mem'star'e ĉio'n lern'i. Tamen, mi nun kvazaŭ sen pens'i uz'as ĝi'n, kvankam ver'ŝajn'e en la menu'o'j est'as kaŝ'it'a'j interes'a'j er'o'j, kiu'j'n mi ankoraŭ ne mal'kovr'is.
#001237
La bild'o'j de plur'paĝ'a dokument'o aper'as unu post la ali'a en miniatur'a form'o sur la ekran'o. Ebl'as ŝanĝ'i la vic'ord'o'n, al'don'i forges'it'a'n aŭ for'ig'i tro'a'n bild'o'n.
#001242
Grav'as don'i klar'a'n nom'o'n al la dosier'o'j. Se oni bit'ig'us si'a'n kolekt'o'n de la revu'o MONATO, oni pov'us don'i la dosier'nom'o'j'n „monat'o-1980-01.pdf”, „monat'o-1980-02.pdf” ktp. Se est'as laŭ'tem'a'j gazet'el'tond'aĵ'o'j, util'as komenc'e met'i la (invers'a'n) dat'o'n, ekzempl'e „20091213-GazetoA-Morgaŭ elekt'o'j en Ikslando”, „20091216-GazetoB-Disput'o pri la rezult'o'j de la elekt'o'j en Ikslando” ktp. (Se oni uz'as la sam'a'n ŝablon'o'n por ĉiu nom'o kaj met'as la jar'o'n antaŭ la monat'o'numer'o'n, komput'il'o sci'os ĝust'e ord'ig'i la dosier'o'j'n en list'o.)
#001246
Cent'o'j aŭ mil'o'j da dosier'o'j ne est'as problem'o, se ili est'as nur por propr'a uz'o. La disk'o'j de nun'temp'a'j komput'il'o'j est'as tiom grand'a'j, ke apenaŭ ebl'as plen'ig'i ili'n. Est'as ali'a situaci'o, kiam oni ekzempl'e dezir'as dispon'ig'i revu'o'kolekt'o'n inter'ret'e. La sen'pag'a'j ret'paĝ'o'j por individu'o'j kutim'e hav'as maksimum'a'n kapacit'o'n de 100 mega'bajt'o'j. Tio sufiĉ'as por kelk'dek'o'j ĝis cent'o da PDF-dosier'o'j, ekzempl'e la revu'o-arĥiv'o de mal'grand'a klub'o. Ebl'as mend'i pli da ret'spac'o, sed tio kost'as mon'o'n kaj est'as iom komplik'a. Ekzist'as serv'o'j, kie oni rajt'as sen'pag'e met'i kelk'a'j'n giga'bajt'o'j'n, ekzempl'e . Tie la dosier'o'j ne est'as rekt'e al'ir'ebl'a'j, sed nur per uz'ant'o'nom'o kaj pas'vort'o.
#001249
Aper'ig'ant'e dokument'o'j'n inter'ret'e, oni atent'u pri aŭtor'rajt'o'j. En Uson'o la situaci'o est'as simpl'a: pres'aĵ'o'j de antaŭ 1923 est'as liber'a'j de aŭtor'rajt'o'j. En plej'part'o de Eŭrop'o est'as aŭtor'rajt'o'j ĝis 70 jar'o'j post la mort'o de la aŭtor'o. Tio est'as long'a period'o kaj mal'facil'e kontrol'ebl'a, precip'e se tem'as pri revu'o'j, al kiu'j kontribu'is mult'a'j aŭtor'o'j. Praktik'e bibliotek'o'j, kiu'j ret'e dispon'ig'as bit'ig'it'a'j'n gazet'o'j'n, konsider'as el'don'aĵ'o'j'n ĝis 1940 kiel liber'a'j'n.
#001250
Ĉi tiu'n tekst'o'n mi verk'is sur'baz'e de mi'a'j propr'a'j spert'o'j dum la pas'int'a'j jar'o'j. Mi leg'is la literatur'o'n, kiu aper'is pri la tem'o, sed preskaŭ ne hav'is kontakt'o'j'n kun person'o'j, kiu'j far'as la sam'o'n. Ebl'as, ke ali'a'j, uz'ant'e ali'a'j'n il'o'j'n kaj labor'ant'e en ali'a'j cirkonstanc'o'j, hav'as tut'e ali'a'j'n spert'o'j'n.
#001251
Pri Projekt'o Gutenberg'o ni jam raport'is en MONATO (ekzempl'e en 2010/03, paĝ'o'j 20-23). Tiu bibliotek'o de sen'pag'e el'ŝut'ebl'a'j libr'o'j hav'as jam pli ol 33 000 verk'o'j'n, en mult'a'j lingv'o'j, inkluziv'e kelk'a'j'n en Esperant'o.
#001252
En Uson'o nur la libr'o'j el'don'it'a'j antaŭ 1923 est'as ekster kopi'rajt'o, sed apud la original'a, uson'a Projekt'o Gutenberg'o ekzist'as fili'o'j ankaŭ en ali'a'j land'o'j, ekzempl'e en Kanado, kie oni ankoraŭ sekv'as la baz'a'n inter'naci'a'n regul'o'n: viv'o'fin'o plus 50 jar'o'j. Pro tio la kanada fili'o de Projekt'o Gutenberg'o ebl'e grav'iĝ'os kiel depon'ej'o por esperant'lingv'a'j bit'libr'o'j.
#001253
Du esperant'lingv'a'j libr'o'j, ekster kopi'rajt'o en Kanado, jam en'ir'is la sistem'o'n. La temp'o montr'os, ĉu tio est'as la komenc'o de io pli grand'a.
#001256
Fin'e de februar'o mort'paf'is du alban'a'j'n vir'o'j'n (26- kaj 29-jar'aĝ'a'j'n) etn'o-makedon'a polic'ist'o. La vir'o'j erar'e park'um'is si'a'n aŭt'o'n. Ek'est'is kverel'o kun la polic'ist'o, kiu tiu'temp'e eĉ ne deĵor'is.
#001257
Komenc'e de mart'o okaz'is ali'a'j mal'agrabl'aĵ'o'j. Mask'it'a'j huligan'o'j, port'ant'a'j baston'o'j'n, atak'is 15 alban'a'j'n ge'lern'ant'o'j'n, 15-18 jar'aĝ'a'j'n, ĉe bus-staci'o de la lini'o Skopj'e-Ĉiflig. Ali'a grup'o est'is simil'e atak'at'a, kiam ĝi uz'is la bus'lini'o'n Skopj'e-Stankovsk.
#001258
Re'ag'is fort'e alban'a'j parti'o'j reg'ist'ar'a'j kaj opozici'a'j, sam'e reprezent'ant'o'j de la civil'a soci'o. La ministr'o pri intern'a'j afer'o'j deklar'is la per'fort'o'n kondamn'end'a, egal'e, kiu respond'ec'is. Alban'o'j tamen kred'is, ke la ŝtat'o, ne'respekt'ant'e civit'an'a'j'n rajt'o'j'n de la mult'nombr'a alban'a loĝ'ant'ar'o, ĉio'n plan'is.
#001259
Inter'temp'e la polic'o sci'ig'is, ke est'as arest'it'a'j jam ok etn'o-makedon'a'j huligan'o'j. Sed radikal'a'j grup'o'j nun postul'as, ke alban'o'j si'n organiz'u por defend'i si'a'n viv'o'n kontraŭ huligan'o'j.
#001260
Administr'e Ukrainio konsist'as el 25 teritori'a'j region'o'j, el kiu'j ĉiu est'as si'a'spec'e interes'a kaj vid'ind'a. Tamen inter ili kelk'a'j est'as plej ŝat'at'a'j kaj unu'e vizit'ind'a'j. Al ili aparten'as mi'a'opini'e la du'on'insul'o Krimeo. Tiu region'o situ'as en la sud'a part'o de la land'o ĉe la Nigr'a Mar'o. De pra'temp'o'j en la du'on'insul'o loĝ'is krimeaj tatar'o'j. Al la rus'a imperi'o oni al'lig'is Krimeon nur april'e 1783. Kio'n plej interes'a'n oni pov'us vid'i en la du'on'insul'o?
#001261
Ind'us vizit'i kelk'a'j'n urb'o'j'n, inter kiu'j mi menci'us ne la nun'a'n ĉef'urb'o'n de Krimeo Simferopil, sed Baĥĉisaraj, la eks'a ĉef'urb'o de la krimea ĥan'ej'o. Ĝi situ'as en la centr'a Krimeo. La nom'o de la urb'o est'as traduk'at'a el la krim'e-tatar'a lingv'o kiel ĝarden'o-palac'o. En ĝi la ĉef'a vid'ind'aĵ'o est'as la Palac'o de Ĥan'o'j.
#001262
La sekv'a vizit'ind'a urb'o est'as Jalt'o. Ĝi est'as mar'a ripoz'lok'o sud'e en la du'on'insul'o. Laŭ el'dir'o'j de la pli'mult'o de la vizit'ant'o'j la urb'o est'as perl'o de Krimeo. Tamen sur'voj'e al ĝi ek'de Sebastopolo ind'us nepr'e vizit'i la bel'a'n loĝ'lok'o'n Foroso (MONATO, 2009/8-9, p. 20) kaj la mir'ind'a'n vid'ind'aĵ'o'n Lastoĉkino gnezdo (Hirund'a nest'o). Proksim'e al Jalt'o, nur je 3 km sud-okcident'e, trov'iĝ'as la pitoresk'a urb'et'o Livadija, kies ĉef'a vid'ind'aĵ'o est'as la Livadija-palac'o kaj plej al'log'a masandra port'vin'o.
#001264
Ebl'as rakont'i mult'o'n pri la urb'o'j de Krimeo. Sed mi rekomend'us ankoraŭ du. La unu'a est'as Eŭpatori'o, okcident'e situ'ant'a ĉe'mar'a ripoz'lok'o, kies histori'o ampleks'as pli ol 2500 jar'o'j'n (La antikv'a nom'o de la urb'o est'as Kerkinitida.).
#001265
La ali'a urb'o, orient'e, ankaŭ antikv'a (ĝi est'is fond'it'a en la 6a jar'cent'o antaŭ Krist'o) est'as Feodosio (de la grek'a lingv'o – Donac'it'a de Di'o). Ties antikv'a nom'o est'as Kaf'a. Tiu urb'o est'as ĉef'e vizit'ind'a pro la tie situ'ant'a muze'o de la fam'a rus'a pentr'ist'o, Iv'a'n Ajvazovskij, kiu plej'part'e pentr'is la mar'o'n. Krom'e Kaf'a est'as kon'at'a kiel la urb'o, kie dum la mez'epok'o trov'iĝ'is la plej grand'a sklav'bazar'o.
#001266
La ŝat'ant'o'j de aktiv'a turism'a ripoz'o streb'as ĉef'e migr'ad'i en la mont'a'j region'o'j de la du'on'insul'o. Tie est'as la plej kon'at'a mont'o, Aj-Petri, kiu situ'as tuj apud Jalt'o, kaj la mont'o Demerdĵi. La nom'o Aj-Petri de'ven'as de la grek'a lingv'o kaj est'as traduk'at'a kiel Sankt'a Petro. La mont'o est'as 1234 m alt'a. Sur la sud'a bord'o de Krimeo trov'iĝ'as telfer'a kabl'o'voj'o (Misĥor – Sosnovij Bor – Aj-Petri), de kiu ebl'as spekt'i bel'eg'a'j'n vid'aĵ'o'j'n.
#001267
La ali'a mont'o est'as Demerdĵi. En la krim'e-tatar'a tiu nom'o signif'as forĝ'ist'o. La ĉef'a'j vid'ind'aĵ'o'j sur tiu mont'o est'as la akv'o'fal'o Dĵur-Dĵur kaj la tiel nom'at'a Val'o de Fantom'o'j, kie divers'grand'a'j ŝton'o'j form'as bizar'a'j'n siluet'o'j'n. La akv'o'fal'o Dĵur-Dĵur est'as la plej akv'o'plen'a en Krimeo. El la armen'a lingv'o la nom'o est'as traduk'at'a kiel akv'o-akv'o. Pli'a al'log'aĵ'o de la region'o est'as la mult'nombr'a'j kavern'o'j, inter kiu'j plej popular'a est'as la Marmor'a.
#001268
La unu'a'n foj'o'n en la sport'a histori'o de la land'o est'as ĵus plen'um'it'a grand'a ating'aĵ'o tia. APOEL, klub'o de la ĉef'urb'o Nikozi'o, est'as nombr'ot'a ĉi-jar'e – sen'de'pend'e de la est'ont'a'j rezult'o'j – minimum'e inter la unu'a'j ok team'o'j de la mal'nov'a kontinent'o.
#001271
Kiel futbal'ist'o'j, al'kutim'ig'it'a'j lud'i en anonim'a'j vilaĝ'et'o'j, sukces'is gajn'i rond'batal'o'n, en kiu part'o'pren'is team'o'j kiel Zenit Sankt-Peterburgo, Ŝaĥtar Donecko kaj Port'o, est'as mister'o, kiu'n tamen la zelot'o'j ĉi-moment'e ne hav'as temp'o'n esplor'i.
#001272
Oni hav'os mult'e da temp'o por ĝi'n analiz'i kaj klar'ig'i fin'e de la „rev'o”. La ĉi-jar'a part'o'pren'o de APOEL en la plej grav'a futbal'a turnir'o de Eŭrop'o est'os ne'forges'ebl'a ne nur pro la rezult'o'j kontraŭ eg'e pli blazon'hav'a'j team'o'j (ĝi'a last'a viktim'o en la ok'on'a'j final'o'j est'is la franc'a Lion'o), sed ankaŭ pro la amas'a part'o'pren'o de la zelot'o'j en la sukces'o'j de la grek-kipra team'o.
#001273
Spit'e al la ekonomi'a kriz'o kaj la mank'o de bon'a'j aviad'il'a'j kun'lig'o'j, la fervor'ul'o'j de APOEL sekv'is si'a'n team'o'n tra la tut'a Eŭrop'o, de Albanio al Pollando, de Ruslando al Franci'o kaj Portugali'o, ĉiam plen'ig'ant'e per mil'o'j da ĉe'est'ant'o'j la ŝtup'lok'o'j'n al ili rezerv'it'a'j'n. En Lion'o, ekzempl'e, ĉe'est'is pli ol 5000 adept'o'j.
#001274
Oni oft'e opini'as, ke sport'a'j sukces'o'j nun'temp'e de'pend'as de grand'a'j invest'o'j far'e de ŝejk'o'j kaj riĉ'a'j estr'o'j aŭ sponsor'o'j. Sed foj'e, per motiv'ec'o kaj engaĝ'iĝ'o, futbal'a'j „davidoj” kun mal'grand'a buĝet'o sukces'as venk'i kontraŭ mon'hav'a'j „goljat'o'j”.
#001276
Ind'as menci'i ĉi-rilat'e la venk'o'n mem de Greki'o en la tut'eŭrop'a ĉampion'lud'o de 2004, por kiu vet'us ebl'e neni'u, inkluziv'e la amik'o'j'n de la lud'ist'o'j. Sam'e impres'as, en la nun'a „degener'a” epok'o, la franc'a'j gast'ig'int'o'j, kiu'j, anstataŭ akcept'i la rival'o'j'n per ŝton'ĵet'ad'o aŭ insult'ad'o (kio oft'e okaz'as), etend'is al ili la man'o'n.
#001277
La si'n'ten'o de la franc'o'j montr'is sport'ec'o'n. Est'as bedaŭr'ind'e, tamen, ke al'ven'int'e al Kipro, la franc'a team'o est'is mal'bon'e akcept'it'a de kelk'dek'o'j da „obsed'it'o'j ”, kiu'j klopod'is bru'eg'i dum la tut'a nokt'o, antaŭ la matĉ'o, ekster la hotel'o de la franc'o'j, por ke tiu'j ne dorm'u.
#001278
Tio tamen est'is iniciat'o de unu'op'a'j brul'kap'ul'o'j, kiu hav'as neniu'n rilat'o'n al la korekt'ec'o ĝis nun montr'it'a en la tut'a Eŭrop'o de la ceter'a'j zelot'o'j de APOEL.
#001279
La triumf'o'n de APOEL oni plej'part'e dank'u al la serb'a trejn'ist'o Jovanović [jovánoviĉ], ver'a forĝ'ist'o de la kipra fabel'o. Ja kontrast'as, ankaŭ ĉi-rilat'e, la mal'dank'em'o de mal'mult'a'j, kiu'j anstataŭ star'ig'i al li monument'o'n, vol'us li'n mal'dung'ig'i pro kelk'e da mizer'a'j rezult'o'j en la kipra ĉampion'lud'o.
#001280
Ŝajn'as, ke la acerb'a rigard'o de iu'j ne sukces'as preter'vid'i la lim'o'j'n de apud'a vilaĝ'o. Aŭ la naz'o'pint'o'n de ili'a grimac'ant'a vizaĝ'o.
#001282
La 10an de mart'o 2012 okaz'is en Slovaki'o antaŭ'temp'a'j tut'land'a'j parlament'a'j balot'o'j, ĉar post jar'o kaj du'on'o dis'fal'is la kabinet'o de Iveta Radičová [radiĉova].
#001283
Ĝis 26 politik'a'j parti'o'j esper'is akir'i favor'o'n de la slovak'a publik'o. Kiel atend'it'e, la balot'o'n gajn'is la politik'a parti'o SMER-SD (Direkt'o - Social'a Demokrati'o).
#001284
Ĝi okup'is la unu'a'n lok'o'n kun 44,41 % da voĉ'o'j kaj akir'is en la 150-seĝ'a slovak'a parlament'o 83 seĝ'o'j'n. La du'a'n lok'o'n okup'is la politik'a parti'o KDH (Krist'an-Demokrat'a Mov'ad'o) kun 8,82 % da voĉ'o'j (16 seĝ'o'j). En la balot'o part'o'pren'is 59,1 % de la voĉ'don-rajt'ig'it'o'j. En 2010 part'o'pren'is 58,83 %.
#001285
Post publik'iĝ'o de la rezult'o'j ĉiu'j dekstr'a'j politik'a'j parti'o'j rifuz'is kre'i nov'a'n koalici'a'n reg'ist'ar'o'n kun SMER-SD.
#001286
La nov'a'n reg'ist'ar'o'n de Slovaki'o, kiu'n gvid'os Roberto Fic'o, prezid'ant'o de venk'int'a politik'a parti'o, atend'as mult'e da labor'o, i.a. ord'ig'i la publik'a'j'n financ'o'j'n kaj impost'o'j'n, kresk'ig'i la ekonomi'o'n, pli'bon'ig'i la infra'struktur'o'n (apart'e aŭt'o'ŝose'o'j'n), mal'alt'ig'i la sen'labor'ec'o'n, solv'i diferenc'o'j'n en la salajr'o'j de vir'o'j kaj vir'in'o'j ktp.
#001287
Oni atend'as, ke Fic'o fleg'os rilat'o'j'n kun ali'a'j social'demokrat'a'j parti'o'j en Eŭrop'o, kun ekzempl'e la aŭstr'a kancelier'o Werner Faymann, la belg'a ĉef'ministr'o Eli'o Di Rupo kaj la dan'a ĉef'ministr'o Helle Thorning-Schmidt.
#001288
Part'e detru'it'a pro incendi'o est'as slovak'a naci'a memor'aĵ'o, la burg'o Krásna Hôrka [krasna horka]. Damaĝ'it'a'j est'is i.a. nov'a tegment'o, sonor'il'tur'o kaj histori'a'j ekspozici'aĵ'o'j.
#001289
Flam'iĝ'is la herb'o sur la kastel'a mont'et'o, kiam du knab'o'j en la aĝ'o de 11 kaj 12 jar'o'j ek'brul'ig'is cigared'o'n. La flam'o'j ating'is la burg'o'n, konstru'it'a'n en la 14a jar'cent'o kiel gotik'a fortik'aĵ'o apud la slovak'a urb'o Rožňava [roĵnava], ĉirkaŭ 320 km for de la ĉef'urb'o Bratislav'o.
#001290
La last'a posed'ant'o de la burg'o est'is Andrássy Dénes, kiu konstru'ig'is por si'a edz'in'o marmor'a'n maŭzole'o'n.
#001291
La „Inter'naci'a foir'o por klasik'a modern'ec'o kaj nun'temp'a art'o”, mal'long'e nom'at'a „art Karlsruhe” jam la naŭ'a'n foj'o'n al'tir'is dum kvar tag'o'j de mart'o pli ol 220 galeri'ist'o'j'n kaj preskaŭ 50 000 vizit'ant'o'j'n al ekspozici'ej'o proksim'e al la urb'o. Epitet'o'j kiel „Paradiz'o por art'aĉet'ant'o'j” aŭ „Bon'fart'a foir'o” ne tro'ig'as.
#001292
Kompar'e kun la elit'em'a'j art'foir'o'j en Kolonj'o, Bazel'o, Venecio, la „art Karlsruhe” ja cel'as al'tir'i kapabl'a'j'n art'invest'ant'o'j'n, sed sam'temp'e kvalifik'as si'n mem „famili'ec'a”, do komplez'a flank'e de la ekspozici'ant'o'j kaj interes'a ankaŭ por art'em'a'j klient'o'j ne apart'e bon'hav'a'j.
#001293
Ankaŭ ĉi-jar'e la kvar hal'o'j ne est'is tro ampleks'a'j por unu'tag'a vizit'o. Ĉio est'is al'ir'ebl'a kaj ne post'las'is la impres'o'n de tro'a hast'ad'o kaj ne'vid'it'a'j verk'ar'o'j. Prezent'iĝ'is precip'e aktual'a'j kre'aĵ'o'j de la jun'a kaj mez'aĝ'a generaci'o'j el Germanio kaj la najbar'a'j Franci'o kaj Svis'land'o, sed ankaŭ art'ist'o'j orient-azi'a'j, inter ili mult'a'j vir'in'o'j.
#001294
Apart'e bon'ven'a'n oni konstat'is la ĉe'est'o'n de region'a'j palatinataj, baden'a'j kaj alzacaj art'ist'o'j, el inter kiu'j inter'temp'e kelk'a'j akir'is sufiĉ'e da trans'region'a renom'o. Mem'kompren'ebl'e la propon'o est'is plen'e mal'koher'a. Ĉia stil'o, ĉia teknik'o est'is vid'ebl'a'j. Unu'kolor'a'j farb'ŝild'o'j, detal'ec'a'j klasik'ec'a'j pentr'aĵ'o'j, simpl'a'j seri'o'j de brik'o'j el ruin'o'j, komplik'a'j mekanik'a'j aparat'o'j, fot'aĵ'o'j, skulpt'aĵ'o'j ĉia'material'a'j, por'moment'a'j kre'aĵ'o'j kaj al la etern'ec'o streb'ant'a'j ŝton'a'j kaj metal'a'j instal'aĵ'o'j vek'is atent'o'n, admir'o'n, sed ankaŭ kap'sku'ad'o'n kaj foj'foj'e silent'a'n indign'iĝ'o'n.
#001295
Apart'a plezur'o est'is la kelk'foj'a propon'o al la vizit'ant'o'j, kontribu'i poz'e, penik'e, fot'e aŭ krajon'e al kre'at'a art'aĵ'o, kio'n la MONATO-raport'ist'o'j volont'e akcept'is (vid'u la apud'a'j'n fot'o'j'n).
#001296
En la pli klasik'a'j salon'o'j la kap'o'j mov'iĝ'is direkt'e al la prez'o'ŝild'o'j. Se prez'o'j ne est'is indik'it'a'j kaj la ŝild'o'j invit'is al la konsult'ad'o de la salon'estr'o, la konklud'o pri prez'a surpriz'o ne est'is sen'kial'a. Tamen, astronomi'a'j sum'o'j kiel antaŭ'jar'e por bild'o'j de Gerhard Richter mank'is. Kompens'e oni regal'is abund'e per post'rest'int'a'j stok'o'j de Fritz Winter kaj Serge Poliakoff. Ankaŭ por bild'o'j de la amator'a pentr'ant'o Herman'n Hesse, mult'e pli fam'a kiel lingv'a aŭtor'o, oni postul'is ĝis 50 000 eŭr'o'j'n. Sed ĉiu, kiu vol'is aĉet'i impres'a'n objekt'o'n, trov'is i'o'n konven'a'n por la propr'a mon'uj'o. Kaj tio cert'e sam'e est'os en la ven'ont'jar'a jubile'a ekspozici'o „art Karlsruhe 2013” inter la 7a kaj 10a de mart'o.
#001297
Koncentr'iĝ'ant'e pri ret-apotek'o'j kiel kresk'ant'a minac'o, Hamid Ghodse, ĉef'o de la konsili'o, deklar'is, ke soci'a'j komunik'il'o'j pov'as grav'e pli'fort'ig'i la mond'skal'a'n dis'vast'ig'o'n de danĝer'a'j substanc'o'j.
#001299
La konsili'o, baz'it'a en Vieno, urĝ'is reg'ist'ar'o'j'n ferm'i la ekster'leĝ'a'j'n ret-apotek'o'j'n. Ĝi al'vok'as ili'n konfisk'i la narkot'aĵ'o'j'n, kiu'j est'as mend'at'a'j en Inter'ret'o kaj per'poŝt'e kontraband'at'a'j.
#001300
Ĉirkaŭ 90 % de la kokain'o, ating'int'a Uson'o'n, est'is transport'at'a tra Meksiko, en kiu ĉiam pli rigor'a kontrol'o far'e de la meksikaj aŭtoritat'o'j dev'ig'as iu'j'n narkot'aĵ'o-kartel'o'j'n trans'ig'i si'a'j'n operaci'o'j'n al centr'a Amerik'o.
#001303
La raport'o indik'is, ke Hondur'o, Kostariko kaj Nikaragvo ating'is la status'o'n de ĉef'a'j tra'ir'o-land'o'j por la kontraband'a'j narkot'aĵ'o'j, ĉef'e destin'it'a'j por Uson'o.
#001304
Haŝiŝ'o est'is la ĉef'a problem'o en okcident'a kaj centr'a Eŭrop'o, kun plant'o'j ĉiam pli industri'skal'e kultiv'at'a'j, ĉef'e hejm'e kaj kun part'o'pren'o de organiz'it'a'j krim'grup'o'j, konstat'is la organiz'aĵ'o.
#001305
Eŭrop'o hav'as la plej grand'a'n proporci'o'n de mond'skal'a opi'aĵ'o-merkat'o, kaj en ĝi la konsum'o de heroin'o est'as la plej grand'a narkot'aĵ'o-problem'o rilat'e al mort'o- kaj mal'san'o-nivel'o'j.
#001306
Heroin'o en'ir'is Eŭrop'o'n tra orient'a Afrik'o kaj est'as kontraband'at'a rekt'e aŭ tra okcident'a Afrik'o al Eŭrop'o kaj ali'a'j region'o'j. Pas'int'jar'e la aŭtoritat'o'j en Kenjo kaj Tanzanio far'is rekord'a'j'n konfisk'o'j'n de heroin'o.
#001308
INKK emfaz'is en si'a raport'o la konsider'ind'a'n kresk'o'n de opi'o'produkt'ad'o en okcident'a Azi'o kaj ĉef'e en Afgani'o.
#001309
En MONATO de temp'o al temp'o oni pov'as renkont'i strang'a'j'n opini'o'j'n pri divers'a'j tem'o'j sen iu'j ajn redakci'a'j koment'o'j. En numer'o 2012/3 la redaktor'o tamen sent'is si'n dev'ig'it'a publik'ig'i ampleks'a'n rezerv'o'n pri la kontribu'o de Walter Klag sub la titol'o Klimat'ŝanĝ'a'j fabel'o'j. Sed kial? La fakt'o'j prezent'it'a'j en li'a artikol'o est'as bon'e dokument'it'a'j kaj kon'at'a'j inter fak'ul'o'j. Ver'ŝajn'e la redakci'o inter'miks'is tiu'j'n fakt'o'j'n pri la nun'a situaci'o kun la oft'a'j avert'o'j pri ebl'a est'ont'a klimat'a katastrof'o, pri kiu la sci'o'j tamen est'as tre ne'cert'a'j. La sol'a mank'o en la argument'ad'o de Walter Klag, laŭ mi'a opini'o, est'as ke li preter'las'as la fakt'o'n ke la mar'nivel'o iom alt'iĝ'as, kvankam la sum'o de la glaĉer'o'j kresk'as. Tio'n kaŭz'as la pli'alt'iĝ'o de la temperatur'o de la atmosfer'o kaj si'a'vic'e de la supr'a'j mar'tavol'o'j dum la 20a jar'cent'o. Tiu alt'iĝ'o tamen ĝis nun est'as marĝen'a kaj ankaŭ est'ont'e cert'e est'os mal'rapid'a, almenaŭ se plu'daŭr'os la tendenc'o, ke la mond'o dum la last'a'j 10-15 jar'o'j ne plu pli'varm'iĝ'as.
#001310
En la centr'o de Priŝtin'o, apud la sid'ej'o de la reg'ist'ar'o, situ'as la kaf'ej'o Dit e Nat (Tag'nokt'e). Tie ar'iĝ'as hom'o'j, ĉef'e ge'jun'ul'o'j sed ankaŭ fremd'a'j turist'o'j, por diskut'i grand'a'j'n, aktual'a'j'n tem'o'j'n.
#001312
Kaf'ej'o tia est'as rar'aĵ'o en Kosovo, ankaŭ en Albanio, sed, dank'e al la gust'o de bier'o kaj te'o kaj la arom'o de libr'o'j, oni sent'as si'n tie varm'e kiel hejm'e.
#001313
La diskut'o'j okaz'as sub la egid'o de la Institut'o por Demokrati'o kaj Evolu'o. Part'o'pren'as profesor'o'j, advokat'o'j kaj eks'a'j politik'ist'o'j, kiu'j pri'trakt'as tem'o'j'n, kia'j demokrati'o, ekonomi'o kaj la rol'o de vir'in'o'j en la komerc'a mond'o.
#001314
Unu el la part'o'pren'int'o'j est'as Azem Vllasi, politik'ist'o en Kosovo, kiu'n en 1989 en'prizon'ig'is Slobodan Milošević. Li atent'ig'is pri la demokrati'a'j ŝanĝ'o'j en Kosovo kaj ili'n kompar'is kun tiu'j en Bulgario kaj Rumani'o.
#001315
Diktator'o'j, demokrat'o'j, ie ajn en la mond'o – ili ĉiu'j kompren'as la grav'ec'o'n de lern'ej'an'o'j. Ne pro tio, ke la jun'a generaci'o reprezent'as la est'ont'ec'o'n de la naci'o; ne pro tio, ke la ŝtat'o bezon'as bon'e eduk'it'a'j'n civit'an'o'j'n (kelk'a'j'n, jes, do la reg'ont'o'j'n, sed plej'part'e ne, la reg'at'o'j'n, la kanon'o-, fabrik'o-nutr'aĵ'o'n, kiu mort'os pro nebul'a'j princip'o'j en distanc'a'j dezert'o'j aŭ sen'protest'e pag'os tro'a'j'n impost'o'j'n por sub'ten'i etern'a'n milit'ad'o'n) ... ne, ne: grav'as lern'ej'an'o'j kiel aktor'et'o'j en la grand'a'j pantomim'o'j de la ŝtat'o.
#001316
Se mi'n vi ne kred'as, turn'u la atent'o'n dum la ven'ont'a'j monat'o'j al Briti'o. Tie okaz'os ĉi-jar'e du event'o'j, kiu'j – laŭ la esper'o'j de la dekstr'em'a koalici'a reg'ist'ar'o, kiu prezid'as super la plej profund'a en'land'a recesi'o ek'de jar'o'j – forges'ig'os al la popol'o la ekonomi'a'n kriz'o'n. Tem'as pri la tiel nom'at'a diamant'a jubile'o de la reĝ'in'o Elizabeta 2a, kiu antaŭ 60 jar'o'j sur'tron'iĝ'is (nur la du'a brit'a monark'o, kiu tiom long'e okup'is la tron'o'n – la unu'a est'is Viktoria), kaj la Olimpi'a'j Lud'o'j, okaz'ont'a'j en Londono fin'e de juli'o/komenc'e de aŭgust'o.
#001317
Sen'dub'e ambaŭ event'o'j al'port'os plezur'o'n al milion'o'j da hom'o'j, ne nur en Briti'o sed (precip'e la Olimpi'a'j Lud'o'j) ankaŭ tra la mond'o. Efektiv'e jam komenc'iĝ'is la du afer'o'j. La reĝ'in'o, akompan'at'a de la Duk'in'o de Kembriĝo (la edz'in'o de la du'a tron'hered'ont'o Vilhelm'o, kaj argument'ebl'e jam sur'voj'e al la status'o de du'a Princ'in'o Dian'a), jam formal'e vizit'is la urb'o'n Leicester [leste]: sekv'os ali'a'j tia'j vizit'o'j al ali'a'j urb'o'j en Angli'o, Kimri'o, Nord'a Irlando kaj Skot'land'o.
#001318
Kaj, en fot'o'j pri la vizit'o, inter la spekt'ant'o'j, kiu'j „bon'ven'ig'is” la par'o'n, klar'e vid'ebl'as jun'a'j lern'ej'an'o'j, en si'a'j ruĝ-pulover'a'j uniform'o'j, sving'ant'e naci'a'j'n flag'o'j'n. Sen'dub'e simil'a'j fot'o'j re'aper'os ĉe ĉiu'j ali'a'j vizit'o'j. Kaj, jes, prefer'e, de lern'ej'an'a vid'punkt'o, iom da sub'ĉiel'a flag'um'ad'o ol klas'ĉambr'a matematik'o (feliĉ'e ne pluv'is): sed ĉu la lern'ej'o kapt'is la ebl'o'n sam'temp'e instru'i – ho, ne'imag'ebl'e! – pri respublik'ism'o, pri soci'o pli kaj pli divid'it'a inter hav'ul'o'j kaj ne'hav'ul'o'j, pri privilegi'it'o'j kaj ne'privilegi'it'o'j? Dub'ind'e. Do jam komenc'iĝ'is la cerb'o'lav'ad'o.
#001319
Dum'e ne silent'is la Olimpi'a'j Lud'o'j. Tut'klar'e ne: sekv'as raport'o post raport'o pri kresk'ant'a'j kost'o'j, apart'e rilat'e sekur'ec'o'n. Por gard'i dum 17 tag'o'j 17 000 atlet'o'j'n (kaj, pli grav'e, la sponsor'o'j'n) neces'os laŭ last'a'j prognoz'o'j 27 700 sekur'ist'o'j (la unu'a taks'o est'is 10 000) plus 13 500 soldat'o'j (pli ol la nombr'o de brit'o'j nun milit'ant'a'j en Afgani'o) plus – kred'u aŭ ne – 1000 arm'it'a'j uson'a'j protekt'ist'o'j. Apenaŭ mir'ig'as, ke la sekur'ec'o-kost'o'j pli ol du'obl'iĝ'is. Kompens'e mult'e profit'as privat'a'j sekur'ec'o-kompani'o'j, kiu'j laŭ'raport'e evolu'ig'is nov'a'j'n kaj sekret'a'j'n tiel nom'at'a'j'n sekur'ig'il'o'j'n, kiu'j'n ili esper'as post'e vend'i al ekzempl'e la polic'o.
#001320
Anonc'it'a est'is antaŭ ne'long'e la itiner'o de la olimpi'a flam'o. Tra vilaĝ'o'j kaj urb'o'j kun'kur'os kun ĝi elekt'it'o'j (inter la kur'ej'o'j vetur'os per aŭt'o la flam'o ... sen'dub'e kiel oni far'is en antikv'a Greki'o). Kaj de'nov'e: dum preter'pas'os la flam'o, hura'os, jubil'os, flag'o'j'n flirt'ig'os ge'knab'o'j el lok'a'j element'a'j lern'ej'o'j. Pri la kost'o'j, pri la sekur'ec'a'j koŝmar'o'j, pri la narkot'ant'a efik'o de la diamant'a jubile'o kaj la Olimpi'a'j Lud'o'j tiom sopir'at'a de la reg'ist'ar'o (por forges'ig'i pri recesi'o'j, por fier'ig'i, brust'o'j'n ŝvel'ig'i ktp), la lern'ej'an'o'j sci'as neniom. Al la ge'knab'o'j est'as ĉio, eĉ la lud'o'j, ja simpl'e lud'o.
#001323
Popol'o cinik'a pov'as ignor'i la ŝtat'a'j'n pantomim'o'j'n, kompren'i ili'n, kia'j ili est'as. Ne la kompat'ind'a'j lern'ej'an'o'j. Ili neces'as, jes'em'e, entuziasm'e, antaŭ la kulis'o'j de la du grand'a'j ĉi-jar'a'j spektakl'o'j okaz'ant'a'j en Briti'o. Ili tiom grav'as kiom la kort'eg'an'o'j, la funkci'ul'o'j, la organiz'ant'o'j, la sponsor'o'j. Do – ni'a'j lern'ej'an'o'j est'u laŭd'at'a'j!
#001324
Raport'o de la Organiz'aĵ'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o (OEKE) de la 14a de februar'o 2012 montr'as, ke dum decembr'o 2011 la sen'labor'ec'a po'cent'aĵ'o en Slovaki'o est'is 13,4 %, kio signif'as inter'jar'a'n mal'kresk'o'n je 0,4 %.
#001325
La instru'ad'o'n de la ĉin'a en Slovaki'o sub'ten'as sen'profit'a publik'a organiz'aĵ'o, kies nom'o est'as Konfucea Institut'o. Post la unu'a element'a lern'ej'o en Bratislav'o baldaŭ sekv'os ankaŭ gimnazi'o.
#001329
La lingv'a filozofi'o difin'as natur'a lingv'o'n kiu est'iĝ'as ne'antaŭ'pens'it'e, kiel frukt'o de la kun'nask'it'a lingv'o'kre'a kapabl'o de la hom'a intelekt'o. Tiu difin'o ŝajn'as apart'e traf'a, kiam oni konsider'as ekzempl'e la ne'skrib'it'a'j'n idiom'o'j'n de amazon'a'j aŭ nov'gvine'a'j trib'o'j. Oft'a nun'temp'a kompar'o est'as tiu inter „ordinar'a'j” lingv'o'j kiel la angl'a, la franc'a aŭ la ĉin'a – kutim'e nom'at'a'j natur'a'j – kaj la komput'il'a'j lingv'o'j kiel Algol, Fortram kaj C, kiu'j evident'e est'as art'e'far'it'a'j kre'aĵ'o'j. Kontrast'e kun tiu difin'o, tamen, la nov'zeland'a lingv'ist'o Steven Roger Fischer [stiv'n roĝr fiŝr] asert'as en si'a libr'o History of Reading (Histori'o de leg'ad'o), ke naci'a'j lingv'o'j kiel la angl'a est'as art'e'far'it'a distil'aĵ'o de divers'a'j lok'a'j dialekt'o'j.
#001331
Se ni observ'as la kaz'o'n de la ital'a lingv'o, ni konstat'as, ke neni'u unu'ec'a ital'a idiom'o ekzist'is antaŭ Dant'e Alighieri. Eĉ hodiaŭ, laŭ'dir'e, la pli'mult'o de la ital'o'j prefer'as komunik'i kun si'a'j sam'region'an'o'j en si'a lok'a dialekt'o, ne en la tiel nom'at'a lingua toscana in bocca roman'a (toskan'a lingv'o en roma buŝ'o). Simil'e, la modern'a german'a (Hochdeutsch) est'as part'e rigard'at'a kiel produkt'o de la lingv'aĵ'o uz'it'a de Lutero en li'a traduk'o de la bibli'o. Lutero mem rakont'as, ke li serĉ'is inter parol'ant'o'j de german'a'j dialekt'o'j taŭg'a'j'n vort'o'j'n por la propr'a verk'o. En Hispanio, Miguel de Cervantes cert'e ne invent'is la kastili'an lingv'o'n, sed li ja fort'e kontribu'is en la kre'ad'o de la hispan'a literatur'o.
#001332
Est'as kon'at'a'j eĉ la nom'o'j de unu'op'ul'o'j, kiu'j kre'is naci'a'j'n lingv'o'j'n sur'baz'e de region'a'j dialekt'o'j. Not'ind'a ekzempl'o est'as tiu de Ivar Aasen, kiu en la mez'o de la 19a jar'cent'o pren'is sur si'n la task'o'n kre'i naci'a'n norveg'a'n lingv'o'n por anstataŭ'ig'i la dan'a'n aŭ la dan-norveg'a'n uz'at'a'j'n dum tiu period'o, kiam Norvegi'o'n reg'is Dani'o. Efektiv'e, oni pov'as asert'i, ke ambaŭ oficial'a'j form'o'j de la norveg'a (Riksmål kaj Landsmål) est'as art'e'far'it'a'j invent'aĵ'o'j, kvankam „distil'aĵ'o'j” el ekzist'ant'a'j region'a'j dialekt'o'j.
#001333
En la jar'o'j inter la du mond'milit'o'j, i'o'n simil'a'n far'is divers'a'j skot'a'j poet'o'j kaj verk'ist'o'j, precip'e Hugh MacDiarmid [hju mkdermid], cel'e de la konstru'ad'o de naci'a skot'a lingv'o sur'baz'e de la mult'a'j dialekt'o'j parol'at'a'j en tiu land'o (Lallans, Doric, Ŝetlanda, Nord-Orient'a ktp). Ceter'e, Eliezar Ben-Yehudah est'as rigard'at'a kiel la patr'o de la modern'a hebre'a (Ivrit), kiu – malgraŭ tio, ke ĝi est'as esenc'e baz'it'a sur la antikv'a lingv'o de la bibli'o (Tora'o) – pov'as est'i pri'skrib'it'a kiel kvazaŭ art'e'far'it'a, aŭ part'e art'e'far'it'a, ĉar grand'a part'o de ĝi'a vort'trezor'o dev'is est'i invent'it'a aŭ prunt'it'a de ali'a'j lingv'o'j.
#001334
La slovak'a lingv'o, kiu iam est'is rigard'at'a kiel nur'a dialekt'o de la ĉeĥ'a, ekzist'as en si'a aktual'a form'o dank'e al la klopod'o'j de Ľudovít Štúr kaj tut'a ar'o da lingv'a'j entuziasm'ul'o'j. Pli'e, en Hungari'o, Ferenc Kazinczy far'is el la idiom'o de la popol'o naci'a'n lingv'o'n, en kiu oni pov'as esprim'i modern'a'j'n kaj scienc'a'j'n koncept'o'j'n. Est'as evident'e, ke la modern'a angl'a ŝuld'as mult'a'j'n el si'a'j karakteriz'aĵ'o'j al Ŝekspiro kaj al la lingv'aĵ'o de la tiel nom'at'a oficial'ig'it'a versi'o (Av) de la bibli'o. Grand'a part'o de la angl'a botanik'a kaj natur'a termin'ar'o (flor'o'j, kresk'aĵ'o'j, papili'o'j ktp) est'is invent'it'a de ul'o'j kiel Nicholas Culpeper (1616-1654). Ĝi ne darvin'ism'e aŭ aŭtomat'e evolu'is.
#001335
Labor'ant'e en mi'a dom'o en Stiri'o, mi aŭd'as en la ĝarden'o laŭt'a'n kri'ad'o'n de bird'o. Mi al'proksim'iĝ'as kun fot'il'o kaj vid'as tur'falk'o'n, kiu ĵus kapt'is sturn'o'n. Per la flug'il'o'j kaj si'a'j ung'o'j ĝi ten'as la kri'ant'a'n pred'o'n sur la ter'o. Nur kiam mi est'as tre proksim'a kaj fot'as, ĝi for'flug'as kun si'a kapt'aĵ'o en arb'ar'o'n.
#001339
Ali'a tur'falk'o hav'is mal'pli da bon'ŝanc'o. De'nov'e mi sid'as en la ĉambr'o kaj aŭd'as eksplod'o'n. Flagr'as la elektr'a lum'o. Rigard'ant'e tra la fenestr'o mi vid'as mal'proksim'e lev'iĝ'ant'a'n nigr'a'n fum'o'n. Evident'e tur'falk'o post'flug'is mal'grand'a'n bird'o'n, tuŝ'is du divers'faz'a'j'n elektr'a'j'n line'o'j'n kaj tuj est'is rost'it'a. La rab'o'bird'a skelet'o pend'is pli ol unu jar'o'n en la drat'o'j.
#001340
Printemp'o est'as la sezon'o de la par'iĝ'o. Rival'o'j est'u for'pel'it'a'j. Ĉiu'n jar'o'n okaz'as sam'e: paru'o vid'as si'a'n spegul'bild'o'n en aŭt'a retro'spegul'o kaj sen'hezit'e atak'as. Sed la „ali'a” ident'e re'atak'as. Post van'a batal'o la paru'o salt'as sur la supr'a'n part'o'n de la spegul'o – tuj la „ali'a” est'as for! La scen'o ripet'iĝ'as ...
#001341
Fak'e bon'eg'e verk'it'a artikol'o de Roberto Pigr'o sub la titol'o Italio plur'lingv'a: la de'ven'o de la etrusk'a (MONATO 2012/03, p. 20-21). Mi vol'us nur rimark'ig'i, ke la mumi'o de Zagrebo, en'volv'it'a en koton'a bend'o, kiu en'ten'as ĉirkaŭ 1200 etrusk'a'j'n vort'o'j'n, est'is trov'it'a en Egipti'o. Mi'a demand'o: Kial egipta mumi'o est'is en'volv'it'a en bend'o, kiu est'is sur'skrib'it'a nur per etrusk'a'j rit'a'j tekst'o'j?
#001342
Interes'a artikol'o de Walter Klag pri klimat'ŝanĝ'o sub la titol'o „Klimat'ŝanĝ'a'j fabel'o'j” (MONATO 2012/03, p. 14-15). Mi ne est'as fak'ul'o pri klimat'ŝanĝ'iĝ'o'j, sed laŭ mi'a opini'o ili okaz'is en la for'a pas'int'ec'o, kelk'a'j grand'a'j, iu'j pli mal'grand'a'j. Simpl'e ni ne sci'as pri ili. Ili regul'iĝ'as per (ne)kon'at'a'j natur'leĝ'o'j, kiu'j'n la hom'ar'o ne pov'as influ'i. Tem'as pri kompleks'a sistem'o de laŭ'grad'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j, kiu don'as impuls'o'n al divers'a'j hipotez'o'j, kiu'j'n ni dev'as pren'i en konsider'o'n kun rezerv'o'j. Iu'j teori'o'j pri klimat'ŝanĝ'o est'as interes'a'j, sed kontraŭ ĉiu teori'o est'as kvant'o da kontraŭ'argument'o'j. Ĉu rezult'o? Du grup'o'j da opini'o'j de fak'ul'o'j kaj laik'o'j: (1) katastrof'a perspektiv'o por la hom'ar'o kaj (2) mal'akcept'o de apokalips'a'j klimat'ŝanĝ'o'j. Tiu ĉi diskut'ad'o est'as tamen tut'e kompren'ebl'a, se ni rimark'as, kiel komplik'a est'as la problem'o.
#001343
Kelk'a'j profet'aĵ'o'j, ekzempl'e en la pas'int'ec'o brul'aĵ'a kriz'o, gigant'a'j inund'o'j kaj natur'a'j katastrof'o'j ktp montr'iĝ'is est'i tro'ig'it'a'j. Mi pens'as, ke ankaŭ katastrof'a'j antaŭ'dir'o'j pri klimat'ŝanĝ'o'j est'as part'e tro'ig'it'a'j. Esenc'e tem'as pri grand'eg'a komerc'o kun miliard'o'j da dolar'o'j kadr'e de divers'a'j reg'ist'ar'a'j kaj ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j por antaŭ'dir'o de natur'a'j katastrof'o'j. Juĝ'u mem! Kiel ni pov'as fakt'e antaŭ'dir'i klimat'ŝanĝ'o'n por la hom'ar'o post 100 jar'o'j, se ni hav'as grav'a'j'n problem'o'j'n kun la preciz'ec'o de ordinar'a veter'prognoz'o por la ven'ont'a semajn'o?
#001344
Johan Verbraeken [johan verbraken] de la universitat'a mal'san'ul'ej'o en Antverpeno (Belgi'o) kalkul'is, ke 23 % de la belg'o'j, pli aĝ'a'j ol 50 jar'o'j'n, barakt'as kun mez'a ĝis fort'a dorm'o'problem'o. Hodiaŭ 3,3 % ĉiu'tag'e pren'as dorm'o'pilol'o'n: en 2004 nur 2,9 %.
#001346
Ju pli aĝ'a oni est'as, des pli oft'as la dorm'o'problem'o'j. La kvant'o ĉe vir'in'o'j est'as du'obl'o de tiu de la vir'o'j. En Valoni'o (sud'a Belgi'o) oni konsum'as 38 % pli da dorm'ig'il'o'j ol en Flandri'o (nord'a). Mal'alt'instru'it'a'j hom'o'j en'glut'as la kvin'obl'o'n kompar'e al alt'instru'it'o'j.
#001347
Kiam oni vek'iĝ'as, la proces'o de la memor'fiks'ad'o dev'as re'komenc'iĝ'i. Tio supoz'ebl'e klar'ig'as, kial mal'jun'a'j person'o'j perd'as la memor'kapabl'o'n: tio okaz'as, ĉar ili mal'pli bon'e dorm'as.
#001353
Ankaŭ la konsekvenc'o'j est'as alarm'a'j. Unu kvin'on'o de la trafik'akcident'o'j ver'ŝajn'e ŝuld'iĝ'as al dorm'o'mank'o. Hom'o'j, kiu'j dorm'as tro mal'mult'e, viv'as pli mal'long'e kaj hav'as pli da kor- kaj angi'o-problem'o'j. Tio valid'as ankaŭ por nokt'a'j labor'ist'o'j. Mank'o de dorm'o stimul'as mal'sat'o'sent'o'n kaj do rilat'as al la kresk'o de dik'ec'o en la nun'temp'a soci'o.
#001356
Mart'in centr'o de la slovak'a kultur'o
#001358
La urb'o spegul'as ne nur la riĉ'a'n histori'o'n de la slovak'a naci'o, sed prezent'as ankaŭ mult'fac'et'a'n ebl'o'n por feri'ad'o. La urb'o est'as ideal'a el'ir'punkt'o por ek'kon'i la bel'aĵ'o'j'n de la Mart'in-region'o, nom'at'a „Turiec-ĝarden'et'o” (pro la river'o Turiec, kiu tra'flu'as la distrikt'o'n Mart'in).
#001360
Mart'in propon'as por turist'o'j admir'ind'a'n natur'o'n kun ebl'o'j por somer'a kaj vintr'a turism'o, bicikl'ad'o kaj mont'ar'bicikl'ad'o, ski'teren'o'j kun ski'lift'o'j por ski'ist'o'j. Turist'o'j pov'as vizit'i divers'a'j'n muze'o'j'n (tre kon'at'a'j est'as la muze'o de la slovak'a vilaĝ'o, , kaj la muze'o de la pentr'ist'o Mart'in Benk'a) kaj ali'a'j'n vid'ind'aĵ'o'j'n en la urb'o.
#001361
La unu'a skrib'a menci'o pri Mart'in datum'as de la jar'o 1264. La urb'o'nom'o de'ven'as de la nom'o de la urb'a preĝ'ej'o. Mart'in far'iĝ'is urb'o en 1340. La hus'an'o'j brul'ig'is ĝi'n en 1433, sed la urb'o evolu'is kaj en 1489 akir'is ankaŭ rajt'o'j'n de kamp'urb'o. En 1861 en Mart'in okaz'is grand'a kun'ven'o de slovak'o'j, en kiu oni postul'is aŭtonomi'o'n de la slovak'a naci'o. En tiu period'o la urb'o trans'form'iĝ'is en grav'a'n centr'o'n de slovak'a kultur'o, politik'o, scienc'o kaj art'o.
#001362
En 1863 oni fond'is en Mart'in la Slovak'a'n Fond'aĵ'o'n (slovak'e Matica slovenská) kiel simbol'o'n de la slovak'a naci'a kultur'a konsci'o sub la hungar'a reg'ad'o. La fond'a statut'o est'is aprob'it'a la 21an de aŭgust'o 1862 far'e de la aŭstr'a-hungar'a imperi'estr'o Francisko Jozefo. La unu'a prezid'ant'o far'iĝ'is la katolik'a episkop'o Štefan Moyzes [ŝtefan mojzes]. En 1875 la hungar'a reg'ist'ar'o ferm'is la fond'aĵ'o'n kaj konfisk'is ĝi'a'n kapital'o'n. Post la ek'est'o de Ĉeĥ'o'slovaki'o ĝi est'is re'fond'it'a en 1919. Al la Slovak'a Fond'aĵ'o aparten'as hodiaŭ inter'ali'e ankaŭ la Patr'o'land'a Muze'o, Slovak'a Literatur'a Institut'o, Slovak'a Histori'a Institut'o, Naci'a Institut'o de la slovak'a Lingv'o kaj Literatur'o ktp.
#001363
La blazon'o de la urb'o Mart'in prezent'as or'har'a'n kavalir'o'n (Sankt'a Marten'o), sid'ant'a'n sur arĝent'a ĉeval'o kontraŭ blu'a fon'o. Per la mal'dekstr'a man'o li lev'as ruĝ'a'n mantel'o'n, en la dekstr'a man'o ten'as glav'o'n. Antaŭ li'a ĉeval'o genu'as almoz'ul'o. Laŭ legend'o Mart'in est'is romia soldat'o ĉirkaŭ la jar'o 338 en la franc'a urb'o Amiens. Iu'n vintr'a'n tag'o'n ĉe la urb'o'pord'eg'o de Amiens li renkont'is almoz'ul'o'n, kiu apenaŭ est'is vest'it'a kaj tre frost'is. Mart'in – per si'a glav'o – divid'is si'a'n mantel'o'n en du du'on'o'j'n kaj don'is unu el ili al la almoz'ul'o. Tiu'n ag'o'n prezent'as la urb'a blazon'o.
#001364
En Mart'in riĉ'a'n histori'o'n hav'as ankaŭ la Esperant'o-mov'ad'o. En 1907 ĉi tie est'is el'don'it'a la unu'a lern'o'libr'o de Esperant'o por slovak'o'j, „Fundament'o de Esperant'o”. Post cent jar'o'j, en maj'o 2007 en Mart'in okaz'is kongres'o de Slovaki'a Esperant'a Federaci'o (SKEF).
#001366
En la naci'a tomb'ej'o, kiu'n oni fond'is fin'e de la 18a jar'cent'o kiel urb'a'n tomb'ej'o'n kaj en 1967 proklam'is kiel Naci'a'n tomb'ej'o'n kaj naci'a'n kultur'memor'ej'o'n, est'as en'tomb'ig'it'a'j ankaŭ kon'at'a'j slovak'a'j esperant'ist'o'j, kiel la pentr'ist'o kaj grafik'ist'o Mart'in Benk'a, la verk'ist'o Július Barč-Iv'a'n [barĉ-iv'a'n], la muzik'verk'ist'o kaj grand'a propagand'ist'o de Esperant'o Ján Valašťan-Dolinský [valaŝtan-dolinski], la kurac'ist'o kaj admir'ant'o de Esperant'o Ľudovít Izák, la honor'a membr'o de UEA Eduard Vladimír Tvarožek [tvaroĵek], kiu aŭtor'is lern'o'libr'o'j'n por slovak'o'j („Esperant'o en 14 lecion'o'j”), verk'is poezi'e, proz'e, didaktik'e kaj dram'e („Ni lud'as teatr'aĵ'o'j'n”, „Sol'a en sun'sub'ir'o”, „Skiz'o de la Esperant'a literatur'o”, kaj ali'a'j).
#001367
Bedaŭr'ind'e en la urb'o ne est'as Esperant'o-broŝur'o. Sed la turism'a ofic'ej'o, kiu trov'iĝ'as en la ĉef'plac'o de Mart'in, dispon'ig'as fremd'lingv'a'j'n broŝur'o'j'n. Vizit'ant'o'j pov'as trov'i inform'o'j'n ankaŭ per Inter'ret'o ().
#001368
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j la ital'a justic'o rid'ind'ig'is si'n, kiam tribunal'o de Napolo, pri'trakt'ant'e kaz'o'n pri fals'ad'o de vest'aĵ'o'j kaj ali'a'j akcesor'aĵ'o'j Disney, erar'e kun'vok'is – kiel ofend'it'a'n parti'o'n – Miĉjo Mus'o-n, Donald'o Anas'o-n kaj ali'a'j'n „person'o'j'n” kre'it'a'j'n de la karikatur'ist'o Walt Disney. Tem'is pri sen'vol'a erar'o, kiu tamen re'eĥ'is almenaŭ en Italio.
#001369
Io simil'a okaz'is mez'e de mart'o, ĉi-foj'e kadr'e de Eŭrop'a Uni'o. La plej mir'ig'a fakt'o est'as tamen, ke nun ne tem'is pri erar'o, sed pri intenc'o. Spit'e al tio, ke laŭ proverb'o „hund'o ne manĝ'as hund'o'n”, la grek'a komision'an'o de EU pri fiŝ'ad'o, Maria Daganaki, en kun'sid'o pri bio'divers'ec'o en Mediterane'o, mal'kaŝ'e kritik'is kutim'o'j'n de la plej fam'a polic'a komisar'o de la nun'temp'a ital'a literatur'o.
#001370
La nom'o de la komisar'o est'as Salv'o Montalbano kaj li'a'j aventur'o'j est'as traduk'it'a'j en mult'a'j'n lingv'o'j'n. Li est'is ankaŭ protagonist'o en la last'a jar'dek'o de plur'a'j film'o'j por televid'o.
#001371
Unu el la kutim'o'j de komisar'o Montalbano est'as manĝ'i alvus'o'j'n, t.e. mal'grand'a'j'n fiŝ'o'j'n, laŭ lok'a tradici'o, kiu'n Daganaki pri'skrib'is ne'akcept'ind'a. Manĝ'i fiŝ'et'o'j'n aŭ mal'permes'it'a'n ĉas'aĵ'o'n est'as la sam'a afer'o, laŭ la komision'an'o de EU, kiu ebl'e prav'as, sed surpriz'e ne disting'as inter real'o kaj fikci'o.
#001372
Daganaki, kiu ŝajn'e hav'as neni'o'n pli serioz'a'n por si'n okup'i, kvankam ŝi ven'as de land'o (Greki'o) en plen'a kriz'o, eĉ send'is al Andre'a Camilleri, verk'int'o de la Montalbano-libr'o'j, oficial'a'n leter'o'n.
#001373
Ŝi postul'is, en la nom'o de EU kaj, ide'e, de ĉiu'j mond'a'j best'o'protekt'em'ul'o'j, tuj'a'n el'ig'o'n el ven'ont'a'j roman'o'j de tiu mal'virt'o. Ne'kred'em'e, la aŭtor'o respond'is, ke tem'as pri fikci'ul'o, pri hom'o, kiu ne ekzist'as en la real'o.
#001374
Li al'don'is, ke est'as mir'ig'e, ke, inter tiom da problem'o'j, kia'j'n Eŭrop'o last'a'temp'e al'front'as, unu'op'a kutim'o de ceter'e kuraĝ'a (kaj kiel ajn fikci'a!) komisar'o far'iĝ'as tem'o de inter'naci'a konferenc'o kaj eĉ indign'ig'as la eŭrop'a'j'n aŭtoritat'o'j'n. Oni ne pov'as juĝ'i literatur'a'n person'o'n laŭ normal'a'j kriteri'o'j, li asert'is. Do li tut'e ne intenc'as ced'i al la grek'a politik'ist'in'o.
#001375
Ali'flank'e, se oni akcept'us tia'n en'met'iĝ'o'n aŭ (ĉu anakronism'a'n?) cenzur'o'n, oni dev'us mal'ebl'ig'i ankaŭ la dis'vast'ig'o'n de verk'o'j, kia'j Drak'ul'o (suĉ'ant'a la sang'o'n de si'a'j viktim'o'j), Arsen'o Lupen'o (ŝtel'ist'o) kaj ali'a'j. Montalbano almenaŭ solv'as plej mal'facil'a'j'n kaz'o'j'n, triumf'ig'ant'e la justic'o'n en region'o (Sicilio) karakteriz'it'a de mult'jar'a ĉe'est'o de mafi'o kaj ali'a'j soci'a'j plag'o'j.
#001376
Iu'j mal'e opini'as, tro'taks'ant'e la afer'o'n, ke li don'as mal'bon'a'n ekzempl'o'n al la leg'ant'ar'o. Oni ja vid'as, ne unu'a'foj'e, ke la bon'mor'ec'o kaj rekt'ec'o flank'e de eŭrop'a'j instituci'o'j foj'foj'e fal'ig'as ili'n en rid'ind'ec'o'n.
#001378
Laŭ ili, ekzempl'e, la ĉef'a problem'o de Italio est'as, ke pli'mult'o de ĝi'a'j tradici'a'j fromaĝ'o'j est'as ne'sekur'a'j el higien'a vid'punkt'o. Sam'temp'e en Eŭrop'o sen'labor'ec'o kaj mal'riĉ'ec'o – real'a'j problem'o'j de la real'a viv'o, eg'e mal'proksim'e de imag'it'a'j regal'ad'o'j kaj festen'o'j – plu dis'vast'iĝ'as.
#001379
Mizer'o kaj petrol'o: kombin'o mal'ebl'a, oni dir'us, en epok'o de alt'eg'a'j petrol'prez'o'j. Kombin'o tamen ebl'a en la sud'a Italio, en region'o kiu – per ambaŭ si'a'j nom'o'j (ital'e: Lucania kaj Basilicata) – apenaŭ est'as kon'at'a inter'naci'e, kvankam est'ant'e pli grand'a ol land'o'j kiel Kipro aŭ Montenegro, kvankam flos'ant'e sur laŭ'dir'e la plej grand'a petrol'a kaj gas'a vejn'o de la kontinent'a Eŭrop'o.
#001380
La loĝ'ant'o'j de Val d'Agr'i – la val'o, en kiu petrol'o ie ŝpruc'as eĉ spontane'e, kvazaŭ freŝ'a akv'o – long'e kred'is je la promes'o'j de ne'dank'em'a ŝtat'o, rev'ant'e, ke Bazilikato far'iĝ'os io simil'a al Arab'a Emir'land'o. „Sauda Lukani'o” oni foj'foj'e nom'as, ŝerc'ant'e, tiu'n ĉi region'o'n, sed la hom'o'j plu per'labor'as la strikt'a'j'n viv'rimed'o'j'n pioĉ'ant'e la ter'o'n kaj produkt'ant'e frukt'o'j'n, oliv'o'j'n kaj miel'o'n, ne mal'sam'e ol en la pas'int'a'j jar'cent'o'j. La unu'nur'a diferenc'o est'as, ke ili hav'as poŝ'telefon'o'n en la poŝ'o kaj cifer'ec'a'n televid'o'n en la hejm'o.
#001381
Ni trov'iĝ'as inter la pint'o kaj la kalkan'um'o de la tiel nom'at'a bot'o (la form'o de Italio sur geografi'a map'o). La hom'o'j sen'iluzi'iĝ'is, kaj jam mal'plen'iĝ'is la vilaĝ'o'j. La promes'o'j ne est'as plen'um'it'a'j, kaj tiu ĉi region'o est'as lac'a pro atend'ad'o. La jun'ul'o'j postul'as est'ont'ec'o'n kaj cert'ec'o'n, kaj, ĉiam pli oft'e, dev'as serĉ'i ili'n ali'lok'e, en la riĉ'a Nord'o ekzempl'e, aŭ eĉ ekster'land'e, adiaŭ'ant'e la dom'o'j'n kaj la vilaĝ'o'j'n, kiu'j ebl'e neniam far'iĝ'os metropol'o'j. La kial'o? Cert'e ne la kvalit'o de la petrol'o, kiu est'as tre alt'a. Val d'Agr'i hav'as 47 put'o'j'n, kiu'j gard'as 465 milion'o'j'n da barel'o'j, el kiu'j nur 11 milion'o'j est'as ekstrakt'it'a'j dum la last'a'j 15-16 jar'o'j. Laŭ la nun'a valor'o (90-100 dolar'o'j por barel'o), tio est'as trezor'o de preskaŭ 50 miliard'o'j da dolar'o'j.
#001382
Sed ne ĉio bril'ant'a est'as diamant'o, oni asert'as, kaj tio apart'e valid'as en la kaz'o de Bazilikato. La iam'a ŝtat'a kompani'o En'i (akir'it'a de la rus'a Gazprom en 2007) destin'as al la region'o tantiem'o'j'n inter la plej mal'alt'a'j de la mond'o: nur 7 %, kaj eĉ nur 4 % en la okaz'o'j, en kiu'j la petrol'o est'as ekspluat'at'a sur'mar'e. Est'as bagatel'o, se oni konsider'as, ke jam en 1957 la fond'int'o de En'i, Enrico Mattei, konsider'is ofend'a la 15 %, kiu'j'n la tiel nom'at'a'j „Sep frat'in'o'j” (la sep grand'a'j petrol'kompani'o'j, kiu'j tiam reg'is la merkat'o'n) destin'is al la produkt'ant'a'j land'o'j, parol'ant'e pri „re'memor'aĵ'o'j imperi'ism'a'j kaj koloni'ism'a'j”, kaj ke en Venezuelo, Bolivio kaj Ekvadoro la kontrakt'o'j est'as nun'temp'e re'trakt'at'a'j por port'i la tantiem'o'j'n al pli ol 50 %.
#001383
Pli avantaĝ'a'j ŝajn'as la akord'o'j inter la region'o Bazilikato kaj la kompani'o'j Total, Esso kaj Shell rilat'e la vejn'o'j'n de Temp'a Rossa. Ili inter'ali'e dev'as hav'ig'i al la region'o nov'ig'a'n sistem'o'n por la kontrol'ad'o de la medi'o kaj sen'pag'a'n proviz'ad'o'n al la region'a energi'a kompani'o de la tut'a ekstrakt'at'a natur'gas'o (minimum'e 750 milion'o'j da metr'o'j kubaj), kun sekv'a rabat'o (almenaŭ dek'procent'a) por la lok'ul'o'j (ne mult'a'j) jam konekt'it'a'j al la gas'a ret'o. Mal'mult'e'kost'a gas'o ja hav'ebl'as, sed kie'n ĝi ir'u, se mank'as gas'o'dukt'o'j?
#001384
Tio est'as nur unu el la mult'a'j paradoks'o'j de tiu ĉi ceter'e al'log'a region'o, kis'at'a de la mar'o kaj de la sun'o (en la urb'et'o Maratea est'as eĉ grand'a statu'o de Krist'o sur la mar'o, simil'a al la brazila), sed ankoraŭ ne de la bon'ŝanc'o. Ebl'e kulp'as la region'o nur pro tio, ke ĝi trov'iĝ'as en Italio, kiu invest'is eĉ ne unu cend'o'n en infra'struktur'o'j, kiu ne kre'is la premis'o'j'n por la en'sorb'o de la lok'a'j labor'ant'o'j, kiu rifuz'as konsent'i favor'a'n kredit'o'n al la entrepren'ist'o'j, kaj ital'a'j kaj fremd'a'j, kiu'j vol'us invest'i en sud'a Italio.
#001385
La prez'o de la benzin'o, pro iu strang'a paradoks'o, ne mal'kresk'is, kaj la hom'o'j daŭr'e el'migr'as, kiel en la vilaĝ'o Grumento Nov'a, kiu en la last'a'j 15 jar'o'j perd'is kvar'on'o'n de si'a'j 2500 loĝ'ant'o'j, dum el la tut'a Bazilikato (570 000 loĝ'ant'o'j en'tut'e) mal'proksim'iĝ'as de la „petrol'ej'o” 4000 ul'o'j ĉiu'jar'e.
#001386
Kadr'e de la tag'o de sen'de'pend'ec'o de Greki'o (la 25a de mart'o) okaz'is plur'a'j event'o'j ankaŭ en Tiran'o, Albanio. Tem'is inter'ali'e pri libr'o'ekspozici'o kun 600 titol'o'j kaj konferenc'o pri lingv'a'j kaj kultur'a'j esplor'o'j alban'a'j-grek'a'j kaj pri la influ'o de la grek'a ekonomi'a kriz'o en Albanio.
#001387
Inkluziv'it'a'j est'is ankaŭ kanzon'o'j, film'o'j, fot'o'j kaj pentr'aĵ'o'j. Ne forges'it'a'j est'is kuir'art'o'j grek'a kaj mediterane'a.
#001388
Dum 80 jar'o'j (1912-1992) la rilat'o'j de ambaŭ land'o'j est'is problem'a'j pro la grek'a aneks'o de alban'a'j teritori'o'j kaj la ital'a invad'o de Greki'o en 1940 el teritori'o antaŭ'e okup'it'a de Albanio.
#001389
Post 1992 ek'blov'is amik'ec'a vent'o. Okaz'is divers'a'j inter'ŝanĝ'o'j ne nur ekonomi'a'j kaj politik'a'j, sed ankaŭ kultur'a'j kaj hom'a'j. La pli'mult'o de la alban'a'j el'migr'int'o'j loĝ'as en la najbar'a Greki'o, ekzempl'e 400 000 en Ateno.
#001390
En la nord'a Japani'o – la nord'a part'o de Honŝu'o (la plej grand'a insul'o en la japan'a insul'ar'o) kaj Hokajd'o (la plej nord'a insul'o en la japan'a insul'ar'o), kiu aparten'as al mult'neĝ'a region'o, la loĝ'ant'o'j kutim'as al mal'varm'a kaj neĝ'a klimat'o. Tamen ĉi-jar'e grand'a neĝ'o'fal'o surpriz'is eĉ ili'n.
#001391
La guberni'o Hokajd'o rezerv'is naŭ miliard'o'j'n da en'o'j por for'ig'i neĝ'o'n. Tiu ĉi sum'o el'ĉerp'iĝ'is jam fru'e dum la vintr'o. La guberni'o al'don'is pli'a'j'n 1,4 miliard'o'j'n da en'o'j, sed al mult'a'j komun'um'o'j fin'e ne sufiĉ'is mon'rimed'o'j.
#001394
Sufer'is la viv'o de la loĝ'ant'o'j. Oft'e romp'iĝ'is sen'hom'a'j dom'o'j pro la pez'o de la neĝ'o. Hom'o'j vund'iĝ'is, kaj unu eĉ mort'is, kiam ili prov'is for'ŝovel'i neĝ'o'n de sur tegment'o'j. Kresk'is la nombr'o de trafik'akcident'o'j kaj en Hokajd'o halt'is pro la neĝ'o 1700 trajn'serv'o'j.
#001395
Tamen la sever'a vintr'o hav'is ali'senc'e favor'a'n flank'o'n. Ĝi pli'firm'ig'is la hom'a'n kun'labor'em'o'n. Ekzempl'e, en januar'o mi kun mi'a'j famili'an'o'j mal'est'is hejm'e dum unu semajn'o. Kiam ni re'ven'is, ni trov'is la en'ir'ej'o'n de ni'a dom'o sen'neĝ'a.
#001396
„Kiu far'is tio'n por ni?” mi demand'is mi'a'n edz'o'n. Ni al'port'is donac'o'n al najbar'o kaj demand'is pri la bon'kor'ec'o. La najbar'o respond'is: „Mi far'is. Ne grav'as.” Ni ripet'e dank'salut'is. Tia'manier'e pli'fort'iĝ'as hom'a'j lig'o'j.
#001397
Okaz'e de la 90a dat're'ven'o de la star'ig'o de diplomati'a'j rilat'o'j inter Albanio kaj Hungari'o, la alban'a ĉef'ministr'o Sal'i Berisha, vizit'ant'e Hungari'o'n, part'o'pren'is divers'a'j'n solen'aĵ'o'j'n.
#001399
Kadr'e de ekspozici'o pri la diplomati'a'j rilat'o'j est'as sub'skrib'it'a'j traktat'o'j ekonomi'a'j kaj kultur'a'j inter la du land'o'j. Mal'ferm'it'a en Budapeŝto est'as ankaŭ katedr'o pri la alban'a lingv'o.
#001400
Alban'o'j kaj hungar'o'j est'as alianc'an'o'j jam de la 15a jar'cent'o. Komenc'e de la 20a, ĝust'e en Hungari'o, la ŝtat'a sekretari'o Hadik kaj la ministr'o Berchtold sub'ten'is baldaŭ'a'n sen'de'pend'iĝ'o'n de Albanio.
#001401
Unik'a kolekt'o de fajr'o'brigad'an'a'j uniform'o'j trov'iĝ'as en la slovak'a urb'o Mart'in (urb'o'part'o Priekopa), situ'ant'a je ĉirkaŭ 230 km nord'e de Bratislav'o.
#001402
En la depon'ej'o de fajr'o'brigad'a muze'o oni pov'as rigard'i 60 ceremoni'a'j'n kaj labor'a'j'n uniform'o'j'n de fajr'o'brigad'an'o'j el 25 land'o'j. La plej rar'a'j kaj mal'oft'a'j uniform'o'j est'as el Indonezio, Sud-Afrik'o kaj Florido (Uson'o). Laŭ la direktor'o de la fajr'o'brigad'a muze'o, Miroslav Pokrievka, la muze'o klopod'as akir'i uniform'o'j'n ankaŭ el Italio, Svis'land'o, Norvegi'o, Briti'o, Portugali'o kaj Ukrainio.
#001403
Interes'o'n pri pli vast'a kun'labor'o esprim'is jam muze'o'j el Madrido (Hispanio), Norrköping (Svedi'o), Tul'a (Rusio) kaj Berlino (Germanio). La muze'o en Mart'in hav'as ankaŭ kontakt'o'j'n kun la muze'o'j en Kanado, Aŭstrali'o, Ĉini'o, Taj'land'o kaj ali'a'j.
#001404
La fajr'o'brigad'a muze'o funkci'as sur'baz'e de liber'vol'a kun'labor'o de lok'a'j fajr'o'brigad'an'o'j. En ĝi est'as ankaŭ mal'nov'a'j re'konstru'it'a'j fajr'esting'a'j pump'il'o'j, kiu'j'n oni kolekt'as jam pli ol 40 jar'o'j'n.
#001405
Hieraŭ ven'is al mi la april'a numer'o kun interes'a en'hav'o. Bon'ŝanc'a koincid'o est'as, ke vi aper'ig'is la artikol'o'n pri la fer'voj'a pas'int'ec'o de mi'a land'o (MONATO 2012/04, p. 18-19) ĝust'e nun, ĉar la fer'voj'a trafik'o en Finnlando (tiam aŭtonom'a part'o de Rus'a Imperi'o) komenc'iĝ'is la 17an de mart'o 1862, kaj nun est'as fest'at'a la 150a jubile'o.
#001406
En Germanio la lern'ej'a sistem'o ŝancel'iĝ'as inter la postul'o pri tut'land'a unu'ec'o kaj plej individu'ig'a'j streb'o'j. Problem'o'j en tio est'as la kultur'mastr'ec'o, kiu aparten'as al la tiel nom'at'a'j federaci'a'j land'o'j divers'parti'e reg'at'a'j, la grand'ec'o de la sistem'o, la divers'ec'o inter la lern'ant'o'j, la en'miks'iĝ'o de mem'cert'a'j „fak'ul'o'j”, la fort'iĝ'ant'a prem'o de la klient'o'j, la influ'o de eŭrop'a'j instanc'o'j, ktp.
#001407
Ord'ig'o est'as preskaŭ mal'ebl'a, kaj la divers'a'j solv'o'prov'o'j ne trankvil'ig'as la situaci'o'n, sed kre'as daŭr'a'n kirl'ad'o'n, sam'e mal'favor'e por lern'ant'o'j kiel por instru'ist'o'j. Krom'e la tem'o aparten'as al la plej ideologi'e ŝarĝ'it'a'j, montr'iĝ'as batal'kamp'o por soci'a'j ŝanĝ'em'o'j. Kiu akapar'is la lern'ej'o'j'n, tiu posed'as la popol'o'n.
#001408
Jen tri ekzempl'o'j, kiu'j pri'lum'as ne nur lern'ej'a'j'n afer'o'j'n, sed la aktual'a'n stat'o'n de la german'a soci'o.
#001409
1. Jar'o perd'it'a, jar'o gajn'it'a
#001410
En Baden-Virtemberg'o la Social'demokrat'a kaj Verd'ul'a Parti'o'j re'en'konduk'as la naŭ'jar'a'n gimnazi'o'n. La mal'venk'o de la antaŭ'a reg'ist'ar'o ŝuld'iĝ'is apart'e al tri kial'o'j: tro long'a ekzist'o ĝis krust'iĝ'o, la nukle'a katastrof'o en la for'a Japani'o kaj la mal'kontent'o de kelk'a'j ge'patr'o'j kaj lern'ej'an'o'j pri sent'at'a streĉ'o pro la ok'jar'a gimnazi'o'temp'o en'konduk'it'a en 2004.
#001411
Sed nun, post jar'o, evident'iĝ'as, ke, laŭ la koncern'a ministr'in'o, tamen „la ok'jar'a gimnazi'o rest'u la norm'o”. Nu, ĉu ok aŭ naŭ? La enigm'o facil'e solv'iĝ'as. Unu el la du politik'a'j partner'o'j (Verd'ul'o'j) mem favor'as ok jar'o'j'n. Por kontent'ig'i la ali'a'n (SPD) oni nun permes'as „lern'ej'e eksperiment'i kun naŭ jar'o'j” – kvazaŭ la gimnazi'o ne ekzist'us naŭ'jar'a jam dum pli ol jar'cent'o.
#001413
La grand'a ceter'o en la prosper'a land'o, ceter'e pint'a Pis'a-test'e, rest'as tia, kia en'konduk'is ĝi'n la pro tio for'bala'it'a'j konservativ'ul'o'j. Kia ironi'o!
#001415
La aŭtor'o memor'as, ke li „perd'is” si'a'temp'e unu jar'o'n pro nov'a struktur'ad'o de la lern'o'jar'o. Tiam oni ebl'e plend'is nur pro tro dens'a okup'o de la klas'ĉambr'o'j. Li mem ne rimark'is i'a'n mank'o'n, sed laŭ la aktual'a'j kriteri'o'j li tiam tamen apenaŭ pov'is kontent'ig'e evolu'i mens'e kaj moral'e.
#001418
Montr'iĝ'as tio ne'last'e en li'a mal'kapabl'o plen'kor'e jes'i i'a'n sistem'o'n, prefer'ant'e kritik'um'ad'i en sen'de'pend'a'j gazet'o'j. Sed la sistem'o kruel'e venĝ'is si'n: la ŝpar'it'a'n jar'o'n oni ig'is li'n pag'i per katen'ad'o al la gimnazi'o ĝis la pensi'iĝ'o.
#001419
La post'milit'a'j lern'ej'a'j spec'o'j en Germanio est'is tra'vid'ebl'a'j. La popol'a lern'ej'o ampleks'is ok aŭ naŭ klas'o'j'n. Ĝi eduk'is ag'o'kapabl'a'j'n hom'o'j'n kaj taŭg'ig'is ili'n por plen'um'i la viv'bezon'o'j'n de la praktik'a popol'o. Ekster'ordinar'e por abstrakt'a'j sfer'o'j dot'it'a'j lern'ant'o'j pov'is post la unu'a'j kvar jar'o'j tra'pas'i ekzamen'o'n kaj post'sukces'e en'ir'i la gimnazi'o'n kun ekzamen'o post naŭ jar'o'j.
#001420
Tamen, malgraŭ mult'a ŝtat'a sub'ten'o, ne mal'mult'a'j rest'as sur tiu ŝtup'o, ĉar ili pro divers'a'j kial'o'j ne pov'as sekv'i la ali'ul'o'j'n. Por ne stigmat'i tiu'n post'rest'ad'o'n, la Krist'an'demokrat'a Parti'o nun vol'as instal'i nov'a'n lern'ej'o-spec'o'n. Sed ĉar ne tem'as pri ali'a lern'ant'o'struktur'o, pov'as tem'i nur pri ali'nomad'o: Oberschule – super'a lern'ej'o ĝi est'u. Bon'e, est'u.
#001422
Ni viv'as en temp'o de inflaci'o, kaj ne tem'as nur pri mon'o'j, sed ankaŭ pri nom'o'j, vort'o'j, titol'o'j, pretend'o'j, test'o'j, promes'o'j ktp. Ek'de kiam la kultur'ministeri'o'j dev'ig'is la lern'ej'o'j'n konkurenc'i inter si, oni ankaŭ tie kutim'as impon'i bluf'e: infan'ĝarden'a'j art'ist'o'konkurs'o'j, baz'lern'ej'a'j akademi'o'j, la ĝeneral'a lern'ej'o far'iĝ'as super'a, la gimnazi'o jam est'u antaŭ'universitat'o.
#001424
Kaj tiu last'a stud'ej'o kon'as la rezult'o'n: pli ol 40 % de la tie'n promoci'it'a'j student'o'j mal'sukces'as en la universitat'a'j ekzamen'o'j aŭ en scienc'a'j karier'o'j. Jam Zamenhof sci'is: Ne sufiĉ'as (nur) nom'i lingv'o'n inter'naci'a. Sam'e valid'as: ne sufiĉ'as (nur) nom'i lern'ej'o'n super'a.
#001425
En Baden-Virtemberg'o la nov'a ruĝ'a-verd'a reg'ist'ar'o ordon'is abol'i la dev'ig'a'n, decid'a'n baz'lern'ej'a'n rekomend'o'n (permes'o'n) por la trans'ir'o al real'lern'ej'o aŭ gimnazi'o. La vol'o de la ge'patr'o'j laŭ'asert'e pli bon'e sci'as pri'juĝ'i la lern'ej'a'n taŭg'ec'o'n de la infan'o'j ol la lern'ej'o. La instru'ist'o'j tamen dev'as taks'i, sed la rezult'o ne plu mal'help'as la ge'patr'o'j'n send'i si'a'n id'o'n en mal'konven'a'n lern'ej'o'n.
#001427
Ĉu bon'a rimed'o por venk'i la asert'at'a'n post'rest'int'ec'o'n de Germanio en Pis'a-test'o'j? Tiu'n evolu'o'n eĉ Nietzsche kaj Darwin ne supoz'us. Oni kre'as la super'hom'o'n – per simpl'a ali'nomad'o. Sed se la fizik'a evolu'o funkci'us tiel, ĝis hodiaŭ ne unu kultur'politik'ist'o sid'us fier'e sur si'a post ...en'o.
#001431
Fakt'e mi opini'is venk'it'a'j la modest'a'j'n temp'o'j'n post'milit'a'j'n kun rabat'mark'a ŝpar'ad'o kaj post'kur'ad'o de brokant'ist'o'j, kiu'j post la trans'don'o de ĉifon'o'j, metal'pec'o'j kaj paper'aĵ'o konfidenc'em'e rekompenc'is per trink'glas'o, preskaŭ magi'e el'tir'it'a el pajl'o'kest'o.
#001436
Feliĉ'e pas'is tiu'j temp'o'j, sed kun ili ankaŭ la viv'o de la „Viv'o”-ĉen'o, for'glut'it'a de pli potenc'a'j komerc'firma'o'j.
#001437
Sed kiam la kajer'o est'is du'on'e plen'a, mank'is ĉiam ankoraŭ aĉet'o de 200 eŭr'o'j, kaj la ofert'o fin'iĝ'is. Pri gajn'o'j de aŭt'o'j mi est'as pli prudent'a. La lot'um'a feliĉ'o ĉiam preter'las'is mi'n, kaj mi ne vol'as spekulaci'i pri la viv'o'rest'o.
#001440
Ankaŭ ali'a'n ofert'o'n mi ne akcept'is. Al la demand'o, ĉu mi vol'as Treuepunkte, do fidel'ec'a'j'n poent'o'j'n, mi indign'e respond'is, ke mi ne vol'as est'i fidel'a al super'bazar'o, sed al mi'a edz'in'o, kaj por tio ne nepr'e bezon'as poent'o'j'n en or'a libr'o por kompens'i tiu'j'n en nigr'a. Nun la kas'ist'in'o'j iom ironi'e rigard'as supr'e'n al mi, sed las'as la demand'o'n.
#001441
Walter Klag prav'as, ke en la nun'a jar'cent'o la pli'alt'iĝ'o de la mar'nivel'o pro la klimat'o'varm'iĝ'o ne est'as la plej grand'a minac'o. Pli grav'a est'as ekzempl'e la plu'a dezert'iĝ'o. Tamen tiu pli'alt'iĝ'o ne est'as neglekt'ebl'a. Ĝi est'as mezur'ebl'a kaj mezur'at'a, ating'is 17 cm dum la last'a jar'cent'o kaj aktual'e ĝi pli'alt'iĝ'as je 3,3 mm jar'e, tiel ke je la fin'o de la jar'cent'o la mar'o'j est'os du'on'a'n metr'o'n pli alt'a'j, kaj pli en la post'a est'ont'ec'o.
#001446
Fin'e Walter Klag menci'as, ke de post kelk'a'j jar'o'j „la temperatur'o ne plu kresk'as”. Iom surpriz'e, se oni leg'as ali'lok'e (ekzempl'e Vikipedio), ke la jar'dek'o 2000-2009 est'is la plej varm'a iam mezur'it'a. Sed est'as pens'ebl'e por mal'pli da jar'o'j (mezur'ad'o bezon'as pli, por glat'ig'i hazard'a'j'n ŝancel'iĝ'o'j'n) pro la fakt'o, ke la sun'o est'is iom mal'pli fort'a pro ne'kutim'e long'a mank'o de sun'makul'o'j. Sed inter'temp'e ĝi de'nov'e aktiv'as iom pli fort'e ol kutim'e. Do ŝajn'as ne est'i esper'ig'o.
#001449
Ni'a planed'o est'as nom'at'a „la blu'a planed'o”, ĉar el la ĉiel'o vid'ebl'as mult'a'j ocean'o'j. Sed el la ekzist'ant'a akv'o 97 % est'as mar'a, do ne'trink'ebl'a; 1,8 % konsist'as el glaci'o, 0,9 % est'as sub'ter'a kaj nur 0,02 % est'as rekt'e konsum'ebl'a el lag'o'j, river'o'j kaj font'o'j. Do mal'mult'e da trink'ebl'a akv'o est'as je dispon'o por sen'soif'ig'i la sep miliard'o'j'n da loĝ'ant'o'j.
#001451
Al'don'iĝ'as pro klimat'ŝanĝ'iĝ'o tro'a'j inund'o'j aŭ tro'a sek'ec'o, kaj 175 milion'o'j da kamp'ar'an'o'j est'as minac'at'a'j de mal'sat'o.
#001455
Evident'e pro tia'j kial'o'j mult'a'j land'o'j kaj entrepren'o'j kompren'is la avantaĝ'o'n kaj profit'o'n, kiu'n ili pov'os ricev'i. Ne van'e Ĉini'o okup'as Tibeton, aŭ Israelo instal'iĝ'is ĉe Golano, sam'e Kirgizi'o, ili anticip'e kompren'is la valor'o'n de akv'o. Do ten'i la akv'o'font'o'n don'as politik'a'n fort'o'n. Kvankam 150 milion'o'j da barat'an'o'j ne dispon'as trink'ebl'a'n akv'o'n, akv'o'vend'ist'o'j en'kas'ig'as 10 000 eŭr'o'j'n tag'e! En Franci'o 80 % de la loĝ'ant'ar'o ricev'as akv'o'n tra privat'a'j entrepren'o'j (Suez, Veolia kaj Saur), kiu'j ĉu kun'lig'iĝ'as, ĉu konkurenc'as por kapt'i la merkat'o'n, tiom profit'don'a'n, de grand'a'j urb'o'j. Iu'j komun'um'o'j pov'as eskap'i el tiu'j entrepren'o'j kaj hav'as publik'a'n distribu'o'n de akv'o, ekzempl'e vilaĝ'o apud Marsejlo propon'as eĉ liver'i la 30 unu'a'j'n kubajn metr'o'j'n (do la neces'a'j'n por viv'i) kontraŭ 1 eŭr'o. Evident'e tio ne plaĉ'as.
#001456
Protest'e la paralel'a ne'oficial'a forum'o don'is la parol'o'n al ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j kaj la civil'a soci'o. Est'is diskut'it'a'j ekzempl'e la agrikultur'a'j politik'o'j, la ekologi'a'j katastrof'o'j (kon'at'a est'as la kaz'o de Aral'a Mar'o, sed mal'pli en Sud-Amerik'o aŭ Andaluzi'o), la lok'a'j batal'o'j kontraŭ akv'o-ŝtel'o, la problem'o de la lag'o Ĉado, la al'propr'ig'o kaj akapar'o de akv'o por ĝi'n en'botel'ig'i, la terur'a mal'ŝpar'o de akv'o por skist'o'gas'o'j ktp.
#001459
Jam de'long'e mi pens'is verk'i pri mi'a'j spert'o'j koncern'e la evolu'o'n de radi'o kaj televid'o. Mi viv'as en period'o kun ne'imag'ebl'a evolu'o en tiu ĉi kamp'o. Mi nask'iĝ'is en 1956 kaj kiel et'a knab'o loĝ'is en Gent'o, Belgi'o.
#001464
Okaz'e de la mond'a ekspozici'o de 1958 en Bruselo la televid'o regul'e dum kelk'a'j hor'o'j el'send'is vesper'e (se ne menci'i test'bild'o'n dum'tag'e por la teĥnik'ist'o'j).
#001467
Tiam okaz'is ankaŭ mult'e da teĥnik'a'j perturb'o'j. La aviz'tabul'o'j „Storingen” (Mal'help'o'j) kaj „Beeldband gebroken” (Bild'bend'o romp'it'a) furor'is en tiu komenc'a temp'o televid'a.
#001468
En la franc'a televid'o est'is la inter'lud'a program'o Le petit train rébus (La trajn'et'o rebus'a) en 1961-1963. Unu el la plej popular'a'j televid'program'o'j en la flandr'a televid'o tiam est'is The Lucy (Ball) Show (uson'a komedi'a seri'o), el'send'at'a inter 1962 kaj 1968, kiu'n mi spekt'is kun sub'titol'o'j.
#001469
Sur la staci'o'montr'il'o star'is la nom'o'j de eŭrop'a'j send'il'o'j (aŭ radi'o'studi'o'j): ekzot'a'j, kiel la svis'a Beromünster (uz'at'a ĝis la fin'o de 2008), aŭ pli ordinar'a'j, kiel Hilversum (Nederlando), Brussel (flandr'a-belg'a), Bruxelles (valon'a-belg'a), Allouis (franc'a), Luxembourg (franc-luksemburga), Droitwich (brit'a).
#001472
En Angli'o la plej kon'at'a'j est'is Radi'o Caroline, kiu plej long'e el'send'is sur divers'a'j frekvenc'o'j kaj nun ankoraŭ est'as kapt'ebl'a en la tut'a Eŭrop'o per'e de brit'a satelit'o, kaj Radi'o London. Ankaŭ Radi'o Luksemburgo vesper'e el'send'is en la angl'a (kaj du'on'hor'e en la nederlanda) sur 208 metr'o'j.
#001476
Sed iam la prem'buton'o'j lam'iĝ'is, la valv'o'j el'ĉerp'iĝ'is, kaj do aper'is nov'a radi'o transistor'a kun dis'koturn'il'o kaj kased'il'o. Des pli ke FM (frekvenc'o'modul'ad'o) al'ven'is kun stereofoni'a'j program'o'j. Jam unu funkci'is dum'temp'e, nom'e BRT 3 (respektiv'e RTB 3 por Valoni'o), kun muzik'o por „mort'int'o'j”, do kun klasik'a muzik'o. Feliĉ'e mi nun pli aprez'as muzik'o'n tia'n.
#001478
Tiam aŭd'iĝ'is inter 1967 kaj 1990 ankaŭ Te bed of niet te bed (En aŭ ekster la lit'o) de J'os Ghysen, radi'o'program'o kun gast'o'j, kaj Vragen staat vrij (Demand'u laŭ'vol'e), dum 42 jar'o'j de 1969 ĝis 2011 la plej popular'a program'o kun disk'o'j, petit'a'j de la aŭskult'ant'o'j.
#001479
La plej popular'a radi'o'staci'o BRT 2 ek'is stereofoni'e en 1975. Mi pov'is kapt'i ĝi'n en Gent'o per'e de ekster'a anten'o kun iom da stereofoni'a bru'o pro iom mal'fort'a signal'o, kvankam ĝi'a ricev'o est'is en la ruĝ'a zon'o de la signal'fort'a indik'il'o.
#001480
Ali'a memor'o: en la verd'a zon'o (ĉu memor'e al la verd'lum'a agord'okul'o?) la ricev'o bon'as, en la ruĝ'a sufiĉ'as kaj en la nigr'a mal'bon'as. Krom la kutim'a'j staci'o'j kaj foj'foj'e german'a'j, brit'a'j kaj hispan'a'j, se la veter'o kun'lud'is, mi kapt'is ankaŭ staci'o'n por uson'a'j soldat'o'j en Eŭrop'o, nom'e AFN, kun plej aktual'a muzik'o furor'a.
#001481
Ek'is ankaŭ la unu'a'j lok'a'j ne'leĝ'a'j staci'o'j. Krom'e la radi'o hav'is mal'long'a'j'n ond'o'j'n, kaj per'e de ekster'a long'a drat'o kupr'a mi pov'is kapt'i la nederland'lingv'a'j'n program'o'j'n de Sovetio, Sud-Afrik'o, Nederlando, Belgi'o kaj, sur mez'a'j ond'o'j, program'o'n de DLF (Germanio). Sed mi aŭskult'is ankaŭ ali'lingv'a'j'n program'o'j'n de DW (Germanio), BBC Worldservice, Radi'o Prago ktp.
#001482
Grand'a help'o en tio est'is la ĉiu'jar'a el'don'o de la angl'a'lingv'a „radi'o'bibli'o” WRTH (angl'a sigl'o por man'libr'o pri tut'mond'a'j radi'o kaj televid'o). Mez'ond'e ŝat'at'a program'o german'lingv'a est'is Swing und Balladen dimanĉ'maten'e sur WDR 1 (1593 kHz), dum'vintr'e pli bon'e kapt'ebl'a pro krepusk'o kaj ĝis 2008 aŭskult'ebl'a sur WDR 4.
#001483
Tele'reg'il'o ankoraŭ ne ekzist'is. Tio ne grav'is, ĉar mi'a patr'o tamen dev'is sid'i apud la televid'il'o por don'i de temp'o al temp'o bezon'at'a'n frap'o'n, kiam la son'o de si mem salt'is al maksimum'a laŭt'ec'o, cert'e pro iu mal'bon'a konekt'o. Por plu pov'i spekt'i tia'j'n program'o'j'n (en'tut'e pli ol dek) est'is en'konduk'it'a kabl'a televid'o kun promes'o pri pli bon'kvalit'a'j bild'o (jam tiam!) kaj son'o por la radi'o'program'o'j, kompren'ebl'e kontraŭ pag'ad'o. Dum unu semajn'o spekt'ebl'is ankaŭ rus'a televid'o, kiu'n la kabl'a firma'o kapt'is per'e de grand'eg'a satelit'anten'o, sed politik'e ne est'is akcept'ebl'e spekt'i program'o'j'n de la „mal'amik'o”.
#001485
La tiam'a'j televid'program'o'j furor'is, i.a. Fabeltjeskrant (Fabl'a gazet'o), komenc'e baz'it'a sur la fabl'o'j de Je'a'n de La Font'ain'e por et'a'j infan'o'j, sed ankaŭ pro politik'a'j alud'o'j popular'a ĉe plen'kresk'ul'o'j; Tatort (Deliktoloko), german'a krim'seri'o (mi pens'is, ke „Tatort” est'as la nom'o de komisar'o); Di'e Sendung mit der Maus (La el'send'o kun la mus'o), por'infan'a program'o; Des chiffres et des lettres (Cifer'o'j kaj liter'o'j), en kiu per'e de liter'o'j oni form'is vort'o'n kaj per'e de cifer'o'j ating'is la ĝust'a'n rezult'o'n; Onedin Lin'e, brit'a seri'o pri la famili'o de ŝip'kapitan'o; Antiques Roadshow, brit'a program'o pri antikv'aĵ'o'j.
#001486
Post mi'a lern'ej'a fin'stud'o mi'a'j ge'patr'o'j kaj mi trans'lok'iĝ'is al Lissewege (vilaĝ'o inter Bruĝ'o kaj la mar'bord'o). Tie ni hav'is kabl'a'n konekt'o'n kun al'don'o de du brit'a'j program'o'j, sekv'ot'a'j dum kelk'a'j jar'o'j de du komerc'a'j staci'o'j brit'a'j, i.a. la bon'kvalit'a Channel 4, do sum'e est'is 16 televid'staci'o'j kaj respektiv'a'j land'a'j radi'o'staci'o'j.
#001488
Mi al'proksim'iĝ'as al hodiaŭ. Jam antaŭ kelk'a temp'o mi inter'kon'at'iĝ'is kun mi'a tiam est'ont'a edz'in'o. Mi ek'loĝ'is en Eupen (orient'a Belgi'o), kie mi'a ne nur german'parol'ant'a edz'in'o posed'is et'a'n televid'il'o'n kun intern'a anten'o, kapt'ant'a valon'a'j'n kaj german'a'j'n program'o'j'n, sed ne unu nederland'lingv'a'n. Feliĉ'e mi konserv'is anten'o'n kun motor'o, nur bezon'is pli bon'a'n anten'o'n por UHF, kaj la program'elekt'o tuj pli'larĝ'iĝ'is al 11 program'o'j kaj du al'don'a'j mal'pli bon'e kapt'ebl'a'j.
#001490
En la komenc'o mi'a edz'in'o pen'e leg'is la nederland'lingv'a'j'n sub'tekst'o'j'n dum krim'seri'o en la german'a. Mi rimark'is, ke en Eupen ankoraŭ pli da anten'o'j star'as sur la tegment'o'j kombin'e kun satelit'anten'o'j. La kial'o: la kabl'a entrepren'o trans'don'as preskaŭ nur franc'lingv'a'j'n program'o'j'n – en region'o, kie la german'a furor'as. Tie la lok'a televid'o BRF nur per'kabl'e kapt'ebl'as (ek'de 2013 ankaŭ per'anten'e cifer'ec'e).
#001491
Est'as ne'kred'ebl'e, sed nur dum kelk'a'j jar'o'j mi uz'is analog'a'n satelit'o'n kaj jen mi uz'as la mal'nov'a'n satelit'o'n kun cifer'ec'a ricev'il'o. Ĉi-foj'e mi kapt'as satelit'o'n Astr'a precip'e por la german'lingv'a'j program'o'j (pli ol 80 televid'a'j kaj radi'a'j). Kiam BBC kun Gardeners' World (Ĝarden'ist'a mond'o) iĝ'is sen'pag'e hav'ebl'a, mi direkt'is du'a'n ricev'kap'o'n al Eurobird. Post'e ankaŭ sen'pag'e kapt'ebl'is ITV (brit'a komerc'a televid'o kun krim'seri'o'j sur la tri'a ret'o) kaj Channel 4.
#001493
Nun, ĉar ebl'as al mi konekt'i kvar satelit'o'j'n, mi al'don'e uz'as la satelit'o'n Atlant'ic Bird, sur kiu trov'iĝ'as dek'o da franc'a'j staci'o'j (tiel mi de'nov'e post tiom da jar'o'j pov'as spekt'i la vort'lud'a'n program'o'n Cifer'o'j kaj liter'o'j. Per'e de Astr'a 3 kapt'ebl'as leceburg'a televid'o kaj kelk'a'j provinc'a'j staci'o'j nederlandaj plus la fris'land'a televid'o.
#001496
Jomo Ipfelkofer sufiĉ'e moder'e verk'is pri la re'tir'iĝ'o de la german'a prezid'ant'o (laŭ mi prefer'e prezident'o) Wulff (MONATO 2012/04, p. 7). Ebl'e li mem supoz'is, ke la akuz'o'j ne ating'os alt'a'n jur'a'n konsider'o'n. Li ne menci'as, ke ili rilat'as ne al li'a prezident'ec'o, sed al li'a antaŭ'a posten'o. Fraz'o kiel „Wulff ag'is ŝajn'e ... kiel en la iam'a Sovetio” son'as konvink'a, sed al'don'as nur plu'a'n mis'fam'ig'a'n supoz'o'n. La titol'o de la artikol'o est'us pli real'a, se ne tem'us pri „perd'it'a”, sed pri „persekut'it'a prezid'ant'o”.
#001499
La redakci'o forges'is menci'i la nom'o'n de la karikatur'ist'o, „supoz'ebl'e” est'as JI mem. Wulff dron'as en mon'bilet'o'j (liber'e esprim'u si'n la art'o ...), sed en'ver'e prezident'o est'as kompat'ind'e mal'riĉ'a, se li dev'as prunt'i du'on'a'n milion'o'n por famili'a dom'o. Ĉu li aĉet'is person'a'n favor'o'n mal'favor'e al si'a'j kun'civit'an'o'j, tio evident'iĝ'os. Pri la postul'o, ke la prezident'o model'e si'n prezent'u, nur tiom: JI bon'vol'u tuj ek'verk'i pri la model'ec'o de la prezident'a post'e'ul'o Gauck, de iam'a'j super'ul'o'j Fischer, Schröder, Brandt ktp ... Ebl'e pri la propr'a. Mi mem ne kuraĝ'us propon'i mi'n, bedaŭr'ind'e.
#001500
La brit'a ĉef'ministr'o David Cameron promes'is, ke Briti'o neniam ced'os la suveren'ec'o'n de la t.n. Falk'land'a'j Insul'o'j kontraŭ la dezir'o'j de la ili'a'j insul'an'o'j. La defi'o'j de Argentino kontraŭ la rajt'o pri mem'reg'ad'o de la insul'o'j (kiu'j'n argentin'an'o'j nom'as Malvinoj) est'as, laŭ Cameron, mal'akcept'ebl'a'j.
#001501
La ĉef'ministr'o kondamn'is la klopod'o'j'n de la argentina reg'ist'ar'o – 30 jar'o'j'n post kiam Argentino invad'is la brit'a'j'n insul'o'j'n en la sud'a Atlantik'o – romp'i per'ŝip'a'j'n lig'o'j'n kun la insul'o'j. Laŭ Cameron, „Argentino daŭr'ig'as si'a'j'n ne'prav'ig'ebl'a'j'n klopod'o'j'n por dis'romp'i la navig'ad'o'n ĉirkaŭ la insul'o'j kun la intenc'o halt'ig'i laŭ'leĝ'a'n komerc'ad'o'n”.
#001502
Li'a inter'ven'o okaz'is, kiam Argentino persvad'is grup'o'n de sud-amerik'a'j land'o'j (la t.n. grup'o'n Mercosur) mal'permes'i en'haven'ig'o'n de ŝip'o'j flirt'ig'ant'a'j la flag'o'n de la insul'o'j.
#001503
Cameron inform'is, ke Briti'o ĉiam sub'ten'os la sekur'ec'o'n kaj prosper'o'n de si'a'j trans'mar'a'j teritori'o'j. Al la insul'an'o'j li dir'is, ke la brit'a reg'ist'ar'o batal'os kontraŭ ĉiu'j postul'o'j de Argentino pri suveren'ec'o.
#001504
„La rajt'o pri mem'reg'ad'o est'as la fundament'o de ni'a politik'o. Briti'o neniam trakt'os la suveren'ec'o'n de la insul'o'j krom en la okaz'o, ke la insul'an'o'j tio'n dezir'os. Neni'a spec'o de demokrati'o pov'us ali'manier'e ag'i”, insist'is la ĉef'ministr'o.
#001505
La mal'permes'o de la grup'o Mercosur – kiu inkluziv'as ankaŭ Brazilon, Paragvajon kaj Urugvajon – est'as la plej last'a flam'iĝ'o en la disput'o inter Argentino kaj Briti'o pri la insul'o'j.
#001506
Argentino hav'as long'daŭr'a'n postul'o'n rilat'e la suveren'ec'o'n de la insul'o'j kaj koler'e re'ag'is, kiam Briti'o permes'is sub'mar'a'n prospektor'ad'o'n pri naft'o ĉirkaŭ la insul'o'j.
#001507
Fin'e de si'a mesaĝ'o la ĉef'ministr'o dir'is, ke li vol'as „favor'a'n inter'rilat'o'n kun Argentino, sed la si'n'ten'o de la argentina reg'ist'ar'o koncern'e la insul'o'j'n est'as ne'toler'ebl'a”.
#001508
Mort'as la libr'o, viv'as la ekran'o
#001509
Laŭ raport'o de la Tut'land'a Alfabet'ig'a Organiz'aĵ'o de Briti'o preskaŭ kvar milion'o'j da infan'o'j ne posed'as libr'o'n, kaj unu brit'o el ses trov'as leg'ad'o'n mal'facil'a.
#001510
En plur'a'j lern'ej'o'j en kvartal'o'j de grand'a'j urb'o'j infan'o'j parol'as la angl'a'n kiel du'a'n lingv'o'n. Ne nur tiu'j, sed ankaŭ ali'a'j ge'knab'o'j al'ven'as en la klas'ĉambr'o'j'n kun alfabet'ig'o ĝis tri nivel'o'j'n sub tiu antaŭ'vid'at'a laŭ la aĝ'o.
#001511
Tamen ŝi opini'as, ke est'os ankoraŭ temp'o kaj lok'o por konsult'i mal'nov'a'n libr'o'n sur bret'ar'o.
#001517
Magistrat'o'j en Briti'o ne plu hav'as laŭ'statut'a'n rajt'o'n en'konduk'i preĝ'o'j'n kadr'e de oficial'a'j kun'sid'o'j, laŭ last'a'temp'a decid'o de la brit'a super'a kort'um'o.
#001518
Pro la verdikt'o de la kort'um'o, lok'a'j konsil'ant'ar'o'j re'ekzamen'u si'a'j'n kutim'o'n kaj praktik'o'n komenc'i kun'sid'o'n per preĝ'o. La decid'o kontraŭ la tradici'o rezult'is el inter'ven'o iniciat'it'a de la Naci'a Sekular'a Societ'o, kiu taks'as la kutim'o'n mal'modern'a kaj ofend'a al ne'kred'ant'o'j – kaj kontraŭ ili'a'j hom'a'j rajt'o'j.
#001519
Krist'an'o'j replik'is, ke preĝ'is magistrat'an'o'j antaŭ si'a'j kun'sid'o'j jam en la 16a jar'cent'o en la epok'o de reĝ'in'o Elizabeta la 1a. Iam'a ĉef'episkop'o de Canterbury, Lord'o Carey, taks'is la verdikt'o'n atak'o kontraŭ la individu'a liber'ec'o kaj sam'temp'e cinik'a manovr'o por el'ig'i religi'o'n el la naci'a viv'o.
#001520
Magistrat'o en Londono re'ag'is al la verdikt'o, anstataŭ'ig'ant'e preĝ'o'j'n per poem'o'j por evit'i religi'a'j'n mis'kompren'o'j'n.
#001521
Komenc'e de april'o, post antaŭ'temp'a'j tut'land'a'j parlament'a'j balot'o'j, la slovak'a prezid'ant'o nom'um'is nov'a'n reg'ist'ar'o'n. Ĝi'n gvid'os Roberto Fic'o, prezid'ant'o de la venk'int'a Social'demokrat'a Parti'o (Smer-SD).
#001522
Jam inter 2006 kaj 2010 Fic'o estr'is kabinet'o'n. La nov'a kaj mal'dekstr'a reg'ist'ar'o hav'as 13 ministr'o'j'n kaj tri vic'ĉef'ministr'o'j'n, inter kiu'j est'as kvin sen'parti'ul'o'j. En la reg'ist'ar'o est'as nur unu vir'in'o, la ministr'in'o pri san'o.
#001523
La venk'int'a parti'o akir'is en la 150-seĝ'a slovak'a parlament'o 83 seĝ'o'j'n. Tio signif'as, ke la parti'o pov'as sen politik'a'j kompromis'o'j sekv'i si'a'n program'o'n. Tio signif'as ankaŭ, ke Fic'o ne pov'os kulp'ig'i ali'a'j'n pro mank'o'j en la real'ig'o de si'a'j cel'o'j.
#001524
Por'infan'a'j krom'pag'o'j al riĉ'a'j ge'patr'o'j est'os lim'ig'it'a'j kaj subvenci'o'j al sen'hejm'ul'o'j kaj simil'a'j est'os pag'at'a'j ebl'e en la form'o ne de mon'o sed de nutr'aĵ'o'j. Ceter'e Slovaki'o lukt'as kontraŭ alt'a sen'labor'ec'o.
#001526
Pri ekster'land'a politik'o respond'ec'os profesi'a diplomat'o, Miroslav Lajčák [lajĉak], jam ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j en la unu'a reg'ist'ar'o de Fic'o. Analiz'ist'o'j dir'as, ke la nov'a ministr'o prezent'os stabil'a'n element'o'n, stir'ant'e Slovaki'o'n al eŭrop-atlantik'a'j kaj uni'a'j struktur'o'j.
#001527
La eks'a ĉef'ministr'in'o, Iveta Radičová [radiĉova], turn'is la dors'o'n al la politik'a mond'o kaj akcept'is posten'o'n ĉe la brit'a universitat'o Oksford'o, kie ŝi far'is post'doktor'iĝ'a'j'n stud'o'j'n en 1990.
#001528
Efik'a'j kaj favor'a'j impost'a'j leĝ'o'j pri dom'posed'o en Briti'o instig'as riĉ'eg'a'j'n ekster'land'an'o'j'n aĉet'i luks'a'j'n dom'o'j'n en la centr'a Londono. En 2011 tia'j riĉ'ul'o'j akir'is propriet'aĵ'o'j'n kun valor'o de pli ol kvin miliard'o'j da eŭr'o'j.
#001529
Londono „ĝu'as” la reputaci'o'n, ke ĝi posed'as la plej mult'e'kost'a'j'n apartament'o'j'n en la mond'o. En la prestiĝ'a kvartal'o Knightsbridge [najtsbrĝ] vend'iĝ'is tegment'o-apartament'o (ĉ. 2300 m2) kontraŭ 163 milion'o'j da eŭr'o'j.
#001530
Ĉef'e, tamen, ebl'as al ne'brit'o aĉet'i propriet'aĵ'o'n per'e de ekster'land'e registr'it'a firma'o kontraŭ redukt'it'a aŭ eĉ nul'a impost'o. Rezult'e, Briti'o perd'as ĉiu'jar'e unu miliard'o'n da eŭr'o'j pro ne'pag'it'a'j impost'o'j rezult'e de riĉ'ul'a'j aĉet'o'j.
#001532
Fin'e, propriet'aĵ'o'j en Londono est'as konsider'at'a'j sekur'a'j invest'aĵ'o'j en temp'o'j de konflikt'o'j, ekzempl'e en la mez'a Orient'o aŭ en land'o'j de la iam'a Sovetio. Do pro kresk'ant'a ne'stabil'ec'o en la mond'o hom'o'j ven'as al Londono por konserv'i si'a'n viv'nivel'o'n.
#001533
MONATO nom'as si'n „magazin'o sen'de'pend'a”, sed en plur'a'j numer'o'j (i.a. 2012/02, p. 9 kaj 2012/04, p. 11) super la avert'o „Artikol'o'j'n pri la politik'o en vi'a region'o send'u al ...” aper'as fot'o de Hillary Clinton kun la franc'a prezid'ant'o. Kun'e ili montr'as bel'eg'a'n rid'et'o'n. La rev'a feliĉ'o mem!
#001534
Ĉu vi forges'as, ke la franc'a potenc'avid'a klaŭn'o si'n prezent'as al la ont'a'j balot'ant'o'j? Ĉiam montr'i la sam'a'n „ĉarm'a'n” kandidat'o'n sen opon'ant'o'j ŝajn'as indik'i al la franc'a'j leg'ant'o'j: „Vid'u tiu'n bel'a'n vizaĝ'o'n! Tut'e natur'e, vi voĉ'don'as por tiu sankt'ul'o. Aŭd'u li'a'j'n promes'o'j'n!” Do, sen dir'i tio'n, MONATO sub'ten'as li'n, kaj tio ig'as mi'n dub'i pri vi'a sen'de'pend'ec'o. Ĉu vi fripon'as kun tiu hipokrit'ul'o, kiu promes'as sun'o'n kaj lun'o'n al la popol'o, sed kaŝ'e ag'as por riĉ'a'j potenc'ul'o'j? Ebl'e mi tro'ig'as sen'pri'pens'aĵ'o'n, mi esper'as.
#001535
Ĝis la jar'o 2015 est'os cifer'ec'ig'it'a'j 2,8 milion'o'j da objekt'o'j kaj proksim'um'e 250 milion'o'j da paĝ'o'j. La cifer'ec'ig'o kovr'os ĉiu'j'n slovak'a'j'n libr'o'j'n, ĵurnal'o'j'n kaj scienc'a'j'n revu'o'j'n, antologi'o'j'n kaj almanak'o'j'n.
#001537
La cifer'ec'ig'o sav'os grand'a'n part'o'n de la naci'a skrib'it'a hered'aĵ'o de Slovaki'o, kiu est'as sur acid'a paper'o fabrik'it'a kaj uz'it'a ek'de 1839 ĝis 1990. Eŭrop'a Uni'o dediĉ'is al la projekt'o preskaŭ 50 milion'o'j'n da eŭr'o'j.
#001538
En mart'o la ĉin'a ministeri'o pri scienc'o kaj teknik'o publik'ig'is bulten'o'n pri rekomend'it'a'j program'o'j por la ĉi-jar'a ŝtat'a premi'o pri scienc'o kaj teknik'o. La program'o de tabak'a esplor'o, rekomend'it'a de la ŝtat'a tabak'a monopol'o, est'as en la list'o.
#001540
Tio est'ig'is fort'a'n protest'o'n de 30 prestiĝ'a'j akademi'an'o'j, tamen la ministeri'o respond'is, ke ĝi regul'e proced'as pri kandidat'ig'o de la tabak'a program'o.
#001541
La naci'a tabak'a korporaci'o, sub'ord'ig'it'a al la ŝtat'a tabak'a monopol'o, jam pet'is en'list'ig'i si'a'n esplor'o'n pri supoz'ebl'e mal'pli danĝer'a'j cigared'o'j kiel kandidat'o'n por la ĉi-jar'a premi'o. La pet'o est'as mal'ferm'it'a al kontrol'o de la publik'o ĝis la komenc'o de maj'o.
#001542
En intervju'o kun la nov'aĵ-agent'ej'o Xinhua, Michael O'Leary [majkl oliri], reprezent'ant'o de la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o (MOS) en Ĉini'o, dir'is, ke est'as grav'a risk'o en la esplor'o, kiu sugest'as, ke iu'j tabak'a'j produkt'aĵ'o'j est'as mal'pli danĝer'a'j ol ali'a'j kaj tial pov'as est'i pli sekur'e konsum'at'a'j.
#001543
Li dir'is, ke en mult'a'j land'o'j oni prov'is propon'i, ke iu'j cigared'o'j est'as pli sekur'a'j, kaj tio kutim'e est'as part'o de la tabak'industri'a kampanj'o tromp'i la publik'o'n kaj instig'i fum'ad'o'n.
#001545
Ĉini'o hav'as pli ol 300 milion'o'j'n da fum'ant'o'j, ĉ. 1,2 milion'o'j da hom'o'j mort'as pro tabak'o-rilat'a'j mal'san'o'j ĉiu'jar'e en la tut'a land'o, kaj ali'a'j 740 milion'o'j est'as sen'ŝirm'a'j al pasiv'a fum'ad'o, dir'as sanitar'a'j ekspert'o'j.
#001546
Ili al'don'as, ke Ĉini'o al'front'as apart'e mal'facil'a'n batal'o'n por evit'i la mal'help'o'n en kontraŭ'fum'ad'a labor'o de la naci'a tabak'a korporaci'o kun lukr'eg'a impost'kontribu'o kaj status'o kiel reg'ist'ar'a agent'ej'o.
#001547
Tabak'a'j esplor'projekt'o'j est'is sep foj'o'j'n honor'it'a'j per la ŝtat'a premi'o por scienc'o kaj teknik'o dum la pas'int'a jar'dek'o, raport'is la nov'aĵ-ĵurnal'o de Pekino.
#001548
La list'o de kandidat'o'j por ĉi-jar'a premi'o est'os decid'it'a fin'e de la nun'a jar'o, kaj la gajn'int'o est'os anonc'it'a komenc'e de 2013, post juĝ'ad'o de special'ist'a grup'o, laŭ regul'o'j de la ministeri'o pri scienc'o kaj teknik'o.
#001549
Komenc'e de april'o al la debat'o al'iĝ'is ankaŭ ofic'ist'o'j el la ministeri'o pri san'o. S-in'o Fu Wei, pro'parol'ant'o de la ministeri'o, dir'is en gazet'ar'a konferenc'o, ke la agnosk'o de tabak'a esplor'o mal'observ'as la spirit'o'n de la premi'o, kiu klar'e asert'as, ke ĉiu konsider'at'a esplor'o ne dev'as est'i kontraŭ la protekt'o de publik'a san'o.
#001550
La si'n'ten'o de la ministeri'o pri san'o konform'as al la kadr'a konvenci'o de MOS pri tabak'a reg'ad'o, kiu hav'as la star'punkt'o'n opon'i ĉiu'j'n form'o'j'n de propagand'o, kiu'j cel'as instig'i tabak'a'n uz'o'n, Fu al'don'is.
#001552
Jiang Yuan, vic'direktor'o de la tabak-reg'ad'a ofic'ej'o sub la ĉin'a centr'o por reg'ad'o kaj prevent'o de morb'o'j, dir'is, ke la tabak'a esplor'o, kiu si'n dediĉ'as al „ĉin-stil'a'j” cigared'o'j, mis'gvid'as la publik'o'n per la asert'o, ke al'don'i ĉin'a'j'n herb'o'j'n en la cigared'o'j'n pov'as redukt'i ili'a'n damaĝ'o'n.
#001553
En la last'a decembr'o sanitar'a'j ekspert'o'j tre koler'is pri tabak'a scienc'ul'o honor'it'a per sid'lok'o en la elit'a ĉin'a akademi'o pri inĝenier'art'o. Xie Jianping, kiu labor'is dek'o'j'n da jar'o'j en esplor'institut'o sub la naci'a tabak'a korporaci'o, est'as kon'at'a pro si'a stud'o pri cigared'o'j en'hav'ant'a'j mal'mult'e da nikotin'o.
#001554
La perd'o de fosili'o'j de Pekina Hom'o rest'as ebl'e la plej sensaci'a mister'o en la paleo'antrop'ologi'a histori'o. Ĉi-jar'e la tri'a numer'o de Sud-Afrik'a Ĵurnal'o de Scienc'o anonc'is, ke ĉin'a'j kaj sud-afrik'a'j esplor'ist'o'j trov'is nov'a'n spur'o'n pri la perd'it'a'j fosili'o'j en Qinhuangdao, haven'urb'o en la nord'a Ĉini'o.
#001556
En 1941, kiam komenc'iĝ'is en Pacifik'o la du'a mond'milit'o, la fosili'o'j est'is last'foj'e vid'it'a'j. Ili est'is met'it'a'j en du kest'o'j'n kaj transport'ot'a'j de la uson'a mar'arme'o de Pekino al Uson'o por sekur'a konserv'o. Post tio ili perd'iĝ'is.
#001557
Malgraŭ intens'a serĉ'ad'o, kun promes'o pri premi'o, aper'is neni'u kred'ebl'a sign'o pri la perd'it'a'j fosili'o'j. Tamen en 2010 Le'e Berger el la universitat'o de Witwatersrand, Sud-Afrik'o, ricev'is mesaĝ'o'n de Paul Bowen, fil'o de Richard M. Bowen, eks'a soldat'o de la uson'a mar'arme'o, kiu serv'is ĉe la uson'a garnizon'o en Qinhuangdao, Ĉini'o, post la fin'o de la du'a mond'milit'o. Richard Bowen rakont'is, ke en 1947 ĉe la uson'a baz'o en Qinhuangdao li uz'is kest'o'j'n kun ost'a'j fosili'o'j kiel apog'il'o'j'n por si'a mitral'o, kiam li kaj li'a'j koleg'o'j est'is ĉirkaŭ'at'a'j de 250 000 ĉin'a'j soldat'o'j.
#001558
Kapt'it'e, Richard Bowen pens'is, ke la fosili'o'j ebl'e est'is en'ter'ig'it'a'j ĉe la sam'a lok'o. Berger kaj li'a'j koleg'o'j enket'is, kaj trov'is, ke ĝi est'as probabl'e la plej kred'ebl'a rakont'o de la last'a vid'int'o de la grav'a'j fosili'o'j. Tamen en Qinhuangdao ili trov'is, ke la lok'o, kie la kest'o'j est'us re'foj'e kaŝ'it'a'j, est'as park'um'ej'o inter mult'a'j konstru'aĵ'o'j.
#001559
La krani'o de Pekina Hom'o, kiu dat'iĝ'as de antaŭ ĉ. 500 000 jar'o'j, est'is unu'a'foj'e mal'kovr'it'a de la ĉin'a renom'a paleo'antrop'olog'o Pei Wenzhong en 1929 ĉe Zhoukoudian, okcident'a Pekino. En 1936 tri komplet'a'j krani'o'j kaj unu komplet'a mandibl'o de Pekina Hom'o est'is trov'it'a'j en la sam'a lok'o. Unu'e ili est'is atribu'it'a'j al Sinanthropus pekingensis, kaj post'e al la speci'o Hom'o erectus.
#001560
La or'a period'o de la el'fos'ad'o daŭr'is ĉe Zhoukoudian ĝis 1937, kiam Japani'o ek'invad'is Ĉini'o'n. Arkeologi'a labor'o dev'ig'it'e ĉes'is, kaj la el'fos'it'a'j fosili'o'j de la krani'o'j est'is konserv'at'a'j en Uson'o-posed'a medicin'a kolegi'o en Pekino.
#001561
La perd'o de la fosili'o'j de Pekina Hom'o en 1941 est'as detal'e dokument'it'a. En aŭtun'o 1941, antaŭ la komenc'o de la milit'o en la mal'proksim'a Orient'o, ĉin'a'j labor'ant'o'j prepar'is du grand'a'j'n kest'o'j'n por ten'i la fosili'o'j'n de Pekina Hom'o kaj fragment'a'j'n rest'aĵ'o'j'n de 40 individu'a'j hom'o'j, kun la cel'o trans'ig'i ili'n al Uson'o.
#001562
Oni intenc'is transport'i la fosili'o'j'n unu'e al Qinhuangdao per trajn'o kaj post'e al Uson'o per la ŝip'o Prezid'ant'o Harrison. Tamen la ŝip'o'n traf'is japan'a'j milit'ŝip'o'j kaj pro tio neniam ating'is Qinhuangdao. Do post ili'a mal'aper'o ĉe la pord'o de la medicin'a kolegi'o en Pekino, oni neniam plu vid'is la kest'o'j'n. Tial ili far'iĝ'is unu el la mister'o'j en la arkeologi'a histori'o.
#001563
Ekzist'as mult'a'j oni'dir'o'j pri la sort'o de la fosili'o'j, ekzempl'e en'ter'ig'o apud la medicin'a kolegi'o, muel'ad'o por tradici'a ĉin'a medicin'o, aŭ transport'ad'o al Japani'o aŭ Uson'o. Tamen neni'a'j oni'dir'o'j ŝajn'as ver'a'j aŭ direkt'is esplor'ist'o'j'n al si'a pred'o.
#001564
Dum la last'a'temp'a esplor'ad'o oni inform'iĝ'is, ke grand'a'j konstru'aĵ'o'j est'os mason'it'a'j tie, kie ebl'e dorm'as la fosili'o'j en Qinhuangdao. Tiel la park'um'ej'o kaj ĝi'a periferi'o est'os el'fos'it'a'j.
#001565
Oni prognoz'is, ke dum la re'konstru'ad'o oni mirakl'e trov'os la kest'o'j'n menci'it'a'j'n de Richard Bowen, kaj mal'kaŝ'os ili'a'j'n en'hav'o'j'n. La Kultur'a Hered'aĵ'a Ofic'ej'o promes'is, ke ĝi zorg'em'e super'rigard'os la el'fos'ad'o'j'n de la konstru'ej'o.
#001566
En Greki'o pranc'as ne nur koler'iĝ'int'a'j ĉeval'o'j kaj artifik'e modif'it'a'j motor'cikl'o'j, sed, de post la komenc'o de la ekonomi'a kriz'o, ankaŭ sen'labor'ec'o kaj ties „ali'a mem'o”: sen'esper'o. La nombr'o de sen'labor'ul'o'j fakt'e ating'is en januar'o de 2012 la rekord'a'n procent'o'n de 21,8, net'e pli alt'a'n (+7) kompar'e kun la pas'int'jar'a respond'a period'o.
#001567
Se tiu last'a don'it'aĵ'o ne sufiĉ'e impres'as, oni konsider'u, ke en la daŭr'o de 12 monat'o'j iĝ'is sen'labor'a'j en Greki'o 344 913 person'o'j, aŭ ali'vort'e, ĉirkaŭ mil tag'e! Nur en la last'a decembr'o, la mal'feliĉ'a sort'o perd'i la labor'lok'o'n okaz'is al 32 331 hom'o'j. Tio ĉi montr'as la laŭ'grad'a'n pli'grav'iĝ'o'n, spit'e al ĉies atend'o'j, de situaci'o jam per si grotesk'a kaj ne'bon'a eĉ por tiu'j, kiu'j ankoraŭ labor'as, sed est'is dev'ig'it'a'j akcept'i drast'a'j'n salajr'o'mal'pli'iĝ'o'j'n. Tem'as ne nur pri statistik'o'j, sed pri ver'a soci'a dram'o. Ĝi'a'j sekv'o'j (ne'last'e el'migr'o, deprim'o kaj eĉ mem'mort'ig'o) far'iĝ'as pli kaj pli oft'e evident'a'j, tiom en la ĉef'urb'o Ateno, kiom en pli mal'centr'a'j region'o'j. Mult'a'j person'o'j asert'as, ke ne plu ebl'as pag'i amortiz'o'j'n, lu'pag'o'j'n kaj faktur'o'j'n.
#001568
Precip'e la elektr'o'faktur'o iĝ'is ne'pag'ebl'a, ĉar jam de kelk'a'j monat'o'j ĝi aŭtomat'e en'hav'as, krom la abon'kotiz'o'n por la televid'o, nov'e en'konduk'it'a'n hejm-impost'o'n, laŭ'dir'e tre'eg'e „sal'it'a'n”. Ricev'i tiu'n faktur'o'n do far'iĝ'is ver'a inkub'o por la grek'o'j, kiu'j en mult'a'j okaz'o'j jam en la last'a vintr'o rezign'is en kun'posed'aĵ'o'j pri centr'a gasojl'a hejt'ad'o. La ĉi-jar'a mal'varm'o (kun neĝ'o eĉ mez'e de april'o en plur'a'j region'o'j) cert'e ne help'is.
#001569
Aŭtomobil'o'n plur'a'j ne uz'as, ĉar la benzin'o kost'as ĉirkaŭ 1,90 eŭr'o'j'n por litr'o. Est'as la du'a plej alt'a prez'o en EU, post Italio, kiu tamen hav'as pli alt'a'j'n salajr'o'j'n. La labor'pag'o'j, proksim'a'j ŝajn'e al tiu'j de Bulgario, ceter'e tut'e ne sufiĉ'as por plen'ig'i plur'foj'e la benzin'uj'o'n. Eĉ ek'aper'is en inter'ret'o paĝ'ar'o'j, per'e de kiu'j oni pov'as trov'i ne'kon'at'o'j'n, kiu'j labor'as en la sam'a are'o kaj dezir'as vetur'i labor'ej'e'n per unu aŭtomobil'o por mal'pli'ig'i la kost'o'j'n. Kompren'ebl'e oni ne vol'as labor'i nur por labor'i kaj disip'i la tut'a'n salajr'o'n ĉe benzin'staci'o'j.
#001570
La vend'ej'o'j vak'iĝ'as, dum fremd'a'j rabat'a'j ĉen'o'j (kiel la german'a Lidl), ĝis last'a'temp'e skeptik'ec'e snob'um'at'a'j de la pli'mult'o, montr'is, ekzempl'e en la sankt'a semajn'o (tiu antaŭ Pask'o), long'a'j'n ekster'a'j'n vic'o'j'n. Iu'j grek'o'j tim'eg'as la ŝtat'a'n bankrot'o'n, ali'a'j preĝ'e al'vok'as tio'n kun sekv'a el'ir'o de Greki'o el la eŭr'o'zon'o. Tio tamen, laŭ la fak'ul'o'j, hav'us eĉ pli ruin'ig'a'n efik'o'n.
#001571
El'ir'voj'o'n neni'u vid'as, cert'e ne la jun'ul'ar'o (inter 15 kaj 24 jar'o'j). La don'it'aĵ'o'j pri ili'a sen'labor'ec'o est'as eĉ pli sen'kompat'a'j: 50,8 % ne hav'as ĉi-moment'e labor'o'n. Est'as ankaŭ interes'e rimark'i, ke ne'aktiv'a'j vir'in'o'j (25,7 %) est'as pli mult'e'nombr'a'j ol vir'o'j (18,7 %), en mediterane'a land'o, en kiu parol'i pri egal'a'j ŝanc'o'j est'as ankoraŭ miraĝ'o.
#001572
La plej traf'it'a'j region'o'j est'as Makedonio (la propr'e dir'it'a, situ'ant'a en la nord'o de Greki'o), Traki'o, Epir'o kaj Tesalio. Iom pli bon'a (eĉ se ne kontent'ig'a), probabl'e pro la turism'o, est'as la situaci'o en Atik'o, en Kreto, en Peloponez'o kaj ĝeneral'e en la insul'o'j de Ege'a Mar'o.
#001573
Baldaŭ okaz'os balot'o kaj ja est'os kurioz'e vid'i, kiu'manier'e la nov'a reg'ist'ar'o, post tiu – ĵus demisi'int'a – de la „pram'ist'o” Papadimos, intenc'os al'front'i la grav'eg'a'j'n financ'a'j'n kaj soci'a'j'n problem'o'j'n, kiu'j turment'as la grek'a'n du'on'insul'o'n. Antaŭ'voĉ'don'a'j promes'o'j ĉi-foj'e ne sufiĉ'os. La hom'o'j urĝ'e bezon'as labor'o'n por trans'viv'i, oksigen'o'n por spir'i.
#001574
Se tia masakr'o (MONATO 2012/04, p.9) est'is far'it'a en aŭtun'o 1945, tio est'is sub la ĉef'a kontraŭ'faŝist'a komand'o de Marŝal'o Tit'o. En li'a arme'o est'is an'o'j el ĉiu'j popol'o'j kaj mal'pli'mult'o'j de Jugoslavio, ja el la alban'a popol'o, komun'ist'o'j kaj ne'komun'ist'o'j.
#001575
Sed tiu event'o, se ĝi okaz'is, ne hav'as lig'o'n kun la cent'jar'iĝ'o de la kre'ad'o de Albanio.
#001576
En 1912 okaz'is balkana milit'o. Serbi'o, Bulgario, Greki'o kaj Montenegro ek'milit'is por liber'iĝ'o de si'a'j land'o'j, el plur'cent'jar'a turk'a okup'ad'o. Sekv'is la 20an de decembr'o 1912 londona konferenc'o de ambasador'o'j de la grand'a'j potenc'o'j, kie est'is propon'it'a la kre'ad'o de ŝtat'o, el trib'o'j kiu'j nom'iĝ'as Ŝkipni. Propon'it'a est'is, por tiu nov'a ŝtat'o, surpriz'a el'pens'it'a nom'o Albanio. La 30an de maj'o 1913 est'is fiks'it'a la londona traktat'o pri pac'o, kie oni aprob'is la lim'o'j'n de la balkanaj ŝtat'o'j kaj de la nov'a Albanio.
#001577
Man' en man'o por hom'a'j rajt'o'j
#001578
Kun'ig'is si'a'j'n fort'o'j'n 18 organiz'aĵ'o'j por defend'i hom'a'j'n rajt'o'j'n en Togolo. „Kolektiv'o sav'u Togolon” est'as kre'it'a de politik'a'j parti'o'j kaj ali'a'j organiz'aĵ'o'j, sed gvid'a'n rol'o'n lud'as defend'ant'o'j de hom'a'j rajt'o'j.
#001579
Laŭ la advokat'o Ze'us Ajavon, kiu kun'ord'ig'as la kolektiv'o'n: „Ni vol'as ag'i man' en man'o por sav'i Togolon.”
#001580
La kolektiv'o cel'as ĝis'fund'e ŝanĝ'i la nun'a'n situaci'o'n en la land'o rilat'e al defend'o, protekt'ad'o kaj progres'ig'o de hom'a'j rajt'o'j. Ĝi cel'as brid'i la pov'o'n de la juĝ'ist'ar'o kaj cert'ig'i laŭ inter'naci'a'j norm'o'j just'a'j'n kaj tra'vid'ebl'a'j'n elekt'o'j'n.
#001581
Por sukces'ig'i la iniciat'o'n kaj tiel „sav'i” Togolon, la kolektiv'o al'vok'is al ĉiu'j togol'an'o'j kun'labor'i nom'e de liber'ec'o, egal'ec'o kaj just'ec'o. Kiel unu'a paŝ'o ĝi okaz'ig'is mez'e de april'o tag'o'n de fast'o kaj preĝ'o.
#001582
La organiz'ant'o'j de la kolektiv'o ne cel'as pov'o'n. Konsci'a'j, tamen, pri la influ'o de kolektiv'o'j en ekzempl'e Niĝero kaj Sen'egal'o, ili dezir'as re'form'o'j'n post preskaŭ 50-jar'a reg'ad'o de la famili'o Gnassigbé.
#001583
La ok politik'a'j parti'o'j, kiu'j membr'as en Kolektiv'o sav'u Togolon, kontraŭ'as la nun'a'n reĝim'o'n.
#001584
Laŭ slovak'a'j ornitolog'o'j en Slovaki'o ĉiu'jar'e nest'as ĉirkaŭ 1350 par'o'j da blank'a'j cikoni'o'j (latin'e Ciconia ciconia). Oni ĝeneral'e konsider'as la cikoni'o'n simbol'o de feliĉ'o kaj fekund'ec'o.
#001585
Dank'e al kamera'o'j la administraci'o de la naci'a tatra park'o, kiu trov'iĝ'as en la nord-okcident'a part'o de orient'a Slovaki'o ĉe la ŝtat'a lim'o kun Pollando, ebl'ig'as al natur'am'ant'o'j observ'i kvalit'a'j'n inter'ret'a'j'n trans'send'o'j'n el la natur'a park'o. La slovak'o'j last'a'temp'e pov'is observ'i – per kamera'o'j – la viv'o'n de marmot'o'j, ĉam'o'j, agl'o'j, falk'o'j ktp.
#001586
Last'a'temp'a inter'ret'a projekt'o ebl'ig'as al natur'am'ant'o'j kontinu'e observ'i la nest'o'n de blank'a cikoni'o – de kupl'ad'o, dum el'kov'ad'o de ov'met'ad'o'j ĝis el'flug'ad'o de jun'a'j cikoni'o'j el la nest'o. Se vi est'as natur'am'ant'o kaj hav'as interes'o'n observ'i la viv'o'n de cikoni'o'j el vi'a varm'a loĝ'o'ĉambr'o, ne hezit'u mal'ferm'i la Ttt-paĝ'o'n .
#001587
La ekonomi'a kriz'o kaj la est'ont'ec'o de eŭr'o trov'iĝ'is inter tem'o'j traktat'a'j dum inter'naci'a konferenc'o pri tut'mond'a sekur'ec'o okaz'int'a en Bratislav'o, Slovaki'o, en april'o.
#001588
La forum'o GLOBSEC (el la angl'a'j vort'o'j glob'al, tut'mond'a, kaj security, sekur'ec'o) diskut'is ankaŭ uson'a'j'n ekster'land'a'j'n prioritat'o'j'n, la integr'iĝ'o'n de okcident'a Balkani'o, la kiberminacon, la t.n. arab'a'n printemp'o'n kaj defend'a'n kun'labor'o'n inter la kvar membr'o'j de la Visegrada Grup'o (Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pollando kaj Slovaki'o).
#001589
Mal'ferm'is la konferenc'o'n la slovak'a ĉef'ministr'o Robert Fic'o, kiu prezent'is la princip'o'j'n de la nov'a slovak'a reg'ist'ar'o en ekster'land'a politik'o, precip'e la orient'iĝ'o'n de Slovaki'o al Eŭrop'a Uni'o kaj Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o (NATO).
#001590
Part'o'pren'is pli ol 600 deleg'it'o'j el 47 land'o'j kaj kvar kontinent'o'j. La konferenc'o ek'est'is kiel student'a iniciat'o, sed nun rang'as inter la plej grav'a'j inter'naci'a'j pri'sekur'ec'a'j forum'o'j en la mond'o.
#001591
Mi ie leg'is aŭ vid'is, ke Breivik al'ven'is ĉe la insul'o Utoya en privat'a aŭt'o, sol'a. Ĉe'est'int'o sur la insul'o atest'is, ke Breivik, kvankam vest'it'a kiel polic'ist'o, ne est'is ĝust'e vest'it'a. Li'a ĉemiz'o montr'iĝ'is el li'a pantalon'o. Kial neni'u atent'ig'is li'n pri tio kaj tiam hav'us la okaz'o'n al'parol'i li'n?
#001592
Kiam li al'ven'is ĉe la insul'o, tut'e sol'a, kun grand'a valiz'o, li pet'is la help'o'n de la ekip'ist'o'j de la pram'o port'i ĝi'n. En'e cert'e est'is la mult'a munici'o kiu'n li intenc'is uz'i. Sed ver'ŝajn'e la ekip'ist'o'j ne demand'is i'o'n pri li'a terur'a cel'o.
#001593
Est'as bedaŭr'ind'e, ke neni'u en li'a ĉirkaŭ'aĵ'o al'parol'is li'n aŭ demand'is i'o'n pri li'a „polic'ist'a task'o”.
#001594
Nov'a'n Togolon, baz'it'a'n sur unu'iĝ'o kaj prosper'o, promes'as nov'a politik'a parti'o, fond'it'a en april'o. Unu'iĝ'o por la Respublik'o (UNIR) cel'as kun'ig'i la land'o'n por evolu'ig'i just'a'n mastr'um'ad'o'n politik'a'n, ekonomi'a'n kaj soci'a'n sur'baz'e de dialog'o kaj part'o'pren'o de ĉiu'j element'o'j de la togola soci'o.
#001595
Sam'temp'e est'as mal'fond'it'a la parti'o Kun'iĝ'o de Togola Popol'o, kiu reg'is dum 43 el la 52 jar'o'j da togola sen'de'pend'ec'o.
#001596
En la ĉe'est'o de la ŝtat'estr'o Faure Gnassingbé [for gnasinbe], kiu provizor'e prezid'os la nov'a'n parti'o'n, est'as sub'strek'it'a la neces'o pli'fort'ig'i demokrati'o'n en Togolo kaj kre'i freŝ'a'n etik'o'n, baz'it'a'n sur egal'ec'o kaj frat'ec'o. Pli'bon'ig'i la viv'kondiĉ'o'j'n de la togol'an'o'j kern'as en la ag'ad'o de la parti'o.
#001597
Simbol'a est'as la dat'o de la fond'iĝ'o de unu parti'o, la mal'fond'iĝ'o de ali'a. La 14an de april'o 1967 establ'is Kun'iĝ'o'n de Togola Popol'o general'o Gnassingbé Eyadema [gnasinbe ejadema].
#001598
Sam'tag'e en 2012 mal'fond'is la parti'o'n li'a fil'o, kiu post la mort'o de si'a patr'o en'posten'iĝ'is kiel prezid'ant'o en 2005 en cirkonstanc'o'j tre pri'disput'at'a'j. Nun la fil'o en'ter'ig'is la parti'o'n de si'a patr'o. Togol'an'o'j demand'as si'n, ĉu la fil'o definitiv'e romp'is kun la mal'nov'a'j praktik'o'j – aŭ ĉu li sen'vest'ig'is Paŭlon por vest'ig'i Petron?
#001599
Ali'a'j, efektiv'e mult'a'j, opini'as, ke ekzist'as pli grav'a'j afer'o'j ol kre'i nov'a'n parti'o'n en land'o, en kiu mult'a'j hom'o'j apenaŭ unu foj'o'n tag'e manĝ'as. Neces'as solv'i ankaŭ problem'o'n pri student'a'j stipendi'o'j, respekt'i hom'a'j'n rajt'o'j'n, konstru'i kurac'ej'o'j'n – kaj anonc'i, ke la prezid'ant'o re'tir'iĝ'os en 2015 post du si'n'sekv'a'j mandat'o'j.
#001600
En la artikol'o Honorsoldulo (MONATO 2012/05, p. 8) Franz-Georg Rössler skrib'is: „La german'a federaci'a prezid'ant'o Christian Wulff post 598-tag'a deĵor'ad'o ced'is tiu'n posten'o'n. La mal'dekstr'a opozici'o trov'is kelk'a'j'n dub'ind'a'j'n punkt'o'j'n en li'a antaŭ'a profesi'a labor'o kiel ministr'o'prezid'ant'o de Nord'rejn-Vestfali'o.”
#001601
Kompat'u mi'n, do, kiam mi vizit'as grand'a'n urb'o'n kaj gast'as en pension'o aŭ hotel'et'o. Spac'o'n mi divid'as ne kun kverel'ant'a'j bov'in'o'j aŭ preter'flug'ant'a'j strig'o'j, sed kun hom'o'j – mal'abund'a'j, kaj ĝeneral'e seren'a'j, en mi'a urb'et'o, sed, diabl'e! abund'a'j kaj apart'e mal'seren'a'j en la grand'a urb'o.
#001606
Sed, ho ve, ĉu en hotel'a'j koridor'o'j? Ĉu neces'as trakt'i hotel'o'n kiel spec'o'n de fejsbuk'o aŭ pepejo, do kiel anonc'ej'o'n por ĉiu van'a kaj vak'a (kaj ĝeneral'e ebri'a) el'dir'aĵ'o? Apart'e dum la fru'a'j hor'o'j de la maten'o? Kaj ĉu neces'as avert'i, ke baldaŭ la dank'em'a hotel'mond'o ricev'os nov'a'n anonc'o'n per laŭt'a'j hihihi-oj, eĉ pli laŭt'a'j ss- aŭ ŝŝ-oj, kaj per klak'ferm'ad'o de ĉiu pord'o – ĉef'a, kontraŭ'incendi'a, urĝ'okaz'e eskap'il'a, aŭ simpl'e dorm'o'ĉambr'a – en la ej'o? Ĉu neces'as, hom'o'j? Mi kred'as, ke ne.
#001608
Plej'e kulp'as – kaj tio'n mi hezit'as sur'paper'ig'i, ne vol'ant'e perd'i grav'a'n tavol'o'n de la leg'ant'ar'o de MONATO – jun'ul'o'j, apart'e, mi dir'u, jun'ul'in'o'j aŭ, ebl'e pli preciz'e, jun'a'j vir'in'o'j.
#001609
Vir'in'o'j, kiu'j, si'n ŝmink'ant'e, en si'a'j ĉambr'o'j ebri'iĝ'ant'e, bru'ant'e, bezon'as mult'e da hor'o'j por sur'met'i mal'mult'e da vest'aĵ'o'j, antaŭ ol for'las'i la hotel'o'n ĉirkaŭ nokt'o'mez'o por taksi'i (pli da pord'o-klak'ferm'ad'o, pli da kri'ad'o) en la urb'o'n por tie dum'nokt'e diboĉ'i.
#001610
Post'e, invers'e, ĉirkaŭ la kvar'a aŭ kvin'a maten'e, de'nov'e la tut'a pantomim'o. Kaj, se vi el'ir'as el la propr'a ĉambr'o, du'on'vest'it'e, du'on'dorm'e, por plend'i, almenaŭ por ĝentil'e pet'i iom da silent'o, vi'n salut'as koktel'e parfum'it'a'j riproĉ'o'j, ke oni pag'is la ĉambr'o'n kaj do rajt'as tie (ankaŭ ekster ĝi) far'i kio'n oni vol'as, kiel kaj kiam ajn.
#001611
Ĉu ebl'as en tia'j kondiĉ'o'j dorm'i? Neniel ... kun fingr'o en la orel'o, kap'kusen'o sur la kap'o, aŭskult'ant'e la dum'nokt'a'n sibl'ad'o'n de la hotel'a hejt'ad'o kaj mi'n demand'ant'e, kial mank'as al la lav'pelv'o ŝtop'il'o ... kaj ĉu la sekv'a'n tag'o'n mi dispon'os pri sufiĉ'e da energi'o – da vek'ec'o – por preleg'i dum la Esperant'o-kongres'o, kiu mi'n for'ŝir'is de mi'a hejm'a trankvil'o.
#001612
Si'n propon'as divers'a'j solv'o'j. Unu'e: neniam plu promes'i dum'kongres'e preleg'i (neni'u bedaŭr'os), tiel ke mi ne est'os dev'ig'at'a divid'i hotel'o'n kun aer'cerb'a'j jun'ul'in'o'j. Du'e: organiz'i kongres'o'n en mi'a urb'et'o, aŭ proksim'e (ne, dank'o'n: jam far'is, tro da labor'o). Tri'e: lanĉ'i inter'naci'a'n kampanj'o'n (per'e de ni'a kar'a lingv'o, evident'e) por silent'ig'i la gast'ej'o'j'n de la mond'o.
#001613
En mart'o mort'is Ruaraidh MacThòmais [mahkhomiŝ], kon'at'a en la angl'a kiel Derick Thomson, sen'dub'e grav'a kolon'o de la modern'a skot'gael'a lingv'o.
#001617
Kiel profesor'o pri kelt'a'j lingv'o'j, poet'o, verk'ist'o kaj el'don'ist'o li pli ol iu ajn ali'a last'a'temp'e kontribu'is al la lingv'o kaj kultur'o de la ŝrump'ant'a, sed ankoraŭ viv'ant'a, gael'parol'ant'a komun'um'o en Skot'land'o.
#001618
MacThòmais nask'iĝ'is en 1921 sur la hebrida insul'o Lewis (gael'e: Leòdhais). Li instru'is en la universitat'o'j de Edinburg'o, Aberdeen kaj Glasgovo: en ĉi-last'a, est'ant'e de'nask'a parol'ant'o de la gael'a, li okup'is la katedr'o'n pri kelt'a'j lingv'o'j.
#001619
En 1952 li fond'is la kvar'on'jar'a'n kultur'a'n revu'o'n Gairm („Al'vok'o”), kaj komenc'is el'don'i gael'a'j'n libr'o'j'n. Gairm iĝ'is unu el la plej grav'a'j skot'a'j literatur'a'j revu'o'j.
#001620
Ne ekzist'as iu ajn renom'a gael'a verk'ist'o, kiu ne kontribu'is al Gairm. Krom'e MacThòmais inspir'is kaj instig'is jun'a'j'n verk'ist'o'j'n, de'nask'a'j'n kaj ne'de'nask'a'j'n gael'parol'ant'o'j'n, ankaŭ ekster'land'a'j'n, verk'i kaj publik'ig'i en la gael'a.
#001621
Li en'konduk'is mal'grand'a'j'n, sed signif'a'j'n, re'form'o'j'n kaj norm'ig'o'j'n de la gael'a ortografi'o, kaj Gairm montr'is, ke la antikv'a gael'a lingv'o pov'as esprim'i i'o'n ajn, eĉ modern'a'j'n kaj scienc'a'j'n koncept'o'j'n, per si'a vast'a vort'trezor'o.
#001622
MacThòmais unik'e kontribu'is al la re'vigl'ig'o, riĉ'ig'o kaj agnosk'o de la gael'a lingv'o en Skot'land'o. Kelti'o mult'eg'o'n ŝuld'as al tiu grand'a kler'ul'o kaj poet'o.
#001623
La aŭstr'a reg'ist'ar'o vol'as ŝpar'i 27,9 miliard'o'j'n da eŭr'o'j ĝis 2016. Post vigl'a parlament'a debat'o la ŝpar'pak'aĵ'o'n fin'e akcept'is deput'it'o'j de la reg'ant'a social'demokrat'a-popol'parti'a koalici'o.
#001624
La federaci'a kancelier'o, Werner Faymann, emfaz'is, ke ĉiu'j paŝ'o'j est'as sen alternativ'o. Tiu ĉi „amar'a” medikament'o, laŭ la vic-kancelier'o Michael Spindelegger, neces'as por re'san'ig'i la ŝtat'o'n.
#001626
La loĝ'ant'ar'o de Afrik'o kresk'os de 414 milion'o'j ĝis pli ol 1,2 miliard'o'j en 2050, kaj la loĝ'ant'ar'o de Azi'o de 1,9 miliard'o'j ĝis 3,3 miliard'o'j. En la du kontinent'o'j la pli'grand'iĝ'o konsist'ig'os 86 % de la kresk'o de la mond'a loĝ'ant'ar'o, laŭ inform'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) prezent'it'a'j en Vieno.
#001628
Tamen tio est'ig'as ankaŭ nov'a'j'n problem'o'j'n pri labor'lok'o'j, loĝ'ej'o'j, energi'o kaj infra'struktur'o por mild'ig'i urb'a'n mizer'o'n, pli'grand'iĝ'o'n de mal'riĉ'ul'a'j get'o'j kaj ruin'ig'o'n de la urb'a medi'o.
#001630
Ĉe du'on'o de la loĝ'ant'ar'o la urbaniz'ad'o est'as grav'a problem'o. Urb'o'j plej'e sent'as la prem'o'n de migr'ad'o, tut'mond'iĝ'o, ekonomi'a evolu'o, social'a mal'sam'ec'o, polu'o de la medi'o kaj klimat'ŝanĝ'o'j. Tamen, urb'o'j est'as sam'temp'e motor'o'j de la ekonomi'o kaj centr'o'j de nov'ig'aĵ'o'j, kie solv'iĝ'as mult'a'j mond'a'j problem'o'j.
#001631
La plej grand'a'n kresk'o'n de la urb'a loĝ'ant'ar'o oni prognoz'as en Barato, Ĉini'o, Niĝerio, Uson'o kaj Indonezio. Dum la sekv'a'j kvar jar'dek'o'j (2010-2050) Barato ek'hav'os pli'a'j'n 497 milion'o'j'n da hom'o'j en si'a'j urb'o'j, Ĉini'o 341 milion'o'j'n, Niĝerio 200 milion'o'j'n, Uson'o 103 milion'o'j'n, kaj Indonezio 92 milion'o'j'n.
#001632
La prognoz'at'a pli'alt'iĝ'o de la urb'a loĝ'ant'ar'o en Barato kaj Niĝerio inter 2010 kaj 2050 est'os pli grand'a ol dum la last'a'j 40 jar'o'j. Tiu tendenc'o est'as apart'e rimark'ebl'a en Niĝerio, kie la urb'a loĝ'ant'ar'o kresk'is je nur 65 milion'o'j inter 1970 kaj 2010. Nun oni antaŭ'vid'as, ke ĝi pli'iĝ'os je 200 milion'o'j inter 2010 kaj 2050 – la tri'e plej grand'a kresk'o de urb'a loĝ'ant'ar'o en la mond'o.
#001633
Unu'a'foj'e la UN-raport'o (revizi'o de 2011 de Mond'a'j perspektiv'o'j de urbaniz'ad'o) inkluziv'as geografi'a'j'n koordinat'o'j'n por ĉiu'j urb'o'j kun pli ol 750 000 loĝ'ant'o'j. Tio help'as al esplor'ist'o'j lig'i prognoz'o'j'n pri la loĝ'ant'ar'o al medi'a'j apart'aĵ'o'j kiel proksim'ec'o al bord'o'j, ter'trem'a'j lok'o'j aŭ klimat'a'j zon'o'j.
#001634
Urb'o'j en Eŭrop'o kaj Afrik'o tiu'rilat'e est'as plej mal'mult'e minac'at'a'j de natur'katastrof'o'j. Tamen urb'o'j en Latin-Amerik'o kaj ĉe Karib'a Mar'o, en nord'a Amerik'o kaj apart'e en Azi'o kuŝ'as oft'e en region'o'j, el'met'at'a'j al danĝer'a'j natur'fenomen'o'j.
#001636
Ĉu vi vol'as kaf'o'n kun kuk'o kaj kat'o en Vieno? Neni'a problem'o ek'de maj'o 2012 en la unu'a kat'o'kaf'ej'o Nek'o. Kvin ver'a'j kat'o'j viv'as en tiu kaf'ej'o kaj est'as je dispon'o de gast'o'j dorlot'em'a'j. Kaj, se kat'o tro fort'e grat'as vi'n kaj sang'o flu'as, vi ricev'as sen'kost'a'n sparadrap'o'n kaj kontraŭ'infekt'aĵ'o'n.
#001637
Mal'bon'a'j'n ŝerc'o'j'n daŭr'e dev'as el'ten'i la kelner'o'j: Ĉu oni rajt'as manĝ'i kat'o'n? Ne! Ĉu hund'o'j est'as permes'at'a'j en la kaf'ej'o? Ankaŭ ne! Ĉu oni rajt'as vizit'i la kaf'ej'o'n kun propr'a kat'o? De'nov'e ne!
#001640
La kvin kat'o'j ven'as el la Viena Kat'o'azil'o, kie loĝ'as pli ol 150 kat'o'j. Do kun ili ebl'us mal'ferm'i 30 nov'a'j'n kat'o'kaf'ej'o'j'n.
#001641
Kaf'ej'o Nek'o est'as mal'ferm'it'a ĉiu'tag'e de la 10a ĝis la 20a hor'o. Adres'o: Blumenstockgasse 5, proksim'e de la Stefan'katedral'o. Telefon'o +43 1 512 14 66, .
#001642
Inter kutim'a'j var'a'j kaj meti'ist'a'j ofert'o'j ĉe la 22a Man'hejm'a Maj'a Foir'o, en Germanio, ne al'log'is mult'o nov'a. Tamen en „Tend'eg'o por tomb'ej'a'j bezon'o'j” el'star'ig'is si'n region'a entrepren'o per nov'spec'a al'tomb'ig'il'o specif'e por motor'cikl'ist'o'j kaj ties aflikt'it'o'j.
#001643
La firma'o varb'as tiel: „En ni'a soci'o mort'as ĉiu'jar'e preskaŭ 40 000 entuziasm'a'j motor'cikl'ist'o'j, por kiu'j la motor'cikl'o est'is pli ol simpl'a transport'il'o, nom'e viv'o'stil'o. Tiu'j person'o'j ind'as je konven'a en'tomb'ig'o. Por ili ni konstru'is tomb'ej'o-motor'cikl'o'n. La ĉerk'o est'as bon'e vid'ebl'a kaj sur'hav'as region'a'j'n simbol'o'j'n. La maŝin'o al'don'e kapabl'as transport'i sam'e vidv'o'n aŭ vidv'in'o'n al la lok'o de la etern'a ripoz'o. Tiel dign'e plen'um'iĝ'u la last'a'j motor'cikl'a'j aspir'o'j de la kar'a mort'int'o.”
#001646
Se motor'cikl'ist'o vol'as tiel rezerv'i si'a'n last'a'n vojaĝ'o'n, tiu est'u an'o de la german'a region'o Rejn'o-Ne'kar'o kaj bon'hav'ul'o: kost'o'j komenc'iĝ'as ĉe 1200 eŭr'o'j. Inform'o'j trov'ebl'as en Inter'ret'o ĉe The Last Ru'n aŭ Motorradbestattungen.
#001647
Renkont'iĝ'is komenc'e de maj'o tri el la kvar prezid'ant'o'j de ŝtat'o'j de la Visegrada Grup'o.
#001648
La ĉeĥ'a prezid'ant'o Václav Klaus, la pol'a prezid'ant'o Bronisław Komorowski kaj la slovak'a prezid'ant'o Iv'a'n Gašparovič kun'ven'is en nord'a Slovaki'o por pli'fort'ig'i grup'a'n ident'ec'o'n, ankaŭ turism'o'n.
#001649
Sam'temp'e ili diskut'is la star'punkt'o'j'n de si'a'j land'o'j antaŭ la kun'ven'o de Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o en Ĉikago.
#001650
Ne ĉe'est'is la pint'o'renkont'iĝ'o'n la nov'elekt'it'a prezid'ant'o de Hungari'o János Áder, ĉar li ankoraŭ ne en'posten'iĝ'is.
#001651
Azil'o'n don'is Slovaki'o en 2011 al nur 12 ekster'land'an'o'j. Tamen raport'o el'don'it'a de la slovak'a ministeri'o pri intern'a'j afer'o'j indik'as, ke slovak'a'n ŝtat'an'ec'o'n akir'is 303 ekster'land'an'o'j el 41 land'o'j.
#001652
Slovak'iĝ'is inter'ali'e 62 ukrainoj, 53 serb'o'j kaj 45 ĉeĥ'o'j. Ŝtat'an'ec'o'n akir'is ankaŭ 34 eks'a'j slovak'a'j civit'an'o'j, kiu'j pro loĝ'ad'o en Uson'o perd'is si'a'n civit'an'ec'o'n.
#001653
Krom'e, Slovaki'o el'pel'is pli ol 600 ekster'land'an'o'j'n pro kontraŭ'leĝ'a'j trans'ir'o de la ŝtat'a lim'o aŭ rest'ad'o en la land'o. Laŭ analiz'ist'o'j, tia ne'rajt'ig'it'a migr'ad'o al Slovaki'o mal'kresk'as.
#001654
Kun interes'o mi tra'leg'is la artikol'o'n sub la titol'o Geni'ul'o mond'civit'an'a (MONATO 2012/05, p. 16) de Franz-Georg Rössler. Bon'e verk'it'a artikol'o, kiu inform'as la leg'ant'o'j'n pri la ver'a viv'o de grand'a eŭrop'a muzik'ist'o.
#001655
Mi vol'as nur rimark'ig'i, ke la origin'o kaj la ŝtat'an'ec'o de Franz Liszt est'as relativ'e komplik'a'j kaj ankoraŭ histori'e definitiv'e ne'solv'it'a'j. Kial'o: la etn'a divers'lingv'ec'o de Aŭstrio-Hungari'o. Laŭ la svis'a slovak'o, muzik'teori'ist'o kaj instru'ist'o Miroslav Demko, kiu verk'is kaj el'don'is la libr'o'n Franz Liszt, slovak'a kompon'ist'o (Demko, Miroslaw: Franz Liszt, compositeur slovaque, Lausanne 2003), la patr'o kaj la patr'in'o de Liszt, eĉ li'a'j pra'ge'patr'o'j, est'is slovak'o'j. Li cit'as ankaŭ kelk'a'j'n histori'ist'o'j'n, kiu'j nebul'kovr'as la ident'ec'o'n de Liszt kaj li'a'n rilat'o'n al Bratislav'o, kiu'n li vizit'is en la 19a jar'cent'o almenaŭ dek kvin foj'o'j'n. La ver'o est'as, ke la pra'ul'o'j de Liszt real'e viv'is kaj labor'is en la teritori'o de la hodiaŭ'a Slovaki'o, sed tio ne est'as pruv'o de li'a slovak'a ident'ec'o.
#001656
La german'a staci'o NDR el'send'is fin'e de 2011 en si'a televid'a program'o Hallo Niedersachsen program'er'o'n titol'it'a'n Evangelikale Erziehung mit der Rute (Evangeli'ism'a eduk'ad'o per la verg'o). La sam'a tem'o aper'is sam'asert'e ankaŭ en la radi'a program'o de la sam'a staci'o kaj en ĝi'a inter'ret'a paĝ'o. La skandal'iĝ'punkt'o est'is preleg'o de la krist'an'a aŭtor'o Wilfried Plock1 pri la krist'an'a dev'o ver'e akcept'i si'a'j'n infan'o'j'n. Nur tre marĝen'e la aŭtor'o menci'is ankaŭ la bibli'a'n star'punkt'o'n pri la dev'o aŭ la rajt'o de la ge'patr'o'j uz'i korp'a'n pun'o'n (verg'o), kio'n la bibli'e analfabet'a'j ĵurnal'ist'o'j kaj politik'ist'o'j sen'pri'pens'e miks'is kun sen'brid'a sad'ism'o. Ili skandal'iĝ'is ankaŭ pri divers'a'j libr'o'j kaj publik'aĵ'o'j de unu'op'a'j krist'an'a'j el'don'ej'o'j, kiu'j menci'as la bibli'a'j'n star'punkt'o'j'n kaj ili'n pren'as por sam'e valid'a vort'o de Di'o kiel ali'a'j'n ordon'o'j'n kaj konsil'o'j'n el la sam'a libr'o.
#001657
La redaktor'o'j de la menci'it'a staci'o for'las'is la baz'a'j'n regul'o'j'n de la ĵurnal'ist'a etik'o kaj per manipul'a munt'ad'o de krud'a'j bild'o'j sen real'a rilat'o al la kred'o kaj praktik'o de la krist'an'a'j ge'patr'o'j al la spekt'ant'o'j sugest'is, kvazaŭ la evangeli'ism'a'j krist'an'o'j, do tiu'j, kiu'j si'a'n kred'o'n kaj viv'o'n baz'as ekskluziv'e sur la vort'o de Di'o, sovaĝ'e bat'us si'a'j'n infan'o'j'n per baz'pilk'a bat'il'o. La manipul'a'j skandal'inform'o'j est'is tiel drast'e mensog'a'j, ke la staci'o NDR kaj kelk'a'j ali'a'j agent'ej'o'j, kiu'j sen'kritik'e trans'pren'is la mensog'o'n, dev'is tio'n de'pren'i de si'a'j inter'ret'paĝ'o'j.
#001658
La skandal'ant'a inform'bat'o hav'is tre mal'favor'a'n re'eĥ'o'n ne nur sur la komunik'iĝ'a'j paĝ'o'j de Inter'ret'o, sed ankaŭ sur la politik'a kaj eĉ la jur'a nivel'o'j. Tiel la prezid'ant'in'o de la verd'a parti'frakci'o en la parlament'o de Mal'supr'a Saksi'o Miriam Staudte tuj, sen kontrol'i la real'o'n kaj ver'o'n de la el'send'it'a'j mis'inform'o'j, minac'is per kort'um'a proces'o kontraŭ Wilfried Plock kaj kontraŭ la mis'prezent'it'a'j krist'an'a'j el'don'ej'o'j, antaŭ ĉio Betanien Verlag. Ne est'as klar'e, ĉu la rapid'eg'a, sed ebl'e mal'pli rapid'pens'a politik'ist'in'o la denunc'formul'ar'o'n fakt'e send'is al jur'a instanc'o.
#001659
La hipokrit'a si'n'ten'o de la parti'o, kiu en la federaci'a german'a land'o Mal'supr'a Saksi'o trud'e akcept'ig'is la leĝ'o'n, laŭ kiu est'as al la ge'patr'o'j mal'permes'it'e uz'i iu'n ajn form'o'n kaj grad'o'n de korp'a pun'o de propr'a'j infan'o'j, vid'iĝ'as el la fakt'o, ke la sam'a parti'o ne hav'as problem'o'n kun tio, ke la ŝtat'a ekzekutiv'o sen'ĝen'e pov'as uz'i ne eduk'e brid'it'a'j'n, sed eĉ sad'ism'e sovaĝ'a'j'n form'o'j'n de korp'a per'fort'o kontraŭ la manifestaci'ant'a jun'ul'ar'o sur'strat'e. Sed eĉ pli grav'e: la sam'a parti'o postul'as plen'a'n „liber'o'n” de la patr'in'o'j laŭ propr'a trov'o detru'i la viv'o'n de si'a ne jam nask'it'a infan'o.
#001660
Mult'a'j mis'inform'it'a'j person'o'j tre krud'lingv'e re'ag'is kondamn'ant'e la evangeli'ism'a'j'n krist'an'o'j'n, kiu'j ŝajn'as baldaŭ star'i ekster la leĝ'o, tamen ankaŭ mult'a'j krist'an'o'j el la tut'a mond'o, ne nur el Germanio, kaj eĉ ne'krist'an'o'j kaj unu'op'a'j ne'kred'ant'o'j re'ag'is pozitiv'e kaj solidar'e. Komun'um'o de la evangeli'ism'a'j krist'an'o'j el Indonezio, la statistik'e plej grand'a islam'a land'o, preĝ'as por si'a'j ĵurnal'ism'e kaj jur'e persekut'at'a'j ge'frat'o'j en Germanio, la patr'uj'o de la re'ven'o al la aŭtent'a krist'an'a kred'o kaj liber'o de ĉiu hom'o ĝi'n liber'e al'pren'i aŭ ne al'pren'i.
#001661
1. Li'a libr'o Jes'us ist der Weg (Jesuo est'as la voj'o) ekzist'as ankaŭ en Esperant'a traduk'o. La elektron'ik'a'n versi'o'n oni pov'as ricev'i sen'pag'e, mend'ant'e per la adres'o oslak.vink'o@gmx.at. (V.O.)
#001662
Not'o de la redaktor'o: Tiu ĉi artikol'o ne est'as pur'a raport'aĵ'o, sed klar'e el'dir'as la opini'o'n de la aŭtor'o. Ali'flank'e, met'i ĝi'n sub la rubrik'o „Opini'o” mi'a'opini'e est'us ne ĝust'e, ĉar en'est'as mult'e da raport'aĵ'o en ĝi.
#001663
Flor'kron'o'j'n ĉe la iam'a nazi'a koncentr'ej'o Dachau [daĥaŭ], nord'e de Munkeno, Germanio, las'is reprezent'ant'o'j de la bavar'a kaj german'a reg'ist'ar'o'j okaz'e de la dat're'ven'o de ĝi'a liber'ig'o fin'e de april'o.
#001664
El pli ol 200 000 arest'it'o'j en Dachau mort'is almenaŭ 41 000. Uson'a'j trup'o'j, kiu'j liber'ig'is la koncentr'ej'o'n, trov'is pli ol 30 000 du'on'mort'e kaj kruel'e turment'it'a'j'n kaj mal'sat'a'j'n en'karcer'ig'it'o'j'n.
#001666
Art'o kaj amuz'a angl'a ...
#001667
Tut'tag'a instru'ad'o por roma'a'j infan'o'j est'os en'konduk'it'a ek'de septembr'o en 200 slovak'a'j'n lern'ej'o'j'n, en kiu'j roma'a'j ge'knab'o'j konsist'ig'as pli ol 20 % de la lern'ant'ar'o.
#001668
La infan'o'j pov'os elekt'i nov'a'j'n instru'material'o'j'n kaj kurs'o'j'n. Ekzempl'e, en baz'a'j lern'ej'o'j, en la 1a ĝis 4a klas'o'j, est'os propon'at'a'j kurs'o'j pri inter'ali'e roma'a'j rakont'o'j, amuz'a angl'a kaj infan'a mond'o en art'o.
#001669
En'posten'iĝ'os en ĉiu lern'ej'o du help-instru'ist'o'j, kiu'j part'o'pren'ig'os ankaŭ la ge'patr'o'j'n de la roma'a'j infan'o'j. La projekt'o, kiu kost'os 27 milion'o'j'n da eŭr'o'j pag'ot'a'j de Eŭrop'a Uni'o, daŭr'os almenaŭ ĝis 2015. Laŭ spert'ul'o'j, ĝi pli kaj pli en'vic'ig'os roma'a'j'n lern'ant'o'j'n en la slovak'a'n soci'o'n.
#001670
„Kial japan'o'j ankoraŭ kroĉ'iĝ'as al atom'energi'o post tia terur'a katastrof'o en Fukuŝima?” Tio'n prav'e demand'as mult'a'j hom'o'j en la mond'o, precip'e aŭstr'o'j kaj german'o'j, kiu'j jam decid'is for'las'i la uz'ad'o'n de atom'energi'o en respektiv'e 1978 kaj 2011.
#001671
La 5an de maj'o 2012 la sol'a funkci'ant'a reaktor'o en la nukle'a central'o Tomari en Hokkaido ĉes'is labor'i pro regul'a kontrol'o. Rezult'e, en tiu moment'o en Japani'o neni'u atom'central'o funkci'is kaj neni'u elektr'o el nukle'a energi'o est'is produkt'at'a.
#001672
Ĉu tio signif'as, ke Japani'o definitiv'e ek'paŝ'is sur voj'o de el'serv'ig'o de nukle'a'j central'o'j kaj uz'o de alternativ'a'j energi'font'o'j? La afer'o ne est'as tiel simpl'a.
#001673
Antaŭ la grand'a ter'trem'o kaj cunam'o en mart'o 2011 ekzist'is 54 reaktor'o'j en 17 nukle'a'j central'o'j, produkt'ant'a'j ĉirkaŭ 30 % de la tut'a elektr'o en Japani'o. Kutim'e pli ol 10 reaktor'o'j ne funkci'as pro kontrol'o'j laŭ'leĝ'a'j post ĉiu 13-monat'a period'o.
#001674
Pro la akcident'o kvar reaktor'o'j est'as frakas'it'a'j en la central'o Fukuŝima Daiiĉi de la Tokia Elektro-Pov'a Kompani'o. Ali'lok'e 12 reaktor'o'j est'as halt'ig'it'a'j. Dum unu jar'o kaj du monat'o'j post la akcident'o ali'a'j ĝis tiam funkci'ant'a'j reaktor'o'j ĉes'is labor'i unu post la ali'a pro laŭ'leĝ'a'j kontrol'o'j.
#001675
Front'e al situaci'o, en kiu ĉiu'j reaktor'o'j halt'is, mult'a'j hom'o'j opini'as, ke oni por ĉiam ĉes'ig'u la uz'ad'o'n de atom'central'o'j kaj fin'fin'e liber'ig'u Japani'o'n de la risk'o de plu'a'j nukle'a'j akcident'o'j. Laŭ opini'sond'ad'o ĉi-printemp'a pli ol 80 % de la japan'o'j prefer'as sen'de'pend'iĝ'i de atom'energi'o, inkluziv'e de laŭ'grad'a el'serv'ig'o de la atom'central'o'j.
#001676
Unu el la problem'o'j nun ard'e diskut'at'a'j est'as, ĉu oni permes'u re'funkci'ig'o'n de reaktor'o'j, kies kontrol'o'j montr'as ili'n pret'a'j por produkt'i elektr'o'n. Ĉiu'j naŭ elektr'a'j kompani'o'j, kiu'j posed'as kaj mastr'um'as atom'central'o'j'n, kaj la japan'a reg'ist'ar'o intenc'as ili'n re'funkci'ig'i .
#001677
La reg'ist'ar'o fakt'e permes'is re'funkci'ig'i la unu'a'j'n du reaktor'o'j'n en la guberni'o Fukui. Tamen lok'a'j instanc'o'j, inkluziv'e de guberni'estr'o'j de Fukui kaj najbar'a'j guberni'o'j, hezit'as aŭ por'temp'e rifuz'as konsent'i.
#001678
Ili postul'as aplik'i por re'funkci'ig'o pli sever'a'j'n norm'o'j'n, akir'it'a'j'n el la spert'o'j pri la akcident'o en Fukuŝima. Ali'flank'e, mult'a'j urb'o'j, en kiu'j situ'as tiu'j central'o'j, vol'e-ne'vol'e akcept'as re'funkci'ig'o'n de la reaktor'o'j, por ke ili ten'u dung'ad'o'n kaj subvenci'o'n don'at'a'n de la reg'ist'ar'o kaj de la elektr'a'j kompani'o'j.
#001679
Tiu'j minac'as, ke, se ili'a'j reaktor'o'j ne re'funkci'os, est'iĝ'os rezult'e mank'o de elektr'o, precip'e 16 % de la elektr'o bezon'ot'a en la region'o Kansai dum la ven'ont'a somer'o, kiam alt'iĝ'os la elektro-uz'ad'o. Sed mult'a'j pri'dub'as tiu'n ĉi cifer'o'n kaj opini'as, ke oni pov'os ŝpar'i elektr'o'n kaj evit'i kaj mank'o'n kaj minac'o'n pri elektr'o'pane'o.
#001680
Antaŭ pli ol 30 jar'o'j Robert Jungk, ĵurnal'ist'o, avert'is en si'a libr'o Der Atomstaat („La atom'ŝtat'o”) pri la danĝer'o de la nukle'a epok'o, kiam nukle'a industri'o sklav'ig'os popol'o'n. Ŝajn'e li'a tim'o real'iĝ'is almenaŭ en Japani'o laŭ iom mol'a kaj ne'rekt'a manier'o.
#001681
Ĉi tie jam de'long'e form'iĝ'is fortik'a komun'um'o, t.n. atom'vilaĝ'o. „Vilaĝ'a'j” loĝ'ant'o'j konsist'as el politik'ist'o'j, burokrat'o'j, elektr'a industri'o, amas'komunik'il'o'j kaj fak'ul'o'j pri nukle'a scienc'o.
#001682
La kulp'o de la „atom'vilaĝ'o” konsist'is en tio, ke oni kaŝ'ad'is inform'o'j'n pri akcident'o'j kaj pane'o'j en atom'central'o'j, manipul'is datum'o'j'n kaj ignor'is avert'o'j'n pri danĝer'o'j de ter'trem'o'j kaj cunam'o'j prezent'at'a'j de konscienc'a'j scienc'ist'o'j.
#001683
En Japani'o ne ekzist'as neŭtral'a organ'o por kontrol'i kaj regul'ig'i la nukle'a'n industri'o'n. Ekzempl'e, la Sub'ministr'ej'o pri Nukle'a kaj Industri'a Sekur'ec'o (Nis'a) aparten'as al la ministr'o pri ekonomi'o, komerc'o kaj industri'o, kiu de'long'e engaĝ'iĝ'is en dis'volv'ad'o kaj akcel'ad'o de la uz'o de nukle'a energi'o. La reg'ist'ar'o intenc'as fond'i nov'a'n neŭtral'a'n organ'o'n anstataŭ Nis'a, sed tio ankoraŭ ne real'iĝ'is.
#001685
Mult'a'j scienc'ist'o'j, plej'part'e profesor'o'j ĉe universitat'o'j, kiu'j rilat'as al reg'ist'ar'a'j komision'o'j kaj enket'a'j komitat'o'j por kontrol'i kaj plan'i nukle'a'j'n afer'o'j'n, ricev'as subvenci'o'j'n de la elektr'a'j kompani'o'j por si'a'j stud'aĵ'o'j. Ili sen'kulp'ig'as si'n, dir'ant'e, ke la mon'o neniel influ'as ili'a'n neŭtral'ec'o'n.
#001686
Hodiaŭ Japani'o al'front'as grand'a'j'n task'o'j'n: re'ten'i la frakas'it'a'j'n reaktor'o'j'n en sekur'a stat'o, ŝtat'ig'i la Toki'an Elektro-Pov'a'n Kompani'o'n, kiu efektiv'e bankrot'is pro la enorm'a'j ŝarĝ'o'j por kompens'i al viktim'o'j de la katastrof'o, pur'ig'i vast'a'n teren'o'n radi'ig'it'a'n, evit'i inter'romp'o'n de elektro-proviz'o, decid'i ŝtat'a'n plan'o'n pri energi'font'o ktp.
#001687
Sed antaŭ ĉio neces'as mem'kritik'o de la koncern'at'o'j kaj drast'a dis'membr'ig'o de tiu skandal'a „atom'vilaĝ'o”.
#001688
Di'o'n li serĉ'is en ĉiu lok'o, al ĉiel'o li vol'is ir'i por trov'i ŝi'n. La di'o de Pap'o'j kaj kardinal'o'j, per ili'a'j ver'o'j, mal'ver'ig'as la raben'o'n kaj imam'o'n.
#001689
Infer'e'n li kur'is, ĝis plej fajr'a fajr'o, renkont'is Vislipusli-n kaj Mefist'o'n, kiu'j mok'is li'n pro hom'a naiv'ec'o.
#001690
Fin'e li trov'is ver'o'n plaĉ'a'n ĉe filozof'o kiu dir'is, „Kre'u propr'a'n Zigurat'o'n! kaj brak'um'u la hodiaŭ'a'n scienc'o'n kiu est'os la mal'ver'o de morgaŭ.”
#001691
En propr'a sang'o ili dron'is ge'knab'o'j de jun'aĝ'o por nur kontent'ig'i la fanatik'ism'o'n kiu ĝerm'is en la putr'ig'it'a pens'o de apart'ig'o mal'human'a.
#001692
En soci'o ni hav'as regul'o'j'n, konvenci'o'j'n kaj demokrat'a'j'n inter'konsent'o'j'n de la hom'o'j.
#001694
Vi re'bat'is ni'n al temp'o kiam super'hom'o'j prav'is kaj la tut'a mond'a sufer'o est'is ŝok'o al hom'ar'o. Sed vi batal'is en vi'a marĉ'o.
#001695
Kolmaro (Colmar) est'as urb'et'o, kiu situ'as sud'e de Strasburgo, en la region'o Alzaco (orient'a Franci'o). Plur'foj'e en tri milit'o'j ĝi est'is pri'batal'at'a far'e de Franci'o kaj Germanio. Ek'de tiu staci'dom'o ir'as trajn'o'j ankaŭ al la bel'eg'a val'o de Munster kaj al la apud'a mont'ar'o Vogez'o'j. Mal'gaj'eg'a re'memor'o: La kolmara staci'dom'o est'is ankaŭ de'ir'o-punkt'o por jun'a'j alzac'an'o'j, kiu'j'n Hitler dev'ig'e soldat'ig'is ek'de 1942. La pli'mult'o de ili neniam re'ven'is hejm'e'n.
#001696
La staci'dom'o de Kolmaro est'is klasifik'it'a kiel histori'a monument'o nepr'e konserv'ind'a. Ĝi'n konstru'ig'is la german'a ŝtat'o en 1907. Tio okaz'is en la period'o 1871-1918, kiam Alzaco est'is part'o de la German'a Imperi'o. La staci'dom'o bon'e reprezent'as la prus'a'n stil'o'n kun miks'aĵ'o de nov'gotik'a, nov'renesanc'a kaj centr'a-eŭrop'a stil'o'j. Laŭ oni'dir'o'j ĝi'a'n arkitekt'o'n inspir'is la plan'o'j de staci'dom'o de la urb'o Danzig (nun'a Gdansk), kiu ĝis la fin'o de la unu'a mond'milit'o aparten'is al Germanio.
#001697
La horloĝ'tur'o de la staci'dom'o est'as vid'ebl'a de tre mal'proksim'e, kio ebl'ig'as al la vojaĝ'ant'o'j ne mal'traf'i si'a'n trajn'o'n. Oni pov'as rimark'i, ke de for'e la staci'dom'o simil'as al la siluet'o de vapor'lokomotiv'o, kies kamen'tub'o est'as la tur'o.
#001698
La ĉef'a en'ir'ej'o est'as en la orient'a fasad'o. Dekstr'e vid'ebl'as la nord'a part'o de la konstru'aĵ'o kaj mal'dekstr'e la sud'a part'o kun tegment'a'j element'o'j pli mal'nov'a'j. Hodiaŭ oni pov'as sekv'i la evolu'o'n de konstru'teknik'o, rigard'ant'e ĝi'a'n tegment'o'n, kiu'n oni kovr'is per ardez'plat'o'j laŭ du mal'sam'a'j metod'o'j.
#001699
En la nord'a part'o de la staci'dom'o, dekstr'e de la en'ir'ej'o, la tegment'o est'is kovr'it'a per ardez'plat'o'j munt'it'a'j laŭ la franc'a metod'o (nom'at'a ankaŭ Angers-metod'o). Ŝajn'as, ke tiu part'o est'is re'nov'ig'it'a, ĉar en la sud'a part'o, mal'dekstr'e de la en'ir'ej'o, la tegment'o konsist'as ankaŭ el ardez'plat'o'j, munt'it'a'j laŭ la franc'a metod'o, sed kun mult'a'j trajt'o'j de la tradici'a german'a metod'o. Ĉi-last'a est'as tre mal'simil'a: por ĝi est'as uz'at'a'j skvam'form'a'j ardez'plat'o'j, nom'at'a'j Schuppen [ŝupen], „skvam'o'j”. Oni munt'as ili'n per najl'o'j laŭ oblikv'a'j lini'o'j, dum ĉe la franc'a metod'o oni fiks'as la ardez'plat'o'j'n per hok'o'j (kaj najl'o'j) en horizontal'a'j kaj vertikal'a'j lini'o'j (vid'u la fot'o'j'n).
#001700
1. Lukarno est'as tegment'a krom'konstru'aĵ(et)o. Vd. Tak'e-jar'kolekt'o'n 2010 pp 5ss.
#001702
Bon'eg'e, ke aper'as en MONATO inform'o pri la pli ol cent'jar'a postul'o de Argentino pri Malvinaj Insul'o'j (MONATO 2012/06, p. 7). Ne'akcept'ebl'a est'as la pli ol cent'jar'a hipokrit'ec'o de Briti'o koncern'e tiu'j'n ĉi okup'at'a'j'n insul'o'j'n, ankoraŭ sen'hont'e brit'a koloni'o en ni'a jar'cent'o ...
#001703
Du foj'e Briti'o atak'is ni'a'n land'o'n en la pra'argentin'a'j jar'o'j kaj est'is venk'it'a. Tamen ĝi sukces'is sen'pun'e plur'foj'e pri'rab'i ni'n per si'a'j ruz'a'j „mon'prunt'o'j”, el kiu'j tiu el la Baring Brothers est'is histori'a ...
#001704
Mi ne pov'as pet'i de Lenio Marobin, jur'ist'o, ke li skrib'u pli pri la afer'o. Mi nur vol'us korekt'i, ke est'is la tut'a Sud-Amerik'o (Unasur, ne nur Mercosur), pli'e la centr'a kaj karib'a region'o, kiu'j apog'is la argentin'an postul'o'n.
#001705
Leg'ant'e en MONATO (2012/05, p. 7) la artikol'o'n pri la narkot'aĵ'o-komerc'o, mi indign'e vid'is la fot'o'n de kanab'a plant'o. Kial tiu plant'o, kiu tamen bon'e kresk'as en Afgani'o, ĉe'est'as en artikol'o, kiu parol'as pri tut'e ali'a afer'o? Dum el la papav'o oni el'tir'as danĝer'a'j'n drog'o'j'n, la kanab'o ne est'as toks'a kaj est'as fum'at'a de simpati'a'j kaj respond'ec'a'j hom'o'j. Tiu mal'bon'a kun'ig'o est'as mal'just'aĵ'o, kiu jam tro long'e daŭr'as.
#001706
Kial la inter'naci'a komun'um'o ne aĉet'us part'o'n de la afgan'a rikolt'o, almenaŭ la du'on'o'n por far'i medikament'o'j'n? La afgan'a popol'o bezon'as tiu'n mon'o'n por bon'e viv'i kaj por pli'bon'ig'i si'a'n land'o'n. Ĝi ne bezon'as est'i ĝen'at'a de polic'an'o'j; ĝi jam sufiĉ'e sufer'as.
#001707
Se vi regul'e verk'as aŭ parol'as pri tem'o'j komput'il'rilat'a'j, vi akir'u tiu'n ĉi fid'ind'a'n ĝis'dat'a'n help'il'o'n.
#001711
Efektiv'e tre interes'a libr'et'o, roman'et'o vers'e verk'it'a kaj traduk'it'a. La tem'o est'as iom grand'a: Reĝ'o Karlo la Grand'a dum'nokt'e ricev'as de Di'o ordon'o'n iĝ'i ŝtel'ist'o. Plur'foj'e li ricev'as tiu'n ordon'o'n, ĝis li decid'as obe'i ĝi'n. En arb'ar'o li renkont'as Elegaston, kiu'n li iam mis'pun'is per sen'ig'o de li'a graf'o'stat'o. Elegasto konsekvenc'e dev'is ŝtel'ist'iĝ'i por si'n viv'ten'i. Obe'e al la di'a ordon'o, Karlo amik'iĝ'as kun Elegasto kaj kun li romp'ŝtel'as. Montr'iĝ'as, ke Elegasto hav'as sorĉ'o'kapabl'o'n, kiu help'as ili'n sukces'i. Reĝ'o Karlo ankaŭ inform'iĝ'as, ke li mis'juĝ'is la sen'kulp'a'n Elegaston; krom'e, ke vir'o nom'it'a Egeriko plan'as murd'i Karlon. Elegasto duel'as kun Egeriko, kaj Egeriko mort'as. Laŭ la tiam'a kred'o, mort'o per duel'o indik'as verdikt'o'n de Di'o, kaj venk'o prav'ig'o'n far'e de Di'o.
#001712
La original'o est'as unu el mal'mult'a'j flandr'a'lingv'a'j tia'j verk'o'j kaj, kiel dir'as Gerrit Berveling, „unu el la plej bel'a'j perl'o'j de la mez'epok-nederlanda literatur'o” (p. 8). Mi'a'opini'e, cert'e li prav'as.
#001714
Mi ne vol'as pag'i ...
#001717
Dimanĉ'o la 20a de maj'o far'iĝ'is koŝmar'o por la katalun'a'j aŭt'o'ŝose'o'j. Mil'o'j da konduk'ant'o'j, parti'an'o'j de la kampanj'o #novullpagar („#minevolaspagi”), stir'is sur la pag'o'voj'o'j kaj, al'ven'int'e al la pag'o'bud'o'j, tut'simpl'e deklar'is: „Salut'o'n! Mi ne vol'as pag'i” por protest'i kontraŭ sistem'o, kiu'n ili konsider'as mal'just'a kaj eksces'a.
#001718
Tem'is pri la du'a grand'a kun'vok'o, de kiam spontan'e komenc'iĝ'is tiu kampanj'o, kelk'a'j'n semajn'o'j'n antaŭ'e, kiam uz'ant'o rifuz'is pag'i kaj al'ŝut'is film'et'o'n en Youtube (lig'il'o: ).
#001719
Ĉar la labor'ist'o'j de la pag'ej'o ne aparten'as al publik'a aŭtoritat'o, est'as ne'leĝ'e, ke ili re'ten'u la vetur'il'o'n, ĉar la koncesi-entrepren'o far'us delikt'o'n de kontraŭ'leĝ'a arest'o.
#001721
Ekzist'as, krom'e, pasi'a publik'a kaj jur'a debat'o pri tio, ĉu ne pag'i voj'pas'o'n est'as delikt'o aŭ ne, ĉar la trafik-kod'o silent'as pri tio kaj ne difin'as ĝi'n kiel delikt'o'n. Ĉiu'okaz'e, tem'us pri jur-konflikt'o inter privat'a entrepren'o (al kiu oni koncesi'is la ekspluat'ad'o'n de la voj'o) kaj klient'o (la konduk'ant'o).
#001722
La kampanj'o de la 20a de maj'o dis'volv'iĝ'is tra la tut'a Katalun'a Land'ar'o, krom en Nord-Kataluni'o. Tiel, ekzempl'e, en Majorko oni ferm'is la tunel'o'n de Sóller pro la lavang'o da uz'ant'o'j rifuz'ant'a'j pag'i.
#001723
Kvankam la koncern'at'a'j entrepren'o'j ne dezir'is preciz'ig'i la nombr'o'n de denunc'o'j kontraŭ la mal'observ'ant'o'j kaj eĉ et'ig'is la sekv'o'j'n de la kampanj'o, ali'a'j font'o'j asert'as, ke ili denunc'is total'a'n nombr'o'n de 16 000 stir'ist'o'j al la polic'o ek'de la komenc'o de tiu mov'ad'o.
#001724
La origin'o de tiu protest'o est'as du'flank'a. Unu'flank'e, mult'a'j katalun'o'j konsider'as, ke la pag'ŝose'o'j en Kataluni'o est'as fakt'a monopol'o pro la mank'o de ver'e uz'ebl'a'j alternativ'a'j voj'o'j, kaj ke la period'o de la koncesi'o'j est'as tro long'a.
#001725
Ekzempl'e, la konstru'o de la aŭt'o'ŝose'o de Martorell, apud Barcelono, postul'is invest'o'n de 15 milion'o'j da eŭr'o'j en la jar'o 1968, sed la en'spez'o'j de la koncesi'o ating'is jam 1,17 miliard'o'j'n da eŭr'o'j, kaj la koncesi'o fin'iĝ'os en la jar'o 2021.
#001727
Ali'flank'e ekzist'as grav'a politik'a flank'o. La katalun'o'j percept'as, kaj tiu'n sent'o'n prav'ig'as la statistik'o'j, ke en Kataluni'o trov'iĝ'as tro mult'a'j pag'ŝose'o'j, dum en la ceter'a part'o de Hispanio la rapid'a'j aŭt'o'ŝose'o'j kutim'e est'as sen'pag'a'j.
#001729
La nombr'o'j konfirm'as tio'n: se en Kataluni'o 67 % de la rapid'a'j aŭt'o'ŝose'o'j est'as pag'end'a'j, en Hispanio est'as tia'j nur 20 %. En la Madrida Aŭtonom'a Komun'um'o la kompar'o est'as eĉ pli skandal'a: nur 3,4 % de la rapid'voj'o'j postul'as pag'o'n.
#001730
Pro tio tiu kampanj'o glit'as en la direkt'o de la parti'an'o'j de mem'reg'ad'o, kaj la sen'de'pend'ism'a'j parti'o'j ek'sub'ten'is ĝi'n.
#001731
Post 65 jar'o'j la mond'a serv'o Radi'o Nederland Wereldomroep (Radi'o Nederlando mond'a'j dis'send'o'j) emoci'plen'e adiaŭ'is al si'a'j nederland'lingv'a'j aŭskult'ant'o'j per'e de maraton'a el'send'o 24-hor'a.
#001732
Kiam ebl'is al alban'a'j civit'an'o'j liber'e mov'iĝ'i tra Ŝengen-land'o'j, nask'iĝ'is kelk'dek'o'j da inter'naci'a'j alban'a'j bus'lini'o'j, ekz. Tiran'o-Ateno, Tiran'o-Tesaloniko, Gjirokastër-Ioanino, Sarandë-Ioanino, kaj ali'a'j.Cent'mil'o'j da alban'o'j vojaĝ'is sen'problem'e la tut'a'n jar'o'n, special'e okaz'e de fest'o'tag'o'j. La prez'o'j est'is moder'a'j.
#001734
Tamen last'a'temp'e Greki'o blok'is la ag'ad'o'n de tiu'j kompani'o'j, pretekst'e ke ili respekt'u EU-norm'o'j'n. La ver'a kaŭz'o est'as la konkurenc'o far'e de alban'a'j bus'kompani'o'j pro la relativ'e mal'alt'a kost'o de bilet'o'j.
#001735
Bilet'o Ioanino-Ateno (en'e de Greki'o) kost'as 48 eŭr'o'j'n, dum Sarandë (sud'a ekstrem'o de Albanio) ĝis Ateno kost'as mal'pli ol 20 eŭr'o'j'n. Tio instig'is ankaŭ grek'a'j'n civit'an'o'j'n uz'i alban'a'j'n bus'o'j'n.
#001736
La grek'a reg'ist'ar'o postul'as, ke alban'a'j kompani'o'j inter'kontrakt'iĝ'u kun grek'a'j, tiel ke la vojaĝ'o ĝis la lim'o okaz'u per grek'a'j bus'o'j. Al alban'a'j kompani'o'j tio ne akcept'ebl'as.
#001737
La afer'o memor'ig'as pri la trajn'lini'o Priŝtin'o (Kosovo)-Skopj'o (Makedonio). Laŭ postul'o'j de la makedon'a reg'ist'ar'o nepr'is ĉe la land'lim'o ŝanĝ'i kosov'an lokomotiv'o'n kontraŭ makedon'a.
#001738
Ek'de 1992 ankaŭ en Albanio funkci'as ekster ŝtat'a kler'ig'ad'o t.n. ne'publik'a'j, do privat'a'j lern'ej'o'j de la element'a ĝis la universitat'a nivel'o'j. Tio est'as ĉef'e komerc'a afer'o.
#001739
Dum'e la ŝtat'a kontrol'o rilat'e privat'a'j'n lern'ej'o'j'n, apart'e universitat'o'j'n, far'iĝ'is mal'fort'a. Sekv'e student'o'j konstat'is, ke ebl'as akir'i diplom'o'j'n per mon'o kaj ne per ĉe'est'o de kurs'o'j aŭ eĉ ekzamen'o'j. Ankaŭ fremd'ul'o'j profit'is: oni ek'parol'is pri „diplom'a turism'o”.
#001741
Last'a'temp'e eksplod'is skandal'o rilat'e diplom'o'n de Renzo Bossi, fil'o de la ital'a politik'ist'o Umberto Bossi. Fin'stud'int'e en mez'lern'ej'o en 2009, Enzo est'is sam'jar'e registr'it'a ĉe privat'a alban'a universitat'o Kristal en la fak'o pri ekonomik'o. Unu jar'o'n post'e, oktobr'o'n 2010, li akir'is bakalaŭr'ec'o'n, tra'pas'int'e 29 ekzamen'o'j'n en la alban'a lingv'o.
#001742
Renzo Bossi ne'is la akuz'o'j'n. Tamen la ital'a gazet'ar'o mal'kovr'is, ke pli'a'j 50 ital'a'j civit'an'o'j tia'manier'e diplom'it'iĝ'is en Albanio, pag'int'e po 10 000 ĝis 12 000 eŭr'o'j'n kaj ne ĉe'est'int'e kurs'o'j'n.
#001743
Post'e esplor'is la alban'a gazet'ar'o. Ĝi mal'kovr'is, ke 5000 alban'o'j akir'is fals'a'j'n diplom'o'j'n, pag'int'e po 7000 eŭr'o'j'n.
#001744
En Albanio est'is lanĉ'it'a enket'o pri la afer'o. Inter'temp'e la ministeri'o pri eduk'ad'o provizor'e por unu jar'o nul'ig'is la permes'il'o'n de la universitat'o Kristal.
#001745
Rivel'it'a: la mov'ad'o de la sun'o
#001746
Solargrafio (angl'e „solargraphy”) est'as relativ'e nov'a teknik'o, kiu ebl'ig'as fot'i ekzempl'e la mov'ad'o'n de la sun'o inter somer'a kaj vintr'a solstic'o'j. La metod'o baz'iĝ'as sur la plej mal'nov'a fot'o'princip'o – tru'et'a kamer'o (angl'e „pinhole”) – kaj bezon'as ĉi-okaz'e ekspon'daŭr'o'n de 183 tag'o'j.
#001747
La ide'o produkt'i solargrafaĵon dat'iĝ'as de 2001, kiam la princip'o est'is prezent'it'a en inter'naci'a seminari'o en Pollando. La pens'o rav'is la finn'a'n art'ist'in'o'n Tarja Trygg, kiu tiu'n ĉi ek'pens'o'n pli'perfekt'ig'is kaj post'e pri'labor'is inter'naci'a'n solargrafan projekt'o'n.
#001748
La solargrafo est'as miniatur'a tru'et'a kamer'o (ekzempl'e skatol'et'o, tub'et'o ktp), hermetik'e ferm'it'a kontraŭ humid'ec'o, kiu fot'as la sun'o'n en la ĉiel'o inter du solstic'o'j. En la antaŭ'a part'o de tiu ĉi kamer'o est'as mal'grand'a tru'et'o, tra kiu pas'as lum'o. La lum'o fal'as sur la mal'antaŭ'a'n part'o'n, kie est'as kre'it'a bild'o sur impres'paper'o.
#001749
Kvankam la lingv'o, en kiu ĉi tiu magazin'o est'as verk'it'a, est'as jun'a, ĝi jam est'ig'is respekt'ind'a'n literatur'o'n, kaj poezi'a'n kaj proz'a'n. Ĉi-jar'e mort'is unu el la plej el'star'a'j verk'ist'o'j ni'a'j, nom'e John Franc'is [ĝon fransis], la last'a viv'ant'a an'o de la tiel nom'at'a Skot'a Skol'o, kaj aŭtor'o de verk'o, kiu est'is pri'skrib'it'a kiel la plej grav'a roman'o en Esperant'o, La grand'a kaldron'o.
#001753
Antaŭ jar'o'j, William Auld, kun'an'o de la Skot'a Skol'o kaj instig'int'o de Franc'is, el'don'is list'o'n de la literatur'aĵ'o'j, kiu'j'n li person'e rekomend'is al ĉiu'j, kiu'j dezir'as kon'at'iĝ'i kun ni'a literatur'o. Ĝi en'hav'as mult'a'j'n el la plej el'star'a'j poet'o'j kaj roman'ist'o'j verk'ant'a'j en la lingv'o, kaj kompren'ebl'e inklud'as la verk'ar'o'n de Franc'is.
#001754
Bedaŭr'ind'e, grand'a part'o de la verk'o'j en la aŭlda list'o est'as el'ĉerp'it'a'j, kaj ne plu facil'e akir'ebl'a'j. Dum long'a temp'o mi dezir'is posed'i ekzempler'o'n de La grand'a kaldron'o, sed tut'e mal'sukces'is. Feliĉ'e, bon'a amik'in'o en Skot'land'o prunt'e'don'is al mi si'a'n ekzempler'o'n, do mi fin'fin'e pov'is real'ig'i mi'a'n ambici'o'n, leg'ant'e ĝi'n. La roman'o tem'as pri la histori'o de skot'a famili'o, kaj ampleks'as la period'o'n ek'de la unu'a mond'milit'o ĝis la du'a. Ĝi viv'e pri'skrib'as la horor'o'j'n de la milit'o, precip'e la spert'o'n de soldat'o'j en la tranĉe'o'j dum la unu'a. Apart'e kor'tuŝ'a est'as la okaz'o, kiam unu el la rol'ant'o'j dev'as mort'paf'i si'a'n sever'e vund'it'a'n ĉeval'o'n, sen'kulp'a'n part'o'pren'ant'o'n en tiu masakr'o. Franc'is elokvent'e esprim'as si'a'n fort'a'n kontraŭ'star'o'n al ĉiu milit'o. Sam'temp'e li evident'e divid'as la star'punkt'o'n de la skot'a'j social'ist'o'j, kiel la fam'a John MacLean [ĝon makléjn], kiu lud'as grav'a'n rol'o'n en la mez'a'j ĉapitr'o'j de la roman'o.
#001755
Sen'dub'e, La grand'a kaldron'o ne est'as perfekt'a. Sam'kiel plur'a'j ali'a'j grav'a'j specimen'o'j de la mond'a literatur'o, ĝi profit'e pov'us est'i iom mal'long'ig'it'a. Kelk'a'j dialog'o'j de la famili'an'o'j en Glasgovo est'as iom ted'a'j, kaj kontribu'as mal'mult'o'n al la intrig'o. Tamen, kun'e kun la iom simil'a kontraŭ'milit'a roman'o Kiel akv'o de l' river'o de Raymond Schwartz, ni hav'as ĉi tie du el la plej valor'a'j verk'o'j de ni'a literatur'o.
#001756
Skrib'ant'e ĉi tiu'n ese'et'o'n, mi ne intenc'is far'i recenz'o'n de La grand'a kaldron'o, sed pli ĝust'e far'i fort'a'n pled'o'n por la re'el'don'o de grav'a'j neglekt'at'a'j – aŭ eĉ preskaŭ forges'it'a'j – ekzempl'o'j de la literatur'a art'o de ni'a jun'a lingv'o. Neni'o en la riĉ'a kultur'a hered'aĵ'o de la hom'ar'o dev'as est'i perd'it'a, kaj tio cert'e ne pov'as ne inklud'i la kontribu'o'n de esperant'a'j beletr'ist'o'j.
#001757
En 2006 Nepalo far'iĝ'is respublik'o. Tiam est'is promes'it'a post du jar'o'j nov'a konstituci'o – la unu'a demokrati'a konstituci'o en la histori'o de la land'o. Tamen la promes'o neniam real'iĝ'is.
#001758
Fin'e anonc'is politik'ist'o'j, ke konstituci'o est'os prezent'it'a al la popol'o la 28an de maj'o 2012. Tamen pas'is la dat'o sen konstituci'o. Sam'temp'e la ĉef'ministr'o, Baburam Bhattarai, deklar'is, ke okaz'os en novembr'o balot'o'j. Tamen la nun'a, provizor'a konstituci'o ne pri'trakt'as balot'o'j'n: ne cert'as, do, kia'manier'e la novembr'a'j balot'o'j est'os organiz'it'a'j.
#001759
Ne pret'is la maj'a konstituci'o nur pro mank'o de inter'konsent'o pri dis'divid'o de la land'o en provinc'o'j. Sed nun la popol'o, kiu sur'strat'e manifestaci'is protest'e al la daŭr'a konstituci'a fiask'o, front'as al ne'stabil'a politik'a est'ont'ec'o.
#001760
Vieno, la ĉef'urb'o de Aŭstrio, kun 1,6 milion'o'j da loĝ'ant'o'j, hav'as dens'a'n ret'o'n de publik'a'j trafik'il'o'j: fer'voj'o, metro'o, tram'o kaj bus'o. Ankaŭ fiakr'o'j, per kiu'j volont'e vetur'as turist'o'j. Fiakr'o'j est'as ĉeval'tir'at'a'j ĉar'o'j, kiu'j vetur'as tra la histori'a centr'o de la urb'o. La nom'o fiakr'o de'ven'as de la franc'a. En Parizo est'is atend'ej'o de tia'j vetur'il'o'j en la strat'o Fiakr'o, kiu akir'is si'a'n nom'o'n de la monaĥ'o Fiakrius (Fiacrius).
#001761
La kresk'ant'a tram'ret'o de Vieno est'as la kvin'a plej long'a en la mond'o: en'tut'e 28 lini'o'j kun 172 km. La plej long'a ret'o est'as tiu de Melburn'o (Aŭstrali'o, 245 km). Sekv'as Sankt-Peterburgo (Rusio, 240 km), Berlino (Germanio, 190 km) kaj Moskvo (Rusio, 181 km).
#001762
Daŭr'e kresk'as la nombr'o de turist'o'j. En 2011 ven'is kvin milion'o'j al Vieno, el tiu'j kvar milion'o'j el ekster'land'o. Okul'frap'e ven'is pli da rus'o'j: + 36 % kompar'e kun 2010.
#001765
Du mil dek est'is la inter'naci'a jar'o de bio'divers'ec'o, kaj tiu'rilat'e antaŭ ne'long'e aper'is interes'a nov'aĵ'o: baldaŭ fakt'e real'iĝ'os la unu'a „bank'o”, kiu en'hav'os plant'o'sem'o'j'n el la Naci'a Park'o Sagarmatha, kun la cel'o protekt'i la lok'a'n vegetal'a'n bio'divers'ec'o'n kontraŭ la ebl'a'j konsekvenc'o'j de la klimat'a ŝanĝ'iĝ'o. Tem'as pri iniciat'o sen'precedent'a, kiu'n oni ŝuld'as al efik'a, jam mult'jar'a sinergi'o inter la ital'a Ev-K2-CNR (scienc'a komitat'o) kaj NAST (Nepala Akademi'o pri Scienc'o'j kaj Teknologi'o), kun'labor'e kun la universitat'o de Pavi'o en Italio.
#001766
La inter'konsent'o est'is sub'skrib'it'a en novembr'o 2010 en Katmando. Ĉe tiu okaz'o la nepala ĉef'ministr'o Madhav Kumar Nepal laŭd'is la labor'o'n de la komitat'o Ev-K2-CNR en la sektor'o de grand'alt'ec'a esplor'ad'o kaj de klimat'a monitor'ad'o: jam de pli ol du'dek jar'o'j Ev-K2-CNR sukces'e mastr'um'as, kun'e kun NAST, la inter'naci'a'n laboratori'o'n-observ'ej'o'n Piramid'o, kiu trov'iĝ'as je alt'ec'o de 5050 metr'o'j super mar'nivel'o sur Ĉomolungmo, la mont'o kun la plej alt'a mont'pint'o de la mond'o, pli kon'at'a kiel Everest'o kaj situ'ant'a sur la lim'o inter Nepalo kaj Tibeto.
#001768
La sem-rikolt'o komenc'iĝ'is antaŭ kelk'a'j monat'o'j, en oktobr'o 2011. Oni do cel'as, kiel dir'it'e, kre'i bank'o'n por gard'i la sem'ar'o'n de la endemi'a'j sovaĝ'a'j vegetal'o'j, precip'e ja de tiu'j, kiu'j kresk'as je altitud'o 3500-metr'a ĝis 6000-metr'a, klar'ig'is Graziano Rossi, profesor'o de la universitat'o de Pavi'a. La sem'o'j est'os part'e konserv'at'a'j en la laboratori'o de NAST, kiu trov'iĝ'as en Lalitpur, kaj part'e send'at'a'j al Italio, sub'met'ot'a'j al apart'a'j ekzamen'ad'o'j kaj esplor'ad'o'j. La tip'ologi'o'j de plant'o'j, kiu'j interes'as la scienc'ist'o'j'n, est'as du. La unu'a konsist'as el oficin'a'j plant'o'j, tre'eg'e ekspluat'at'a'j por komun'a uz'o kaj komerc'ad'o. La du'a rilat'as al plant'o'j el la t.n. alp'a'j zon'o'j, kiu'j ver'e risk'as mal'aper'i kaŭz'e de la klimat'a ŝanĝ'iĝ'o: ili inkluziv'as edelvejs'o'j'n, rododendr'o'j'n kaj ali'a'j'n plant'o'j'n tut'e simil'a'j'n al tiu'j de la eŭrop'a'j Alp'o'j. La fak'ul'o'j vol'as ek'de nun kompren'i, kia est'os la re'ag'o de la himalaj'a'j plant'o'j pro la ter'glob'a varm'iĝ'o, ĉu ili mal'aper'os kaj est'os anstataŭ'it'a'j de ali'a'j spec'o'j – tip'a'j por pli mal'alt'a'j altitud'o'j – aŭ ĉu ni rajt'as esper'i adapt'ad'o'n de la flaŭr'o kaj ĝi'a'n sekv'a'n plu'viv'o'n.
#001769
Krom tio, ili vol'as don'i al tiu'j ĉi sem'o'j kaj al ili'a'j embri'o'j la ebl'o'n plu'viv'i ekster si'a viv'medi'o, ĉe struktur'o'j apart'e progres'int'a'j. Tio est'ont'ec'e ebl'ig'os hav'i „sekur'ec'a'n proviz'o'n” por eventual'a re'nask'ig'o de jam esting'iĝ'int'a'j spec'o'j. La ĉef'stab'ej'o de la projekt'o trov'iĝ'as en Nepalo, dum Italio proviz'os si'a'flank'e la azi'a'n land'o'n per la neces'a ekip'aĵ'o kaj ĉiu'spec'a scienc'a sub'ten'o, tiel ke est'ont'e la nepal'an'o'j pov'os aŭtonom'e mastr'um'i la sem-bank'o'n.
#001770
En Italio la scienc'ist'o'j okup'iĝ'os pri esplor'ad'o el scienc'a vid'punkt'o. Ĉi-rilat'e rimark'ind'as, ke la universitat'o de Pavi'o jam de jar'dek'kvin'o parad'as per tut'mond'e renom'a struktur'o, angl'a'lingv'e nom'at'a Lombardy Seed Bank. En la laboratori'o'j – asert'as la scienc'ist'o'j – oni pov'os far'i mult'e da eksperiment'o'j pri ĉiu'j ĉi plant'o'j, tip'a'j por mal'varm'a'j klimat'o'j, sub'met'ant'e ili'n al temperatur'o'j pli alt'a'j, kun la cel'o kalkul'i kaj mezur'i ili'a'n efektiv'a'n risk'o'n de esting'iĝ'o.
#001771
Dank'ant'e s-ro'n Juli'us Hauser pro li'a afabl'a kaj flat'a koment'o koncern'e mi'a'n pri'etrusk'a'n artikol'o'n kaj respond'ant'e al li'a interes'a demand'o (MONATO 2012/05, p. 6), mi vol'as al'don'i, ke en la unu'a du'on'o de la 19a jar'cent'o, la kroat'a Mihail de Brariae port'is de Egipti'o al si'a patr'o'land'o mumi'o'n kiel trofe'o'n el si'a vojaĝ'o. Nur fin'e de la jar'cent'o, en 1892, la tekst'o est'is pri'esplor'it'a de la egipt'olog'o Brugsch kaj ident'ig'it'a kiel etrusk'a. Tem'is pri lin'a libr'o, kiu laŭ la plej dis'vast'iĝ'int'a teori'o aparten'is origin'e al iu etrusk'a haruspeks'o.
#001772
La libr'o est'is post'e re'cikl'ig'it'a kaj stri'ig'it'a por vind'i la mumi'o'n. La skrib'manier'o, tre preciz'a kaj zorg'a, est'as la sam'a uz'at'a en la nord'a Etruski'o inter la 3a kaj la 2a jar'cent'o a.K. Spit'e al la evident'e mal'alt'a pri'konsider'o de la etrusk'a „literatur'o” flank'e de la ul'o, kiu uz'is la libr'o'n por ĉirkaŭ'volv'i la mumi'o'n, la ĉe'est'o de etrusk'a tekst'o en Egipti'o pruv'as minimum'e la ekzist'o'n de not'ind'a'j rilat'o'j inter la du civiliz'o'j.
#001773
Antaŭ ne'long'e mi ĉe'est'is la nask'iĝ'o'n de nov'a politik'a parti'o. Nu, ne tut'e nov'a: fakt'e la Sen'de'pend'ig'a Parti'o de la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o (angl'e United Kingdom Independence Party, mal'long'e UKIP) „nask'iĝ'is” en 1993. Tamen nur last'a'temp'e ĝi prov'is far'iĝ'i plur'platform'a parti'o por serioz'e kampanj'i sur lok'a, region'a kaj ebl'e ŝtat'a nivel'o'j.
#001774
Ĝi'a de'ir'punkt'o: sen'de'pend'ig'i Briti'o'n de Eŭrop'a Uni'o kaj „re'ven'ig'i” perd'it'a'j'n leĝ'don'a'j'n kaj ali'a'j'n pov'o'j'n al la brit'a parlament'o en Londono. Evident'e, en la Eŭrop'o-skeptik'a Briti'o, kaj apart'e nun pro la valut'o-kriz'o, ĝi'a'j argument'ad'o'j trov'as pli kaj pli da aprob'o.
#001775
Nun, tiel kapt'int'e la atent'o'n de la publik'o, la parti'o klopod'as pli'profund'ig'i si'a'n politik'o'n kaj ek'aktiv'i en la distrikt'o'j kaj la komun'um'o'j de la land'o. Pro tio, en mi'a urb'o, ĝi okaz'ig'is publik'a'n kun'ven'o'n por lanĉ'i lok'a'n parti'o'n – tial mi parol'as pri „nask'iĝ'o”.
#001776
Ĉe'est'is inter'ali'e UKIP-membr'o de la Eŭrop'a Parlament'o. Dank'e al proporci'a voĉ'don'ad'o dum eŭrop'a'j elekt'o'j, la parti'o dispon'as pri Eŭrop'o-deput'it'o'j (ironi'e, ĉar ili membr'as en organiz'aĵ'o, kiu'n kontraŭ'as la parti'o). UKIP (se oni invers'e leg'as, est'iĝ'as la esperant'a vort'o „pik'u”: ĝust'e tio'n, mi kred'as, vol'as far'i la sen'de'pend'ig'em'ul'o'j rilat'e pli establ'it'a'j'n parti'o'j'n) ne posed'as deput'it'o'j'n ĉe la naci'a parlament'o en Londono.
#001777
La deput'it'o marŝ'is tie'n kaj re'e'n en la ĉambr'o, el'buŝ'ig'ant'e evident'e bon'e parker'ig'it'a'j'n „ver'o'j'n”. Sent'ebl'is preskaŭ religi'a etos'o: la komplet'o kaj la kravat'o de la deput'it'o (uniform'o port'at'a de plur'a'j sam'aĝ'a'j jun'a'j vir'o'j en la ĉambr'o'j) subit'e memor'ig'is mi'n pri atest'ant'o'j de Jehovo – iom tro ne'natur'e pur'a'j kaj kun sam'a blind'a fervor'o.
#001778
Do ... est'as ni'a „destin'o”, trumpet'is la deput'it'o, rikolt'i pli da voĉ'o'j en la Eŭrop'o-balot'o'j en 2014 ol ĉiu'j ali'a'j politik'a'j parti'o'j en Briti'o. Hmm ... „destin'o” en la buŝ'o de politik'ist'o'j, religi'em'ul'o'j – ajn'a'j profet'o'j – tim'ig'as. Tamen klar'e: kre'i politik'a'n parti'o'n, konvink'i pri unu'sol'a ver'a voj'o, est'as kvazaŭ religi'a misi'o.
#001779
Pri kelk'a'j propon'o'j de tiu ĉi dekstr'em'a parti'o mi – mi, eĉ mi, ĝis'ost'a social'demokrat'o, entuziasm'ul'o (malgraŭ ĉio) pri la grand'a eksperiment'o, kia ankoraŭ est'as Eŭrop'a Uni'o – pov'is konsent'i. Nepr'as region'a angl'a parlament'o: ekzist'as tia'j, en divers'a'j form'o'j, en Kimri'o, Nord'a Irlando, Skot'land'o, do kiel ne en la ali'a part'o de la tiel nom'at'a Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o?
#001780
Mal'e pri ali'a, kaj kern'a, propon'o. Ni brit'o'j, al'don'is la deput'it'o, ne bezon'as Eŭrop'o'n. Ni turn'os ni'n al la land'o'j de „Commonwealth of Nations” (la komun'um'o de naci'o'j, la Brit'a Regn'ar'o, do esenc'e la eks'koloni'o'j), kiu'j bon'ven'ig'os ni'n kiel komerc'a'j'n partner'o'j'n. Ali'vort'e, ni komerc'os kun tiu'j, kun kiu'j (tio'n sub'strek'is la deput'it'o) ni pov'as parol'i angl'e.
#001781
Help'u mi'n, afrik'a'j, aŭstrali'a'j, barataj, kanadaj kaj nov-zelandaj leg'ant'o'j de MONATO. Ĉu ver'e tia'manier'e vi „bon'ven'ig'us” la iam'a'n imperi'a'n mastr'o'n, la tiel nom'at'a'n patr'in'o-land'o'n, kiel komerc'a'n partner'o'n?
#001782
Mi pov'as imag'i, ke vi bon'ven'ig'us iu'n ajn, se tem'us pri komerc'a avantaĝ'o vi'a – sed ĉu apart'e brit'o'j'n? Ebl'e mi erar'as, sed mi kred'as, ke vi hav'as propr'a'j'n interes'o'j'n, pli apud'a'j'n, pli region'a'j'n. Do mi'a'opini'e la baz'a UKIP-kred'o konduk'os neni'e'n.
#001783
Ali'flank'e tiu ĉi al'vok'o, de'nov'e laŭ la deput'it'o, ke est'int'ec'o far'iĝ'u est'ont'ec'o, fort'e re'eĥ'iĝ'os tra la konservativ'a, retro'rigard'ant'a Briti'o. Mi atend'as, ke en land'o, kiu taks'as la nun'a'j'n politik'ist'o'j'n (ne tut'e mal'prav'e) mal'kompetent'a'j, mal'fid'ind'a'j, la siren'a kant'o de nov'a, fort'e tradici'a, dekstr'em'a parti'o (lim'ig'u en'migr'ad'o'n, alt'ig'u la milit'ist'ar'a'n buĝet'o'n, konstru'ig'u pli da mal'liber'ej'o'j) varb'os pli kaj pli da adept'o'j – kaj pik'os ali'a'j'n politik'ist'o'j'n.
#001784
Do atent'u. Ebl'e la sur'sojl'e star'ant'a jun'a sinjor'o, elegant'e vest'it'a en sobr'e griz'a komplet'o, kun blank'a'j dent'o'j, iom tro san'e sun'brul'ig'it'a haŭt'o kaj mal'long'a, iom blond'a har'ar'o, ten'as en la man'o ne bibli'o'n, sed pamflet'o'n sur'hav'ant'a'n la brit'a'n naci'a'n flag'o'n. Ali'a kial'o por klak'ferm'i la pord'o'n.
#001785
Ŝi renkont'is la prezid'ant'o'n de Slovaki'o kaj la ministr'o'j'n pri ekster'land'a'j afer'o'j kaj pri eduk'ad'o, kiu'j sub'ten'as la aktiv'aĵ'o'j'n kaj ag'ad'o'n de Unesk'o. Dum la vizit'o Slovaki'o decid'is kontribu'i 10 000 eŭr'o'j'n por protekt'i kultur'a'j'n hered'aĵ'o'j'n dum arm'it'a'j konflikt'o'j, eventual'e ili'n post'e re'konstru'ig'i.
#001787
Dum la trakt'ad'o'j lev'iĝ'is i.a. la tem'o de la roma'a eduk'ad'o, kiu'n Slovaki'o sub'ten'as kadr'e de Unesk'o. La ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j dir'is, ke Slovaki'o nun esplor'as la ebl'o'n establ'i katedr'o'n (aŭ centr'o'n) de Unesk'o por inkluziv'a eduk'ad'o de roma'a'j infan'o'j.
#001788
Ne la insul'o'j, sed la insul'an'o'j
#001789
Roberto Sartor parol'as pri la „hipokrit'ec'o de Briti'o” koncern'e la „okup'o'n” (mi'a'j cit'il'o'j) de la Falk'land'a'j Insul'o'j (MONATO 2012/06, p. 7). Ne grav'as, ĉu Mercosur, Unasur aŭ iu'j ali'a'j apog'as la argentin'an postul'o'n. En ĉi tiu kaz'o, eĉ la pap'o ne pov'us help'i. La kern'a demand'o est'as, ĉu iu ajn iam demand'is la insul'an'o'j'n pri ili'a'j prefer'o'j?
#001790
Laŭ mi'a kompren'o per la re'don'o de la Falk'land'a'j Insul'o'j al Argentino, s-ro Sartor vol'as ŝanĝ'i la lojal'ec'o'n de la insul'an'o'j de unu „koloni'a” mastr'o al ali'a. Kial ne demand'i rekt'e la insul'an'o'j'n, ĉu ili vol'as est'i koloni'an'o'j de Briti'o, de Argentino aŭ simpl'e, ĉu ili vol'as mem reg'i si'a'j'n propr'a'j'n afer'o'j'n?
#001791
Mi ne sci'as, ĉu la pra'ge'patr'o'j de s-ro Sartor est'as el'migr'int'o'j, sed milion'o'j da el'migr'int'o'j loĝ'as en Argentino dum jar'dek'o'j. Ĉu ili sent'as si'n loĝ'ant'a'j en land'o, kiu ne est'as ili'a? Ĉu la insul'an'o'j de la Falk'land'a'j Insul'o'j sent'as si'n loĝ'ant'a'j en land'o, kiu ne est'as ili'a? Tre bedaŭr'ind'e Roberto Sartor en si'a leter'o manifest'as si'a'n star'punkt'o'n nur pri la stat'o de la insul'o'j, sed ne pri la stat'o de la insul'an'o'j. La sam'a'n erar'o'n far'is la argentina reg'ist'ar'o en 1982 kun katastrof'a'j rezult'o'j.
#001792
En la artikol'o Laŭd'u lern'ej'an'o'j'n de Paul Gubbins (MONATO 2012/05, p. 5), plaĉ'as al mi la subtil'a ironi'a kontrast'o inter la bel'a kovr'il'fot'o de la reĝ'in'o Elizabeta 2a kun la duk'in'o kaj la tem'o de la kost'o'j de la diamant'a jubile'o de la reĝ'in'o kaj la olimpi'a'j lud'o'j okaz'ant'a'j ĉi-jar'e en Londono. Laŭ mi tiu artikol'o dev'is pli traf'e hav'i la titol'o'n Jam cerb'o'lav'ad'o, cerb'o'lav'ad'o per celebr'o'j, kiu'j prov'as kovr'i la ne tiel bel'a'n bild'o'n de la stat'o de la land'o.
#001793
Ni ne pov'is re'kon'iĝ'i pro la ŝanĝ'iĝ'int'a'j vizaĝ'o'j, kaj ni dev'is ni'n prezent'i, kvazaŭ ni neniam kon'at'iĝ'us. La organiz'ant'o dir'is, ke du el ni'a'j kun'lern'int'o'j jam mort'is. Unu kun'lern'int'in'o mem'mort'ig'is baldaŭ post la diplom'it'iĝ'o pro am'afer'a fiask'o. Ali'a perd'is si'a'n viv'o'n en trafik'a akcident'o.
#001796
Mi hav'as sekret'o'n. Iu kun'lern'ant'in'o apart'e plaĉ'is al mi, sed mi ne kuraĝ'is esprim'i mi'a'n am'o'n. Post ni'a diplom'it'iĝ'o ŝi labor'is en ali'a urb'o, kaj pro tio mi ne hav'is ŝanc'o'n renkont'i ŝi'n. Krom'e kaj ŝi kaj mi star'ig'is propr'a'n famili'o'n.
#001800
Kvankam pas'is 30 jar'o'j, tamen en mi'a kor'o ŝi kiel sankt'a bel'flor'o ankoraŭ viv'is. Ni renkont'iĝ'is, kaj mi demand'is, ĉu ŝi pov'as mi'n memor'i. Ŝi'a respond'o est'is ne'a, kio fort'e mi'n dolor'is. Afer'o'j tia'j oft'e okaz'as en la viv'o.
#001801
La tre kon'at'a sarajeva „Hagad'o”, hebre'a ceremoni'a libr'o, ilumin'it'a manuskript'o el la 14a jar'cent'o, est'is de'nov'e antaŭ publik'o la 18an de maj'o 2012 (Mond'a tag'o de la muze'o'j) ĉi-jar'e en la Land'a Muze'o en Sarajevo. Ĝi est'is kaŝ'it'a kaj zorg'e gard'at'a, tra'viv'is la hispan'a'n inkvizici'o'n, du mond'a'j'n milit'o'j'n kaj la last'a'n bosni'an milit'o'n – kaj nun est'as de'nov'e antaŭ ŝat'ant'o'j de art'o.
#001804
Ĉi tiu mond'kon'at'a verk'o de la hebre'a art'o ek'est'is en la du'a du'on'o de la 14a jar'cent'o en Hispanio. Kiam jud'o'j est'is for'pel'at'a'j el Hispanio (1492) ili kun'port'is la manuskript'o'n. De la fin'o de la 19a jar'cent'o la manuskript'o est'as posed'aĵ'o de la Land'a Muze'o en Sarajevo. Tiam (1894) la muze'o aĉet'is la libr'o'n de la sarajeva sefard'a famili'o Kojen. La aŭtent'ec'o'n de la libr'o cert'ig'is fak'ul'o'j de viena muze'o.
#001805
Tiu sankt'a hebre'a libr'o est'as la plej grav'a objekt'o de la Land'a Muze'o de Bosnio kaj Hercegovin'o. Ĝi'a taks'it'a valor'o est'as sep milion'o'j da uson'a'j dolar'o'j.
#001806
La libr'o'n oni gard'as sub apart'a'j kondiĉ'o'j, en ej'o kun special'e pri'labor'it'a vitrin'o.
#001807
Dum la tut'a jar'o la vizit'ant'o'j de la muze'o pov'as vid'i kopi'o'n de la libr'o. La original'o'n oni pov'os vid'i nur kvar'foj'e jar'e: la unu'a'j'n mard'o'j'n de juli'o kaj aŭgust'o, dum la inter'naci'a muze'a tag'o, kaj okaz'e de la grand'a hebre'a fest'o'tag'o Pasĥo.
#001808
Pli ol ses'cent jar'o'j'n, de la for'ir'o el Hispanio, la „Hagad'o”, kiu tra'viv'is mult'a'j'n mal'feliĉ'o'j'n, ŝanĝ'ad'is posed'ant'o'j'n kaj land'o'j'n, est'is konserv'at'a en divers'a'j kondiĉ'o'j, nun, tamen, est'as en si'a dom'o kaj antaŭ publik'o.
#001809
Li'a'j kon'at'o'j dir'is al li, ke li ir'u al psikiatr'o pro ebl'a deprim'o kaŝ'iĝ'ant'a mal'antaŭ la dorm'o'problem'o. Neni'u, inkluziv'e la kurac'ist'o'n, parol'is al li pri tiel efik'a kaj sen'risk'a rimed'o por preskaŭ ĉiu'spec'a dorm'o'problem'o: melatonino. Li mal'kovr'is ĝi'n dank'e al televid'a el'send'o. Tiu substanc'o est'as vend'at'a sub divers'a'j komerc'a'j nom'o'j en apotek'o'j, kutim'e (almenaŭ en Italio kaj Kipro) sen iu neces'o montr'i kurac'ist'a'n recept'o'n. Tem'as pri la sam'a hormon'o produkt'at'a de ĉies cerb'o, kiu ig'as oni'n „kompren'i” inter'ali'e la altern'ad'o'n de tag'o kaj nokt'o. Mult'a'j plen'kresk'ul'o'j, ne'last'e pro tro'a labor'o kaj iom da streĉ'o (afer'o'j pli-mal'pli komun'a'j al ni ĉiu'j), montr'as nun'temp'e i'a'n mal'abund'o'n de melatonino. Ili'a cerb'o komenc'as ĝi'n produkt'i tro mal'fru'e kaj tio ig'as ili'n turn'iĝ'ad'i en la lit'o dum hor'o'j.
#001813
Melatonino kaŭz'as nek de'pend'o'n nek i'a'j'n risk'o'j'n por la hom'a san'o. Maten'e, ĉe la vek'iĝ'o, eventual'a dorm'em'o tuj mal'aper'as kaj oni si'n sent'as pret'a por bon'humor'e al'front'i nov'a'n tag'o'n. Plur'a'j person'o'j uz'as tiu'n natur'a'n metod'o'n de temp'o al temp'o, post long'a'j vojaĝ'o'j, por solv'i la t.n. hor'zon'o, hor'ŝanĝ'a'n mis'fart'o'n, kaj al'kutim'iĝ'i al la nov'a lok'a hor'o. Ial oni mal'oft'e menci'as tiu'n substanc'o'n, kies efik'o kaj sekur'ec'o (se la dorm'o'problem'o ne est'as lig'it'a al krom'a'j pli grand'a'j san'problem'o'j) est'as tamen agnosk'at'a'j de mult'a'j fak'ul'o'j. Mi ne vol'as pri'skrib'i ĝi'n kiel panace'o'n aŭ eliksir'o'n, sed la ŝanĝ'o'j en la viv'kvalit'o de mi'a koleg'o mir'ig'is mi'n. Do, se vi sufer'as de ajn'a form'o de dorm'o'problem'o, est'as bon'a ide'o prov'i tiu'n substanc'o'n, antaŭ ol en'ir'i la tre danĝer'a'n tunel'o'n de psik'o'medikament'o'j. Memor'u: kiu sufer'as de dorm'o'problem'o ne nepr'e est'as frenez'ul'o aŭ deprim'it'o. Oni est'as simpl'e fil'o de la nun'a temp'o.
#001814
La nov'konstru'it'a'j vent'o'turbin'o'j ĉi-moment'e aparten'as al la plej potenc'a'j en la mond'o. „Ili ebl'ig'as en'rigard'o'n en la est'ont'ec'o'n de vent'o'teknologi'o”, klar'ig'is Michael Gerbavsits, parol'ist'o de la estr'ar'o de la burgenland'a elektro'kompani'o BEWAG okaz'e de la ek'funkci'ig'o.
#001816
Unu el la vent'o'turbin'o'j est'as pri'zorg'at'a kun'e kun la produkt'ant'o Enercon por esplor- kaj evolu-cel'o'j. La ricev'it'a'j inform'o'j rezult'e de tio pov'as est'i uz'at'a'j de la vent'energi'a entrepren'o Austrian Wind Power (AWP), fili'a kompani'o de BEWAG. BEWAG invest'is ĝis 2013 en'tut'e 450 milion'o'j'n da eŭr'o'j en la plu'konstru'o'n de vent'o'turbin'o'j kaj ret'o'j. Burgenland est'as ekologi'a model'region'o por la tut'a Eŭrop'o.
#001817
La konstru'ad'o de ambaŭ grand'eg'a'j vent'o'turbin'o'j komenc'iĝ'is en maj'o 2011. En'tut'e est'is for'konsum'it'a'j 1400 kub'metr'o'j da beton'o kaj 120 tun'o'j da ŝtal'o. La nab'o'j trov'iĝ'as en alt'ec'o de 135 metr'o'j. La nacel'o – kiu port'as la rotor-padel'o'j'n – est'as 14 m alt'a, 22 m long'a kaj pez'as 650 tun'o'j'n. La diametr'o de la rotor-padel'o'j est'as 126 m. La tut'a konstru'aĵ'o pez'as 7500 tun'o'j'n. En decembr'o 2011 ek'turn'iĝ'is la unu'a vent'rad'o, post'e sekv'is prov'funkci'ad'o. Vent'o'turbin'o'j est'as nun ne'dis'ig'ebl'a part'o de la burgenland'a pejzaĝ'o.
#001818
En juni'o okaz'is la 15a inter'naci'a niks'o-festival'o en la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o. Niks'o est'as mit'ologi'a akv'o-fe'o kaj la festival'o est'is lig'it'a al inter'naci'a konkurs'o pri kuir'ad'o de fiŝ'sup'o.
#001820
La niks'o-tradici'o baz'iĝ'as sur fabel'o'j kaj legend'o'j. Laŭ unu el tiu'j, niks'o procesi'is kun urb'estr'o, kiu promes'is far'i nur bon'o'n. Laŭ ali'a'j oni'dir'o'j, niks'o est'is fripon'et'o, kiu dron'ig'is ŝtel'ist'o'j'n, fraŭd'int'o'j'n kaj mal'honest'a'j'n magistrat'an'o'j'n.
#001821
La festival'o'n organiz'as ne'profit'cel'a civit'an'a asoci'o, Devina Pord'eg'o (slovak'e Devínska brána). La event'o'j sekv'as histori'a'j'n parad'o'j'n de fiŝ'kapt'ist'a'j kaj ŝip'ist'a'j gild'o'j, dokument'it'a'j'n jam en la 18a jar'cent'o.
#001822
En la mez'epok'o la fiŝ'kapt'ist'o'j, post la komerc'ist'o'j kaj la vin'ber'kultiv'ist'o'j, aparten'is al la tri'e plej grand'a komun'um'o en Bratislav'o. Pro tio la tradici'a bratislav'a kuir'art'o kon'as cent'o'j'n da recept'o'j por prepar'i danub'a'j'n fiŝ'o'j'n.
#001823
Baldaŭ post la sci'ig'o – okaz'int'a en maj'o 1980 far'e de la Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o (MOS) – pri fakt'a likvid'o de variol'o asemble'o de la sam'a organiz'aĵ'o akcept'is en 1988 rezoluci'o'n pri elimin'o ankaŭ de polio'mjel'it'o ĝis la jar'o 2000. Tiu'n cert'ec'o'n don'is la alt'a efik'ec'o de la viv'a kontraŭ-polio'mjel'it'a vakcin'o de Sabin. Komplet'a neni'ig'o de tiu mal'san'o ankoraŭ ne est'as ating'it'a ĉiu'lok'e, tamen est'as rimark'ind'e, ke polio'mjel'it'o jam mal'aper'is almenaŭ en Amerik'o kaj Eŭrop'o kaj en land'o'j, kiel Rusio, Ĉini'o, kaj en seri'o de ŝtat'o'j de Azi'o kaj de Pacifik'o.
#001824
La sekv'a infekt'o, kiu pov'os est'i elimin'it'a en la tut'a mond'o dank'e al vakcin'ad'o, est'as morbil'o. Ĝi est'is likvid'it'a en Amerik'o jam en 2002, kaj en 2010 est'is akcept'it'a rezoluci'o de MOS koncern'e iom-post-iom'a'n likvid'o'n de morbil'o en la tut'a mond'o ĝis 2020. Kaj jen nun oni mal'kaŝ'as al la hom'ar'o la nobl'a'n cel'o'n likvid'i en la tut'a mond'o eĉ rubeol'o'n, kaj precip'e la tiel nom'at'a'n kun'nask'it'a'n rubeol'o'n, kiu prezent'as la plej grand'a'n danĝer'o'n por la nov'nask'it'o'j.
#001825
La pli'mult'o de la mal'san'ul'o'j est'as infan'o'j kaj adolesk'ant'o'j, kvankam adolt'o'j mem pov'as mal'san'iĝ'i, se ili ekzempl'e ne est'is infekt'it'a'j dum la propr'a infan'aĝ'o. Post la mal'san'o rest'as al la infekt'it'o'j persist'a imun'ec'o. La virus'o de rubeol'o transmisi'iĝ'as aer'o'gut'e kaj rapid'e pere'as en la ekster'a medi'o.
#001826
Nun la pli'mult'o de la land'o'j en'ig'is la kontraŭ-rubeol'a'n vakcin'o'n en la kalendar'o'n de la dev'ig'a'j vakcin'ad'o'j. En mult'a'j okaz'o'j oni sub'met'as al la vakcin'ad'o infan'o'j'n 12-monat'a'j'n, oft'e sam'temp'e kun vakcin'ad'o kontraŭ morbil'o kaj parotid'it'o (mumps'o). Tre grav'as post kelk'a'j jar'o'j okaz'ig'i re'vakcin'ad'o'n. Dank'e al tiu ag'ad'o, en 2009 MOS est'is inform'it'a pri apenaŭ 165 kaz'o'j de kun'nask'it'a rubeol'o en la tut'a ter'glob'o.
#001830
En 2003 la membr'o-ŝtat'o'j de la Tut-Amerik'a Organiz'aĵ'o pri San'o (angl'e Pan American Health Organization) akcept'is rezoluci'o'n pri elimin'o de rubeol'o kaj kun'nask'it'a rubeol'o en la amerik'a kontinent'o ĝis 2010. Krom dev'ig'a vakcin'ad'o, kiu koncern'is pli ol 95 % de la unu'jar'a'j infan'o'j, est'is efektiv'ig'it'a amas'a vakcin'ad'o de adolesk'ant'o'j kaj de plen'kresk'ul'o'j. Grav'a'n rol'o'n lud'as ankaŭ la fru'a'j mal'kaŝ'o kaj izol'ad'o de rubeol-mal'san'ul'o'j. La batal'o'n kontraŭ la mal'san'o aktiv'e part'o'pren'is, krom medicin'ist'o'j, mil'o'j da volont'ul'o'j – student'o'j, lern'ant'o'j, instru'ist'o'j, soci'a'j aŭ religi'a'j ag'ant'o'j kaj ali'a'j. Jam en 2006, kompar'e kun 1998, la nombr'o de kaz'o'j de rubeol'o en Amerik'o est'is mal'pli'iĝ'int'a je 98 %. En februar'o 2009 est'is registr'it'a'j la last'a'j mal'san'ul'o'j pro rubeol'o en la kontinent'o. En 2010 endemi'a rubeol'o est'is definitiv'e elimin'it'a.
#001831
Nun'temp'e oni registr'as nur en'port'it'a'j'n kaz'o'j'n de tiu mal'san'o. En oktobr'o 2010 est'is akcept'it'a la rezoluci'o de MOS pri likvid'o de rubeol'o kaj kun'nask'it'a rubeol'o ankaŭ en la eŭrop'a kontinent'o, kaj tio ĝis la jar'o 2015. En mult'a'j ali'a'j region'o'j oni klopod'as traf'i la cel'o'n signif'e rapid'ig'i la batal'o'n por likvid'o de rubeol'o, kvankam ĝis nun sen iu indik'o de konkret'a lim'dat'o.
#001832
Do ĝust'e en la amerik'a kontinent'o est'is unu'e likvid'it'a'j variol'o, polio'mjel'it'o, morbil'o kaj antaŭ ne'long'e rubeol'o (kaj kun'nask'it'a rubeol'o). Kaj ĉio ĉi malgraŭ grand'a'j soci'a'j kaj ekonomi'a'j diferenc'o'j inter la divers'a'j ŝtat'o'j de la kontinent'o kaj eĉ rilat'o'j ne tre amik'a'j inter iu'j el ili. Hom'a san'o ŝajn'e iĝ'is pli grav'a ol politik'a'j mal'konkord'o'j: ind'a ekzempl'o por land'o'j de ali'a'j kontinent'o'j.
#001833
Ĉef'e koncern'e la ebl'o'n, ke ankaŭ sur ali'a'j planed'o'j est'as iu'spec'a viv'o, est'as strang'e vid'i kiom da ul'o'j (oft'e pro religi'a'j kial'o'j, sed ne nur) montr'as si'n'ten'o'n de total'a neg'ad'o: viv'o, oni'dir'e, pov'as ekzist'i en neni'u ali'a lok'o de la univers'o, kiom ajn vast'a ĝi est'as. Tiu ĉi est'as aksiom'o, kvazaŭ laik'a dogm'o, kiu'n neni'u kaj neni'o pov'as ŝanĝ'i. Se dir'i la ver'o'n, oni apenaŭ kompren'as la kial'o'n de tia rifuz'o, kiu ver'dir'e kontraŭ'dir'as la (kvankam mal'mult'a'j'n) scienc'a'j'n cert'aĵ'o'j'n, kiu'j'n tiu'rilat'e la hom'o'j hav'as, sed ankaŭ ajn'a'j'n statistik'a'j'n kalkul'o'j'n, ĝis nun pacienc'e plen'um'it'a'j'n de tut'mond'a'j scienc'ul'o'j.
#001836
Iel ajn dir'end'as, ke ne ĉiu'j ne'as la ekzist'o'n de ali'a'j planed'o'j, kie viv'o pov'as est'i ek'int'a. Tiu al'proksim'iĝ'o al la demand'o ja est'as komun'a al la pli'mult'o de la scienc'ul'o'j. Laŭ tiu, se ver'e ekzist'as universal'a'j leĝ'o'j pli-mal'pli valid'a'j en la tut'a univers'o, oni rajt'as kred'i, ke fenomen'o jam okaz'int'a en unu lok'o de la univers'o pov'as est'i okaz'int'a, okaz'ant'a aŭ okaz'ont'a ankaŭ ali'lok'e, se la kondiĉ'o'j est'as simil'a'j.
#001837
Pli'lum'ant'a'n klar'ig'o'n pri tio, kio plej ver'ŝajn'e okaz'as en la univers'o, mi ricev'is antaŭ jar'dek'o. Tiam mi plezur'e tra'leg'is libr'o'n de ital'a scienc'ul'o (Piero Angel'a), kies plej grand'a merit'o est'is la kre'ad'o de televid'a'j program'o'j, kiu'j kun'ig'as util'o'n kun amuz'o, t.e. scienc'o'n kun kompren'ebl'o. Li public'ad'as ankaŭ libr'o'j'n, kiu'j klar'ig'as sam'e simpl'e al la leg'ant'ar'o scienc'a'j'n koncept'o'j'n, iu'foj'e eĉ komplik'a'j'n.
#001838
Mal'nov'a libr'o de Piero Angel'a, rilat'e tiu'n tem'o'n, don'as spac'o'n inter'ali'e al la esplor'o'j de du scienc'ul'o'j de la universitat'o de Romo, la profesor'o'j Alfons'o Cavaliere kaj Daniele Fargion. Ili'a'j kalkul'o'j ebl'ig'as lok'i du „fost'et'o'j'n”, unu optimism'a'n kaj unu pesimism'a'n, unu dekstr'e'n kaj unu mal'dekstr'e'n, se tiel dir'i, al ies galop'ant'a fantazi'o.
#001839
La unu'a kalkul'ad'o, la t.n. optimism'a, respond'as al la iam'a'j konsider'o'j de hom'o'j, kia'j la verk'ist'o Isaac Asimov kaj la astronom'o Carl Sag'a'n, kiu'j deklar'is si'n cert'a'j pri la ekzist'o de la viv'o en iu part'o de ni'a aŭ almenaŭ de ali'a galaksi'o. En propr'a verk'o, Isaac Asimov plen'um'is atent'a'n analiz'o'n de la probabl'o'j, ke „ali'mond'an'o'j” ekzist'as. Laŭ iu'j, li'a'j nombr'o'j est'as eĉ tro si'n'gard'a'j, sed ni util'ig'os ili'n kiel plej optimism'a'j'n.
#001840
Rilat'e pesimism'o'n, est'as mal'facil'e asert'i, kiom oni pov'as est'i pesimist'o. Iel ajn, ŝajn'as al ni, ke la jen'a'j t.n. pesimism'a'j nombr'o'j respond'as al al'ir'o kaj al pens'manier'o sufiĉ'e restrikt'a'j. La cifer'o'j menci'ot'a'j en la unu'a part'o de la artikol'o rilat'as ni'a'n galaksi'o'n (t.n. Lakt'a'n Voj'o'n), kies kondiĉ'o'j'n ni kontent'ig'e kon'as kaj de kiu ni relativ'e bon'e sci'pov'as kvant'ig'i la stel'o'j'n. Oni asert'os, ke tem'as pri arbitr'a'j asert'o'j kaj almenaŭ part'e oni ja prav'os, ĉar statistik'o cert'aĵ'o'j'n ne prezent'as. Tem'as tamen pri teori'a ekzerc'o, kiu neniom kost'as kaj sam'temp'e util'as por prov'i kompren'i la efektiv'a'n real'o'n.
#001841
Tem'as pri delikat'a, mal'facil'a demand'o: kelk'a'j fak'ul'o'j, kiel Michel Hart, opini'as, ke est'as preskaŭ ne'ebl'e, ke planed'o si'n trov'as ĝust'e je tia distanc'o. Laŭ li, la ter'o est'as preskaŭ cert'e la unu'sol'a, kiu plen'um'as tiu'n grav'a'n kondiĉ'o'n. Tamen la plej'part'o de la scienc'ul'o'j em'as kred'i, ke trov'i planed'o'n ĉe ĝust'a orbit'o ne est'as tiel ne'logik'a afer'o. Optimism'a kalkul'o sugest'us procent'o'n de 20 % (do 1 miliard'o'n da stel'o'j), dum pesimism'a al'ir'o halt'ig'us ni'n je 10 %, do 10 milion'o'j da stel'o'j. Kiel vid'ebl'as, per nur du trans'ir'o'j, pesimist'o al'ven'as al nombr'o jam cent'obl'e pli mal'alt'a ol tiu de optimist'o. Sed eĉ tio ne ŝanĝ'os la fin'a'n rezult'o'n.
#001843
En la nun'a moment'o tamen oni ne pov'as facil'e dir'i, kiu'j est'as la probabl'o'j, ke ili ankaŭ unu'iĝ'is kaj kre'is grand'a'j'n molekul'o'j'n, kapabl'a'j'n re'produkt'iĝ'i kaj est'ig'i bakteri'a'j'n viv'form'o'j'n. Asimov si'a'flank'e asert'is, ke tiu procez'o est'as tut'cert'a: se planed'o est'as je la ĝust'a distanc'o, la fenomen'o de re'produkt'iĝ'o est'as spontan'a sekv'o. Optimist'o'j, inkluziv'e de Asimov, ali'vort'e kred'as, ke est'as miliard'o da stel'o'j en tiu ĉi galaksi'o, kie la viv'o ja komenc'iĝ'is sam'kiel ĉe ni. Pesimist'o em'us mal'e asert'i, ke ti'aĵ'o pov'as okaz'i en apenaŭ la 0,01 % de la okaz'o'j, do ĉe nur 1000 stel'o'j de ni'a galaksi'o.
#001846
Inter tiu'j du ekstrem'ism'a'j pozici'o'j, ni pov'us al'don'i tiu'n de imag'a moder'ul'o (sufiĉ'e, sed ne tut'e pesimism'a), laŭ kiu tiu fakt'o rezult'as en 50 % de la okaz'o'j, do ĉe 5 milion'o'j da stel'o'j. La sekv'a etap'o est'as la evolu'o de la viv'o: pri ĉi tio, ĉiu'j sam'opini'as, asert'ant'e ke la viv'o, se ĝi sukces'as ek'i, iam cert'e evolu'os.
#001847
Mez'um'e, ter'a mam'ul'o rezist'as dum 5-10 milion'o'j da jar'o'j. Ĉu la hom'o, kun si'a teknologi'a civiliz'o, daŭr'os tiom long'e? Asimov opini'as, ke la hom'o mal'aper'os post milion'o da jar'o'j. Laŭ la scienc'ul'o'j, eĉ optimist'o ne rajt'as opini'i, ke ekzist'as pli ol 0,1 % de la stel'o'j en la Lakt'a Voj'o, kie nun'temp'e pov'as ekzist'i evolu'int'a civiliz'o, kia la ni'a. Moder'ul'o parol'os pri 0,02 % (do pri 50 stel'o'j) kaj la pesimist'o pri 0,0002 %, do pri nur 0,0000001 stel'o'j en ni'a galaksi'o kun planed'o simil'a al la ter'o kaj kun tia civiliz'o, kia ebl'ig'us al ili komunik'iĝ'i kun ni.
#001851
Tio pruv'as, se ne la cert'ec'o'n de la ekzist'o de „ali'mond'an'o'j”, almenaŭ la ver'ŝajn'o'n de tiu hipotez'o. Ebl'e en ni'a jar'cent'o ni ne sukces'os komunik'iĝ'i, renkont'iĝ'i aŭ batal'i kun ili, sed la sent'o, ke ni ebl'e ne est'as sol'a'j en la univers'o, kaj ke ĝi probabl'e est'as pli „varm'a” ol ĝi tiom oft'e ŝajn'is al ni, ebl'e don'os al ni krom'a'n instig'o'n al la daŭr'ig'o de tiu'rilat'a'j esplor'ad'o'j kaj ig'os ni'n rigard'i est'ont'e la ĉiel'o'n per mal'sam'a'j okul'o'j. Ceter'e, facil'a'n, logik'a'n, neŭtral'a'n lingv'o'n por komunik'iĝ'i kun ali'mond'an'o'j ni jam hav'as, ĉu ne?
#001854
Est'as kon'at'e, ke la hom'a'j bezon'o'j de ador'ad'o, kult'ad'o, komun'a kor'lev'iĝ'o kaj sent'esprim'o vast'a'teren'e for'las'is la sfer'o'j'n de la tradici'a'j religi'a'j instituci'o'j kaj trans'ir'is al sekular'a'j medi'o'j, form'ant'e nov'a'j'n struktur'o'j'n, rit'o'j'n kaj ceremoni'o'j'n. Apart'e la pop'muzik'o kaj la sport'o kun si'a'j intens'a emoci'ad'o kaj bril'a'j idol'o'j kapabl'as kontent'ig'i religi'a'j'n aspir'o'j'n ekster preĝ'ej'o'j kaj di'serv'o'j.
#001855
Mem'kompren'ebl'e la reklam'industri'o util'ig'as la nov'a'n orient'iĝ'o'n por propr'a'j cel'o'j, lert'e miks'ant'e iam'a'j'n religi'a'j'n simbol'o'j'n kun modern'a'j bild'o'j. Apart'e drast'e tio montr'is si'n antaŭ la futbal'matĉ'o inter Bayern München kaj FC Chelsea London la 19an de maj'o en Munkeno. Por al'log'i spekt'ant'o'j'n, kiu'j far'iĝ'u klient'o'j de la akompan'a reklam'o, la televid'a entrepren'o Sat.1 produkt'is film'et'o'n rekt'e cel'ant'a'n religi'a'j'n sent'o'j'n. Oni opini'is taŭg'a sekv'i la form'o'n kaj en'hav'o'n de Patr'o ni'a. Voĉ'o solen'a'ton'e kun skrib'a sub'lini'o prezent'is la travesti'o'n, kiu son'us esperant'lingv'e tiel: „Kar'a Futbal-di'o, ven'u Vi'a pilk'o. Far'iĝ'u Vi'a lud'o. Ni'a'j'n gol'o'j'n don'u al ni hodiaŭ. Kaj pardon'u al ni ni'a'j'n faŭl'o'j'n, kiel ankaŭ ni pardon'as al ni'a'j arbitraci'ant'o'j. Kaj ne konduk'u ni'n en ofsajdon, sed liber'ig'u ni'n de kontraŭ'bat'o'j. Ĉar Vi'a est'as la lud'o kaj la venk'o kaj la Champions League etern'e. Auf geht's!”
#001856
La du last'a'j fremd'lingv'a'j cit'o'j simpl'e re'don'as la angl'a'lingv'a'n titol'o'n de la konkurs'o, kiu'n ja ĉiu glob'an'o kompren'u sen'traduk'e, kaj la bavar'a'n fon'o'n de la konkurs'o'lok'o, la last'a cit'o est'as traduk'ebl'a per „Ek al!”.
#001857
Krom hero'a'j bild'o'j pri koncern'a'j lud'o'situaci'o'j sub'ten'is la kvazaŭ'religi'a'n etos'o'n la triumf'a'j fin'o'takt'o'j de la fam'a tokat'o en d-minor'o, kiel se tem'us pri himn'a fin'o de solen'a mes'o. Perfekt'e la film'stri'o parodi'is la pastr'a'j'n vort'o'j'n antaŭ la prefaci'o: „Lev'iĝ'u vi'a'j kor'o'j!”
#001858
Est'is interes'a la re'ag'o de eklezi'a'j oficial'ul'o'j. La protest'ant'a eklezi'o protest'is kaj postul'is la tuj'a'n for'ig'o'n de tiu ĉi reklam'film'o, sed la katolik'a kondut'is mol'e, moder'e: „En la futbal'a sfer'o est'as uz'at'a kutim'e lingv'aĵ'o kun religi'a'j prunt'o'j. La spekt'ant'o'j kompren'as, ke oni ne pren'u la tekst'o'n serioz'e.” Pri la serioz'ec'o de tia'j koment'o'j kelk'a'j person'o'j ironi'e indik'is al la akr'a'j re'ag'o'j de krist'an'a'j instituci'o'j, se tem'as pri publik'a rid'ind'ig'o de ekster'krist'an'a'j religi'a'j simbol'o'j. Kaj tiu'j hom'o'j ne nepr'e est'as fundament'ist'o'j, kiu'j rekt'e rilat'ig'is la afer'o'n al la du'a ordon'o de Di'o al Moseo, el la hebre'a original'o traduk'it'a de Lazaro Ludovik'o Zamenhof: „Ne mal'bon'uz'u la nom'o'n de la Etern'ul'o, vi'a Di'o; ĉar la Etern'ul'o ne las'os sen'pun'a tiu'n, kiu mal'bon'uz'as Li'a'n nom'o'n.”
#001859
Ceter'e, est'us esplor'ind'e, ĉu Sat.1 ricev'is pun'o'n. Almenaŭ la bavar'o'j post katastrof'a mal'venk'o kuŝ'is post la matĉ'o dum minut'o'j kvazaŭ fal'ig'it'a'j, detru'it'a'j de di'a man'o. Tiel neni'iĝ'is aspir'o'j, dezir'o'j, fid'o'j, inklin'o'j, rev'o'j, preĝ'o'j. La futbal'di'o de la ali'ul'o'j montr'iĝ'is ne'kontest'ebl'e pli fort'a. La post'a'n tag'o'n Munkeno silent'e funebr'is en profan'a rekviem'o.
#001860
Mal'mild'e katolik'a'j episkop'o'j rifuz'is agnosk'i gej'a'n ceremoni'o'n en la slovak'a ĉef'urb'o Bratislav'o. Ankaŭ lok'a'j civit'an'o'j bojkot'is la tri'a'n sam'seks'em'ul'a'n fest'o'n Pride Bratislav'a [prajd bratislav'a].
#001861
La event'o, oficial'e apog'at'a de la urb'estr'o de Bratislav'o, mal'ferm'iĝ'is per tri simbol'a'j ge'edz'iĝ'o'j. „Jes”, dir'is tri par'o'j: vir'in'a, vir'a kaj vir'in-vir'a, por kun'e atent'ig'i pri la jur'a mal'egal'ec'o spert'at'a de gej'o'j, lesb'an'in'o'j kaj trans'seks'ul'o'j.
#001862
Ĉe'est'is la tiel nom'at'a'n ĉiel'ark'a'n parad'o'n ne nur ambasador'o'j el 18 land'o'j, sed ankaŭ 700 ne'politik'ist'o'j, precip'e ge'jun'ul'o'j. La event'o, organiz'it'a en juni'o de la slovak'a civil'a asoci'o Queer Leaders Forum [kŭir liderz foram], est'is gvat'at'a de polic'an'o'j el helikopter'o.
#001863
Rifuz'it'a est'as nov'a alt'lern'ej'o pri film'kre'ad'o en Slovaki'o. La kial'o: jam abund'as alt'lern'ej'o'j. Slovaki'o kun 5 milion'o'j da loĝ'ant'o'j hav'as 39 alt'lern'ej'o'j'n, kre'it'a'j'n plej'part'e inter 2002 kaj 2006.
#001864
La ministr'o pri eduk'ad'o, Dušan Čaplovič [duŝ'a'n ĉaploviĉ], halt'ig'is la alt'lern'ej'a'n program'o'n, dum spert'ul'o'j el'labor'as raport'o'n pri la plej taŭg'a lern'ej'a sistem'o por Slovaki'o. Čaplovič vol'as alt'ig'i la nivel'o'n de la alt'lern'ej'o'j, lim'ig'ant'e la nombr'o'n de stud'fak'o'j.
#001865
La problem'o kuŝ'as en tio, ke alt'lern'ej'o'j ne spegul'as la labor'merkat'o'n. Ili produkt'as sen'bezon'e mult'e da fin'lern'int'o'j, kiu'j ne trov'as posten'o'j'n. En 1990 Slovaki'o hav'is 62 000 student'o'j'n, en 2010 proksim'um'e 217 000. Popular'as scienc'o'j, ekonomik'o kaj social'labor'o.
#001866
En'posten'ig'it'a est'as la ses'a post'komun'ism'a prezid'ant'o de Albanio. Bujar Nishani, ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, akir'is pli ol du'on'o'n de la voĉ'o'j.
#001867
Nishani est'is iom surpriz'a kandidat'o, elekt'it'a post plur'a'j prov'o'j trov'i taŭg'a'n reprezent'ant'o'n. Se oni ne est'us sukces'int'a inter'konsent'i pri prezid'ant'o, Albanio al'front'us ĝeneral'a'j'n balot'o'j'n.
#001868
La nov'a prezid'ant'o nask'iĝ'is en 1966, fin'stud'is en milit'ist'a akademi'o kaj labor'is en Uson'o kaj ali'a'j land'o'j. Li far'iĝ'is parlament'an'o en 2005.
#001869
En Eŭrop'o ankoraŭ furioz'as ekonomi'a kriz'o kaj ne vid'ebl'as la lum'o de el'ir'ej'o. Ankaŭ en Azi'o tiktak'as prokrast'a bomb'o de ekonomi'a kriz'o kaŭz'it'a de la ŝtat'a ŝuld'o.
#001870
En Japani'o, pro mal'jun'iĝ'o de la soci'o, pli kaj pli grand'iĝ'as la el'spez'o'j por social'a asekur'o, kaj la si'n'sekv'a'j reg'ist'ar'o'j prodig'ad'is amas'o'n da mon'o por stimul'i la ekonomi'o'n laŭ la postul'o'j de la popol'o. Rezult'e en la daŭr'o de kvar jar'o'j ek'de 2009 la sum'o de la jar'a emisi'o de ŝtat'a ŝuld'o super'as la impost'en'spez'o'n.
#001871
Ĉi-jar'e la el'spez'o'j precip'e pli'grand'iĝ'os por re'konstru'i kaj re'viv'ig'i la damaĝ'it'a'n region'o'n de ter'trem'o kaj cunam'o. Pro tio oni cert'as, ke la rest'ant'a sum'o de la ŝtat'a ŝuld'o ating'os jar'fin'e pli ol 1 000 000 000 000 000 da en'o'j (tio est'as 1015 en'o'j aŭ milion'o da miliard'o'j da en'o'j aŭ dek mil miliard'o'j da eŭr'o'j). La proporci'o de ĉi tiu astronomi'a sum'o al la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) est'os 235 %, super'ant'e la ŝuld'o'j'n de Greki'o, kaj eĉ du'obl'e pli grand'a ol tiu'j de Germanio kaj Franci'o.
#001872
Ĉiu'j ja sci'as, ke Japani'o ne plu pov'as daŭr'ig'i tia'n sen'brid'a'n administr'ad'o'n de la ŝtat'a'j financ'o'j. Fin'e de mart'o 2012 Nod'a Yosihiko, ĉef'ministr'o kaj estr'o de la reg'ist'ar'a Demokrati'a Parti'o (DP), prezent'is al la parlament'o propon'o'n por pli'alt'ig'i la akciz'o'n (el'spez'impost'o'n) de la nun'a'j 5 % al 10 %. Ĉi tiu'n propon'o'n aprob'as la du plej grand'a'j opozici'a'j parti'o'j, sed la plej grand'a frakci'o de DP, komand'at'a de Ozawa Itiro, eks-estr'o de la parti'o, mal'aprob'as la pli'alt'ig'o'n pro tio, ke impost'alt'ig'o romp'os la promes'o'n al la popol'o. Tial DP al'front'as la danĝer'o'n de skism'o.
#001873
Eĉ se la propon'it'a alt'iĝ'o real'iĝ'os, tut'e ne sufiĉ'os la en'spez'o por san'ig'i kaj ekvilibr'ig'i la ŝtat'a'j'n financ'o'j'n, part'e pro la long'e'daŭr'a deflaci'a ekonomi'o kun preskaŭ nul'a kresk'o kaj part'e pro la persist'a rezist'o al redukt'o de el'spez'o'j.
#001874
Sub tiu'j cirkonstanc'o'j est'as natur'e, ke la japan'a'j'n ŝtat'a'j'n obligaci'o'j'n mal'alt'e rang'ig'as la pri'taks'a'j kompani'o'j kiel Moody's kaj Standard & Poor's. Malgraŭ tiu mal'alt'a taks'ad'o, la kurz'o de la japan'a'j ŝtat'obligaci'o'j est'as stabil'a kaj ili'a jar'a interez'o est'as sufiĉ'e mal'alt'a je ĉ. 1 %. Ŝajn'e tiu ĉi fenomen'o baz'iĝ'as sur la fakt'o, ke 95 % de la japan'a'j ŝtat'obligaci'o'j est'as aĉet'it'a'j en'land'e, dum 77 % de la grek'a'j ŝtat'obligaci'o'j posed'as ali'land'a'j instituci'a'j invest'ant'o'j. Krom'e, kvankam la ŝtat'a ŝuld'o baldaŭ ating'os unu milion'o'n da miliard'o'j da en'o'j, japan'a'j individu'o'j hav'as ĉirkaŭ 1,4 milion'o'j'n da miliard'o'j da en'o'j kiel financ'a'n posed'aĵ'o'n.
#001875
Ne mal'alt'iĝ'is la rilat'a valor'o de en'o kontraŭ uson'a dolar'o kaj eŭr'o. Mal'e, ĉiam kiam dis'volv'iĝ'as eŭrop'a ekonomi'a kriz'o, alt'iĝ'as en'o, ĉar en'o est'as rigard'at'a kiel relativ'e sekur'a kaj pli stabil'a mon'o ol dolar'o aŭ eŭr'o. Sed pro la alt'iĝ'o de en'o, sever'e sufer'as mult'a'j japan'a'j kompani'o'j, kiel Sony, Toyota, Panasonic kaj Toshiba, kiu'j grand'skal'e de'pend'as de eksport'ad'o. Ili jam mal'dung'is mult'a'j'n el si'a'j labor'ist'o'j kaj trans'lok'ad'is si'a'j'n fabrik'o'j'n ekster'land'e'n, tia'manier'e redukt'ant'e la en'land'a'n labor'merkat'o'n.
#001876
Nun ĉef'ministr'o Nod'a trov'as si'n inter ambos'o kaj martel'o: kompromis'i kun la ribel'ant'o'j en si'a parti'o aŭ kompromis'i kun la opozici'a'j parti'o'j. Est'as jam temp'o por li rezolut'e ag'i. Ĉia'okaz'e, ne evit'ebl'as ŝtorm'o en la japan'a politik'o kaj ĝeneral'a elekt'ad'o de la parlament'o. Rilat'e al la diskut'ot'a tem'o por la eventual'a elekt'ad'o, rimark'ind'e ankaŭ valid'as por Japani'o la nun'temp'a debat'o inter ŝpar'em'a politik'o kaj politik'o por kresk'ig'ad'o de la ekonomi'o en eŭrop'a'j land'o'j.
#001877
La milit'o kontraŭ Argentino en 1982 atent'ig'is pri la ekzist'o de antaŭ'e neglekt'it'a insul'ar'o. De tiam sur ĝi okaz'is soci'a kaj ekonomi'a revoluci'o. Est'is konstru'it'a soci'o mult'e pli entrepren'ist'a ol antaŭ'e. La lok'a ekonomi'o ne est'is traf'it'a de la last'a'temp'a mond'a ekonomi'a kriz'o. La pas'int'a'n jar'o'n la reg'ist'ar'o montr'is plus'o'n de 20 milion'o'j da eŭr'o'j en si'a'j kont'o'j.
#001878
Neni'u dub'as, ke ĉi tiu long'daŭr'a prosper'o ek'est'is post la liber'ig'o de la insul'o'j far'e de la brit'a reg'ist'ar'o sub la reg'ad'o de la tiam'a ĉef'ministr'in'o Margaret Thatcher, sed la ver'o est'as iom pli komplik'a. La prosper'o rezult'is de kvar jar'dek'o'j de ŝtat'orient'it'a kapital'ism'o, ekonomi'a filozofi'o sen'kredit'ig'it'a de Thatcher, kiu anstataŭ'e favor'is privat'a'n entrepren'em'o'n.
#001880
En 1975 la Falk'land'a'j Insul'o'j est'is et'a, mal'proksim'a brit'a teritori'o, tre de'pend'a de ŝaf'o'bred'ad'o kaj grav'a zorg'o por la tiam'a ĉef'ministr'o Harold Wilson. En Stanley kaj en la intern'land'o est'is grand'a divorc'procent'o, tre mal'mult'a'j vir'in'o'j kaj tro mult'e da drink'ad'o. Labor'ist'o'j en la agrikultur'o de'pend'is de si'a'j estr'o'j en kvazaŭ feŭd'a rilat'o. Mank'o de publik'a'j oportun'aĵ'o'j kaj preskaŭ ne'ekzist'ant'a'j karier'oportun'o'j aŭ entrepren'em'o turment'is la insul'an'o'j'n.
#001881
Kiel solv'o propon'it'a est'is ŝtat'a invest'ad'o. Oni rekomend'is la konstru'ad'o'n de pli'a'j ŝose'o'j, pli grand'a lern'ej'o kaj flug'haven'o. Oni don'is help'o'n al la farm'ant'o'j dezir'ant'a'j aĉet'i si'a'n bien'o'n. Plej grav'a'j propon'o'j est'is la esplor'ad'o pri la ekzist'o de ekspluat'ebl'aĵ'o'j sub'mar'a'j kiel naft'o kaj gas'o, kaj la kre'ad'o de fiŝ'kapt'a zon'o ĉirkaŭ la insul'o'j. La mon'o por financ'i ĉi tiu'j'n projekt'o'j'n ven'is plej'part'e el Londono.
#001882
Ekonomi'a mirakl'o pro fiŝ'kapt'ad'o kaj naft'o
#001883
La lok'a reg'ist'ar'o pag'as por la insul'an'o'j la stud'ad'o'n ĉe brit'a'j universitat'o'j kaj ankaŭ la tut'a'n infra'struktur'o'n de la insul'o. La kvazaŭ skandinav'a nivel'o de ŝtat'a protekt'ad'o ne postul'as skandinav'a'n impost'ad'o'n. En la insul'o'j tut'e ne ekzist'as al'don'valor'a impost'o. Benzin'o kaj dizel'petrol'o est'as sen'impost'a'j. Dom'posed'ad'o est'as sen'impost'a kaj laŭ'en'spez'a impost'o est'as konsider'at'a mal'alt'a kompar'e al la nivel'o'j de Briti'o.
#001884
Du kial'o'j klar'ig'as tiu'n ekonomi'a'n mirakl'o'n. La unu'a est'as la special'a trakt'ad'o don'it'a de Briti'o al la insul'o'j post la milit'o kontraŭ Argentino. Ĝi inkluziv'as la pag'o'n de la defend'kost'o'j de la insul'o'j (po 24 000 eŭr'o'j por ĉiu insul'an'o, preskaŭ la du'obl'o de la nivel'o de la publik'a el'spez'o por ĉiu civit'an'o loĝ'ant'a en Briti'o). La du'a motiv'o rilat'as al la fiŝ'kapt'a industri'o. Ver'ŝajn'e est'as pli da hom'o'j labor'ant'a'j sur fiŝ'kapt'ant'a'j boat'o'j en iu difin'it'a temp'o ol la tut'a civil'a loĝ'ant'ar'o sur la insul'o. Ek'de 1986, post la fond'o de fiŝ'kapt'a zon'o baz'it'a sur la 200-mejl'a dum'milit'a eksklud'o'zon'o ĉirkaŭ la insul'o'j, la reg'ist'ar'o de la Falk'land'a'j Insul'o'j vend'is licenc'o'j'n por fiŝ'kapt'ad'o al ŝip'o'j el Hispanio kaj la ekstrem'a Orient'o. Tiu komerc'ad'o reprezent'is inter kvar'on'o kaj tri kvar'on'o'j de la tut'a jar'a en'spez'o de la reg'ist'ar'o.
#001885
La impost'o'j kaj esplor'rajt'o'j al'port'os al la reg'ist'ar'o de la Falk'land'a'j Insul'o'j en'spez'o'n de kelk'cent'milion'o'j da eŭr'o'j sen iu ajn mal'facil'o. La total'a nun'a jar'a en'spez'o de la reg'ist'ar'o est'as 50 milion'o'j da eŭr'o'j. Pro la naft'o la viv'manier'o de la insul'an'o'j ŝanĝ'iĝ'os radikal'e. Ek'aper'as nov'a falk'land'a soci'o, kie nur du'on'o de la loĝ'ant'o'j nask'iĝ'is sur la insul'o. La rest'ant'a'j est'as precip'e brit'o'j dung'it'a'j per'e de fiks'it'a'j kontrakt'o'j, kelk'cent'o da ĉiliaj el'migr'int'o'j kaj loĝ'ant'o'j ven'int'a'j el la brit'a atlantik'a teritori'o Sankt'a Helen'o.
#001888
Kiel plej bon'e uz'i la mon'o'n rezult'ont'a'n de la naft'o'prospektor'ad'o, far'iĝ'is la ĉef'a zorg'o por la lok'a reg'ist'ar'o. La plej bezon'at'a infra'struktur'o rilat'as al la nov'a kaj'o por turist'o'j en Stanley, por akcept'i la kresk'ant'a'n nombr'o'n da kroz'o'ŝip'o'j sur'voj'e al Antarkti'o. Tamen mal'grand'a loĝ'ant'ar'o, eĉ kresk'ant'a kaj kun grand'a'j esper'o'j, apenaŭ pov'os el'uz'i tiel grand'a'n publik'a'n invest'ad'o'n. Post komplet'ig'o de la publik'a infra'struktur'o la en'spez'o de la prospektor'ad'o de naft'o tre ver'ŝajn'e est'os invest'it'a en soci'a'n ŝtat'fondus'o'n, simil'e al la norveg'a model'o.
#001889
En Briti'o tradici'e oni rigard'as trans'mar'a'j'n teritori'o'j'n kiel la Falk'land'a'j Insul'o'j kaj Ĝibraltaro velk'ant'a'j imperi'a'j rest'aĵ'o'j. Ebl'e tiu si'n'ten'o est'as mal'aktual'a. Nun, apart'e de histori'a kaj politik'a grav'ec'o, la insul'o'j pov'os hav'i influ'pov'o'n kompar'a'n al la plej dis'volv'iĝ'int'a'j region'o'j de Briti'o.
#001890
Antaŭ 40 jar'o'j, en epok'o, kiu'n oni pov'us nun konsider'i la pra'temp'o de komput'ad'o, komput'il'o'j est'is tiel grand'a'j, kiel la ĉambr'o'j ili'n en'hav'ant'a'j. Ili postul'is special'e trejn'it'a'n dung'it'ar'o'n por ili'n funkci'ig'i. Ili est'is lok'it'a'j en komput'il'a'j centr'o'j, kaj datum'trans'ig'o ebl'is nur per'e de fizik'a kopi'ad'o al magnet'a'j bend'o'j. Jam en tiu temp'o oni antaŭ'vid'is la bezon'o'n de leĝ'o'far'o protekt'ant'a la baz'a'j'n person'a'j'n inform'o'j'n registr'it'a'j'n en arkiv'o'j.
#001891
Opini'o'j mal'sam'as pri tio, kiu pov'u al'ir'i person'a'j'n inform'o'j'n kaj por kiu'j cel'o'j. Kelk'a'j opini'as la inform'o'j'n profit'ebl'a'j komerc'a'j ebl'o'j; ali'a'j, kiel civil'rajt'a'j grup'o'j insist'as, ke privat'a'j inform'o'j rest'u privat'a'j kaj protekt'at'a'j.
#001894
En eŭrop'a'j land'o'j vari'as regul'ig'o de privat'a'j inform'o'j pri civit'an'o'j. La problem'o kuŝ'as en la protekt'ad'o de person'a'j inform'o'j. Tio est'u afer'o de parlament'o'j, kaj ne simpl'e de reg'ist'ar'a'j agent'ej'o'j.
#001895
Ĉu individu'o'j hav'u la rajt'o'n si'n re'tir'i el datum'baz'o aŭ pli drast'e tut'e mal'permes'i la uz'o'n de si'a'j person'a'j inform'o'j por komerc'a'j cel'o'j? Tio nepr'e est'u afer'o de est'ont'a debat'o.
#001896
Pli ol tri'on'o de la infan'o'j nask'it'a'j ĉi-jar'e pov'os ating'i la aĝ'o'n de 100 en la du'a jar'dek'o de la 22a jar'cent'o, laŭ statistik'o'j liver'it'a'j de la Ofic'ej'o de Land'a'j Statistik'o'j de Briti'o. Ĝi prognoz'as, ke 35 % de la 826 000 person'o'j nask'it'a'j en 2012 viv'os ĝis si'a cent'jar'iĝ'o.
#001897
Long'a viv'ad'o ne ĉiam est'as bon'a nov'aĵ'o. Laŭ la Inter'naci'a Centr'o pri Long'a Viv'ad'o en la Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o, long'a viv'o pov'as signif'i soci'a'n izol'ec'o'n pro post'viv'ad'o post amik'o'j kaj famili'an'o'j, fizik'a'n izol'ec'o'n pro ne'taŭg'a loĝ'ej'o kaj mal'bon'a'n san'stat'o'n en la fin'a'j jar'o'j de la viv'o.
#001898
Verdikt'is la Eŭrop'a Kort'um'o pri Hom'a'j Rajt'o'j en Strasburgo kontraŭ Slovaki'o en kaz'o de steril'ig'o de jun'a vir'in'o. En 2001 la tiam 17-jar'aĝ'a vir'in'o est'as steril'ig'it'a sen si'a konsent'o.
#001901
La kort'um'o konstat'is, ke slovak'a'j kurac'ist'o'j romp'is artikol'o'j'n de la eŭrop'a konvenci'o pri hom'a'j rajt'o'j kaj lez'is la fundament'a'j'n liber'ec'o'j'n de la vir'in'o. La kort'um'o kompens'is la viktim'o'n per 25 000 eŭr'o'j, al'don'ont'e 5000 eŭr'o'j'n pro advokat'o-kost'o'j.
#001902
La kort'um'o not'is, ke la kurac'ist'o'j ag'is nek pro mal'bon'a intenc'o nek pro ajn'a ras'a motiv'o. Steril'ig'ad'o ne est'is part'o de organiz'it'a san'politik'o.
#001903
Al la artikol'o Kutamaku, la land'o de Betamariba de Adjé Adjévi (MONATO 2012/06, p. 19-20) mi vol'us al'don'i, ke la popol'grup'o Betamariba est'as kon'at'a ankaŭ sub la nom'o „Tamberma”, kio signif'as en la lok'a lingv'o „real'a'j arkitekt'o'j de la ter'o”. La membr'o'j de ĉi tiu popol'grup'o est'as esenc'e simpl'a'j ter'kultur'ist'o'j kaj ĉas'ist'o'j, sed ili pov'as konstru'i bel'a'j'n kaj teknik'e cel'konform'a'j'n argil'a'j'n dom'o'j'n en harmoni'o kun la natur'o. Mi bon'ven'ig'us pli da inform'o'j ankaŭ pri la lingv'o kaj histori'o de la popol'o Betamariba.
#001904
Ĉu vakcin'o ĉe la horizont'o?
#001905
La viena firma'o Affiris komenc'is test'i ĉe pacient'o'j propr'a'n vakcin'o'n kontraŭ la t.n. parkinson'a morb'o. La vakcin'o, nom'it'a PD01A, atak'as la protein'o'n alfa-sinukleino (german'e: Alpha-Synuklein), kiu'n oni konsider'as kaŭz'o de tiu mal'san'o. Kiel la firma'o komunik'is, tem'as pri la unu'a faz'o de esplor'ad'o pri ĝi'a'j sen'danĝer'ec'o kaj bon'efik'ec'o. Al tiu est'is jam sub'met'it'a'j 32 pacient'o'j. La sid'ej'o de la test'ad'o est'as la privat'a klinik'o Confraternität Josefstadt en Vieno. La vakcin'o, kiu nun'temp'e trov'iĝ'as ankoraŭ en fru'a klinik'a stadi'o, dev'us propon'i perspektiv'o'j'n pri la ebl'o kurac'i tiu'n dis'vast'iĝ'int'a'n mal'san'o'n. La vakcin'o en'ten'as la unu'a'n prepar'aĵ'o'n, kiu al'cel'as kurac'ad'o'n direkt'it'a'n rekt'e al la kaŭz'o de la morb'o, anstataŭ al ĝi'a'j simptom'o'j. Rimark'ind'e est'as, ke la uson'a fond'aĵ'o The Michael J. Fox Foundation (MJFF) for Parkinson's Research financ'e sub'ten'as la projekt'o'n per 1,5 milion'o'j da dolar'o'j.
#001906
Alfa-sinukleino lud'as grav'a'n rol'o'n en la ek'est'o kaj progres'o de la parkinson'a morb'o. Iu patologi'a form'o de tiu protein'o amas'iĝ'as, dum la mal'san'iĝ'o, en la hom'a cerb'o. Per ĉi tiu vakcin'o oni vol'as stimul'i la imun'a'n sistem'o'n produkt'i antikorp'o'j'n, kiu'j direkt'u si'n ĝust'e kontraŭ la alfa-sinukleino. Pro la mal'san'o okaz'as laŭ'grad'a mort'o de iu'j ĉel'grup'o'j de la cerb'o, kiu'j est'ig'as la signal'a'n substanc'o'n dop'amin'o (german'e: Dop'amin). Rezult'e de tio, aper'as tip'a'j simptom'o'j, kiel la ĝeneral'a mank'o de mov'a aktiv'ad'o kaj la karakteriz'a trem'ad'o. Unu el dek traf'it'o'j hav'as fort'a'n genetik'a'n dispozici'o'n por la mal'san'o. Post la t.n. alchajmera demenc'o, la parkinson'a morb'o est'as la plej oft'a nerv'o'degener'a mal'san'o en la mond'o. Ĉirkaŭ unu el'cent'o de tiu'j, kiu'j hav'as pli ol 60 jar'o'j'n, sufer'as pro ĝi. Oni taks'as, ke en Aŭstrio proksim'um'e 20 000 person'o'j hav'as la parkinson'a'n morb'o'n.
#001907
Post la jar'o 2005 la german'a firma'o Porsche, produkt'ant'o de luks'a'j sport-aŭt'o'j, intenc'is pro bon'eg'a'j financ'a'j rezult'o'j akir'i la mult'e pli grand'a'n konzern'o'n Volkswagen (VW). Tiam alt'iĝ'is ties bors'a valor'o foj'e pli ol dek'obl'e. Baldaŭ evident'iĝ'is, ke Porsche pro tia'j nov'a'j kondiĉ'o'j ne plu pov'os aĉet'i la sopir'at'a'n objekt'o'n.
#001908
Kiam en 2009 krev'is la rev'o, kaj sam'e la financ'a vezik'o, invers'iĝ'is la situaci'o. Nun VW aspir'is en'korp'ig'i al si la firma'o'n Porsche. La trakt'ad'o'j tamen nur et'paŝ'e progres'is, ĉar kun Porsche la entrepren'o VW akir'us risk'a'j'n jur'a'j'n proces'o'j'n.
#001909
Tem'as pri akuz'o'j, ke la firma'o tromp'is akci'ul'o'j'n. Entrepren'ist'o eĉ mort'ig'is si'n pro gigant'a spekulaci'a perd'o. Pli'a'j kial'o'j por la mal'rapid'a progres'o est'is hezit'o antaŭ alt'a'j impost'o'j kaj ali'a'j financ'a'j demand'o'j. Ĉiu el la partner'o'j klopod'is sav'i la propr'a'n profit'o'n.
#001910
VW kaj Porsche profit'as, ŝtat'o perd'as
#001911
Nun oni trov'is elegant'a'n metod'o'n por evit'i impost'ad'o'n, profit'ant'e de impost'regul'o kiu cel'as facil'ig'i re'struktur'ad'o'n de entrepren'o'j. Formal'e, VW ne aĉet'os Porsche, sed trans'pren'os nur part'o'n de la struktur'o, nom'e Porsche Ag, tiel sam'temp'e evit'ant'e eventual'a'j'n proces'o'j'n. Porsche ricev'os 4,5 miliard'o'j'n da eŭr'o'j kaj unu baz'a'n akci'o'n de VW – kaj evit'as impost'pag'o'n de 1,5 miliard'o'j da eŭr'o'j.
#001912
Tiu'n procedur'o'n kritik'ant'o'j nom'as „truk'o” aŭ „eskap'a tru'o” kaj mem'kompren'ebl'e la ministr'o pri financ'o en Baden-Virtemberg'o jam plend'is pro la for'driv'ant'a'j 1,5 miliard'o'j, sed la proced'o ŝajn'as est'i plen'e laŭ'leĝ'a.
#001913
Tiu impost'ej'a decid'o mal'ferm'os la fin'a'n akt'o'n de la fuzi'o. Profit'os precip'e la famili'o Piech, ankoraŭ privat'a posed'ant'o de la Porsche-grup'o. Ties patriark'o sam'temp'e est'as la ĉef'o de la akci'a firma'o VW, kiu pag'os la Porsche-prez'o'n al la famili'o.
#001914
Cert'e loĝ'as mult'a'j hom'o'j en Germanio, kiu'j sam'e ŝpar'em'e ŝat'us trans'form'i aŭ re'struktur'i si'a'n viv'o'n preter la impost'ad'o. Sed ili ne kon'as la voj'et'o'j'n, la tru'o'j'n kaj truk'o'j'n – aŭ por ili tia'j simpl'e ne ekzist'as.
#001915
Laŭ raport'o de la Organiz'aĵ'o de UN por Industri'a Dis'volv'ad'o (UNIDO), publik'ig'it'a en Vieno, la mond'a industri'a produkt'ad'o dum la unu'a kvar'on'jar'o de 2012 pli'iĝ'is je 3,9 % kompar'e al la sam'a period'o de la antaŭ'a jar'o.
#001916
Ni oft'e aŭd'as pri evolu'ism'o, t.e. la biologi'a teori'o de Alfred Russel Wallace kaj Charles Darwin, laŭ kiu – kadr'e de t.n. natur'a selekt'ad'o – la divers'a'j speci'o'j iom post iom konform'ig'as si'a'j'n trajt'o'j'n por garanti'i al la sekv'a'j generaci'o'j la plu'viv'o'n en medi'o ĉiam pli dorn'a.
#001922
Tiu ĉi scienc'a koncept'o ŝajn'as facil'e kompren'ebl'a, se oni konsider'as la kun'met'it'a'j'n fot'o'j'n, kiu'j'n mi mem far'is pas'int'somer'e en la ital'a vilaĝ'o Pertosa [pertoza] (sufiĉ'e fam'a en la region'o Kampani'o kaj en la ceter'a land'o ankaŭ pro si'a'j grot'o'j). Tie, en are'o, rav'a el natur'a vid'punkt'o, oni organiz'is monat'a'n ekspozici'o'n pri papili'o'j. La vizit'ant'o'j pov'is vid'i ekzempler'o'j'n tut'mond'a'j'n, kiu'j foj'foj'e est'as eĉ tre mal'sam'a'j ol tiu'j, al kiu'j ital'o'j kaj eŭrop'an'o'j est'as al'kutim'iĝ'int'a'j. La plej kurioz'a kaj mir'ig'a est'is la t.n. noktu-papili'o (scienc'a nom'o Caligo memnon). Tiu papili'o, kaf'kolor'a kaj dis'vast'iĝ'int'a en la sud'a Amerik'o (de Argentino ĝis Surinamo), hav'as – sur la mal'alt'a part'o de ambaŭ flug'il'o'j – desegn'it'a'j'n, flav'a'j'n okul'o'j'n, surpriz'e simil'a'j'n al tiu'j de noktu'o.
#001923
Kiel la gvid'ist'o klar'ig'is, tia papili'o am'as mal'lum'o'n, do aktiv'as precip'e je la hor'o'j de sun'lev'iĝ'o kaj sun'sub'ir'o, sam'kiel noktu'o'j. Antaŭ ia danĝer'o kaj ĉef'e por evit'i rab'ist'o'n, ĝi kapabl'as rest'i tut'e sen'mov'a sur branĉ'o. Tio ebl'ig'as al ĝi kamufl'i si'n inter la foli'ar'o. Sed noktu-papili'o, por sav'i si'a'n viv'o'n, kapabl'as eĉ turn'iĝ'i, tiel lev'ant'e alt'e'n la fals'a'j'n okul'o'j'n kaj don'ant'e al observ'ant'o la impres'o'n, ke ver'e ĉe'est'as noktu'o sur'branĉ'e. Tiu sagac'a ag'o help'as mal'proksim'ig'i eventual'a'j'n mal'amik'o'j'n. Turn'ant'e je 180 grad'o'j tiu'n ĉi paĝ'o'n, ĉu la leg'ant'o ne trov'as impres'a ĝi'a'n simil'ec'o'n al noktu'o?
#001924
Leg'int'e la rakont'o'n Bicikl'o de mi'a patr'o (MONATO 2012/06, p. 21), mi trov'is preskaŭ ĉio'n interes'a. Mi sci'vol'as nur, kial oni uz'is bild'o'j'n de modern'a sport'a bicikl'o en artikol'o pri antikv'a ordinar'a bicikl'o. Bild'o'j nepr'e ĉiam kongru'u kun la rakont'o'j, kiu'j'n ili akompan'as, sed en tiu verk'o la bild'o eg'e mal'help'is profund'ig'i la emoci'o'n, kiu'n la verk'int'o ebl'e intenc'is gener'i en la kor'o'j de la leg'ant'o'j.
#001925
Pri Kutamaku mi ek'leg'is kun plezur'o ĝis mi ating'is la abrupt'a'n fin'o'n (MONATO 2012/06, p. 19). Cert'e Unesk'o trov'is i'o'n interes'a'n pri la lok'o pro kio ĝi merit'is en'ir'o'n en la list'o de mond'a'j kultur'hered'aĵ'o'j. Rakont'o pri lok'o sub la rubrik'o „Turism'o” cel'us al'log'i hom'o'j'n vizit'i la pri'rakont'it'a'j'n lok'o'j'n. Sed mi'a'opini'e, la inform-mank'a artikol'o kun bild'o'j pri tre mal'pur'a'j viv'kondiĉ'o'j neniel help'as tiu'rilat'e. La aŭtor'o dev'us nepr'e esplor'i la decid'o'n de Unesk'o antaŭ ek'verk'i. Tiel ni hav'us artikol'o'n interes'a'n. Se li ne menci'us la rilat'o'n de la lok'o kun Unesk'o (kaj eĉ nun kun tia'j bild'o'j) oni normal'e pens'us ke Kutamaku est'as ordinar'a mal'pur'a lok'o, kie'n oni nepr'e mal'san'iĝ'os dum vizit'o.
#001926
La artikol'o'n pri topinambur'o de Juli'us Hauser (MONATO 2012/04, p.20) mi trov'is tre interes'a. Mi ŝat'as ĉiu'j'n plant'o'j'n, prefer'e sovaĝ'a'j'n kaj manĝ'ebl'a'j'n, sed mi ne sci'is ke topinambur'o est'as tiel san'o-profit'ig'a. La last'a'n jar'o'n amik'in'o don'is al mi mal'jun'a'j'n, mal'bel'a'j'n, ŝrump'a'j'n et'a'j'n tuber'o'j'n, kiu'j'n mi plant'is. La plant'o'j kresk'is ĝis preskaŭ 3 m alt'e, sed ili hav'is neniu'n flor'o'n. Mi est'is kompren'ebl'e eg'e surpriz'it'a, kiam mi vol'is trans'lok'i ili'n kaj enter'e mi trov'is tuber'o'j'n inter kiu'j kelk'a'j pez'is ĝis pli ol 300 g!
#001927
2012 est'is anonc'it'a kiel la Jar'o de la muze'o'j en Litovio. Antaŭ 200 jar'o'j en la vilaĝ'o Bijotai, proksim'um'e 220 km nord-okcident'e de la ĉef'urb'o Vilnius, aper'is strang'a ekspozici'o de antikv'aĵ'o'j, aranĝ'it'a en la trunk'o de mil'jar'a kverk'o. Tio don'is la komenc'o'n al post'a muze'a mov'ad'o en la tut'a land'o.
#001928
Bijotai, antaŭ'e preskaŭ ne'kon'at'a lok'o, fam'iĝ'is en 1812. Tiam'a litova verk'ist'o, Dioniz'as Poška [poŝka], decid'is seg'i grand'eg'a'n kverk'o'n, kiu kresk'is sur apud'a mont'et'o. La arb'o est'is eg'e mal'nov'a kaj jam preskaŭ mort'int'a. Sub ĝi'a'j radik'o'j vulp'o'j hav'is si'a'j'n tru'o'j'n. Jun'a ĉas'ist'o, dezir'ant'e for'ig'i tiu'j'n best'o'j'n, ek'brul'ig'is fojn'a'n bul'o'n kaj en'ŝov'is ĝi'n sub la radik'o'j'n. La arb'o rest'is preskaŭ sen'viv'a. Por prevent'i eventual'a'j'n post'a'j'n damaĝ'o'j'n la verk'ist'o decid'is seg'i ĝi'n kaj transport'i apud si'a'n farm'o'dom'o'n.
#001929
Post'e Poška tranĉ'is sufiĉ'e grand'a'n pec'o'n de la trunk'o, for'ig'is ĝi'a'n intern'aĵ'o'n, met'is sur ĝi'n fojn'a'n tegment'o'n, el'labor'is fenestr'et'o'j'n, pord'o'n kaj en'e aranĝ'is et'a'n ej'o'n. Li nom'is ĝi'n Baublys, kies nom'o plej ver'ŝajn'e rilat'as al pagan'a di'o de abel'o'j Bubilas. En si'a kverk'a ej'o li ripoz'is kaj verk'is. Sur la lign'a'j mur'o'j li pend'ig'is bild'o'j'n, est'ig'is bret'o'n, sur kiu li lok'is si'a'n libr'ar'o'n. Est'is lok'o ankaŭ por divers'a'j antikv'aĵ'o'j, ĉar serĉ'ad'o kaj kolekt'ad'o est'is li'a grand'a pasi'o.
#001930
Post dek du jar'o'j Poška decid'is sam'manier'e el'labor'i la du'a'n kverk'a'n ej'o'n nur iom pli et'a'n por en'e lok'i si'a'n kolekt'o'n. Fin'fin'e ambaŭ kverk'ej'o'j far'iĝ'is muze'o'j kaj la fam'o pri tio eg'e dis'vast'iĝ'is. Tiu'n unik'a'n fenomen'o'n pri'skrib'is la gazet'ar'o de Vilnius kaj Varsovio. Hom'o'j komenc'is amas'e venad'i por propr'a'okul'e percept'i la ne'vid'it'a'n.
#001931
Post la mort'o de Poška en 1830 la pasi'e kolekt'it'a'j antikv'aĵ'o'j dis'sem'iĝ'is tra Litovio, mult'a'j ekspon'aĵ'o'j mal'aper'is dum la unu'a mond'milit'o. Tamen tiu kverk'a muze'et'o, hodiaŭ en vitr'a'j ej'o'j, daŭr'e ekzist'as. Ĉiu'jar'e ĝi'n vizit'as ĉirkaŭ 20 mil'o'j da vizit'ant'o'j kaj ĉiu'j mir'as pri tiu unik'a mirakl'o de la natur'o.
#001932
Inter'ali'e la „kverk'o'mani'o” dis'vast'iĝ'is ankaŭ en apud'a'j lok'o'j. Kvar kilo'metr'o'j'n for de Bijotai situ'as vilaĝ'o Girdiške [girdiŝke], en kies preĝ'ej'o de la Sankt'a Virg'ul'in'o Maria de Neĝ'o oni pov'as vid'i ali'a'n kverk'a'n mirakl'o'n – du flank'a'j'n altar'o'j'n.
#001933
Oni'dir'e unik'a'j kaj original'a'j altar'o'j aper'is ĉi tie en 1928 dank'e al lok'a pastr'o Kazimieras Andriukaitis, kiu pasi'e ŝat'is kaj mem iom stud'is arkitektur'o'n. Li mem vetur'is al apud'a'j arb'ar'o'j serĉ'i taŭg'a'j'n kverk'o'j'n, sen'ŝel'ig'is trunk'o'j'n kaj el'labor'is ekster'ordinar'a'j'n altar'o'j'n. En la niĉ'o'j de tord'iĝ'int'a'j branĉ'o'j li lok'is bild'o'j'n kaj statu'o'j'n de sankt'ul'o'j. Sen'dub'e la pastr'o prunt'is la „kverk'a'n” ide'o'n, en kiu pagan'a mit'ologi'o harmoni'as kun krist'an'a kred'o, el la proksim'e situ'ant'a kverk'a muze'o de la verk'ist'o Poška.
#001934
Daŭr'e fal'as en Slovaki'o la nombr'o de civit'an'o'j ge'edz'iĝ'int'a'j. En 1980 ĉ. 48 % de la popol'o viv'is en ge'edz'a rilat'o, en 2011 nur 41 %.
#001935
La eklezi'o atribu'as tio'n al kriz'o de kred'o kaj al material'ism'a viv'manier'o. Fak'ul'o'j pri demografi'o tamen indik'as la nombr'o'n de unu'membr'a'j mastr'um'o'j kaj ne'formal'a'n kun'viv'ad'o'n sen ge'edz'iĝ'o.
#001936
Amas'komunik'il'o'j ŝat'as per'fort'o'n: ĉiu'tag'e aper'as nov'aĵ'o'j pri incit'ad'o inter individu'o'j, agres'aĵ'o'j en trafik'o, ras'ism'o, murd'o'j kaj milit'o'j. La raport'o'j hav'ig'as al ni la impres'o'n, ke agres'o kaj per'fort'o eg'e kresk'as en la nun'temp'a soci'o.
#001937
Tamen la grand'a pli'mult'o de la sep miliard'o'j da loĝ'ant'o'j sur la ter'o viv'as en pac'o. Pro mult'a'j migr'o'ebl'o'j, ni turn'as ni'a'n atent'o'n precip'e al fremd'ul'o'j kaj inklin'as kulp'ig'i ili'n pro tensi'o'j kaj krim'o'j en ni'a ĉirkaŭ'aĵ'o.
#001938
Simil'a tendenc'o vid'ebl'as ĉe ĉimpanz'o'j. Ili surpriz'e agres'em'as al sam'spec'an'o'j, kiu'j'n ili ne kon'as. Pli da best'o'j mort'as pro per'fort'o en'e de la speci'o ol inter divers'a'j speci'o'j.
#001939
Tamen la uson'a psikolog'o Steven Pinker asert'as, ke neniam en la hom'a histori'o la hom'o'j est'is tiel pac'em'a'j. Tio'n li cel'as pruv'i per divers'a'j cifer'o'j.
#001940
Ekzempl'e, en la mez'epok'a Angli'o okaz'is jar'e po 41 murd'o'j inter 100 000 loĝ'ant'o'j. Nun'temp'e tio redukt'iĝ'as al 1,4.
#001941
Dum la du'a mond'milit'o la nombr'o de mort'int'o'j en Germanio kaj Rusio est'is po 140 je 100 000 loĝ'ant'o'j. Oni em'as kred'i, ke la milit'o far'iĝ'is rekord'o pri mort'ig'ad'o. Tamen, pet'as Pinker, kompar'u kun la Hewa-soci'o en Nov-Gvineo, kie jar'e okaz'as po 700 murd'o'j je 100 000.
#001942
Antrop'olog'o'j taks'as je 10 % la nombr'o'n de murd'o'j en la pra'histori'o, kvankam evident'e oft'as diskut'o'j pri la fid'ind'ec'o de tia'j taks'o'j. Inter la nun'a'j t.n. primitiv'a'j popol'o'j, iu'j hav'as pli da murd'o'j ol en la plej danĝer'a'j uson'a'j urb'o'j.
#001943
Ali'flank'e ĉe la trib'o Amba en Ugando kaj la Anasazioj en Nov-Meksiko la nombr'o de murd'o'j est'as mal'pli ol po du je 100 000.
#001944
Jam en la 17a jar'cent'o, la brit'a filozof'o Thomas Hobbes opini'is, ke viv'o sen soci'a ord'o kaj hierarki'o mal'long'as kaj brutal'as. La nun'temp'ul'o Pinker konfirm'as, ke la mal'kresk'o de per'fort'o paralel'as al la organiz'it'ec'o de la soci'o'j.
#001945
Nov'a fenomen'o est'as teror'ism'o, kiu pli kaj pli manifest'iĝ'as, precip'e post la ostaĝ'ig'ad'o de israelaj atlet'o'j en 1972. Kvankam kruel'a'j en si'a'j konsekvenc'o'j, teror'ist'o'j kutim'e barakt'as por pli da soci'a just'o. En si'a medi'o teror'ist'o'j oft'e est'as konsider'at'a'j kiel soci'e respekt'ind'a'j ag'ant'o'j.
#001947
Tamen se unu'flank'e la kvant'o de fizik'a'j mort'ig'o'j fal'as, psikologi'a'j per'fort'o'j pli'oft'iĝ'as. Fenomen'o rilat'a est'as mank'o de fizik'a kontakt'o. Mult'a'j batal'ant'o'j trov'iĝ'as antaŭ komput'il'a ekran'o kaj pov'as tut'e konsci'e kaj sen'emoci'e okaz'ig'i plej terur'a'j'n detru'o'j'n eĉ en ali'a mond'o'part'o.
#001948
Per'fort'o'n plej oft'e kaŭz'as vir'o'j, precip'e jun'a'j vir'o'j. Tiu fenomen'o ankoraŭ pli akr'e vid'ebl'as ĉe ĉimpanz'o'j kaj ĉe primitiv'a'j trib'o'j, kie la batal'o est'as nur teren'o de maskl'o'j.
#001949
Soci'olog'o'j mal'kovr'is jen'a'n regul'o'n: ju pli da sam'ec'o inter vir'o'j kaj vir'in'o'j en soci'o, des mal'pli da per'fort'o. Tial elekt'i vir'in'o'j'n ĉe la pint'o de inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j pov'us est'i grand'a avantaĝ'o por intern'a harmoni'o.
#001950
Do surpriz'as, ke en la sin'o de la divers'a'j pint'a'j Esperant'o-organiz'aĵ'o'j ĝis nun mank'as in'o'j en prezid'ant'a rol'o. Ĉu elekt'i prezid'ant'in'o'j'n pov'us influ'i al pli harmoni'a kun'labor'o?
#001951
La nov'a Bild'vort'ar'o en Esperant'o de Petro Desmet' kaj Jozefo Horvath baz'iĝ'as sur la 6a el'don'o (2005) de la german'a bild'vort'ar'o de Duden, sam'e kiel la iam'a, de long'e el'ĉerp'it'a, Esperant'a Bild'vort'ar'o (1988) de Rüdiger Eichholz baz'iĝ'is sur la 2a el'don'o (1958) de tiu sam'a german'a verk'o. Kompren'ebl'e, la nov'a esperant'a verk'o baz'iĝ'as cert'a'grad'e ankaŭ sur la mal'nov'a esperant'a verk'o, sed la german'a original'o, sam'e kiel la mond'o, mult'e ŝanĝ'iĝ'is en preskaŭ du'on'jar'cent'o: laŭ la en'konduk'o, „mal'pli ol kvar'on'o el la termin'o'j est'as komun'a” inter la du esperant'a'j el'don'o'j. Do, kiel konsil'as la en'konduk'o, „ne for'ĵet'u la antaŭ'a'n el'don'o'n”, se hazard'e vi hav'as ĝi'n.
#001952
Post modest'a kaj tre simpati'a en'konduk'o la libr'o pri'trakt'as la univers'o'n en 415 ĉapitr'o'j, de 1 Atom'o I ĝis 415 Bors'o. Tip'a ĉapitr'o (la en'konduk'o uz'as la vort'o'n „tabul'o”!) konsist'as el nigr'a-blank'a aŭ unu'kolor'a bild'o sur unu paĝ'o kaj list'o de numer'it'a'j termin'o'j sur la apud'a paĝ'o. Nur 16 paĝ'o'j ĉe la fin'o est'as kolor'a'j. La libr'o do ne est'as al'log'a por jun'a'j infan'o'j, sed evident'e tio ne est'as ĝi'a cel'o; ĝi'a en'hav'o est'as ĉef'e teknik'a, eĉ se tem'as pri teknik'aĵ'o'j, ne mal'oft'e renkont'at'a'j en la ĉiu'tag'a viv'o. Tip'a'j ekzempl'o'j est'as:
#001953
– komand'ant'ej'o (67.85) – de sub'mar'ŝip'o; – bat'lini'o (108.27) – en kriket'o, sed la bild'o ne tre simil'as al mi'a imag'o pri kriket'o; ebl'e tem'as pri german'a kriket'o! – kolizi'aŭt'o (126.22) – strang'a vort'o, ebl'e, sed ĝi trov'iĝ'is jam en Mil unu'a'j vort'o'j (1994); – ŝtreb'o (274.82) – part'o de tegment'a trus'o; – jug'o (305.17) – de elektr'a trans'form'il'o; – brig'vel'a bum'o; brig'bum'o (373.44) – en vel'stang'ar'o de vel'ŝip'o.
#001954
Tem'as do pri afer'o'j, kiu'j'n oni probabl'e kon'as aŭ re'kon'as, sed, ver'ŝajn'e, ne pov'us tuj nom'i, escept'e se tem'as hazard'e pri fak'o, pri kiu oni mem okup'iĝ'as. En'est'as, tamen, ankaŭ kelk'a'j tre baz'a'j termin'o'j, kiel „tenis'pilk'o” (109.27) aŭ „buŝ'o” (241.50), kaj afer'o'j preskaŭ tut'e sen'interes'a'j, kiel „grup'et'o da arb'o'j; arb'o'grup'o” (84.61) (ebl'e en ali'a lingv'o est'as pli interes'a esprim'o) aŭ la seri'o de „german'a mon'er'o de 1 cend'o” (60.38) ĝis „german'a mon'er'o de 2 eŭr'o'j” (60.44). Sam'temp'e, ŝajn'e, mank'as, bedaŭr'ind'e, la plej fam'a mon'er'o de la histori'o, kiu'n la papag'o de la pirat'o Long-Johano Silver, en traduk'o de Grac'e Kirkwood, nom'as: „Okpecoj! Okpecoj! Okpecoj!”
#001955
Plur'lok'e oni konstat'as la mir'ind'a'n aktual'ec'o'n de la nov'a Bild'vort'ar'o. Pluton'o (4.55) est'as „nan'o'planed'o”, kiel oni re'difin'is ĝi'n en aŭgust'o 2006. En'est'as „poŝ'komput'il'o” (407.26) kun „tuŝ'ekran'o” (407.30) kaj ankaŭ „tabul'komput'il'o” (407.36), sed kun „en'ig'a grifel'o” (407.37); la bild'o'j de la german'a original'o est'is far'it'a'j antaŭ la aper'o en januar'o 2010 de iPad de Apple.
#001956
Ĉar tem'as pri adapt'o de german'a original'o, oni ne surpriz'iĝ'as pro la german'a etos'o en kelk'a'j bild'o'j kaj eĉ la aper'o de german'a'j vort'o'j en kelk'a'j bild'o'j. En'est'as do „dirndlo” (36.89), sed ne la tradici'a skot'a kostum'o. Ebl'e, ankaŭ la „nokt'a amuz'ej'o” de ĉapitr'o 130, en kiu „stang'o'danc'ist'in'o” prezent'as si'n, „klub'a kun'ul'in'o” gvat'e promen'as kun „kondom'uj'o”, kaj „klient'o” propon'as „aprez'bilet'o'n” al „striptiz'ist'in'o”, port'ant'a „cic'o'stel'o'j'n”, mal'kaŝ'as german'a'n influ'o'n, ĉar tia ĉapitr'o ebl'e ne en'est'us, se la vort'ar'o kre'iĝ'us en land'o kun kultur'o mal'pli toler'em'a pri tia'j afer'o'j. Ĉu tiu ĉapitr'o aper'os ankaŭ en la arab'a kaj persa traduk'o'j, mi demand'as mi'n. Bon'ŝanc'e por la eventual'a'j adapt'ant'o'j, mank'as ĉapitr'o pri putin'ej'o, kvankam en Berlino tia'j establ'o'j tiel normal'iĝ'is, ke unu el ili reklam'as en ret'paĝ'ar'o apud si'a'j prez'o'j rabat'o'n por klient'o'j, kiu'j al'ven'as per bicikl'o aŭ publik'a transport'il'o. Laŭ'dir'e.
#001958
Ideal'e mi tra'stud'us la tut'a'n vort'ar'o'n antaŭ ol raport'i pri ĝi, sed mi ne vol'us tiel long'e atend'ig'i la redaktor'o'n, do mi direkt'is mi'n unu'a'vic'e al kelk'a'j fak'o'j, kiu'j iel koncern'as mi'n.
#001959
Profesi'e mi est'as dung'it'a por esplor'i pri traduk'ad'o de komput'il'a'j program'o'j. La termin'o'j de tiu fak'o, eĉ se ili est'us sufiĉ'e kon'at'a'j por ricev'i lok'o'n en tia vort'ar'o, apenaŭ est'us bild'ig'ebl'a'j, sed la Bild'vort'ar'o hav'as kelk'a'j'n ĉapitr'o'j'n pri komput'il'o'j. Tie la termin'o'j ŝajn'as al mi ĝeneral'e bon'a'j, sed mi trov'is du dub'ind'aĵ'o'j'n.
#001960
Kaŝ'memor'il'o (406.19). La traduk'o respond'as al la tekst'o de la german'a original'o. En Piv est'as „stapl'o”, sed en la Komput'ad'a leksikon'o de Sergio Pokrovskij est'as ja „kaŝ'memor'o”. Stapl'o est'as „memor'il'o, kiu star'as inter procesor'o kaj pli grand'a, sed mal'pli rapid'a memor'il'o”, laŭ Piv2002, do oni atend'us vid'i ĝi'n en lok'o pli proksim'a ol la „ĉef'memor'il'o” al la „ĉef'procesor'o”, sed en la bild'o tut'e ne est'as tiel.
#001962
1. Bernardo, aŭtor'o de leg'ind'a blog'o en , konsult'is por mi la german'a'n el'don'o'n de la Bild'vort'ar'o.
#001965
En Ali'a land'o, ali'a mor'o, nov'aĵ'o el la afrik'a land'o Niĝerio (MONATO 2012/02, p. 16), laŭ mi plej esenc'a'j est'as la rilat'o'j inter iu'j ŝtat'o'j, kiu'j est'as ĉiu'j membr'o'j de UN kaj kiu'j pov'as hav'i divers'a'j'n opini'o'j'n.
#001967
En Uson'o, Briti'o kaj iu'j eŭrop'a'j land'o'j oni opini'as, ke sam'seks'em'o est'as afer'o de person'a, liber'a elekt'o. Kaj en Niĝerio oni opini'as, ke liber'a elekt'o ne valid'as por ekstravaganc'aĵ'o'j kaj pervers'aĵ'o'j. Mi'a'j ge'fil'o'j demand'is mi'n, ĉu sam'seks'em'o est'as ekstravaganc'a aŭ pervers'a. Mi en'pens'iĝ'is kaj respond'is, ke se mi kaj pa'nj'o est'us sam'seks'em'ul'o'j, ni nun ne hav'us vi'n, kar'a'j ge'fil'o'j.
#001968
Ĉi-printemp'o'n, pluv'ec'a'n kaj pres'prov'aĵ'a'n, mi okup'iĝ'is pri la fin'a'j faz'o'j de du publik'ig'aĵ'o'j: unu'e, du'lingv'a antologi'o esperant'a-angl'a, kiu mal'ferm'os al angl'e'parol'ant'o'j – pli preciz'e angl'elegant'o'j – iom pri la riĉ'o de esperant'a kultur'o, kaj du'e humur'a roman'o angl'a'lingv'a, kiu, mi kred'as, amuz'os kaj rid'ig'os. En la roman'o, ceter'e, fon'e aper'as la inter'naci'a lingv'o (ne komedi'e traktat'a, ceter'e).
#001969
Koincid'e est'as, ke la du publik'ig'aĵ'o'j aŭtobus'e (kiel oni metafor'as en la angl'a) aper'as: oni long'e kaj van'e atend'as (ĝeneral'e en la pluv'o), ĝis subit'e aper'as du. Ceter'e bon'vol'e pardon'u la krud'a'n reklam'ad'o'n ... sed indulg'u mizer'a'n verk'em'ul'o'n en mal'lum'a mansard'o, kun nur kandel'o'j kaj du kat'o'j por tra'viv'i la long'a'j'n nokt'o'j'n. Hmm ... se tio'n vi kred'os, ja ĉio'n vi kred'os.
#001970
Nu, mi ne pretend'as kompren'i ekonomi'a'j'n kaj financ'a'j'n afer'o'j'n. Sed, re'ven'ant'e palpebr'um'ant'e al la lum'o de la ne'fikci'a mond'o, mi konsci'as, ke, sam'e, nek ni'a'j politik'ist'o'j nek ni'a'j tiel nom'at'a'j fak'ul'o'j kompren'as. Tio memor'ig'as pri la ŝerc'o (ĉu ver'e ŝerc'o?), ke kie kun'iĝ'as kvin ekonomik'ist'o'j, tie aŭd'ebl'as ses opini'o'j.
#001972
Jes, bon'e, mi sci'as, ke tiel ebl'as ŝerc'i pri lingv'ist'o'j, muzik'ist'o'j, instru'ist'o'j: en'met'u laŭ'plaĉ'e ajn'a'n profesi'o'n. Tamen de la el'dir'o'j de lingv'ist'o'j ne de'pend'as la viv'o, la labor'o, la bon'stat'o de milion'o'j da hom'o'j.
#001973
Ali'vort'e, ni'a'j politik'a'j mastr'o'j est'as tiel sen'konsil'a'j kiel ni. Kun'met'u ĉiu'j'n propon'o'j'n, ĉiu'j'n rekomend'o'j'n, ĉiu'j'n ŝajn'solv'o'j'n, ĉiu'j'n du'on'rimed'o'j'n, kaj kio rezult'as? Vast'a, fetor'a, stink'a kaĉ'o util'a nek al best'o nek al hom'o.
#001974
Dum'e, ju pli persist'as politik'ist'o'j, ke tiel aŭ tiel solv'ebl'as la kriz'o, des mal'pli mi em'as ili'n kred'i. Mi sopir'as – naiv'e – pri honest'a, kuraĝ'a politik'ist'o, en kiu ajn land'o, kiu aŭdac'os dir'i, ke ŝi aŭ li, sam'e kiel ni, ne kompren'as, kio okaz'as, kiu agnosk'os, ke suveren'as monstr'o (en la pas'int'ec'o nutr'at'a de politik'ist'o'j kaj bank'ist'o'j), kiu nun sen'brid'e kaj sen'kompat'e ni'n sub'tret'as, kaj ke solv'o si'n prezent'os probabl'e ne intenc'e, hom'e aŭ politik'e, sed hazard'e, cirkonstanc'e aŭ koincid'e, pro feliĉ'a kun'met'o de unu'op'a'j event'o'j ankoraŭ ne antaŭ'vid'ebl'a'j. Ali'vort'e: fuŝ'e.
#001975
Inter'temp'e, dum mensog'as politik'ist'o'j, pov'e pav'ant'e, kio'n far'u ni et'ul'o'j, en ni'a'j elekt'it'a'j diktator'ec'o'j? Preskaŭ ni'a sol'a rimed'o, krom revoluci'o, civil'a mal'obe'o, manifestaci'o'j, kuŝ'as ĉe la balot'il'o. Sed kia'manier'e voĉ'don'i, se ni kred'as la reprezent'ant'o'j'n de ni'a'j politik'a'j part'o'j se ne fripon'o'j do almenaŭ kreten'o'j?
#001976
Sub'ten'i ĉe la urn'o'j la sam'a'j'n gras'ul'o'j'n, kiu'j konduk'is ni'n blind'e en ĉi tiu'n kriz'o'n, ne ebl'as. Apog'o'n ili ne merit'as. Ali'flank'e, part'o'pren'i en preskaŭ la sol'a demokrati'a ag'o ankoraŭ al'ir'ebl'a al civit'an'o'j – voĉ'don'i – ŝajn'as al mi nepr'aĵ'o. Pri'e rezign'u, kaj ni mesaĝ'as al la tromp'ist'o'j, ke ni ced'as al ili plen'a'n liber'ec'o'n far'i kio'n ajn ili vol'as: ni'n eĉ pli pist'i, ekspluat'i, mal'hom'ig'i.
#001977
Pro tio ni serioz'e konsider'u, se sur balot'il'o ne aper'as kandidat'o'j tratrae fid'ind'a'j (kaj kiel cert'i?), ĉu met'i kontraŭ ĉiu'n nom'o'n nek jes-kruc'o'n (kiel ni kutim'as en Briti'o) nek prefer'o-cifer'o'n sed la liter'o'n N. N signif'u Ne, Neni'u el vi ... ĉar neniu'j'n el vi ni taks'as ind'a'j decid'i, ag'i, en ni'a nom'o, la nom'o de la popol'o.
#001978
Nur tiel, mi kred'as, ni pov'os montr'i al ni'a politik'a elit'o, ke nepr'as re'form'o, nepr'as klar'vid'ec'o, nepr'as honest'o. Nov'a'j mor'o'j por nov'a'j temp'o'j: eĉ pli urĝ'e bezon'at'a'j, ĉar fund'a'j, al solv'o de la ekonomi'a kriz'o.
#001979
Aŭ ĉu mi de'nov'e fikci'um'as?
#001980
Okaz'is dum juli'o la plej grand'a mez-eŭrop'a literatur'a festival'o „Monat'o de aŭtor'a leg'ad'o”. Ĝi est'is mal'ferm'it'a en la orient-slovak'a metropol'o Košice [koŝice] (ĉ. 400 km for de la ĉef'urb'o Bratislav'o), kaj dis'volv'iĝ'is sam'temp'e en tri ali'a'j urb'o'j: Brno kaj Ostrava en Ĉeĥi'o, kaj Vroclavo en Pollando.
#001981
Dum'festival'e ebl'is kon'at'iĝ'i kun 33 ĉeĥ'a'j kaj slovak'a'j aŭtor'o'j kaj ankaŭ 32 el Sloveni'o, kaj ili'a'j verk'o'j. La festival'o'n mal'ferm'is la ĉeĥ'a traduk'ist'o, poet'o kaj public'ist'o Ondřej [ondrej] Buddeus kaj la sloven'a poet'in'o kaj verk'ist'in'o Vid'a Mokrin Pauer.
#001982
Ĝoj'ig'is mi'n trov'i en MONATO (2012/07, p. 19) artikol'o'n pri la bird'o'j, ĉar tio est'as relativ'e mal'oft'a. Tamen la titol'o kaj la unu'a aline'o spegul'as tro „hom'a'n” vid'punkt'o'n pri la viv'o de sovaĝ'a'j animal'o'j ĝeneral'e. Ili ne ŝtel'as, atak'as, for'pel'as, murd'as, ili simpl'e viv'ten'as si'n laŭ la natur'a'j „leĝ'o'j”! Ali'flank'e, la fot'o est'as teknik'e kaj art'e tre bel'a sed erar'ig'a pri la rab'o'bird'o mem. Ne tem'as pri tur'falk'o, sed pri niz'o (Accipiter nis'us), ver'ŝajn'e eĉ pri nizino ... Tiu rab'o'bird'o ja ĉas'as ĉef'e bird'o'j'n dum la tur'falk'o kapt'as ĝeneral'e ronĝ'ul'o'j'n. Tiu'n last'a'n bird'o'n ni ankaŭ oft'e vid'as laŭ'long'e de la aŭt'o'voj'o'j, flug'ant'a'n kiel sankt'a spirit'o. Ankaŭ bel'a bild'o, ĉu ne?
#001983
Jam pas'is unu jar'o kaj kelk'a'j monat'o'j post la katastrof'a ter'trem'o kaj sekv'ant'a cunam'o, kiu for'rab'is ĉirkaŭ du'dek mil viv'o'j'n la 11an de mart'o 2011 en la nord-orient'a mar'bord'a region'o de Japani'o. La inund'o en'glut'is mult'a'j'n urb'o'j'n kaj vilaĝ'o'j'n, for'rab'is, frakas'is kaj ŝanĝ'is la tut'a'n propr'aĵ'o'n de la loĝ'ant'ar'o en nul'valor'a'n rub'aĵ'o'n.
#001984
La ministr'ej'o pri medi'o supoz'is, ke la cunam'o for'pren'is ĉirkaŭ kvin milion'o'j'n da tun'o'j da rub'aĵ'o'j en la mar'o'n. Tiu'j rub'aĵ'o'j inkluziv'as ŝip'o'j'n, fiŝ'ret'o'j'n, dis'romp'it'aĵ'o'j'n de fabrik'o'j kaj dom'o'j, aŭt'o'j kaj ĉia'spec'a'j aĵ'o'j. Sep'dek procent'o'j el ili sink'is en la ĉe'bord'a'n mar'o'n. Sed ali'a'j 30 %, t.e. unu kaj du'on'o de milion'o'j da tun'o'j, ek'flos'is en Pacifik'o'n. Ili, for'tren'it'a'j de la mar'flu'o kaj vent'o orient'e'n, amas'e al'proksim'iĝ'as kaj al'ven'as al la mar'bord'o de Nord-Amerik'o, pli ol kvin mil kilo'metr'o'j'n for de Japani'o.
#001985
La loĝ'ant'ar'o de tiu mar'bord'o en la ŝtat'o'j Alasko, Vaŝington'o, Oregon'o kaj en Kanado nun propr'a'okul'e ek'vid'as kaj ek'sent'as la sekv'o'n de la grand'eg'a cunam'o.
#001986
Komenc'e de april'o fiŝ'ŝip'o al'flos'is al Alasko, kaj ĝi est'is sub'akv'ig'it'a per kanon'o de la uson'a mar'bord'a gard'ist'ar'o, ĉar la driv'ant'a ŝip'o met'is ali'a'j'n ŝip'o'j'n en danĝer'o'n.
#001987
Iom post'e jun'ul'o en la insul'o Haida Gwaii (Brit'a Kolumbio, Kanado) trov'is motor'cikl'o'n Harley Davidson en kontener'o. Laŭ la registr'it'a numer'o de la motor'cikl'o li ident'ig'is ĝi'a'n posed'ant'o'n, loĝ'ant'a'n en iu de la cunam'o traf'it'a urb'o. La posed'ant'o ne vol'is de'nov'e hav'i la motor'cikl'o'n, anstataŭ'e li propon'is donac'i ĝi'n al la produkt'o-kompani'o Harley Davidson. La kompani'o akcept'is la propon'o'n kaj decid'is ekspozici'i tiu'n rust'iĝ'int'a'n motor'cikl'o'n kiel re'memor'ig'il'o'n de la katastrof'o en si'a muze'o en Milwaukee (Viskonsin'o, Uson'o).
#001988
En maj'o oni trov'is pied'pilk'o'n kaj korb'o'pilk'o'n sur alaskaj mar'bord'o'j. Sur la pilk'o'j trov'iĝ'is la nom'o'j de posed'ant'o'j, kaj oni baldaŭ ident'ig'is ili'n, 15-jar'a'n futbal-am'ant'a'n knab'o'n kaj korb'o'pilk'o'klub'o'n de iu mez'lern'ej'o en la urb'o Kesen, traf'it'a de la cunam'o. En juni'o la membr'o'j de tiu klub'o ricev'is kun mir'o kaj ĝoj'o la pilk'o'n, send'it'a'n de la trov'int'o. Kaj la futbal'pilk'o baldaŭ re'flug'os al la knab'o, fin'ont'e si'a'n vojaĝ'o'n trans Pacifik'o'n.
#001989
Tiu'j okaz'o'j signif'as nur la komenc'o'n de eventual'a grav'a medi'a kriz'o. Oni antaŭ'vid'as, ke driv'aĵ'o'j daŭr'e kaj amas'e al'bord'iĝ'os ankaŭ eĉ en la jar'o 2013. Fak'ul'o'j pri medi'protekt'ad'o tim'as, ke tiu'j al'bord'iĝ'ont'a'j rub'aĵ'o'j grav'e mal'bon'ig'os la ekologi'a'n sistem'o'n de la mar'bord'o'j. Ekzempl'e, vinil'o'n kaj poli'stiren'a'n ŝaŭm'aĵ'o'n erar'e manĝ'os fiŝ'o'j, mar'bird'o'j, mar'urs'o'j, cerv'o'j kaj urs'o'j, kaj pro tio mult'e da ili mort'os. Krom'e, ole'o kaj kemi'aĵ'o'j en mult'spec'a'j kontener'o'j kaj uj'o'j polu'ad'os mar'bord'o'j'n.
#001990
Laŭ la inter'naci'a jur'o Japani'o ne respond'ec'as pri tiu'j al'flos'ant'a'j kaj al'bord'iĝ'ant'a'j rub'aĵ'o'j, kiu'j est'is rezult'o de ne'rezist'ebl'a fort'o de la natur'o. Sed la japan'a reg'ist'ar'o ne pov'as rest'i indiferent'a antaŭ tiu amas'eg'o da rub'aĵ'o'j, kiu'j origin'is el Japani'o.
#001992
Murd'o'j, mank'o'j kaj mis'o'j: demisi'as la ĉef'o
#001993
Komenc'e de juli'o la prezid'ant'o de la konstituci-protekt'a ofic'ej'o en Germanio (Bundesamt für Verfassungsschutz aŭ sekret'a serv'o) pet'is antaŭ'temp'a'n liber'ig'o'n el si'a posten'o. Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e eks'iĝ'is ankaŭ du region'a'j ĉef'o'j de la sam'a serv'o.
#001994
Heinz Fromm prezid'is la ofic'ej'o'n ek'de 2000. Malgraŭ tio, ke ek'de tiam la batal'o kontraŭ ekstrem'dekstr'ism'o hav'is prioritat'o'n, en 2000 okaz'is la unu'a el naŭ murd'o'j far'it'a de la ras'ism'a teror'grup'o NSU (Nationalsozialistischer Untergrund aŭ naci'social'ism'a sub'ter'a mov'ad'o).
#001995
En 2007 okaz'is eksplod'o en Kolonj'o kaj oni kulp'ig'is NSU-on. Publik'a'j instanc'o'j, inkluziv'e de la konstituci-protekt'a ofic'ej'o, est'us dev'int'a'j re'kon'i la ekstrem'dekstr'a'n fon'o'n de la atenc'o. Sed ne est'is tiel.
#001996
Inter 2000 kaj 2006 okaz'is murd'o'j en divers'a'j urb'o'j. La viktim'o'j est'is ĉef'e ekster'land'an'o'j, oft'e et'komerc'ist'o'j, vend'ist'o'j de legom'o'j, flor'o'j kaj de la turk'a special'aĵ'o doner-kebab'o, turn'iĝ'ant'a rost'at'a viand'o. Tial oni parol'is pri la doner-murd'o'j.
#001997
La atenc'o'j ĉiu'j simil'is. La krim'ul'o'j al'proksim'iĝ'is de mal'antaŭ'e kaj paf'is el mal'long'a distanc'o en la kap'o'n. Okaz'is en 2007 ankaŭ atenc'o kontraŭ polic'an'o'j en la urb'o Heilbronn [hajlbron]: mort'is polic'ist'in'o. Memor'e al tiu oni instal'is tabul'o'n sen menci'o pri ajn'a nazi'a teror'ism'o.
#001998
Enket'ist'o'j supoz'is kverel'o'j'n inter prostitu'it'in'o'j aŭ narkot'aĵ'o-komerc'ist'o'j, ĉantaĝ'o'n de mafi'ec'a'j band'o'j, aŭ atenc'o'j'n far'e de la kurd'a labor'ist'a parti'o PKK. Politik'ist'o'j ne'is ras'ism'o'n, dum atest'int'o'j supoz'is dekstr'em'a'n teror'ism'o'n.
#001999
En novembr'o 2011 du ekstrem'dekstr'a'j krim'ul'o'j atak'is bank'o'n en Eisenach [ájzenaĥ]. Kiam la polic'o vol'is arest'i ili'n, ili mort'paf'is si'n. Post'e oni trov'is arm'il'o'j'n ŝtel'it'a'j'n de atak'it'a'j polic'an'o'j.
#002000
Pli'a'j'n arm'il'o'j'n oni trov'is en brul'ig'it'a dom'o, kie loĝ'is la du nazi'teror'ist'o'j. Tie oni trov'is disk'o'j'n sur'hav'ant'a'j'n fot'o'j'n de la murd'it'o'j kaj ankaŭ konfes'o'j'n far'it'a'j'n de la krim'ul'o'j. Tiel oni kun'lig'is la ras'ism'a'j'n murd'o'j'n kun tiu de la polic'ist'in'o. Oni do star'ig'is nov'a'n tiu'rilat'a'n memor'tabul'o'n.
#002001
Evident'is, ke la konstituci'o-protekt'a sekret'a serv'o ne rikolt'is inform'o'j'n, kiu'j est'us mal'help'int'a'j la murd'o'j'n. La publik'o opini'is, ke tem'as pri pane'o, ne pri simpl'a hazard'o.
#002002
Okaz'is pli'a afer'o. Kiam la NSU-band'o est'is mal'kovr'it'a, iu en la konstituci-protekt'a ofic'ej'o neni'ig'is la koncern'a'j'n dokument'o'j'n. Pro tio, ankaŭ pro la murd'o'j, fru'e eks'iĝ'is la prezid'ant'o Fromm.
#002003
Kulp'as pri la afer'o ia'mezur'e la federaci'ism'o en Germanio. Federaci'a ofic'ej'o ne kon'as la agent'o'j'n en la divers'a'j region'o'j, la t.n. land'o'j. Si'a'flank'e la land'a'j ofic'ej'o'j ne inter'ŝanĝ'as inform'o'j'n. Kun'labor'o tia est'as leĝ'e mal'permes'at'a.
#002004
Kart'o por en'migr'int'o'j el land'o'j, kiu'j ne membr'as en Eŭrop'a Uni'o (MONATO, 2011/04, p. 8), iĝ'is unu'jar'a la 1an de juli'o. Ne okaz'is tro grand'a al'flu'o de pet'o'j, tamen 1921 person'o'j prov'is tiu'manier'e ricev'i rest'ad'permes'o'n en Aŭstrio. Pozitiv'a'n respond'o'n ricev'is 1522 kandidat'o'j.
#002005
Ver'ŝajn'e la nombr'o kresk'os, ĉar nun ankaŭ person'o'j en mank'o'profesi'o'j kiel lign'aĵ'ist'o'j, veld'ist'o'j kaj diplom'it'a'j fleg'ist'o'j pov'as ricev'i la t.n. ruĝ'a-blank'a-ruĝ'a'n – kart'o'n.
#002006
La kart'o ebl'ig'as al alt'kvalifik'it'a'j person'o'j kaj gvid'a'j fak'ul'o'j ricev'i labor'lok'o'n en Aŭstrio, se ili ating'as sufiĉ'e da poent'o'j en list'o de kriteri'o'j. Por tio grav'as la profesi'a kvalifik'o, grad'o de kler'ec'o, lingv'o'sci'o'j kaj aĝ'o.
#002007
Rilat'e profesi'o'j'n star'as ĉe'kap'e direktor'o'j (397), post'e teknik'ist'o'j kaj softvar'o-inĝenier'o'j (221). Tri'a'n lok'o'n okup'as elit'a'j sport'ist'o'j (116). Pri de'ven'land'o'j: unu'a'lok'e est'as Rusio (164), sekv'at'a de Bosnio-Hercegovin'o (158) kaj Uson'o (150).
#002008
Roberto Pigr'o trans'pren'as la scienc'a'n stafet'o'n
#002009
Jam de kelk'a'j monat'o'j ni'a kun'labor'ant'o Roberto Pigr'o, unu el la plej fervor'a'j verk'ant'o'j de MONATO, redakt'as la artikol'o'j'n de la rubrik'o „Scienc'o”. La el'don'ej'o decid'is nun oficial'ig'i tiu'n kun'labor'ad'o'n kaj jen prezent'as la nov'a'n redaktor'o'n al vi.
#002010
Roberto Pigr'o est'as ital'o, sed ek'de 2004 viv'as en Kipro kun'e kun si'a grek'a edz'in'o kaj ili'a ital-grek-kipra 4-jar'a infan'o. Li doktor'iĝ'is pri la tiel nom'at'a'j scienc'o'j de la antikv'ec'o en Udine en la jar'o 2007. Li tamen interes'iĝ'as eg'e pri iu ajn scienc'a tem'o, precip'e geologi'o (ter'trem'o'j, mar'o, vulkan'o'j) kaj astronomi'o, kaj est'as membr'o/simpati'ant'o de la astronomi'a societ'o de Limasolo, kiu organiz'as de temp'o al temp'o nokt'a'j'n observ'o'j'n kaj ali'a'j'n event'o'j'n. Last'a'temp'e li part'o'pren'is konferenc'o'n pri la teori'o de la relativ'ec'o kaj li est'as abon'ant'o de plur'a'j ital'a'j scienc'a'j revu'o'j, kiu'j'n li leg'as pasi'e!
#002011
La nov'a redaktor'o aĉet'as libr'o'j'n pri divers'a'j scienc'a'j tem'o'j, sed ĉiam skrib'it'a'j'n en pli'simpl'ig'it'a, popular'ig'a lingv'o, tiel ke ĉiu'j pov'os kompren'i. Tio'n far'as ekzempl'e en Italio scienc'ul'o'j kiel Piero Angel'a kaj Margherita Hack: ne hazard'e ili'a'j libr'o'j est'as tie inter la plej vend'at'a'j. Li ne ŝat'as scienc'o'n ne'al'ir'ebl'a'n al „simpl'a'j” person'o'j kaj tiu'n em'o'n li vol'as aplik'i ankaŭ al la scienc'a rubrik'o de ni'a magazin'o: ĉiu leg'ant'o dev'as hav'i la ebl'o'n kompren'i pri kio la artikol'o tem'as ... Roberto Pigr'o skrib'is al MONATO: „Mi opini'as, ke scienc'a'j event'o'j ĉirkaŭ'volv'as ni'n ĉiu'j'n en la ĉiu'tag'a viv'o, kaj ke ili'n kompren'i est'as pli facil'e ol ni imag'as. Sufiĉ'as uz'i taŭg'a'n lingv'aĵ'o'n kaj hav'i pacienc'o'n ...”
#002012
Pri la uz'o de la taŭg'a lingv'aĵ'o far'e de Roberto Pigr'o ni ne dub'as. La pacienc'o'n MONATO varm'e dezir'as al li!
#002013
Bakalaŭr'iĝ'i – t.e. en Franci'o akir'i lern'ej'fin'a'n abiturient'a'n diplom'o'n – okup'as grav'a'n lok'o'n en la tie'a soci'o. La diplom'o ebl'ig'as en'ir'o'n al universitat'o kaj rol'as kiel atest'o pri bon'a stud'fin'o.
#002014
Ĝi est'as iel simbol'o de sukces'o, kaj ge'patr'o'j taks'as ĝi'n mult'e pli grav'a ol ĝi fakt'e est'as. Antaŭ 20 jar'o'j la ministr'o pri instru'ad'o cel'is, ke almenaŭ 80 % el fin'stud'int'a'j gimnazi'an'o'j sukces'e akir'u la diplom'o'n.
#002015
Est'as du part'o'j: skrib'a kaj parol'a. Kandidat'o ekzamen'iĝ'as pri la franc'a'j lingv'o kaj literatur'o ne en la last'a sed en la antaŭ'last'a jar'o de gimnazi'a stud'ad'o.
#002017
Last'a'temp'e la ministeri'o pri instru'ad'o komisi'is al instru'ist'in'o kaj ĵurnal'ist'o, Mart'in'e Marie Muller, pri'raport'i ĉi tiu'n part'o'n de la ekzamen'o.
#002018
Frap'is ŝi'n la soci'a diferenc'o inter sam'generaci'a'j lice'an'o'j. Jun'ul'o'j, kiu'j'n ŝi ekzamen'is, de'ven'is de du lice'o'j: publik'a lice'o en popol'a kvartal'o de Parizo, kaj privat'a franc-uson'a lice'o en p
#002019