ĝenetoj, karakterizaj ne nur ĉi-romane ĉe Steele, estas:
#000005
aŭtora insisto pri la realeco de ia postmorta vivo (ne temas pri la ideo
mem, kun kiu eblas konsenti aŭ mal-, sed pri ĝia artisma pravigiteco.
Ĝi havis sian lokon en Sed nur fragmento, sed ĉi-romane
aperas, simile kiel Hagen, tute lastminute, kvazaŭ
#000006
kia kovrilo! Normale mi malŝatas ke recenzanto dediĉu atenton al
fizikaj kontingencaĵoj, sed ĉi-kaze endas:
#000008
la romanon en buso, mi ĉiam sentis bezonon kaŝi la kovrilon. Eble mi
maltrafis tiel belan okazon ("ne, ne, mi legas ne nazian propagandon, sed
Esperantan beletron"), tamen mi preferis kaŝi...
#000009
nun mi rimarkas ke mi nur kritikis la romanon, apenaŭ laŭdis. Se
ĉi tiu estus recenzo kaj ne blogero, mi certe detalus ankaŭ la
#000010
la supran tekston, Trevor Steele komentis retpoŝte la 5an de januaro 2011:
#000011
[3] "Vi hantis* min en la nokto", sukcesa antologio (Munkeno, eld. Chr. Kaiser,
1954) kun "lastaj leteroj kaj notoj de viktimoj de la nazia reĝimo". - *La
germana verbo "heimsuchen" estas malfacile tradukebla; "hanti" estas la plej
konciza, "veni kun la celo timigi" eble pli trafa traduko.
#000015
Kion mi legis? Eble biografion? La eldonejo anoncas, ke la “romano baziĝas grandparte sur la vivo de Carl von Ossietzky”. Fama foto el la koncentrejo Esterwegen montras sur la kovrilpaĝo [1] memkontentan gvatiston kaj Ossietzky.
#000017
Aŭ ĉu mi legis romanon? La rakontanto estas fikcia Erich Schwalbe, kiu naskiĝis en 1896 en Germanio kaj fuĝis de la nazia diktaturo al Aŭstralio. Post la falo de la Muro en Berlino, lia nepo demandas pri la germanaj radikoj de la avo. Kaj la avo rakontas pri sia plej bona amiko ekde la infanaĝo – Kurt Lenz, “forgesita heroo el epoko, kiam herooj grandparte mankis” (p. 12).
#000018
Trevor Steele kreas fikcian, paralelan historion. Ĉio el tiu mondo estas ebla historio, sed ne ĉio okazis (almenaŭ ne laŭ nia scio). Tio estas interesa por tiuj, kiuj kapablas disigi inter ambaŭ variantoj, sed konfuzas tiujn, kiuj ne havas detalan scion pri la epoko. Eĉ pli malbone estas, ke tiuj, kiuj ekinteresiĝas pri Ossietzky sen havi antaŭan scion pri li, tute ne havas gvidilon, kiam ili troviĝas en fikcio kaj kiam ne [2]. Evidente Steele subtaksas la edukitecon de siaj legantoj, ĉar li spicas la tekston per piednotoj. Tiel li atentigas, ke Kant estas fama filozofo (p. 304) kaj ke en 1789 komenciĝis la franca revolucio (p. 207). Tiuj aĵoj, se ili entute necesas, aperu en la teksto.
#000019
La libro temas ankaŭ pri la epoko kaj ties istoj. Steele ŝatas ĵeti nomojn, ekzemple: “... li intervjuis aŭ almenaŭ alparolis Rosenberg, Streicher, Esser, Dinter, Frick, kaj Röhm” (p. 100). Bone, nun ni scias, ke Steele povas nomi fruajn naziojn, sed kion la leganto prenu de tio? Ili restas nur nomoj. Cetere: Steele profunde konas la epokon – sur ĉiu paĝo ni spertas, ke li abunde konatiĝis kun la idearo de tiu tempo. Evidente li eĉ trasuferis la legadon de proto-nazia “sango kaj tero”-romano.
#000020
Ankaŭ la kontribuantoj de Novaj Folioj (la nomo de Weltbühne [Monda Scenejo]) en la romano neniam fariĝas vivaj personoj. Ofte ili estas enkondukitaj kvazaŭ suflorantoj por Kurt Lenz. Interesaj verkistoj kiel Tucholsky, Mehring aŭ Mühsam restas unudimensiaj roluloj. Steele ankaŭ celas negermanajn legantojn “kiuj probable ne multon scias” (p. 133) pri tiuj eventoj kaj “eble bezonas iom da klarigo” (p. 91). Ili ne retrovas la etoson de tiu epoko en la romano, kiel ĝi eble aperas en La pia danco, ne tro bona libro de Klaus Mann.
#000021
Anstataŭ vivajn personojn ni havas debatojn. Kiam ajn ili renkontiĝas, ili debatas pri politiko. Ili apenaŭ havas vivon ekster la Novaj Folioj. Steele eĉ pardonpetas pri tio (p. 267 kaj 298). Mi pli volonte pardonus, se la politiko ne nur estus rekreo de vanaj debatoj, sed se ili ankaŭ reliefigus la vivon ekster la redaktejo. La redaktejo de Novaj Folioj aperas kiel ebura turo, kiu nur foje havas kontakton kun tendencoj en la tiutempa socio.
#000022
La du personoj, kiuj iom reliefiĝas en la libro estas Hitler kaj Kurt Lenz. Pri Hitler ni lernas, ke li estas furzanta kukvoranto kaj hipnota deloganto. (Post 200 paĝoj ni jam scias, ke Hitler furzas kaj mi jam pensis, ke Steele estas iom tro obsedita de tiu difekto ĉe Hitler.) Sed Steele donas neniun klarigon por la fascino, kiun multaj (kaj ne nur) germanoj spertis tiutempe. Jes, Hitler nun aperas kiel ridinda ulo, sed de fikcia atestanto de la epoko mi atendas pli multtavolan priskribon. La malo de Hitler estas Kurt Lenz. Lenz ne estas oratoro kiel Hitler, ĉar li balbutas [3].
#000023
Do, mi emas rekomendi tiun libron kiel batalon inter du tendencoj. Unuflanke estas la intelektulo Kurt Lenz, kiu volas justan kaj solidaran socion, aliflanke Hitler – kruda potenculo, avida je povo kaj preta uzi nudan brutalecon por akiri sian celon.
#000024
Eble ni lernu el tiu libro, ke spirito kaj intelekto, eĉ spritaj artikoloj ne sufiĉas, kiam tia minaco aperas.
#000025
1. Nur piednote: la kovrilo estas aparte aĉ-stila, inspirita de la flago de la nazia ŝtato. Espereble la eldonejo ne pagis por tiu dezajno.
#000026
2. La efiko de tiu tekniko estas potenciale malkleriga. Ekzemple mi retrovis fikcian aserton el la romano Darwin's Dreams de Sean Hoade kiel fakton en popularscienca artikolo.
#000027
Mi legis la romanon Kvazaŭ ĉio dependus de mi verkitan de Trevor Steele, germano, kiu naskiĝis en 1896. Ĉefa enhavo estas lia amika rialto kun Kurt Lenz.
#000029
Ĝi komenciĝas ekde ilia elementa-lernejana tempo. En lernejo oni instruis lernejanojn pri tio, ke la plej supera raso estas la arjoj kaj ni germanoj staras absolute pinte de tiu grupo.
#000030
Instruisto rikanis, "Ha, vi, Lenz, vi estas judo!"Kurt Lenz respondis, "Mi ne, sed tute ne gravas. Ni ĉiuj estas homoj."
#000031
Kurt Lenz estis prizorgata de nur patrino malsanema. Kurt ne havis gefratojn kaj tute ne sciis pri patro foraperinta. Tamen la patrino frue mortis. Kurt estis prizorgata de Onklo, Gustavo.
#000032
En 1914 okazis la Unua Mondmilito. Li kaj Kurt iris kune kun centoj da samaĝuloj prezenti sin al armea kuracisto. Li estis deklarita "milit-kapabla" kaj devis prezenti sin ĉe garnizonejo la postan semajnon. Kurt pro sia "iom kurba dorso kaj iom fajfaj pulmoj" estis "milit-nekapabla" kaj devis resti ĉe sia posteno.
#000033
En 1916 la perdoj de germanaj armeoj estis tiel akutaj, ke viro kun du kruroj kaj du brakoj estis rigardata "mulit-kapabla". Ankaŭ Kurt Lenz ricevis ordonon sin prezenti en la sama garnizonejo. Kurt devis skribi leterojn dum sia tempo ĉe la fronto. Kiel okazis, ke liaj leteroj trairis la militcenzuron, estas al li mistero.
#000035
En 1917 kiam li vizitis Kurt en la lazareto, la aspekto de Kurt ŝokis lin: la vizaĝo de Kurt estis pli longa kaj tro maldika, la okuloj retiriĝis, la haroj tiel malabunde kreskis, ke Kurt ŝajnis kalviĝanta. Sed plej konsternis la braĝegriza vizaĝkoloro kaj malfeliĉo en la okuloj. Ke kurt havas krome trapafitan brakon en gipso.
#000036
En la tumulta epoko de Germanio inter la du mondmilitoj sentima
ĵurnalisto devis oponi ĉiujn ŝovinistojn, sed tute aparte la
#000038
En tiu tempo de morala degeneriĝo Kurt Lenz kuraĝis levi sian
elokventan voĉon kontrau barbareco kaj rifuzis fuĝi, ĉar li kredis,
ke ĉiu el ni devas agi kvazau ĉio dependus de mi.
#000039
La romano "Kvazaŭ ĉio dependus de mi" baziĝas grandparte sur la vivo
de Carl von Ossietzky, unu el la fruaj viktimoj de la plej fia reĝimo
en la homa historio. La aŭtoro omaĝas Ossietzky kaj lian same brilan
#000040
Invitas al komparo du romanoj kun fonoj faktaj kaj historiaj.
Ambaŭ devenas de la sama prestiĝa eldonejo, ambaŭ de konataj
esperantaj verkistoj. Ambaŭ rekondukas legantojn al kampoj jam
plugitaj de siaj aŭtoroj: Anna Löwenstein al antikva Romo, en La
ŝtona urbo (1999); Trevor Steele al triaregna Germanujo, en Apenaŭ
papilioj en Bergen-Belsen (1994). Tamen ĉi tie ĉesas
similaĵoj: la du romanoj tiel diferencas kiel Esperanto kaj
#000044
Verdire la romanoj meritas studadon kiel pritrakti – aŭ
ne pritrakti – la pasintecon en beletra formo. Evidentas du
kontrastaj manieroj procedi: Löwenstein verkas de la vidpunkto
de romanisto, kaj do kreas historian romanon; Steele –
malgraŭ tio, ke eble li celis historian romanon – tamen
verkas de la vidpunkto de historiisto, kaj do kreas romanan
historion. Tial multe pli imponas, multe pli legindas la volumo
#000045
Kontraste, en Kvazaŭ ĉio dependus de mi, ĝenas la
multaj piednotoj: ekzemple 'Freikorps, germana vorto por
neoficiala soldataro, kutime kun reakciaj celoj' (p. 71), aŭ
'Fritz Thyssen, tre riĉa industriisto' (p. 281). Se gravas
konceptoj kaj nomoj tiaj por ankri la eventojn en la elektita
epoko, kial ne – kiel en Morto de artisto –
klarigi la signifon kuntekste kaj ne, por tiel diri, subtekste?
#000048
Tiamaniere, kaj kontraste al Löwenstein, Steele sklaviĝas al
siaj historiaj modeloj, la skribistoj Carl von Ossietzky kaj Kurt
Tucholsky, kiuj kuraĝe, sinofere, kampanjis pere de la gazetaro
kontraŭ nacisocialismo. Pro tio la ĉefrolulo de la romano, la
ĵurnalisto Kurt Lenz, neniam plene konvinkas kiel kredeble,
#000049
La temo de ĉi romano estas tre interesa kaj grava: la germana
historio proksimume de 1914 ĝis 1933, la verkisto kaj
ĵurnalisto Carl von Ossietzky, demandoj pri pacifismo,
milito, faŝismo, demokratio. Eblus multaj diversaj manieroj
alfronti tiun temon. Mi devas diri, ke la vojo elektita de Steele
ŝajnas al mi malfacila, kaj ke la rezulton mi trovas ne tre
#000052
La scenoj plenas je anekdotecaj informoj, plej ofte pri
politikistoj. Oni ekscias, ke Hitler frandemas kukojn kaj furzas.
Aperas ankaŭ iom da amintrigoj de la protagonisto Lenz. Sed ĉio
#000054
Ankaŭ la rakonta formo estas problema. Steele kreis mion, iun
Erich Schwalbe, kiu naŭdekjara rakontas siajn memorojn
pri Lenz. Tiu peranto tamen limigas liajn aŭtorajn eblojn kaj
faras parton de la romano iom teda. Al la mio mem mankas
karaktero kaj motivita rolo en la romano.
#000055
Por klarigi kelkajn aferojn, kiujn Schwalbe ne povas rakonti,
Steele en la fino (re)aperigas eksnazion, kiu kvazaŭ petas
#000056
Por mi la plej valora instruo de la romano estas, ke en la
demokratia Weimar-respubliko plu restis (aŭ jam aperis) fortoj
ege maldemokratiaj eĉ je ŝtata nivelo.
#000057
La romano tamen facile legiĝas, kaj pleje mi ŝatis la
ĉapitron Kriza jaro, kie Lenz eniras (kaj eliras)
malliberejon. Tie la rakonto vigliĝas kaj pli forte kaptis mian
#000058
Se Trevor ne jam delonge pruvis sian staturon  ne de
simple unu inter la Esperanto-verkistoj, da kiuj nuntempe ni
havas plurajn manplenojn, sed de aŭtoro je vere monda nivelo,
tiam certe nun tion li montris.
#000063