Kiel la sub'skrib'o „la redakci'o” montr'as, teozof'o'j propon'as si'a'n labor'o'n sen atent'ig'o pri aŭtor'o: ne grav'as person'o'j, grav'as la tem'o. La jen'a tekst'o est'as ĉef'artikol'o el Theosofie, tri'monat'a gazet'o pri teozofi'o. La tri teozofi'a'j cel'o'j (de la Unu'iĝ'int'a Loĝi'o de Teozof'o'j) est'as: la form'ad'o de kern'o de Universal'a Hom'a Frat'ec'o, sen disting'o de ras'o, kred'o, seks'o, person'a'j cirkonstanc'o'j aŭ direkt'o; la kompar'a stud'o de mal'nov'a'j kaj modern'a'j religi'o'j, filozofi'o'j kaj scienc'o'j kaj la montr'o de la grav'ec'o de tia stud'o; la esplor'o de la ne'kon'at'a'j natur'leĝ'o'j kaj la psik'a'j kapabl'o'j en la hom'o.
#000015
La fid'o est'as oaz'o en la kor'o, kiu'n neniam ating'os la karavan'o de la pens'o'j. Kahlil Gibran
#000017
Pli ol iam antaŭ'e est'as en ni'a soci'o grand'a mal'sat'o je spirit'ec'o, je instru'o'j kaj instrukci'o'j, kiu'j far'os ni'n fin'e feliĉ'a'j. Sed ĉu ni ver'e sci'as, kio'n spirit'ec'o implic'as? Ekzist'as tiom da kurs'o'j kaj lern'ej'o'j, tiom da „spirit'a'j” ide'o'j kaj teknik'o'j, ke preskaŭ est'as io absurd'a kaj ankaŭ io profund'e bedaŭr'ind'a en la konfuz'o de ĉi tiu „nov'a epok'o”. La fakt'o, ke la vort'o „spirit'ec'o” est'as volont'e uz'at'a en ĵurnal'o'j kaj popular'a'j televid'program'o'j, kvazaŭ ĉiu'j kompren'us kio ĝi est'as, jam est'as indik'o ke ni'a kultur'o est'as spirit'e fremd'iĝ'int'a. Kiam io iĝ'as popular'a, kiel okaz'as nun kun spirit'ec'o kaj esoter'aĵ'o'j, ĝi dev'as ja perd'i si'a'n esenc'a'n signif'o'n, ĉar spirit'a'j princip'o'j ja est'as ne'taŭg'a'j por amas'komunik'ad'o. Kiam difin'it'a'j ide'o'j est'as prezent'at'a'j kiel spirit'a'j instru'o'j, tio ankoraŭ ne signif'as ke ili ankaŭ est'as spirit'a'j. Kaj invers'e: kiam ver'a spirit'ec'o est'as propon'at'a, ne sekv'as aŭtomat'e ke ankaŭ ĉiu aprez'as kaj akcept'as tiu'n propon'at'aĵ'o'n. Oni ja est'u kapabl'a re'kon'i la spirit'a'n kiam ĝi prezent'as si'n kiel tia'n. La real'o tamen est'as, ke hom'o'j interes'at'a'j pri spirit'ec'o ne ĉiam sci'as, kiel disting'i tio'n kio est'as ver'a de tio kio est'as fals'a. Tiel, unu el la plej grand'a'j mis'kompren'o'j est'as, ke ni pov'us sen tro mult'a pen'o ating'i spirit'a'n progres'o'n. Artikol'o pri Medit'ad'o kaj Memstudo rimark'ig'as pri tio jen'o'n:
#000018
En maj'o en laŭ'cel'a salon'eg'o de Vatikan'o Ĉin'a Filharmoni'a Orkestr'o de Pekino kaj Ĥor'o de la Ŝanhaja Oper'ej'o lud'is la rekviem'o'n de Mozart antaŭ la pap'o kaj la kuri'o. Omaĝ'o al Benedikto la 16a, cert'e! Por evident'ig'i, ke la muzik'o reprezent'as tut'mond'a'n lingv'aĵ'o'n, sub'strek'is ĉin'olog'o'j; por komenc'i per kviet'a voj'o la nov'a'j'n rilat'o'j'n inter Pekino kaj Vatikan'o, flustr'is esper'em'a'j eklezi'ul'o'j; por kontraŭ'pez'i per nov'a iniciat'o la tibetajn embaras'o'j'n, dir'is la mal'pli simpati'ant'a'j koment'ant'o'j. La iniciat'o, tamen, est'is plan'it'a jam antaŭ'e. Oni inform'is, ke la german'kultur'a kaj pian'lud'kapabl'a pap'o Ratzinger mult'e ŝat'is kaj aplaŭd'is la koncert'o'n kaj afabl'e konversaci'is kun la orkestr'an'o'j.
#000025
Muzik'o kaj milit'o: jen la tem'o de koncert'o okaz'int'a en juni'o en la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o, kiam la kant'o-aŭtor'o kaj eks'a soldat'o James Blunt [ĝejmz blant] rav'ig'is spekt'ant'o'j'n. Blunt, brit'o, deĵor'is antaŭ kelk'a'j jar'o'j en Kosovo kiel komand'ant'o de la tie'a'j brit'a'j pac'gard'ist'o'j. Milit'ist'a karier'o tamen ne mal'help'is ankaŭ art'a'n. Spekt'ant'o'j, kiu'j plen'plen'ig'is la centr'a'n stadion'o'n en Tiran'o, ĝu'is ne nur bel'a'j'n kanzon'o'j'n kiel „Mi am'as vi'n, bel'ul'in'o”, sed ankaŭ vid'aĵ'o'j'n el la milit'o en Kosovo elekt'it'a'j'n de la art'ist'o mem.
#000026
Kiu kon'as la Proverb'ar'o'n de Zamenhof, tiu trov'os ĉi tiu'n libr'o'n bon'ven'a kun'ul'o por ĝi. Ne tim'u, ke vi ne kompren'os tre arab'kultur'a'j'n esprim'o'j'n, ĉar abund'as klar'ig'o'j kaj pied'not'o'j por help'i vi'n.
#000028
Por esperant'ist'o'j, kiu'j iom kon'as ni'a'n histori'o'n, ebl'e la komenc'a'j ĉapitr'o'j ir'as tro mal'rapid'e, sed ni ne forges'u, ke tem'as pri angl'a'lingv'a original'o el la jar'o 1985, ne destin'it'a unu'a'vic'e al inter'naci'a publik'o: por pli bon'e kompren'ig'i, kia est'is Lidia, la aŭtor'in'o unu'e don'as bild'o'n pri ŝi'a hejm'o kaj precip'e pri ŝi'a patr'o kaj Esperant'o mem. Kaj tio est'as traf'a decid'o: ŝi'n ja form'is kiel person'o'n ĝust'e tiu fon'o.
#000030
La viv'o de Lidia est'as mult'rilat'e mal'kutim'a: la plej jun'a fil'in'o de Zamenhof, por kiu la antaŭ'a'j ge'frat'o'j ja est'is jam adolt'a'j, kiam ŝi ek'konsci'iĝ'is pri la viv'o, ia'senc'e ek'kresk'is kvazaŭ sol'infan'o. Nur 9-jar'a ŝi ek'lern'is Esperant'o'n por akompan'i la ge'patr'o'j'n al la UK en Berno en 1913, kie pli-mal'pli aŭtomat'e ŝi ek'lud'is kvazaŭ rol'o'n de princ'in'o: ja fil'in'o de d-ro Esperant'o mem! Se tio'n tiu'jar'e ŝi ne far'us, ŝi dev'us rest'i hejm'e. Tiu minac'o efik'is. De post tiam ŝi ne plu ĉes'is okup'iĝ'i pri la Inter'naci'a Lingv'o: jam fru'e ŝi komenc'is traduk'i en ĝi'n kaj far'iĝ'is bon'stil'a aŭtor'in'o. Ĉiu'j kon'as ŝi'a'n traduk'o'n de Quo Vad'is? kaj Bahá'u'lláh kaj la Nov'a Epok'o, sed ankaŭ plur'a'j'n ali'a'j'n traduk'o'j'n kaj propr'a'j'n tekst'o'j'n ŝi aŭtor'is.
#000032
Lidia oft'e emfaz'is, ke por ŝi'a patr'o la lingv'o mem ne est'is la plej grav'a afer'o: spirit'a proksim'iĝ'o por Zamenhof ĉiam est'is pli grav'a. „Iom post iom Esperant'uj'o far'iĝ'os eduk'ej'o de la est'ont'a inter'frat'ig'it'a hom'ar'o (1907, p. 126)”. Tio instig'is li'n al Hilel'ism'o, post'e – pli ĝeneral'e – al Hom'ar'an'ism'o. Lidia mem renkont'is Baha'ism'o'n per'e de Martha Root okaz'e de la publik'a dediĉ'a ceremoni'o pri la tomb'o'monument'o de Zamenhof en 1926; s-in'o Root unu'e prezent'is tiu'n religi'o'n al ŝi kiel „form'o[n] de Hom'ar'an'ism'o”. Tiu ĉi renkont'iĝ'o kun la plej nov'a branĉ'o en la religi'o-famili'o: jud'ism'o – krist'an'ism'o – islam'o – baha'ism'o, est'is la du'a ĉef'a okaz'aĵ'o en la viv'o. Por ŝi la jud'ism'o ĝis tiam est'is nur'a ident'ig'il'o koncern'e la de'ven'o'n: religi'e ŝi si'n ne sent'is jud'a. Sed en tiam'a Pollando oni „ja bezon'is i'e'n aparten'i” [mi'a esprim'o]. Do jud'a ŝi si'n nom'is. Religi'e, tamen, baldaŭ ŝi far'iĝ'is ver'a fid'ul'in'o je Di'o, per'e de ties profet'o'j de Baha'ism'o: la tiam'a Gvid'ant'o, Shogi Effendi, por ŝi est'is ver'a proksim'a spirit'a patr'o-konfidenc'ul'o. Kaj pri Bahá'u'lláh ŝi oft'e parol'as, kvazaŭ tem'us pri Di'o mem: unu cit'o el inter mult'a'j sur paĝ'o 321: „Bahá'u'lláh el'aŭskult'is mi'a'j'n preĝ'o'j'n”. Not'int'e ĉi tiu'n cit'aĵ'o'n, mi tuj konsci'iĝ'is, ke mult'a'j krist'an'o'j sam'manier'e parol'as pri Jesuo, kvazaŭ simpl'e Di'o li est'us. Ĉie ŝi serĉ'is gvid'ad'o'n de Di'o, oft'e kvazaŭ modern'a vizi'ul'in'o, kies vizi'o'j'n ni ne kon'as, ŝi far'as decid'o'j'n, kiu'j supr'aĵ'e kontraŭ'as ĉiu'n ebl'a'n person'a'n profit'o'n, pro iu mister'a sent'o, ke tiel dev'os okaz'i. El tekst'o, kiu rand'as je vizi'a literatur'o: paĝ'o 376: Kred'o, lern'is ŝi, ebl'e est'as nur arane'a faden'et'o, sed ĝi kapabl'as triumf'i super ĉiu'j potenc'o'j de l' mal'hel'o. Ĉar, kiu, kiel la et'a arane'o sur la sojl'o de la Sankt'ej'o, „trov'os ankoraŭ en si'a kor'o unu radi'et'o'n de kred'o, tiel delikat'a'n kaj et'a'n kiel arane'a faden'o, ne pere'os en abism'o, sed se eĉ ĉiu'j potenc'o'j de tiu ĉi mond'o ek'batal'us kontraŭ li, por puŝ'i li'n mal'supr'e'n, eĉ en la fal'o mem li halt'os, kaj per tiu ĉi radi'o, kiel per la bibli'a ŝtup'ar'o, eĉ el la abism'o lev'os si'n al la ĉiel'o”.
#000033
Je cert'a moment'o ŝi iel kombin'as ambaŭ si'a'j'n misi'o'j'n: ŝi far'iĝ'as sukces'a Ĉe-instru'ist'in'o, far'as mult'a'j'n propagand'o- kaj instru'o-vojaĝ'o'j'n, kaj al'log'as al la lingv'o plur'a'j'n mil'o'j'n da nov'a'j hom'o'j, kaj paralel'e ŝi far'as parol'ad'o'j'n pri la bahaa religi'o, far'iĝ'as intim'a kun'labor'ant'o de ties misi'ist'o'j. Unu'foj'e ŝi ir'as pilgrim'e al Palestino, al por baha'an'o sankt'a'j lok'o'j, renkont'as la Gvid'ant'o'n.
#000034
La verk'o fin'e rakont'as pri ŝi'a pere'o – murd'it'a en Tre'blink'a. Fin'as la libr'o'n klar'ig'o pri font'o'j uz'it'a'j kaj util'e ampleks'a indeks'o.
#000036
Ĝis nun en Esperant'o oni pov'is ricev'i nur svag'a'n bild'o'n pri Lidia: Is'a'j Dratwer – Lidj'a Zamenhof, Viv'o kaj ag'ad'o, 1980; li almenaŭ don'is la plej baz'a'j'n inform'o'j'n pri ŝi'a viv'o, kun'e kun plur'a'j leter'o'j ŝi'a'j el la Esperant'o-Muze'o en Vieno, kaj Juli'a'n Modest per si'a Ni viv'os! Dokument'a dram'o pri Lidia Zamenhof (Hungar'a Esperant'o-Asoci'o, (s.j., 1985?) don'is ebl'e iom roman'ig'it'a'n teatr'a'n impres'o'n.
#000038
Dum'leg'ad'e mi far'iĝ'is ĉiam pli sci'vol'a, kio en'tut'e en'est'os en la baldaŭ aper'ont'a La Original'a Verk'ar'o de Lidj'a Zamenhof: foj'foj'e la tekst'o de tiu ĉi biografi'o cit'as, foj'e iom resum'as el leter'o'j kaj ali'a'j verk'aĵ'o'j de Lidia: preleg'o'j, rakont'o'j, raport'aĵ'o'j – kiu'j kun'e promes'as impres'a'n tut'aĵ'o'n. Person'e, ekzempl'e, mi sci'vol'as pri ŝi'a ese'o „Voj'o'j de Di'o” (paĝ'o 330). Jam el plur'a'j cit'o'j ĉi-libr'e oni pov'as konstat'i, ke Lidia ankaŭ literatur'e hav'is talent'o'n. Sed al mi ne far'iĝ'is tut'e cert'e, kio ja konserv'iĝ'is el tio, kio'n ŝi verk'is. Bernhard Westerhoff redakt'is la baldaŭ'a'n volum'o'n. Do ni vid'os!
#000040
Solresol, la universal'a muzik'a lingv'o de Je'a'n François Sudre [ĵa frasŭá sidr] (1787-1862), baz'it'a sur la sep ton'o'j de la solfeĝ'o, mal'oft'e ricev'is la atent'o'n aŭ la respekt'o'n, kiu'n ĝi merit'as. Tamen, ĝi est'is la unu'a plan'lingv'o, kiu akir'is la sub'ten'o'n de general'o'j kaj ali'a'j potenc'ul'o'j, fam'a'j scienc'ist'o'j kaj kompon'ist'o'j, inter'naci'a'j ekspozici'o'j, institut'o'j de kler'ul'o'j kaj simil'e (se ne de amas'o'j da real'a'j lern'int'o'j kaj uz'ant'o'j), kaj tio por lingv'o, unu'e publik'e prezent'it'a jam 52 jar'o'j'n antaŭ la lanĉ'o de Volapuk'o kaj 60 jar'o'j'n antaŭ la Unu'a Libr'o de Esperant'o.
#000042
Iom da inform'o last'a'temp'e hav'ebl'is en Inter'ret'o, sed dum'long'e mal'facil'e est'is trov'i inform'o'j'n pri ĝi. Precip'e, parentez'e, en Briti'o: sufiĉ'e rar'a'j libr'o'j pri la lingv'o ŝajn'e mal'aper'is en nigr'a'n put'o'n for de la bret'o'j kaj de la ŝtat'a British Library en Londono, kaj de la Butler-bibliotek'o de Esperant'o-Asoci'o de Briti'o.
#000043
La titol'o de la libr'et'o est'as mis'nom'o, implic'ant'a, ke ja prav'ig'ebl'as filologi'a kun'grup'ig'o de la kelt'a'j lingv'o'j kun'e kun la semid'a'j lingv'o'j. Tamen, ajn'a ide'o, ke tiu'j du grup'o'j hav'as komun'a'n genealogi'a'n font'o'n, est'as defend'at'a de neni'u serioz'a nun'temp'a lingv'ist'o.
#000046
Tio'n nek cel'as, nek opini'as Cherpillod. En la ĉef'a part'o de si'a verk'o li el'montr'as list'o'n de 40 punkt'o'j pri simil'ec'o inter la du lingv'o'grup'o'j. Laŭ la verk'int'o, pri tia'j konverĝ'o'j „est'as ne'supoz'ebl'e, ke ili ĉiu'j est'us kaŭz'at'a'j de simpl'a hazard'o” (p. 124). Sed post'e, ekzamen'int'e la leksik'o'n de la du grup'o'j, li konklud'as, ke pro relativ'a mank'o de tie'a'j komun'a'j element'o'j ne pov'as tem'i pri genealogi'a rilat'o.
#000047
Li star'ig'as, do, konklud'a'n demand'o'n pri tio, kiu'j histori'a'j okaz'aĵ'o'j pov'us klar'ig'i tia'n situaci'o'n. Kiel solv'o'n li sub'ten'as la teori'o'n de la munkena profesor'o Theo Vennemann, ke influ'o de antikv'a'j kaj nun mal'aper'int'a'j parol'ant'o'j de semid'a'j lingv'o'j en Eŭrop'o okaz'ig'is trajt'o'j'n en la iam najbar'a'j aŭ anstataŭ'ont'a'j kelt'a'j lingv'o'j.
#000048
Sed ĉu la atest'aĵ'o'j ver'e sufiĉ'as, por far'i tia'n konklud'o'n? Kelk'a'j el la 40 punkt'o'j de Cherpillod ŝajn'as al mi mal'fort'a'j, ekzempl'e, li'a punkt'o 10: famili'nom'o'j hav'as la form'o'n „fil'o de ... ”. Cherpillod asert'as, ke tiu kutim'o ekzist'as en mal'mult'a'j ali'a'j lingv'o'j (p. 47), menci'ant'e kiel sol'a'n ali'a'n ekzempl'o'n la skandinav'a'j'n lingv'o'j'n. Tio simpl'e ne est'as ver'a, kaj ceter'e, tem'as ne pri lingv'a ec'o, sed kultur'a. Tra la mond'o oni pov'as trov'i tiu'n kutim'o'n: hungar'a'j nom'o'j kiel Pálfi (fi, fi'u = „fil'o”) kaj azerbajĝanaj kaj turk'a'j nom'o'j, fin'iĝ'ant'a'j per -oglu (= „fil'o”), tuj ven'as en la kap'o'n. En la kartvel'a nom'o Ioseb Besarionis Dze Ĝugaŝvili (la nask'o'nom'o de Stalin) est'as eĉ du tia'j patr'o'nom'a'j kompon'ant'o'j (dze = „fil'o”, ŝvili = „id'o”). Do, ĉu unik'a konverĝ'o, kie ne pov'as rol'i hazard'o? Ne.
#000049
Kio'n ĝi cel'as? Laŭ la Antaŭ'parol'o, ĝi serv'u kiel instru'il'o: lern'ant'e Esperant'a'n vort'o'n per Esperant'a difin'o, „oni kre'as rapid'a'n voj'o'n inter la koncept'o kaj la vort'o en Esperant'o, sen la de'voj'o de la traduk'o”. Mi trov'as tiu'n teori'o'n tre kred'ind'a – ankaŭ mi kred'as, ke oni klopod'u pens'i en la lern'at'a lingv'o – sed rest'as la problem'o, kiel oni difin'u la plej oft'a'j'n vort'o'j'n de la lingv'o, uz'ant'e nur tiu'j'n oft'a'j'n vort'o'j'n, tiel ke lern'ant'o efektiv'e kompren'u la difin'o'j'n. Ĉu la aŭtor'o sukces'is en tiu mal'facil'a task'o?
#000054
Krom pri'skrib'i la signif'o'n per vort'o'j, la aŭtor'o dispon'as du ali'a'j'n ĉef'a'j'n rimed'o'j'n. Unu est'as la ĉirkaŭ 520 bild'o'j. Nu, bild'o tre taŭg'as por klar'ig'i kelk'a'j'n vort'o'j'n, ekzempl'e „arane'o”, sed preskaŭ tut'e ne help'us por klar'ig'i ali'a'j'n, ekzempl'e „aper'i”. Ali'a rimed'o est'as la uz'ad'o de „scienc'a nom'o”. Ekzempl'e, la difin'o de „alaŭd'o” est'as „bird'o (Alauda)”.
#000060
Ceter'e, ĉi tio ne est'as la unu'a prov'o kre'i unu'lingv'a'n Esperant'a'n vort'ar'o'n sur'baz'e de la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a: en 2001 aper'is Baz'a Esperant'a Radik'ar'o de Wouter Pilger. Avantaĝ'o'j de Ilustr'it'a Orel super tiu libr'o est'as la et'a format'o, la favor'a prez'o kaj la bild'o'j.
#000061
Dum tem'as pri erar'o'j, mi respond'u la kviz'demand'o'n: la atak'o'j'n en Nov-Jork'o je la 11a de septembr'o 2001 gvid'is Muhamad Atta, kaj mi menci'as tiu'n ŝajn'e tut'e sen'rilat'a'n fakt'o'n, ĉar sur paĝ'o 10 de Ilustr'it'a Orel oni klopod'as klar'ig'i la korelativ'o'j'n (nom'ant'e ili'n tamen „pronom'o'j”) per ar'o da respond'o'j al KI-demand'o'j: Kie? En Uson'o. Kiel? Per aviad'il'o'j. Kiom? Ĉ. 3000 mort'o'j. Ktp. Rimed'o tre original'a, sed ebl'e mal'bon'gust'a aŭ eĉ ofend'a por iu'j. Por mi la ĉef'a problem'o est'as, ke ĉe „kiu” star'as „Osama bi'n Lad'e'n”. Nu, est'as ver'e, ke la uson'a'j amas'komunik'il'o'j kulp'ig'is li'n tuj post la atak'o'j, sed Osama mem asert'is, ke li eĉ ne est'is inform'it'a pri la atak'o'j. Li ne hav'is motiv'o'n por mensog'i, kaj oni ne hav'as motiv'o'n por ne kred'i li'n. Efektiv'e, en 2006, reprezent'ant'o de la uson'a federaci'a polic'o FBI dir'is publik'e, ke FBI hav'as „neni'a'n bon'a'n atest'aĵ'o'n por lig'i Bi'n Lad'e'n kun 9/11”. Osama ja est'as en list'o de hom'o'j serĉ'at'a'j de FBI, sed pro atak'o'j en Afrik'o en 1998, ne pro „9/11”; kontrol'u mem ĉe , se vi vol'as. Ĉu la aŭtor'o de Ilustr'it'a Orel intenc'e dis'vast'ig'as mit'o'n, aŭ ĉu li mem est'as viktim'o?
#000063
Barakt'as fiŝ'ist'o'j ekster la akv'o
#000067
Strik'is mez'e de juli'o mil'o'j da japan'a'j fiŝ'ist'o'j. Ar'iĝ'is en Tokio 3000 reprezent'ant'o'j de la fiŝ'ist'o'j, postul'ant'e por si'a industri'o reg'ist'ar'a'n subvenci'o'n. De sur podi'o deklar'is sinjor'in'o Hatakejama Ecuko el la guberni'o Mijagi: „La prez'o de naft'o pli kaj pli alt'iĝ'as, sed fiŝ'prez'o'j neniam. Kotiz'o'j por pensi'o kaj san'asekur'o, impost'o'j, ĉio alt'iĝ'as. Se tiu situaci'o daŭr'os, ni ne pov'os viv'ten'i ni'n. Help'u ni'n!”
#000068
Fiŝ'kapt'ad'o mult'e de'pend'as de naft'o. Ĉirkaŭ 50 % de la el'spez'o'j de la fiŝ'ist'ar'o rilat'as al naft'o, ĉef'e pro ŝip'et'o'j. Last'a'temp'e la kost'o de naft'o kvar'obl'iĝ'is (de ekvivalent'o de 200 eŭr'o'j ĝis pli ol 800 eŭr'o'j por mil litr'o'j). Tamen fiŝ'ist'o'j ne pov'as al'don'i tiu'n krom'a'n el'spez'o'n al la prez'o'j de kapt'it'a'j fiŝ'o'j. La po'grand'ist'ar'o, hav'ant'e pli da fort'o ol la fiŝ'ist'ar'o, prem'as prez'o'j'n por afabl'i al konsum'ant'o'j.
#000069
Gust'o'j de konsum'ant'o'j pri fiŝ'o'j ŝanĝ'iĝ'is. Ili pli ŝat'as tia'j'n fiŝ'o'j'n kiel salm'o, tinus'o kaj seriolo (Seriola quinqueradiata), kiu'j'n oni pov'as facil'e kuir'i kaj manĝ'i sam'e kiel viand'o'n. Nun'temp'e hom'o'j est'as tiom okup'at'a'j, ke ili ne vol'as mal'rapid'e kuir'i kaj manĝ'i mal'grand'a'j'n fiŝ'o'j'n kun mult'a'j ost'et'o'j. Tamen por kapt'i tinus'o'j'n, fiŝ'ist'o'j dev'as vojaĝ'i al mal'proksim'a mar'o apud Sud-Afrik'o.
#000070
Tial al la kun'ven'o en Tokio ven'is mesaĝ'o de unu el tiu'j fiŝ'ist'o'j: „Estim'at'a ministr'o, ni nun kapt'as tinus'o'j'n 650 mejl'o'j'n sud'e de Kab'urb'o, Sud-Afrik'o, en mal'varm'eg'a'j vent'o'j. Ni aĉet'is naft'o'n en Kab'urb'o en juni'o kontraŭ 125 000 en'o'j (830 eŭr'o'j) por mil litr'o'j, 50 000 en'o'j'n (300 eŭr'o'j'n) pli mult'e'kost'e ol en januar'o. Ni ŝpar'is kaj ŝpar'is, sed ni ne pov'as tio'n plu far'i.”
#000071
La tinus'o'j'n oni transport'as per aviad'il'o al Japani'o. Do oni mok'e dir'as, ke tinus'o'j, kiu'j ven'as al Japani'o, ne nur naĝ'as en la mar'o, sed ankaŭ flug'as en la aer'o. Ankaŭ por tio oni bezon'as naft'o'n.
#000072
Ekzist'as ali'a problem'o pri japan'a fiŝ'ad'o: mal'jun'iĝ'int'a'j fiŝ'ist'o'j. En 1984 est'is 440 000 fiŝ'kapt'ist'o'j en Japani'o, sed nun est'as nur 210 000. Dum la pas'int'a'j 20 jar'o'j la nombr'o du'on'iĝ'is, kaj 40 % de la fiŝ'ist'o'j est'as pli ol 65-jar'aĝ'a'j. Do pro naft'o-kost'o'j, ŝanĝ'iĝ'ant'a'j gust'o'j de konsum'ant'o'j kaj mal'jun'iĝ'ant'a fiŝ'ist'ar'o la japan'a fiŝ'industri'o tra'viv'as mal'facil'a'j'n temp'o'j'n.
#000073
Tamen konsum'ant'o'j ŝajn'e ne mult'e interes'iĝ'as pri tiu problem'o. En la vesper'a televid'o mult'as program'er'o'j pri frand'aĵ'o'j kaj ekzempl'e pri „rotaci-suŝi-restoraci'o'j”, kie oni sur'tabl'ig'as mal'mult'e'kost'a'j'n, sed bon'gust'a'j'n suŝi'o'j'n (suŝi'o: krud'a fiŝ'aĵ'o sur riz'bul'o). Tie infan'o'j kaj ge'patr'o'j manĝ'as kun feliĉ'a mien'o, tut'e ne sci'ant'e, kia'manier'e tiu'j fiŝ'aĵ'o'j ven'as al ili'a tabl'o.
#000074
Antaŭ ne'long'e en la alban'a ĉe'mar'a urb'o Durrës est'as mal'ferm'it'a ekspozici'o pri pentr'aĵ'o'j de ne'kon'at'a art'ist'o. Tem'is pri 23-jar'a alban'a el'migr'int'o al Italio, kiu tie est'is dum'viv'e en'prizon'ig'it'a pro murd'o. En la prizon'o vek'iĝ'is li'a talent'o pri pentr'ad'o.
#000075
Konsult'int'e kun si'a frat'in'o, li decid'is si'n dediĉ'i al pentr'ad'o. Rezult'e aper'is kelk'a'j dek'o'j da verk'aĵ'o'j tiel art'ism'a'j, ke li'a nask'iĝ'urb'o konsent'is star'ig'i ekspozici'o'n. La publik'o eg'e ŝat'is la pentr'aĵ'o'j'n, kiu'j spegul'as ne nur prizon'a'n viv'o'n sed ankaŭ, kaj ĉef'e, ekster'prizon'a'n ekzist'o'n, apart'e la gaj'ec'o'n de la natur'o kaj de la hom'a viv'o.
#000076
Last'a'j'n jar'o'j'n pli'mult'iĝ'is si'n'mort'ig'o'j en Albanio. Dum la pas'int'a'j ok monat'o'j pere'is propr'a'man'e 90 person'o'j. Statistik'e si'n'mort'ig'o'j okup'as la tri'a'n lok'o'n el 17 mort'o'kaŭz'o'j, tuj post trafik-akcident'o'j. Mort'ig'as si'n ĉef'e vir'o'j inter 19 kaj 45 jar'o'j. Tamen konstat'ebl'as si'n'mort'ig'o'j ankaŭ ĉe adolesk'o'j kaj pli aĝ'a'j alban'o'j.
#000077
Kiel lern'ant'o'j pas'ig'as somer'a'n liber'a'n temp'o'n? En Japani'o la lern'ej'a jar'o komenc'iĝ'as en april'o kaj la unu'a lern'o'sezon'o fin'iĝ'as ĉirkaŭ la 21a de juli'o. Somer'a liber'temp'o ĝeneral'e daŭr'os dum 40 tag'o'j ĝis la fin'o de aŭgust'o.
#000078
Kio'n nun'a'j lern'ant'o'j far'as? Mult'a'j lern'as en privat'a lern'ej'o por kompens'i la ne'sufiĉ'a'n lern'ad'o'n en la lern'ej'o. Mult'a'j part'o'pren'as en sport'a trejn'ad'o organiz'it'a de lern'ej'a aŭ lok'a klub'o'j. En aŭgust'o mult'a'j vizit'as ge'av'o'j'n, akompan'at'e de la ge'patr'o'j. Fin'e de la monat'o mult'a'j hast'e fin'as somer'a'j'n lern'ej'a'j'n hejm'task'o'j'n.
#000079
Tamen en kelk'a'j urb'o'j lern'ant'o'j ne pov'as hav'i 40-tag'a'n liber'temp'o'n. Antaŭ du jar'o'j eduk'a'j komitat'o'j mal'long'ig'is je unu semajn'o la somer'a'n liber'temp'o'n. Laŭ la ĵurnal'o Asahi 10 % de la eduk'a'j komitat'o'j en Japani'o respond'as jes'e al la demand'o pri mal'long'ig'o. Ili cel'as mult'ig'i lern'o'hor'o'j'n, ĉar en 2002 komenc'iĝ'is eduk'ad'o laŭ nov'a gvid'lini'o kaj lern'o'hor'o'j mal'mult'iĝ'is.
#000080
Tio mal'trankvil'ig'is ge'patr'o'j'n, kiu'j kritik'is la ministeri'o'n pri eduk'ad'o. La ministeri'o konsent'is re'form'i la gvid'lini'o'n, kaj ven'ont'jar'e en element- kaj mez-lern'ej'o'j pli'mult'iĝ'os lern'o'hor'o'j. Eduk'a'j komitat'o'j, kiu'j prov'e kaj anticip'e mal'long'ig'is la somer'a'n liber'temp'o'n, prav'ig'is si'n, dir'ant'e, ke ili cel'as evit'i tro da ŝarĝ'o al lern'ant'o'j.
#000081
Tamen enket'it'e, 75,5 % de mez'lern'ej'an'o'j kaj 43,0 % de element'lern'ej'an'o'j respond'is, ke mal'long'ig'o de la feri'o'j tut'e ne est'as bon'a. Ven'as kritik'o'j ankaŭ de ge'patr'o'j: „Lern'ant'o'j ne pov'as part'o'pren'i en sport'a trejn'ad'o”, „Lern'ant'o'j ne kompren'as, kial ili dev'as ir'i al lern'ej'o, dum ili'a'j ge'frat'o'j en super'a mez'lern'ej'o feri'as hejm'e”, „Somer'a liber'temp'o don'as al lern'ant'o'j ŝanc'o'n pas'ig'i temp'o'n laŭ'plaĉ'e kun si'a'j famili'an'o'j kaj en la natur'o” ktp (laŭ la ĵurnal'o Asahi).
#000082
Antaŭ'e tiu kvalifik'o est'is dum'viv'e valid'a, sed last'a'n juni'o'n la reg'ant'a'j parti'o'j lim'ig'is la valid'period'o'n de la kvalifik'o al 10 jar'o'j, pretekst'ant'e, ke ĝi eksklud'u mal'bon'kvalit'a'j'n instru'ist'o'j'n. Mi tamen opini'as, ke ĝi'a ver'a intenc'o est'as eksklud'i politik'e aktiv'a'j'n, sindikat'an'a'j'n instru'ist'o'j'n, por ke eduk'ad'o serv'u ne al la popol'o sed ankaŭ al la ŝtat'o.
#000085
Ĉi-jar'e 118 universitat'o'j organiz'is kurs'o'j'n, en kiu'j instru'ist'o'j ricev'as 12 lecion'o'j'n pri eduk'a politik'o kaj 18 lecion'o'j'n pri si'a fak'o. Ĉiu'n jar'o'n 100 000 instru'ist'o'j ĉe'est'os tiu'j'n kurs'o'j'n, do ankaŭ universitat'a'j instru'ist'o'j dev'as mult'e labor'i dum la somer'o. Kio'n nask'as okup'it'a liber'temp'o al Japani'o? Pli kler'a'j'n lern'ant'o'j'n kaj instru'ist'o'j'n, kaj pli glor'a'n Japani'o'n? Ebl'e ne.
#000086
Est'as bon'e kon'at'e, ke rid'o'j mal'mult'ig'as mens'a'j'n streĉ'o'j'n kaj fort'ig'as korp'a'n imun'ec'o'n. Tamen, por san'o, kiom da rid'o'j neces'as? Profesor'o Kimura Jooĵi de la Kansaja Universitat'o, Japani'o, komenc'is esplor'i la sekret'o'n de rid'o'j.
#000087
Li dir'as: „Mult'a'j hom'o'j est'as tro konsci'a'j pri si'a san'o, pren'ant'e medikament'o'j'n kaj mal'trankvil'iĝ'ant'e pro sang'o'prem'o kaj glukoz'o.”
#000089
Tamen ne tia'j'n afer'o'j'n oni mezur'u, sed rid'kvant'o'n. Laŭ la profesor'o oni dir'u al si: „Aha, hodiaŭ ankoraŭ mank'as 500 aH (unu'o de rid'o'j) al mi. Mi ĝu'u tradici'a'j'n komik'a'j'n rakont'o'j'n kaj rid'u.” Tiel, opini'as Kimura, nepr'as viv'i.
#000090
La tru'o por la ban'ad'o pov'as est'i mem'far'it'a: ĉe propr'a strand'o aŭ ĉe publik'a ban'ej'o, pri'zorg'at'a municip'e aŭ de klub'o de hobi'ul'o'j. La finn'a ĉef'urb'o Helsink'o dispon'ig'as pli ol 20 vintr'a'j'n sub'ĉiel'a'j'n ban'ej'o'j'n al ŝat'ant'o'j de vintr'a ban'ad'o. Ĉe la du'on'o el ili apud'e star'as hejt'at'a saŭn'o, ĉe la ali'a'j varm'ig'at'a vest'o'ŝanĝ'ej'o. Tamen prefer'ebl'as, ke oni varm'ig'u si'n en la saŭn'o nur post la mal'varm'a ban'o. Unu'e oni en'ir'u trankvil'e kaj mal'rapid'e la mal'varm'eg'a'n akv'o'n, kies temperatur'o oft'e est'as mult'grad'e pli alt'a ol tiu de la aer'o (minus'a'j grad'o'j ĝis 10-20). La uz'ant'o'j de la serv'o'j pag'as 10-150 eŭr'o'j'n.
#000093
Ĉu hobi'o aŭ sport'o? Tio'n vi mem decid'u. Ver'dir'e okaz'as en Finnlando ankaŭ vintr'a'j naĝ'o'konkurs'o'j en sub'ĉiel'a'j basen'o'j, sed tio est'as jam ali'a afer'o.
#000095
Ĉiu esperant'ist'o, kiu kon'as la literatur'o'n, re'kon'as la nom'o'n de Karolo Piĉ kaj la titol'o'n de li'a roman'o La litomiŝla tomb'ej'o. Ankaŭ ĉi tiu ese'et'o tem'as pri tomb'ej'o, kvankam ne en Ĉeĥi'o, sed en la irlanda kamp'ar'a urb'o Tulamore. Tiu, kiu promen'as en la tulamora tomb'ej'o, tie trov'os divers'a'j'n unik'a'j'n interes'aĵ'o'j'n.
#000096
Pro tio, ke la Irlanda Respublik'o est'as precip'e katolik'a land'o, grand'a spac'o en la tomb'ej'o est'as dediĉ'it'a al la tomb'o'j de monaĥ'in'o'j. Ali'lok'e, kelk'a'j unu'op'a'j ŝton'o'j memor'ig'as pri irland'an'o'j en'ter'ig'it'a'j en Uson'o, land'o, kiu akcept'is mult'a'j'n irlandajn el'migr'int'o'j'n ek'de la Grand'a Mal'sat'o mez'e de la 19a jar'cent'o ĝis la fin'a'j jar'dek'o'j de la 20a.
#000098
La plej ŝat'at'a'j kaj karakteriz'a'j monument'o'j konsist'as el gravur'it'a'j kolon'o'j en la form'o de antikv'a kelt'a kruc'o, vid'ebl'a en arkeolog'ej'o'j kaj tomb'ej'o'j en la tut'a insul'o. Tiu ĉi desegn'o, kvazaŭ simbol'o de kelt'a krist'an'ism'o, hav'as cirkl'o'n super la du brak'o'j de la kruc'o.
#000099
Post la fin'o de la unu'a mond'milit'o, kaj la sam'temp'a sen'de'pend'ig'a ribel'o kontraŭ brit'a reg'ad'o, ĝis la est'iĝ'o de pli pac'a situaci'o en Nord-Irlando, en la last'a jar'dek'o de la 20a jar'cent'o, irland'an'o'j, kies famili'an'o'j milit'serv'is en la brit'a arme'o dum la mond'milit'o'j, hont'is pri la supoz'at'a „perfid'o” de irlanda patriot'ism'o. Pro tio, kvankam mil'o'j da jun'a'j irland'an'o'j mort'is en la milit'o'j (malgraŭ la oficial'a neŭtral'ec'o de la Respublik'o en la du'a), preskaŭ neni'u irlanda famili'o aŭdac'is mal'kaŝ'i la fakt'o'n per tomb'o'ŝton'o memor'e al si'a'j milit'a'j mort'int'o'j.
#000100
Tiu'j, kiu'j mort'is dum la irlanda sen'de'pend'ig'a milit'o kaj en la en'land'a milit'o, kiu ĝi'n sekv'is, est'is honor'ig'it'a'j per monument'o'j. Tamen, nur preskaŭ fin'e de la 20a jar'cent'o aper'is en irlandaj tomb'ej'o'j nov'a'j tomb'o'ŝton'o'j memor'e al la mond'milit'a'j mort'int'o'j. Est'as strang'e trov'i tia'j'n surpriz'e nov'aspekt'a'j'n tomb'o'ŝton'o'j'n kun detal'o'j pri jun'a'j irland'an'o'j mort'int'a'j inter 1914 kaj 1918 en t.n. irlandaj regiment'o'j de la brit'a arme'o.
#000101
En Irlando est'as plur'a'j mil'o'j da famili'o'j, kiu'j laŭ'tradici'e viv'as kiel nomad'o'j en rul'dom'o'j kaj tend'o'j, kvankam ili ne est'as de cigan'a de'ven'o. Antaŭ'e tiu komun'um'o, angl'e „tinkers” (stan'ist'o'j, kaldron'ist'o'j,) gael'e tincéirí), vend'is kaj aĉet'is ĉeval'o'j'n. Modern'a soci'o ne plu bezon'as man'far'it'a'j'n kaldron'o'j'n kaj sitel'o'j'n, kaj la nomad'o'j taks'as la nom'o'n „tinker” insult'o.
#000102
Ili nom'as si'n hodiaŭ „travellers” (vojaĝ'ant'o'j; gael'e: lucht siúil). Mult'a'j viv'as mal'cert'e, danĝer'e kaj kelk'foj'e mizer'e, flank'e de ŝose'o'j. Tamen ali'a'j pli bon'stat'a'j nomad'o'j sukces'as gajn'i sufiĉ'e da mon'o por pli luks'e sub'ten'i si'n. Tiu'j last'a'j, pas'ig'ant'e la viv'o'n sen fiks'it'a dom'o, ŝat'as impon'a'j'n monument'o'j'n post si'a mort'o. Pro tio, kelk'a'j el la plej grand'a'j kaj ornam'it'a'j monument'o'j en la tulamora tomb'ej'o kaj ali'lok'e en Irlando trov'iĝ'as sur la tomb'o'j de nomad'o'j.
#000103
La unu'a nomad'a monument'o en la tomb'ej'o pomp'as el nigr'a marmor'o, kun grand'a rand'o: ĝi est'as alt'a tomb'o'ŝton'o kun epigraf'o en or'a'j liter'o'j, flank-kolon'o'j bel'ig'it'a'j per or'um'it'a'j flor'o'j, statu'o'j de la sankt'a virg'ul'in'o kaj sankt'ul'o'j, flor'uj'o'j, gravur'it'a'j slab'et'o'j donac'it'a'j de divers'a'j famili'an'o'j, marmor'a pied'pilk'o sur piedestal'o, kaj antaŭ'a marmor'a genu'kusen'o kun or'um'it'a invit'o „Stay and Chat” („Rest'u kaj babil'u”).
#000104
La du'a monument'o trov'it'a est'as simil'a: el nigr'a marmor'o, riĉ'e or'um'it'a, kun al'don'aĵ'o de grand'eg'a rozari'o pend'ant'a sur la tomb'o'ŝton'o, or'um'it'a'j bild'o'j de kamion'et'o kaj nomad'a ĉar'um'o, kaj en la mez'o, sur la marmor'a plank'o, piedestal'o, sur kiu star'as grand'a glas'o da irlanda porter'o (nigr'a bier'o) Guinness [gínes].
#000105
La irlandaj nomad'o'j kutim'e ge'edz'iĝ'as, kiam ili est'as tre jun'a'j. Plej patos'a tomb'o est'as tiu de jun'a (30-jar'a) nomad'a vir'in'o. Simil'a al la ali'a'j monument'o'j (el nigr'a marmor'o, sed kun mult'a'j gravur'it'a'j memor'slab'et'o'j en form'o de kor'o'j kaj unu kiel mal'ferm'it'a libr'o), ĝi inform'as, ke la for'pas'int'in'o mort'is, nask'ant'e infan'o'n, kiu ne super'viv'is, kaj pli'e post'las'is kvin fil'o'j'n, kvar fil'in'o'j'n kaj 17 ge'nep'o'j'n, plus nev'o'j'n kaj nev'in'o'j'n. Ĝi atest'as, ke la viv'o de nomad'o'j ne ĉiam est'as feliĉ'a, kaj ili'a'j mort'o'j oft'e est'as tragik'a'j.
#000107
Ankaŭ pri la tulamora tomb'ej'o ebl'us verk'i roman'o'n.
#000108
Antaŭ ne'long'e divorc'is jun'a par'o el la sud'a ĉe'mar'a urb'o Vlora. Post'e ambaŭ komenc'is serĉ'i nov'a'n partner'o'n per inter'ret'a'j babil'ej'o'j. Ili prezent'is si'n en la elektron'ik'a medi'o per kaŝ'nom'o'j kaj tiu'manier'e virtual'e renkont'iĝ'is. Sekv'is vid-al-vid'a renkont'iĝ'o – kaj kiom grand'is la surpriz'o, kiam la iam'a'j ge'edz'o'j de'nov'e si'n vid'is. Re'flam'iĝ'is am'o kaj re'unu'iĝ'is la par'o.
#000109
Laŭ oficial'a statistik'o 79 % de la litovoj est'as rom'katolik'o'j. Malgraŭ tio, ke katolik'o est'as konsider'at'a tiu, kiu est'as oficial'e bapt'it'a, pli grand'a part'o de litovaj katolik'o'j ne est'as ver'a'j – ili mal'oft'e vizit'ad'as preĝ'ej'o'n, ili'a ĉiu'tag'a viv'o est'as iom for de katolik'a'j doktrin'o kaj regul'o'j. Pri si'a katolik'ec'o ili re'memor'as nur ĉe ge'edz'iĝ'o aŭ funebr'a ceremoni'o.
#000110
Ideal'a katolik'o est'as tiu, kiu fest'as la „Sinjor'a'n tag'o'n”, dimanĉ'o'n. Ĝeneral'e la litovoj amas'vizit'as si'a'j'n preĝ'ej'o'j'n nur dum la tag'o de la mort'int'o'j, Krist'nask'o kaj Pask'o. La litova eklezi'o tiu'rilat'e hav'as modest'a'n postul'o'n: neces'as almenaŭ unu'foj'e dum la jar'o, Pask'e, far'i konfes'o'n kaj akcept'i komuni'a'n sakrament'o'n.
#000111
Litovaj soci'olog'o'j rimark'ig'as, ke dum mult'a'j jar'o'j 79 % de la litovoj ident'ig'as si'n kiel katolik'o'j. Tio ne signif'as, ke ĉiu'j est'as praktik'ant'a'j katolik'o'j. Pri si'a katolik'ec'o la popol'o sen'kaŝ'e deklar'is nur de post la ŝtat'a sen'de'pend'iĝ'o en la jar'o 1990. Sam'temp'e al'don'ind'as, ke la litovaj katolik'o'j est'as dis'part'ig'ind'a'j en du kamp'o'j: ne ver'a'j kaj ver'a'j, kies ĉiu'tag'a viv'o strikt'e baz'iĝ'as sur katolik'a'j valor'o'j. Al la last'a'j aparten'as ĉirkaŭ kvin'on'o de la litova soci'o.
#000112
Krom'e, spert'ul'o'j parol'as pri si'a'spec'a soci'a prem'o – dev'ig'o est'i katolik'o. Ekzempl'e, est'as norm'o ge'edz'iĝ'i en la preĝ'ej'o, malgraŭ ke Litovio est'as unu el la progres'int'a'j EU-land'o'j laŭ statistik'o de divorc'o'j. Dum la unu'a'j jar'o'j post la re'sen'de'pend'iĝ'o rimark'iĝ'is pli grand'a kvant'o de tiu'j, kiu'j ne'is ajn'a'n konfesi'o'n, malgraŭ ke nun la plej grand'a part'o deklar'as si'n katolik'o'j. Dum la sovetia period'o la kred'ant'o'j est'is en mal'favor'a situaci'o. Post la re'sen'de'pend'iĝ'o, kontraŭ'e: ne est'as bon'mor'e est'i laik'o, kio est'as konsider'at'a kiel post'rest'aĵ'o, relikv'o de la sovetiaj temp'o'j.
#000113
Tamen la litova eklezi'o ne mal'trankvil'iĝ'as pri la religi'em'o de si'a'j sam'land'an'o'j. Se oni kompar'as ĝi'n kun la situaci'o en ali'a'j land'o'j de Eŭrop'o, kie preĝ'ej'o'n vizit'ad'as nur 4-5 % de la katolik'o'j, Litovio aspekt'as tut'e normal'e. La kvant'o de edz'iĝ'o'j en la preĝ'ej'o daŭr'e kresk'as. Pli bedaŭr'ind'e est'as, ke pri si'a katolik'ec'o mult'a'j litovoj memor'as nur, kiam ili intenc'as ge'edz'iĝ'i aŭ dev'as en'tomb'ig'i proksim'ul'o'j'n.
#000114
En pas'int'jar'a soci'ologi'a enket'o evident'iĝ'is, ke 80,2 % de la respond'int'o'j atribu'as si'n al rom'katolik'o'j, 2,7 % al la ortodoks'a krist'an'ism'o, 0,7 % al mal'nov'rit'an'o'j, 0,6 % al evangeli'a'j luter'an'o'j, 0,4 % al re'form'it'o'j. Ĉiu dek'a indik'is pri neni'a aparten'o al religi'o. 33 % de la respond'int'o'j indik'is, ke preĝ'ej'o'n ili vizit'as nur dum religi'a'j fest'o'j, Krist'nask'o kaj Pask'o, 17 % tio'n far'as nur unu'foj'e en la jar'o aŭ eĉ pli mal'oft'e, 16 % almenaŭ unu'foj'e en monat'o, 9 % kelk'foj'e dum monat'o, 8 % almenaŭ unu'foj'e en semajn'o. 13 % ne vizit'as preĝ'ej'o'n kaj ne part'o'pren'as religi'a'j'n ceremoni'o'j'n. Malgraŭ ĉio 78,6 % si'n kvalifik'as kiel kred'ant'o'j'n kaj 16,4 % kiel indiferent'a'j'n al religi'o.
#000115
Laŭ'raport'e est'is arest'it'a en restoraci'o en Sarajevo 33-jar'aĝ'a uson-bosnia afer'ist'o, Damir Fazlić. Tiu far'iĝ'is cel'punkt'o de fi'kampanj'o en Albanio, kie opozici'an'o'j dir'is, ke Fazlić ne nur komplic'is kun la reg'ist'ar'o en arm'il'trafik'ad'o, sed ankaŭ rilat'is kun la murd'ist'o'j de la serb'a ĉef'ministr'o Đinđić.
#000116
Tamen kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e Fazlić aper'is en la alban'a televid'o, dir'ant'e, ke ne li, sed ali'a afer'ist'o est'as arest'it'a en la restoraci'o. Krom'e li mal'kaŝ'is, ke li ven'is al Albanio por korekt'i fi'fam'o'j'n pri si'a kondut'o.
#000117
Li dir'is, ke li help'is la Demokrati'a'n Parti'o'n de Albanio re'akir'i potenc'o'n kaj tut'e moral'e rilat'is kun la nun'a reg'ist'ar'o. Li atent'ig'is ankaŭ, ke dum kvar'jar'a esplor'o pri la mort'ig'o de Đinđić eĉ ne unu foj'o'n est'as menci'it'a li'a nom'o. Tiel fin'iĝ'is la fi'kampanj'o kontraŭ Fazlić kaj la reg'ant'a parti'o alban'a.
#000118
Antaŭ ne'long'e respond'ec'ul'o de la Eŭrop'a Komision'o deklar'is, ke la alban'o'j, en'ir'ant'e Eŭrop'a'n Uni'o'n, al'port'os almenaŭ du trezor'aĵ'o'j'n: gast'em'ec'o'n kaj inter'religi'a'n solidar'ec'o'n. La gast'em'o est'as jam sankci'it'a ankaŭ en la pra'a mor-kod'o alban'a (la tiel nom'at'a Kanuni i Lekë Dukagjinit aŭ „Kanon'o – leĝ'ar'o – de Lek Dukaĝini”, princ'o el la 15a jar'cent'o), kie oni sub'strek'as, ke „la hejm'o de la alban'o est'as sam'temp'e la hejm'o de Di'o kaj la gast'o”.1 Kaj inter'religi'a harmoni'ec'o kaj solidar'ec'o est'as jam kon'at'a en ĉiu'j teritori'o'j kie loĝ'as amas'e sur si'a propr'a teritori'o alban'a'j etn'ul'o'j (nom'e en Albanio, Kosovo, sud'a Serbi'o, okcident'a Makedonio, sud'a Montenegro, nord'a Greki'o).
#000119
Ĉe alban'o'j la islam'an'o'j, en la last'a'j jar'cent'o'j, konsist'ig'as la pli'mult'o'n de la loĝ'ant'ar'o. (Respektiv'e en Albanio 70 %, en Kosovo 90 %, en okcident'a Makedonio 95 %, en sud'a Montenegro 90 %, en sud'a Serbi'o 80 %, sed nur mal'pli'mult'e en nord'a Greki'o).
#000120
Histori'e neniam okaz'is fort'a'j kverel'o'j kaj mal'pac'iĝ'o'j inter islam'an'o'j, katolik'o'j kaj ortodoks'a'j krist'an'o'j en tiu'j teritori'o'j, eĉ dum la grand'a'j tut'mond'a'j kriz'o'j (ambaŭ mond'milit'o'j ekzempl'e). Izol'it'a'j incident'o'j, kiu'j okaz'is en Kosovo dum la last'a tie'a milit'o, laŭ'dir'e tut'e ne koncern'as la alban'a'n popol'o'n, sed nur ŝtel'ist'o'j'n kaj krim'ul'o'j'n, kiu'j dezir'is profit'i el la ĥaos'o.
#000121
Last'a'temp'e mi vizit'is de'nov'e Kosovon kaj special'e la urb'o'n Ferizaj, en kies centr'o star'as du mal'sam'religi'a'j monument'o'j, unu grand'a moske'o kun du minaret'o'j kaj unu bel'eg'a ortodoks'a preĝ'ej'o, ambaŭ restaŭr'it'a'j last'a'temp'e. Ambaŭ konstru'aĵ'o'j situ'as en la sam'a kort'eg'o, unu apud la ali'a, kaj la kred'ant'o'j de ambaŭ religi'o'j en'ir'as sen'problem'e en la sam'a'n kort'o'n por preĝ'i al Di'o en si'a'j mal'sam'a'j sankt'ej'o'j. Tio efektiv'e jam daŭr'as jar'cent'o'j'n kaj sam'e okaz'as hodiaŭ.
#000122
La pord'o'j glit-mal'ferm'iĝ'is, kaj li en'ir'is la lift'o'n. La unu'nur'a ali'a vetur'ant'o kontrol'is li'n, dum li en'paŝ'is, kaj post'e re-mal'lev'is la kap'o'n. La buton'o por la ter'a etaĝ'o jam lum'et'is, do li nur apog'is je la mal'antaŭ'a mur'o, dum la pord'o'j ferm'iĝ'is.
#000124
Kiam la lift'o halt'is, li atend'is, ĝis la ali'a person'o el'ir'is, tiam marŝ'is mal'rapid'e el la konstru'aĵ'o en la bril'a'n juni'a'n tag'o'n. Star'ant'e ekster la pord'o'j, ĝis la okul'o'j kutim'iĝ'is al la sun'lum'o, li pri'pens'is kio'n far'i. Li hav'is neni'a'n rendevu'o'n por ating'i, kaj neni'u li'n atend'is. Li loĝ'is sol'a post la mort'o de si'a edz'in'o en la pas'int'a jar'o, kaj li'a'j fil'o'j loĝ'is ekster'ŝtat'e. Benk'o antaŭ li en la kort'o ŝajn'e vok'is li'n, do li marŝ'is al ĝi kaj sid'iĝ'is.
#000125
Font'o en form'o de kaduce'o ŝpruc'is en or'fiŝ'plen'a lag'et'o antaŭ li. Infan'o'j lud'is ĉe ĝi kaj ĉirkaŭ ĝi. Kiel jun'a arkitekt'o, (kiom da jar'o'j pas'int'a'j?) li help'is dezajn'i ĉi tiu'n kort'o'n ĉe la universitat'a hospital'o kiel si'a'n unu'a'n projekt'o'n post la kolegi'o. Super la arb'o'j kaj dom'o'j trans la strat'o vid'ebl'is la supr'o de la Fiŝburna Ofic'ej'o, kiu est'is unu el li'a'j last'a'j grav'a'j projekt'o'j, antaŭ ol li emerit'iĝ'is, jam kvin jar'o'j'n antaŭ'e. Ŝajn'is al li iom ironi'e, ke li elekt'is ripoz'i ĉi tie, vid'ant'e kaj la komenc'o'n kaj la fin'o'n de si'a profesi'a labor'o. Koincid'o? Ebl'e. Li tio'n ne kred'is.
#000126
Li ne est'is kutim'e parol'em'a kun fremd'ul'o'j, sed ial li komenc'is parol'i pri si'a'j problem'o'j al la et'a gnom'aspekt'a hom'o. Li rakont'is pri la hepat'it'o, kiu'n li ek'hav'is per pas'int'a transfuz'o, si'a mal'bon'a kor'o, kaj la kancer'o, kiu'n ili ĵus el'trov'is. Pri tio, ke li ne est'as kandidat'o por hepat'a trans'don'o pro si'a mal'bon'a kor'o, kaj ne por kor'a kirurgi'o pro si'a mal'san'a hepat'o, kaj pro si'a'j ali'a'j mal'san'o'j li cert'e ne toler'us kemi'terapi'o'n. Li'a kurac'ist'o propon'is kurs'o'n de „sub'ten'a terapi'o”, kio ver'e signif'as „komfort'ig'i li'n, ĝis li mort'as”.
#000130
Li re'rigard'is dub'em'e al li, kaj demand'is: „Ĉu vi est'as kurac'ist'o?”
#000132
„Ne. Almenaŭ, ne preciz'e, sed mi kred'as ke mi ebl'e pov'as help'i vi'n.”
#000133
„Kio'n vi pov'as far'i, kio'n la kurac'ist'o'j ne pov'as far'i por mi?”
#000134
„Dir'u al mi la ver'o'n, kio'n far'as por vi la kurac'ist'o'j?” Pro surpriz'o pri tia demand'o li silent'is dum moment'o, kaj la mal'grand'a hom'o tuj daŭr'ig'is, ne atend'ant'e respond'o'n. „Ĝust'e kiel mi kred'is. Vi'a'j kurac'ist'o'j propon'as, ke vi viv'u la mal'long'a'n rest'o'n de vi'a temp'o sub la influ'o de drog'o'j, kiu'j iom post iom iĝ'os pli kaj pli sen'efik'a'j, ĝis vi fin'fin'e mort'os, kiel dolor'plen'a, du'on'frenez'a mani'ul'o. Mi promes'as neni'o'n, sed mi kred'as, ke mi pov'as far'i pli bon'e ol tio.”
#000135
Li met'is la man'o'n en si'a'n komplet'o'n kaj el'tir'is et'a'n vitr'a'n flakon'o'n. „Jen. Trink'u ĝi'n je dorm'o'temp'o. Glut'u la tut'o'n. Mi kred'as, ke ĝi vi'n help'os.”
#000136
„Tio, kio, mi kred'as, vi'n help'os. Drog'herb'a'j ekstrakt'o'j, kontraŭ-oksid'ig'ant'o'j, kaj tiel plu. Pli preciz'e mi ne kapabl'us sci'ig'i vi'n, sen ke vi mult'e stud'us.”
#000137
„Mi sen'prez'e don'as ĝi'n al vi”, la et'ul'o dir'is formal'e, etend'ant'e la flakon'o'n al li, riverenc'ant'e.
#000139
Li pren'is ĝi'n, kaj kontrol'is la donac'o'n. Ĝi en'hav'is klar'a'n, iom'et'e flav'a'n likv'aĵ'o'n, kiu flu'is viskoz'e, kiel miel'o. Li re'rigard'is al la mal'grand'a hom'o. „Kaj kiam mi bezon'os pli?”
#000140
„Atend'u!” li kri'is al li. „Kiel mi trov'u vi'n, se mi bezon'os pli da medikament'o?”
#000142
„Kiel? Mi eĉ ne dir'is al vi mi'a'n nom'o'n.”
#000144
Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e li'a'j amik'o'j kaj parenc'o'j kun'ven'is ĉe sepult'ist'ej'o. La raben'o ĉant'is funebr'a'n kadiŝon per fort'a, klar'a voĉ'o, kiu gvid'is la lament'ant'o'j'n, kiam ili'a'j propr'a'j voĉ'o'j ebl'e stumbl'us. En la elegi'o li laŭd'is la viv'o'n kaj ating'o'j'n de la mort'int'o, kaj dank'is al Di'o, ke Li elekt'is pren'i li'n pac'e, sen'sufer'e, dum li dorm'is.
#000147
Pap'o Benedikto la 16a proklam'is la period'o'n de la 28a de juni'o 2008 ĝis la 29a de juni'o 2009 „jar'o de Sankt'a Paŭlo”. Parentez'e, por protest'ant'o tiu epitet'o „sankt'a” son'as iom strang'e, kvankam la 13a apostol'o ankaŭ en protest'ant'ism'o grav'eg'e rol'as.
#000149
Por mult'a'j Paŭlo est'as la ver'a fond'int'o de krist'an'ism'o. Por ali'a'j li grav'e mis'form'is la origin'a'j'n intenc'o'j'n de Jesuo mem. Kiel ajn, la fakt'o, ke li nask'iĝ'is antaŭ 2000 jar'o'j, instig'is la pap'o'n al tiu ĉi mond'vast'a memor'ad'o pri li. Laŭ histori'ist'o'j Paŭlo ja nask'iĝ'is iam inter 5 kaj 10 p.K.; la ekzakt'a dat'o ne est'as kon'at'a. Kaj ĉar li'a'n mort'o'n tradici'e la rom'katolik'a eklezi'o memor'as la 29an de juni'o, kun'e kun tiu de Petro, tiu'j ĉi dat'o'j por la Paŭlo-jar'o iel est'as dev'ig'a'j.
#000150
Ĉar Paŭlo nask'iĝ'is en la urb'o Tars'o en nun'a Turki'o, ankaŭ en tiu lok'o oni kun'fest'as ĉi tiu'n jar'o'n: la lok'a ĉef'preĝ'ej'o el la 12a jar'cent'o est'os je dispon'o de pilgrim'ant'o'j, laŭ decid'o de la turk'a reg'ist'ar'o, kvankam de post 1943 ĝi oficial'e ne plu est'as preĝ'ej'o. Post 1943 komenc'e oni uz'is ĝi'n kiel ten'ej'o'n; nun ĝi est'as muze'o. Sed por la fest'o ĝi unu jar'o'n de'nov'e funkci'as kiel preĝ'ej'o.
#000151
Ankaŭ sur la insul'o Malto oni dev'as kun'fest'i ĉi tiu'n jar'o'n, ĉar sur tiu insul'o Paŭlo al'ter'iĝ'is post ŝip'romp'iĝ'o sur'voj'e al Romo, kie iu'n temp'o'n li viv'is kiel mal'liber'ul'o. Laŭ la tradici'o li post'e mort'is martir'e en Romo, temp'e de imperi'estr'o Nerono. La bazilik'o Sankt'a Paŭlo ekster la Mur'o'j en Romo star'as sur la tradici'a lok'o, kie li est'is en'ter'ig'it'a. Jen tiu bazilik'o do est'as la tri'a, ĉef'a, lok'o de la celebr'ad'o'j.
#000152
El la Nov'a Testament'o la plej mal'nov'a part'o konsist'as el kolekt'aĵ'o da leter'o'j de Paŭlo, direkt'it'a'j al divers'a'j krist'an'a'j komun'um'o'j. Li respond'as en ili plur'a'j'n demand'o'j'n kaj don'as konsil'o'j'n. Post'e al'don'iĝ'is kelk'a'j leter'o'j de supoz'ebl'e li'a'j lern'int'o'j al la kolekt'aĵ'o de nun en'tut'e 13 leter'o'j. La kvar evangeli'o'j dat'iĝ'as de iom pli post'e. Ĉar li'a'j tekst'o'j est'as tiel fru'a'j, li'a'j el'dir'o'j grand'e influ'is krist'an'ism'o'n. Paŭlo est'as vast'e kon'at'a pro si'a – lingv'e – komplik'eg'a stil'o; tio est'as unu el la kial'o'j, ke mult'a'j hom'o'j iom tim'as ek'leg'i li'a'j'n leter'o'j'n. Ali'a problem'o est'as, ke foj'foj'e oni kvazaŭ sub'konsci'e kon'as i'a'j'n oft'e aŭd'at'a'j'n interpret'o'j'n de divers'a'j er'o'j, kiu'j'n tamen ĉe re'a leg'ad'o ebl'as interpret'i ankaŭ mal'sam'e. Tiel Paŭlo, ekzempl'e, dum'long'e por mult'a'j est'as eg'e kontraŭ'vir'in'a teolog'o, sed ali'a'j – mal'e – eĉ foj'foj'e nom'as li'n la unu'a femin'ist'o de la krist'an'a histori'o.
#000153
Ni'a'n inter'naci'a'n publik'o'n mi ŝat'us instig'i ek'leg'i li'a'j'n leter'o'j'n por tia'manier'e honor'i tiu'n unik'a'n person'o'n. En Esperant'o ekzist'as la tradici'a traduk'o el la komenc'o de la 20a jar'cent'o far'e de anglikan'a'j pastr'o'j (en la esperant'lingv'a bibli'o), sed ankaŭ ekzist'as pli nov'a traduk'o en la seri'o Orient'o-Okcident'o de UEA: tiu'n ĉi mi'a'n traduk'o'n mi verk'is laŭ pli modern'a'j traduk'princip'o'j de la nun'a bibli'o'scienc'o, tiel ke la en'hav'o far'iĝ'as pli bon'e kompren'ebl'a por nun'temp'ul'o'j. Kaj en la not'o'j kaj koment'et'o'j mi prov'as iom detal'ig'i interes'a'j'n trajt'o'j'n de la tekst'o. Esper'ebl'e tiu ĉi Paŭlo-jar'o est'os kial'o por mult'a'j sam'temp'ul'o'j ni'a'j de'nov'e ek'kon'i li'a'j'n verk'o'j'n, kiu'j ja tiel fund'e influ'is krist'an'ism'o'n kaj, per'e de tio, la tut'a'n mond'o'n!
#000154
Dum ok tag'o'j, de la 5a ĝis la 11a de oktobr'o 2008, el la bazilik'o Sankt'a Kruc'o en Romo oni dis'send'is la integr'a'n tekst'o'n de la bibli'o. 1200 leg'ant'o'j, katolik'o'j, protest'ant'o'j, ortodoks'ul'o'j, islam'an'o'j kaj ne'kred'ant'o'j, si'n sekv'is dum 180 hor'o'j, sen'paŭz'e, krom por moment'a fam'a kant'o aŭ muzik'o, en la deklam'ad'o de la tut'a tekst'o.
#000156
Ĉio komenc'iĝ'is ĉe RAI 1 (Radi'o kaj televid'o ital'a), est'is daŭr'ig'at'a en RAI eduk'a 2 kaj foj'foj'e aŭd'iĝ'is ankaŭ ĉe provinc'a'j privat'a'j kanal'o'j, kiam la laŭ'vic'a leg'ant'o aparten'is al ties komun'um'o.
#000157
En Italio almenaŭ 67 % de la hom'o'j posed'as en si'a bibliotek'o integr'a'n bibli'o'n, sed mal'pli ol 10 % el ĝi ĉerp'as i'o'n medit'a'n.
#000158
En profund'a nokt'o iu leg'int'o el'ir'is el la bazilik'o, kie ĵus li leg'is la psalm'o'j'n 31, 32, 33: „Ĉiel'a'j vort'o'j skulpt'it'a'j en la ŝton'o, perl'o'j de saĝ'ec'o ili est'as”, li koment'is. „Jen la tem'o: hom'o persekut'at'a de mal'amik'o'j, mal'bon'ŝanc'a, viv'as inter mal'trankvil'aĵ'o'j. Ĉiu'j konspir'as kontraŭ li, brul'ig'it'a'n ter'o'n ili far'as ĉirkaŭ li. Sed li si'n turn'as al la Sinjor'o (Di'o), kiu el'aŭd'as li'a'n preĝ'o'n, pren'as li'a'n man'o'n, al li for'viŝ'as la larm'o'j'n, li'n lev'as, re'e verŝ'as en li'a'n kor'o'n la dign'ec'o'n de ekzist'o spit'e de la kalumni'ant'o'j. Tiam la hom'o ‚re'nask'iĝ'int'a’ plen'ĝoj'e invit'as la tut'a'n mond'o'n laŭd'i la Sinjor'o'n”. Jen la koment'o de la leg'int'o (ĉu katolik'a aŭ protest'ant'a, ĉu ne'kred'ant'a?), nokt'o'fund'e, pri si'a ĵus'a spert'o al ĵurnal'ist'o'j, kiu'j li'n atend'is ĉe la pord'o de la bazilik'o.
#000159
Celebr'is en oktobr'o nostalgi'ul'o'j pri komun'ism'o la 100an dat're'ven'o'n de la nask'iĝ'tag'o de ebl'e la plej sovaĝ'a diktator'o komun'ism'a en orient'a Eŭrop'o. Tem'as pri la alban'o En'ver Hoxha [hodĵa], kiu nask'iĝ'is en la urb'o Gjirokaster [ĝirokaster] en 1908 kaj mort'is en Tiran'o en 1985.
#000160
Komun'ist'o'j plan'is el'spez'i grand'a'n mon'sum'o'n por la solen'aĵ'o'j, kaj eĉ invit'is rus'a'j'n komun'ist'o'j'n. Tamen, indign'iĝ'is kaj protest'is tiu'j, kiu'j'n persekut'is la tiam'a reĝim'o total'ism'a, kaj kiu'j memor'is la krim'ar'o'n, genocid'o'n, sub'prem'o'n kaj ekspluat'ad'o'n far'e de la ŝtat'o-parti'o laŭ ordon'o'j de la diktator'o mem.
#000161
Traf'is land'o'n kun apenaŭ pli ol milion'o da loĝ'ant'o'j en 1944 amas'a'j ekzekut'o'j (ĝis 6000), politik'a'j en'prizon'ig'o'j (ĝis 1945: 10 000), koncentr'ej'o'j, dev'ig'a'j labor'ej'o'j, deport'ej'o'j kaj intern'ig'ej'o'j, kie ĝis 1991 sufer'is cent'mil'o'j da alban'o'j. Lern'ej'o'j, preĝ'ej'o'j, kazern'o'j, fabrik'o'j, stadion'o'j kaj privat'a'j dom'o'j trans'form'iĝ'is en prizon'o'j'n, ĉar ne sufiĉ'is jam ekzist'ant'a'j.
#000162
La kondiĉ'o'j en la dev'ig'a'j labor'ej'o'j est'is tiom mal'bon'a'j kaj mal'human'a'j, ke oni taks'is la koncentr'ej'o'j'n ĉe Mauthausen aŭ Dachau pli bon'a'j. Politik'a'j prizon'ul'o'j, kiu'j nombr'is tiam 20 000, mal'sek'ig'is marĉ'o'j'n, konstru'is tunel'o'j'n, flug'haven'o'j'n, dom'o'j'n kaj elektro'central'o'j'n kaj labor'is en min'ej'o'j. Dum'e pere'is cent'o'j da hom'o'j.
#000163
Ribel'ad'o est'is fort'e pun'at'a, kelk'foj'e per mort'o aŭ re'kondamn'o. Kelk'a'j pas'ig'is jar'dek'o'j'n en prizon'o'j – ĝis 45 jar'o'j'n. Sam'temp'e sufer'is ekonomi'e, politik'e, soci'e kaj moral'e la tut'a land'o, kiu'n oni taks'is en'tut'e grand'a prizon'o. Pro tio abomen'is mult'a'j alban'o'j la celebr'ad'o'n de la nask'iĝ'dat're'ven'o de En'ver Hoxha.
#000164
Nov'a'n parlament'o'n elekt'is litovoj en oktobr'o – kaj tiel adiaŭ'is la social'demokrat'a'n reg'ist'ar'o'n de Gediminas Kirkilas kaj salut'is la konservativ'a'n de Andrius Kubilius.
#000165
Not'ind'as nov'a parti'o, la Parti'o de Naci'a Lev'iĝ'o, kiu'n fond'is televid-stel'ul'o Arūnas Valinskas. Al si'a parti'o li al'log'is plur'a'j'n ali'a'j'n „nom'o'j'n”: kant'ist'o'j'n, aktor'o'j'n kaj humur'ist'o'j'n. Neni'u kred'is je ili'a sukces'o, ĉar la nov'ul'o'j aspekt'is ne'serioz'a'j kaj ricev'is mult'a'j'n kritik'o'j'n. Tamen la kon'at'a'j televid'a'j vizaĝ'o'j konvink'is mult'a'j'n pri si'a'j politik'a'j talent'o'j, tiel ke en la nov'a parlament'o ili'a parti'o okup'as 16 lok'o'j'n.
#000167
Kre'iĝ'is do koalici'o konsist'ant'a el konservativ'ul'o'j, la Parti'o de Naci'a Lev'iĝ'o, Liberal'a Mov'ad'o, Uni'o de Liberal'ul'o'j kaj la centr'o, kiu decid'is pri la ĉef'a'j posten'o'j: Kubilius estr'os la reg'ist'ar'o'n kaj Valinskas la parlament'o'n.
#000168
Tamen litovoj ne mult'e entuziasm'iĝ'is pri la balot'o'j. Por elekt'i la nov'a'n parlament'o'n part'o'pren'is en la unu'a etap'o 48,6 % de la popol'o kaj en la du'a nur 32,4 %.
#000169
Manifestaci'is en la alban'a ĉef'urb'o Tiran'o membr'o'j de la ne'reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o Mjaft („Sufiĉ'e”) okaz'e de vizit'o de la ital'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, Franc'o Frattini.
#000171
Okul'frap'is slogan'o'j en la ital'a lingv'o No al razzismo („Ne al ras'ism'o”), kiu'j alud'is decid'o'j'n de la ital'a reg'ist'ar'o kaj parlament'o diskriminaci'i kontraŭ fremd'ul'o'j, inter'ali'e per apart'a'j klas'ĉambr'o'j por ital'o'j kaj ne'ital'o'j.
#000172
En Italio oficial'e loĝ'as 400 000 alban'a'j en'migr'int'o'j. Ceter'e Italio okup'as la unu'a'n lok'o'n en Albanio por fremd'land'a'j invest'o'j. En Tiran'o sub'skrib'is Frattini kvin inter'konsent'o'j'n ekonomi'a'j'n, kiu'j inkluziv'as konstru'ad'o'n de grand'a elektro'central'o.
#000173
Si'a'flank'e promes'is Frattini liber'ig'i la viz'o-reĝim'o'n kun Albanio, ĉar la land'o plen'um'is preskaŭ ĉiu'j'n tiu'rilat'a'j'n kondiĉ'o'j'n. Tio ne mal'help'is dum la manifestaci'o dis'aŭd'ig'o'n per laŭt'parol'il'o'j de la kanzon'o Giovinezza (Jun'ul'ar'o) kompon'it'a en 1909 kaj kant'it'a en Italio kaj en ties okup'at'a'j land'o'j, inkluziv'e de Albanio, ĝis la fin'o de la du'a mond'milit'o.
#000174
Strik'o mal'sat'a aŭ ĉu mem'ŝat'a?
#000175
Mal'sat'strik'is alban'a'j parlament'an'o'j en novembr'o por protest'i kontraŭ nov'a leĝ'o. Naŭ deput'it'o'j de mal'grand'a'j parti'o'j rifuz'is for'las'i la parlament'ej'o'n kaj ek'kuŝ'is sur la plank'o'n, dum ekster'e manifestaci'is sam'parti'an'o'j kaj ali'a'j sub'ten'ant'o'j.
#000176
Fakt'e la nov'a leĝ'o, diskut'it'a kun inter'naci'a'j instanc'o'j, unu'a'foj'e star'ig'os region'a'n proporci'a'n princip'o'n, kiu ebl'ig'os pli ĝust'a'n reprezent'ad'o'n de ĉiu'j parti'o'j en la parlament'o. Sam'temp'e ĝi mal'help'os fi'manipul'ad'o'n dum balot'ad'o kaj pli preciz'e administr'os voĉ'don'ad'o'n.
#000178
En mal'grand'a Albanio, kun loĝ'ant'ar'o ĉirkaŭ kvar'milion'a, ag'ad'as aktual'e pli ol 40 politik'a'j parti'o'j, kiu'j'n subvenci'as la ŝtat'o. Antaŭ 1991, kiel ĉie en orient'a Eŭrop'o, ekzist'is nur unu parti'o – komun'ism'a. Sed nun tiom da relativ'e mal'grand'a'j parti'o'j est'as ver'a luks'aĵ'o. Mult'a'j cel'as okup'i lok'o'j'n en la parlament'o por profit'i kaj ne por serv'i.
#000179
Kiel esprim'is si'n politik'ist'o el la jun'ul'ar'o, Erion Veliaj, eĉ inter la mal'sat'strik'ant'o'j trov'ebl'as sep grand'a'j afer'ist'o'j. Krom'e la reprezent'ant'o de Eŭrop'a Uni'o por Balkani'o, Dor'is Pack, intervju'it'e de alban'a televid'a kompani'o, mem dir'is, ke la mal'sat'strik'o est'iĝ'is ver'ŝajn'e nur pro person'a'j kial'o'j kaj ne favor'e al la bon'o de la land'o.
#000180
Mort'is tri vir'in'o'j, kaj vund'iĝ'is kelk'dek'o da ali'a'j hom'o'j, kiam kolaps'is part'o de plur'etaĝ'a dom'o en la alban'a urb'o Gjirokaster [ĝirokaster]. Apud'e oni est'is fos'ant'a fundament'o'j'n por ali'a plur'etaĝ'a konstru'aĵ'o, kaj ŝajn'as, ke pro avid'ec'o sekur'ec'o'n oni neglekt'is. Pov'as est'i, ke pro korupt'o la koncern'a'j instanc'o'j ne sufiĉ'e atent'is la danĝer'o'n.
#000181
La tragedi'o hav'is grand'a'n en'land'a'n eĥ'o'n, ĉar jam okaz'is simil'a'j katastrof'o'j. Dum la polic'o naŭ suspekt'at'a'j'n respond'ec'ul'o'j'n arest'is, la ĉef'ministr'o ordon'is revizi'ad'o'n de ĉiu'j permes'il'o'j de konstru'firma'o'j. Publik'a opini'o kondamn'as la avid'ec'o'n de tiu'j ĉi firma'o'j, kiu'j aktual'e mult'o'n en'spez'as pro flor'ant'a dom'konstru'ad'o.
#000182
Am'o'n al la patr'uj'o esprim'is alban'o'j ekster'land'e loĝ'ant'a'j per grand'a spektakl'o. Kvar'foj'e est'is prezent'at'a „Ni am'u pli mult'e Albanion”, en kiu part'o'pren'is i.a. la holivud'a aktor'o kaj humur'ist'o Jim Belushi. La orden'o'n „Honor'o de la naci'o” prezent'is al li la alban'a prezid'ant'o Bamir Top'i. Part'o'pren'is ankaŭ Et-hem Ramadan'i, el Sloveni'o, kiu financ'e sub'ten'is ne nur art'ist'o'j'n, sed ankaŭ famili'o'j'n aflikt'it'a'j'n de eksplod'o ĉe la Gerdec-munici'ej'o.
#000183
La hobi'ad'o en jun'a aĝ'o hav'as ali'a'n grav'a'n soci'a'n signif'o'n – ĝi help'as al profesi'a orient'iĝ'o. Ne mal'oft'as la kaz'o'j, kiam hobi'o trans'form'iĝ'as al profesi'o kaj la koncern'at'o'j konsider'as si'n feliĉ'ul'o'j, ĉar ili ordinar'e trov'as plen'a'n kontent'iĝ'o'n. Kelk'foj'e ĉio komenc'iĝ'as per bon'e organiz'it'a kaj lert'e gvid'at'a rond'et'o.
#000188
Plu'e ni dev'as konsider'i la fakt'o'n, ke la profesi'a aktiv'ad'o ne ĉiam sufiĉ'as. Kial? Unu'e, ĉar hom'o hav'as divers'a'j'n, eĉ kontraŭ'a'j'n intern'a'j'n em'o'j'n kaj ili dev'us manifest'iĝ'i sur iu kamp'o. Du'e, ĉar la amator'a ag'ad'o est'as liber'a je streĉ'o. Hobi'o, kiel aktiv'ad'o, kombin'it'e kun pozitiv'a'j emoci'o'j kaj fin'konstru'it'a stereotip'o de la okup'o, est'as jam ekvilibr'ig'a faktor'o, relativ'a konstant'ec'o, oaz'o, kiu kontraŭ'star'as la rapid'em'o'n kaj ne'cert'ec'o'n.
#000192
Kia est'as la prevent'a kaj kurac'a efik'o de hobi'o? Antaŭ ĉio la efik'o konsist'as en la kre'o de pozitiv'a'j emoci'o'j, kiu'j konkur'as kun la negativ'a'j kaj kutim'e venk'as ili'n. Ekzempl'e mal'trankvil'ec'o kaj tim'o ne ekzist'as ĉe hom'o, kiu ne okup'iĝ'as pri si mem, sed est'as aktiv'e absorb'it'a de ekster'e'n direkt'it'a, prefer'at'a kaj agrabl'a amator'a aktiv'ad'o. Pro tio en la program'o'j pri super'ad'o de kriz'a'j stat'o'j dev'ig'e part'o'pren'as engaĝ'it'ec'o, venk'o super la koncentr'iĝ'o je propr'a'j mal'bon'a'j tra'viv'aĵ'o'j. Hobi'ul'o iom'post'iom'e est'iĝ'as saĝ'a hom'o. Li hav'as si'a'n pasi'o'n kaj ne vol'as perd'i si'a'j'n temp'o'n kaj humor'o'n je mal'agrabl'a'j bagatel'aĵ'o'j.
#000193
Materi'ism'o est'as, proksim'um'e, la kred'o, ke la sol'a real'o est'as tiu percept'ebl'a tra la sens'o'j (ĉu aŭ ne help'e de teknologi'o). Laŭ tia vid'punkt'o, la spert'o nur subjektiv'a est'as ne'fid'ind'a ĉar ne ebl'as kontrol'i ĝi'n kontraŭ sen'de'pend'a norm'o komun'e akcept'at'a. Tial por materi'ist'o'j mal'akcept'iĝ'as – ĉar simpl'e subjektiv'a'j – ĉi'a'j religi'o'j kaj spiritualism'o.
#000198
Sam'e kiel la ali'a'j grand'a'j fak'o'j de la mens'a mond'o, la spirit'a hav'as long'a'n, vari'a'n histori'o'n. El la mal'mult'a inform'o hav'ebl'a, ver'ŝajn'as, ke la unu'a spirit'a kre'it'aĵ'o de hom'o („teori'o” en plej vast'a senc'o de la vort'o) est'is en form'o de Mit'o'j; fakt'e, pov'as est'i, ke Mit'o'j est'is la baz'o de ĉia ne'materi'a kultur'o. El pra'mit'o'j, la pens'ad'o evolu'is en la plej fru'a'j'n form'o'j'n de religi'o, kie mit'o'j lig'iĝ'as kun rit'o'j, aŭspici'e de fak'ul'o pri spirit'aĵ'o'j: unu'e ŝaman'o'j, post'e sacerdot'o'j en templ'o'j, fin'e organiz'a'j religi'o'j kaj eklezi'o'j. Sur'voj'e, tiu'j struktur'it'a'j religi'o'j akir'is gam'o'n da krom'a'j funkci'o'j – moral'a'j'n, disciplin'a'j'n, jur'a'j'n, soci'a'j'n, kler'ig'a'j'n, art'a'j'n, administr'a'j'n, eĉ foj'e politik'a'j'n kaj milit'a'j'n – sed tiu'j ne est'as esenc'a'j de la spirit'a, ili est'as akcident'a'j al'kresk'aĵ'o'j. Do, la religi'o est'as mult'e pli ol la spirit'a; ekzist'as spirit'a dimensi'o en la viv'o, ĉu aŭ ne ekzist'as organiz'a religi'o.
#000202
„Di'o” est'as part'o de tiu spirit'a-histori'a evolu'o. Kiom est'is mister'o'j en la viv'o, preter klar'ig'o kaj kompren'o, tiom oportun'is kre'i ekster'a'n dimensi'o'n – de'us ex machina – por tio'n klar'ig'i. Komenc'e, tio est'is simpl'e mit'a'j „Fort'o'j” – tondr'o, printemp'o, pluv'o, sun'o, varm'o, vent'o, kaj tia'j plu. Po'grad'e, tiu'j „fort'o'j” ek'hav'is person'a'j'n kvalit'o'j'n kaj iĝ'is „spirit'o'j” aŭ diet'o'j (t.e. „et'a'j di'o'j”!). Tra mult'a'j jar'mil'o'j, oni ord'ig'is tiu'j'n di'o'j'n laŭ hierarki'o, laŭ la grav'ec'o por la hom'ar'o, de tio, kio'n ili simbol'is. Plej oft'e super'is la Ĉiel-Di'o (pro kio ven'as el la ĉiel'o), vic'e la Ter-Di'in'o (fekund'o), Milit'o, Mort'o, Mar'o kaj ceter'e. Fin'e, ek'est'is la koncept'o de unu'op'a „Ver'a Di'o”, plej ebl'e en Mezopotami'o ĉirkaŭ 1000 antaŭ Krist'o. Tiu unu'op'a Di'o est'is ĉiam pli abstrakt'a, pli for'a ol la minor'a'j di'o'j, mal'pli koncern'at'a pri hom'ar'a'j afer'o'j.
#000203
Ortodoks'a'j preĝ'ej'o'j en la ĥarkiva region'o
#000207
Ĥarkivo est'as relativ'e jun'a ukraina urb'o – ĝi est'as fond'it'a en 1654. La ĉef'a konfesi'o de ties loĝ'ant'o'j est'as ortodoks'a krist'an'ism'o. En la urb'o kaj ĝi'a region'o oni konstru'is ĝis nun proksim'um'e 900 ortodoks'a'j'n preĝ'ej'o'j'n kaj monaĥ'ej'o'j'n. Mult'a'j el ili est'is aŭ plen'e detru'it'a'j, aŭ brul'ig'it'a'j dum la sovetia period'o.
#000208
La plej mal'nov'a preĝ'ej'o trov'iĝ'as en urb'o Izjum. Ĝi est'as konstru'it'a en 1685 kaj post'e restaŭr'it'a. En Ĥarkivo mem la plej mal'nov'a est'as monaĥ'ej'o de la Protekt'o de Di'patr'in'o (1689). Ĝi est'is re'nov'ig'at'a long'a'n temp'o'n, sed nun funkci'as. Sur la teren'o de monaĥ'ej'o oni star'ig'is tri monument'o'j'n omaĝ'e al la mil-jar'iĝ'o de krist'an'ism'o en Rusio-Ukrainio (celebr'at'a en 1988), inter kiu'j unu honor'e al Jesuo Krist'o.
#000209
Kiam oni promen'as en la centr'o de Ĥarkivo antaŭ la okul'o'j aper'as ebl'e la plej impon'a konstru'aĵ'o – katedral'o de Anunciaci'o. Ĝi impon'e aspekt'as en'e kaj ekster'e. Feliĉ'e, nek la sovetia reĝim'o, nek la period'o de nazi'a okup'ad'o dum la du'a mond'milit'o pov'is iel mal'bon'e influ'i al ĝi. Nur iam en 1974 fort'eg'a vent'o fal'ig'is la grand'eg'a'n kruc'o'n de ĝi'a tegment'o kaj por re'met'i ĝi'n neces'is cert'a'j klopod'o'j. Last'a'temp'e oni ĉiam pli bel'ig'as la katedral'o'n.
#000210
Ni ne pov'as ne menci'i ankaŭ la katedral'o'n de Di'patr'in'a Ĉiel'ir'o. Ni jam skrib'is pri ĝi (MONATO 2004/2). Ĝi est'as konstru'it'a en 1780, post'e kelk'foj'e re'nov'ig'it'a, kaj nun bel'aspekt'as.
#000211
Fin'e ni ŝat'us nom'i tri pli'a'j'n vid'ind'a'j'n preĝ'ej'o'j'n en ni'a urb'o, kiu'j est'as ŝton'a'j, restaŭr'it'a'j kaj nun funkci'ant'a'j: la ĉe'tom'bej'a'n (1857), la kirk'o'j'n de Petro kaj Paŭlo (1875) kaj de la Di'patr'in'o de Kazan'o (1912).
#000212
La 9an de novembr'o 2008 en Speyer [ŝpajer], sud'a Germanio, la urb'o kaj la jud'a komun'um'o kun'e fond'is nov'a'n sinagog'o'n. En la last'a'j jar'dek'o'j mult'a'j jud'o'j el Rusio trans'lok'iĝ'is en tiu'n apud'rejn'a'n urb'o'n. Tial la antaŭ'e et'a jud'ar'o nun pov'is kuraĝ'e al'ir'i la fond'o'n de jud'a centr'o kun sinagog'o kaj krom'a'j salon'o'j kaj instal'aĵ'o'j.
#000213
La dat'o de la fond'ad'o est'as simbol'a. Akurat'e sep'dek jar'o'j'n post la detru'ad'o de mult'eg'e da sinagog'o'j en la hitlera Germanio dum pogrom'a nokt'o, tiam mok'e nom'at'a „imperi'a kristal'nokt'o”, oni fond'is la tri'a'n sinagog'o'n en Speyer post la mez'epok'a kaj post la du'a el la dek-naŭ'a jar'cent'o, en 1938 detru'it'a de la la nazi'o'j. Speyer aparten'is al la SCHUM-komun'um'o'j, la plej renom'a'j jud'a'j komun'um'o'j en la mez'epok'o, kie el'form'iĝ'is la aŝkenaz'a'j rit'o, teologi'o kaj viv'manier'o. La akronim'o SCHUM lig'as la urb'o'j'n Speyer (SCH – Ŝ), Worms (W – Ŭ) kaj Mainz (M).
#000214
Ke nun'temp'e en Germanio fond'iĝ'as sinagog'o'j, ne plu est'as mal'oft'a mir'ind'aĵ'o. Sed en Speyer la lok'o de la konstru'aĵ'o est'as apart'e menci'ind'a. La nov'a sinagog'o ne est'as konstru'ebl'a sur la teren'o de la si'a'temp'e detru'it'a sinagog'o. Tie, urb'o'centr'e, instal'iĝ'is jam antaŭ mult'a'j jar'o'j grand'a vend'ej'o. Anstataŭ'e oni trov'is konven'a'n lok'o'n en la teren'o de la iam'a katolik'a monaĥ'ej'o Sankt'a Guido, antaŭ ne'long'e profan'it'a kaj akir'it'a de la urb'a komun'um'o. La sinagog'o mem hav'os si'a'n lok'o'n preciz'e tie, kie oni dum jar'cent'o'j kult'is krist'an'e.
#000215
Dum la solen'a met'ad'o de la baz'a ŝton'o parol'is inter ali'a'j Kurt Beck, ministr'o-prezid'ant'o de la federaci'a land'o Rejn'land'o-Palatinato, Werner Schineller, la urb'estr'o kaj precip'a apog'ant'o de la projekt'o, Peter Waldmann, la prezid'ant'o de la Land'a lig'o de jud'a'j komun'um'o'j en Rejn'land'o-Palatinato, Karl-Heinz Wiesemann, la episkop'o de la diocez'o Speyer, Eberhard Cherdron, prezid'ant'o de la evangeli'a eklezi'o de Palatinato kaj Alfred Jacoby, la arkitekt'o. Ili ĉiu'j emfaz'is la simbol'a'n karakter'o'n de la fond'ad'o, de la dat'o, de la lok'o. Sam'temp'e ili memor'ig'is la dolor'ig'a'j'n event'o'j'n en 1938 kaj aktual'a'j'n kontraŭ'jud'a'j'n ag'ad'o'j'n kun la resum'o: Neniam re'e! En'tut'e ili taks'is la re'fond'ad'o'n de la jud'a komun'um'o kaj la konstru'ad'o'n de nov'a sinagog'o esper'ig'a moment'o en la urb'a kaj region'a histori'o, signif'a religi'e, politik'e kaj kultur'e.
#000216
La ceremoni'o'n akompan'is specif'e jud'a'j kant'o'j. Kantor'o kant'is psalm'o'n antaŭ la baz'a ŝton'o, kiu trov'is si'a'n lok'o'n en la niĉ'o, kie iam tabernakl'e manifest'iĝ'is la di'a ĉe'est'o. Grand'a ar'o da jud'o'j kaj simpati'ant'o'j est'is konsci'a'j pri la histori'a signif'o de la fond'ad'o. Per ĝi mirakl'e re'ek'flor'os la jud'a viv'o en Speyer, antaŭ'e preskaŭ plen'e esting'it'a. Laŭ la plan'o'j la nov'a centr'o ek'funkci'os en 2010, pli'riĉ'ig'ont'e per jud'a'j kontribu'o'j la kultur'a'n viv'o'n de la urb'o, aktual'e pli kon'at'a pro la katolik'a katedral'o, tomb'ej'o de plur'a'j german'a'j imperi'estr'o'j, kaj la protest'ant'a protest'ad'o.
#000217
Murd'is ses'jar'a'n albin'a'n knab'in'o'n en Ruyigi, orient'a provinc'o de Burundo, mal'bon'ul'o'j arm'it'a'j per paf'il'o'j. Post la murd'o ili de'tranĉ'is ŝi'a'n kap'o'n, brak'o'j'n kaj gamb'o'j'n, kiu'j'n ili for'port'is. La knab'in'o est'as la kvar'a albin'o mort'ig'it'a en 2008, laŭ la prezid'ant'o de la land'a albin'o-asoci'o.
#000218
Parlament'a enket'o montr'as, ke membr'o'j kaj organ'o'j de albin'o'j est'as vend'at'a'j en la region'o kaj ankaŭ en la najbar'a land'o Tanzanio por sorĉ'aĵ'o'j – kaj kontraŭ grand'a'j mon'sum'o'j. Fiŝ'kapt'ist'o'j kaj or'serĉ'ant'o'j uz'as la organ'o'j'n en divers'a'j sorĉ'aĵ'o'j, por ke flor'u ili'a'j entrepren'o'j. Laŭ popol'kred'o, albin'o'j est'as akv'o-di'o'j, kies organ'o'j plen'as je mister'o'j. Kelk'a'j hom'o'j kred'as, ke albin'o-sang'o kurac'as aidos'o'n.
#000219
La polic'o jam arest'is tiu'j'n, kiu'j mort'ig'is la tri antaŭ'a'j'n viktim'o'j'n. Arest'it'a'j est'as ankaŭ kvar suspekt'at'o'j en la kaz'o de la last'a mort'int'o. La provinc'a prokuror'o postul'as mort'o'pun'o'n. Inter'temp'e la polic'o prov'as protekt'i la albin'o'j'n en apart'a kamp'ad'ej'o en la ĉef'urb'o, el kiu tamen la last'a mort'ig'it'o el'ir'is, kred'ant'e, ke ne plu est'as danĝer'o.
#000220
En'tut'e mort'is en 2008 tra divers'a'j land'o'j de orient'a Afrik'o almenaŭ 27 albin'o'j, grand'part'e vir'in'o'j kaj infan'o'j, kaj ĉiu'j viktim'o'j de hom'a'j ofer'o'j.
#000221
La atribu'o'j de la Nobel-pac'premi'o ĉiu'jar'e vek'as tut'mond'a'n atent'o'n. En la last'a'j jar'o'j ĝi'n ricev'is foj'e medi-aktiv'ul'o, foj'e defend'ant'o de hom'a'j rajt'o'j aŭ kampanj'o kontraŭ amas'mizer'o. Iu'j mir'is, ke hom'o'j, kiu'j ne rekt'e okup'iĝ'as pri pac'o, rajt'as ricev'i pac'premi'o'n. Sed la pli'mult'o akcept'as la prav'ig'o'n, ke mal'riĉ'ec'o kaj detru'o de la medi'o pov'as est'i fund'a'j kaŭz'o'j de milit'o'j.
#000222
Do ĝi specif'as tri kondiĉ'o'j'n: popol'a inter'frat'iĝ'o, mal'arm'ad'o kaj pac'kongres'o'j. Ĉu oni kompren'u, ke sufiĉ'as unu el ili por rajt'i ricev'i la premi'o'n? Aŭ ke neces'as ĉiu'j tri? Heffermehl en si'a libr'o (Nobels vilje (La vol'o de Nobel), el'don'ej'o Vidarforlaget, Oslo, 2008) trov'as, ke la tri kondiĉ'o'j konsist'ig'as unu'ec'a'n vizi'o'n, kiu koincid'as kun la cel'o de la pac'mov'ad'o de la 1890aj jar'o'j. Tiam oni pled'is por arbitraci'o inter konflikt'ant'a'j naci'o'j kaj okaz'is grand'a'j inter'naci'a'j pac'kongres'o'j en Ber'n (1892) kaj Hag'o (1899).
#000225
La komitat'an'o'j de la post'milit'a temp'o mal'fidel'as al la vizi'o de Nobel pri mal'arm'ad'o kaj amik'ec'o, akcept'ant'e la tradici'a'n pens'manier'o'n: naci'a sekur'ig'o per arme'a fort'o. Kaj politik'a'j parti'o'j oft'e nom'um'as pensi'iĝ'ant'a'j'n parlament'an'o'j'n komitat'an'o'j kiel honor'a rekompenc'o; Nobel tamen cel'is sub'ten'i sen'mon'a'j'n ideal'ism'a'j'n pac'far'ant'o'j'n, ebl'ig'ant'e al ili plu'a'n por'pac'a'n ag'ad'o'n.
#000229
Sed, ĉu la mond'o ne ŝanĝ'iĝ'is post la 1890aj jar'o'j? Ĉu ne neces'as adapt'i la premi'o'n al la nun'a'j mond'a'j defi'o'j? Kiel Nobel formul'us si'a'n testament'o'n hodiaŭ?
#000231
Ebl'as ĝis'dat'ig'i la kondiĉ'o'j'n, ne perd'ant'e la centr'a'n vizi'o'n. Inter plur'a'j ankoraŭ aktual'a'j cel'o'j, kiu'j'n list'ig'as Heffermehl, est'as mal'arm'ad'o, nun ankaŭ de atom'arm'il'o'j, stimul'ad'o de bon'a'j inter'naci'a'j rilat'o'j, fru'a mal'kovr'o de konflikt'o'j kaj ili'a pac'a solv'ad'o, evolu'ig'o de inter'naci'a aparat'o por dev'ig'a arbitraci'o, ankaŭ organiz'ad'o de pac'kongres'o'j (jes, tia'j ankoraŭ okaz'as) kaj ĝeneral'a kre'ad'o de pac'kultur'o.
#000232
La sekretari'o de la komitat'o vol'as prav'ig'i la last'a'temp'a'j'n atribu'o'j'n, dir'ant'e, ke est'as mult'a'j voj'o'j al pac'o – medi'protekt'ad'o, hom'a'j rajt'o'j, kriz'a help'o al viktim'o'j de katastrof'o'j, sed ŝajn'as forges'i, ke Nobel testament'is premi'o'n por specif'a'j voj'o'j antaŭ ali'a'j.
#000233
Post la aper'o de la libr'o la komitat'o atribu'is premi'o'n por 2008 al Martti Ahtisaari pro li'a pac'a mediaci'ad'o ĉe mult'a'j inter'naci'a'j milit'et'o'j. Tiu ag'ad'o absolut'e merit'as premi'o'n, sed apenaŭ tiu'n de Nobel, taks'as Heffermehl en intervju'o. Nobel cel'is mal'arm'ad'o'n kaj star'ig'o'n de inter'naci'a jur'a ord'o, kio evit'ig'u, ke konflikt'o'j al'pren'u milit'a'n form'o'n.
#000234
Ĉu tiu kritik'o stimul'is publik'a'n debat'o'n en Norvegi'o? Ĝis nun ne: la Nobel-komitat'o konstat'as nur, ke ĝi hav'as si'a'n interpret'o'n de la testament'o kaj ne vol'as en'ir'i i'a'n ajn diskut'o'n pri la afer'o.
#000236
Nur hodiaŭ mi trov'is la temp'o'n, por skrib'i al vi mi'a'n mal'kontent'ec'o'n koncern'e la recenz'o'n, kiu'n vi publik'ig'is en MONATO (2008/10, (p. 23), pri mi'a broŝur'o Verbes transitifs, verbes intransitifs. Ke la recenz'ant'o ne aprec'is mi'a'n broŝur'o'n, li plen'e rajt'as. Precip'e, se li kapabl'as verk'i pli bon'a'n pri la sam'a tem'o. Sed li ne rajt'as mis'fam'ig'i mi'n, deklar'ant'e, ke „la aŭtor'o, ŝajn'e, est'as ‚at'ist'o’”, kio'n mi rigard'as ne nur kiel kreten'aĵ'o'n, sed ankaŭ kiel simpl'a'n insult'o'n. Se, antaŭ kraĉ'i i'o'n ajn mal'favor'a'n pri mi, la recenz'ant'o iom pen'us leg'i mi'a'j'n ceter'a'j'n verk'o'j'n, li cert'e konvink'iĝ'us, ke „at'ist'o” mi tut'e ne est'as, ĉar plur'foj'e mi detal'e kaj ĝis'fund'e kritik'is la „at'ism'o'n”. Sed pri mi li vid'ebl'e sci'as neni'o'n.
#000237
Ebl'e ted'as vi'n tiu'j mult'a'j cifer'o'j, sed ili klar'e montr'as, ke tiu'j uson'a'j elekt'o'j ne est'is ekster'ordinar'a'j laŭ tiu kriteri'o. Ekster'ordinar'a est'is unu'flank'e la terur'e mult'a mon'o, kiu'n Obama kolekt'is kaj el'spez'is por si'a'j kampanj'a'j spektakl'o'j, ali'flank'e est'is ja sensaci'o, ke por la unu'a foj'o nigr'ul'o iĝ'as uson'a prezid'ant'o. Cert'e, Obama hav'as mult'a'j'n avantaĝ'o'j'n kompar'e al si'a rival'o mal'jun'a: li, mult'e pli jun'a, hav'as sen'dub'e karism'o'n. Prav'e do oni lig'as mult'a'j'n esper'o'j'n kun la nov'a prezid'ant'o. Sed ni est'os jam kontent'a'j, se li est'os normal'a reg'ist'o, tiel normal'a, kiel fakt'e est'is la elekt'o'rezult'o – post la era'o de Bush, la plej mal'bon'a uson'a prezid'ant'o.
#000241
Apart'e en unu urb'o de Japani'o oni bon'ven'ig'is la venk'o'n de la uson'a prezid'ont'o Barack Obama –, en la urb'o Obama.
#000242
La 5an de novembr'o 2008 en Obama, mal'grand'a urb'o apud Japan'a Mar'o, ar'iĝ'is 200 hom'o'j por spekt'i program'o'n pri la elekt'o de la ven'ont'a uson'a prezid'ant'o. Dum'e grup'o nom'at'a Obama-ge'jun'ul'o'j (ver'dir'e ne-ge'jun'ul'o'j) danc'is la hulaon de Havajo, de kie de'ven'as Obama. Kiam Obama deklar'is si'a'n venk'o'n, la salon'o plen'iĝ'is de ripet'at'a'j ĝoj'kri'o'j: „Jes, ni pov'as!”.
#000243
La urb'estr'o de Obama, s-ro Macuzaki, dir'is: „Ni pli progres'ig'u la amik'a'n rilat'o'n kun Honolulo, Havajo, kaj sam'temp'e dis'vast'ig'u ni'a'n urb'o'nom'o'n Obama. Mi vol'as invit'i s-ro'n Obama al ni'a urb'o.” Ceter'e, kiam la japan'a ĉef'ministr'o Asoo parol'is per telefon'o kun Obama, tiu respond'is: „Mi jam vizit'is Japani'o'n, kaj mi kon'as la urb'o'n Obama.”
#000244
Post'e kolekt'iĝ'is sam'lok'e pli'a'j entuziasm'ul'o'j por du'a fest'o, dum kiu salut'is la ambasador'o de Kenjo, kie loĝ'as la av'in'o de Obama. Fin'e la fest'ant'o'j deklar'is plan'o'n ĉe'est'i la instal'a'n ceremoni'o'n de la nov'a prezid'ant'o kaj danc'i hulaon antaŭ la Blank'a Dom'o.
#000245
Pro publik'e far'it'a'j erar'o'j kaj pro super'flu'a uz'ad'o de fremd'a'j vort'o'j en la slovak'a lingv'o minac'os sankci'o'j ek'de la 1a de juli'o 2009.
#000246
La pun'o'j'n propon'as en nov'a leĝ'propon'o pri la ŝtat'a lingv'o la Ministr'ej'o pri Kultur'o en Slovaki'o. La nun'temp'a leĝ'o ne ebl'ig'as sankci'o'j'n pro mal'respekt'o de la oficial'a lingv'o. Tiu'j'n oni el'las'is el la leĝ'ar'o en 1999, kio „mal'ferm'is pord'o'n al sen'brid'a kresk'o de mal'respekt'ad'o de la leĝ'o pri la ŝtat'a lingv'o”.
#000247
En la argument'a raport'o por la leĝ'propon'o oni skrib'as, ke respekt'ad'o'n de la leĝ'o pri la ŝtat'a lingv'o kontrol'os la ministr'ej'o pri kultur'o, kiu sankci'os (publik'e far'it'a'j'n) erar'o'j'n per mon'pun'o'j de 100 ĝis 5000 eŭr'o'j. Escept'o'j est'os radi'o kaj televid'o, kiu'j'n kontrol'os la ŝtat'a Konsil'ant'ar'o pri Emisi'ad'o kaj Transmisi'o.
#000248
Kial'o de la leĝ'propon'o est'as „mal'alt'iĝ'o de la lingv'a kultur'o”. Tiu, laŭ la ministeri'o, manifest'iĝ'as – krom en pek'ad'o kontraŭ gramatik'a'j kaj ortografi'a'j regul'o'j en la slovak'a lingv'o – ankaŭ per tro'a uz'ad'o de fremd'a'j vort'o'j. Kulp'as precip'e angl'ism'o'j kaj uson'ism'o'j kaj ili'a super'flu'a uz'ad'o ankaŭ tie, kie por la vort'um'o ekzist'as konven'a hejm'lingv'a esprim'o.
#000249
Sud'e de Bailenambeann est'as mont'ar'o nom'at'a Slievenagat, angl'ig'it'a kripl'ig'o de la irlanda Sliabh na gCat, „mont'ar'o de la kat'o'j”. La nom'o ne rilat'as al la best'et'o, kiu'n Piv ĉarm'e difin'as kiel „mam'ul'o ... ten'at'a kiel mus'kapt'ant'a dom'best'o”, sed al la pin'arb'a mustel'o aŭ martes'o. La irland'gael'a nom'o de tiu rab'o'best'o est'as cat-crainn, laŭ'vort'e „arb'a kat'o”. Kompar'e kun mont'ar'o en alp'a'j region'o'j, Slievenagat ne est'as tre impon'a; fakt'e, tem'as pri vic'o da mont'et'o'j, el kiu'j nur kelk'a'j est'as relativ'e alt'a'j. Tamen, ĝi est'as bel'a region'o, kie oni ĉiam pov'as trov'i sol'ec'o'n kaj trankvil'o'n.
#000250
La mont'ar'an'o'j est'as afabl'a'j kaj gast'am'a'j. Du el la plej interes'a'j kaj simpati'a'j est'as la mal'jun'a'j amik'o'j Seán kaj Tadhg. Ĝis si'a'j emerit'iĝ'o'j, ili ambaŭ labor'is kiel ŝton'mason'ist'o'j, meti'o, kiu'n ili hered'is de si'a'j respektiv'a'j patr'o'j, lok'e renom'a'j pro si'a konstru'ad'o de preskaŭ ĉiu'j el la pont'et'o'j kaj apud'voj'a'j mur'o'j en la region'o. Ankaŭ Seán kaj Tadhg est'as tre lert'a'j mason'ist'o'j. Kvankam Seán ne plu gajn'as si'a'n tag'a'n pan'o'n per labor'o por la graf'land'a konsil'ant'ar'o, li distr'as si'n per farad'o de divers'a'j ŝton'a'j art'aĵ'o'j. Kun help'o de Tadhg, li restaŭr'is kaj pli'bel'ig'is la mur'o'j'n de tradici'a sankt'a put'o, nun rigard'at'a kiel krist'an'a objekt'o, sed kiu ver'ŝajn'e est'as de pagan'a origin'o. Por la mur'o'j li gravur'is slab'o'n kun sur'skrib'o en la irlanda lingv'o kaj en la antikv'a manuskript'a alfabet'o, kaj ornam'is ĝi'n per skulpt'it'a hom'a kap'o. Ankaŭ li'a river'bord'a ĝarden'o est'as ornam'it'a per tia'j kap'o'j, imit'aĵ'o'j de la antikv'eg'a'j antaŭ'krist'an'epok'a'j ŝton'a'j kap'o'j trov'ebl'a'j en tut'a Irlando. Iu'foj'e, mi'a kar'a edz'in'o Hortensi'a vizit'is la hejm'o'n de Seán akompan'at'e de amik'in'o, kiu est'as arkeolog'o. La arkeolog'in'o est'is tre ekscit'it'a, kiam ŝi rigard'is la kap'o'j'n. Ŝi demand'is al Seán, ĉu li jam raport'is al la naci'a muze'o pri la ekzist'o de tiu'j grav'a'j arkeologi'aĵ'o'j. Li lakon'e respond'is, ke ne. Ŝi insist'is, ke tio est'as li'a dev'o. Kiam li klar'ig'is, ke li mem far'is la kap'o'j'n, ŝi est'is iom'et'e embaras'it'a. La dom'o de Seán trov'iĝ'as apud river'o, klif'o'j kaj pitoresk'a ruin'o de muel'ej'o en bel'a vilaĝ'o ĉe la flank'o de la mont'ar'o. Tiu'n teren'o'n ĉirkaŭ si'a dom'o li trans'form'is en bel'eg'a'n ĝarden'o'n, admir'at'a'n de ĉiu vojaĝ'ant'o, kiu tra'pas'as la vilaĝ'o'n.
#000251
Kvankam li aspekt'as kiel tip'a kamp'ar'an'o, Seán, sam'e kiel mult'a'j el li'a'j sam'land'an'o'j, ne est'as simpl'a ne'eduk'it'a man'labor'ist'o. Loĝ'ant'e en lok'o, kie de'long'e la pli'mult'o ĉes'is uz'i la irland'gael'a'n kiel ĉiu'tag'a'n lingv'o'n, li ankoraŭ parol'as la idiom'o'n kaj lert'e verk'as ankaŭ en la angl'a. Li'a plej grand'a literatur'aĵ'o est'as dik'a ilustr'it'a libr'o pri la Slievenagat-Mont'ar'o, el'don'it'a de la lok'a histori'a asoci'o. Seán est'as vast'e kon'at'a kiel seanchaí, kio en la irlanda lingv'o signif'as hom'o'n, kiu konserv'as kaj rakont'as antikv'a'j'n legend'o'j'n, tradici'o'j'n kaj histori'o'n. Li posed'as riĉ'eg'a'n kolekt'o'n da ti'aĵ'o'j – ver'a'n etn'ologi'a'n trezor'o'n.
#000252
En la sam'a vilaĝ'o, Ballyallin, loĝ'as iom ekscentr'a angl'in'o, Zo'e Drab. (Unu el la signif'o'j de la angl'a vort'o drab est'as „mal'bril'a”; ali'a signif'o – kiu'n ni ne menci'u – est'as „ĉies'ul'in'o”, sed tiu'j adjektiv'o'j nek taŭg'e nek just'e pri'skrib'as ŝi'n.) Ŝi vest'as si'n per strang'a miks'aĵ'o de drap'o'j kaj kolor'o'j, kaj ŝi'a ruf'a har'ar'o el'star'as kiel sovaĝ'a'j flam'o'j ĉiu'flank'e de ŝi'a kap'o. Ŝi okup'as la plej grand'a'n kaj plej kaduk'a'n dom'eg'o'n en la vilaĝ'o, kie ŝi nask'is si'a'j'n (nun plen'kresk'a'j'n) ge'fil'o'j'n Pandora, Icarus kaj Henry. La patr'o de la ge'fil'o'j ne plu viv'as kun Zo'e, do sol'a ŝi dev'as zorg'i pri la dom'o kaj la bien'o. En ĉi tiu kun'tekst'o „zorg'i” ne est'as ekzakt'e la plej traf'a verb'o, ĉar la intern'o de la famili'a hejm'o trov'iĝ'as en mizer'e neglekt'at'a stat'o. Iam, kiam ni vizit'is ŝi'n kun'e kun amik'o, tiu demand'is, ĉu li pov'as uz'i la neces'ej'o'n, ŝi respond'is, ke la neces'ej'o ne funkci'as, sed oni pov'as uz'i la ĝarden'o'n por la sam'a cel'o. Laŭ'inform'e la ge'fil'o'j de Zo'e est'is eduk'it'a'j en unu el la plej mult'e'kost'a'j lern'ej'o'j en Irlando, do almenaŭ iam, al la famili'o Drab ne mank'is mon'o. En la bien'o abund'e kresk'as ĉiu'j spec'o'j de frukt'o'j kaj legom'o'j, sed Zo'e ne port'as si'a'j'n rikolt'o'j'n al iu ajn bazar'o aŭ vend'ej'o, do la tro'aĵ'o, kiu'n ŝi ne pov'as manĝ'i, putr'as aŭ est'as for'don'at'a al la najbar'o'j.
#000253
La ĉe'est'o de angl'o'j ne ĉiam est'is bon'ven'a en Ballyallin. Dum la ribel'o kontraŭ la brit'a reg'ad'o de Irlando, kelk'a'j an'o'j de pac'em'a angl'a bien'ist'a famili'o aparten'ant'a al mal'grand'a religi'a sekt'o est'is murd'it'a'j de Ir'a (la tiel nom'at'a irlanda respublik'ism'a arme'o). Kiu'j super'viv'is, el'migr'is al Aŭstrali'o, kie ili'a'j post'e'ul'o'j ankoraŭ viv'as. Feliĉ'e, tia'j grand'a'j tragedi'o'j ne plu okaz'as en la mont'ar'a region'o.
#000255
Tamen kelk'foj'e la mont'ar'an'o'j spert'as et'a'j'n mal'ĝoj'o'j'n. Du generaci'o'j de la vilaĝ'a famili'o Murphy est'is posed'ant'o'j de la lok'a trink'ej'o, „River'bord'a Tavern'o”. Laŭ tradici'o irlandaj famili'o'j, kiu'j hav'as plur'a'j'n ge'fil'o'j'n, dediĉ'as unu fil'o'n (kaj unu fil'in'o'n, se est'as pli ol unu) al la katolik'a eklezi'o. P.J., la plej aĝ'a el la ge'fil'o'j Murphy, est'is ordin'it'a kiel pastr'o kaj send'it'a de si'a orden'o al paroĥ'o en Aŭstrali'o. Tie li iom mal'diskret'e ek'am'is kaj edz'iĝ'is kun aŭstrali'an'in'o, do ne plu hav'is permes'o'n funkci'i kiel pastr'o. La ge'patr'o'j de la aŭstrali'a vir'in'o, kiu'j est'is tre pi'a'j, ne akcept'is la bo'fil'o'n. Kun'e kun si'a nov'a edz'in'o, P.J. re'ven'is al si'a hejm'vilaĝ'o en Irlando, kie li anstataŭ'is si'a'n mal'jun'a'n patr'o'n kiel propriet'ul'o de la trink'ej'o. Aktual'e Ballyallin ne hav'as si'a'n propr'a'n pastr'o'n, kaj P.J. tre ŝat'us pov'i celebr'i la mes'o'n en la vilaĝ'a preĝ'ej'o, sed tio'n la episkop'o ne permes'as. La vilaĝ'an'o'j, kiu'j est'as tre toler'em'a'j, volont'e akcept'us li'n kiel si'a'n pastr'o'n (eĉ edz'iĝ'int'a), sed neni'o est'as far'ebl'a. Laŭ'raport'e, P.J., li'a edz'in'o kaj ili'a kresk'ant'a famili'o baldaŭ re'ir'os al Aŭstrali'o, kaj la vilaĝ'an'o'j perd'os unu el si'a'j plej ŝat'at'a'j fil'o'j. Tia est'as la viv'o en la Land'o de Sankt'ul'o'j kaj Dokt'ul'o'j.
#000256
Johano est'as mez'aĝ'a profesi'a fot'ist'o, kiu loĝ'as en la nord'a kvartal'o de Bailenambeann. Li'a ŝat'okup'o konsist'as el long'a'j pied'vag'ad'o'j en la mont'ar'a region'o, kiu'n li tre bon'e kon'as, kaj pri kiu li far'is bel'a'n ilustr'it'a'n map'o'n. Ek'de si'a infan'ec'o li est'is tre si'n'ĝen'a kaj sol'ec'a hom'o, sed last'a'temp'e li iĝ'is mult'e pli aplomb'a kaj kontent'a. La kaŭz'o est'as, ke li fin'fin'e sukces'is trov'i vir'in'o'n, kun kiu li pov'as rilat'i. Fatima – tiel ŝi nom'iĝ'as – est'as fil'in'o de irlanda patr'in'o kaj (supoz'ebl'e) indonezia patr'o. La patr'o mal'aper'is, kiam ŝi est'is beb'o, kaj ŝi, kiel ankaŭ Johano, hav'is mal'feliĉ'a'n infan'ec'o'n. Ĉar ŝi ne hav'as eŭrop'a'n aspekt'o'n, ŝi oft'e sufer'is diskriminaci'o'n. Antaŭ ne'long'e ili ge'edz'iĝ'is – ne en preĝ'ej'o, sed en la civil'a registr'ej'o, aranĝ'o, kiu relativ'e mal'oft'e okaz'as en ĉi tiu precip'e katolik'a land'o. Johano sent'is, ke edz'iĝ'a ceremoni'o en nur'a ofic'ej'o ne est'as sufiĉ'e romantik'a kaj solen'a, do, post la edz'iĝ'fest'o, li invit'is si'a'j'n kon'at'o'j'n al ne'oficial'a ben'a ceremoni'o ĉe la sankt'a put'o apud Ballyallin. La invit'kart'o inform'is, ke la event'o konsist'os (konform'e al honor'at'a kelt'a tradici'o) el „ben'o kaj post'a diboĉ'o”. P.J. konsent'is don'i la ben'o'n al la par'o. Johano lu'is mini'bus'o'n por transport'i la kon'at'o'j'n al la put'o. La ben'a ceremoni'o est'is ĝoj'a afer'o, kvankam la sun'o ne rid'et'is sur ĝi. Fatima al'ven'is, re'foj'e sur'hav'ant'e si'a'n roz'kolor'a'n saten'a'n nupt'o'rob'o'n. P.J., kiu por la okaz'o port'is si'a'j'n ne plu oft'e uz'at'a'j'n mes'vest'o'j'n, leg'is la edz'iĝ'liturgi'o'n kaj preĝ'o'j'n, du amik'o'j leg'is poem'o'j'n, kaj la tut'a event'o ŝajn'is (almenaŭ al Hortensi'o kaj mi) feliĉ'a kombinaĵ'o de krist'an'a'j kaj pagan'a'j tradici'o'j. Ni ĉiu'j bus'e re'ven'is al la vilaĝ'o, kie P.J. re'vest'is si'n per si'a ĉiu'tag'a vest'aĵ'o kaj re'e al'pren'is si'a'n normal'a'n trink'ej'estr'a'n rol'o'n, kaj ni drink'is kaj trink'is, tost'is la nov'a'j'n ge'edz'o'j'n, kaj danc'is ĝis nokt'o'mez'o.
#000257
Nord'e de la river'o en Bailenambeann est'as miks'it'a kvartal'o de social'a'j dom'ar'o'j de labor'ist'o'j kaj sen'labor'ul'o'j, kun'e kun luks'a'j dom'o'j de bon'stat'a'j civit'an'o'j. Tie trov'iĝ'as ankaŭ la stadion'o de la Gael'a Atlet'a Asoci'o kaj la graf'land'a mal'san'ul'ej'o. Du vir'in'o'j, kiu'j loĝ'as en la nord'a kvartal'o kaj aparten'as al ni'a rond'o de kon'at'o'j, est'as Orl'a kaj Aoife. Orl'a labor'as en urb'a ofic'ej'o, sed semajn'fin'e ŝi ag'as kiel arbitraci'ant'in'o ĉe la matĉ'o'j de la Camogie – (Vir'in'a Atlet'a) Asoci'o. Ŝi est'as tre kapabl'a vir'in'o. Krom ŝi'a sport'a aktiv'ec'o, ŝi'a du'a – ne tip'e in'a – ŝat'okup'o est'as ĉarpent'ad'o, kaj ŝi lert'e far'is si'a'n propr'a'n dom'a'n mebl'ar'o'n. Ŝi'a'j ge'fil'o'j est'as ĉarm'a'j kaj bon'kor'a'j jun'ul'o'j, kiu'j labor'as por bon'far'a'j organiz'aĵ'o'j. Ŝi'a bel'a fil'in'o Patrici'a est'as help'ant'in'o en centr'o por aŭtism'ul'o'j. Ŝi'a hobi'o est'as ekzot'a ventr'o'danc'ad'o, kiu tre furor'as inter jun'a'j vir'in'o'j en ni'a urb'o. Laŭ'ŝajn'e tiu spec'o de danc'ad'o est'as rigard'at'a kiel san'a ekzerc'ad'o, efik'a rimed'o por evit'i dik'iĝ'o'n kaj por bel'ig'i la in'a'n korp'o'n, kaj sam'temp'e spektakl'o, kiu tre al'log'as la vir'o'j'n. Aoife labor'as en mal'san'ul'ej'a laboratori'o, sed ŝi pli interes'iĝ'as pri art'o kaj muzik'o. En si'a liber'temp'o ŝi organiz'as art'a'j'n kaj muzik'a'j'n event'o'j'n en la urb'o. Kvankam ne plu tre jun'a'j, ambaŭ vir'in'o'j est'as bel'et'a'j, amuz'a'j kaj simpati'a'j. Ambaŭ est'is antaŭ'e edz'in'iĝ'int'a'j, sed la edz'o'j est'is drink'em'a'j kaj brutal'a'j vir'o'j, kiu'j konstant'e bat'eg'is ili'n. Prudent'e, ili dis'iĝ'is de la edz'o'j kaj nun hav'as pli pac'a'n kaj feliĉ'a'n viv'o'n. Por ni ĉiam est'as grand'a plezur'o renkont'iĝ'i kun tiu'j du afabl'a'j amik'in'o'j. Ni mal'facil'e pov'as kompren'i, kial tiu'j afabl'a'j kaj eg'e inteligent'a'j vir'in'o'j elekt'is tiom mal'taŭg'a'j'n edz'o'j'n.
#000258
Du grav'a'j civit'an'o'j de Bailenambeann est'as Paul M. kaj Liam B. Ambaŭ est'as instru'ist'o'j pri muzik'o: la unu'a menci'it'a, pri pian'o; la du'a, pri trumpet'o. Pli'e, Paul est'as orgen'ist'o en la katolik'a paroĥ'a preĝ'ej'o, kaj est'as tre ĵaluz'a pri si'a grandioz'a orgen'o, unu el la plej grand'a'j kaj fam'a'j en la land'o. En si'a mal'abund'a liber'temp'o, li est'as direktor'o de la urb'a ĥor'o Schola Cantorum. Kelk'a'j el la vir'o'j en la ĥor'o iam hav'is bon'a'j'n voĉ'o'j'n, sed ili ne plu est'as jun'a'j. La vir'in'a'j membr'o'j est'as eĉ pli mal'jun'a'j, kaj oni ne pov'as kred'i, ke ili iam ajn bon'e kant'is. Do, kvankam Paul est'as bon'a muzik'ist'o, al li mank'as bon'a material'o por kre'i bel'a'n korus'o'n. Aŭskult'ant'o'j ĉe la koncert'o de la ĥor'o dev'as sufer'i du hor'o'j'n da mal'agrabl'a son'o. Est'us mal'ĝentil'e kaj ebl'e mal'ver'e asert'i, ke ĝi simil'as la kant'ad'o'n de vir'kat'o'j sur la tegment'o de ni'a dom'o, sed dolĉ'a ĝi cert'e ne est'as. Tamen, ĉar okaz'o'j por aŭskult'i klasik'a'n muzik'o'n est'as mal'oft'a'j, oni dev'as est'i dank'em'a, ke almenaŭ iu klopod'as lev'i la kultur'a'n nivel'o'n en Bailenambeann. Liam est'as direktor'o de blov'orkestr'o format'a el la plej bon'a'j an'o'j de si'a lern'ant'ar'o. Li est'as tre mal'grand'a hom'o – eĉ pli mal'grand'a ol Paul, kies statur'o est'as iom mal'pli ol la averaĝ'a irlanda vir'o, sed li konfirm'as si'a'n vir'a'n dign'o'n per impon'a barb'o kaj fort'a person'ec'o. Liam kaj Paul (kiel mult'a'j muzik'ist'o'j) eg'e mal'am'as unu la ali'a'n. Ili oft'e kverel'as pri muzik'a interpret'ad'o, kiam ili kun'e part'o'pren'as en publik'a ceremoni'o, koncert'o aŭ kantat'a mes'o. Iam, en la preĝ'ej'o okaz'is grav'a mis'kompren'o. Paul lud'is long'a'n orgen'a'n kompon'aĵ'o'n, dum kiu Liam dev'us lud'i fanfar'o'n. Subit'e Paul inter'romp'is, plend'ant'e, ke Liam blov'is mal'ĝust'a'n not'o'n. Liam indign'e protest'is kontraŭ tiu akuz'o. Paul lev'iĝ'is, kaj oni ricev'is la impres'o'n, ke li intenc'as bat'i la trumpet'ist'o'n. La kongregaci'o tiam spekt'is terur'a'n scen'o'n, en kiu la orgen'ist'o preskaŭ ĵet'is si'a'n koleg'o'n mal'supr'e'n laŭ la krut'a ŝtup'ar'o de la orgen'galeri'o. Eĉ inter du'on'ebri'a'j tradici'a'j muzik'ist'o'j en irlandaj trink'ej'o'j, tia'j bedaŭr'ind'a'j batal'o'j est'as mal'oft'a'j. Feliĉ'e, Liam bon'e kapabl'as defend'i si'n, malgraŭ si'a mal'alt'a – fakt'e preskaŭ nan'a statur'o. Li est'as ind'a post'e'ul'o de la fam'a kelt'a hero'o Cu Chullin, kiu defend'is si'n per bat'il'o kaj pilk'o kontraŭ la feroc'a hund'o de Ulstero.
#000259
Ali'a interes'a loĝ'ant'o de Bailenambeann est'as William, la frat'o de la kont'ist'o Albert Bell. Kiel ili'a'j nom'o'j sugest'as, ili aparten'as al protest'ant'a famili'o de angl'o'irland'a de'ven'o. Albert est'as sobr'a kaj respekt'ind'a an'o de la soci'o, sed la viv'stil'o de William est'as mal'pli ŝablon'a. Kvankam pli ol kvar'dek'jar'aĝ'a, li vest'as si'n kiel jun'ul'o, per lan'a ĉap'o, T-ĉemiz'o, sak'form'a pantalon'o kaj kanvas'a'j sport'ŝu'o'j. Ĉiu'tag'e li manĝ'as en rapid'manĝ'ej'o, ŝat'at'a de dek'kelk'jar'ul'o'j, kie li nutr'as si'n per hamburger'o'j kaj kokakola'o. Laŭ'raport'e li est'as teknik'ist'o, kiu iam labor'is ekster'land'e, sed nun li pas'ig'as preskaŭ ĉiu'n tag'o'n de la semajn'o mal'rapid'e promen'ant'e tra la strat'o'j, salut'ant'e kaj rigard'ant'e neniu'n. Iam li aper'ig'is mem'el'don'it'a'n libr'o'n, kiu'n li verk'is dum period'o de kelk'a'j jar'o'j. Ĝi'a titol'o est'is Praktik'a gvid'il'o por efik'a uz'ad'o de la mens'o, kaj li prezent'is ĝi'n al la publik'o per libr'o'lanĉ'o en luks'a hotel'o. Oni dev'is pag'i por ĉe'est'i la event'o'n, sed la en'ir'pag'o don'is rajt'o'n al glas'o da acid'a vin'o kaj et'a porci'o de fromaĝ'o, kaj William insist'is, ke ĉiu ĉe'est'ant'o aĉet'u sufiĉ'e mult'e'kost'a'n ekzempler'o'n de la libr'o. Ni supr'aĵ'e rigard'is la verk'o'n kaj konstat'is, ke ĝi est'as nek praktik'a nek util'a. La unu'a'j paĝ'o'j precip'e konsist'as el list'o de la termin'ar'o uz'ot'a en la tekst'o, sed post'e la aŭtor'o uz'as nur mal'long'ig'o'j'n: ekzempl'e, EUM signif'as „efik'a uz'ad'o de la mens'o”, NEUM, „ne'efik'a uz'ad'o de la mens'o”, ktp. Pro tio, la sufer'ant'a leg'ant'o dev'as trov'i la voj'o'n tra labirint'o de akronim'o'j: EUM, NEUM, FTK, LNE, PRDL, ktp, kaj fin'fin'e rezign'as pri la task'o kaj perd'as la dezir'o'n plu'viv'i. Se oni iom persist'as en la leg'ad'o, oni konstat'as, ke la verk'o est'as ne'kompren'ebl'a kaj ne'leg'ebl'a. Al unu el la mal'mult'a'j hom'o'j, kun kiu William konsent'as konversaci'i, li menci'is, ke li invent'is kaj patent'ig'is maŝin'o'n por kurac'i kalv'ec'o'n, sed ĉu la maŝin'o iam est'is konstru'it'a, kaj ĉu ĝi ver'e kurac'as kalv'ec'o'n, neni'u sci'as.
#000260
Grav'a'j krim'o'j ne est'as oft'a'j en Bailenambeann. Tommy Nolan est'as mal'grand'a delikt'ul'o, kies pli persist'a mis'far'o est'as tro'a drink'ad'o. Preskaŭ ĉiu'n semajn'fin'o'n li ebri'iĝ'as, kaj tiam li'a normal'e pac'em'a karakter'o trans'form'iĝ'as. Last'a'foj'e li tiom frenez'iĝ'is, ke li frakas'is preskaŭ ĉiu'j'n fenestr'o'j'n en Preĝ'ej'a Strat'o. Li est'is arest'it'a kaj dev'is aper'i en la urb'a kort'um'o antaŭ juĝ'ist'o, kiu kondamn'is li'n al unu monat'o da mal'liber'o. Tio ne est'is li'a unu'a aper'o en la kort'um'o, sed ja li'a unu'a rest'ad'o en mal'liber'ej'o. La spert'o tut'e ne plaĉ'is al Tommy – fakt'e, li tiom sufer'is de depresi'o, ke post unu tag'o li prov'is pend'um'i si'n en la karcer'o. Kiam li est'is en'karcer'ig'it'a, la provos'o'j for'pren'is de li li'a'j'n ŝu'laĉ'o'j'n, poŝ'tranĉ'il'o'n, kaj la zon'o'n de li'a pantalon'o, por evit'i, ke li damaĝ'u si'n. Tamen, ili ne sci'is, ke Tommy, kiu est'as pesimism'a vir'o kaj ĉiam anticip'as katastrof'o'n, kutim'e uz'as kaj zon'o'n kaj ŝelk'o'n. La provos'o'j ne rimark'is la ŝelk'o'n, do ne dev'ig'is li'n for'ig'i ĝi'n. Ĉar li ne hav'is ali'a'n rimed'o'n, Tommy prov'is pend'um'i si'n per si'a ŝelk'o. Sed la ŝelk'o, kompren'ebl'e, est'is elast'a, do li ne sukces'is strangol'i si'n. Li nur re'salt'is kiel „bungi”-salt'ant'o dum kvar'on'o de hor'o, ĝis al'ven'o de provos'o, kiu mal'lig'is li'n. Ek'de tiam, Tommy ne tiom oft'e ebri'iĝ'as.
#000261
En la jar'o'j tuj post la al'iĝ'o al Eŭrop'a Uni'o, Irlando, kiu dum jar'cent'o'j est'is mal'riĉ'a land'o, el kiu la pli'mult'o el'migr'ad'is, spert'is prosper'a'n konjunktur'o'n. Last'a'temp'e, kiel en plur'a'j ali'a'j EU-membr'o'ŝtat'o'j, ĝi iĝ'is cel'o de amas'a en'migr'ad'o, precip'e el orient'a Eŭrop'o, sed ankaŭ el Brazilo kaj Afrik'o. En Bailnambeann, la pli'mult'o de tia'j nov'a'j loĝ'ant'o'j de'ven'as el Pollando. Ties influ'o est'as sent'ebl'a en ĉiu aspekt'o de la soci'a viv'o. Nun en la urb'o est'as pol'a'j vend'ej'o'j; pol'a'j special'aĵ'o'j est'as vend'at'a'j en la super'bazar'o'j; libr'o'vend'ej'o'j stok'as libr'o'j'n en la pol'a; kaj en la urb'a bibliotek'o est'as pol'lingv'a sekci'o. La graf'land'a plen'kresk'ul'a instru'instanc'o organiz'as vesper'kurs'o'j'n por irland'an'o'j pri la pol'a lingv'o. Ili okaz'as en la teknik'a lern'ej'o, kie oni pov'as stud'i ankaŭ ali'a'j'n lern'objekt'o'j'n: komput'ad'o, franc'a, irland'gael'a, ktp.
#000262
La irlandaj buĉ'ej'o'j kaj viand'fabrik'o'j dung'is en'migr'int'o'j'n el Brazilo, ĉar mal'mult'a'j irland'an'o'j nun pret'as labor'i inter la sang'o kaj ekskrement'o de tia'j lok'o'j. La brazil'an'o'j precip'e de'ven'as el eg'e mal'riĉ'a'j region'o'j de si'a hejm'land'o, kaj la pli'mult'o est'as ne'eduk'it'a kaj parol'as nur la portugal'a'n. Grup'o da ili al'iĝ'is al kurs'o en la teknik'a lern'ej'o pri la angl'a lingv'o, supoz'ebl'e por pov'i trov'i pli bon'a'j'n posten'o'j'n kaj por facil'ig'i si'a'n viv'o'n en fremd'a land'o. Bedaŭr'ind'e la pord'ist'o de la lern'ej'o mis'e indik'is la numer'o'j'n de la respektiv'a'j klas'ĉambr'o'j, kaj la brazil'an'o'j erar'e trov'iĝ'is en la ĉambr'o, kie est'is instru'at'a la irlanda lingv'o. Ili ĉiu'semajn'e ĉe'est'is tiu'n kurs'o'n, kie, kompren'ebl'e, ili lern'is neni'o'n pri la angl'a. Post iom da temp'o, la pord'ist'o decid'is ŝanĝ'i la numer'o'j'n de la klas'ĉambr'o'j, kaj la irland'lingv'a ĉambr'o iĝ'is la pol'lingv'a. Pro tio, la brazil'an'o'j nun trov'is si'n en la kurs'o pri la pol'a. Do, dum iom da temp'o loĝ'is en Bailenambeann grup'o da person'o'j, kiu'j prov'is kompren'ig'i si'n per miks'aĵ'o de irlandaj kaj pol'a'j fraz'o'j, supoz'ant'e, ke ili parol'as la angl'a'n. Feliĉ'e, ne'long'e post'e, ili konstat'is, ke ili est'is viktim'o'j de fuŝ'aĵ'o, kaj, ĉar ili est'as natur'e inteligent'a'j hom'o'j, ili sukces'is lern'i sufiĉ'e bon'e la dezir'at'a'n lingv'o'n harmoni'e kun la naci'a deviz'o de Brazilo: Ord'em e progresso (ord'o kaj progres'o). Fin'o bon'a, ĉio bon'a ...
#000263
Fin'e de novembr'o 2008 astronaŭt'in'o de la Inter'naci'a Spac'o-Staci'o (ISS) dum ekster'a ripar'ad'o perd'is il'ar-sak'o'n, kiu nun ŝveb'as kiel apart'a satelit'et'o tra la spac'o, ĉiam kelk'a'j'n minut'o'j'n antaŭ ISS. Kompren'ebl'e la kutim'a'j mok'ant'o'j koment'is: Klar'e, ke in'o perd'is si'a'n sak'et'o'n ... Kiel ajn, amas'komunik'il'o'j raport'is pri ISS, sam'e kiel kelk'a'n temp'o'n antaŭ'e pri difekt'it'a neces'ej'o en la staci'o. Sed pri eksperiment'o'j kaj esplor'o'j en ISS oni jam de'long'e leg'as preskaŭ neni'o'n. Efektiv'e la scienc'ist'o'j en la staci'o est'as okup'at'a'j preskaŭ nur pri ripar'ad'o.
#000264
Fakt'e ĉirkaŭ tiu temp'o, kiam perd'iĝ'is la il'ar'sak'et'o, ISS pov'us fest'i si'a'n dek'jar'a'n jubile'o'n – sed oni tut'e ne fest'is. Kio okaz'is, ke la „mond'mirakl'o por la nov'a jar'mil'o”, la „plej grand'a konstru'projekt'o post la piramid'o'j” kaj la „esplor'urb'o en la spac'o” degener'is al nur'a ripar'ej'o? Per supr'e menci'it'a'j epitet'o'j oni glor'is la staci'o'n, kiam la 20an de novembr'o 1998 Rusio paf'is la unu'a'n ISS-modul'o'n Sarja kiel kompon'ant'o'n de la est'ont'a laboratori'o. Sed dek jar'o'j'n post'e ĝi est'as neni'o ali'a ol konglomer'aĵ'o de loĝ'kontener'o'j, en kaj pri kiu'j oni nur konstru'as, sed praktik'e ne esplor'as aŭ eksperiment'as. Tio ĝis nun kost'is la gigant'a'n sum'o'n de 100 miliard'o'j da eŭr'o'j.
#000265
Kiam oni plan'is la staci'o'n, oni antaŭ'vid'is, ke la scienc'ist'o'j en la spac'o dum 27 hor'o'j semajn'e eksperiment'os kaj esplor'os; fakt'e inter'temp'e est'as maksimum'e 2,5 hor'o'j semajn'e. Vart'ad'o kaj ripar'ad'o de ISS bezon'as dek'obl'e tiom da temp'o ol plan'it'e. Krom per mal'ĝust'a'j prognoz'o'j kaj tut'e ne'matur'a teknik'o la astronaŭt'o'j est'as brems'at'a'j per la lam'a konstru'progres'o. La eksplod'o de la uson'a spac'o'pram'o Columbia antaŭ kvin jar'o'j definitiv'e perturb'is la temp'o'plan'o'n, laŭ kiu la staci'o jam de'long'e dev'us est'i pret'a. Sed plej fru'e post unu-du monat'o'j oni pov'os send'i pli'a'n modul'o'n. Ses astronaŭt'o'j tiam konstant'e labor'u en ISS – kiel plan'it'e jam por plur'a'j jar'o'j antaŭ'e. Nun est'as nur tri scienc'ist'o'j, kiu'j'n komplet'e okup'as ordinar'a'j vart'o'labor'o'j.
#000266
Ĉar la spac'o'loĝ'ant'o'j praktik'e ne hav'as temp'o'n por eksperiment'o'j, oni plej'part'e aŭtomat'ig'is ili'n, kio ne'rekt'e pruv'as, ke por ili oni tut'e ne bezon'us hom'o'j'n. Ili nur dev'as prem'i iu'j'n buton'o'j'n kaj la aparat'o'j labor'as per si mem. Do oni pov'us rezign'i pri loĝ'ant'o'j en la spac'o, ĉar ĉiu sufiĉ'e inteligent'a robot'o sam'e bon'e pov'us plen'um'i la task'o'j'n. „Escept'e de eksperiment'o'j pri la hom'o mem, en esplor'ad'o preskaŭ ĉiu'j eksperiment'o'j pli bon'e, pli preciz'e kaj pli mal'mult'e'kost'e pov'as est'i real'ig'at'a'j per sen'hom'a'j misi'o'j”, kritik'is German'a Fizik'a Societ'o jam antaŭ la start'o de ISS. Ankaŭ Uson'o evident'e perd'is interes'o'n, ĉar prezid'ant'o Bush [buŝ] favor'is uson'a'n lun'program'o'n, tiel ke spac'organiz'aĵ'o Nas'a dev'is du'on'ig'i si'a'n buĝet'o'n por ISS.
#000267
Eŭrop'o ĝis nun invest'is kvin miliard'o'j'n da eŭr'o'j, pli'a'j kvar sekv'os. Sed scienc'ist'o'j'n kaj koncern'a'j'n kompani'o'j'n en Eŭrop'o fakt'e ne interes'as ISS. Praktik'e, dir'as kritik'ant'o'j, la hom'a spac'vetur'ad'o esplor'as nur si'n mem. Sed eĉ tiu'kamp'e rezult'o'j est'as marĝen'a'j kaj ne'kontent'ig'a'j. Eks'a Nas'a-esplor'ist'o Lawrence Kuznetz [laŭrenc kuznec] kritik'as: „Medicin'a'j stud'aĵ'o'j sur'ter'e ampleks'as cent'o'j'n aŭ mil'o'j'n da individu'o'j, en la spac'o est'as nur man'plen'o.” La „pli'bon'ig'o de viv'o'kvalit'o sur'ter'e”, per kiu Nas'a varb'is por la projekt'o ankoraŭ antaŭ kelk'a'j monat'o'j, est'as iluzi'o.
#000268
Dek jar'o'j'n post'e ni memor'u, kiel kaj kial oni iniciat'is la art'e'far'it'a'n trabant'o'n. La staci'o, kvankam oni tiel propon'is ĝi'n, neniam est'is plan'it'a kiel nur'a esplor'projekt'o. Kiam la uson'a prezid'ant'o Ronald Re'ag'a'n [rejgen] en 1984 komisi'is Nas'a, evolu'ig'i ĝi'n, per tio li vol'is super'i Sovetion. Kiam prezid'ant'o Bill Clinton [klintn] invit'is Rusion kun'labor'i, per tio li vol'is evit'i, ke ties spac'o'scienc'ist'o'j el'migr'os al mal'amik'a'j ŝtat'o'j. La staci'o do de'komenc'e est'is precip'e politik'a projekt'o. Kaj fakt'e, ke en'tut'e 16 ŝtat'o'j komun'e konker'as la spac'o'n, ke ili kun'e el'labor'is teknologi'a'n koncept'o'n kaj jur'a'n kadr'o'n kaj spit'e al ĉiu'j problem'o'j ĉiam de'nov'e kun'ag'ad'as, est'as sukces'o kaj model'o por pli'a inter'naci'a kun'labor'ad'o, eĉ se laŭ scienc'a vid'punkt'o ISS est'as fiask'o. Por tiu politik'a sukces'o tamen ni ĉiu'j pag'as tre, tre mult'a'n mon'o'n.
#000269
Lir Torran mal'pak'is la last'a'n el la kest'o'j, en kiu'j al'ven'is li'a posed'aĵ'o, mal'ferm'is botel'o'n da bier'o, ek'sid'is kaj kontent'e suspir'is. Fin'fin'e, li pov'is iom ripoz'i post la trans'lok'iĝ'o al si'a nov'a dom'o. Sed li apenaŭ hav'is temp'o'n por trink'i unu plen'buŝ'o'n, kiam li aŭd'is la pord'a'n sonor'il'o'n. Mal'volont'e li lev'iĝ'is kaj ir'is al la en'ir'ej'o. Vir'o kaj vir'in'o star'is sur la sojl'o. La vir'in'o rid'et'is.
#000272
La par'o en'ir'is en la mal'plen'a'n salon'o'n.
#000275
Lir grimac'is. „Mi pardon'pet'as pro la mal'ord'o. Mi'a mebl'ar'o ankoraŭ est'as en la remiz'o. Mi pov'as nur invit'i vi'n ek'sid'i sur la lign'a'j kest'o'j.”
#000276
„Dank'o'n”, dir'is Bartlett. „Alkohol'aĵ'o'n ni ne trink'as.”
#000279
„Ne”, dir'is li'a edz'in'o. „Cert'e, vi est'as tre okup'it'a. Ni ne vol'is inter'romp'i – nur bon'ven'ig'i vi'n al ni'a najbar'ec'o – kaj divid'i kun vi bon'a'n nov'aĵ'o'n.”
#000280
„Ie mi hav'as versi'o'j'n en divers'a'j naci'a'j kaj plan-lingv'o'j. Mi uz'as ili'n por kompar'i la lingv'aĵ'o'j'n. La inter'lingv'ist'ik'o est'as unu el mi'a'j interes'o'j.”
#000283
La vir'in'o sku'is la kap'o'n. „Ne, vi dev'us leg'i la Sankt'a'n Skrib'o'n en la angl'a versi'o, rajt'ig'it'a de la reĝ'o Jakobo. Tiu est'as la sol'a fid'ind'a. Ni'a'j misi'ist'o'j uz'as traduk'o'j'n por en'konduk'i indiĝen'o'j'n al la fid'o, sed post'e ili ĉiam instru'as la angl'a'n lingv'o'n al si'a'j konvert'it'o'j, por ke ili progres'u en la religi'o. Ni est'as konvink'it'a'j, ke Di'o elekt'is la angl'a'lingv'a'j'n popol'o'j'n por dis'vast'ig'i la evangeli'o'n kaj en'konduk'i la demokrati'o'n al ne'krist'an'o'j.”
#000284
„Fulm'o'tondr'o”, pens'is Lir. „Kio komenc'iĝ'as ĉi tie? Tia'n renkont'iĝ'o'n mi ne bezon'is.” „Vi dev'as pardon'i mi'n. Mi ankoraŭ hav'as mult'o'n por far'i. Sed est'is plezur'o kon'at'iĝ'i kun vi.”
#000285
„Kompren'ebl'e”, respond'is la vir'in'o. „En pli taŭg'a okaz'o ni hav'os temp'o'n por konversaci'i.” La par'o ek'star'is kaj paŝ'is al la en'ir'pord'o. „Inter'temp'e, ni adiaŭ'as. Ĝis re'vid'o.”
#000286
En la vesper'o li vetur'is al la flug'haven'o, kie li atend'is la al'ven'o'n de la aviad'il'o port'ant'a de Parizo li'a'n edz'in'o'n Mariela. Sur'voj'e hejm'e'n kun ŝi li menci'is, ke li jam ricev'is vizit'o'n de ili'a'j nov'a'j najbar'o'j, la par'o Bartlett.
#000288
„Iom ne'kutim'a par'o. Ili vol'is parol'i nur pri la Bibli'o.”
#000289
„Tia'j hom'o'j ne est'as ne'kutim'a'j. En ni'a last'a hejm'o ni konstant'e est'is vizit'at'a'j de Mormon'o'j, Atest'ant'o'j de Jehovo, la Legi'o de Maria kaj tiel plu, kaj tiel plu ...”
#000290
„Vi prav'as. Sen'ofend'a'j, sed iom ĝen'a'j pi'ul'o'j. Almenaŭ ili ne vol'is vend'i al ni asekur'o'n aŭ enciklopedi'o'n. Kaj sen'dub'e ili'a intenc'o est'is amik'a. Ili bon'ven'ig'is ni'n al la najbar'ec'o.”
#000291
En la sekv'a tag'o Mariela sen'ŝel'ig'is ter'pom'o'n, kiam re'foj'e aper'is ĉe la pord'o sinjor'in'o Bartlett. Lir labor'is, do Mariela est'is sol'a en la dom'o, krom la hund'o Persiflaĝo. Ŝi konduk'is Saran Bartlett al la salon'o, invit'is ŝi'n sid'iĝ'i kaj regal'is ŝi'n per tas'o da kaf'o. Dum kaf'o'trink'ad'o ili konversaci'is.
#000292
La najbar'in'o ĉirkaŭ'rigard'is la salon'o'n kaj rimark'is, ke ekzempler'o de la Astronomi'a Revu'o kuŝ'is sur la tabl'o. „Astronomi'o – esper'ebl'e ne astr'ologi'o!”
#000294
„Mi'a edz'o interes'iĝ'as pri astronomi'o, sed nur kiel amator'o. Astronomi'o est'as scienc'o. Astr'ologi'o est'as nur'a superstiĉ'o.”
#000295
Sara grimac'et'is. „Vi prav'as. Sed ankaŭ tiel nom'at'a scienc'o oft'e est'as nur'a superstiĉ'o. La univers'o ne est'as tiom vast'a, ke oni dev'as mezur'i ĝi'n laŭ lum'jar'a'j dimensi'o'j, kaj la mond'o ne est'as tiom antikv'a, kiom la scienc'ul'o'j asert'as.”
#000296
„Se ĝi est'as teori'o, ĝi ne pov'as sam'temp'e est'i mensog'o. Ĉu teori'o ne est'as provizor'a supoz'o aŭ hipotez'o? Kaj ŝajn'as al mi, ke la doktrin'o pri la origin'o de speci'o'j est'as akcept'it'a de ĉiu'j scienc'ul'o'j.”
#000300
„Nun en la pli'mult'o de la angl'e'parol'ant'a'j land'o'j la plej saĝ'a'j scienc'ul'o'j kred'as ne al la evolu'o, sed al la kre-ism'o. En plur'a'j ŝtat'o'j est'as mal'permes'it'e instru'i infan'o'j'n pri evolu'o, kaj lern'ej'o'j kaj universitat'o'j est'as dev'ig'at'a'j kontraŭ'pes'i instru'ad'o'n pri evolu'o per instru'o pri kre-ism'o. Mult'a'j politik'ist'o'j apog'as tio'n.”
#000302
Mariela ĵus el'ir'is el la super'vend'ej'o, kiam ŝi re'foj'e renkont'is la najbar'in'o'n. Sara invit'is ŝi'n trink'i te'o'n kaj iom ripoz'i en apud'a kaf'ej'o antaŭ ol re'ir'i hejm'e'n.
#000304
„Dolor'as la pied'o'j post aĉet'ad'o kaj star'ad'o en vic'o, ĉu ne?”
#000305
„Ĉu vi hodiaŭ leg'is la ĵurnal'o'n – pri brutal'a atak'o kontraŭ infan'o en la urb'a park'o?” demand'is Sara, post kiam ili sid'iĝ'is en la kaf'ej'o.
#000307
Mariela ne'is. „Ĉi-maten'e mi ne hav'is okaz'o'n leg'i la nov'aĵ'o'j'n.”
#000308
Mariela grimac'is. „Hodiaŭ est'as mal'facil'e protekt'i la infan'o'j'n kontraŭ danĝer'o.”
#000309
Sara mem'kontent'e rid'et'is. „Feliĉ'e, kiam ni'a'j infan'o'j est'is jun'a'j, ni ĉiam instru'is ili'n, ke ili ne bezon'as tim'i danĝer'o'j'n aŭ malic'ul'o'j'n, ĉar ĉiu krist'an'a infan'o hav'as gard'anĝel'o'n.”
#000310
Mariela mal'aprob'is. „Ŝajn'as al mi eĉ pli danĝer'e kred'ig'i la infan'o'j'n, ke ili est'as protekt'at'a'j de gard'anĝel'o'j. Tio las'as ili'n ver'e vund'ebl'a'j kaj sen protekt'o.”
#000311
„Ho, mal'grand'fid'ul'in'o!” kri'eg'is Sara. „En la unu'a ĉapitr'o de la Epistol'o al la Hebre'o'j ni leg'as: ‚Ĉu ne est'as ili ĉiu'j spirit'o'j serv'ant'a'j, el'send'at'a'j, por serv'i al tiu'j, kiu'j est'as hered'ont'o'j de la sav'o?’”
#000312
Mariela suspir'is. „Ĉu vi pens'as, ke mil'o'j da tener'a'j infan'o'j kaj kompat'ind'a'j mizer'ul'o'j ne vok'ad'is en aflikt'o al si'a'j gard'anĝel'o'j, sen ricev'i respond'o'n aŭ protekt'o'n? Kio pri la milion'o'j da sen'kulp'ul'o'j, kiu'j sufer'is kaj mort'is en koncentr'ej'o'j? Ĉu vi ne kred'as, ke ili preĝ'is kaj pet'is, sed tut'e van'e? Est'as mal'respond'ec'e kaj kruel'e don'i fals'a'n sent'o'n de sekur'ec'o, kiam tia sekur'ec'o ne ekzist'as?”
#000313
Sara kap'ne'is. „Vi ne kompren'as la mister'o'n de la fid'o. Al la profet'o Jesaja dir'is Di'o: ‚Mi'a'j pens'o'j ne est'as vi'a'j pens'o'j, kaj vi'a'j voj'o'j ne est'as Mi'a'j voj'o'j.’ Antaŭ kelk'a'j jar'o'j jun'a knab'in'o, la fil'in'o de sinjor'in'o Mart'in, est'is murd'it'a en la urb'o. Mi ĉe'est'is la funebr'a'n solen'aĵ'o'n, kaj ĉe la en'ter'ig'o mi ir'is por kondolenc'i ŝi'n. Mi cert'ig'is ŝi'n, ke la mort'o de la et'ul'o est'as la vol'o de Di'o, ŝi tre konsol'iĝ'is.”
#000314
Indign'it'a, ŝi adiaŭ'is Saran kaj rapid'e for'ir'is al la aŭtobus'halt'ej'o.
#000316
Iu'n sabat'o'n Lir, kiu promen'is kun si'a hund'o, renkont'is Johanon Bartlett apud la golf'ej'o. Bartlett salut'is. „Bon'e, ke ni renkont'iĝ'is! Mi dezir'as invit'i vi'n al la dimanĉ'a di'serv'o en ni'a preĝ'ej'o. Ni'a pastor'o intenc'as predik'i pri la potenc'o de la preĝ'o – tre grav'a tem'o.”
#000317
„Mi dank'as vi'n pro la invit'o, sed mi dev'as rifuz'i. Mi est'as katolik'o – aŭ almenaŭ mi'a'j ge'patr'o'j don'is al mi katolik'a'n eduk'ad'o'n. Mi konfes'as, ke mi tut'e ne est'as pi'a, kaj mi hav'as mi'a'j'n person'a'j'n dub'o'j'n pri la preĝ'o. Kiam mi est'is jun'a, oni instru'is mi'n, ke mi dev'as preĝ'i, sed post jar'o'j mi ven'is al la konklud'o, ke neni'u aŭskult'as, ĉar neni'u respond'is. Se mi telefon'as al iu ajn, kaj post long'a temp'o mi ne ricev'as respond'o'n, mi rezign'as pri la telefon'ad'o. Sam'e pri preĝ'ad'o.”
#000318
„Aŭskult'u – se iu el vi'a famili'o – dir'u vi'a fil'o – est'us sur'vetur'it'a kaj serioz'e vund'it'a, kio'n vi far'us?”
#000319
„Kompren'ebl'e mi preĝ'us, ke li re'san'iĝ'u.”
#000320
„Kaj se oni dev'us amput'i al li la krur'o'j'n?”
#000321
„Do mi dank'us al Di'o, ke li pov'os viv'i pli-mal'pli normal'e, eĉ en rul'seĝ'o.”
#000322
„Kaj se li est'us mens'e difekt'it'a aŭ en komat'o?”
#000323
„Kaj se li est'us mort'int'a?”
#000325
„Mi est'us dank'em'a, ke li ne plu sufer'as kaj est'as en la ĉiel'o.”
#000326
„Sed mi ja ricev'is respond'o'n!”
#000328
„En trink'ej'o'n? Neniam. Mi dev'as rapid'i al ni'a semajn'a preĝ'kun'ven'o.”
#000331
Johano for'kur'is, las'ant'e Lir sol'a kun la hund'o.
#000332
Lir sid'is en la kantin'o de si'a nov'a labor'ej'o, trink'ant'e kaf'o'n kun grup'o da si'a'j nov'a'j koleg'o'j. Unu post ali'a ili prezent'is si'n al Lir, kiu nur en la antaŭ'tag'o komenc'is labor'i en la esplor- kaj dis'volv'o'fak'o de la fabrik'o. La koleg'ar'o konsist'is el Georg'o, sub'ĉef'o de la fak'o; Petro, kont'ist'o; kaj Johano, desegn'ist'o. Ĝis tiam Lir ne sci'is, ke Bartlett labor'as en la sam'a labor'ej'o, kiel li. Kiam Lir unu'a'foj'e en'ir'is en la kantin'o'n, Petro kaj Johano parol'is kun'e pri religi'o, kiu ŝajn'is al Lir iom strang'a tem'o por diskut'i dum labor'hor'o'j. Johano klar'ig'is, ke antaŭ ol iĝ'i kont'ist'o Petro est'is rom'katolik'a seminari'an'o, kaj ili ŝat'as inter'ŝanĝ'i ide'o'j'n pri si'a'j respektiv'a'j religi'o'j ... Johano est'is membr'o de rigor'a evangeli'a sekt'o, la Ĉiel'a Paroĥ'o de la Eklezi'o de la El'aĉet'int'o. Georg'o sen'pacienc'iĝ'is, dir'ant'e, ke li prefer'as diskut'i sport'o'n, kaj for'las'is la salon'o'n.
#000333
Johano kun'tir'is la brov'o'j'n. „La Bibli'o avert'as ni'n kontraŭ tro da inklin'o al la vir'in'o'j. Fin'fin'e est'is vir'in'o, kiu unu'a tent'is la vir'o'n kaj en'konduk'is pek'o'n en la mond'o'n. Antaŭ la mal'obe'o de Eva Adamo pov'is promen'i en la ĝarden'o kun Di'o kaj parol'i rekt'e kun li.”
#000336
Petro rid'is. „Ĉu vi laŭ'vort'e kred'is je la Bibli'o?”
#000337
„Kiam mi est'is student'o pri teologi'o,” dir'is Petro, „ni stud'is la tradici'a'j'n argument'o'j'n pruv'ant'a'j'n la ekzist'o'n de Di'o: la kosm'ologi'a'n, la moral'a'n, la ontologi'a'n ktp.”
#000340
„Sufiĉ'as!” kri'eg'is Petro. „Ni dev'as re'ir'i al la labor'o!”
#000346
Dum vesper'manĝ'o Lir kaj Mariela parol'is pri la okaz'aĵ'o'j de la tag'o. Mariela esprim'is surpriz'o'n, kiam ŝi aŭd'is, ke ili'a najbar'o Bartlett labor'as en la sam'a lok'o kiel ŝi'a edz'o.
#000347
„Ne tiom surpriz'e”, respond'is Lir. „La urb'o est'as mal'grand'a, kaj preskaŭ ĉiu'j loĝ'ant'o'j, krom la butik'ist'o'j kaj la bien'ist'o'j, est'as dung'it'o'j de la sam'a entrepren'o. Sed kelk'a'j el mi'a'j koleg'o'j est'as eg'e bizar'a'j – precip'e Bartlett. Li vol'as parol'i nur pri si'a kred'o.”
#000348
„Ankaŭ li'a edz'in'o”, dir'is Mariela. „Hodiaŭ ni parol'is trans la heĝ'o, kiam ni ambaŭ est'is en la ĝarden'o, kaj ŝi inform'is mi'n, ke ŝi konduk'as kampanj'o'n inter la najbar'a'j famili'o'j, por ke ili ne permes'u, ke ili'a'j infan'o'j leg'u la roman'o'j'n pri Harry Potter.”
#000349
„Kia'j'n roman'o'j'n? Pri kio vi parol'as?”
#000350
„Tem'as pri seri'o da infan'roman'o'j de angl'a verk'ist'in'o. Ili nun'temp'e furor'as en la tut'a mond'o – fantast'a'j rakont'o'j pri lern'ej'o por instru'i jun'a'j'n sorĉ'ist'o'j'n. Sinjor'in'o Bartlett opini'as, ke tia literatur'o pri sorĉ'ist'o'j instig'os la infan'o'j'n interes'iĝ'i pri nigr'a magi'o, okult'ism'o kaj satan'ism'o. Laŭ'ŝajn'e, en la angl'e'parol'ant'a'j land'o'j mult'a'j pi'ul'o'j rigard'as la aŭtor'in'o'n kiel il'o'n de la diabl'o. En la preĝ'ej'o de ge'sinjor'o'j Bartlett la pastor'o ne permes'as, ke ge'patr'o'j leg'u fabel'o'j'n al la infan'o'j. Li eĉ kondamn'as ĉiu'j'n spec'o'j'n de fikci'o, dir'ant'e, ke fikci'o est'as mensog'o, kaj la di'a leĝ'o ne permes'as, ke oni mensog'u.”
#000351
„Ver'e. Se mi hodiaŭ aŭskult'is radi'program'o'n, en kiu oni raport'is, ke en kelk'a'j lern'ej'o'j kaj universitat'o'j sub konservativ'a religi'a influ'o oni nun apenaŭ pov'as rekt'e instru'i geologi'o'n, astronomi'o'n aŭ paleontologi'o'n. Se simil'e obskur'ant'o'j iam super'reg'os en la ŝtat'a'j reg'ist'ar'o'j, tio est'os mort-bat'o por la dis'volv'o de la scienc'o.”
#000353
„Kia spec'o da hom'o mal'akcept'as la el'trov'aĵ'o'j'n de la scienc'o, kred'as fervor'e je la plej ekstrem'a form'o de religi'o kaj sam'temp'e vol'as detru'i la ĉarm'a'n fabel'a'n mond'o'n de la et'ul'o'j?”
#000355
En septembr'o 2008 okaz'is en Sloveni'o ĉef'balot'o'j post kvar'jar'a mandat'o, en kiu dekstr'a koalici'o reg'is sub gvid'o de Sloven'a Demokrati'a Parti'o (SDS), kiu'n prezid'as Janez Janša. Li sukces'e gvid'is la reg'ist'ar'o'n, kaj Sloveni'o ekonomi'e progres'is en tiu period'o. Sloveni'o ankaŭ sukces'e gvid'is Eŭrop'a'n Uni'o'n en la unu'a du'on'o de 2008.
#000359
La plej grav'a est'is tiu pri aĉet'o de special'a'j arme'a'j vetur'il'o'j. La ministr'ej'o pri defend'o decid'is aĉet'i 130 ok-rad'a'j'n ŝirm'vetur'il'o'j'n kontraŭ pli ol 250 milion'o'j da eŭr'o'j de la finn'a fabrik'o Patri'a. Montr'iĝ'is post'e, ke influ'a'j person'o'j ricev'is korupt'mon'o'n, kaj la finn'a televid'o akuz'is rekt'e la ĉef'ministr'o'n.
#000361
Fin'e la social'demokrat'o'j ricev'is pli da voĉ'o'j, ol la parti'o de Janša (iom pli ol 31 %), kaj ricev'is la rajt'o'n kun'met'i koalici'o'n. Post du'monat'a inter'trakt'ad'o form'iĝ'is kaj en novembr'o instal'iĝ'is nov'a reg'ist'ar'o, kiu'n konsist'ig'as kvar mal'dekstr'a'j parti'o'j: la social'demokrat'a (SD), la liberal'a (LDS), nov'a parti'o Zares kaj la parti'o de emerit'o'j (Des'us).
#000362
La parti'o Nov'a Sloveni'o, part'o de la antaŭ'a koalici'o, ne ricev'is 4 % de la voĉ'o'j kaj el'fal'is el la parlament'o. Tiu'n parti'o'n nun prezid'as Ljudmila Novak, EU-parlament'an'in'o kaj esperant'ist'in'o. Ŝi esper'as, ke la parti'o sukces'os re'akir'i status'o'n de parlament'a parti'o post kvar jar'o'j.
#000364
Kred'is japan'o'j, ke pro alt'a nivel'o de japan'a medicin'o la popol'o est'as perfekt'e protekt'at'a kontraŭ mal'san'o'j. Kred'o tia, tamen, ŝancel'iĝ'as. Tra Japani'o, ne nur en provinc'a'j urb'o'j kaj vilaĝ'o'j, sed ankaŭ en grand'a'j urb'o'j kiel Tokio, okaz'as bankrot'o'j kaj ferm'o'j de hospital'o'j. Aper'as nov'aĵ'o'j pri mort'o'j pro mank'o de sufiĉ'a kurac'ad'o.
#000365
Ferm'iĝ'is ekzempl'e la hospital'o de la urb'o Ĉooŝi kun 72 000 loĝ'ant'o'j en la guberni'o Ĉiba. Ĝi est'is poliklinik'o kun 16 fak'o'j kaj 393 lit'o'j. La urb'estr'o abrupt'e ferm'is la hospital'o'n, ĉar la urb'a financ'o est'as tiel mal'bon'a, ke ĝi ne plu pov'as sub'ten'i ĝi'n. Kolekt'iĝ'is 50 000 sub'skrib'o'j kontraŭ la ferm'o, sed van'e: tia'manier'e 166 en'hospital'ig'it'o'j kaj vizit'ant'a'j pacient'o'j est'as for'ĵet'it'a'j de la urb'o (kaj de la ŝtat'o) kiel medicin'a'j rifuĝ'int'o'j.
#000366
En Tokio 36-jar'a graved'ul'in'o sufer'is pro vom'ad'o, laks'o kaj sever'a kap'dolor'o. Oni pet'is, ke la Tokio-municip'a hospital'o Bokutoo ŝi'n akcept'u, sed tiu rifuz'is pro mank'o de kurac'ist'o'j. Oni pet'is ĉe sep ali'a'j hospital'o'j, sed ĉiu'j rifuz'is. Fin'e la unu'a hospital'o Bokutoo decid'is akcept'i ŝi'n kaj sukces'is nask'ig'i la beb'o'n. La patr'in'o tamen mort'is pro sang'ad'o en la cerb'o. Post'e evident'iĝ'is, ke al 11 municip'a'j hospital'o'j en Tokio mank'as 56 kurac'ist'o'j, el kiu'j 12 est'as akuŝ'olog'o'j.
#000367
En la 1970aj jar'o'j la reg'ist'ar'o hav'is projekt'o'n „Unu guberni'o, unu medicin'a universitat'o”, kaj la nombr'o de kurac'ist'o'j grand'iĝ'is. En 1982 la reg'ist'ar'o decid'is sub'prem'i la nombr'o'n de student'o'j en medicin'a'j fakultat'o'j. En 1997 ĝi aprob'is daŭr'ig'o'n de tiu ĉi politik'o. La rezult'o est'as la nun'a situaci'o.
#000368
Tial, laŭ statistik'o de la Organiz'aĵ'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o (OEKE), Japani'o okup'as la 26an lok'o'n inter ĝi'a'j 30 membr'o'ŝtat'o'j koncern'e la nombr'o'n de kurac'ist'o'j por 1000 loĝ'ant'o'j. En 2008 la reg'ist'ar'o decid'is grand'ig'i la nombr'o'n de student'o'j en medicin'a'j fakultat'o'j, de 4000 al 4300, sed tio est'as „akv'o'gut'o sur brul'a ŝton'o”, kio efik'os nur post 10 jar'o'j.
#000369
Kontribu'as al la kriz'o la manier'o trejn'i kurac'ist'o'j'n. Ĉiu vol'as fin'stud'i ĉe bon'e ekip'it'a'j hospital'o'j, kaj do ne ĉe provinc'a'j universitat'a'j hospital'o'j. Al ili do mank'as kurac'ist'o'j, kaj tial ili re'ven'ig'as medicin'ist'o'j'n el lok'a'j hospital'o'j. Tiam al tiu'j si'a'vic'e mank'as fak'ul'o'j kun la rezult'o, ke ferm'iĝ'as lok'a'j hospital'o'j, kaj sufer'as la popol'o.
#000370
Dum la pas'int'a'j 10 jar'o'j nask'iĝ'is en Japani'o grand'a mal'egal'ec'o inter riĉ'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j. Simil'e nask'iĝ'as mal'egal'ec'o pri kurac'ad'o.
#000371
Oficial'e la tag'o de la liber'iĝ'o de Albanio est'as la 29a de novembr'o 1944. Tio'n difin'is unu'e la eks'a komun'ism'a reĝim'o. Krom'e la tag'o de sen'de'pend'iĝ'o est'as la 28a de novembr'o 1912. Sed post 1991 oni fest'as la tag'o'n de liber'iĝ'o du'dat'e: dekstr'ul'o'j la 28an de novembr'o kaj mal'dekstr'ul'o'j la 29an de novembr'o.
#000372
Laŭ dekstr'ul'o'j, la land'o est'as fakt'e liber'ig'it'a la 28an de novembr'o, kio koincid'as al la tag'o de sen'de'pend'iĝ'o. Tiu'n tag'o'n, en 1443, la naci'a hero'o Skanderbeg star'ig'is sur la Kruja kastel'o la alban'a'n standard'o'n, tiel proklam'ant'e ribel'o'n kontraŭ otoman'o'j. Tiel oni fest'us unu'tag'e tri grav'a'j'n histori'a'j'n event'o'j'n.
#000373
Pro tio, en 1992, parlament'o de dekstr'ul'o'j ŝanĝ'is la dat'o'n de liber'iĝ'o, sed kvin jar'o'j'n post'e venk'int'a'j social'ist'o'j re'star'ig'is la antaŭ'a'n tag'o'n de liber'iĝ'o. Eks'a'j komun'ist'o'j, nostalgi'ant'e pro „glor'a” kontraŭ'faŝist'a milit'o (kiu est'is si'a'vic'e plej'e civil'a milit'o), vol'us klar'e disting'i la du dat'o'j'n, por relief'ig'i la naci'liber'ig'a'n event'o'n kontraŭ la sen'de'pend'ig'a'j milit'o'j.
#000374
Ceter'e la 29a de novembr'o est'is ankaŭ la naci'a fest'o de eks'a Jugoslavio, grand'a alianc'an'o de komun'ist'o'j alban'a'j. Si'a'temp'e Josip Broz Tit'o (la ĉef'o de la jugoslav'a'j komun'ist'o'j) send'is telegram'o'n al En'ver Hoxha (la ĉef'o de la alban'a'j komun'ist'o'j), per kio li postul'is, ke la naci'a fest'o de Albanio koincid'u kun tiu de Jugoslavio. Ne hazard'e ĉi-jar'e oni apenaŭ celebr'is la fest'o'n de sen'de'pend'iĝ'o en ĉef'urb'o estr'at'a de la social'ist'o Ed'i Ram'a. La tag'o'n de liber'iĝ'o, tamen, oni aranĝ'is kiel kutim'e parad'e kaj pomp'e.
#000375
Ĉu vi sci'as, kio lig'as du mal'proksim'a'j'n land'o'j'n: Venezuelon kaj Rusion? Jes, antaŭ ne'long'e Venezuelon oficial'e vizit'is la prezid'ant'o de Rusio Dmitrij Medvedev, kaj ven'is milit'ŝip'ar'o rusia por komun'a'j manovr'o'j. Sed fakt'e ili'n unu'ig'as unu antikv'a vort'o.
#000376
Ver'ŝajn'e mult'a'j kler'a'j kaj erud'it'a'j hom'o'j sci'as, ke la land'nom'o „Venezuela” de'ven'as de „Venezia” (Venecio) kaj signif'as „et'a Venecio”.
#000377
Si'a'vic'e „Venezia” kaj la nom'o de la region'o ital'a Ven'et'o de'ven'as de la gent'o venedoj, kiu'j migr'is ĉi tie'n ankoraŭ pli fru'e, ol post'a'j slav'a'j gent'o'j. Vid'u la map'o'n de Balkanoj: ĉi tie'n ven'is slav'o'j el nord'o, el nun'a'j teritori'o'j de Pollando, Ĉeĥi'o, Slovaki'o. Ĝis nun ĉi tie, en Balkanoj, viv'as sloven'o'j, kroat'o'j, serb'o'j, bosni'an'o'j, makedon'o'j, bulgar'o'j, montenegr'an'o'j: ĉiu'j slav'a'j popol'o'j. Venedoj viv'is mult'e pli nord'e, apud la nun'a'j Estoni'o kaj Finnlando.
#000378
Ĝis nun eston'o'j nom'as Rusion „Venemaa”, „ven'e” signif'as „rus'a”, kaj „maa” signif'as „land'o”, ankaŭ finn'o'j nom'as simil'e rus'o'j'n kaj la land'o'n „Venäjä”.
#000379
1. Ven'et'o'j est'as grup'o da gent'o'j loĝ'int'a'j antikv'e en la nord'a mar'bord'o de Adriatik'o, nord-orient'e de la river'o Po.
#000381
2. En verk'o'j de romiaj kaj bizancaj histori'ist'o'j ven'et'o'j (pli oft'e venedoj, vend'o'j) est'as la okcident'a branĉ'o de slav'a'j gent'o'j.
#000382
Inter'ali'e, la sam'a enciklopedi'o dir'as, ke la ven'et'a lingv'o est'as apart'a branĉ'o de la hind'eŭrop'a famili'o. Ekzist'as pli ol 250 skrib'a'j atest'o'j (dediĉ'sur'skrib'o'j kaj tomb'o'skrib'o'j), part'e en adapt'it'a nord-etrusk'a alfabet'o kun al'don'o de grek'a'j sign'o'j, part'e latin'skrib'a'j (la 6a-1a jar'cent'o'j a.K.).
#000383
Prosper'o'n al vi, Ven'et'o kaj Venezuelo!
#000384
Unu kvar'on'o de la belg'a'j jun'ul'o'j en la pas'int'a lern'ej'a jar'o spert'is ret'turment'ad'o'n, ĉu kiel turment'ant'o, ĉu kiel viktim'o, ĉu kiel atest'ant'o. Tiu'j'n cifer'o'j'n ĵus publik'ig'is la Vrije Universiteit Brussel (Liber'a universitat'o de Bruselo).
#000385
Mult'a'j jun'ul'o'j bagatel'ig'as la fenomen'o'n, sed kaj la viktim'o'j kaj la kulp'ul'o'j pli kaj pli oft'e montr'as sign'o'j'n de emoci'a'j kaj kondut-problem'o'j. „Ret'turment'ad'o est'as relativ'e nov'a fenomen'o,” dir'as la bruselaj esplor'ist'o'j. „Ni parol'as pri ret'turment'ad'o, se iu person'o est'as regul'e kaj dum difin'it'a period'o turment'at'a per'e de ret'poŝt'o, blog'aĵ'o'j kaj ali'a'j elektron'ik'a'j rimed'o'j. Sam'e kiel dum ‚tradici'a’ turment'ad'o, ret'a turment'ad'o hav'as ne nur vort'a'j'n form'o'j'n, sed ankaŭ fizik'a'j'n. Oni ekzempl'e send'as virus'o'n al la kompat'ind'ul'o aŭ prov'as kaper'i ties komput'il'o'n.”
#000386
Opini'as la esplor'ist'o'j: „La jun'ul'o'j dev'us kompren'i, ke send'i mal'agrabl'a'j'n leter'o'j'n komput'il'e aŭ per poŝ'telefon'o, aŭ koment'i mal'agrabl'e pri iu en si'a blog'o, est'as form'o de turment'ad'o. Tre oft'e la kulp'ul'o'j ne konsci'as pri la grav'ec'o de si'a ag'ad'o.”
#000388
Ankaŭ en'e de la Esperant'o-mov'ad'o kaz'o'j de ret'turment'ad'o est'as kon'at'a'j. Ĉar tie tre oft'e tem'as pri inter'ŝtat'a form'o de turment'ad'o, re'ag'i est'as eĉ pli mal'facil'e ol inter lern'ej'an'o'j sam'urb'a'j.
#000389
Vintr'e en Weston-super-Mar'e [ŭestan-sup'a-mea], mar'bord'a feri'ej'o en sud-okcident'a Briti'o, okaz'as histori'a karnaval'o. Ĝi origin'is en la jar'o 1605 por celebr'i la mal'sukces'o'n de rom'katolik'a komplot'o detru'i la protest'ant'a'n parlament'o'n de Angli'o.
#000390
La prezid'ant'o de la karnaval'o-komitat'o, Bri'a'n Coombes [brajan kumz], dir'is, ke proksim'um'e 200 kolport'ist'o'j grav'e brems'is la sukces'o'n de la event'o, kiu dev'is toler'i ankaŭ pluv'eg'o'n. „Ili pag'as mal'mult'e por si'a'j permes'il'o'j kaj pov'as leĝ'e komerc'i ie ajn, dum oficial'ul'o'j ne pov'as halt'ig'i ili'n. Ili ven'is al ni'a karnaval'o el ĉiu'j part'o'j de la land'o kaj for'ir'is, re'don'int'e neniom.”
#000393
La lok'a konsil'ant'ar'o pov'us mem reg'i strat-komerc'ad'o'n per'e de lok'a parlament'a akt'o, kiel oni far'is en ali'a'j urb'o'j. Tio, tamen, kost'us al la konsil'ant'ar'o 45 000 pund'o'j'n (50 000 eŭr'o'j'n), kio ne ebl'as pro la nun'a ekonomi'a situaci'o. Pov'as nur koler'i karnaval'o-organiz'ant'o Steve Townsend [stiv taŭnzend]: „La cel'o est'as donac'i al almoz'a'j fond'aĵ'o'j, sed kolport'ist'o'j ven'as pro propr'a profit'o.”
#000394
Plen'iĝ'is pas'int'jar'e japan'a'j ĵurnal'o'j per nov'aĵ'o'j pri kvar Nobel-premi'it'o'j: pri fizik'o Nanbu Jooiĉiroo (87-jar'a), Kobajaŝi Makoto (68-jar'a) kaj Masukaŭa Toŝihide (68-jar'a); kaj pri kemi'o Ŝimomura Osamu (80-jar'a). Ĝis nun neniam ven'is sam'temp'e kvar premi'it'o'j el Japani'o. Tamen mal'antaŭ la nov'aĵ'o'j kuŝ'as prem'o'j por japan'a scienc'o.
#000397
Ceter'e velk'as interes'o en Japani'o pri scienc'o. En 2003 japan'a'j lern'ant'o'j akir'is bon'a'n rezult'o'n en inter'naci'a ekzamen'o pri scienc'o, sed al la demand'o „Ĉu lern'ad'o de scienc'o don'as al vi ĝoj'o'n?” nur 19 % de la 13-jar'a'j lern'ant'o'j respond'is jes'e – 25 % mal'pli ol la inter'naci'a mez'um'o de 44 %. Krom'e al mult'a'j lern'ant'o'j mank'as spert'o pri natur'o. Komput'ad'o, televid'ad'o kaj leg'ad'o en la ĉambr'o ne mal'ferm'as la natur'a'n mond'o'n al lern'ant'o'j kaj sekv'e ne konduk'as tiu'j'n al scienc'o.
#000399
Kulp'as ankaŭ la japan'a reg'ist'ar'o, kiu postul'as nur tuj'a'j'n rezult'o'j'n. La ministeri'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o distribu'as mon'o'n al universitat'o'j laŭ klar'e vid'ebl'a'j rezult'o'j, kaj sekv'e tiu'j postul'as simil'a'j'n de profesor'o'j. En tia situaci'o, mult'jar'a'j esplor'o'j ne est'as bon'ven'a'j. Masukaŭa Toŝihide, unu el la kvar premi'it'o'j, kritik'as la nun'a'n politik'o'n: „Kiam font'o (baz'a esplor'o) mort'os, la river'o mort'os. Por scienc'o neces'as 50 jar'o'j, 100 jar'o'j. Oni ne atend'u tuj'a'n rezult'o'n.”
#000400
Ebl'e pro la supr'a'j kial'o'j mal'mult'iĝ'as la nombr'o de japan'a'j stud'aĵ'o'j pri scienc'o. En 2007 aper'is 90 185 japan'a'j stud'aĵ'o'j, tiel ke Japani'o okup'as la kvin'a'n lok'o'n en la mond'o. En 2006, tamen, ĝi okup'is la du'a'n lok'o'n. Dum la pas'int'a'j 10 jar'o'j kresk'is la nombr'o de stud'aĵ'o'j je nur 2 %.
#000401
En Burundo la bicikl'o iĝ'as kutim'a kaj plej ŝat'at'a transport'il'o de grand'a part'o de la loĝ'ant'ar'o. La klar'ig'o est'as simpl'a. La land'o tra'ir'is milit'o'n dum 13 jar'o'j, kio ĉio'n fuŝ'as. La ekonomi'o ŝrump'is kaj la land'o ne pov'as kovr'i si'a'n buĝet'o'n (ĉirkaŭ 53 % de la ŝtat'a buĝet'o ven'as de ekster'o). Evolu'int'a'j land'o'j help'as per mon'donac'o'j, sed la popol'o de Burundo ne profit'as, ĉar et'a grup'o en'poŝ'ig'as ĉio'n.
#000402
Tial nask'iĝ'is du transport'o'manier'o'j: motor'cikl'o kaj bicikl'o. Motor'cikl'o tamen est'as tro kost'a, kaj pro tio ek'aper'is taksi-bicikl'o'j, kiu'j inter'temp'e far'iĝ'is tre popular'a'j. Tia'manier'e ebl'as pendol'i inter loĝ- kaj labor-lok'o en la ĉef'urb'o kontraŭ ekvivalent'o de nur 0,13 eŭr'o'j.
#000404
Sed, mal'pli pozitiv'e, la nombr'o de strat-akcident'o'j kresk'is, ĉar mult'a'j taksi-bicikl'ist'o'j ne kon'as la trafik'a'n kod'o'n. Rezult'e la reg'ist'ar'o decid'is mal'permes'i bicikl'a'n trafik'o'n en la ĉef'urb'o. En 2005 okaz'is manifestaci'o'j por protest'i kontraŭ tiu ĉi regul'o, ĉar jam est'is mal'fru'e por subit'e halt'ig'i bicikl'o-trafik'o'n. La reg'ist'ar'o ŝanĝ'is si'a'n decid'o'n, sed est'as konsent'it'e, ke bicikl'ist'o'j ne en'ir'os la part'o'n de la ĉef'urb'o, kie trafik'o est'as grand'a.
#000405
Mult'a'j famili'o'j viv'ten'as si'n per bicikl'o-taksi'ad'o, kaj mult'a'j ali'a'j profit'as de tiu ĉi mal'mult'e'kost'a serv'o trov'ebl'a en ĉiu'j urb'o'j en Burundo. Inter'temp'e kresk'as uz'o de ĉiu'j transport'il'o'j, inkluziv'e bus'o'j, kies ŝofor'o'j foj'foj'e mort'ig'as bicikl'ist'o'j'n, pretekst'ant'e, ke tiu'j for'pren'as pasaĝer'o'j'n, kiu'j'n ili pov'us ricev'i.
#000406
Strik'is pro mal'bon'a'j labor'kondiĉ'o'j kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j ĉe publik'a'j mal'san'ul'ej'o'j en Burundo. Sindikat'an'o'j, labor'pret'e vest'it'a'j, ven'is al si'a'j hospital'o'j, sed rifuz'is help'i pacient'o'j'n, sid'ant'e grup'e kaj koler'e. Funkci'is nur minimum'a'j urĝ'ec-serv'o'j por viktim'o'j de akcident'o'j kaj por akuŝ'ont'o'j.
#000407
La strik'o'n est'ig'is protest'o'j kontraŭ la mal'rapid'ec'o de la reg'ist'ar'o aplik'i nov'a'n kaj jam sub'skrib'it'a'n inter'konsent'o'n pri la labor- kaj viv-kondiĉ'o'j de san'serv'a labor'ist'ar'o. Kulp'as ankaŭ mal'alt'a'j salajr'o'j, kiu'j ne ebl'ig'as al san'fak'ul'o'j pag'i lu'kost'o'j'n aŭ lern'kotiz'o'j'n de si'a'j infan'o'j. En Burundo kurac'ist'o ricev'as ĉirkaŭ ses'on'o'n, fleg'ist'o ĉirkaŭ du'dek'on'o'n de la salajr'o de parlament'an'o aŭ ministr'o, dum tiu'j oft'e neniam fin'stud'is kaj eĉ ne vizit'ad'is universitat'o'n.
#000408
Tiu ĉi mal'egal'a divid'o de salajr'o fuĝ'ig'as ekster'land'e'n la intelekt'ul'ar'o'n. Mult'a'j kurac'ist'o'j prefer'as labor'i en Ruando, kie ili per'labor'as kvin'obl'e pli, ol en Burundo. Ali'a'j, fin'stud'int'e en ali'a'j land'o'j, prefer'as ne re'ven'i al si'a hejm'land'o.
#000409
Sindikat'an'o'j, konsci'ant'a'j la danĝer'o'j'n rilat'e publik'a'n san'o'n, pardon'pet'is al la popol'o, sed fin'e kulp'ig'is la reg'ist'ar'o'n. Inter'temp'e mult'a'j mal'san'ul'o'j serĉ'as help'o'n ĉe privat'a'j klinik'o'j aŭ, pro ili'a'j alt'a'j kost'o'j, turn'as si'n al tradici'a medicin'o. Ceter'e la strik'o, la tri'a en 2008, koincid'as kun ĥoler'o-epidemi'o en orient'a'j provinc'o'j de Burundo.
#000410
La milit'o en Burundo inter 1993 kaj 2005 kaŭz'is financ'a'j'n, hom'a'j'n kaj material'a'j'n damaĝ'o'j'n. Burundo, antaŭ'e nom'it'a land'o de lakt'o kaj miel'o, iĝ'is land'o de sufer'o kaj mal'feliĉ'o. Apart'e sufer'as infan'o'j.
#000411
Ĉie en la ĉef'a'j urb'o'j vid'iĝ'as infan'o'j, kiu'j almoz'pet'as por akir'i i'o'n por manĝ'i, dum ali'a'j labor'as kontraŭ manĝ'aĵ'o, kaj kelk'a'j ŝtel'as. Oni disting'as mult'a'j'n kategori'o'j'n de infan'o'j. Kelk'a'j hav'as ge'patr'o'j'n, kiu'j ne kapabl'as nutr'i si'a'j'n id'o'j'n aŭ pag'i lern'o'kotiz'o'n, kaj do ili send'as la infan'o'j'n por almoz'pet'i en la urb'o'j'n, por ke tiu'j re'send'u mon'o'n al la ge'patr'o'j.
#000412
Ali'a'j ne hav'as ge'patr'o'j'n, sed jes ja ge'frat'o'j'n, kiu'j'n ili dev'as pri'zorg'i. La ŝtat'o prov'is ar'ig'i tiu'j'n infan'o'j'n por help'i ili'n, sed la politik'o fiask'is. Ceter'e la infan'o'j ne est'is antaŭ'e konsult'at'a'j por pri'diskut'i la reg'ist'ar'a'j'n plan'o'j'n. Mult'a'j viv'as do mizer'e kaj oft'e ne ating'as si'a'n 26an viv'o'jar'o'n.
#000413
Mi est'is la pli grand'a, post'e la plej grand'a infan'o de mi'a'j ge'patr'o'j, do, vol'e-ne'vol'e, mi dev'is est'i pli kuraĝ'a ol mi'a'j ge'frat'o'j. Tio ĉi signif'is ankaŭ tio'n, ke mi gvid'is ili'n al ĉiu'j infan'a'j mis'kondut'o'j.
#000414
Nur unu ekzempl'o'n mi menci'u: dek'jar'a mi est'is, mi'a frat'in'o naŭ, kiam ni ek'prov'is fum'i, kaŝ'e, la unu'a'n cigared'o'n, sed ankaŭ la tri'jar'a frat'o vol'is ek'prov'i. Mem'kompren'ebl'e, eg'e rapid'e evident'iĝ'is ni'a nov'a mal'bon'a ag'o, kaj kompren'ebl'e, mi ricev'is la plej grand'a'n pun'bat'o'n de mi'a Dolĉ'a Patr'o, precip'e pro mi'a frat'et'o. Mi'a Dolĉ'a Patr'o est'is pasi'a fum'ant'o (pro tio li mort'is jam tro fru'e, 65-jar'aĝ'a), kaj de li ni ŝtel'is la venen'fort'a'j'n cigared'o'j'n. Tiam mi'a Dolĉ'a Patr'o ne sci'is, ke ni vol'as nur imit'i la plen'kresk'ul'o'j'n, unu'a'vic'e li'n. (Bedaŭr'ind'e, mi'a'j ge'frat'o'j, plen'kresk'e, iĝ'is fum'ant'o'j, sed mi, mal'e, iĝ'is fort'a mal'amik'o de fum'ad'o.)
#000415
Nur ok'jar'a mi est'is, kiam ni somer'um'is en iu bel'a ripoz'lok'o. Ni'a'j dom'et'o'j est'is sur mont'et'o, mez'e de fabel'ec'e bel'a arb'ar'o. Mi memor'as pri la bon'eg'a, freŝ'a aer'o, kiu'n ni ĝu'is en la arb'ar'o promen'ant'e, precip'e kun mi'a tre am'at'a tri'a onkl'in'o. Ni ĉiam trov'is kaj manĝ'is rubus'o'j'n kaj arb'ar'a'j'n frag'o'j'n, eg'e bon'gust'a'j'n.
#000417
Al'ven'is post'e ankaŭ la plej jun'a onkl'in'o, la kvar'a frat'in'o de mi'a Dolĉ'a Patr'o, kiu talent'e fortepian'lud'is. Ĉe la pied'o de ni'a mont'et'o, en la grand'a dom'o, kie loĝ'is la propriet'ul'o'j de sur'mont'et'a'j dom'et'o'j, preskaŭ ĉiu'vesper'e okaz'is „hejm'a koncert'o”. Ŝi lud'is de Raĥmaninov ĝis Liszt, sed ankaŭ Chopin. La muzik'o est'is aŭd'ebl'a ĉirkaŭ'e, ankaŭ ni aŭd'is, sed ni ne aŭskult'is ĝi'n, ja por ni la plej grav'a okup'iĝ'o est'is la lud'o. Ni infan'o'j lud'is inter la dom'et'o'j sur mont'et'o precip'e kaŝ'iĝ'lud'o'n. Inter la arb'o'j est'is mult'a'j bon'eg'a'j lok'o'j por si'n kaŝ'i. Okaz'is iu'tag'e, ke dum la lud'ad'o, subit'e ek'pluv'is. La nub'o'j tre'eg'e rapid'e al'proksim'iĝ'is. Tip'a, somer'a tempest'o torent'is sur la mont'et'o'n. Ĉiu'j lud'ant'a'j infan'o'j kur'is en la dom'o'n, krom ni du. Nur la serĉ'ant'o kaj mi mal'sek'iĝ'is en la pluv'o. Li nepr'e vol'is kapt'i mi'n, sed mi neniel vol'is est'i trov'it'a. Suz'i, la serv'ist'in'o, jam kri'eg'is, ke ni fin'u la lud'o'n kaj re'ven'u en la dom'o'n. Mi'a kun'lud'ant'o obe'is, sed mi ankoraŭ rest'is, kaŝ'ant'e mi'n mal'antaŭ grand'eg'a arb'o. Sed la pluv'o jam iĝ'is pluv'eg'o, do, mi decid'is mal'kaŝ'iĝ'i kaj mi ek'kur'is al la dom'o. Ebl'e du'on'voj'e mi est'is inter mi'a kaŝ'lok'o kaj la dom'o, kiam fulm'o frap'is ĝust'e arb'eg'o'n mi'a'n. La tondr'o preskaŭ surd'ig'is mi'n, kaj la vent'o de la fulm'o ĵet'is mi'n sur'ter'e'n. Suz'i terur'iĝ'ant'e el'kur'is kaj en'port'is mi'n inter si'a'j brak'o'j al la dom'o. Ke mi est'is ĝis'ost'e mal'sek'a, ne est'is tiel grav'a problem'o, kiel la fakt'o, ke mi'n traf'is plor'konvulsi'o. Post unu hor'o, kiam mi'a'j ge'patr'o'j hejm'e'n'ven'is, ili trov'is mi'n ankoraŭ plor'ant'a'n. Sekv'ont'tag'e mi vizit'is mi'a'n karb'iĝ'int'a'n arb'eg'o'n. Tiam mi ne pens'is pri la mir'fakt'o, nur plen'kresk'e mi konsci'iĝ'is, ke nur sekund'o'j mank'is, ke ankaŭ mi tie neni'iĝ'u. Pro mi'a stult'a „kuraĝ'o”, ĉar mi ne tim'is la pluv'o'n.
#000418
Laŭ horoskop'o mi est'as kankr'o. Kiu tut'e ne okup'iĝ'as pri ĉi tiu „mal'serioz'a scienc'o” – kiel mult'a'j hom'o'j nom'as ĝi'n –, tiu ne sci'as, ke ni, kankr'o'j, est'as al'tir'at'a'j de la lun'o kaj la lun'ŝanĝ'o'j'n ni fort'e sent'as. La lun'o ne nur al la tajd'o hav'as influ'o'n. Precip'e la plen'a lun'o hav'as grand'a'n influ'o'n ankaŭ al ni. Nom'e, ĝi ne las'as ni'n dorm'i. Pas'as hor'o'j, kelk'foj'e preskaŭ la tut'a nokt'o, sen dorm'o. Tio'n mi ne sci'is, sed spert'is jam en fru'a infan'ec'o.
#000420
Cert'e est'is plen'lun'a nokt'o, pri kio mi rakont'as al vi. Mi memor'as, ke mi'a'j ge'patr'o'j ankoraŭ ne est'is hejm'e. La societ'o, al kiu ili aparten'is, konsist'is el kelk'a'j jun'a'j, ge'edz'a'j par'o'j, kiu'j oft'e renkont'iĝ'is ĉe unu el ili.
#000421
Ebl'e kvar- aŭ kvin-jar'a mi est'is tiu'temp'e. Mi'a frat'in'o feliĉ'e dorm'is, sed mi sen'dorm'e kuŝ'is en mi'a lit'et'o kaj tim'is.
#000422
Du tim'ig'a'j afer'o'j ne las'is mi'n dorm'i. La unu'a est'is iu mister'a bru'o. La pord'o inter ni'a ĉambr'o kaj la ban'ĉambr'o est'is mal'ferm'it'a, ĉar la fenestr'o'j'n al la strat'o de ni'a ĉambr'o oni ne pov'is las'i mal'ferm'it'a'j, do, oni aer'um'is nokt'e tra la mal'ferm'it'a fenestr'et'o de la ban'ĉambr'o.
#000423
En la najbar'a vila'o loĝ'is la ĉef'o de mi'a Dolĉ'a Patr'o. La fenestr'o de ni'a ban'ĉambr'o est'is en tiu part'o de ni'a loĝ'ej'o, kie trov'iĝ'is ili'a bel'eg'a, flor'plen'a ĝarden'o, ĉirkaŭ'ant'a la vila'o'n. Ili est'is eg'e riĉ'a'j. La ĉef'o de mi'a Dolĉ'a Patr'o est'is la posed'ant'o kaj direktor'o de la plej grand'a fabrik'o de la urb'et'o, kie mi nask'iĝ'is kaj loĝ'is antaŭ la du'a mond'milit'o. La direktor'o hav'is du fil'o'j'n, kun kiu'j mal'oft'e, tamen kelk'foj'e ni kun'lud'is. Ili aparten'is al ali'a soci'a klas'o. La direktor'o est'is ĉiam tre amik'a kun ni, sed li'a edz'in'o est'is fier'eg'a, mi ne memor'as, ke ŝi dir'is al ni infan'o'j eĉ unu afabl'a'n vort'o'n. Ŝi est'is la Sinjor'in'o, kies hejm'o'n pri'respond'ec'is la serv'ist'ar'o. Ankaŭ apud la knab'o'j est'is guvern'ist'in'o, kiu est'is mal'jun'a, tre mal'bel'a, tamen agrabl'a vir'in'o, la „Fräulein”. Ŝi parol'is kun la knab'o'j nur german'e. Kelk'foj'e ni, frat'in'o kaj mi, est'is invit'it'a'j al fest'a, post'tag'mez'a manĝ'et'o, kiam okaz'is nask'iĝ'tag'o de la knab'o'j. Mi ek'admir'is la loĝ'ej'o'n de ver'a'j riĉ'ul'o'j. Ĝi est'is plen'plen'a de persaj tapiŝ'o'j, en la vitrin'o'j bril'is la kristal'o'j, sur la mur'o'j pend'is grand'eg'a'j kaj bel'eg'a'j pentr'aĵ'o'j, kaj eĉ la mebl'ar'o diferenc'is de ni'a'j simpl'a'j, mal'modern'a'j mebl'o'j.
#000425
Al'ven'is la milit'o ankaŭ en ni'a urb'et'o. Mult'a'j loĝ'ant'o'j rifuĝ'is antaŭ ĝi. Tiam okaz'is, ke la unu'a'n foj'o'n vizit'is ni'n la edz'in'o de la direktor'o. La fier'eg'a Sinjor'in'o est'is tut'e ali'a. Ŝi'a'j okul'o'j est'is larm'o'plen'a'j. Ŝi ĉirkaŭ'brak'um'is mi'a'n Dolĉ'a'n Patr'in'o'n kaj kis'is ŝi'n, sam'temp'e pet'ant'e, ke ni'a famili'o atent'u kaj gard'u la vila'o'n, se ebl'as. Ili dev'as rifuĝ'i, pro cert'a cirkonstanc'o. Kiam mi'a Dolĉ'a Patr'in'o rakont'is al mi'a Dolĉ'a Patr'o la okaz'int'aĵ'o'n, el ili'a diskut'o mi ek'kompren'is tiu'n „cert'a'n cirkonstanc'o'n”.
#000426
Unu'e al'ven'is la german'a'j soldat'o'j. Mi est'is vok'it'a al la najbar'a vila'o, por parol'i kun la oficir'o, kiu en'loĝ'iĝ'is en la bel'eg'a'n dom'o'n. Nur unu sol'a serv'ist'in'o rest'is en la tut'a dom'o kaj ŝi vok'is mi'n, ĉar nek ŝi parol'is german'e, nek la oficir'o kon'is ali'a'n lingv'o'n ol la german'a'n. La serv'ist'in'o sci'is, ke mi parol'et'as ankaŭ la german'a'n lingv'o'n.
#000427
„Kie est'as la famili'o, kiu loĝ'as en ĉi tiu vila'o?”
#000429
„Ĉu ili est'as jud'o'j?”, akr'iĝ'is subit'e li'a voĉ'o.
#000431
„Neee, ili ne est'as jud'o'j. Ili est'as krist'an'o'j!”, mi dir'is kun sen'kulp'a mien'o.
#000433
La oficir'o ironi'e ripet'is mi'a'n antaŭ'a'n respond'o'n kaj firm'e dir'is:
#000434
Por sub'ten'i mi'a'n respond'o'n, mi eĉ far'is la sign'o'n de la kruc'o kaj mi kun'met'is mi'a'j'n man'o'j'n, kiel mi vid'is ĉe la katolik'o'j, ke la fingr'o'j est'as streĉ'e kun'met'it'a'j kaj supr'e'n ten'it'a'j, ne kiel mi protest'ant'in'o kutim'as, inter'fingr'ig'it'e ten'i la preĝ'ant'a'j'n man'o'j'n.
#000435
„La knab'o'j en la rom'katolik'a preĝ'ej'o part'o'pren'is la mes'o'j'n, kiel mes'knab'o'j”, mi daŭr'ig'is mi'a'n „pled'o'parol'ad'o'n”, kaj mi ne mensog'is, ĉar mi sci'is, ke ili fakt'e est'as jud'o'j, tamen mult'a'j ge'patr'o'j, ankaŭ ni'a najbar'a famili'o, krist'an'iĝ'is tiu'temp'e, kun la esper'o, ke ili sav'os la viv'o'n de si'a'j infan'o'j. Nur mal'mult'a'j el ili sukces'is sav'iĝ'i.
#000436
Mi eĉ ne konjekt'is, ke post semajn'o ankaŭ ni'a famili'o rifuĝ'os kaj nur post du'on'jar'o ni hejm'e'n'ven'os, ver'e, nur ni'a'n viv'o'n sav'ant'e.
#000438
La rus'o'j kanon'is ni'a'n urb'et'o'n kaj kugl'o de kanon'o traf'is la sub'tegment'o'n de ni'a dom'o. Ĝi ne eksplod'is, sed decid'ig'is mi'a'n Dolĉ'a'n Patr'o'n, rifuĝ'ant'e sav'i la viv'o'n de la famili'an'o'j.
#000439
La bru'et'o'n kaŭz'is la tajp'ad'o en la najbar'a vila'o. Kiu sci'as kio'n tajp'is la direktor'o mal'fru'nokt'e?
#000443
En si'a interes'a artikol'o pri evolu'o de Israelo Josef Ŝemer tut'e preter'las'is la palestin'an problem'o'n, kaj tio provok'is logik'a'j'n re'ag'o'j'n. Kiel popol'o kiel la jud'a, kiu tiom sufer'is dum si'a tragik'a histori'o, pov'as tiom sufer'ig'i ali'a'n popol'o'n, kiu neniel kulp'as pri la jud'a tragedi'o? Kial Israelo daŭr'e rifuz'as la pac'propon'o'n de 2002 de Arab'a Lig'o, en kiu ĉiu'j arab'a'j land'o'j propon'as pac'o'n, tio est'as re'kon'o'n de la jud'a ŝtat'o, mal'ferm'o'n de lim'o'j, inter'ŝanĝ'o'j'n politik'a'j'n, komerc'a'j'n, kultur'a'j'n ktp, kontraŭ la simpl'a aplik'ad'o de la fam'a rezoluci'o 242 de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (evaku'o de ĉiu'j teritori'o'j okup'it'a'j dum la milit'o de 1967 kaj rajt'o por Israelo kaj Palestino viv'i en sekur'a'j land'lim'o'j)? Tiu'j'n demand'o'j'n prov'as respond'i Je'a'n Daniel, franc'a ĵurnal'ist'o kaj jud'o de'ven'ant'a el Alĝerio, en bril'a ese'o La prison juive (La jud'a mal'liber'ej'o), kie li demand'as si'n, ĉu jud'o'j hav'as i'o'n specif'a'n, kio disting'as ili'n de ĉiu'j ali'a'j popol'o'j. La respond'o est'as jes'a, sed la konklud'o ankaŭ est'as, ke tiu apart'a ident'ec'o neniel don'as al ili rajt'o'n humil'ig'i, koloni'i kaj kred'i si'n super'a al la inter'naci'a jur'o. Pens'i la mal'o'n preciz'e est'as la „jud'a mal'liber'ej'o”. Israelo hav'as la jen'a'n elekt'o'n: viv'i si'a'n jud'ec'o'n pozitiv'e, mal'ferm'e kaj toler'em'e, en la respekt'o de la inter'naci'a'j leĝ'o'j kaj, laŭ la aŭtor'o, de la jud'a'j religi'a'j tekst'o'j, aŭ rest'i en la „mal'liber'ej'o” ... kaj viv'i en etern'a milit'o.
#000445
La estr'ar'o de Burunda Futbal'a Federaci'o vol'as profesi'ig'i si'a'j'n membr'o'j'n per la help'o teknik'a, financ'a kaj material'a de la Federaci'o Inter'naci'a de Futbal-Asoci'o'j (FIFA). La projekt'o est'is akcept'it'a de FIFA dum 5-tag'a renkont'iĝ'o de la trejn'ist'o'j, prezid'ant'o'j kaj ĝeneral'a'j sekretari'o'j de la futbal'klub'o'j de unu'a divizi'o de Burundo en'kadr'e de la kampanj'o „Gajn'i en Afrik'o kun Afrik'o”. Inter la trejn'ist'o'j kaj spert'ul'o'j de FIFA, kiu'j ĉe'est'is la renkont'iĝ'o'n, est'is la eks'futbal'ist'o de Kamerun'o Je'a'n Onguene Mang'a. En dokument'o nom'it'a la „Buĵumbur'a Deklar'o”, la part'o'pren'int'o'j decid'is far'i ĉio'n ebl'a'n por fin'pret'ig'i rekomend'o'j'n al FIFA por profesi'ig'i la burund'an pied'pilk'lud'ad'o'n.
#000447
Ek'de novembr'o 2008 Burunda Futbal'a Federaci'o star'ig'is komitat'o'n, kiu sekv'as la efektiv'ig'o'n de la mezur'o'j, kiu'j trov'iĝ'as en la „Buĵumbur'a Deklar'o” Tiu ĉi rekomend'as al ĉiu'j futbal'klub'o'j hav'i jur'a'j'n statut'o'j'n, kiu'j pruv'os, ke real'e la klub'o ekzist'as jur'e kaj moral'e kaj tio ek'de 2009.
#000448
Pri financ'o'j la Burunda Futbal'a Federaci'o dev'ig'os al ĉiu klub'o de la unu'a divizi'o dispon'ig'i almenaŭ bank'o'kont'o'n kaj regul'ar'o'n rilat'e la financ'a'n mastr'um'ad'o'n. La klub'o dev'as hav'i si'a'n propr'a'n grund'o'n, spert'a'n trejn'ist'o'n kaj la nombr'o de team'an'o'j dev'as est'i ne pli ol 25, por ke ĝi est'u akcept'it'a en la federaci'o burunda. La deklaraci'o proviz'as la instru'ad'o'n de trejn'ist'o'j, juĝ'ant'o'j kaj ali'a'j bezon'at'a'j person'o'j por ating'i la cel'o'n. „Burundo est'as riĉ'a je person'a'j kaj material'a'j rimed'o'j kaj oni bezon'as nur aktiv'ig'i kaj motiv'ig'i ili'n por ating'i la cel'o'n,” konklud'is Lydia Nsekera, prezid'ant'o de la Burunda Futbal'a Federaci'o kaj Paul Saviote, Moustapha Bakayoko kaj Je'a'n Onguene Mang'a nom'e de FIFA, kiu'j sub'skrib'is la deklar'o'n.
#000450
Preskaŭ ĉiu'n atent'o'n kapt'as la mond'a financ'a kriz'o (MONATO 2008/12, p. 15-17), tamen, nun en mi'a land'o oni nur mult'e publik'ig'as artikol'o'j'n pri la kriz'o, sed ĝi ne influ'as ni'a'n viv'o'n. Por evit'i la kriz'o'n preskaŭ ĉiu'j reg'ist'ar'o'j labor'as mult'e, sed mi'a viv'o est'as sam'a kiel antaŭ'e, ne'ŝanĝ'iĝ'ant'a.
#000452
Laŭ mi la kaŭz'o de la nun'a financ'a kriz'o est'as la ne'kontrol'it'a kapital'ism'o, kiu reg'is en la mond'o de la „or'a'j knab'o'j”. Ne'kontrol'it'a kapital'ism'o egal'as al komun'ism'o. En mi'a land'o oni simpl'e atend'as kaj ... esper'as.
#000453
Oni ne pov'as rigard'i la aktual'a'n kriz'o'n sen lig'o'j al la period'a'j (cikl'a'j) kriz'o'j de la kapital'ism'o. Ili est'as ne invent'o de la komun'ist'o'j, sed neces'a part'o de la sistem'o. Period'a'j kriz'o'j aper'as post ĉiu'j 7-10 jar'o'j. La last'a est'is fin'e de la pas'int'a jar'mil'o, est'is krev'o de inter'ret'a'j entrepren'o'j. La kriz'o'n komenc'e de la 1990aj jar'o'j en Germanio la unu'iĝ'o nul'ig'is – sub cert'a'j cirkonstanc'o'j la period'a'j kriz'o'j pov'as mal'est'i.
#000455
Kaj fin'e: kiel la aŭtor'o skrib'as, la bank'o'j uz'as la mon'o'n plur'foj'e. Mon'o, kiu ekzist'as nur en komput'il'o, pov'as est'i ŝov'at'a de unu bank'o al ali'a, al tri'a, al kvar'a. Kun real'a mon'o tio ne est'as far'ebl'a: mi hav'as mon'o'n en la man'o, aŭ ne. Aĉet'ant'e i'o'n, mi don'as mon'o'n kaj ne pov'as don'i ĝi'n du'a'n foj'o'n. Evident'e la bank'o'j reciprok'e don'ad'is kredit'o'j'n, ĝis neni'u sci'is, kiom da real'a mon'o kovr'at'a de plus'valor'o est'as en la sistem'o. La ŝtat'o'j ne est'as sen'kulp'a'j: de jar'dek'o'j la mont'o de ŝuld'o'j kresk'as. La ŝtat'o'j pren'as kredit'o'j'n de la bank'o'j – sed de kie la bank'o'j pren'as la mon'o'n? Ili ĝi'n inter'ŝov'as en komput'il'o.
#000457
Do mon'o ne est'as detru'it'a dum la kriz'o. La ŝajn'e detru'it'a mon'o neniam ekzist'is.
#000459
En Japani'o komenc'iĝ'is nov'a sistem'o pri medicin'a ekzamen'ad'o, kiu'n oni mal'long'e nom'as „Metabo-ekzamen'o”. Oni interpret'as la vort'o'j'n „metabol'a sindrom'o” kiel tro da intern'aĵ'a gras'o.
#000460
La japan'a ministr'ej'o pri bon'fart'o kaj labor'o en'konduk'is tiu'n sistem'o'n por trov'i sufer'ant'o'j'n pro metabol'a sindrom'o el 57 milion'o'j da 40-74-jar'ul'o'j. Oni dir'as, ke du'on'o de la vir'o'j kaj kvin'on'o de la vir'in'o'j sufer'as de tiu sindrom'o, kaj laŭ iu teori'o metabo-ul'o'j pov'os pli sufer'i pro cerb'a'j kaj kor'a'j mal'san'o'j. La reg'ist'ar'o cel'as tri-kvar'on'ig'i la nombr'o'n de tiu'j sufer'ant'o'j kaj mal'mult'ig'i la jar'a'n el'spez'o'n por mal'san'ul'o'j je 2000 miliard'o'j da en'o'j (12,5 miliard'o'j da eŭr'o'j).
#000461
Kiel la reg'ist'ar'o trakt'os metabo-ul'o'n?
#000463
Oni grup'ig'as la ekzamen'it'o'j'n jen'e: 1. Nepr'a'j help'at'o'j – hav'as pli da ventr'o'mezur'o ol la norm'o. – traf'as du er'o'j'n el 2, 3 kaj 4 de la supr'a difin'o aŭ traf'as unu er'o'n el 2, 3 kaj 4 kaj fum'as. 2. Instig'at'a'j help'at'o'j – hav'as pli da ventr'o'mezur'o ol la norm'o. – traf'as unu er'o'n el 2,3 kaj 4 kaj ne fum'as. 3. Inform'at'o'j – hav'as pli da ventr'o'mezur'o ol la norm'o – traf'as neniu'n el 2,3 kaj 4.
#000464
En Japani'o ĉiu'j civit'an'o'j aparten'as al iu san'asekur-organiz'aĵ'o, kaj supr'e menci'it'a'j help'at'o'j kaj inform'at'o'j dev'as pli'bon'ig'i si'a'n san'stat'o'n sub la gvid'o de tiu'j organiz'aĵ'o'j. Nepr'a'j help'at'o'j dev'as hav'i konkret'a'j'n, plen'um'end'a'j'n cel'o'j'n por bon'ig'i si'a'n viv'manier'o'n pri manĝ'aĵ'o'j, ekzerc'ad'o ktp. Komenc'e ili hav'os intervju'o'n kun san'fleg'ist'o kaj diet'ist'o kaj post'e ricev'ad'os ties konsil'o'j'n per telefon'o kaj inter'ret'o dum 3-6 monat'o'j. Instig'at'a'j help'at'o'j hav'as sam'e intervju'o'n kaj post'e mem klopod'as bon'ig'i si'a'n viv'manier'o'n. Inform'at'o'j ricev'ad'os inform'o'n pri la grav'ec'o de bon'a viv'manier'o.
#000465
Se tiu'j help'at'o'j ne obe'as aŭ ne ricev'as la konsil'o'j'n de fleg'ist'o kaj diet'ist'o, pretekst'ant'e okup'it'ec'o'n de si'a labor'o, kaj se la nombr'o de metabo-ul'o'j ne mal'mult'iĝ'as, tiu san'asekur-organiz'aĵ'o, al kiu tiu'j hom'o'j aparten'as, ricev'os pun'o'n. Ĝi dev'os pag'i pli da tarif'o por help'i la sistem'o'n pri mal'jun'ul'ar'a medicin'o. Tial mal'dik'ig'i metabo-ul'o'j'n est'as tre grav'e ne nur por tiu'j ul'o'j, sed ankaŭ por tiu'j organiz'aĵ'o'j.
#000466
Est'as kritik'o'j pri tiu sistem'o, sed ...
#000467
Iu'j kurac'ist'o'j kritik'as tiu'n metabo-ekzamen'o'n. Ili opini'as, ke tiu „normal'a” ventr'o'mezur'o ne hav'as scienc'a'n baz'o'n, kaj ili montr'as ali'a'n „fid'ind'a'n” esplor'o'n, ke dik'et'a'j hom'o'j est'as la plej long'viv'a'j.
#000468
Laŭ Institut'o de Tut-Korp'a Ekzamen'ad'o, la san'stat'o de japan'o'j en 2007 iom'et'e pli'bon'iĝ'is. Ĝis 2006 japan'o'j pli kaj pli mal'san'iĝ'is, ekzempl'e en 1984, 29,8 % de ekzamen'it'o'j est'is san'ul'o'j, sed en 2006, nur 11,4 %. Tamen en 2007 tiu proporci'o alt'iĝ'is je 0,4 %. La institut'o atribu'is la kial'o'n part'e al la metabo-kampanj'o, dir'ant'e: „En 2006 nask'iĝ'is kaj furor'is la vort'o ‚metabo’. Hom'o'j en si'a'j 30-40aj jar'o'j em'as tuj re'ag'i al la nov'aĵ'o kaj komenc'as pren'i rimed'o'j'n kontraŭ dik'iĝ'o kaj dik'a ventr'o. Krom'e ni'a ĝis'nun'a kampanj'o pri san'o sukces'is”.
#000470
Last'a'temp'e japan'o'j pli kaj pli dik'iĝ'is pro uson'stil'a'j viv'manier'o kaj manĝ'aĵ'o'j kiel hamburger'o'j, ter'pom'flok'o'j kaj Koka-kola'o. Jam mult'a'j sent'is si'n tro dik'a'j kaj tre mal'bel'a'j kun dik'a ventr'o, do tiu kampanj'o pri metabo hav'is grand'a'n eĥ'o'n en la soci'o. Tiu vort'o dis'vast'iĝ'is kaj nun japan'o'j hav'as pli da konsci'o pri san'o.
#000471
Fin'o de ramadan'o: ĉu fest'o de ge'jun'ul'o'j?
#000472
Mil'o'j da islam'an'o'j vest'it'a'j per blank'a'j tunik'o'j dum fest'o fin'e de ramadan'o flu'as pac'e kaj ĝoj'e tra ĉiu'j ĉef'a'j urb'o'j por komun'a maten'a preĝ'o. En Burundo 90 % de la loĝ'ant'o'j est'as krist'an'o'j kaj 10 % islam'an'o'j, sed dum la fest'o oni pens'us, ke la ĉef'urb'o iĝ'is islam'a.
#000473
La celebr'ad'o de ĉi tiu fest'o iĝ'is tradici'a en Burundo ek'de la en'ir'o de islam'o per'e de komerc'ist'o'j el Zanzibaro, kiu'j en'ir'is Rumonge (trans la Tanganjik'a Lag'o) por komerc'a'j cel'o'j kaj islam'ig'is tie'a'j'n loĝ'ant'o'j'n, kiu'j post'e dis'vast'ig'is si'a'n religi'o'n en ĉiu'j region'o'j, precip'e en la ĉef'a'j urb'o'j.
#000474
La fest'o far'iĝ'is infan'a, ĉar por plen'kresk'ul'o'j, post la maten'a preĝ'o, la fest'o fin'iĝ'as. Ge'patr'o'j (eĉ el mal'riĉ'a'j famili'o'j) dev'as aĉet'i nov'a'j'n vest'aĵ'o'j'n por si'a'j infan'o'j kaj mult'o'n el'spez'as por ili dum la fest'o, aĉet'ant'e tre bon'gust'a'n manĝ'aĵ'o'n kaj don'ant'e al ili poŝ'mon'o'n.
#000475
Ĉiu'j adept'o'j de la islam'a religi'o renkont'iĝ'as (fru'maten'e) en elekt'it'a lok'o (en grand'a urb'o) por komun'a preĝ'o, en kiu vir'in'o'j, infan'o'j kaj vir'o'j part'o'pren'as. Post la preĝ'o okaz'as grand'eg'a festen'o, kie ankaŭ krist'an'o'j est'as invit'at'a'j, kaj tio est'as simbol'o de pac'o kaj bon'a kun'ekzist'ad'o inter la du religi'o'j. Post'tag'mez'e, bon'vest'it'a'j kaj bel'aspekt'a'j jun'ul'o'j vid'iĝ'as en ĉiu'j strat'o'j kaj vag'ad'as je ĉiu'j distr'a'j lok'o'j (mar'bord'o'j, kin'ej'o ...). Est'as bon'a fest'o, sed mult'e'kost'a por la ge'patr'o'j, kiu'j dev'as ŝpar'i mon'o'n por tio. Laŭ inform'o'j de kelk'a'j ge'patr'o'j, en riĉ'a'j famili'o'j la el'spez'o'j por unu infan'o pov'as ating'i 150 uson'a'j'n dolar'o'j'n, kaj por mal'riĉ'a'j kaj mez'riĉ'a'j famili'o'j, la el'spez'o ĉirkaŭ'as 20-30 dolar'o'j'n. Komerc'ist'o'j mult'o'n en'spez'as, vend'ant'e mult'e'kost'a'j'n vest'aĵ'o'j'n kaj manĝ'aĵ'o'j'n dum la fest'o.
#000476
La reg'ist'ar'o ĵus ordon'is, ke la fest'o est'u konsider'at'a kiel feri'tag'o – ordon'o, kiu'n mult'a'j person'o'j kritik'is pro la fakt'o, ke en la nun'a burunda kalendar'o jam est'as mult'a'j feri'o'j pro mort'ig'o de mult'a'j grav'a'j person'o'j dum la milit'o; do neces'as nul'ig'i kelk'a'j'n fest'o'j'n anstataŭ mult'obl'ig'i ili'n, ĉar dum ĉi tiu fest'o nur 10 % de la loĝ'ant'o'j fest'as, kaj la ali'a'j rest'as hejm'e, sen far'i i'o'n.
#000477
La 29an de novembr'o 2008, per amas'a, solen'a ceremoni'o, oni proklam'is beat'a frat'o'n José Olallo Valdés [ĥosé olajo valdés] de la orden'o Hospital'an'a de Sankt'a Johano de Di'o. Kvankam ja tem'is pri la unu'a tia ceremoni'o en Kubo, frat'o Olallo (pro si'a bon'kor'ec'o de ĉiu'j nom'at'a „Patr'o”, kvankam li neniam pastr'iĝ'is) ne est'is la unu'a kuba beat'ul'o, ĉar la 28an de oktobr'o 2007 oni jam proklam'is, sed en Romo, beat'a frat'o'n José López Piteira [ĥosé lopes pitejra], unu el la 498 martir'o'j murd'it'a'j dum la civil'a milit'o en Hispanio. La erar'o est'as cert'e pardon'ind'a, des pli ke nur last'a'temp'e oni komenc'is pli oft'e pri'trakt'i tia'j'n afer'o'j'n ĵurnal'e.
#000479
Frat'o Olallo est'is ricev'it'a la 15an de mart'o 1820 en la orf'ej'o Sankt'a Jozefo en Havano. Neni'o'n oni sci'as pri la ge'patr'o'j: paper'slip'o trov'it'a apud la beb'o nur tekst'is: „Li nask'iĝ'is la last'a'n 12an de februar'o kaj ne est'as bapt'it'a.” La famili'nom'o'n Valdés li ricev'is memor'e al la episkop'o Jerónimo [ĥerónimo] Valdés, fond'int'o de la orf'ej'o.
#000480
Dum preskaŭ 54 jar'o'j, ek'de 1835, kiam furioz'is ĥoler'a epidemi'o, frat'o Olallo dediĉ'is si'n al fleg'ad'o de mal'san'ul'o'j kaj mal'riĉ'ul'o'j en la hospital'o de la komun'um'o hospital'an'a en la nun'a urb'o Camagüey [kamagŭéj]. Dum la mal'sukces'a dek'jar'a sen'de'pend'ig'a milit'o (1868-1878) la frat'o, kiu'n ĉiu'j opini'is sankt'ul'o, pri'zorg'is vund'it'o'j'n el ambaŭ arme'o'j, kaj iu'foj'e evit'is amas'a'n murd'ad'o'n de civil'ul'o'j. Krom'e, li risk'is si'a'n viv'o'n, kiam li zorg'is kaj lav'is la kadavr'o'n de la fam'a ribel'ul'o Ignacio Agramonte, for'ĵet'it'a sur'strat'e de la koloni'a'j milit'ist'o'j. Je li'a mort'o la 17an de mart'o 1889 la tut'a urb'o marŝ'is procesi'e post la ĉerk'o, kaj per publik'a mon'kolekt'ad'o oni star'ig'is memor'ig'a'n monument'o'n. Ankaŭ li'a'n nom'o'n port'as kaj plac'o kaj strat'o.
#000481
Frat'o'n Olallo oni agnosk'as beat'ul'o pro la mirakl'a re'san'ig'o de la infan'o Daniela Cabrera Ram'os, sufer'int'a pri kancer'o kaj ren'a'j problem'o'j.
#000482
La solen'a'n ceremoni'o'n, tiu'nokt'e el'send'it'a'n de la tut'land'a televid'kanal'o 15, ĉe'est'is, krom la kuba episkop'ar'o kaj help'episkop'o'j amas'o da fid'ul'o'j.
#000483
Butik'ist'o el Karloreĝo (Charleroi) en la sud'o de Belgi'o fiks'is ŝtel'int'o'n al lantern'a fost'o en la plej vizit'at'a plac'o de la urb'o. La ŝtel'int'o dum pli ol du'on'a hor'o du'on'nud'e lament'ad'is, kun ŝild'o sur'brust'e: „Mi est'as ŝtel'int'o”. La drog'de'pend'a krim'ul'o est'is for'pren'int'a komput'il'o'n de butik'ist'o, kiu jam plur'foj'e spert'is ŝtel'o'n.
#000484
Dir'is al la gazet'ar'o la vend'ist'o: „Li est'is la dek'a ŝtel'ant'o en mal'long'a temp'o, kaj la polic'o neni'o'n far'as. Por mi nun sufiĉ'is; mi kapt'is la ŝtel'int'o'n kaj fiks'is li'n per mult'a'j plast'a'j lig'il'o'j al merit'it'a pilori'o.”
#000485
La ŝtel'int'o est'is liber'ig'it'a post iom da temp'o de preter'pas'ant'o'j, kaj probabl'e do de'nov'e eskap'os sen'pun'e. La butik'ist'o tamen risk'as pun'o'j'n pro kaper'ad'o, lim'ig'o de liber'ec'o kaj tortur'ad'o. „Dur'a lex, sed lex”, dir'is jam la romi'an'o'j: la leĝ'o est'as dur'a, sed ĝi rest'as la leĝ'o ...
#000486
Pli'oft'iĝ'as en ĉiu'j land'o'j de Balkani'o tiel nom'at'a'j pag'it'a'j murd'o'j aŭ murd'o'j laŭ mend'o. Laŭ fak'ul'o'j vari'as la kost'o: inter 50 000 eŭr'o'j por murd'i per embusk'o ĝis milion'o da eŭr'o'j por murd'i per eksplod'aĵ'o aŭ kaŝ'paf'ist'o. Konflikt'o'j, koler'o'j, venĝ'o'j, kaj for'ig'o de tiu'j, kiu'j tro sci'as pri divers'a'j fi'afer'o'j, kial'as por dung'i murd'ist'o'n.
#000487
La prez'o ankaŭ de'pend'as de la status'o de la viktim'iĝ'ont'o. For'ig'i politik'ist'o'n plej kost'as: politik'ist'o'j est'as oft'e gard'at'a'j kaj do la prez'o tio'n spegul'as. Tre mal'oft'e la polic'o sukces'as kapt'i murd'int'o'n, malgraŭ tio, ke la alban'a'j instanc'o'j ident'ig'is en la last'a'j jar'o'j 23 murd'o'j'n laŭ mend'o. Viktim'o'j inkluziv'as eklezi'ul'o'n islam'a'n, industri'ist'o'j'n kaj prezid'ant'o'j'n de sport-federaci'o'j.
#000488
La murd'ist'o'j far'iĝ'as pli profesi'a'j. Oft'e ŝajn'as, ke la viktim'o'j mort'is ne pro murd'o sed dum rab'ad'o, pro akcident'o aŭ eĉ pro natur'a'j kial'o'j.
#000489
Krom la menci'it'a'n recenz'ar'o'n, la libr'o en'hav'as solid'a'n raport'o'n pri la histori'o de Bibliotek'o Hector Hodler, kaj Kiel ni'n organiz'i?, resum'o'n pri la evolu'o de la UEA-statut'o'j. En ĝi iom ĝen'is mi'n la oft'a'j kompar'o'j inter UEA-struktur'o kaj ŝtat'a reĝim'o. UEA ne est'as ŝtat'o; mult'e pli interes'e est'us kompar'i ĝi'n kun ali'a'j civit'an'a'j inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j kaj kun la ĝeneral'a asoci'a viv'o de la land'o'j, kie ĝi hav'is sid'ej'o'n (do tiu'rilat'e est'as bon'ven'a la iom ampleks'a klar'ig'o pri nederlanda asoci'a jur'o). Fin'e est'as dek pli leĝer'a'j artikol'o'j pri unu'op'a'j jar'o'j. Kelk'a'j el tiu'j (almenaŭ 1942 kaj 1955) est'as iom tro bagatel'a'j por inkluziv'i en libr'o'n, sed tiu pri 1959 kred'ebl'e est'as la plej bon'a pec'o verk'it'a de Ziko ĝis nun.
#000492
Ĉu histori'ist'o dev'as est'i neŭtral'a? Tio ne'mult'e grav'as, se la leg'ant'o kon'as la pozici'o'n de la histori'ist'o, tiel ke oni pov'as re'ĝust'ig'i la interpret'o'j'n laŭ si'a'j propr'a'j vid'punkt'o'j. Ziko si'a'temp'e esprim'is admir'o'n pri la german'a social'demokrat'a eks'kancelier'o Helmut Schmidt kaj pri ties person'a amik'o, la uson'a eks'ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j Henry Kissinger. Tio est'as rimark'ind'a en si mem; inter sam'generaci'a'j, sam'land'a'j kaj simil'rang'a'j fam'a'j politik'ist'o'j la pli'mult'o de esperant'ist'o'j ver'ŝajn'e prefer'us respektiv'e Willy Brandt kaj Adlai Stevenson. Sed eĉ pli, mi suspekt'as ke la nuanc'o inter Brandt kaj Schmidt pli grav'as por Ziko ol, ekzempl'e, la diferenc'o inter Stalin kaj Gorbaĉov! Li'a koncept'o pri „vast'ec'o de pens'ad'o” sur paĝ'o 80 pov'us est'i indik'o de tio.
#000493
Est'as Schmidt, kiu dir'is ke „hom'o'j, kiu'j hav'as vizi'o'j'n, dev'us konsult'i kurac'ist'o'n”, kaj se Ziko sub'ten'as tiu'n vid'punkt'o'n, oni kompren'as li'a'n megal'o'fobi'o'n (la tendenc'o'n bagatel'ig'i ĉio'n, precip'e la ating'o'j'n de ali'a'j; kontrast'e megalo'mani'o est'as la tendenc'o grandioz'ig'i ĉio'n, precip'e si'n mem). La megal'o'fobi'o est'as brid'it'a kaj pozitiv'e funkci'as en 1959: Fighiera en Varsovio, kiu pri'skrib'as la prepar'ad'o'n de la Zamenhof-jubile'a Universal'a Kongres'o. Ziko klar'e kompren'ig'as, kiu'j est'as li'a'j hero'o'j kaj mal'hero'o'j, sed la hero'o'j ne est'as super'hom'e perfekt'a'j, kaj la mal'hero'o'j ne est'as demon'o'j. Eĉ la ĉef'a mal'hero'o Gian Carlo Fighiera – kiu ir'is naiv'eg'a al Varsovio kaj re'ven'is paranoj'a – est'as pri'skrib'it'a kiel diligent'a kaj kapabl'a Konstant'a Kongres'a Sekretari'o. Megal'o'fobi'o en Esperant'uj'o kutim'e signif'as ankaŭ Lapenna-fobi'o'n, kaj ali'lok'e en la libr'o Ziko tio'n montr'as abund'e; sed en ĉi tiu artikol'o Iv'o Lapenna est'as la plej pozitiv'a rol'ant'o.
#000494
Est'as Lapenna, kiu dir'is (en la UK-inaŭgur'o 1962), ke „ebl'e ni ating'os eĉ la fin'a'n venk'o'n jam en ĉi tiu generaci'o”. Oni dev'as mir'i, kial Ziko ne menci'as tiu'n evident'a'n (por ni'a temp'o) mis'taks'o'n en 1966: Propon'o al UN (kun la sub'titol'o Kial Lapenna ne far'iĝ'is hero'o de Nov-Jork'o). La megal'o'fobi'o ĉi tie est'as sen'brid'a, kio praktik'e sen'valor'ig'as la artikol'o'n. Ekzempl'e ĝi komenc'e parol'as pri „magr'a'j rezult'o'j” de la Unesk'o-rezoluci'o de 1954, kio mild'a'dir'e est'as iom aŭdac'a resum'o de ĉapitr'o 22.3.5 de Esperant'o en Perspektiv'o. Karakteriz'e, ankaŭ ne est'as menci'it'a la „Skandinavi'a propon'o” al Unesk'o en 1966, pri esplor'o de la bezon'o de inter'naci'a lingv'o; se ĝi est'us re'nov'ig'it'a en 1968, la propon'o al UN pov'us est'i decid'e influ'it'a. En'tut'e do, Ziko ne nur mal'just'e riproĉ'as Lapenna pri afer'o'j fakt'e laŭd'ind'a'j, li ankaŭ preter'las'as la plej grav'a'j'n fakt'o'j'n kaj sekv'e plen'e mal'traf'as tiu'j'n efektiv'a'j'n mis'paŝ'o'j'n de Lapenna kaj de UEA kiel tut'o, el kiu'j nun'temp'a aktiv'ul'o eventual'e pov'us i'o'n lern'i.
#000495
Resum'e, la libr'o est'as hav'ind'eg'a por ĉiu, kiu interes'iĝ'as pri UEA kaj ĝi'a histori'o, kvankam nepr'as kritik'e leg'i ĝi'n. Sed tio ja rekomend'ind'as pri histori'a'j stud'o'j en'tut'e.
#000496
Dum long'a period'o tra'viv'as la provinc'o Nord-Kivuo en la orient'a part'o de Demokrat'a Respublik'o Kongo terur'a'j'n milit'o'j'n. Batal'as la naci'a arme'o de DR Kongo kontraŭ la terur'a milit'grup'o de eks'general'o Laurent Nkunda. Sub'ten'as la eks'general'o'n la najbar'a land'o Ruando.
#000498
Unu'e la ribel'ant'o'j pretend'is protekt'i si'a'n minoritat'a'n etn'a'n grup'o'n, konsist'ant'a'n el tut'si'o'j. Ili cel'is ankaŭ re'hejm'ig'i eks'milit'ist'o'j'n, kiu'j batal'is por prezid'ant'o de Ruando mort'ig'it'a, kiam oni fal'ig'is li'a'n aviad'il'o'n. Sed nun la naci'a arme'o ne plu kapabl'as kontraŭ'star'i la ribel'ant'o'j'n kaj, anstataŭ protekt'i la popol'o'n, mem pri'rab'as kaj atak'as la pac'a'j'n civit'an'o'j'n.
#000499
Hodiaŭ du grav'a'j distrikt'o'j, Rutshuru kaj Masisi, de kiu'j de'pend'as Nord-Kivuo, est'as for'las'it'a'j de la arme'o kaj tut'e en la man'o'j de la ribel'ant'o'j. Tio signif'as, ke en Goma, la provinc'a ĉef'urb'o, prez'o'j de nutr'aĵ'o'j du'obl'iĝ'is kaj du'on'o de la popol'o est'as sen'labor'a. La ribel'ant'o'j star'ig'is bar'il'o'j'n ekster la vilaĝ'o Kibumba, 20 km for de Goma, kaj dev'ig'as komerc'ist'o'j'n, kiu'j vol'as tra'pas'i, pag'i pli ol la mez'a'n monat'a'n en'spez'o'n en DR Kongo, proksim'um'e 15 eŭr'o'j'n.
#000500
En la distrikt'o'j teori'e „liber'ig'it'a'j” de la ribel'ant'o'j okaz'as terur'aĵ'o'j. Hom'o'j est'as buĉ'at'a'j, vir'in'o'j seks'per'fort'at'a'j; sufer'as ankaŭ infan'o'j, tiel ke la popol'o for'las'as si'a'j'n hejm'o'j'n kaj fuĝ'as en la arb'ar'o'j'n aŭ eĉ en najbar'a'j'n land'o'j'n, ekzempl'e Ugando kaj Ruando. Mult'a'j rest'as tamen intern'a'j rifuĝ'ant'o'j.
#000501
Pri terur'aĵ'o'j en la part'o reg'at'a de „liber'ig'int'o'j” mi pov'as raport'i. Almenaŭ 720 hom'o'j est'as amas'buĉ'it'a'j en urb'et'o Kiwajna la 5an kaj la 6an de novembr'o 2008. Sam'tag'e est'as murd'it'a la urb'et'estr'o de Kiringa, Segihobe Joseph: ankaŭ est'as murd'it'a en la famili'a hejm'o li'a infan'o. Laŭ oni'dir'o'j, post la murd'o, la atak'int'o'j for'tranĉ'is seks'organ'o'j'n kaj lang'o'j'n.
#000502
Ne ebl'as tio'n kompren'i. Ceter'e oni demand'as si'n, kia'manier'e la murd'int'o'j iam pov'os re'en'ir'i normal'a'n soci'o'n. Kaj ĉio ĉi okaz'as, dum blu'kask'ul'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, deĵor'ant'a'j en DR Kongo, apenaŭ re'ag'as por protekt'i la popol'o'n. Tio, kio'n ili far'as, est'as fot'i ali'a'j'n event'o'j'n por real'ig'i bel'a'j'n film'o'j'n.
#000503
La aŭtor'o vol'as rest'i anonim'a.
#000504
Ankoraŭ aŭd'ebl'as plend'o'j – sed telefon'serv'o'j en Kubo iom post iom pli'bon'iĝ'as post grav'a'j ŝanĝ'o'j traf'int'a'j dum 2008 la tut'land'a'n telefon'entrepren'o'n ETECSA.
#000505
Tri'a grav'a decid'o rilat'as al poŝ'telefon'o'j. Ek'de april'o 2008 kubaj civit'an'o'j rajt'as kontrakt'i pri serv'o'j de poŝ'telefon'ad'o (antaŭ'e oni dev'is trov'i ekster'land'an'o'n, kiu aper'is en la kontrakt'o kiel uz'ant'o), sed nur kontraŭ alt'a tarif'o en konvert'ebl'a'j kubaj pes'o'j (CUC), do afer'o ne'pens'ebl'a por la pli'mult'o. Bon'ŝanc'e fin'e de 2008 oni decid'is du'on'e rabat'i la tarif'o'n. Kvankam ĝi rest'as alt'a (60 CUC) kaj ankaŭ la monat'a tarif'o alt'as, la decid'o est'as bon'aŭgur'a.
#000511
Alban'a'j edz'in'o'j por serb'a'j fraŭl'o'j
#000512
La vilaĝ'o Bogalinac en Serbi'o konsist'as el 163 loĝ'ant'o'j. Tie viv'is antaŭ 17 jar'o'j 255 hom'o'j kaj en 1948 700. Mal'kresk'as la loĝ'ant'ar'o de la vilaĝ'o kiel en tut'a Serbi'o, kaj sam'temp'e kresk'as la mez'a aĝ'o de la popol'o.
#000513
Pro tio serb'a'j fraŭl'o'j nun serĉ'as alban'a'j'n nov'edz'in'o'j'n. Tio'n far'is ekzempl'e Ĵikica Radojkoviĉ, kiu edz'iĝ'is al alban'a knab'in'o Gentiana. Li kon'at'iĝ'is kun ŝi en Shkoder [ŝkoder] en nord'a Albanio, kie'n li ir'is laŭ propon'o de amik'o'j. Gentiana en'am'iĝ'is al si'a edz'o ek'de la unu'a tag'o, ek'lern'is la serb'a'n kaj konvert'iĝ'is al la ortodoks'a eklezi'o. Ŝi nun zorg'as pri la hejm'a mastr'um'ad'o kaj paŝt'ad'o de la ŝaf'ar'o.
#000514
Ne ĉiu'j loĝ'ant'o'j de Bogalinac konsent'as pri tia'j ge'edz'iĝ'o'j. Ili tim'as, ke tia'manier'e alban'o'j asimil'os la serb'a'n popol'o'n. Ili eĉ dir'as, ke en Serbi'o est'as fond'at'a „Nov'a Kosovo”. Ali'a'j vilaĝ'an'o'j tamen bon'ven'ig'as la alban'a'j'n edz'in'o'j'n, dir'ant'e, ke tiu'j bon'e adapt'iĝ'as al vilaĝ'o, mor'o'j kaj viv'manier'o serb'a'j. En'e de du'on'jar'o la edz'in'o'j bon'e parol'as la serb'a'n kaj vizit'ad'as regul'e la preĝ'ej'o'n.
#000515
Miks'a'j ge'edz'iĝ'o'j inter alban'o'j kaj serb'o'j est'as jam mal'nov'a'j. En 2007 en la vilaĝ'o Buĝevo kolekt'iĝ'is 40 tia'j par'o'j. La edz'o'j raport'is feliĉ'e pri si'a'j spert'aĵ'o'j, dir'ant'e, ke serb'a'j vir'in'o'j oft'e rev'as pri viv'o en grand'a'j urb'o'j kaj ne vol'as nask'i beb'o'j'n de tiel nom'at'a'j mont'ar'an'o'j.
#000516
Anonc'is si'a'n prezid'ant'o-kandidat'o'n la ĉef'a opozici'a parti'o en Burundo. La Front'o por la Demokrati'o en Burundo deklar'is eks'prezid'ant'o'n Domitien Ndayizeye kandidat'o por la balot'o'j okaz'ont'a'j en 2010.
#000517
Ndayizeye nask'iĝ'is en 1953 kaj serv'is la Burund'an Respublik'o'n kiel vic'prezid'ant'o inter 2001 kaj 2003 kaj kiel prezid'ant'o inter 2003 kaj 2005. Laŭ la konstituci'o li ne rajt'is kandidat'iĝ'i kiel prezid'ant'o en 2005.
#000518
Li far'iĝ'is prezid'ant'o pro la tiel nom'at'a Arusha-inter'konsent'o, kiu cel'is re'pac'ig'i la land'o'n kaj specif'e la hutuan kaj la minoritat'a'n tut'si'a'n etn'o'j'n. Okaz'is du mandat'o'j, kiam prezid'is membr'o de la tut'si'a etn'o, kun hutua vic'prezid'ant'o; kaj post'e invers'e, hutua prezid'ant'o (Ndayizeye) kun tut'si'a vic'prezid'ant'o. Ili'a task'o est'is organiz'i demokrati'a'n voĉ'don'ad'o'n kaj kre'i nov'a'n konstituci'o'n, fin'e aprob'it'a'n per 92 % de la popol'o en 2005.
#000519
Post la prezid'ant'a mandat'o Ndayizeye far'iĝ'is senat'an'o. Tamen, pro influ'o de la tiam'a prezid'ant'a parti'o, la senat'o re'tir'is la parlament'a'n protekt'o'n de Ndayizeye, kaj li est'is arest'it'a. La reg'ist'ar'o akuz'is li'n, ke li vol'is ĝi'n renvers'i, kaj kondamn'is li'n al dum'viv'a en'karcer'ig'o. Post naci'a'j kaj inter'naci'a'j protest'o'j li est'is post kvin monat'o'j liber'ig'it'a.
#000520
El'ir'ant'e el la prizon'o, Ndayizeye dir'is: „Mi for'las'is politik'a'n karier'o'n, kiam mi eks'prezid'ant'iĝ'is en 2005, ĉar tiam mi far'is grand'eg'a'n labor'o'n por mi'a land'o. Post mi'a mal'liber'ig'o pro fals'a'j akuz'o'j mi decid'is de'nov'e aper'i en la politik'a mond'o.”
#000521
Ndayizeye est'as gaj'a hom'o, sub'ten'at'a kaj de si'a etn'o kaj de tut'si'o'j, kiu'j'n li help'is dum si'a prezid'ant'ec'o. Mult'a'j kred'as, ke li hav'as grand'a'n ŝanc'o'n en 2010 de'nov'e prezid'i la land'o'n.
#000522
Fin'e ebl'as esper'i, ke baldaŭ ĉes'os 13-jar'a intern'a milit'o en Burundo, dum kiu mort'is pli ol 300 000 hom'o'j. En decembr'o 2008 la last'a aktiv'a ribel'ant'o-grup'o, la Naci'a Fort'o por la Liber'ig'o de la Hutu-popol'o, kaj la reg'ist'ar'o de Burundo konsent'is respekt'i pac-inter'konsent'o'n sub'skrib'it'a'n antaŭ du jar'o'j.
#000523
Prezid'ant'o Pierre Nkurunziza kaj la ribel'estr'o Agathon Rwasa anonc'is, ke mal'arm'ad'o rapid'e komenc'iĝ'os. La prezid'ant'o don'os 33 politik'a'j'n posten'o'j'n al membr'o'j de la Naci'a Fort'o pro ĝi'a rol'o en la pac'procez'o kaj liber'ig'os ĉiu'j'n kapt'it'a'j'n ribel'int'o'j'n.
#000524
Naci'a Fort'o est'as petit'a ŝanĝ'i si'a'n nom'o'n kaj far'iĝ'i politik'a parti'o, kio'n ĝis nun ĝi rifuz'is, tiel bar'ant'e la voj'o'n al pac'o. Post kvin'hor'a diskut'o la ribel'int'o'j promes'is for'ig'i ĉi tiu'n last'a'n obstakl'o'n kaj ja ŝanĝ'i la nom'o'n, kio pli akord'iĝ'os kun la nun'a konstituci'o.
#000526
Tio ne est'as la unu'a foj'o, ke la reg'ist'ar'o kaj la ribel'ant'o'j inter'konsent'is pri pac'o. Ĉi-foj'e, tamen, la inter'konsent'o ver'ŝajn'e el'ten'os. Laŭ por'parol'ant'o de la ribel'int'o'j: „Burund'an'o'j bezon'as pac'o'n. Ni dev'as kombin'i ni'a'j'n fort'o'j'n por hav'ig'i tio'n al ili.”
#000527
Konsent'is ekster'land'a'j observ'ant'o'j. La sud-afrik'a ministr'o Jeff Radebe opini'is: „Ne est'as inter'konsent'o inter la reg'ist'ar'o kaj la ribel'ant'o'j sed inter burund'an'o'j, kiu'j sufer'as jam de'long'e. Politik'a stabil'ec'o en Burundo signif'as stabil'ec'o'n ankaŭ en la region'o kaj en Afrik'o ĝeneral'e.”
#000528
Preskaŭ ĉiu'j politik'a'j parti'o'j en Burundo salut'is la ating'it'a'n paŝ'o'n, sed mal'trankvil'iĝ'is pro la 33 posten'o'j promes'it'a'j al la ribel'int'o'j. Ili opini'as, ke pro tio ebl'us de'nov'e mal'pac'iĝ'i.
#000529
Unu'a'foj'e en Burundo okaz'is bel'ec'konkurs'o. Laŭ la organiz'int'o'j ĝi cel'as montr'i al ekster'land'an'o'j, ke ankaŭ en Burundo reg'as pac'o. Ĉe'est'is la event'o'n en Buĵumbur'o ministr'o'j, ambasador'o'j kaj la reprezent'ant'o en Burundo de la ĝeneral'a sekretari'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.
#000530
En'skrib'iĝ'is al la konkurs'o 82 fraŭl'in'o'j, el kiu'j 20 part'o'pren'is la final'o'n. La fraŭl'in'o'j dev'is montr'i inter ali'a'j lingv'a'j'n kapabl'o'j'n (pri la burunda, franc'a kaj angl'a lingv'o'j) kaj posed'i minimum'a'n mez'grad'a'n instru-diplom'o'n.
#000531
Venk'is Alida Kaneza, kiu reprezent'os si'a'n land'o'n dum divers'a'j kultur'a'j kaj sport'a'j event'o'j kaj part'o'pren'os ankaŭ inter'naci'a'j'n bel'ec'konkurs'o'j'n.
#000532
En la urb'o Svitavy (okcident'a Moravio) oni solen'e mal'ferm'is nov'a'n Esperant'o-muze'o'n. En ĝi oni lok'is la bibliotek'o'n de Jaroslav Šustr (5800 volum'o'j) kaj ali'a'j'n valor'a'j'n ekspozici'aĵ'o'j'n. Ili trov'iĝ'is ĝis nun en la urb'a muze'o en Česká Třebová.
#000533
Al la nov'a muze'o oni dispon'ig'is salon'o'n en unu el la plej bel'a'j histori'a'j konstru'aĵ'o'j en Svitavy, la Ottendorfer-bibliotek'o, port'ant'a la nom'o'n de mecenat'o, kiu ĝi'n konstru'ig'is en 1892. Si'a'temp'e ĝi posed'is la plej ampleks'a'n kolekt'o'n de german'lingv'a'j libr'o'j (22 000 volum'o'j) en Moravio.
#000534
La muze'o konsist'as el du part'o'j. La unu'a, pli grand'a, serv'as kiel ekspozici'ej'o. En ĝi est'as 13 sur'mur'a'j inform'panel'o'j, 5 tabl'o'vitrin'o'j kaj vic'o de vitr'o'ŝrank'o'j. La unu'a ekspozici'o streb'as don'i al vizit'ant'o'j baz'a'j'n kon'o'j'n pri Esperant'o kiel lingv'o kaj mov'ad'o. De la plan'lingv'a'j projekt'o'j antaŭ Zamenhof ĝis la nun'temp'a Esperant'o-aktiv'ad'o. Mez'e de la muze'o est'as lok'it'a grand'a bust'o de L. L. Zamenhof, kiu de'ven'as plej probabl'e de la jar'o 1921 (de la 13a UK en Prago). Kiel pli'a'j'n unik'aĵ'o'j'n ni menci'u almenaŭ la tut'a'n jar'kolekt'o'n 1912 de la japan'a kolor'a man'e bind'it'a „Ĉiu'monat'a inter'naci'a gazet'o Orient'a Azi'o” kaj original'o'n de la unu'a lern'o'libr'o de Esperant'o en la ĉeĥ'a lingv'o far'e de F. V. Lorenz (1890).
#000535
La muze'o streb'as tuj de'komenc'e est'i mult'e pli ol nur'a ekspozici'ej'o de esperant'aĵ'o'j. Ĝi dev'us serv'i kiel esplor'ej'o. Tial nun tie est'as mult'funkci'a inform'panel'o kun tuŝ'ekran'o, kie oni pov'as ek'kon'i la baz'a'j'n inform'o'j'n de Esperant'o, ĝi'a'n gramatik'o'n, sed ankaŭ kultur'o'n kaj real'aĵ'o'j'n, ĝu'i la lingv'o'n eĉ aŭd'e, aŭskult'ant'e deklam'at'a'n tekst'o'n kaj kant'ad'o'n. Krom'e tie est'as stud'lok'o proviz'it'a per komput'il'o, kiu en'hav'as mult'a'j'n util'a'j'n inform'o'j'n, ekzempl'e grand'a'n elektron'ik'a'n ĉeĥ'a'n-esperant'a'n kaj esperant'an-ĉeĥ'a'n vort'ar'o'j'n kaj list'o'n de Esperant'o-libr'o'j dispon'ebl'a'j. Pli'a agrabl'a afer'o por la esplor'ant'o'j kaj stud'ant'o'j est'as, ke en la konstru'aĵ'o mem ebl'as favor'prez'e tra'nokt'i, ĉar sub'tegment'e trov'iĝ'as tri gast'ĉambr'o'j, aparten'ant'a'j al la urb'a muze'o.
#000536
La ĉef'a konstru'aĵ'o de la urb'a muze'o kaj galeri'o situ'as en najbar'ec'o de la Esperant'o-muze'o kaj en'hav'as du daŭr'a'j'n ekspozici'o'j'n: pri la plej kon'at'a nask'it'o el Svitavy kaj sav'int'o de cent'o'j da jud'o'j Oskar Schindler kaj pri tol'aĵ'lav'ad'o kaj lav'maŝin'o'j. Al'don'e al ili la Esperant'o-muze'o prezent'as la tri'a'n daŭr'a'n ekspozici'o'n en Svitavy.
#000537
Baldaŭ est'os organiz'it'a ekspozici'o pri du paralel'a'j tem'o'j: „Kvar'dek jar'o'j de Ĉeĥ'a Esperant'o-Asoci'o” kaj „Esperant'o kaj jun'ul'ar'o”. Tiu dev'us daŭr'i ĝis la Ĉe'a-konferenc'o, kiu okaz'os en Svitavy de la 9a ĝis la 11a de oktobr'o 2009.
#000538
Se vi pret'as help'i per ajn'a mesaĝ'o (gratul'o, interes'iĝ'o k.a.), bon'vol'u uz'i prefer'e ambaŭ ret'adres'o'j'n: muze'o@esperant'o.cz kaj esperant'o@muzeum.svitavy.cz. La korespond'a adres'o est'as: Esperant'o-muze'o, Máchova ale'j 1, CZ-568 02 Svitavy, kaj la Ttt-ej'o: muzeum.esperant'o.cz
#000539
Rusio est'as la plej grand'a land'o en la mond'o kaj do lim'as mult'a'j'n ali'a'j'n, ekzempl'e Norvegi'o'n en Eŭrop'o, Japani'o'n en Azi'o kaj eĉ Uson'o'n en ali'a kontinent'o.
#000540
Rusio deklar'as partner'a'j'n, egal'rajt'a'j'n rilat'o'j'n kun ĉiu'j si'a'j najbar'o'j. La ministr'ej'o pri ekster'land'a'j afer'o'j konfirm'is, ke plen'e est'as konsent'it'a'j per traktat'o kaj mark'it'a'j sur la map'o la lim'o'j kun Norvegi'o, Finnlando, Pollando, Mongolio, Nord'a Korei'o kaj Ĉini'o.
#000541
La traktat'o kun Estoni'o est'as pret'a jam de kelk'a'j jar'o'j, sed dum ratif'ad'o eston'o'j en'ig'is en la dokument'o'n ebl'ec'o'n pri ter-pretend'a proces'o kontraŭ Rusio. Do la labor'o halt'is. Nun Eŭrop'a Uni'o ne hav'as preciz'a'n lim'o'n kun Rusio, malgraŭ tio, ke la Uni'o ne rajt'is membr'ig'i Estoni'o'n sen traktat'e inter'konsent'it'a'j lim'o'j kun ĝi'a'j najbar'o'j.
#000542
Lim-mark'ad'o daŭr'as kun Litovio kaj Kazaĥi'o kaj daŭr'os kun Latvi'o. Kun Ukrainio traktat'o est'as sub'skrib'it'a kaj valid'as, sed la lim'o ankoraŭ ne est'as mark'it'a. For'est'as simil'a traktat'o pri mar'a'j lim'o'j en Azov'a kaj Nigr'a Mar'o'j. Kun Abĥazio kaj Sud-Oseti'o est'as apart'a'j inter'konsent'o'j pri la tra'ir'o de la lim'o.
#000543
Traktat'o kun Kartveli'o en la nun'a'j kondiĉ'o'j ne est'as klar'a. Kun Azerbajĝano est'as inter'konsent'it'a'j pli ol 80 % de la lim'o. Diskut'o'j kun Azerbajĝano for'est'as, sed est'as demand'o'j, kiu'j bezon'as solv'o'j'n. Unu est'as la kun'iĝ'o de la lim'o'j rus'a, kartvel'a kaj azerbajĝana.
#000544
Kun Japani'o oni ne labor'as pro pretend'o'j de Tokio pri la sud'a'j kuril'a'j insul'o'j. Ne est'as klar'a ankaŭ la lim'o kun Uson'o. La inter'konsent'o pri mar'a'j spac'o'j est'as sub'skrib'it'a en 1990, sed ankoraŭ ne valid'as.
#000545
Unu el la sekv'o'j de la mond'a financ'a kriz'o (vid'u MONATO 2008/12, p. 15) est'is la kolaps'o de Fort'is, unu el la plej grand'a'j belg'a'j bank'o'j. Por evit'i financ'a'n katastrof'o'n la belg'a reg'ist'ar'o en septembr'o aĉet'is grand'a'n part'o'n de la bank'o, tiel ke ĝi iĝ'is posed'ant'o de 99,93 % de la akci'o'j. Post'e, en oktobr'o, ĝi vend'is 75 % de la akci'o'j al la bank'o BNP Paribas. La manovr'o unu'a'vid'e sukces'is. Ĝi almenaŭ sukces'is kviet'ig'i iom'et'e la financ'a'n horizont'o'n kaj sav'is la situaci'o'n.
#000546
Juĝ'ist'o'j tamen deklar'is la vend'o'n de Fort'is al BNP Paribas ne'just'a, ĉar la ŝtat'o vend'is ĝi'n sen inter'ven'o de la akci'ul'o'j. Sekv'a paŝ'o do est'os aprob'o aŭ mal'aprob'o far'e de la ĝeneral'a kun'sid'o de Fort'is en februar'o 2009. Sed montr'iĝ'is, ke funkci'ul'o'j de la ĉef'ministr'o inter'ven'is ĉe la juĝ'ist'o'j, ebl'e kun la cel'o ating'i pli favor'a'n verdikt'o'n. Tio ne plu influ'as la vend'o'n mem, sed est'as mal'respekt'o al la konstituci'a princip'o de la apart'ig'o de la pov'o'j: la leĝ'o'don'a pov'o ne rajt'as inter'rilat'i kun la jurisdikci'o. Pro tio la pozici'o de kelk'a'j ministr'o'j, inkluziv'e de la ĉef'ministr'o Yves Leterme kaj de la tut'a reg'ist'ar'o, nun est'as pri'demand'at'a, kaj la reg'ist'ar'o prefer'is demisi'i. Est'as nun la task'o de la reĝ'o, kun'e kun special'e task'ig'it'a iam'a ĉef'ministr'o Wilfried Martens, kun'met'i provizor'a'n nov'a'n reg'ist'ar'o'n.
#000547
Ĉie en la mond'o ekzist'as hom'o'j, kiu'j ne hav'as propr'a'n loĝ'lok'o'n kaj dev'as tamen ie tra'nokt'i. En la urb'o Kremenĉuk, en la provinc'o Poltav'a, oni prov'is nombr'i, kiom da tia'j hom'o'j viv'as tie.. Dum du tag'o'j polic'an'o'j okup'iĝ'is pri la nombr'ad'o. Ili trov'is en kel'o'j, sub'tegment'o'j aŭ sur'strat'e en'tut'e 98 tia'j'n person'o'j'n. La polic'o ili'n fot'is, pri'not'is kaj liber'ig'is. Jen ver'ŝajn'e la unu'a foj'o, ke oni prov'is tiel nombr'i sen'hejm'ul'o'j'n en Ukrainio.
#000548
La prezid'ant'o de Ukrainio, Viktor Juŝĉenko, respond'is plur'a'j'n inter'ret'a'j'n demand'o'j'n send'it'a'j'n de ordinar'a'j civit'an'o'j. La plej popular'a demand'o, de proksim'um'e 85 000 ukrainoj, est'is: „Kiom ni, simpl'a'j hom'o'j, pag'u al vi kaj al ĉiu'j deput'it'o'j de la super'a parlament'o, por ke vi ĉiu'j por ĉiam for'las'u ni'a'n land'o'n?” Respond'e la prezid'ant'o opini'is, ke la demand'o de'ven'is ne de ukrainoj kaj tiu'j cel'is simpl'e provok'i. Li al'don'is, iom nebul'e: „Ni dev'as pli'bon'ig'i la rilat'o'j'n inter la potenc'ul'o'j kaj la simpl'a'j hom'o'j.”
#000549
Malgraŭ la mal'bon'a veter'o kolekt'iĝ'is en la ukraina ĉef'urb'o cent'o'j da vir'o'j – sol-patr'o'j, kiu'j postul'is, ke la instanc'o'j ili'n atent'u. Kial, ili demand'is, sol-patr'in'o'j hav'u pli da rajt'o'j ol sol-patr'o'j? Ceter'e ili atent'ig'is, ke la prezid'ant'o aper'ig'is apart'a'n ukaz'o'n favor'e al special'a tag'o – la tag'o de la patr'o. Se la parlament'o aprob'os la tag'o'n, ĝi okaz'os ver'ŝajn'e la 27an de oktobr'o.
#000550
Ukraino, kiu per'fort'is kaj mort'ig'is cent'o'n da viktim'o'j, est'as kondamn'it'a al dum'viv'a en'karcer'ig'o. Tiu ĉi „rekord'o” super'is tiu'n de fi'fam'a murd'ist'o el la sovetia epok'o, iu Ĉikatilo, kiu laŭ'konfes'e mort'ig'is 55 hom'o'j'n. La ĵus en'prizon'ig'it'o, kiu labor'is en milici'ej'o, antaŭ mal'dung'o pro fals'ad'o, pere'ig'is minimum'e 100 viktim'o'j'n inter 1984 kaj 2005. Apart'a'j inform'o'j pri 40 viktim'o'j est'is prezent'at'a'j dum la proces'o.
#000551
De jar'cent'o'j la vilaĝ'o Grinzing [grincing] est'as al'log'a vid'ind'aĵ'o por turist'o'j, kiu'j vizit'as Vienon. En gast'ej'o'j la vit'ist'o'j vend'as la propr'a'n vin'o'n laŭ privilegi'o don'it'a de la german'a imperi'estr'o Jozefo la Du'a en la 18a jar'cent'o. La ekster'a sign'o por tio est'as konifer'a fask'o. Oni nom'as tiu'j'n ej'o'j'n german'e Buschenschank aŭ Heuriger (drink'ej'o por ĉi-jar'a vin'o).
#000552
Dum la last'a'j jar'o'j mult'a'j vit'ist'o'j ne pov'is viv'i de la vend'ad'o de propr'a vin'o. Ili propon'as vin'o'n el ali'a'j region'o'j de Aŭstrio aŭ eĉ de ekster'land'o. Heuriger iĝ'as tial normal'a restoraci'o. Oft'e ankaŭ la jun'a generaci'o ne vol'as pez'e labor'i en vit'ej'o aŭ star'i la tut'a'n viv'o'n en gast'ej'o. Krom'e la konsum'ad'o de alkohol'aĵ'o'j eks'mod'iĝ'as. La sekv'o est'as la ali'konstru'ad'o de vit'ist'a'j dom'o'j al loĝ'dom'o'j por riĉ'ul'o'j. El 180 Heuriger antaŭ 30 jar'o'j rest'as en 2009 nur 12. Sur la vit'ej'o'j kresk'as arb'o'j – la Viena Arb'ar'o etend'iĝ'as.
#000553
Turist'o'j, kiu'j bus'kvant'e ven'as al Grinzing, ne mult'e rimark'as. La fasad'o'j de la ĉarm'a'j vit'ist'a'j dom'et'o'j est'as bel'e re'nov'ig'it'a'j. Apud'e en ampleks'a restoraci'o oni trink'as ali'region'a'n vin'o'n, aŭskult'ant'e laŭt'a'n muzik'o'n, laŭ'dir'e tip'a'n por Vieno.
#000554
La Asoci'o de la amik'o'j de Grinzing atent'ig'as pri la ŝanĝ'o'j en la vilaĝ'o kaj vol'as, ke ĝi far'iĝ'u mond'hered'aĵ'o sub aŭspici'o de Unesk'o. Tiel konserv'iĝ'u la original'a impres'o de vit'ist'a vilaĝ'o.
#000555
La esperant'a vort'o „lern'ej'o” traduk'ebl'as en la angl'a per school [skul]. Tamen, almenaŭ por lern'ej'o en la nord-angl'a urb'o Sheffield [ŝefild], la vort'o „school” kun'port'as tro da negativ'a'j krom'noci'o'j. Rezult'e nov'a lern'ej'o, kiu mal'ferm'is si'a'j'n pord'o'j'n en januar'o, decid'is rezign'i pri la tradici'a pri'skrib'o school kaj adopt'i – sen'dub'e tut'e sen'konsci'e – angl'a'n ekvivalent'o'n de la esperant'a kun'met'aĵ'o „lern'ej'o” – angl'e plac'e for learning.
#000556
Europeana: kultur'a hered'aĵ'o iĝ'os al'ir'ebl'a por ĉiu'j
#000558
En decembr'o 2008 est'is prezent'it'a la ret'paĝ'o , kun'labor'a projekt'o de grand'a'j scienc'a'j institut'o'j, arĥiv'o'j, bibliotek'o'j, muze'o'j ktp, sub'ten'at'a de Eŭrop'a Uni'o. Oni intenc'is ig'i ĝi'n la centr'a serĉ'il'o por trov'i inform'o'j'n stok'it'a'j'n en cifer'ec'a form'o ĉe la partner'o'j. Bedaŭr'ind'e, la sistem'o jam la unu'a'n tag'o'n kolaps'is pro la amas'a interes'iĝ'o kaj je la jar'ŝanĝ'o funkci'is nur simpl'ig'it'a versi'o.
#000559
Tag'a'j kaj semajn'a'j gazet'o'j est'as produkt'it'a'j por rapid'a leg'ad'o kaj post'a for'ĵet'o, ne por long'a'temp'a arĥiv'ad'o kaj intens'a konsult'ad'o. Tamen, ili feliĉ'e est'is arĥiv'it'a'j kaj post jar'dek'o'j aŭ jar'cent'o'j oft'e konsult'at'a'j. Por ne difekt'i la original'o'j'n, la plej valor'a'j kolekt'o'j jam de'long'e est'is mikro'film'it'a'j kaj nur la mikro'film'o'j est'as konsult'ebl'a'j, dum la original'o'j rest'as sekur'e stok'it'a'j. Kiam aper'is potenc'a'j skan'il'o'j, oni kelk'lok'e komenc'is cifer'ec'ig'i la dokument'o'j'n, skan'ant'e la mikro'film'o'j'n aŭ la original'a'j'n dokument'o'j'n.
#000562
Komenc'e tio okaz'is eksperiment'e kaj per divers'a'j teknik'o'j (kaj i.a. evident'iĝ'is, ke skan'ad'o de mikro'film'o'j ne don'as bon'a'n rezult'o'n), sed inter'temp'e establ'iĝ'is ĝeneral'e akcept'at'a'j procedur'o'j. Bon'a'j ekzempl'o'j de lok'a'j iniciat'o'j est'as la mal'nov'a'j gazet'o'j de la urb'o Oostende (god.biboostende.be/, tiam precip'e franc'lingv'a'j) en Belgi'o kaj Roermond () en Nederlando. Ankaŭ plur'a'j gazet'o'j mem en iu form'o dispon'ig'as la en'hav'o'n de si'a'j mal'nov'a'j numer'o'j al la publik'o, ekzempl'e la brit'a The Times, la uson'a New York Times kaj la german'a Der Spiegel.
#000563
Sam'e kiel en ali'a'j land'o'j, ankaŭ en Belgi'o sent'iĝ'is la bezon'o pli sistem'e al'ir'i la task'o'n de cifer'ec'ig'o. La 14an de novembr'o 2008 la Belg'a Reĝ'a Bibliotek'o () organiz'is stud'o'tag'o'n, dum kiu la projekt'o'j est'is prezent'it'a'j. En 2007 oni komenc'is cifer'ec'ig'i kelk'dek'o'j'n da titol'o'j de la belg'a gazet'ar'o inter 1830 kaj 1950. Tut'e ne est'as la komplet'a gazet'ar'o de tiu epok'o: konsider'ant'e la dispon'ebl'a'j'n rimed'o'j'n, oni elekt'is la plej grav'a'j'n gazet'o'j'n laŭ lingv'o, laŭ region'o, laŭ ideologi'o, ktp.
#000564
Ĝis nun unu milion'o da paĝ'o'j est'as skan'it'a'j kaj en 2009 ili iĝ'os konsult'ebl'a'j inter'ret'e. Ne nur vid'ebl'os la bild'o de la gazet'o, sed dank'e al optik'a tekst'o're'kon'o ebl'os ankaŭ tra'serĉ'i la tekst'o'j'n. La tekst'o'j ne est'as cent'el'cent'e ĝust'a'j (tio plur'obl'ig'us la kost'o'j'n), sed tamen sufiĉ'e ĝust'a'j por ig'i esplor'o'j'n fid'ind'a'j. Kun'labor'e kun special'ig'it'a esplor'institut'o () oni dispon'ig'os ankaŭ ĉiu'j'n cenzur'it'a'j'n kaj kaŝ'a'j'n gazet'o'j'n, kiu'j aper'is en Belgi'o dum la du mond'milit'o'j.
#000565
La temp'o'lim'o'n (ĝis 1950) oni ne fiks'is hazard'e. Unu'e est'as teknik'a kial'o. Dum la ampleks'o de la mal'nov'a'j gazet'o'j mal'oft'e super'is dek paĝ'o'j'n, ĝi kresk'is dum la du'a part'o de la jar'cent'o al plur'dek'o'j da paĝ'o'j kaj fin'e de la jar'cent'o semajn'fin'a'j gazet'o'j de pli ol cent paĝ'o'j ne est'is escept'a'j. Cifer'ec'ig'o de tia gigant'a kvant'o kun la nun'a'j rimed'o'j ne ebl'as.
#000566
Ekzempl'o de land'a projekt'o: Kroati'o
#000571
Mez'e de 2008 en Zagrebo est'is prezent'it'a la inter'ret'a portal'o „Kroat'a kultur'a hered'aĵ'o” (), kiu don'as al'ir'o'n al cifer'ec'a'j kolekt'o'j de kroat'a'j arĥiv'o'j, bibliotek'o'j kaj muze'o'j. El'star'a part'o de ĝi est'as la jar'kolekt'o'j 1950-2007 de la gazet'o Glas Podravine. Tiel Kroati'o jam montr'as je land'a nivel'o kio'n Europeana cel'as ating'i je eŭrop'a nivel'o. Sam'temp'e tamen aper'is problem'o: la en'hav'o de pov'as est'i interes'a ne nur por kroat'o'j sed ankaŭ por person'o'j en la tut'a mond'o, kiu'j iel interes'iĝ'as pri la land'o kaj ĝi'a histori'o kaj kultur'o, sed konsult'i ĝi'n sen kon'i la kroat'a'n lingv'o'n apenaŭ ebl'as.
#000572
En decembr'o 2008 Germanion terur'ig'is atenc'o ĝis tiam ne'imag'ebl'a. Raz'kap'ul'o sonor'ig'is ĉe la loĝ'ej'o de la polic'estr'o de la bavar'a urb'o Passau, apud la german-aŭstr'a land'lim'o. Li insult'is la polic'an'o'n per obscen'a'j dekstr'ism'a'j blasfem'o'j kaj prov'is murd'i li'n per tranĉ'il'o. Mirakl'e la polic'estr'o trans'viv'is la atenc'o'n, ĉar la tranĉ'il'o je kelk'a'j centi'metr'o'j mal'traf'is la kor'o'n. La krim'ul'o fuĝ'is kaj ĝis nun, kiam est'as verk'at'a tiu ĉi tekst'o, ne est'as trov'it'a.
#000573
Per tiu atenc'o la dekstr'ism'a per'fort'o ating'is nov'a'n dimensi'o'n. Nov'nazi'o'j en Germanio ĝis nun murd'is aŭ vund'is „nur” ekster'land'an'o'j'n, sed nun unu'a'foj'e viktim'o far'iĝ'is reprezent'ant'o de la ŝtat'o; tio'n Germanio antaŭ'e kon'is nur pri la tiam'a mal'dekstr'ism'a Ruĝ'a Arme-Frakci'o (RAF), kiu antaŭ plur'a'j jar'dek'o'j sang'e batal'is kontraŭ la ŝtat'o, murd'ant'e oficial'ul'o'j'n. La nun'a atenc'o traf'is polic'estr'o'n, kiu en si'a region'o rigor'e persekut'is nov'nazi'o'j'n kaj batal'is kontraŭ la ekstrem'dekstr'a parti'o NPD (Naci'demokrat'a Parti'o de Germanio). En la ret'paĝ'o'j de NPD oft'e oni kalumni'is la polic'estr'o'n.
#000574
La brun'a parti'o ja est'as observ'at'a de la (ŝtat'a) konstituci-protekt'a serv'o, kiu konstant'e karakteriz'as ĝi'n danĝer'a, tamen NPD jam de'long'e hav'as deput'it'o'j'n en plur'a'j parlament'o'j de federaci'a'j land'o'j, precip'e en orient'a Germanio. La brun'a scen'o far'iĝ'is amas'mov'ad'o. Al nazi-koncert'o'j ven'as cent'o'j, foj'foj'e mil'o'j da hom'o'j. Ili est'as ne nur parti'an'o'j de NPD, sed ankaŭ mult'a'j per'fort'ul'o'j, kiel la kon'at'a'j raz'kap'ul'o'j, kiu'j brutal'e persekut'as kaj bat'eg'as ekster'land'an'o'j'n kaj murd'as iu'j'n (en 2008 preskaŭ du'cent). La brun'a mov'ad'o firm'e en'radik'iĝ'is en Germanio.
#000575
Ne nur en Germanio. Ek'de kiam en la 1980aj jar'o'j la franc'a Front National (FN) de Le Pen hav'is konsider'ind'a'j'n sukces'o'j'n, dekstr'ism'a'j parti'o'j en tut'a Eŭrop'o establ'iĝ'is kaj stabil'iĝ'is. Ŝtat-nivel'e ili oft'e ating'as en elekt'o'j inter dek kaj du'dek procent'o'j'n, foj'foj'e eĉ pli. Lim'o'j inter dekstr'a'j popol'ism'a'j kaj radikal'a'j ideologi'o'j mal'aper'as. Jen est'as ekzempl'e Vlaams Belang en Belgi'o, popol'ism'a parti'o DF en Dani'o, Leg'a Nord en Italio, la parti'o Fidesz en Hungari'o kaj BZÖ en Aŭstrio. Kio inter'lig'as ili'n? Est'as precip'e agit'ad'o kontraŭ en'migr'int'o'j, islam'o'fobi'o kaj polemik'o kontraŭ ekster'land'an'o'j, kiu'j'n ili mis'fam'ig'as kiel pro'pek'a'j'n kapr'o'j'n, kiu'j kulp'as pri ĉiu'j mal'bon'aĵ'o'j.
#000576
Ĝis nun tiu'j parti'o'j batal'is ne kontraŭ demokrati'o, sed „nur” kontraŭ ĝi'a'j valor'o'j, escept'e de FN ne per'fort'is, ne est'is milit'em'a'j. German'a NPD est'as ali'a, pli danĝer'a. Ĝi alianc'as kun per'fort'em'a'j radikal'a'j element'o'j nov'nazi'a'j kaj ili'a'j sekret'a'j societ'o'j kaj kamarad'ar'o'j. Germanio tiel far'iĝ'is model'o de lig'o de dekstr'em'a'j konservativ'ul'o'j (kiu'j ekzist'as en la tut'a okcident'a kaj nord'a Eŭrop'o) kaj naci'ism'a'j revoluci'a'j grup'o'j, do brutal-raz'kap'ul'o'j (kiu'j ekzist'as precip'e en orient'a Eŭrop'o). NPD sukces'is kre'i simbioz'o'n de la du ideologi'o'j – la danĝer'o est'as, ke tio est'as model'o por ceter'a Eŭrop'o.
#000577
En Germanio oni nun diskut'as pri ebl'a leĝ'a mal'permes'o de NPD. Unu foj'o'n oni jam prov'is mal'permes'i ĝi'n, sed pro formal'a'j fuŝ'o'j la tribunal'o tiam rifuz'is la akuz'o'n. Post la atenc'o kontraŭ polic'estr'o la ŝanc'o'j por ating'i mal'permes'o'n ebl'e est'as pli grand'a'j. Sed eĉ se NPD mal'aper'us kiel parti'o, tio sol'a ne solv'os la problem'o'n. Neces'as fort'a kaj fortik'a soci'a kaj politik'a mov'ad'o kontraŭ nazi'ism'o, por konsci'ig'i civit'an'o'j'n kaj kuraĝ'ig'i ili'n energi'e kontraŭ'batal'i por eksterm'i la brun'a'n marĉ'o'n.
#000578
En la novembr'a numer'o de 2008 mi atent'ig'is pri la mal'avantaĝ'o'j de grand'a'j aŭt'o'j laŭ plur'a'j aspekt'o'j (Katastrof'a'j cifer'o'j, p. 7). Tiam tem'is precip'e pri damaĝ'o'j, kiu'j'n ili kaŭz'as por la klimat'o. Kiam antaŭ du'on'a jar'o mi verk'is tiu'n artikol'o'n, mi ne imag'is, ke tiel rapid'e la aŭtomobil-industri'o'n kapt'os gigant'a kriz'o ĝust'e pro aŭt'o'j tro grand'a'j kaj pez'a'j, kiu'j konsum'as mult'a'n karbur'aĵ'o'n. Nun tut'mond'e, sed precip'e en Uson'o kaj part'o'j de Eŭrop'o, aŭtomobil'produkt'ist'o'j'n de grand'a'j vetur'il'o'j minac'as bankrot'o. Tio'n kaŭz'is inter ali'a'j la terur'e kresk'int'a'j prez'o'j de karbur'aĵ'o'j mez'e de 2008. Sekv'e hom'o'j ne nur evit'is super'flu'a'j'n vetur'o'j'n, sed ankaŭ grand'a'j'n aŭt'o'j'n: oni ne plu aĉet'as ili'n, kaj se oni en'tut'e aĉet'as nov'a'n vetur'il'o'n, oni kutim'e elekt'as et'a'j'n aŭt'o'j'n, kiu'j bezon'as mal'mult'a'n karbur'aĵ'o'n. Ĝi'a'j prez'o'j inter'temp'e fal'is, sed hom'o'j tamen hezit'as, sci'ant'e, ke baldaŭ la prez'o'j de'nov'e pov'os kresk'i – naft'o'font'o'j ja ne flu'os ĉiam. La aŭt'o'kriz'o alarm'is reg'ist'ar'o'j'n, ĉar la kompani'o'j anonc'is, ke ili dev'os amas'e mal'dung'i labor'ist'o'j'n, kio krom'e akr'ig'os la nun'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n. Do politik'ist'o'j donac'as al la aŭt'o'industri'o miliard'o'j'n por sav'i ili'n, miliard'o'j'n el ni'a'j impost'pag'o'j!
#000579
Ĉu est'as la ĝust'a voj'o? Ĉu ver'e tia'manier'e ni pardon'u la erar'o'j'n de aŭtomobil'kompani'o'j? Ili mem kulp'as pri si'a kriz'o, ĉar dum jar'dek'o'j ili sci'is pri la problem'o'j, tamen daŭr'e konstru'is la mal'ĝust'a'j'n aŭt'o'j'n. Nun subit'e oni fervor'e serĉ'as alternativ'a'j'n energi'o'j'n por la vetur'il'o'j, kio'n oni konstant'e neglekt'is dum pas'int'ec'o. Oni ne vol'is el'spez'i mon'o'n por esplor'ad'o, sed nur en'spez'i per vend'ad'o. Se ili ne rapid'e trov'os solv'o'n, ebl'e tio signif'os fin'o'n de individu'a aŭtomobil'ism'o. Kaj ĉu tio est'us terur'a? Dum jar'mil'o'j la hom'ar'o ne hav'is aŭt'o'j'n, ankaŭ nun miliard'o'j da hom'o'j ne dispon'as pri ili. Ĉu pro tio iam kaj nun hom'o'j est'is kaj est'as mal'feliĉ'a'j? Kaj ĉu est'us katastrof'o, se komplet'e mal'aper'us la aŭtomobil'industri'o? Jam oft'e mal'aper'is komplet'a'j meti'o'j kaj industri'o'j, tamen la hom'ar'o plu viv'as. Labor'ist'o'j perd'int'a'j si'a'j'n posten'o'j'n trov'is ali'a'j'n. Probabl'e ja ne tut'e mal'aper'os aŭtomobil'o'j, sed ili aŭ est'os ali'a'j aŭ serv'os precip'e por publik'a trafik'o; individu'e ni pov'as bicikl'i, kio est'as mult'e pli bon'a por san'o kaj medi'o.
#000580
Al la jen'a artikol'o mi nepr'e dev'as antaŭ'met'i premis'o'n, por evit'i i'a'n ajn suspekt'o'n pri antisemit'ism'o. Kiel zamenhof'an'o-hom'ar'an'o-esperant'ist'o mi profund'e respekt'as la jud'a'n etn'o'n (sam'kiel, ĝeneral'e, ĉiu'j'n hom'a'j'n etn'o'j'n). Mi ŝat'as kaj admir'as ĝi'a'j'n spirit-etos'o'n, literatur'o'n, muzik'o'n ... humur'em'o'n, kaj plen'e konsci'as pri la persekut'ad'o, kiu'n ĝi sufer'is dum du jar'mil'o'j, kaj pri la fakt'o, ke ĝi'n aflikt'is la plej terur'a amas'buĉ'ad'o – la holokaŭst'o – de la tut'a hom'a histori'o.
#000581
Ĝust'e tial, mi est'as profund'e ŝok'at'a pro tio, kio'n la jud'a ŝtat'estr'ar'o de Israelo est'as plen'um'ant'a, per la enorm'a fort'o de si'a arme'o, kontraŭ la loĝ'ant'ar'o de Gaz'a, kaj ĝeneral'e kontraŭ la palestina popol'o. Mi sub'strek'as: la israela estr'ar'o, ne la jud'o'j. Mi bon'e sci'as, ke ankaŭ en Israelo, kiel en la tut'a mond'o, trov'iĝ'as mult'eg'a'j jud'o'j, kiu'j mal'aprob'as kaj kondamn'as la politik'o'n de tiu estr'ar'o, baz'it'a'n nur sur arme'a fort'o, la kvar'a en la mond'o.
#000582
Ĝust'e hodiaŭ (2009-01-07) mi leg'as la al'vok'o'n de Abraham Yehoshua, unu el la plej el'star'a'j israelaj verk'ist'o'j-intelekt'ul'o'j: „La palestin'an'o'j est'as ni'a'j najbar'o'j, kaj tia'j ili rest'os est'ont'e. Tio dev'ig'as ni'n konsider'i tre atent'e la spec'o'n de milit'o, kiu'n ni far'as kontraŭ ili; ĝi'a'n karakter'o'n, ĝi'a'n daŭr'o'n, la kvant'o'n de ĝi'a per'fort'o. Ni bon'e ag'us, se ni plej rapid'e el'ig'us el ni'a mens'o la iluzi'o'n, ke ni pov'as neni'ig'i Hamas-on, ke ni pov'as el'radik'ig'i ĝi'n el Gaz'a. Mal'e ni dev'as labor'i si'n'gard'e kaj prudent'e por ating'i tuj'a'n milit'paŭz'o'n kaj raci'a'n-detal'a'n akord'iĝ'o'n, cel'ant'e modif'o'n de Hamas. Tio est'as ebl'a kaj ating'ebl'a.”
#000583
Not'ind'as, ke antaŭ kelk'a'j tag'o'j la sam'a Yehoshua konsider'is „ne'evit'ebl'a” la milit'a'n re'ag'o'n de Israelo kontraŭ la raket'o'j de Hamas. Evident'e la unu'a'j katastrof'a'j efik'o'j de la milit'ag'o ig'is li'n – raci'a'n hom'ec'a'n hom'o'n – korekt'i si'a'n pozici'o'n.
#000584
La sam'o okaz'as al mi. Mi ne pov'as forges'i, ke Hamas est'as islam'a organiz'aĵ'o esenc'e soci'help'a, ag'ant'a por sanitar'a, civil'a, instru'a asist'ad'o al la loĝ'ant'ar'o, profund'e en'radik'iĝ'int'a en la palestina soci'o, analog'e kun sam'spec'a'j krist'an'a'j organiz'aĵ'o'j. En 2006 ĝi venk'is en la balot'o en ĉiu'j palestinaj teritori'o'j okup'at'a'j de Israelo (demokrat'a elekt'o re'kon'it'a kiel valid'a de UN).
#000585
Ĝi'a elekt'o far'e de la palestina popol'o ne montr'is la islam'iĝ'o'n de la palestina soci'o, sed est'is la last'a al'vok'o de popol'o front'e al ĉiu'j fiask'o'j de ĉiu'j pac-propon'o'j. Cert'e, post'e sekv'is la krim'a'j raket'o'j Kasam kaj Katjuŝa. Sed tiu'j raket'o'j est'is la respond'o, mem'lez'a kaj ne'akcept'ebl'a, al la romp'o de la milit'paŭz'o flank'e de Israelo, jam la 4an de novembr'o 2008.
#000586
Tio'n konfes'is la ĵurnal'o „Haaretz” la pas'int'a'n 30an de decembr'o: atend'ant'e la venk'o'n de Obama, Israelo bomb'ad'is la tunel'o'j'n inter Sinajo kaj Gaz'a kaj plen'um'is plur'a'j'n „cel'it'a'j'n mort'ig'o'j'n”. Mal'e Hamas est'is respekt'int'a la milit'paŭz'o'n dum 18 monat'o'j, malgraŭ la kruel'a sieĝ'o de Gaz'a far'e de Israelo, kaŭz'int'a mal'sat-tragedi'o'n denunc'it'a'n de la UN-organiz'aĵ'o UNRWA. Tiu mort'ig'a sieĝ'ad'o est'is skandal'a mal'observ'o de la milit'paŭz'o, sed nek UN nek Uson'o dir'is „ĉes'u!”
#000587
Kiam hom'grup'o est'as okup'at'a, persekut'at'a, humil'ig'at'a, ignor'at'a de ĉiu'j mond'potenc'o'j, sen'ig'at'a je iu ajn esper'o, facil'e ĝi ced'as al la al'log'o'j de la per'fort'o. Tiel okaz'as ĉie kaj ĉiam. Oni dev'us memor'i, ke eĉ cion'ism'a'j organiz'aĵ'o'j, lukt'ant'a'j por la star'ig'o de jud'a ŝtat'o, util'ig'is teror'ism'o'n. La eŭrop'a'j partizan'o'j est'is teror'ist'o'j (bandit'o'j) laŭ la nazi'a'j okup'ant'o'j. La irlandaj batal'ant'o'j est'is teror'ist'o'j laŭ la brit'a ŝtat'o. La ĉeĉeni'a'j rezist'ant'o'j est'is teror'ist'o'j laŭ Putin. La tibet'an'o'j est'as teror'ist'o'j laŭ la ĉin'a estr'ar'o, ktp, ktp.
#000588
Cert'e Hamas ne „re'kon'as” Israelon kaj predik'as la neces'o'n ĝi'n neni'ig'i. Tem'as pri propagand'a'j proklam'o'j neces'a'j por la varb'ad'o. Ankaŭ Egipti'o, Arabi'o, Jordanio, Sirio proklam'is la sam'a'j'n princip'o'j'n kaj post'e, per'e de pacienc'a'j, long'a'j, kompromis'a'j trakt'ad'o'j, ili „re'kon'is” Israelon. La obstin'a rifuz'o de Israelo trakt'i kun Hamas est'as logik'e absurd'a. Pri grav'a'j, fundament'a'j problem'o'j: kun kiu oni dev'us trakt'i, se ne kun la mal'amik'o? Ĉu Israelo taks'as Hamas-on mal'amik'o? Do, ĝi dev'as „trakt'ad'i” ĝust'e kun ĝi, cel'ant'e ŝanĝ'iĝ'o'n de ĝi'a oficial'a pozici'o.
#000589
Neces'as memor'i, ke apenaŭ antaŭ ok monat'o'j la uson'a eks-prezid'ant'o Jimmy Carter, publik'ig'int'e pri la konflikt'o Israelo-Palestino libr'o'n kun la eksplic'it'a titol'o Peace, not Apartheid (Pac'o, ne ras'apart'ig'o), prov'plen'um'is pac-misi'o'n en sud-okcident'a Azi'o, trakt'ant'e direkt'e kun Hamas, por evit'i nov'a'n masakr'o'n. Ceter'e est'as ĝeneral'a sci'o, ke nur Uson'o pov'us ŝanĝ'i la ĝeneral'a'n kadr'o'n. Tio'n pruv'is Bill Clinton per la pac'o de Camp David inter Arafat kaj Rabi'n, kiu post'e est'is murd'it'a de jud'a fundament'ist'o, ne de Hamas.
#000590
Nu, mi tro bon'e sci'as, ke ĉiu'j supr'a'j argument'o'j pov'as est'i kontest'at'a'j kaj renvers'at'a'j per mal'a'j argument'o'j. Sed front'e al ĉi'a'j dialektik'a'j rezon'ad'o'j rest'as, rok'e solid'a, la real'aĵ'o. La milit'ag'ad'o „Fand'it'a Plumb'o” est'is entrepren'it'a de Israelo por ĉes'ig'i la raket-ĵet'ad'o'n de Hamas, kiu dum ok jar'o'j murd'is 10 israel'an'o'j'n. Nu, dum unu semajn'o „Fand'it'a Plumb'o” murd'is 635 palestin'an'o'j'n, el kiu'j almenaŭ 200 civil'ul'o'j'n, inter kiu'j dek'o'j da infan'o'j; ĝi bomb'ad'is moske'o'j'n, lern'ej'o'j'n, hospital'o'j'n; ĝi uz'is bomb'o'j'n el blank'a fosfor'o; ĝi polv'ig'is cent'o'j'n da loĝ'ej'o'j, civil'a'j struktur'o'j, tut'a'j kvartal'o'j; ĝi sub'prem'is per infer'a lavang'o el plumb'o kaj fajr'o el aer'o, mar'o, ter'o tut'a'n popol'o'n.
#000591
Tial la Gaz'a-loĝ'ant'ar'o, laŭ eksplic'it'a'j deklar'o'j de la Ruĝ'a Kruc'o, de la kurac'ist'a'j organiz'aĵ'o'j, de inter'naci'a'j observ'ant'o'j, est'as en „katastrof'a situaci'o”. Mank'as akv'o, nutr'aĵ'o, elektr'o, medikament'o'j; cent'o'j da vund'it'o'j ne pov'as est'i kurac'at'a'j; la operaci'o'j okaz'as sen anestez'il'o'j; kaj la infan'o'j frenez'iĝ'as pro tim'eg'o sub la konstant'a frakas'bru'o de la bomb'ad'o'j.
#000592
Nu, kar'a'j frat'o'j, jud'o'j, pri'pens'u! Halt'u! Kiom ajn just'a'j est'as vi'a'j kial'o'j, vi'a'j tim'o'j, vi'a'j argument'o'j, ne tia'manier'e vi prav'ig'os vi'n. Se vi ver'e sukces'os neni'ig'i en Gaz'a Hamas-on kaj re'star'ig'i tie la perfid'ul'a'n estr'ar'o'n de Abu Mazen, la fin'a efik'o est'os la jen'a: tut'a'j generaci'o'j de palestin'an'o'j ĵur'promes'os eksterm'i vi'n; dek'obl'iĝ'os en la tut'a sud-okcident'a Azi'o kaj en la tut'a mond'o mal'am'eg'o kontraŭ vi; vi dev'os ĉiu'tag'e plu'viv'i minac'at'a'j de vi'a'j najbar'o'j; vi'a viv'o est'os sen'ripoz'a ĉiu'minut'a si'n'gard'o kontraŭ atenc'o'j; vi ne kon'os pac'o'n, trankvil'o'n, ripoz'o'n.
#000593
Unu'vort'e: infer'o. Ĉu ind'as? Amik'o'j: tiu'j, kiu'j vi'n ver'e, sincer'e am'as, pet'eg'as vi'n: halt'u! Oni ne pov'as dec'e viv'i ĉirkaŭ'at'a'j de mal'am'o.
#000594
Solidar'as soldat'o'j sed ĉu por demokrati'o?
#000595
La komun'um'o re'ag'is al la star'ig'o de junt'o sub major'o Moussa Dadis Camara post la mort'o de la diktator'a prezid'ant'o de Gvineo, general'o Lansana Conte, kiu kapt'is la potenc'o'n dum ŝtat'renvers'o en 1984. Ek'de tiam Conte rezist'is prov'o'j'n demokrati'ig'i la land'o'n kaj, malgraŭ re'form'o'j, kiu'j dev'ig'is li'n en'posten'ig'i ĉef'ministr'o'n, daŭr'e re'ten'is potenc'o'n.
#000597
La subit'a mort'o de Conte, en decembr'o 2008, sem'is konfuz'o'n en Gvineo kaj las'is tru'o'n en la land'o, kiu'n mal'alt'rang'a'j soldat'o'j sub Camara tuj plen'ig'is. Ili avert'is general'o'j'n lojal'a'j'n al Conte, ke ili ne en'miks'iĝ'u en la afer'o'n, ĉar tiel ili pov'us mal'stabil'ig'i la land'o'n. La general'o'j ŝajn'e aŭskult'is kaj la Naci'a Konsil'ant'ar'o por Demokrati'o kaj Evolu'ig'o, reg'at'a de Camara, promes'is organiz'i elekt'o'j'n en'e de tri jar'o'j.
#000598
Kontraŭ'is EKOAŜ, insist'ant'e, ke okaz'u elekt'o'j (plan'it'a'j antaŭ la mort'o de Conte) en'e de unu jar'o. Pro tio la komun'um'o suspend'is Gvineon.
#000599
Simil'e re'ag'is la komun'um'o, kiam soldat'o'j en Tog'o akapar'is la reg'ist'ar'o'n post la mort'o de general'o Eyadema. Tiam ĝi organiz'is sankci'o'j'n kaj blok'ad'o'n. Tio'n risk'as ankaŭ Gvineo, se la reg'ant'a soldat'ar'o ne tuj iniciat'as demokrati'ig'o'n de la land'o.
#000600
En si'a artikol'o Kor'o, kiu neniam serb'e bat'is (MONATO 2008/6, p. 8) Zlatoje Martinov skrib'is, ke la „polic'o murd'is 32 min'ist'o'j'n, kiu'j protest'is en la min'ej'o Star'i Trg” en Kosovo. Kiel kaj kiam okaz'is tio? Respond'o'n mi ricev'is el artikol'o de Miomir Savić el la beograda ĵurnal'o Politik'a de la 4a de mart'o 1989, sub la titol'o „Min'ist'o'j de Star'i Trg strik'is en sekur'ec'a'j kondiĉ'o'j” kaj ĝi dir'as, ke neni'u est'as murd'it'a kaj ke la polic'o tie ne inter'ven'is. Ŝajn'e la artikol'o de Zlatoje Martinov do en'hav'as mal'ver'o'j'n.
#000602
En decembr'o 2008 en'ofic'iĝ'is nov'a prezid'ant'o en Ganao. Profesor'o John Atta Mills, 64-jar'aĝ'a, trans'pren'is pov'o'n sen ajn'a mal'stabil'iĝ'o en la land'o. Tiel Ganao, unu el la plej grav'a'j land'o'j en okcident'a Afrik'o, prezent'as model'o'n al tut'a Afrik'o.
#000603
Ĉi-foj'e, el 26 kandidat'o'j, li sukces'is, post kiam elekt'a komision'o organiz'is fin'a'n balot'ad'o'n, ĉar neni'u kandidat'o en la unu'a balot'ad'o gajn'is 50 % de la voĉ'o'j. Fin'e sub'ten'is Mills 50,5 % de la elekt'int'o'j, kontrast'e al 49,5 % por la kandidat'o de la reg'ant'a Nov'a Patriot'a Parti'o, Nan'a Akufo-Addo.
#000605
La nov'a prezid'ant'o promes'is far'iĝ'i prezid'ant'o por ĉiu'j 22 milion'o'j da gana'an'o'j. Bon'a indik'o est'as, ke inter la gast'o'j ĉe la ceremoni'o por fest'i la sukces'o'n de Mills est'is la venk'it'a prezid'ant'o-kandidat'o Akufo-Addo.
#000606
En decembr'o 2008 Sloveni'o blok'is pli'a'n trakt'ad'o'n de Kroati'o por al'iĝ'i al Eŭrop'a Uni'o. Kroati'o kiel membr'o-kandidat'o dev'as fin'trakt'i kun EU 40 tiel nom'at'a'j'n al'iĝ'o-ĉapitr'o'j'n. Ĝi fin'trakt'is mal'pli ol dek kaj nun dev'is mal'ferm'i dek'o'n da nov'a'j, sed tio'n mal'ebl'ig'is Sloveni'o. Sloveni'o do kiel membr'o de EU uz'as ia'manier'e veto-rajt'o'n por mal'rapid'ig'i aŭ mal'ebl'ig'i la al'iĝ'o'n de Kroati'o. Kial?
#000607
Kiam dis'fal'is Jugoslavio, Kroati'o kaj Sloveni'o inter'konsent'is, ke komun'a'j land'lim'o'j rest'os tia'j, kia'j ili est'is en la tag'o de la proklam'o de la sen'de'pend'iĝ'o de la du land'o'j, do la 25an de juni'o 1991.
#000608
Sed la lim'o'j sur'mar'e neniam antaŭ'e ekzist'is kaj ne est'is fiks'it'a'j per iu ajn dokument'o. Sloveni'o hav'as fiks'it'a'n mar'a'n lim'o'n kun Italio kaj ne'fiks'it'a'n kun Kroati'o, kaj la mar'bord'o de Sloveni'o est'as tre mal'long'a. Tial la eventual'a mar'a lim'o, kiu est'us logik'a kaj ver'ŝajn'a, se ĝi'n difin'us inter'naci'a juĝ'ist'o laŭ inter'naci'a mar'a jur'o, dispon'ig'us al Sloveni'o nur et'a'n tri'angul'a'n mar'o'n, kiu ne hav'us el'ir'o'n al inter'naci'a mar'o.
#000609
Pro tio Sloveni'o klopod'as inter'konsent'i kun Kroati'o por fiks'i mar'a'n lim'o'n aŭ akir'i mar'a'n koridor'o'n en la kroat'a mar'teritori'o por hav'i si'a'n el'ir'o'n al inter'naci'a mar'o kaj ne de'pend'i de ali'a'j land'o'j rilat'e si'a'n mar'a'n trafik'o'n.
#000610
Nun, kiam Sloveni'o kaj Italio est'as en EU kaj Kroati'o vol'as al'iĝ'i, la fakt'o, ke sloven'a'j ŝip'o'j dev'as pas'i tra kroat'a aŭ ital'a mar'o por ating'i inter'naci'a'j'n akv'o'j'n, ne grav'as. Nek Italio, nek Kroati'o kaŭz'as problem'o'j'n pro tio. Sed, se iam en la est'ont'ec'o EU dis'fal'us (kiel ekzempl'e Sovetio aŭ Jugoslavio), tiam Sloveni'o pov'us pro tio hav'i grav'a'j'n mal'avantaĝ'o'j'n.
#000611
Tial Sloveni'o klopod'as inter'konsent'i kun Kroati'o, est'ant'e pret'a pag'i per kontraŭ'teritori'o'j kaj ali'a'j manier'o'j por ricev'i la dezir'at'a'n mar'lim'o'n. En 2003 la tiam'a'j reg'ist'ar'o'j de la du land'o'j ating'is inter'konsent'o'n pri mar'koridor'o (inter'konsent'o Drnovšek–Račan). Ĝi'n ratif'is ambaŭ reg'ist'ar'o'j kaj la sloven'a parlament'o. Tamen la kroat'a parlament'o mal'akcept'is ĝi'n kaj tiel ĝi neniam far'iĝ'is valid'a. Post'e ne plu Kroati'o pret'is pri tio trakt'i kaj inter'parol'i.
#000612
Kroati'o hav'as 31 067 kvadrat'a'j'n kilo'metr'o'j'n da mar'a surfac'o, kaj per la menci'it'a inter'konsent'o ĝi pret'is for'don'i al Sloveni'o 119 kvadrat'a'j'n kilo'metr'o'j'n. Tio est'as unu 260-on'o de ĝi'a mar'teritori'o. Se tio okaz'us, la nur'a mal'avantaĝ'o por Kroati'o est'us la perd'o de la fiŝ'kapt'ad'o en tiu teritori'o. Kroati'o jar'e kapt'as 32 000 tun'o'j'n da fiŝ'o'j, kio signif'as, ke ĝi perd'us 260-on'o'n de tio, do ĉirkaŭ 120 tun'o'j'n jar'e. Tio est'as valor'o de proksim'um'e 200 000 eŭr'o'j. Milit'ist'a'n aŭ ali'a'n ekonomi'a'n perd'o'n ĝi ne hav'us.
#000613
Sloveni'o nun'temp'e rajt'as ricev'i subvenci'o'j'n el EU jar'e ĉirkaŭ 800 milion'o'j'n da eŭr'o'j. Pro tio, ke Kroati'o est'as du'obl'e pli grand'a kaj teritori'e kaj loĝ'ant'ar'e, kaj du'on'e mal'pli evolu'int'a ekonomi'e, ver'ŝajn'e ĝi akir'us rajt'o'n pri eŭrop'a'j subvenci'o'j de sum'o inter unu kaj du miliard'o'j da eŭr'o'j. Ĉiu jar'o da ne'membr'ec'o en EU sekv'e port'as al Kroati'o perd'o'n de tiu mon'o.
#000614
Ne vol'ant'e inter'konsent'i kun Sloveni'o, Kroati'o do perd'as mil'obl'e pli grand'a'n sum'o'n, ol ĝi mal'gajn'us per for'don'o de iom da si'a mar'teritori'o. Krom'e ĝi prokrast'as la moment'o'n komenc'i san'ig'i si'a'n eg'e mal'san'a'n ekonomi'o'n.
#000615
Sloveni'o hav'as la atut'o'n en la man'o. De ĝi de'pend'as la temp'o, kiam Kroati'o al'iĝ'os al EU. Sloveni'o pret'as pag'i tio'n, kio'n ĝi vol'as aĉet'i, sed Kroati'o insist'e daŭr'ig'as si'a'n ne'pret'ec'o'n akcept'i la „komerc'o'n”.
#000616
La situaci'o eg'e negativ'e influ'as al politik'a'j kaj inter'hom'a'j rilat'o'j kaj daŭr'e kre'as mal'am'o'j'n kaj mal'estim'o'j'n inter la du loĝ'ant'ar'o'j.
#000617
En la vesper'o de la 16a de januar'o 2009 la flug'o de la litova flug'kompani'o flyLAL – Lithuanian Airlines el Amsterdamo al Vilniuso, prokrast'it'a je unu hor'o, est'is la last'a en la histori'o de la kompani'o. Post'e la ag'ad'o de la kompani'o, fond'it'a en la jar'o 1938, est'is halt'ig'it'a. Ne plu est'as rekt'a'j flug'o'j el Vilniuso al Budapeŝto, Madrido, Londono, Amsterdamo, Frankfurto, Milano, Kievo kaj Moskvo. Oni inform'as, ke la ŝuld'o'j de la kompani'o super'as 26 milion'o'j'n da eŭr'o'j.
#000618
Kial flyLAL, privat'ig'it'a en la jar'o 2005, al'front'is pez'a'n financ'a'n situaci'o'n, kiu konduk'is al ĝi'a mort'o? Vytautas Kaikaris, la ĝeneral'a direktor'o de la kompani'o, klar'ig'is: „La litova flug'kompani'o long'a'n temp'o'n konkur'ad'is en la merkat'o je mal'sam'a'j kondiĉ'o'j. La fal'o'n kaŭz'is pli'kost'iĝ'o de aviad'a benzin'o kaj la mond'a financ'a kriz'o. Krom'e not'ind'as, ke la posed'at'a'j aviad'il'o'j ne respond'is al la nov'a'j merkat'a'j kondiĉ'o'j. Ili far'iĝ'is tro grand'a'j, kaj tial flug'o'j kaŭz'is tro'a'j'n el'spez'o'j'n. Ni projekt'is divers'a'j'n solv'o'j'n por eskap'i el la mal'facil'a situaci'o. Tamen ni ne sukces'is trov'i invest'ant'o'j'n por plu'a aktiv'ad'o kaj, ne dezir'ant'e pli'grand'ig'i la ŝuld'o'j'n, ni dev'as ĉes'ig'i la ag'ad'o'n.”
#000619
En decembr'o la posed'ant'o'j de flyLAL turn'is si'n al la ministr'ej'o pri transport'o kun la propon'o, ke la ŝtat'o akir'u 51 % de la akci'o'j de la kompani'o kontraŭ nur unu lido. Tamen la reg'ist'ar'o rifuz'is. Tuj post la mal'sukces'a propon'o aper'is ebl'a invest'ant'o, la svis'a kompani'o SCH – Swiss Capital Holdings. Ĝi deklar'is si'n pret'a aĉet'i la flug'kompani'o'n. La kontrakt'o valor'is unu milion'o'n da uson'a'j dolar'o'j kaj sam'grand'a'n kvant'o'n da eŭr'o'j por pag'i la ŝuld'o'j'n de flyLAL. Tamen la aĉet'ont'o, kiu nur en 2008 registr'iĝ'is en Svis'land'o kaj antaŭ'e ag'ad'is en ali'a'j land'o'j, montr'iĝ'is ne'serioz'a. Ĝi ne plen'um'is si'a'n promes'o'n ĝir'i la inter'konsent'it'a'n sum'o'n antaŭ la fiks'it'a dat'o.
#000620
La decid'o pri la ĉes'ig'o de la ag'ad'o de la unu'nur'a litova flug'kompani'o konfuz'is mil'o'j'n da vojaĝ'ant'o'j, kiu'j jam hav'is bilet'o'j'n. Post la kolaps'o de la flug'kompani'o ankaŭ la litova prezid'ant'o est'is dev'ig'it'a serĉ'i nov'a'n transport'ant'o'n. Krom'e la decid'o las'is la ĉi-jar'a'n eŭrop'a'n ĉef'urb'o'n de kultur'o sen rekt'a lig'o kun plur'a'j ali'a'j ĉef'urb'o'j de la kontinent'o. Ĉi-moment'e ne klar'as, kiel la situaci'o evolu'os. Eligijus Masiulis, la ministr'o pri transport'o de Litovio, menci'is, ke jur'a'j instanc'o'j probabl'e ek'analiz'os, ĉu la bankrot'o de la kompani'o sen konkret'a posed'aĵ'o ne est'is intenc'a. Ja antaŭ tiu funebr'a dat'o ĉiu'j dek'kelk'a'j aviad'il'o'j de flyLAL flug'is sub la administr'ad'o de la najbar'a kompani'o flyLAL Charters, kiu zorg'as pri mend'o'flug'o'j.
#000621
Kvankam mal'grand'a land'o, kun mal'evolu'int'a ekonomi'o, Albanio produkt'is post 1970 jar'e ĉirkaŭ 14 film'o'j'n. Laŭ'dir'e, sam'epok'e, produkt'is Aŭstrio jar'e apenaŭ kvin film'o'j'n.
#000622
Ebl'is film'produkt'ad'o en Albanio pro fort'a financ'a sub'ten'o de la ŝtat'o, kiu konsider'is film'o'j'n tre efik'a'j propagand'il'o'j. Ekzempl'e, film'o pri revoluci'a kontraŭ'nazi'ism'o, Sub'ig'i la mort'o'n de la reĝisor'o Pir'o Milkani, far'it'a en 1967, est'is spekt'at'a en'land'e de ĉirkaŭ milion'o da hom'o'j, kaj de cent milion'o'j en Ĉini'o. Tie oni kopi'is kaj en'ĉin'ig'is preskaŭ ĉiu'j'n film'o'j'n el la social'ism'a era'o de Albanio.
#000623
Apart'e tiam, dum la kultur'a revoluci'o en Ĉini'o, la „ruĝ'a'j gvardi'ist'o'j” kontraŭ'is ĉio'n okcident'a'n, prosper'a'n kaj hom'am'a'n, inkluziv'e film'o'j'n; alban'a'j'n film'o'j'n (ankaŭ ruman'a'j'n kaj jugoslaviajn), ne. Not'ind'e est'as, ke la gitar'o, kiel ĉiu'j ali'a'j „okcident'a'j” muzik'il'o'j, est'is sam'e abomen'ind'a; sed ĉar en „Sub'ig'i la mort'o'n” unu el la komun'ist'o'j gitar'lud'is, oni far'is escept'o'n. Rezult'e milion'o'j da ĉin'o'j ek'okup'iĝ'is pri la instrument'o.
#000624
Kvin jar'o'j'n post la aper'o de Sub'ig'i la mort'o'n la film'o est'is mal'permes'at'a en Albanio. La ĉef'rol'ul'in'o, Ed'i Luarasi, est'is la edz'in'o de la reĝisor'o Mihal Luarasi, arest'it'a kaj kondamn'it'a dum sovaĝ'a kampanj'o kontraŭ intelekt'ul'o'j. La film'o mem tamen plu'cirkul'ad'is kaj cirkul'ad'as en DVD-form'o ankoraŭ en Ĉini'o kun ali'a'j alban'a'j film'o'j.
#000625
Protest'o'j kaj tumult'o'j akompan'is la komenc'o'n de dekstr'ul'a reg'ad'o en Litovio. En decembr'o pas'int'jar'e protest'is muzik'ist'o'j ekster la parlament'ej'o pro decid'o alt'ig'i honorari'a'j'n impost'o'j'n de 15 % ĝis 21 %. Plend'is ankaŭ el'don'ist'o'j kaj ŝofor'o'j, fajr'o'brigad'ist'o'j kaj polic'ist'o'j pro impost'o'j.
#000627
En januar'o organiz'is nov'a'n protest'o'n la sindikat'a unu'iĝ'o por atent'ig'i pri reg'ist'ar'a'j plan'o'j pri ŝpar'ad'o. La protest'o'j ne cel'is for'ig'i la reg'ist'ar'o'n, sed, laŭ la estr'o de la unu'iĝ'o, montr'i, kiom la ŝpar'ad'o prem'as precip'e la plej mizer'a'n soci'a'n tavol'o'n.
#000628
La sindikat'o'j vol'as, ke la reg'ist'ar'o ne mal'grand'ig'u salajr'o'j'n, ne privat'ig'u strategi'a'j'n ŝtat-posed'aĵ'o'j'n, ne liberal'ig'u la labor'rilat'o'j'n, ne redukt'u ŝtat'a'j'n administr'a'j'n el'spez'o'j'n kaj ne kre'u nov'a'j'n ministr'ej'o'j'n. Sam'temp'e ili avert'as, ke, se la reg'ist'ar'o ne re'ag'os, ĝi atend'u naci'a'j'n strik'o'j'n.
#000629
La protest'o'j komenc'iĝ'is trankvil'e, sed ju pli ard'is la parol'ad'o'j, des pli ekscit'iĝ'is la 7000 protest'ant'o'j sur la Plac'o de Sen'de'pend'ec'o. Per neĝ'bul'o'j oni atak'is la fenestr'o'j'n de la parlament'ej'o. Sekv'is ov'o'j kaj ŝton'o'j. Frakas'it'a'j est'as dek'o'j da vitr'o'j; tri'dek'o'j da hom'o'j bezon'is medicin'a'n help'o'n; kaj la polic'o arest'is pli ol 150 manifestaci'ant'o'j'n.
#000630
La nov'a reg'ist'ar'o de Litovio prepar'is „kontraŭ'kriz'a'n plan'o'n”, kiu baz'iĝ'as sur total'a ŝpar'ad'o. La ŝpar'etos'o kapt'is ankaŭ la parlament'an'o'j'n, kiu'j decid'is ek'de februar'o rifuz'i 15 % de si'a'j salajr'o'j. La Eŭrop'a Komision'o (Ek) laŭd'is la nov'a'j'n intenc'o'j'n de Litovio dir'ant'e, ke la rimed'o'j dev'us hav'i sukces'o'n. Tamen ili ven'as unu jar'o'n post'e ol averaĝ'e en Eŭrop'o.
#000632
Ek en si'a'j prognoz'o'j pri 2009-2010 indik'is, ke la mal'grand'iĝ'o de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) kaj la sen'labor'ec'o en Litovio est'os unu el la plej intens'a'j inter land'o'j de Eŭrop'a Uni'o (EU). La MEP de EU en la jar'o 2009 mal'kresk'os je 1,8 %, tamen post'e komenc'os alt'iĝ'i kaj en 2010 jam ating'os plus'o'n de 0,5 %. Tamen Litovio komenc'is si'a'j'n ekonomi'a'j'n re'form'o'j'n pli mal'fru'e kaj tial pri re'vek'iĝ'o ĝi pacienc'u iom pli long'e. En 2008, kiam Eŭrop'o jam dron'is en ekonomi'a stagn'ad'o, Litovio sukces'is konserv'i unu el la plej alt'a'j kresk'o'indic'o'j. Tio tamen ne sav'is la land'o'n de la kriz'o. Tial en 2009 litovoj atend'u kvar'procent'a'n fal'o'n. Nur dank'e al la rimed'o'j de la nov'a litova reg'ist'ar'o, tiu fal'o ne daŭr'os tro long'e.
#000633
Litovoj al'kutim'iĝ'u al sen'labor'ec'o, kiu ating'os 8,8 %, sam'grand'a kiel EU-averaĝ'o (8,7 %). La sen'labor'ec'o kaŭz'os stagn'ad'o'n de la salajr'a kresk'o. La inflaci'o en Litovio ating'os 5,6 % en 2009 kaj 4,8 % en 2010.
#000634
Ĉef'ministr'o Andrius Kubilius tut'e ne mir'is pri la prognoz'o'j de la Ek. „La spert'o montr'as, ke kriz'o'j aŭ kresk'o'j en ĉiu'j tri balt'a'j land'o'j (Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o) est'as tut'e simil'a'j. Est'as nur unu ec'o tip'a por Litovio: ĉe ni ĉio mal'fru'as.” Li menci'is ankaŭ, ke sufer'o'j'n por Litovio al'don'os la fin'e de 2009 ferm'ot'a nukle'a elektro'central'o en Ignalina. Tio est'is la kondiĉ'o por al'iĝ'o de Litovio al EU. La nov'a central'o pov'os est'i fin'konstru'it'a nur en 2018 kaj elektro'pont'o al Pollando kaj Svedi'o nur en 2012.
#000635
Last'a'temp'e la optimism'o de la litovoj pri la ekonomi'a situaci'o en la land'o drast'e mal'kresk'is kaj ating'is la nivel'o'n de 2001. Pov'as est'i, ke tio ankoraŭ ne est'as fin'o. Enket'ad'o montr'is, ke dum la ven'ont'a'j 12 jar'o'j ekonomi'a'n pli'bon'iĝ'o'n atend'as nur dek'on'o de la litovoj. Precip'e hom'o'j mal'trankvil'iĝ'as pro la situaci'o en labor'a merkat'o.
#000636
La dekstr'ul'a reg'ist'ar'o en Litovio nun dev'os al'front'i ekonomi'a'n kriz'o'n kaj sam'temp'e konserv'i si'a'n aŭtoritat'o'n. Spert'ul'o'j rimark'as, ke la intenc'o'j strikt'ig'i la buĝet'o'n kaj lim'ig'i la atend'o'j'n de la popol'o est'as ĝust'a'temp'a'j. Ju pli rapid'e la popol'o konfront'iĝ'os kun la real'ec'o, des pli facil'e ebl'os lanĉ'i ceter'a'j'n rimed'o'j'n por bon'e administr'i la ekonomi'o'n. Krom'e, kriz'o est'as perfekt'a moment'o por hom'o'j, kiu'j antaŭ'e est'is sufiĉ'e saĝ'a'j kaj ŝpar'is grand'a'j'n sum'o'j'n, ĉar nun ven'is la plej favor'a period'o por el'spez'i ili'n.
#000637
Litovoj, kiel plur'a'j ali'a'j popol'o'j en la mond'o, decid'is pruv'i, ke ankaŭ ili am'as si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n. Por real'ig'i tiu'n ide'o'n ili organiz'is amas'e naci'a'n dikt'ad'o'n. Ĉi januar'o'n okaz'is jam la kvar'a'n foj'o'n la event'o.
#000638
Tekst'o, special'e kre'it'a, est'is legat'a iu'n sabat'o'n je la 11a hor'o en la unu'a program'o de la land'a'j radi'o kaj televid'o kaj ankaŭ en Inter'ret'o. La dikt'aĵ'o'n skrib'is pli ol 5000 entuziasm'ul'o'j en ĉiu'j region'o'j de Litovio kaj ankaŭ en 28 ali'a'j land'o'j.
#000639
Kubo en Latin-Amerik'o rang'as kiel la du'a land'o rilat'e al la mal'jun'ec'o de la loĝ'ant'ar'o. La nask'o'kvant'o fal'is (0,9 % en 2006 kontraŭ 2,5 % en 1953), la el'migr'o'kvant'o ating'as 0,26 % kaj la kresk'o de la loĝ'ant'ar'o est'as eg'e mal'alt'a (-0,04 %). Rezult'e de tio la proporci'o de hom'o'j aĝ'a'j je pli ol 60 jar'o'j est'as 16 %, kaj oni prognoz'as 22 % en 2020. Laŭ kelk'a'j fak'ul'o'j, en 2025 ĉiu kvar'a hom'o est'os mal'jun'ul'o.
#000641
Ne mir'ind'e, do, ke en decembr'o 2008 la Naci'a Asemble'o aprob'is leĝ'o'n, kiu alt'ig'as la emerit'a'n aĝ'o'n al 65 jar'o'j por vir'o'j kaj 60 por vir'in'o'j. Se oni ne far'us tia'n decid'o'n, la ekonomi'o tut'simpl'e ne el'ten'us la ŝarĝ'o'n. La ŝtat'o ne en'spez'is sufiĉ'e por sub'ten'i la pensi'ul'o'j'n. La proporci'o de aktiv'a'j labor'ist'o'j kontraŭ emerit'o'j fal'is de 3,7 al 3,1 en la period'o 1986-2006, kaj oni prognoz'as 1,5 en 2025. La emerit'a aĝ'o est'is sub la mez'um'o en Latin-Amerik'o (je du jar'o'j por vir'o'j kaj je kvar jar'o'j por vir'in'o'j) kaj la mez'um'a viv'o'daŭr'o sufiĉ'e alt'a.
#000642
La fekund'ec'o ĉe vir'in'o'j en 2007 est'is nur 1,43. Kvankam post 1959 oni ating'is eĉ 4,5, tio est'is nur por'temp'a afer'o; en 1978 ĝi jam est'is ne'sufiĉ'a por ten'i la popol'nombr'o'n. Unu el la kial'o'j est'as la vast'skal'a'j propagand'o por kaj al'ir'o al kontraŭ'koncip'a'j rimed'o'j, kaj la terur'e alt'a nombr'o de abort'ig'o'j (2,9 milion'o'j de 1968 ĝis 1992; 62 abort'ig'o'j por 100 nask'it'a'j beb'o'j). Ali'a kial'o est'as la grav'eg'a'j problem'o'j pri loĝ'ad'o, kiu'j tren'as post si grand'a'n nombr'o'n da divorc'o'j kaj famili'a'j mal'facil'aĵ'o'j.
#000643
La propon'o jam ŝveb'is en la aer'o dum sufiĉ'e da temp'o, sed al ĝi'a efektiv'ig'o instig'is la dum'temp'e alt'eg'a prez'o de la petrol'o, la pas'o de tri si'n'sekv'a'j uragan'o'j, kiu'j sku'is la land'a'n ekonomi'o'n kaj post'las'is perd'o'n je 9,7 miliard'o'j da dolar'o'j, kaj la fal'o de la prez'o de nikel'o (41 % kompar'e kun la prez'o en 2007). Krom'e est'as la embarg'o.
#000644
Rezult'e de tio la kresk'o de la ekonomi'o dum la pas'int'a jar'o est'is je 4,3 % anstataŭ la prognoz'it'a'j 8 %, kaj la buĝet'a deficit'o ating'is 4,2 miliard'o'j'n da kubaj pes'o'j. En tia'j kondiĉ'o'j est'as simpl'e ne'pens'ebl'e ten'i sen'ŝanĝ'a la emerit'a'n aĝ'o'n. Tamen, por glat'ig'i la afer'o'n, oni plan'is trans'ir'a'n period'o'n je po'iom'a alt'ig'o.
#000645
En si'a „vid'punkt'o” de februar'o (MONATO 2009/2, p. 7) Stefan Maul parol'as pri atenc'o kontraŭ german'a polic'ist'o, sed tut'e ne ekzist'as pruv'o, ke la atenc'o okaz'is ĝust'e tiel, kiel rakont'it'e. La tranĉ'il'o, pri kiu tem'as, aparten'as al la dom'o de la polic'estr'o. Est'as lok'a kutim'o, ke en tiu sezon'o antaŭ la dom'o pend'as kuk'o. Oni pov'as al'ir'i kaj de'tranĉ'i pec'o'n. Do, iu famili'an'o manĝ'is iom kaj forges'is la tranĉ'il'o'n antaŭ la dom'o.
#000646
Est'as demand'o'j: Ĉu murd'em'ul'o ir'as al la polic'estr'o sen propr'a arm'il'o, esperant'e, ke antaŭ la dom'o li ebl'e trov'os konven'a'n murd'il'o'n? Kial la polic'o firm'e kred'is la el'dir'o'n de la polic'estr'o kaj ne esplor'is la famili'o'n (la polic'o ne far'is tio'n, tio'n oni inter'temp'e sci'as)? Kial oni ne ident'ig'is la suspekt'it'o'n, kvankam li hav'as bon'e vid'ebl'a'n kaj mal'oft'a'n tatu'aĵ'o'n? Do, krom la el'dir'o de la polic'estr'o ne ekzist'as iu ajn cert'ig'a pruv'o, ke okaz'is atenc'o en la raport'it'a manier'o.
#000647
Ĉu demokrati'o aŭ ne? (2)
#000649
Ni dev'as ne eksterm'i, sed sek'ig'i la brun'a'n marĉ'o'n. Ekstrem'ism'o'n oni ne venk'as per eksterm'ism'o.
#000650
Vatikan'o diplomati'e rilat'as kun 177 land'o'j
#000651
Okaz'e de renkont'iĝ'o de la diplomat'ar'o akredit'it'a ĉe la Sankt'a Seĝ'o (kiu sid'as en Vatikan'o) por nov'jar'a bon'dezir'o al la pap'o, aper'is en divers'a'j ĵurnal'o'j pri'skrib'o'j pri la stat'o de la inter'naci'a'j rilat'o'j de la centr'o de la katolik'a eklezi'o. La unu'a kaj unik'a font'o est'is la vatikan'a gazet'ar'a agent'ej'o Fides.
#000652
En la last'a'j jar'dek'o'j la diplomati'a ret'o de la Sankt'a Seĝ'o rimark'ind'e pli'ampleks'iĝ'is. Dum la pap'ad'o de Johano Paŭlo la 2a la nombr'o de la land'o'j, kun kiu'j la Sankt'a Seĝ'o sub'ten'as plen'a'j'n diplomati'a'j'n rilat'o'j'n, pli ol du'obl'iĝ'is. En 1978 ili est'is 84, ĉe la fin'o de li'a pap'ad'o la nombr'o kresk'is ĝis 174. Dum la pap'ad'o de Benedikto la 16a al'don'iĝ'is ali'a'j tri: la ĵus sen'de'pend'iĝ'int'a Montenegro en 2006, la Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j en 2007 kaj Bocvan'o en 2008.
#000653
Hodiaŭ, do, est'as 177, al kiu'j al'don'end'as la Rusia Federaci'o, kun kiu establ'iĝ'is diplomati'a'j rilat'o'j je special'a natur'o. La Sankt'a Seĝ'o, krom'e, diplomati'e rilat'as kun Eŭrop'a Uni'o kaj la Suveren'a Milit'a Orden'o de Malto kaj rajt'ig'it'e konserv'as si'a'j'n oficial'a'j'n konstant'a'j'n observ'ant'o'j'n ĉe la plej grav'a'j inter'naci'a'j reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j, kiel ekzempl'e UN en Nov-Jork'o kaj Ĝenevo, Nutr'aĵ'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aĵ'o, Mond'a Organiz'aĵ'o pri Komerc'o, Arab'a Lig'o kaj Afrik'a Uni'o. Unik'a kaz'o koncern'as Tajvanon, kie la Sankt'a Seĝ'o ek'de 1979 reprezent'iĝ'as ne de nunci'o, sed nur de simpl'a „afer'ŝarĝ'it'o ad interim” (por'temp'a). Kaj tio en la atend'o pov'i fin'e mal'ferm'i nunci'ej'o'n en Pekino.
#000654
La Sankt'a Seĝ'o diplomati'e ankoraŭ ne kun'parol'as kun 16 land'o'j. En naŭ el tiu'j ĉe'est'as neni'u vatikan'a send'it'o, nom'e en Afgani'o, Saŭda Arabi'o, Nord-Korei'o, But'an'o, Popol'a Ĉini'o, Maldiv'o'j, Omano, Tuvalo kaj Vjetnami'o. Ag'ad'as apostol'a'j deleg'it'o'j (pap'a'j reprezent'ant'o'j ĉe lok'a'j katolik'a'j komun'um'o'j, ne ĉe la tiu'land'a reg'ist'ar'o) en ali'a'j sep land'o'j: tri en Afrik'o (Komor'o'j, Maŭritani'o kaj Somali'o) kaj kvar en Azi'o (Brunej'o, Laoso, Malajzi'o kaj Birmo). Kun kelk'a'j el tiu'j 16 land'o'j ne mank'as kontakt'o'j, oficial'a'j kaj konfidenc'a'j, ankaŭ je plej alt'a nivel'o. En novembr'o 2007, ekzempl'e, la pap'o akcept'is en histori'a aŭdienc'o la saŭdan reĝ'o'n Abdullah, dum en la antaŭ'a april'o delegaci'o de Popol'a Ĉini'o hav'is inter'parol'ad'o'n en Vatikan'o kun ties reprezent'ant'o'j. Est'as sci'at'e krom'e, ke Afgani'o kaj Somali'o konfidenc'e montr'is dezir'o'n diplomati'e ek'rilat'i kun la Sankt'a Seĝ'o; Vjetnami'o publik'e sci'ig'is si'a'n vol'o'n ating'i la sam'o'n, dum la vatikan'a diplomati'o labor'as por kre'i tia'j'n rilat'o'j'n kun Omano. Kun Kosovo la antaŭ'trakt'ad'o'j ankoraŭ stagn'as, ĉar eĉ se tiu land'o jam akir'is re'kon'o'n far'e de mult'a'j ŝtat'o'j, inter kiu'j tamen ne ĉiu'j de Eŭrop'a Uni'o, la Sankt'a Seĝ'o prefer'as ne risk'i perturb'i la nun'a'n trankvil'ec'o'n inter la balkanaj ŝtat'o'j.
#000655
Proksim'um'e du'on'o de la land'o'j, kiu'j diplomati'e rilat'as kun la Sankt'a Seĝ'o, hav'as si'a'n propr'a'n ambasad'ej'o'n en Romo, mal'sam'a'n ol tiu ĉe Quirinale (= Kvirinalo, la sid'ej'o de la ital'a prezid'ant'o); la ceter'a'j mal'e est'as reprezent'at'a'j de deleg'it'o'j loĝ'ant'a'j en si'a land'o aŭ en ambasad'ej'o ĉe ali'a eŭrop'a land'o. Kiel dojen'o de tiu diplomat'ar'o funkci'as vic'e la plej long'serv'a akredit'it'a ambasador'o en Romo. Ek'de mart'o 2008 tiu task'o est'as plen'um'at'a de Alejandro Emili'o Valladares Lanza, la ambasador'o de Hondur'o de post 1991.
#000656
Jen kvin er'o'j el ital'a bild'stri'o, prezent'it'a'j en Esperant'o. La unu'a (el 1989-96) titol'iĝ'as La sku'eg'a'j origin'o'j de Rat-man, el kiu oni rapid'e kompren'as, ke tem'as pri parodi'o de la uson'a komiks'o Bat-man. Tiu kutim'as funkci'ig'i serĉ'lum'il'o'n, en kies lum'o aper'as vespert'a siluet'o; ĉe Rat-man tio far'iĝ'as form'o, simil'a al la kap'o kaj orel'o'j de Miki-mus'o.
#000657
La du'a rakont'o nom'iĝ'as Rat-man kontraŭ la arane'o. Tiu sekv'as la tradici'o'n de la original'o, ke Bat-man kaj li'a'j kontraŭ'ul'o'j akir'is si'a'j'n unik'a'j'n kapabl'o'j'n pro ekster'ordinar'a event'o – toks'iĝ'o je mister'a substanc'o aŭ mutaci'iĝ'o pro nukle'a akcident'o aŭ simil'a, kun alud'o'j pri obstakl'o'plen'a kaj mal'just'a jun'ec'o por klar'ig'i la nun'a'n kontraŭ'norm'a'n kondut'o'n.
#000658
La minac'o verd'a atak'as en la tri'a rakont'o – tem'as pri io pli organik'a ol esperant'ist'a'j brigad'o'j. Ĝi eskap'as de la laboratori'o de frenez'a scienc'ist'o kaj Rat-man dev'as konfront'i ĝi'n per si'a kutim'a hero'ec'o.
#000659
En la kvar'a rakont'o rajd'as en la viv'o'n de Rat-man Ĉincja la Barbar'a, kiu em'as esprim'i si'n per kant'ad'o de fragment'o'j el popular'a'j angl'a'lingv'a'j am'kant'o'j. Ceter'e, konven'e al'log'a vir'in'o sukces'is en'plekt'i si'n en ĉiu'j'n el la aventur'o'j, sed Rat-man (kiel Bat-man) neniam sukces'as trov'i tie daŭr'a'n kontent'iĝ'o'n. Ĉi-okaz'e Ĉincja trud'as si'a'n vol'o'n al la mal'vol'em'a Rat-man.
#000660
La last'a rakont'o, ebl'e la plej facil'e digest'ebl'a, tem'as pri Titanic 2000 – alud'ant'e la event'o'j'n de la jar'o 1912 kaj al la nov'jar'mil'a aper'o de la sam'nom'a epos'film'o. Ĉi-foj'e la ĉef'a vir'in'a rol'o est'as plen'um'at'a per viv'grand'a blov'pup'o, kun special'a gast'a rol'o por la glaci'mont'o. Adiaŭ'a'n bis'o'n proviz'as rakont'et'o pri tio, kiel Rat-man klopod'as, sed mal'sukces'as al'iĝ'i al si'a unu'a Esperant'o-kurs'o – verk'it'a de Daniele Binaghi kaj desegn'it'a de Andre'a Rosetto, kiu est'as intervju'it'a sur la sekv'a'j paĝ'o'j.
#000661
La original'o hav'as ital'a'j'n vort'ŝerc'o'j'n, foj'e bon'e re'don'ebl'a'j'n en Esperant'o, du'foj'e klar'ig'it'a'j'n per pied'not'o, en unu-du ali'a'j lok'o'j oni sent'as, ke la original'o ebl'e est'is iom pli fort'a. Rat-man romp'as ĉiu'j'n el la kondut-regul'o'j por hero'o'j; li ne est'as apart'e kuraĝ'a, li'a'j sav'plan'o'j kutim'e mal'sukces'as kaj li ĝu'as preter'kutim'a'n mal'bon'ŝanc'o'n – en parodi'a stil'o simil'a al tiu de Maxwell /maksvel/ Smart el la popular'a TV-seri'o el la 80aj jar'o'j – kaj re'trov'ebl'a en ni'a E-mond'o per kontrast'ig'o de la spion'o'j 007 kaj 005.
#000662
Jen libr'o – ho, jam tro respekt'em'a est'as la vort'o, „broŝur'et'o” est'as pli taŭg'a –, kiu ne plen'um'as si'a'n promes'o'n. La titol'o „Ĉu kultur'a integr'iĝ'o de Eŭrop'o?” star'ig'as demand'o'n. La sub'titol'o „Jes, sed nur per demokrati'a simbioz'o de la kultur'o'j” don'as la respond'o'n, kvazaŭ asert'o. Kaj jen la fin'o de la afer'o. Vi, leg'ant'o, akcept'u tiu'n edikt'o'n de la aŭtor'o.
#000665
En la broŝur'o mem Jiři Laube sond'as la fundament'o'n de la eŭrop'a kultur'o, kiu, laŭ li, situ'as precip'e en la lingv'o'j. Li disting'as du spec'o'j'n de lingv'o'j. Je unu flank'o trov'iĝ'as la (nov-)hebre'a/arab'a. Ili, laŭ li'a taks'o, est'as precip'e intuici'a'j, inter'ali'e pro mank'o de facil'a unu'signif'ec'o. Pro tio ke ŝveb'as, ekzempl'e, vokal'o'j, interpret'o de la lingv'aĵ'o bezon'as grand'a'n imag'o'pov'o'n. Ali'flank'e, est'as la eŭrop'a'j, latin'parenc'a'j lingv'o'j, kiu'j pro tro grand'a influ'o de la klasik'a latin'a gramatik'o est'as tro raci'em'a'j. Por pont'i la abism'o'n inter la du, aŭ pli bon'e por anstataŭ'ig'i la raci'a'n latin'a'n lingv'o'n per intuici'a lingv'o, la aŭtor'o propon'as Esperant'o'n.
#000666
En la du'a part'o li klar'ig'as, kial Esperant'o est'as la solv'o por eŭrop'a integr'iĝ'o. Bedaŭr'ind'e li tie ne al'port'as nov'a'j'n element'o'j'n, sed nur papag'as la jam tradici'a'j'n kaj kon'at'a'j'n argument'o'j'n (facil'e lern'ebl'a, neŭtral'a, egal'rajt'ig'a ktp).
#000667
Kvankam li'a komenc'a analiz'o de la baz'o de la eŭrop'a kultur'o est'as promes'plen'a, la aŭtor'o ne sukces'is profund'ig'i si'a'n diskurs'o'n, nek al'port'is iu'n ajn fundament'a'n, re'nov'ig'a'n aŭ freŝ'ig'a'n koncept'o'n.
#000668
Jiři Laube: Ĉu kultur'a integr'iĝ'o de Eŭrop'o? Jes, sed nur per demokrati'a simbioz'o de la kultur'o'j. Eld. Kava-PECH, Dobřichovice, 2007. 31 paĝ'o'j broŝur'it'a'j. ISBN 978 808585 396 4.
#000669
Antaŭ pli ol du'dek jar'o'j mi'a'j fil'o'j regul'e prunt'e'pren'is bild'stri'a'j'n libr'o'j'n de la bibliotek'o, kiu'j'n oft'e ankaŭ mi ĝu'is. Inter ili est'is Leon'ard'o, en kiu ĉef'rol'as Leon'ard'o da Vinĉ'i kaj li'a iom stult'a, tim'em'a lern'ant'o. Tiu memor'o komenc'e iom influ'is la leg'ad'o'n de ĉi tiu libr'o, kiu cel'as unu'e ge'jun'ul'o'j'n, sed interes'os ankaŭ pli aĝ'a'j'n leg'ant'o'j'n.
#000670
La libr'o rakont'as pri okaz'aĵ'o'j en la turbul'em'a jar'o 1487 en Florenco. Tiam Paolo Mas'i, 11-jar'a knab'o, lern'o'serv'as en la meti'ej'o de Leon'ard'o da Vinĉ'i. Mult'a'j'n jar'o'j'n post'e li pri'skrib'as si'a'j'n tra'viv'aĵ'o'j'n al si'a fil'o.
#000671
En tiu jar'o la rilat'o'j inter la riĉ'a'j famili'o'j De Mediĉ'o'j kaj De la Padzoj pli kaj pli mal'bon'iĝ'as. Unu'e Paolo favor'as la Mediĉ'o'j'n, ĉar li'a patr'in'o iam labor'is tie kaj ricev'as financ'a'n sub'ten'o'n de ili. Julian'o de Mediĉ'o'j ordon'is, ke Leon'ard'o da Vinĉ'i akcept'u Paolon kiel lern'o'serv'ant'o'n. Post renkont'iĝ'o kun sklav'in'et'o de La Padzoj, Giraga, li ek'favor'as ili'n, ĉar ili tre bon'e trakt'is la knab'in'o'n.
#000672
Paolo rakont'as kelk'a'j'n el si'a'j sonĝ'o'j, kiu'j oft'e tem'as pri invent'o'j de li'a mastr'o, kiu'j'n li sukces'as prov'i, inter'ali'e flug'ad'o per grand'a'j art'e'far'it'a'j flug'il'o'j. Okaz'as mult'o, kio'n Paolo ne kompren'as – la kondut'o de la ge'patr'o'j inter si, iu nur part'e aŭd'it'a alud'o pri murd'o'j, la si'n'ten'o de Giraga, kiam li rakont'is pri tio, kio'n li aŭd'is. Nur kiam est'as tro mal'fru'e, li kompren'as la afer'o'n.
#000673
Per tiu'j iom pli ol cent paĝ'o'j la leg'ant'o ek'sci'as pri part'o de la ital'a histori'o kaj tiam'a viv'o, ekzempl'e, la fakt'o, ke ankaŭ en Eŭrop'o oni sklav'ig'is hom'o'j'n; la tim'o, ke oni mal'san'iĝ'os je pest'o; la flagelant'o'j; kiel labor'is apotek'ist'o'j; la grand'a potenc'o de riĉ'a'j famili'o'j.
#000674
La traduk'o de Ben'at'a Hengstmengel est'as flu'a, agrabl'a. Mi pens'as, tamen, ke pend'um'it'a'j person'o'j pend'as ne „sub ŝnur'o” sed „je ŝnur'o”.
#000675
Antaŭ 18 jar'o'j s-ro'n Aleksander Korĵenkov, posed'ant'o'n de la el'don'ej'o „Sezon'o'j”, ek'obsed'is la ide'o el'don'i en Esperant'o verk'o'j'n de unu el la plej kult'a'j aŭtor'o'j de la 20a jar'cent'o (ebl'e eĉ la plej kult'a!), J. R. R. Tolkien. La projekt'o real'iĝ'is ne tuj, sed en 1995, 1996 kaj 1997 aper'is si'n'sekv'e tri volum'o'j de la verk'eg'o La mastr'o de l' ring'o'j en la majstr'a traduk'o de William Auld (en 2007, pro rapid'a el'ĉerp'iĝ'o, aper'is korekt'it'a re'el'don'o), kaj en 2000 – La hobito, kiu'n traduk'is Christopher Gledhill. Tiel la verk'o de angl'a aŭtor'o, jam far'iĝ'int'a pro traduk'o'j fenomen'o de plur'a'j naci'lingv'a'j kultur'o'j (en cert'a'j lingv'o'j ekzist'as po kelk'a'j mal'sam'a'j traduk'o'j, ekzempl'e, en la rus'a minimum'e dek publik'ig'it'a'j), en'ir'is ankaŭ la inter'naci'lingv'a'n kultur'o'n. La el'don'ist'o prav'e fier'as pri la el'don'o – li ja plen'um'is ne nur organiz'a'j'n kaj teknik'a'j'n task'o'j'n, sed far'is grand'a'n redakt'a'n labor'o'n, konstant'e komunik'iĝ'ant'e per'leter'e kun la traduk'int'o.
#000677
Korĵenkov dum si'a redakt'a kaj el'don'a labor'o pri la verk'o'j far'iĝ'is ver'a fak'ul'o pri la kre'ad'o de Tolkien kaj lig'it'a kun ĝi apart'a (sub)kultur'o. Kaj tio instig'is li'n oft'e preleg'i en divers'a'j esperant'ist'a'j aranĝ'o'j pri la tolkien'ism'o ĝeneral'e kaj pri la tem'o Tolkien en Esperant'o special'e. Tio'n li far'is dek'o'j'n da foj'o'j, kaj, fin-fin'e, aper'ig'is la resum'a'n tekst'o'n de la preleg'o en la form'o de apart'a konciz'a broŝur'o. Fakt'e, la tekst'o pov'us est'i ankaŭ antaŭ- aŭ post-parol'o por iu el'don'o de La mastr'o. Kvankam ĝi ne est'as divid'it'a je apart'a'j sekci'o'j, la tekst'o klar'e divid'iĝ'as je kvar part'o'j: 1) signif'o de la verk'ar'o de Tolkien kiel baz'o de apart'a sub'kultur'o; 2) biografi'o de Tolkien kaj de li'a'j verk'o'j pri Meztero; 3) histori'o de esperant'lingv'a versi'o de La mastr'o kaj ĝi'a'j lingv'a'j karakteriz'o'j; 4) lok'o de la traduk'o por evolu'ig'o de la esperant'a traduk'art'o kaj kultur'o ĝeneral'e.
#000678
La broŝur'o est'as leg'ind'a de tiu'j, kiu'j ŝat'as (kaj, des pli, am'as) verk'o'j'n de Tolkien kaj ankaŭ de tiu'j, kiu'j medit'as pri la voj'o'j, sort'o kaj lok'o de la inter'naci'lingv'a kultur'o en la makro'soci'o.
#000680
La titol'o de ĉi tiu roman'o, Ĉu vi kon'as Blaise Cendrars?, est'as iom du'senc'a. Blaise Cendrars est'as pseŭdonim'o de Frédéric Louis Sauser, „modern'ism'a” verk'ist'o en la du'dek'a jar'cent'o. Unu'e li est'is kon'at'a pro si'a poezi'o, post'e pro si'a proz'o. Kaj la fraz'o „Ĉu vi kon'as Blaise Cendrars?” ja rol'as en la roman'o. Sed ankaŭ al la leg'ant'o la aŭtor'o far'as tiu'n demand'o'n. Ĉar li cendrarseske prezent'as la en'hav'o'n de si'a verk'o.
#000682
Ne anticip'u facil'e kompren'ebl'a'n roman'o'n, kun evident'a intrig'o, kun komenc'o, dis'volv'iĝ'o kaj fin'o. Oni leg'as la fin'o'n de la roman'o jam sur la unu'a paĝ'o, kvankam ankaŭ sur la last'a paĝ'o. Sed Manuel de Seabra ne uz'as tiu'n familiar'a'n roman'ist'a'n truk'o'n tiel, kiel ni kutim'iĝ'is al ĝi, en ar'eg'o da ali'a'j roman'o'j de ali'a'j verk'ist'o'j.
#000683
Facil'us resum'i la „intrig'o'n” de la roman'o, se oni vol'us: jun'ul'o mal'alt'a'klas'a, nom'at'a Konrad'o, ek'am'as jun'ul'in'o'n, nom'at'a'n Nelly, el tre riĉ'a soci'klas'o. La diktator'o de li'a land'o (konjekt'ebl'e, Portugali'o, sed tio'n ne klar'e dir'as la libr'o) postul'as, ke ĉiu vir'jun'ul'o, kiu mal'sukces'as en la universitat'a stud'ad'o, dev'as iĝ'i milit'ist'o, sam'e kiel ĉiu'j ali'a'j vir'jun'ul'o'j ne tiel intelekt'e dot'it'a'j. La milit'ist'ar'o entrepren'as milit'o'n en Afrik'o, por eksterm'i ribel'o'n tie (pli preciz'e, por „murd'i la negr'o'j'n”, kiel dir'as tre oft'e Konrad'o). Konrad'o mal'sukces'is en si'a'j stud'o'j kaj rol'as kiel leŭtenant'o en la milit'o. Efektiv'e, la konflikt'o stagn'as. Konrad'o eĉ sekret'e amik'iĝ'as kun Joal, mal'amik'a batal'ist'o, kiu'n li neniam renkont'is, sed kun kiu li kaŝ'e inter'ŝanĝ'as literatur'aĵ'o'j'n, i.a. poem'libr'o'n de Blaise Cendrars.
#000684
Tiel esprim'it'e, leg'i ĉi tiu'n roman'o'n est'us simpl'a perd'aĉ'o de temp'o, se vi vol'us leg'i ordinar'a'n roman'o'n kun evident'a intrig'o. Feliĉ'e, mi dev'is mem re'konstru'i la intrig'o'n supr'e prezent'it'a'n, ĉar vi'a cerb'o kirl'iĝ'us, se vi kred'us leg'ont'i rakont'a'n roman'o'n; tamen, sen antaŭ'deĉifr'o de la kvazaŭ'kaŝ'it'a rakont'o, vi tre ver'ŝajn'e prefer'us ĵet'i la libr'o'n en la rub'uj'o'n, anstataŭ leg'i post la unu'a'j kelk'a'j paĝ'o'j. Sen'suspekt'e komenc'int'e leg'i, kred'ant'e, ke tem'as pri aventur'o en romantik'a, sed bedaŭr'ind'e milit'o'plen'a, afrik'a land'o, vi baldaŭ kred'us aŭ vi'n, aŭ la aŭtor'o'n, aŭ ebl'e vi'n ambaŭ frenez'a(j).
#000685
Kaj tamen'e pret'u leg'i part-post-part'e, por evit'i en'tir'iĝ'o'n en la preskaŭ-sed-ne-ver'e frenez'a'n mens'o'n de la parol'ant'o, kaj ne las'i vi'n perd'iĝ'i en la mens'a kaos'o.
#000687
Terez'a Kap'ist'a, serb'a esperant'ist'in'o, akcept'is pet'o'n gvid'i Esperant'o-kurs'o'n en Irano al rifuĝ'int'o'j el Afgani'o kaj rakont'as si'a'j'n spert'o'j'n sur pli ol kvin'dek paĝ'o'j. La libr'o impres'as kiel tag'libr'o aŭ seri'o de dum'vojaĝ'a'j leter'o'j.
#000690
La vojaĝ'o kaj lecion'o'j en divers'a'j urb'o'j est'as ĉef'tem'o'j, kiu'j'n la aŭtor'in'o „spic'as” per observ'o'j pri la ĉiu'tag'a viv'o. Ekzempl'e, la skrib'manier'o – de dekstr'e mal'dekstr'e'n, komenc'ant'e per kio al latin'liter'ul'o'j est'as la last'a kajer'paĝ'o, la televid'a'j program'o'j, vizit'o en Maŝhad al la tomb'o de Imam'o Reza, manĝ'o'j en tre gast'am'a'j hejm'o'j, ekskurs'o al mont'o Mandazam.
#000691
Est'as klar'e, ke la vojaĝ'o fort'e help'is la dis'vast'ig'o'n de Esperant'o en Irano, ne nur inter afgan'o'j, sed kelk'urb'e ankaŭ inter iran'an'o'j. La lecion'o'j okaz'is en agrabl'a etos'o kaj oft'e est'is tre praktik'a'j, ekzempl'e, vizit'o al bazar'o por montr'i legom'o'j'n kaj dir'i la esperant'a'n nom'o'n kaj diskut'ad'o de nun'temp'a'j tem'o'j kiel la hom'a'j rajt'o'j. Kelk'foj'e la aŭtor'in'o mir'as pri islam'a'j regul'o'j – ekzempl'e, ke unu vir'o valor'as du vir'in'o'j'n (tem'as pri atest'ad'o en juĝ'a proces'o) kaj la vest'ad'o de vir'in'o'j ekster si'a'j hejm'o'j (kiu fakt'e est'as kultur'a hered'aĵ'o, kiu diferenc'as laŭ la land'o'j.)
#000692
La libr'o fin'iĝ'as per recept'o'j de kelk'a'j manĝ'aĵ'o'j. Hav'ant'e iranajn ge'amik'o'j'n, mi pov'as atest'i pri ili'a tre agrabl'a gust'o!
#000693
36 fot'o'j ilustr'as la agrabl'a'n etos'o'n kaj interes'a'j'n spert'o'j'n; ili'a si'n'sekv'o iom miks'iĝ'is: la paĝ'o'j kun n-ro'j 25-29 ven'as post tiu'j de n-ro'j 30-36.
#000694
Kvankam la libr'o'n lingv'e kontrol'is spert'a'j esperant'ist'o'j ali'a'land'a'j, rest'is kelk'a'j mal'glat'aĵ'o'j, ekzempl'e, p. 24: „Masayuki kelk'foj'e vizit'is Beogradon kies libr'o'n pri Yumeiho masaĝ'o mi serb'ig'is.”
#000695
Ĉu vi kompren'is tiu'n bizar'a'n disput'o'n inter Moskvo kaj Kievo pri rus'a gas'o konduk'at'a tra Ukrainio al land'o'j en orient'a kaj okcident'a Eŭrop'o? Mi'n ĝi memor'ig'is pri mi'a infan'aĝ'o, kiam ni spekt'is Kaspreto-teatr'o'n. Oft'a scen'ar'o en tiu pup'o'lud'o est'is persekut'ad'o de rab'ist'o far'e de Kaspreto; kiam li kapt'is la krim'ul'o'n, Kaspreto bat'is kaj kun help'o de amik'o Joĉjo katen'is li'n, ĝis fin'e ven'is polic'ist'o por arest'i la rab'ist'o'n. En la nun'a Kaspreto-teatr'o pri gas'o mi ne pov'is tiel klar'e disting'i inter bon'a'j kaj mal'bon'a'j pup'o'j, ne sci'is, kiu est'is rab'ist'o kaj kiu Kaspreto kaj kiu polic'ist'o. Kaj kiu halt'ig'is la gas'o'n, Kievo aŭ Moskvo? Kontrast'e al la normal'a Kaspreto-teatr'o tiu ĉi infan'ec'a disput'o inter du grand'a'j land'o'j ne amuz'is la spekt'ant'o'j'n, ĉar dum la sever'a vintr'o sufer'is plur'a'j land'o'j, precip'e Bulgario, Rumani'o kaj eĉ Serbi'o, kiu antaŭ ne'long'e vend'is si'a'n gas-entrepren'o'n por simbol'a prez'o al Rusio. Hom'o'j ne pov'is rid'i pri tiu spektakl'o, ĉar dum plur'a'j semajn'o'j ili ne pov'is hejt'i kaj dev'is frost'i en si'a'j hejm'o'j, entrepren'o'j ne pov'is produkt'ad'i pro mank'o de energi'o. Ver'e, ambaŭ disput'int'a'j reg'ist'ar'o'j konsider'ind'e perd'is reputaci'o'n kaj cert'e daŭr'os long'e, ĝis ili pov'os re'akir'i fid'o'n de ceter'a Eŭrop'o.
#000696
Nu jes, ĉiu rid'ind'ig'as si'n tiel bon'e kiel li kapabl'as. Rid'ind'ig'is si'n nun ankaŭ la bavar'a reg'ist'ar'o. Ebl'e vi memor'as, ke antaŭ unu jar'o ĉi-lok'e mi mok'is pri la leĝ'o'j de protekt'ad'o kontraŭ fum'ad'o en divers'a'j german'a'j federaci'a'j land'o'j („Fum-karnaval'o”, MONATO 2008/2, paĝ'o 5). La plej rigor'a'n leĝ'o'n tiam real'ig'is ĝust'e Bavari'o, sed tio vek'is daŭr'a'n protest'o'n de vast'a'j rond'o'j kaj fin'e dum elekt'o'j al la parlament'o la tiam sol'e reg'int'a parti'o CSU (Krist'an-Social'a Uni'o) drast'e perd'is mandat'o'j'n, oni'dir'e ankaŭ pro la fum'leĝ'o. Nun la nov'a reg'ist'ar'o (de CSU kaj liberal'a parti'o FDP) mild'ig'is la leĝ'o'n, tiel ke ekzempl'e en mal'grand'a'j trink'ej'o'j kaj en grand'a'j fest'o'tend'o'j oni de'nov'e rajt'as fum'ad'i laŭ'plaĉ'e. Fid'ind'a kaj honest'a politik'o est'us ali'a. Reg'ist'ar'o ag'ant'a tiel ne pov'as evit'i riproĉ'o'n de oportun'ism'o, se subit'e ne plu valid'as la antaŭ'a'j argument'o'j pri protekt'ad'o de san'o por ne'fum'ant'o'j. Sed ni ja kutim'iĝ'is al arbitr'ec'o de politik'ist'o'j, ne nur en Bavari'o.
#000697
Kio okaz'as en Mez-Eŭrop'o? En plur'a'j land'o'j dum la pas'int'a'j monat'o'j kresk'is mal'kontent'ec'o de hom'o'j pro ekonomi'a'j problem'o'j. Protest'o'j kaj manifestaci'o'j mult'iĝ'is konsider'ind'e, kelk'a'j reg'ist'ar'o'j spert'as serioz'a'j'n kriz'o'j'n. Mez'e de januar'o ekzempl'e pli ol 10 000 hom'o'j protest'is antaŭ la latv'a parlament'ej'o, kaj la prezid'ant'o el'dir'is ultimat'o'n por la reg'ist'ar'o pro re'form'o'j kaj minac'is ali'okaz'e dis'solv'i la parlament'o'n. Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e en Sofio amas'o da hom'o'j manifestaci'is kaj inter'batal'is kun polic'an'o'j. Simil'e en la litova Vilniuso 7000 civit'an'o'j protest'is kontraŭ si'a reg'ist'ar'o. En daŭr'e ne'stabil'a Ukrainio la opozici'o postul'is abdik'o'n de la prezid'ant'o; hom'o'j far'iĝ'is pli kaj pli furioz'a'j pro la gas'disput'o kun Moskvo, kiu al'port'is halt'ig'o'n de produkt'ad'o kaj mal'dung'o'j'n. La serb'a reg'ist'ar'o promes'is rabat'o'j'n je gas'faktur'o'j, por prevent'i protest'o'j'n.
#000698
Kiam plur'a'j orient'a'j ŝtat'o'j far'iĝ'is membr'o'j de Eŭrop'a Uni'o (EU), la hom'o'j esper'is baldaŭ'a'n bon'fart'o'n. Sed nun, kelk'a'j'n jar'o'j'n post'e, ili viv'as preskaŭ sam'e mizer'e kiel antaŭ'e kaj sent'as si'n tromp'at'a'j. La organiz'int'o'j de la manifestaci'o'j en Bulgario esprim'is si'a'n mal'kontent'o'n tiel: „La protest'o unu'ig'as la hom'o'j'n en la dezir'o, viv'i en normal'a eŭrop'a land'o.” Ĉu ne ven'is mult'a mon'o el Bruselo, ĉu EU ne konsider'ind'e subvenci'as la nov'a'j'n membr'o'ŝtat'o'j'n? Sed ŝajn'as, ke EU-mon'o'j ne al'ven'as ĉe la hom'o'j, sed mal'aper'as en nigr'a'j kanal'o'j de korupt'ec'o. Tip'a ekzempl'o est'as ĝust'e Bulgario, kie daŭr'e flor'as korupt'ec'o tia'manier'e, ke Bruselo eĉ halt'ig'is pag'o'j'n pro tio. La reg'ist'ar'o en Sofio evident'e ne kapabl'as real'ig'i re'form'o'j'n.
#000699
Precip'e en la nov'a'j EU-ŝtat'o'j kresk'as furioz'ec'o pri elit'o'j, kiu'j ne kapabl'is kre'i rapid'a'n bon'fart'o'n de la popol'o'j. Fakt'e ja dum kelk'a'j jar'o'j flor'is kaj kresk'is grand'a'j part'o'j de tiu region'o de Eŭrop'o. Ekonomi'a kresk'o de oft'e pli ol dek procent'o'j, subvenci'o'j el Bruselo, miliard'o'j da mon'prunt'o'j kaj avid'a okcident-eŭrop'a labor'merkat'o nutr'is rev'o'j'n pri baldaŭ'a adapt'iĝ'o al okcident'a viv'nivel'o. Jar'dek'o'j de plan- kaj mis-ekonomi'o – tiel oni kred'is – for'vapor'iĝ'os post EU-membr'iĝ'o. Kaj efektiv'e tio komenc'e ŝajn'is funkci'i, ekzempl'e en la balt'a'j land'o'j, kiu'j'n oni tiam nom'is „tigr'o'ŝtat'o'j”, ĉar eksplod'is salajr'o'j sam'e kiel prez'o'j de ne'mov'ebl'aĵ'o'j kaj import'o'j el okcident'o. En Pollando jam mank'is labor'fort'o'j, ĉar pol'o'j prefer'is gajn'i mon'o'n en okcident'a'j land'o'j. Bruselo sam'temp'e prov'is dev'ig'i tiu'j'n ŝtat'o'j'n al re'form'o'j kaj tiel stabil'ig'i la jun'a'j'n demokrati'o'j'n.
#000700
Sed nun? La soci'o'j en tiu'j land'o'j spert'as sufer'ig'a'j'n kriz'o'j'n, mult'e pli ol en okcident'a'j land'o'j, kiu'j relativ'e facil'e pov'as re'ag'i al mond'vast'a ekonomi'a kaj financ'a kriz'o. En okcident'a'j ĉef'urb'o'j kaj en Bruselo kresk'as tim'o'j, ke la nov'a'j eŭrop'an'o'j turn'os si'n for de la mal'nov'a Eŭrop'o, ĉar hom'o'j oft'e hav'as impres'o'n, ke dum la komun'ism'a epok'o ili fart'is pli bon'e ol nun. Tiam sen'labor'ec'o est'is ne'kon'at'a, loĝ'ant'o'j viv'is sekur'e, kvankam sur relativ'e mal'alt'a nivel'o – sed ili ne mal'sat'is. Nun, en la liber'a merkat'o, ili perd'as posten'o'j'n kaj mal'alt'a'j social'a'j asekur'o'j ne ebl'ig'as dign'a'n viv'ad'o'n. Ili forges'is, ke la social'ism'a sistem'o kolaps'is, ĉar la ŝtat'kapital'ism'o bankrot'is.
#000701
Kia'j est'as la perspektiv'o'j? Fak'ul'o'j antaŭ'vid'as ekonomi'a'n regres'o'n de minimum'e dek procent'o'j en tiu'j land'o'j, kiu'j financ'is si'n per fremd'a mon'o kaj ne per daŭr'em'a re'konstru'ad'o de la ekonomi'o. Tial oni dev'as atend'i, ke mal'kresk'o en la nov'a'j EU-land'o'j est'os mult'e pli drast'a kaj long'daŭr'a ol en la mal'nov'a'j. Ne est'as konsol'o por ili, ke ankaŭ Rusio sufer'as grav'a'n kriz'o'n. Ankaŭ tie oft'iĝ'as protest'o'j. Moskvo profit'is dum mult'a'j jar'o'j per vend'ad'o de naft'o kaj gas'o, sed nun ties prez'o'j tiel drast'e plonĝ'is, ke Rusio atend'as por tiu ĉi jar'o nur du'on'o'n de la en'spez'o'j kompar'e al la prosper'a'j jar'o'j. La reg'ist'ar'o tro mult'e fid'is si'a'j'n krud'font'o'j'n kaj neglekt'is, simil'e kiel ali'a'j eks'social'ism'a'j land'o'j, re'konstru'ad'o'n de ekonomi'a'j kaj industri'a'j struktur'o'j. Pli'a'j ribel'o'j de la popol'o'j en orient'a Eŭrop'o do est'as atend'ebl'a'j. Esper'ebl'e la jun'a'j demokrati'o'j ne tro fort'e mal'stabil'iĝ'os. La hom'o'j ne merit'as fal'i el unu mizer'o en ali'a'n.
#000702
Dum preskaŭ du'on'jar'cent'o de komun'ism'o ankaŭ la pentr'art'o en Albanio est'is il'o de la parti'o-ŝtat'o por „eduk'i la popol'amas'o'j'n”. Pentr'ist'o'j sufer'is konstant'a'n cenzur'o'n kaj prem'o'n en si'a kre'a labor'o. Jen unu el mult'a'j ekzempl'o'j: la grand'a pentr'aĵ'o, titol'it'a La moskva kun'ven'o, de Guri Madhi (1921-1988).
#000703
La pentr'aĵ'o tem'as pri kun'ven'o de reprezent'ant'o'j de 81 komun'ist'a'j parti'o'j dum novembr'o 1960. Tiam Nikita Ĥruŝĉov kaj li'a grup'o intenc'is eksklud'i la komun'ist'a'n parti'o'n de Ĉini'o el la inter'naci'a komun'ism'a mov'ad'o pro kontraŭ'dir'o'j inter la du tiam'a'j plej grand'a'j komun'ist'a'j parti'o'j.
#000704
En tiu kun'ven'o En'ver Hoxha [hoĝa], la ĉef'o de la alban'a'j komun'ist'o'j, defend'is la ĉin'a'j'n „kamarad'o'j'n” kontraŭ la „revizi'ism'a lini'o” de Ĥruŝĉov, kio signif'is dis'iĝ'o'n inter Sovetio kaj Albanio. Tiu'n „glor'a'n” event'o'n la pol'it'buro'o de la alban'a komun'ist'a parti'o decid'is spegul'i ankaŭ per pentr'art'o, okaz'e de la grand'a ekspozici'o en 1974. Tiu'cel'e Madhi est'is komisi'it'a kre'i pentr'aĵ'o'n.
#000705
La pentr'ist'o far'is si'a'n plej'ebl'o'n, sed la cenzur'ist'o inter'ven'is paŝ'o'n post paŝ'o. Kiam la verk'o est'is pret'a, la komun'ist'a'j gvid'ant'o'j propon'is al Madhi re'far'i la portret'o'n de la komun'ist'a ĉef'o, por ke tiu aper'u pli real'ism'e, dum la ali'a'j'n figur'o'j'n de la „revizi'ist'o'j”, inkluziv'e de Ĥruŝĉov, kaj la ceter'a'j membr'o'j de la alban'a kaj ĉin'a delegaci'o'j oni konsent'is sen'ŝanĝ'e las'i. Madhi rifuz'is.
#000706
Tiam oni komisi'is al ali'a pentr'ist'o, Zef Shoshi [ŝoŝi], far'i la ŝanĝ'o'j'n. La pentr'aĵ'o, je dimensi'o'j 210 cm x 265 cm, aper'is kun ŝanĝ'o'j en la ekspozici'o kaj est'is laŭd'at'a kiel ĉef'verk'o de „social'ism'a real'ism'o”. En'ver Hoxha star'as sur'pied'e, kun montr'o'fingr'o direkt'it'a kontraŭ la revizi'ist'o'j kaj defend'ant'e marks'ism'o-lenin'ism'o'n. Ĉe-brak'e vid'ebl'as Mehmet Shehu kaj Ramiz Ali'a, li'a'j intim'a'j kamarad'o'j, kaj apud'e la ĉin'a delegaci'o.
#000707
Tamen en 1978 romp'iĝ'is la inter'rilat'o'j inter Albanio kaj Ĉini'o. Tial la gvid'ant'o'j ordon'is, ke oni inter'ven'u de'nov'e en la bild'o, ĉi-foj'e por for'viŝ'i la figur'o'j'n de la ĉin'a delegaci'o. Madhi est'is dev'ig'it'a far'i tio'n: dolor'ig'e, ĉar pentr'aĵ'o simil'as al propr'a infan'o. Rezult'e, vizit'ant'o'j en la alban'a Galeri'o de Art'o'j ne plu vid'is ĉin'o'j'n apud la alban'a delegaci'o.
#000708
En 1981 mort'ig'is si'n Mehmet Shehu, la du'a plej grav'a komun'ist'o de la alban'a parti'o kaj la tiam'a ĉef'ministr'o, kiu en la pentr'aĵ'o star'is ĉe-brak'e de En'ver Hoxha. Tuj la parti'o kondamn'is la si'n'mort'ig'o'n kaj deklar'is Shehu „mal'amik'o, agent'o de imperi'ism'o kaj social'imperi'ism'o”.
#000709
Post 1990 la pentr'aĵ'o est'is ekspozici'at'a en divers'a'j land'o'j (ekzempl'e Italio kaj Hispanio). Tie ĝi vek'is grand'a'n interes'o'n, ne tiom pro si'a art'a valor'o, sed pro histori'a'j kaj inform'a'j aspekt'o'j. Simil'a'n sort'o'n divid'as ali'a'j verk'o'j kaj ikon'o'j de la „social'ism'a real'ism'o”.
#000711
Kubon varm'ig'as trankvil'a'j mar'ond'o'j de la Karib'a Mar'o: plaĝ'o'j kaj sun'o ĝu'ebl'as dum la tut'a jar'o. Sed la varm'ec'o est'ig'as alarm'o'n por kub'an'o'j.
#000712
La alt'a'j temperatur'o'j de la mar'o'j, kiu'j ĉirkaŭ'as la kub'an insul'o'n, tre favor'as ciklon'o'j'n. El ili pov'as nask'iĝ'i fort'a'j kaj danĝer'a'j uragan'o'j, enorm'a'j vent'o'sistem'o'j, kiu'j kun abund'a pluv'ad'o turn'iĝ'as ĉirkaŭ region'o de mal'alt'a prem'o. Ĉe la nord'a hemisfer'o tiu turn'o'mov'o okaz'as mal'dekstr'e'n, laŭ la kontraŭ'a direkt'o de la horloĝ'montr'il'o'j. Por la scienc'a komun'um'o kon'i tiu'j'n tiel nom'at'a'j'n energi'a'j'n maŝin'o'j'n prezent'as grand'a'n defi'o'n.
#000713
Kiam ciklon'o hav'as kategori'o'n de tropik'a ŝtorm'o, ĝi ricev'as nom'o'n. Tiu ĉi kutim'o aplik'iĝ'as jam de mult'a'j jar'cent'o'j. Dum la 18a kaj 19a jar'cent'o'j kaj komenc'e de la 20a oni uz'is sankt'ul'o-nom'o'j'n, kaj dum la du'a mond'milit'o alfabet'a'n kod'o'n. En 1953 la Uson'a Mete'ologi'a Serv'o komenc'is uz'i vir'in'a'j'n nom'o'j'n laŭ alfabet'a ord'o. Vir'a'j nom'o'j altern'e kun vir'in'a'j aper'is en 1978 por nom'i tropik'a'j'n ŝtorm'o'j'n, kiu'j est'iĝ'is en la Nord-Pacifik'a Ocean'o. En 1979 tiu ĉi metod'o nom'i la fenomen'o'j'n komenc'is aplik'iĝ'i en Atlantik'o kaj Golf'o de Meksiko.
#000715
Nun'temp'e tiu'j nom'o'j est'as elekt'it'a'j en inter'naci'a'j kun'sid'o'j de la Mond'a Organiz'aĵ'o pri Mete'ologi'o. La liter'o'j Q, U, X, Y kaj Z ne est'as uz'at'a'j por nom'i uragan'o'j'n en Atlantik'o, ĉar mal'mult'as nom'o'j komenc'iĝ'ant'a'j per tiu'j liter'o'j. Kiam uragan'o tre sever'as, kaj est'ig'as mult'a'j'n hom'a'j'n perd'o'j'n kaj ekonomi'a'j'n damaĝ'o'j'n, ĝi'a nom'o est'as for'ig'it'a de la list'o.
#000716
Almenaŭ en la karib'a region'o, la plej favor'a period'o por la form'iĝ'o de ciklon'o'j est'as de la 1a de juni'o ĝis la 30a de novembr'o, kaj la plej aktiv'a temp'o en Kubo est'as inter la 21a de septembr'o kaj la 20a de oktobr'o. Tio'n pruv'as la plur'a'j uragan'o'j, kiu'j tra'ir'is la insul'o'n, kaj inter ili el'star'as la du plej intens'a'j en la kuba histori'o. Ili est'as la ŝtorm'o el kategori'o 5 San Francisco de Borja, de la 10a ĝis la 11a de oktobr'o 1846, en la urb'o Havano, kaj la sen'nom'a sam'kategori'a uragan'o, ne kompar'ebl'a kun pas'int'a'j, kiu la 19an de oktobr'o 1924 trov'iĝ'is okcident'e de Pin'ar del Río.
#000719
Uragan'o'j est'ig'as ne nur ekonomi'a'j'n perd'o'j'n. Oft'e akompan'as ili'n mort'o. En 1791 la ŝtorm'o Barreto, kun kategori'o 1, mort'ig'is proksim'um'e 3000 hom'o'j'n en urb'o Havano, precip'e pro inund'o'j; en 1870 la uragan'o el 3a kategori'o San Marcos damaĝ'is provinc'o'n Matanzas kaj mort'ig'is proksim'um'e 800 hom'o'j'n, ankaŭ pro inund'o'j; en 1926 uragan'o, kun kategori'o 4, mort'ig'is en Havano 600 hom'o'j'n pro fort'a'j vent'o'j, pluv'ad'o kaj grand'a'j mar'ond'o'j. Ĝis 1963 du pli'a'j ŝtorm'o'j mort'ig'is pli ol 2000 viktim'o'j'n.
#000720
En la jar'o 2008 du not'ind'e danĝer'a'j uragan'o'j damaĝ'is Kubon: ili est'is Gustav kaj Ik'e. La 30an de aŭgust'o, per vent'o'j rapid'a'j je 340 km/h, Gustav kaŭz'is mult'a'j'n detru'o'j'n en la okcident'a region'o de la insul'o, precip'e en la insul'a municip'o Isla de la Juventud kaj en la provinc'o Pin'ar del Río. Ok tag'o'j'n post'e, la 7an de septembr'o, aper'is Ik'e, kiu ating'is kategori'o'n 3, kun vent'o'j de 195 km/h. Ĝi en'ir'is Kubon ĉe la nord'a mar'bord'o de la provinc'o Holguín, kaj el'ir'is tra la sud'a strand'o de la centr'a provinc'o Ciego de Ávila. Mov'iĝ'int'e okcident'e'n dum kelk'a'j hor'o'j, ĝi de'nov'e sur'ter'iĝ'is en la provinc'o Pin'ar del Río.
#000721
La uragan'o Ik'e form'iĝ'is en septembr'o 2008, kaj ĝi est'is special'a. En'ir'int'e la land'o'n, uragan'o ĝeneral'e mal'fort'iĝ'as, ĉar la energi'o kapt'it'a sur la mar'o perd'iĝ'as pro la vent'o'frot'o sur la ter'a surfac'o, des pli se la region'o est'as mont'o'hav'a. Kvankam Ik'e tra'pas'is Kubon en la distanc'o de mult'a'j kilo'metr'o'j, ĝi ne mal'fort'iĝ'is, sed sur'mar'iĝ'is kun kategori'o 1.
#000722
La damaĝ'o'j est'is grand'eg'a'j en la tut'a insul'o. La fort'a'j vent'o'j kaj abund'a pluv'ad'o damaĝ'is divers'tip'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n: 444 000 dom'o'j'n, el kiu'j pli ol 63 000 en'tut'e detru'iĝ'is; 3802 lern'ej'o'j'n; 1284 mal'san'ul'ej'o'j'n. La telefon'a kaj elektr'a sistem'o'j ricev'is fort'a'n bat'o'n kaj fal'int'a'j arb'o'j kaj inund'o'j blok'is la voj'o'j'n. La kalkul'it'a'j ekonomi'a'j perd'o'j sum'iĝ'is je ĉirkaŭ kvin miliard'o'j da dolar'o'j.
#000723
La interes'a kaj ĉagren'a detal'o en tiu ĉi uragan'a period'o est'as, ke neniam antaŭ'e du grand'a'j ŝtorm'o'j si'n'sekv'e tra'ir'is Kubon kun inter'spac'o de nur ok tag'o'j. Tio est'as rekord'o: antaŭ'e la plej mal'long'a temp'o est'is 15 tag'o'j, kiam du sam'tip'a'j uragan'o'j en'ir'is la teritori'o'n en 1948.
#000724
La jar'dek'o 2000-2010 far'iĝ'is la plej aktiv'a kun la al'ven'o de la uragan'o'j Gustav kaj Ik'e, kiu'j al'don'iĝ'is al la grup'o de la terur'a Michelle, en novembr'o 2001; Charley kaj Iván, en aŭgust'o kaj septembr'o de 2004 respektiv'e; kaj Dennis en juli'o 2005. En la daŭr'o de ok jar'o'j ses uragan'o'j en'danĝer'ig'is la insul'o'n. Kompar'e kun ali'a'j jar'dek'o'j, tio est'as rekord'o. Ekzempl'e en la period'o 1909-1952, kiu est'is la plej aktiv'a en la 20a jar'cent'o, form'iĝ'is nur 12 fort'a'j ŝtorm'o'j, kaj en la period'o 1844-1888 nur ok.
#000725
Dum mi'a infan'aĝ'o la plen'kresk'ul'o'j dir'is, ke en la kapital'ism'a'j land'o'j oft'e okaz'as financ'a'j kriz'o'j, tiam la ordinar'a'j hom'o'j mal'sat'mort'is pro mal'riĉ'ec'o, sed ke mi'a land'o est'as komun'ism'a land'o kaj oni ne tim'u tio'n. Tamen nun ankaŭ mi'a'n land'o'n, kvankam ĝi nun ankoraŭ est'as en la komun'ism'a sistem'o, traf'as la mond'a kriz'o. Mult'a'j fabrik'o'j, precip'e tiu'j, kiu'j produkt'as var'o'j'n por ali'a'j land'o'j, mal'facil'e viv'ten'as si'n. Kaj feliĉ'e la estr'o'j de mi'a reg'ist'ar'o far'is, far'as kaj cert'e far'os mult'a'j'n labor'o'j'n por batal'i kontraŭ la fort'a kriz'o.
#000727
En'ofic'iĝ'is nov'a ĉef'ministr'o en Nov-Zelando post tut'land'a'j balot'o'j en novembr'o 2008. Venk'is la Naci'a Parti'o, estr'at'a de John Key [ĝon ki], nun la plej mult'nombr'a parti'o en la nov-zelanda parlament'o. Demisi'is la antaŭ'a ĉef'ministr'o, Hel'e'n Clark [klak], kies Labor'ist'a Parti'o perd'is sub'ten'o'n.
#000728
Ĉiu'j parti'o'j en la antaŭ'a reg'ist'ar'o (Labor'ist'a, Nov-Zelando Unu'e, Est'ont'ec'o Unu'iĝ'int'a, kaj Progres'em'a) ricev'is mal'pli da voĉ'o'j en la balot'o (vid'u la tabel'o'n). Nov-Zelando Unu'e gajn'is neniu'j'n parlament'a'j'n seĝ'o'j'n kaj ĝi'a estr'o, Winston Peters [ŭinstn pitrz], mult'jar'a parlament'an'o kaj iam'a vic'ĉef'ministr'o, perd'is si'a'n mandat'o'n. La ali'a'j parti'o'j ricev'is pli (Naci'a, AKI, Maori'a kaj Verd'ul'a).
#000729
En la monat'o'j antaŭ la balot'o, Peters est'is viktim'o de akuz'o'j, ke en antaŭ'a'j balot'o'j li kontraŭ'leĝ'e ne deklar'is mon'donac'o'j'n al si'a parti'o. AKI (precip'e ĝi'a estr'o Rodney Hyde [rodni hajd]) kaj la Naci'a Parti'o akuz'ad'is li'n, sed tri oficial'a'j enket'o'j, inkluziv'e de unu polic'a, decid'is, ke li far'is neni'o'n kontraŭ'leĝ'a'n. Supoz'ebl'e la suspekt'it'a mal'bon'far'o kost'is voĉ'o'j'n al la Parti'o Nov-Zelando Unu'e.
#000730
Tuj post la balot'o'j John Key (centr'a-dekstr'em'a) inter'parol'is kun la estr'o'j de la parti'o'j AKI (dekstr'em'a), Maori'a (ebl'e centr'em'a) kaj Est'ont'ec'o Unu'iĝ'int'a (centr'em'a). Ili konsent'is kun'labor'i laŭ divers'a'j kondiĉ'o'j. Ekzempl'e, ili proviz'os respektiv'e du, du kaj unu ministr'o'n ekster la kabinet'o. La rapid'ec'o de la decid'o'j montr'as, ke Key lern'is de antaŭ'a'j reg'ist'ar'o'j pri post'balot'a marĉand'ad'o. Sur'paper'e la reg'ist'ar'o hav'as 69 mandat'o'j'n kontraŭ 53 en la opozici'o.
#000732
Koment'ist'o'j diskut'is kial'o'j'n por la ŝanĝ'o de popular'ec'o de la divers'a'j parti'o'j. Hel'e'n Clark est'is ĉef'ministr'o dum naŭ jar'o'j kaj, laŭ iu'j koment'ist'o'j, ŝi est'is unu el la plej bon'a'j kaj efik'a'j ĉef'ministr'o'j iam ajn en Nov-Zelando. Iu'j opini'as, ke la popol'o enu'is; ali'a'j, ke ĝi ĝen'iĝ'is, ĉef'e pro leĝ'o'ŝanĝ'o por ne plu permes'i al ge'patr'o'j uz'i „prav'ig'ebl'a'n per'fort'o'n” por pun'i si'a'j'n infan'o'j'n, kio'n kontraŭ'is inter'ali'e reakci'em'a'j eklezi'o'j.
#000733
Kiam la fin'a'j rezult'o'j de la balot'ad'o est'is anonc'it'a'j, Hel'e'n Clark demisi'is kiel ĉef'o de la Labor'ist'a Parti'o. La sekv'a'n tag'o'n demisi'is ankaŭ la vic'estr'o Michael Cullen [majkl kali'n]. Post kelk'a'j tag'o'j la parlament'an'o'j de la Labor'ist'a Parti'o elekt'is nov'a'n estr'o'n, Phil Goff [fil gof], kaj vic'estr'o'n, Annette King [anet king]. La est'ont'ec'o de la parti'o NZ Unu'e est'as ne'cert'a.
#000735
La mond'a financ'a situaci'o, kiu kolaps'ig'is bank'o'j'n kaj ali'a'j'n kompani'o'j'n, precip'e en Uson'o kaj en Eŭrop'o, est'as grand'a ne'kon'at'a faktor'o, kiu'n la nov'a reg'ist'ar'o dev'os pri'trakt'i. Interes'e est'as tio, kio'n la nov'a reg'ist'ar'o prov'os por mild'ig'i la efik'o'n de inter'naci'a'j problem'o'j.
#000736
La urs'o (Urs'us arctos) est'is sankt'a best'o en pra'a popol'a kred'o kaj en legend'o'j de la orient'a eklezi'o. Inter la plej grav'a'j sankt'ul'o'j de Kareli'o est'as Sergeo (Varfolomej), kiu kun si'a frat'o Stefano konstru'is preĝ'ej'et'o'n en pra'arb'ar'o. Divid'ant'e si'a'n pan'o'n kun urs'o, li mal'sovaĝ'ig'is ĝi'n.
#000737
La mit'o pri la urs'o konstru'iĝ'is ĉirkaŭ ide'o pri best'o, kiu viv'as sur'ter'e kaj sur'ĉiel'e. Sur la ĉiel'o ja vid'ebl'as la konstelaci'o'j Grand'a kaj Mal'grand'a Urs'in'o. Laŭ la mit'o'j de arkt'a'j popol'o'j la urs'o nask'iĝ'is en la ĉiel'o kaj tie'n re'e lev'iĝ'as post si'a mort'o. La finn'a naci'a epope'o Kalevala dir'as, ke la urs'o est'is nask'it'a „ĉe la lun'o, sub la sun'o, sur la ŝultr'o'j sep'stel'ar'a'j” (46a kant'o). De tie ĝi est'is sur'ter'ig'it'a en or'a lul'il'o pend'ant'a de arĝent'a'j ĉen'o'j. Post'e ĝi est'is kresk'ig'it'a ĉe la edz'in'o de la finn'a arb'ar'di'o Tapio.
#000738
Religi'ist'o'j kompar'as tiu'n mit'o'n kun ali'popol'a'j mit'o'j pri ĉiel'a'j kaj di'a'j fil'o'j kaj ties post'mort'a re'ven'o al la ĉiel'o. Dis'vast'iĝ'int'a'j est'as ankaŭ legend'o'j pri urs'o'j, kiu'j hom'iĝ'is, kaj pri hom'o'j, kiu'j ŝanĝ'iĝ'is en urs'o'j'n. Kelklegende la urs'o edz'in'ig'is hom'a'n bel'ul'in'o'n, kiu post'e nask'is fort'ul'o'j'n. De ili de'ven'is tut'a popol'o. La person'a nom'o Björn (urs'o) est'as oft'a ĉe sved'lingv'an'o'j. Ĉe finn'o'j kiel nom'o uz'at'as Osmo (kaŝ'nom'o de urs'o). Ali'flank'e ŝajn'as, ke part'o de la pra'loĝ'ant'o'j de Finnlando rigard'is si'n kiel post'e'ul'o'j'n de la alk'o. Est'is kvazaŭ du klan'o'j, tiu de la urs'o kaj ali'a de la alk'o.
#000739
La urs'o pez'as 260–350 kilo'gram'o'j'n, kur'as kaj grimp'as rapid'eg'e. Star'iĝ'int'a ĝi mult'e simil'as al gigant'a hom'o, alt'as 260–270 centi'metr'o'j'n. Ne ebl'as fuĝ'i ĝi'n. Ĉar ni'a'j pra'patr'o'j eg'e tim'is kaj respekt'is la urs'o'n, ili neni'e kuraĝ'is uz'i ĝi'a'n ver'a'n finn'a'n nom'o'n „karhu”. Ili nom'is la best'eg'o'n per du'cent'o da kaŝ'nom'o'j flat'a'j, admir'a'j: bul'o bel'a, bul'bel'ul'o, miel'man'o, arb'ar'a gren'o, or'kukol'o, bird'o, kar'ul'o, frat'o, arb'ar'a av'o, bov'o/ĉeval'o de arb'ar'o, reĝ'o drap'vest'it'a, bel'har'ul'o, mon'har'ul'o, or'har'ul'o, ... Tamen, ili ĉas'is la urs'o'n pro la bon'gust'a viand'o kaj la valor'a fel'o.
#000741
Inter mult'a'j arkt'a'j popol'o'j oni sekv'is la sam'a'n rit'ar'o'n. La mort'ig'it'a urs'o est'is port'it'a al la vilaĝ'o kiel honor'gast'o. Ĝoj'ant'e kaj tim'eg'ant'e oni kant'is kaj muzik'is al ĝi, taks'is ĝi'a'n fel'o'n. Oni kred'is, ke se la urs'o est'as gast'am'e traktat'a, ĝi re'ir'os al la ĉiel'o kaj rakont'os, ke ne danĝer'as far'iĝ'i urs'o sur'ter'a kaj las'i si'n est'i kapt'it'a de hom'o'j. Ili bon'eg'e gast'ig'as la kapt'it'o'n. La ĉas'ist'o'j kant'is, ke ne ili mem mort'ig'is la urs'o'n, sed iu ali'a, najbar'o, rus'o, aŭ ke la urs'o mem stumbl'is kontraŭ branĉ'o'j, kiu'j bor'is ĝi'a'n brust'o'n kaj tranĉ'is ĝi'a'n ventr'o'n. En Kalevala la ĉas'ist'o dir'as: „... lanc'o ne bezon'is flug'i, ark'o ne bezon'is paf'i: mem la urs'o renvers'iĝ'is”.
#000742
En Finnlando la kutim'o met'i la urs'o'krani'o'n sur pin'o'branĉ'o'n en tradici'e sankt'a lok'o viv'et'is ankoraŭ en la 1930-aj jar'o'j en for'a'j arb'ar'a'j region'o'j. Ankoraŭ nun oni sci'as pri „sankt'a'j” rok'o'j, kiu'j aspekt'as kiel urs'a kap'o aŭ sur'hav'as hom'a'n profil'o'n. Vizit'ant'e tia'n lok'o'n kun religi'ist'o, iu ĉef'episkop'o esprim'is la opini'o'n, ke pagan'ism'o kaj krist'an'ism'o ne nepr'e kolizi'as, sed est'as du fac'et'o'j de sankt'ec'o. Ĝust'e sankt'ec'o'n mult'a'j finn'o'j sent'as en la natur'o, ne ĉiam en katedral'o'j.
#000744
Finn'a religi'ist'o, Juha Pentikäinen, amik'iĝ'is kun ĥanta1 ŝaman'famili'o. Ankaŭ la fil'o'j de tiu famili'o sent'is la sankt'ec'o'n de pra'kult'ej'o en Finnlando kaj re'kon'is la simil'ec'o'n de ni'a'j pra'rit'o'j. La finn'a vort'o por „sankt'a” origin'e signif'is „izol'it'a, special'a, tabu'a”, ekzempl'e bosk'o, kie oni ofer'ad'is al di'o'j, aŭ tomb'ej'o inter pice'ar'o. La urs'o kiel motiv'o en blazon'o'j kaj dir'aĵ'o'j daŭr'e viv'as en ni'a popol'o.
#000745
1. Ĥantoj: gent'o en nord'a Rusio, parenc'a al finn'o'j.
#000746
La unu'a vort'o de mi'a titol'o est'as adjektiv'o. Se ni'a pres'ist'o mis'korekt'is, bv. restaŭr'i! Plej grav'a karakteriz'o de la nov'a vort'ar'o est'as ja, ke ĝi est'as laŭd'ind'a. Laŭd'ind'a, ĉar bezon'at'a. Laŭd'ind'a, ĉar bon'a. Est'as ekster'dub'e, ke ĝi iĝ'os la baz'a vort'ar'o por german'o'j, dum dek'o aŭ dek'o'j da jar'o'j. Ne ĉiu german'o tuj est'as sufiĉ'e pag'i'pov'a por hav'ig'i al si la Kraŭsojn.
#000747
Mi kompar'is la nov'a'n libr'o'n kun la Weltsprachenwörterbuch de Weidmann (el Svis'land'o, 2003) kaj konstat'is, je mi'a mir'o, ke la diferenc'o inter la verk'o'j est'as kvazaŭ nul'a. Nu ja, ankaŭ la nov'a libr'o cit'as, kiel du'a'n nom'o'n, Weidmann kaj eĉ atent'ig'as pri la fakt'o, ke la baz'o de la libr'o est'as la el'don'o de Weidmann. La svis'a, tamen, aspekt'as broŝur'o (kaj est'as mult'e'kost'a), dum la nov'a est'as ver'a, eĉ model'a (nun'temp'e tre mal'oft'a), bel'e bind'it'a kaj dur'kovr'il'a libr'o. Se vi est'as masoĥ'ist'o aŭ ĝis'ost'a apog'em'ul'o de Esperant'o (tio ne est'as la sam'a), vi nepr'e aĉet'os ambaŭ. En la nov'a el'don'o, tamen, kelk'a'j pres'erar'o'j de la svis'o est'as korekt'it'a'j (kaj, ver'ŝajn'e, nov'a'j en'konduk'it'a'j), sed foj'foj'e ĝen'a form'o rest'is („pseŭdo'nom'o” apud „pseŭdonim'o”). „Kelner'in'o” mal'aper'is kaj est'as anstataŭ'it'a de „kelner'o”. Aper'is „Schlesien” (Silezio) kaj „Schleswig-Holstein” (Ŝlesvig-Holstini'o). En la en'konduk'o la aŭtor'o anonc'as en'konduk'o'n de plur'a'j aktual'a'j noci'o'j, sed ili ne est'as mult'a'j kaj ankaŭ ne mond'mir'ig'a'j: „fajn'a'j polv'er'o'j”, „grapol'bomb'o” (tem'o de mult'a'j diskut'o'j en Inter'ret'o), „blog'o” (neolog'ism'e, sed tut'mond'e ĉie'zum'ant'e) kaj „ret'babil'i” (tut'e natur'a nask'it'aĵ'o).
#000749
Mi supoz'as kaj esper'as, ke baldaŭ ĉiu german'a esperant'ist'o posed'os minimum'e unu ekzempler'o'n de la libr'o ... sed ke ili sam'temp'e bon'e konsci'as, ke ĝi ne anstataŭ'as la Kraŭsojn!
#000752
Pri Nerono, la imperi'estr'o, mi sci'is – aŭ memor'is – nur, ke li brul'ig'is Romon. La verk'o de Anna Löwenstein dir'as mult'e pli, kaj don'as detal'o'j'n absolut'e interes'a'j'n. Ŝi prezent'as al ni ali'a'j'n fac'et'o'j'n de tiu imperi'estr'o: li'a'j'n talent'o'j'n, li'a'n karakter'o'n.
#000755
La rakont'ant'o est'as Prokulpio, aktor'o kaj amik'o de Nerono. Ni renkont'as Lukan'o'n, Oktavi'a'n kaj Senek'o'n. Tiel Anna Löwenstein situ'ig'as por ni en la kun'tekst'o de la histori'o verk'ist'o'j'n de (kaj person'o'j'n el) jam'a'j traduk'aĵ'o'j en Esperant'o. La du amik'o'j ie eĉ koment'as dir'o'n de Senek'o. Tra ili ŝi trans'don'as al ni kultur'a'j'n cit'o'j'n, inter'ali'e kelk'a'j'n vers'o'j'n. Scen'o'j – kruel'a'j aŭ idili'a'j – est'as jen alud'e tuŝ'at'a'j, jen ankaŭ per'ag'e kaj detal'e. Ĉu la „publik'o” fin'fin'e matur'iĝ'is, mi mir'is, – ke oni pov'as pri'skrib'i la mor'o'j'n de Romo laŭ'ver'e kaj laŭ'fakt'e? Eĉ se lert'a alud'o oft'e sufiĉ'as.
#000756
Kiam ni pri'juĝ'as leg'it'a'n libr'o'n, ni serĉ'as kriteri'o'j'n. Ĉe tio, por ni mem est'as tut'e natur'e, – malgraŭ avert'o – ke ni far'as kompar'o'j'n. Kaj mi pens'as ne sol'e pri konfront'ad'o de la du roman'o'j de la recenz'at'a aŭtor'in'o. Ne'evit'ebl'e kaj ne'rezist'ebl'e, ni'a'j pens'o'j ir'as al du – ankaŭ traduk'aĵ'o'j – klasik'a'j verk'o'j de ni'a kultur'o: La faraon'o de Prus (trad. Kab'e) kaj Cezar'o de Jeluŝiĉ (trad. Iv'o Rotkvič, lingv'o'virtuoz'o). En ni'a mens'o post'e tuj aper'as ali'a'j nom'o'j; kaj titol'o'j de „histori'a'j roman'o'j” original'a'j kaj ebl'e iu'grad'e pli fikci'a'j: unu'flank'e Trevor Steele (Sed nur fragment'o kaj la bril'a Neni'u ajn papili'o), ali'flank'e Spomenka Štimec (Tilla kaj Hodler en Most'ar, se ne parol'i pri la delikat'a Ten'a). Štimec re'viv'ig'as ekzist'int'a'j'n person'o'j'n, Steele met'as si'a'j'n rol'ul'o'j'n en iu'n histori'a'n period'o'n. Zagrebo ne est'as Romo. Aŭstrali'o ne est'as Eŭrop'o. Sed vid'u: rekt'a pens'ad'o en iu lingv'o cert'e rezult'ig'as mal'sam'a'n lingv'aĵ'o'n ol traduk'o al tiu lingv'o. Art'o, ĉi-okaz'e verk'ad'o, est'as afer'o de ekvilibr'o inter mult'a'j pri'kalkul'ind'aĵ'o'j kaj ĝi'a sukces'o de'pend'as de divers'a'j faktor'o'j. Ebl'us far'i kompar'o'n ankaŭ inter Kaj star'os tre alt'e (Steele) kaj La tag'o kiam Jesuo perfid'is Judason (de Seabra). Ja est'us interes'e, se literatur'fak'ul'o analiz'us kaj kompar'us cert'a'j'n roman'o'j'n, mal'kovr'ont'e la esenc'a'n diferenc'o'n.
#000759
Sed ni rest'u ĉe la roman'o'j de Löwenstein. Kiam ni tiel paŝt'as la pens'o'n tra ni'a memor'o de leg'em'ul'o, iĝ'as klar'e, ke la ĵus „konsum'it'a” verk'o est'as histori'a roman'o, ne beletr'aĵ'o. La rakont'o progres'as kronologi'e, sen retro'ir'o'j, trankvil'e kaj ne'komplik'e, kaj iom post iom ĝi konstru'as koher'a'n total'bild'o'n de la Roma civilizaci'o, de ĝi'a'j mor'o'j, de ĝi'a'j kultur'a'j pint'o'j, de la ĉiu'tag'a viv'o, de kruel'ec'o kaj mal'just'o, de degener'o kaj dekadenc'o.
#000760
Kun si'a'j tri part'o'j (Brit'uj'o, Romo, Krist'an'o'j) La ŝton'a urb'o est'as pli vari'a, pli dens'a, ankaŭ en'hav'e, ol Mort'o de art'ist'o, kiu tem'as sol'e pri la viv'o en Romo temp'e de Nerono. La mal'volv'iĝ'o de okaz'aĵ'o'j est'as do pli rapid'a kaj pli kun'tren'a en la unu'a libr'o. En la nun'a du'obl'e ampleks'a Mort'o de art'ist'o la ag'ad'o aper'as pli moder'a, minimum'a, kaj jen kaj jen apenaŭ viv'ten'as la interes'o'n, eĉ se plu ĝi ten'as la atent'o'n: intens'a streĉ'o for'est'as preskaŭ en'tut'e. Ĉar mank'as lingv'a verv'o, viv'o, efervesk'o; mank'as energi'o, eksperiment'em'o, pasi'o. Oficial'a'j vort'o'j, jes! Vort'o'j lig'it'a'j strikt'e laŭ'leĝ'e en fraz'o'j preskrib'it'a'j gramatik'ist'e. Nu, bon'e. Neni'a ĵongl'ad'o do. Neni'u liber'a, ne'lim'ig'it'a, defi'a kre'ad'o. Tekst'o iom'et'e en'korset'a, korset'it'a, sen nov'ism'o'j. Sed por mult'a'j leg'ant'o'j tio est'os avantaĝ'o: ke en la lingv'aĵ'o neni'o surpriz'as, neni'o frap'as, neni'o mir'ig'as aŭ konstern'as. Tio, tamen, for'pren'as el la eventual'e beletr'ec'a valor'o, kiu nun kuŝ'as sol'e en la alt'a kvalit'o de la tekst'o, ver'e el'star'a el gramatik'a vid'punkt'o. Jes, nepr'e: la stil'kvalit'o konsist'as preciz'e en tio: la gramatik'a ĝust'ec'o. Jen elekt'o de la aŭtor'o: grav'as precip'e la en'hav'o. Ŝi'a kre'a kapabl'o kuŝ'as ne en la lingv'aĵ'o, sed en la rakont'o, substrat'o, kiu port'u la histori'a'n fakt'ar'o'n.
#000761
Ŝi trov'is help'o'n: apog'ant'o'j'n, instig'ant'o'j'n, prov'leg'ant'o'j'n; ili korekt'is kaj konsil'is. Tamen ne ĉiu'j mis'tajp'o'j kaj erar'et'o'j est'is el'sark'it'a'j (mi kalkul'is kvar'dek'o'n). Krom'e, ĉu ne ia hezit'o inter „de” kaj „da”? Vort'ord'o: „Mi vid'is plur'a'j'n batal'ant'o'j'n ricev'i la mal'lev'it'a'j'n dik'fingr'o'j'n, kiu'j'n en Romo oni pardon'us.” Vort'elekt'o: „gvardi'ist'o” (gvardi'an'o, gard'ist'o); konfuz'o inter „vest'o” kaj „vest'aĵ'o”; „for'brul'ig'it'a” (364, 383, kial ne for'brul'int'a?).
#000763
Mi montr'os kiel vi pov'os trov'i la voj'o'n, kaj precip'e est'os interes'e se vi pov'os apud'met'i ali'lingv'a'n ekzempler'o'n el
la seri'o de vort'ar'o'j ĉin'a'j. Do, sekv'u la
#000771
flustr'i unu al la ali'a en la orel'o'n; orel'kis'e inter'babil'i. Tiu'n ĉi last'a'n esperant'a'n esprim'o'n mi neniam leg'is aŭ aŭd'is; mi
supoz'as, ke est'as trov'it'aĵ'o de S-ro Wang
Chongfang, sed tre plaĉ'as al mi.
#000779
Ĉin'olog'o'j, sed ankaŭ ali'a'j puzl'em'ul'o'j, bedaŭr'os ke ne en'est'as iu list'o por
re'trov'i ne'kon'at'a'n ide'o'graf'aĵ'o'n (do, kies
prononc'o'n oni ne kon'as), sed almenaŭ
ĉiu ĉin'olog'o dispon'as pri krom'voj'o(j).
#000782
La 17an de februar'o 2009 fest'is alban'o'j en Kosovo por salut'i la unu'a'n dat're'ven'o'n de la deklar'o pri la fond'iĝ'o de la nov'a ŝtat'o de Kosovo. Ek'de 1912 la region'o est'is reg'at'a de divers'a'j eks'a'j jugoslav'a'j ŝtat'o'j (reĝ'a, komun'ism'a kaj post'komun'ism'a-miloŝeviĉeca) ĝis en 2008, dank'e al inter'naci'a sub'ten'o, ĝi deklar'is si'n sen'de'pend'a.
#000784
Tamen laŭ Adem De'maĉ'i, laŭreat'o de la premi'o „Saĥarov” por defend'ant'o'j de hom'a'j rajt'o'j kaj demokrati'o, la sen'de'pend'ec'o ankoraŭ ne est'as komplet'a. Ĝi'n bar'as tri faktor'o'j: Kosovo ne hav'as arme'o'n; ĝi ne reg'as si'a'n polic'o'n; kaj reprezent'ant'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j kaj de la Eŭrop'a Uni'o ankoraŭ rajt'as dis'ig'i la parlament'o'n kaj la reg'ist'ar'o'n kaj el'posten'ig'i alt'rang'a'j'n ofic'ist'o'j'n.
#000785
Pli'e, dank'e al la princip'o de „mal'centr'ad'o” antaŭ'vid'it'a de la plan'o Ahtisaari, jam fond'iĝ'is en Kosovo almenaŭ 11 nov'a'j pur'e etn'a'j serb'a'j komun'um'o'j konsist'ant'a'j el po tri aŭ kvin mil hom'o'j kaj posed'ant'a'j ekster'ordinar'a'n aŭtonom'ec'o'n.
#000786
Tie Serbi'o est'as tut'e liber'a aktiv'i kaj daŭr'e ne'i la sen'de'pend'ec'o'n de Kosovo. Ekzempl'e, ĝust'e kiam alban'o'j fest'is la unu'a'n dat're'ven'o'n de la nov'a ŝtat'o, pli ol 40 serb'a'j deput'it'o'j al'ven'is bus'e al Zveĉan, en la nord'a part'o de Kosovo, kaj tie kun'ven'is por ripet'e ne'i la sen'de'pend'ec'o'n. Dum'e la polic'o, reg'at'a de la EU-instanc'o Eulex, indiferent'e star'is.
#000787
Kiel ajn, est'as not'it'e, ke pli kaj pli da ŝtat'o'j agnosk'as la sen'de'pend'ec'o'n de tiu ĉi ŝtat'o, en kiu loĝ'as inter'ali'e pli ol du milion'o'j da etn'ul'o'j alban'a'j. Ekzempl'e, krom la 54 ŝtat'o'j, kiu'j jam agnosk'is Kosovon, baldaŭ al tiu ĉi grup'o al'iĝ'os Saŭda Arabi'o.
#000788
Ni'a magazin'o hav'as unu grav'a'n mal'avantaĝ'o'n: ĝi ne est'as ver'e aktual'a, almenaŭ ne tiom kiom ĵurnal'o, radi'o aŭ televid'o. Ĵurnal'o inform'as pri ĉio, kio okaz'is dum la antaŭ'a tag'o ĝis vesper'o, tiel ke la post'a'n maten'o'n mi pov'as leg'i pri aktual'a'j event'o'j kaj evolu'o'j. Sed en ni'a magazin'o inter verk'ad'o de artikol'o kaj ties leg'ad'o far'e de vi pas'as minimum'e kvar semajn'o'j, kutim'e eĉ pli. Tio foj'foj'e kaŭz'as problem'o'j'n, kiel montr'as mi'a artikol'o „Brun'a marĉ'o” en la februar'a numer'o. En'konduk'e mi menci'is atenc'o'n kontraŭ la polic'estr'o de bavar'a urb'o Passau, kiu'n oni atribu'is al nov'nazi'o. En si'a leter'o aper'int'a en la mart'a numer'o Michael Lennartz atent'ig'is pri dub'ind'aĵ'o'j kaj ne'klar'aĵ'o'j lig'it'a'j al tiu atenc'o kaj konklud'is: „Do krom la el'dir'o de la polic'estr'o ne ekzist'as iu ajn cert'ig'a pruv'o, ke okaz'is atenc'o en la raport'it'a manier'o.”
#000789
Mi verk'is mi'a'n artikol'o'j'n tuj post la atenc'o; tiam la detal'o'j menci'it'a'j de Lennartz ne est'is kon'at'a'j. Li verk'is si'a'n leter'o'n kelk'a'j'n semajn'o'j'n post'e, kiam oni sci'is mult'e pli pri la event'o. Se mi sci'us ĉi ĉio'n jam kiam mi skrib'is pri tiu afer'o, mi cert'e prezent'us ĝi'n ali'manier'e. Ni do vid'as, ke est'as iom risk'e skrib'i pri tre aktual'a'j event'o'j en ni'a magazin'o. En la menci'it'a ekzempl'o tio ja ne mal'prav'ig'as la tem'o'n de la artikol'o mem – kresk'ant'a nov'nazi'ism'o en Eŭrop'o –, sed ĝi don'as iom strang'a'n impres'o'n, kvazaŭ mi asert'us i'o'n ne'ver'a'n. La aktual'ec'o de ni'a magazin'o est'as „relativ'a”; tio signif'as, ke tem'o ja pov'as est'i aktual'a, sed ke ni ne pov'as raport'i pri io ĵus okaz'int'a, se ni ne est'as absolut'e cert'a'j pri la fakt'o. Sed en la menci'it'a kaz'o ŝajn'is kred'ind'a kaj fid'ind'a (ne nur por mi) ĉio, kio'n asert'is la polic'estr'o. Do en tiu moment'o, nur kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e, mi ne pov'is dub'i.
#000790
Ceter'e ankaŭ nun, pli ol du monat'o'j'n post'e, oni ne sci'as pli mult'e. La esplor'o'j'n inter'temp'e gvid'as super'a polic'a instanc'o, sed ankaŭ ties special'a komision'o ĝis nun trov'is neniu'n „varm'eg'a'n spur'o'n”, kiel tio'n nom'as la polic'a ĵargon'o. La afer'o do rest'as enigm'a, kvankam la polic'o inter'temp'e klar'e ne'as, ke la krim'o pov'us hav'i motiv'o'n en la famili'a sfer'o. Se oni ne trov'os atenc'int'o'n, do por ĉiam rest'os nur la asert'o de la polic'estr'o mem. Tamen pov'as est'i, ke jam morgaŭ en la ĵurnal'o mi pov'os leg'i tut'e nov'a'j'n detal'o'j'n ... Tiu'j'n al vi mi pov'os komunik'i plej fru'e post unu monat'o.
#000791
La 12an de februar'o pap'o Benedikto la 16a hav'is konversaci'o'n kun la membr'o'j de la Konferenc'o de Prezid'ant'o'j de la plej el'star'a'j uson'a'j hebre'a'j organiz'aĵ'o'j en la vatikan'a Konsistori'a Salon'o. La pap'o pardon'pet'is per jen'a'j vort'o'j: „Kiel far'is Vojtyla, mi pardon'pet'as”.
#000792
Tiu ĉi deklar'o jam est'is atend'at'a post la ne'ad'o de la ŝoaho1 far'e de Richard Williamson, episkop'o de la frat'ar'o Sankt'a Pi'o la 10a. Antaŭ ne'long'e Williamson est'is de'nov'e re'akcept'it'a en la katolik'a komun'um'o per la ĉes'ig'o de la ekskomunik'o pri kvar episkop'o'j de la frat'ar'o Sankt'a Pi'o la 10a, kiu'j est'is ordin'it'a'j sen konsent'o de la pap'o. Ne'ant'e la ŝoahon aŭ for-interpret'ant'e ĝi'a'j'n fakt'o'j'n ĝis preskaŭ'a nul'ig'o, tiu episkop'o kre'is grand'a'n embaras'o'n, krom surpriz'o'n kaj sufer'o'n, ĉe pap'o Benedikto la 16a; kelk'a'j eĉ suspekt'is ke li sen'pli'e est'us toler'em'a aŭ sen'vol'e komplic'a kun tia'j opini'o'j, kaj oft'e oni postul'is nov'a'n kaj plej eksplic'it'a'n kondamn'o'n pri tiu ne'ad'o aŭ minimum'ig'o de la ŝoaho.
#000793
La pap'a pardon'pet'o rilat'as cert'e ne al li'a person'a kondut'o, sed al la kondut'o de tiu episkop'o, kiu inter'temp'e jam est'as sen'ig'it'a de si'a eduk'a gvid'ad'o de pastr'a seminari'o, kaj tut'e ĝeneral'e al la kondut'o de la tut'a krist'an'ar'o (kaj hom'ar'o) kontraŭ la hebre'o'j.
#000794
Hebre'de'ven'a esprim'o, kiu signif'as neni'ig'o kaj kiu indik'as la amas'a'n murd'ad'o'n de, inter'ali'e, jud'o'j far'e de la nazi'o'j dum la du'a mond'milit'o.
#000797
Aŭd'int'e la esprim'o'n „perl'o de Krimeo”, oni tuj re'memor'as pri Jalt'a, ĉarm'a urb'o sur la sud'a bord'o de la ukraina du'on'insul'o. Al'log'a kaj mult'vizit'at'a, ĝi est'as lok'o de turism'o kaj ripoz'o por mult'a'j ukraini'an'o'j, rusi'an'o'j kaj ekster'land'an'o'j. Ali'a perl'o tamen, laŭ opini'o de mult'a'j, est'as la proksim'e situ'ant'a Foroso. Ĝi est'as urb'o'tip'a loĝ'lok'o ĉe la Nigr'a Mar'o je distanc'o 42 km sud-okcident'e de Jalt'a. En Foroso loĝ'as 2185 loĝ'ant'o'j (2001). Ĝi est'as kon'at'a klimat'a kurac'lok'o.
#000798
P. P. Firsov, esplor'ant'o de la region'o, skrib'as en si'a'j libr'o'j, ke en la dispon'ebl'a'j font'o'j oni divers'manier'e klar'ig'as la de'ven'o'n de ĝi'a nom'o – merkat'o, lum'tur'o. Oni opini'as, ke la nom'o de'ven'as de la vort'o „far'os” (la lok'o de la antikv'a lum'tur'o en mal'nov'a Aleksandrio). Tamen la pli'mult'o kred'as, ke la plej konven'a klar'ig'o de la nom'o ebl'e est'as lig'it'a kun „vent'o”, ĉar ĉi tie sen'ĉes'e blov'as.
#000799
Nur fin'e de la 19a jar'cent'o, post kiam rus'a'j car'o'j donac'is ter'pec'o'j'n al si'a'j kort'eg'an'o'j, komenc'iĝ'is dis'flor'o de la region'o. La are'o, sur kiu situ'as Foroso, iĝ'is propriet'aĵ'o de la moskva negoc'ist'o Aleksandr Grigorjeviĉ Kuznecov. Li komenc'is efektiv'ig'i si'a'j'n grandioz'a'j'n plan'o'j'n de konstru'ad'o. En la aĝ'o de 30 jar'o'j li mal'san'iĝ'is je tuberkul'oz'o. Tial li est'is dev'ig'it'a ek'loĝ'i en Krimeo. Komenc'e li konstru'ig'is du grand'a'j'n dom'o'j'n – unu por si'a famili'o kaj la ali'a'n por gast'o'j. Post'e komenc'iĝ'is konstru'ad'o de preĝ'ej'o sur unu el la apud'e situ'ant'a'j rok'o'j. Kaj li zorg'is ankaŭ pri la apud'dom'a'j veget'aĵ'o'j – li aranĝ'is ĉarm'eg'a'n park'o'n kun mir'ind'e bel'a'j kresk'aĵ'o'j.
#000800
En 1954-1955 en Uson'o est'is el'don'it'a libr'o kun re'memor'o'j de la eks'a rusia ministr'o pri ter'posed'o A. N. Naumov (1915-1916). Tie pri Foroso ebl'as leg'i: „Mal'facil'as imag'i i'o'n pli riĉ'a'n kaj pli ĉarm'a'n, ol la park'o, flor'ej'o'j, ekzotik'a'j veget'aĵ'o'j en la krimea Foroso ...”
#000801
Dum la sovetia reĝim'o la reg'ant'o'j ne preter'atent'is tiu'n bel'a'n lok'o'n kaj konstru'ig'is en Foroso ripoz'dom'o'j'n por gvid'ant'o'j de la komun'ist'a parti'o. Post'e la bien'o'j trans'ir'is en ili'a'j'n man'o'j'n. Vast'e kon'at'a est'as la fakt'o, ke en Foroso ripoz'is Miĥail Gorbaĉov, la unu'a prezid'ant'o de Sovetio, kiam oni vol'is arest'i kaj for'ig'i li'n de la prezid'ant'a posten'o (aŭgust'e 1991).
#000802
En Foroso oni regul'e film'as scen'o'j'n de mar'film'o'j. Nun ĝi est'as ŝat'at'a kurac- kaj ripoz-lok'o de mult'a'j vizit'ant'o'j. Rus'lingv'a proverb'o tekst'as: „Est'as pli bon'e foj'e vid'i, ol plur'foj'e aŭd'i”. Do, bon'ven'o'n al unu el la perl'o'j de bel'a Krimeo!
#000803
Pet'is islam'a'j ribel'ul'o'j, ke alban'a per'ant'o inter'trakt'u kun la uganda reg'ist'ar'o, kontraŭ kiu ili milit'as ek'de 1990. Raport'is franc'a nov'aĵ-agent'ej'o, ke Ramush Hardinaj, mem ribel'ul'o dum la naci'liber'ig'a milit'o en Kosovo, ankoraŭ ne jes'is al la propon'o.
#000804
Hardinaj, dum kelk'a'j jar'o'j ĉef'ministr'o de Kosovo, est'is tamen ĉef'a akuz'it'o ĉe la inter'naci'a kort'um'o en Hag'o, Nederlando, kiu fin'e deklar'is li'n sen'kulp'a.
#000805
Laŭ'raport'e sub'ten'as la uganda reg'ist'ar'o la per'ant'ec'o'n de Hardinaj. Dir'is reg'ist'ar'a ministr'o, ke neces'as per'ant'o, kiu bon'e rilat'as kaj kun la Afrik'a Uni'o kaj kun Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j.
#000806
Dum la intern'a milit'o en Ugando sufer'is dek'mil'o'j da hom'o'j dev'ig'at'a'j for'las'i si'a'j'n hejm'o'j'n. La islam'a'j ribel'ul'o'j est'as jam for'pel'it'a'j el Ugando sed instal'is si'n en la Demokrati'a Respublik'o Kongo.
#000807
Manifestaci'is proksim'um'e 125 000 hom'o'j tra la ĉef'strat'o'j de la irlanda ĉef'urb'o Dublino. Ili protest'is kontraŭ la politik'o de la reg'ist'ar'o rilat'e la nun'a'n ekonomi'a'n situaci'o'n, kaj kontraŭ bank'estr'o'j kaj spekul'ant'o'j, kiu'j'n ili kred'as kulp'a'j pri la kriz'o.
#000808
Reprezent'iĝ'is ĉe la manifestaci'o preskaŭ ĉiu'j meti'o'j, profesi'o'j kaj sindikat'o'j en la land'o. Part'o'pren'is labor'ist'o'j, kiu'j perd'is, aŭ risk'as perd'i, si'a'j'n posten'o'j'n pro la problem'o'j de grav'a'j industri'o'j, kiel la Dell-komput'il'a aŭ la Waterford-kristal'a. Ĉe'est'is lern'ej'an'o'j, fajr'o'brigad'an'o'j, ŝtat'a'j funkci'ul'o'j, pur'ig'ist'o'j ... ankaŭ polic'an'o'j kaj arme'an'o'j, kvankam membr'o'j de sekur'ec'a'j kaj defend'a'j serv'o'j ne kutim'as part'o'pren'i politik'a'j'n manifestaci'o'j'n.
#000809
Vid'iĝ'is ankaŭ pli aĝ'a'j an'o'j de la komun'ism'a parti'o, port'ant'a'j ruĝ'a'j'n flag'o'j'n kun la simbol'o de martel'o kaj serp'o, malgraŭ tio, ke en tiu ĉi tradici'e konservativ'a kaj katolik'a land'o ekstrem'a'j parti'o'j neniam fort'is. Sam'temp'e, ali'a'j port'is afiŝ'o'j'n kun deviz'o'j „Romp'u la lig'o'n kun kapital'ism'o”, „For la reg'ist'ar'o”, „Pun'u la bank'estr'o'j'n”, „Pliŝarĝu riĉ'ul'o'j'n, ne labor'ist'o'j'n”.
#000810
Ne nur en tiu ĉi okaz'o, sed ankaŭ ĉe antaŭ'a'j amas'a'j manifestaci'o'j protest'is pensi'ul'o'j, student'o'j, sen'labor'ul'o'j, fleg'ist'o'j kaj instru'ist'o'j. Inter ĉiu'j klas'o'j kaj grup'o'j evident'is koler'o kaj tim'o. Tamen, ĝis nun, neni'u el tiu'j, kiu'j miliard'op'e pri'fraŭd'is la naci'o'n, est'as akuz'it'a aŭ pun'it'a. Tial la antaŭ'e popular'a koalici'a reg'ist'ar'o pli kaj pli perd'as la apog'o'n kaj simpati'o'n de voĉ'don'int'o'j.
#000811
Iom tro'ig'e koment'is kelk'a'j ĵurnal'ist'o'j, ke nun la sol'a diferenc'o inter Irlando kaj la bankrot'a Islando konsist'as el unu liter'o.
#000812
Post 13-jar'a inter'etn'a milit'o, en kiu mort'is cent'mil'o'j da hom'o'j, ek'pens'is burund'an'o'j, ke ven'os trankvil'o. Tamen, dum ĉes'is la „milit'a” milit'o, komenc'iĝ'is milit'o pri hom'a'j rajt'o'j, kiu implic'as la evolu'o'n de tiu ĉi mond'o'part'o.
#000813
En apart'e mal'avantaĝ'a situaci'o trov'as si'n vir'in'o'j. Ebl'e pro tradici'o, kiu potenc'ig'as vir'o'j'n, edz'in'o'j, kiu'j nask'as knab'in'o'j'n, est'as iu'foj'e tortur'at'a'j aŭ eĉ murd'at'a'j de si'a'j edz'o'j.
#000814
Ekzempl'e antaŭ ne'long'e tial mort'is Mélanie Inakanyana kaj Béatrice Niyondavyi. La okaz'o'j memor'ig'as pri Franc'in'e Nijimbere, jun'a vir'in'o, al kiu ŝi'a edz'o for'tranĉ'is la brak'o'j'n kiel pun'o, ke ŝi nask'is nur knab'in'o'j'n. Tiu ĉi vir'in'o est'as unu el mal'mult'a'j, kiu'j plend'is: la edz'o est'is en'prizon'ig'it'a.
#000815
Precip'e en vilaĝ'o'j atenc'o'j tia'j rest'as kaŝ'it'a'j antaŭ lok'a'j administr'ant'o'j, part'e pro tim'o kaj part'e pro tio, ke burundaj kutim'o'j mal'permes'as al vir'in'o'j plend'i kontraŭ si'a'j edz'o'j. Pro tio est'as mort'ig'it'a'j mult'a'j beb'in'o'j.
#000816
Ali'flank'e, pro la sam'a'j kutim'o'j, knab'o'j est'as bon'e protekt'at'a'j. Ili est'as mal'sam'e eduk'at'a'j, ol knab'in'o'j: knab'o'j lern'as, kiel uz'i arm'il'o'j'n, pri'zorg'i best'o'j'n kaj konstru'i dom'o'j'n; knab'in'o'j lern'as, kiel bala'i, lav'i vest'aĵ'o'j'n, kuir'i kaj pri'zorg'i infan'o'j'n. Senknabaj famili'o'j mal'aper'as, ĉar iu'j edz'o'j for'las'as edz'in'o'j'n, kiu'j ne nask'as knab'o'j'n, por serĉ'i ali'a'n vir'in'o'n, kiu don'os sopir'at'a'n fil'o'n.
#000817
Pli ol 90 % da burund'an'o'j viv'as de ter'kultiv'ad'o, la ter'o est'as ili'a sol'a „kapital'o”. Knab'in'o'j tamen ne rajt'as hered'i la hav'aĵ'o'n de si'a'j ge'patr'o'j, kaj do la ter'o est'as nur por knab'o'j, kiu'j rest'as apud la ge'patr'o'j ĝis la mort'o. Knab'in'o'j ne long'e rest'as kun si'a'j ge'patr'o'j pro edz'in'iĝ'o: ili ricev'as ne de si'a propr'a famili'o, sed de la bo'famili'o.
#000818
Mult'o est'as far'it'a por kompren'ig'i al vir'o'j, ke edz'in'o'j ne respond'ec'as pri la seks'o de si'a'j id'o'j. Oni dir'as, ke vir'in'o est'as kvazaŭ ter'o, kaj vir'o kvazaŭ kultiv'ist'o: oni do rikolt'as, kio'n oni sem'is. La reg'ist'ar'o kaj ali'a'j instanc'o'j klopod'as klar'ig'i al vir'o'j, ke ankaŭ ili respond'ec'as pri la seks'o de la beb'o, sed en land'o, kie ĉirkaŭ 90 % de la popol'o sci'pov'as nek leg'i, nek skrib'i, ne ebl'as optimism'i pri la rezult'o'j.
#000819
Sen'dub'e la amerik'a kontinent'o est'as grand'a lingv'a mozaik'o kaj tial mult'a'j pri'lingv'a'j fak'ul'o'j si'n demand'as kiel administr'i tiu'n ĉi mult'lingv'ism'o'n. Kia'j'n kriteri'o'j'n sekv'i por garanti'i konserv'ad'o'n de la amerik'a lingv'a ekologi'o en'e de integr'iĝ'int'a spac'o? Kaj konsekvenc'e, al kia'spec'a integr'iĝ'o ni dev'as al'iĝ'i: ĉu al inkluziv'a aŭ eksklud'a? Oni dev'as sci'i, ĉu ni'a'okaz'e plur'lingv'ism'o konsist'ig'as faktor'o'n evolu'pov'a'n aŭ retro'ir'a'n.
#000821
La fakt'o est'as, ke mult'a'j fak'ul'o'j daŭr'e esplor'as kaj verk'as pri tiu ĉi tem'o kun la cel'o konsci'ig'i la civit'an'ar'o'n pri la real'a lingv'a mal'ekvilibr'o, kiu damaĝ'as la lingv'a'n ekologi'o'n de tiom vast'a region'o.
#000822
Tiu'rilat'e oni dev'as atent'i, ke „lingv'o akompan'as imperi'o'n” laŭ la esprim'o de Antonio de Nebrija [antónjo de nebriĥa], aŭtor'o de la unu'a gramatik'o de la kastilia lingv'o en si'a'j dediĉ'a'j not'o'j al la Katolik'a'j Ge'reĝ'o'j en la jar'o 1492. Por grand'a part'o de Amerik'o, kies integr'iĝ'o al la okcident'a mond'o tiam komenc'iĝ'is, tiu fraz'o est'as lig'it'a al la en'romp'o de la kastilia lingv'o, kiu kaŭz'is la unu'a'n grand'a'n skism'o'n en ili'a'j'n hejm'o'j'n. Ankaŭ la lingv'o'j angl'a, franc'a kaj portugal'a, kiu'j akompan'is si'a'j'n respektiv'a'j'n imperi'o'j'n, produkt'is ali'a'j'n skism'o'j'n en la region'o'j, kie ili al'trud'iĝ'is.
#000823
Nun'temp'e tiu'j kvar lingv'o'j, klasifik'it'a'j inter la plej parol'at'a'j en la mond'o, aparten'as al politik'a'j instituci'o'j fort'e struktur'it'a'j kaj konsist'ig'as oficial'a'j'n lingv'o'j'n en inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j. Aprior'e, ne ekzist'us kial'o por pri'dub'ig'i kvar'lingv'a'n projekt'o'n de kontinent'a integr'iĝ'o, tamen, ĉu tiu'j lingv'o'j per si mem spegul'as la kultur'a'n kaj lingv'a'n profil'o'n de Amerik'o?
#000824
La real'o est'as, ke oni apenaŭ hav'as proksim'um'a'n sci'o'n pri la nombr'o de lingv'o'j ankoraŭ parol'at'a'j en la kontinent'o. Aktual'a'j raport'o'j kalkul'as, ke est'as proksim'um'e 1500 aŭ 2000 lingv'o'j, klas'ig'it'a'j en 20 lingv'ist'ik'a'j'n famili'o'j'n, kiu'j prezent'as riĉ'a'n genetik'a'n kaj tip'ologi'a'n divers'ec'o'n kaj est'as uz'at'a'j en la jen'a'j region'o'j: Nord-Amerik'o (de Alasko ĝis centr'a Meksiko), Mez-Amerik'o (inter centr'a Meksiko kaj Nikaragvo), Karibio kaj Sud-Amerik'o.
#000825
Iom da histori'o kaj iom da fizik'o
#000827
Baz'o'pilk'o est'as tre popular'a en Uson'o, sed ĝi est'as lud'at'a en mult'a'j land'o'j. „Besuboru” jam prosper'is dum ĉirkaŭ jar'cent'o en Japani'o kaj la „hom'u ran” est'as tiom part'o de la japan'a kultur'o, kiom sumo-lukt'ad'o, kabuk'o kaj suŝi'o. Baz'o'pilk'o est'as ankaŭ tre popular'a en la pacifik-rand'a'j orient-azi'a'j land'o'j, en Kanado kaj en Kubo, Domingo kaj la karib'a region'o.
#000828
La ĵet'ant'o star'as mal'pli ol 20 metr'o'j'n for de la bat'ant'o kaj ĵet'as la pilk'o'n je rapid'o de proksim'um'e 40 metr'o'j en sekund'o. Dum si'a flug'o la pilk'o fal'as el si'a „rekt-lini'a” voj'o je proksim'um'e 1,2 metr'o'j. Al'don'e, pro la kudr'aĵ'o'j sur la pilk'o est'as konsider'ind'a aer-tumult'em'o, kiu tuŝ'as ĝi'n kaj ŝanĝ'as ĝi'a'n voj'o'n kaj vertikal'e kaj horizontal'e. Por pli'grand'ig'i ĉi tiu'n efik'o'n la ĵet'ant'o oft'e al'don'as ekstr'a'n turn'iĝ'o'n al la pilk'o. La pilk'o do kutim'e far'as proksim'um'e 20 rotaci'o'j'n dum si'a voj'o. Pro tio la pilk'o pov'as mov'iĝ'i ĝis 44 centi'metr'o'j'n horizontal'e el si'a „rekt-lini'a” voj'o. Kaj la pilk'o far'as la pli'mult'o'n de si'a horizontal'a mov'iĝ'o dum la last'a kvar'on'o de la voj'o! Oni ankaŭ konsider'u, ke la pilk'o bezon'as mal'pli da temp'o por tra'ir'i tiu'n kvar'on'a'n voj'o'n (proksim'um'e 1/6 da sekund'o) ol la bat'ant'o bezon'as por antaŭ'e'n-sving'i la bat'il'o'n (proksim'um'e 1/5 da sekund'o). La bat'ant'o do dev'as komenc'i si'a'n antaŭ'e'n-sving'o'n antaŭ ol la pilk'o komenc'as montr'i mult'a'n horizontal'a'n mov'iĝ'o'n.
#000833
La 31an de decembr'o 2008 labor'ist'a'j sindikat'o'j kaj civit'an'a'j grup'o'j mal'ferm'is tiel nom'at'a'n „Jar'ŝanĝ'a'n vilaĝ'o'n por mal'dung'it'o'j” en la centr'o de Tokio. Ili cel'is help'i sen'hejm'a'j'n mal'dung'it'o'j'n ĝis la 5a de januar'o, kiam municip'a'j ofic'ej'o'j ek'funkci'os post la nov'jar'a'j feri'o'j.
#000836
La 1an de januar'o 223 hom'o'j dorm'is en tend'o'j prepar'it'a'j de la organiz'ant'o'j. La 2an la nombr'o pli'grand'iĝ'is ĝis 270 kaj ek'mank'is tend'o'j. Interes'iĝ'is ĵurnal'o'j kaj televid'o pri la vilaĝ'o, ĉar mult'a'j japan'o'j sent'is, ke la sam'a sen'labor'ec'o kaj sen'hejm'ec'o pov'us ankaŭ ili'n traf'i.
#000837
Sam'temp'e ĉef'ministr'o As'o, jam mal'popular'a, tim'is, ke la afer'o pov'as sufok'i li'a'n kabinet'o'n. Li decid'is dispon'ig'i reg'ist'ar'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n kaj najbar'a'j'n element'a'j'n lern'ej'o'j'n kiel provizor'a'j'n loĝ'ej'o'j'n. Ĝis la 5a de januar'o loĝ'is en la vilaĝ'o 499 hom'o'j. Tie ili ricev'is manĝ'aĵ'o'n kaj konsil'o'n pri est'ont'a labor'o aŭ loĝ'ej'o. Help'is ili'n 1692 hom'o'j kaj kolekt'iĝ'is pli ol 24 milion'o'j da en'o'j.
#000838
Nur la Japan'a Komun'ist'a Parti'o kontraŭ'is la nov'a'n sistem'o'n, antaŭ'vid'ant'e la eventual'a'n mizer'a'n situaci'o'n de labor'ist'o'j. Ali'a'j politik'a'j parti'o'j aprob'is. La reg'ist'ar'o neglekt'is la avert'o'n de la Komun'ist'a Parti'o kaj far'is neni'o'n por evit'ig'i eventual'a'j'n amas'mal'dung'o'j'n.
#000842
Per tiu grand'a kaŝ'it'a profit'o ili pov'us plu dung'ad'i labor'ist'o'j'n. Tamen la kapital'ist'ar'o forges'as, ke labor'ist'o'j est'as ankaŭ konsum'ant'o'j. Kiam sen'labor'a, kiu aĉet'os aŭtomobil'o'j'n kaj fot'il'o'j'n? Mal'dung'i labor'ist'o'j'n kaj mal'trankvil'ig'i popol'an'o'j'n signif'as mal'prosper'ig'i kompani'o'j'n. Ili baldaŭ konsci'os si'a'n stult'ec'o'n kaj ricev'os la venĝ'o'n de la labor'ist'o'j, kiu'j'n ili mal'estim'e trakt'is kaj mal'dung'is.
#000845
Sep jar'o'j'n post la invad'o de Afgani'o Uson'o kaj NATO (Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o) send'as pli'a'j'n soldat'o'j'n al la turment'at'a land'o. Ŝajn'as, ke la alianc'an'o'j ankoraŭ ne kompren'as aŭ ne vol'as kompren'i, ke okupaci'a'j trup'o'j (sol'a'j) ne kapabl'os solv'i la problem'o'j'n de la land'o. Jam mult'a'j'n miliard'o'j'n kost'is tiu „misi'o”, sed kun kia rezult'o? Afgani'o, laŭ kon'at'a afgan'a ĵurnal'ist'o, hodiaŭ est'as dis'split'it'a land'o reg'at'a de du fundament'ist'a'j kaj kontraŭ'demokrati'a'j grup'o'j. Unu grup'o'n sub'ten'as la inter'naci'a soci'o, la ali'a'n ĝi kontraŭ'batal'as. La mal'amik'o'j de la (okcident'a) alianc'o, taliboj kaj ali'a'j ribel'ul'o'j, inter'temp'e el'kresk'is al region'a potenc'o ambaŭ'flank'e de la afgan'a-pakistana lim'o. Ili financ'as si'n per kultiv'ad'o de papav'o'j kaj vend'ad'o de opi'o, pov'ant'e tia'manier'e daŭr'e aĉet'i modern'a'j'n iranajn, rus'a'j'n aŭ ĉin'a'j'n arm'il'o'j'n, per kiu'j ili milit'as kontraŭ NATO kaj ĝi'a'j alianc'an'o'j.
#000846
Kaj la okcident'o kaj Afgani'o mem far'is mult'a'j'n erar'o'j'n. La inter'naci'a soci'o ne kompren'is la komplik'a'n situaci'o'n en la land'o. Ni memor'u, kial oni antaŭ sep jar'o'j invad'is ĝi'n: por persekut'i Osama Bi'n Lad'e'n, kiu'n Uson'o kulp'ig'is pro la barbar'a atenc'o kontraŭ la ĝemel'a'j tur'o'j en Nov'jork'o, kaj por for'pel'i el la land'o teror'ist'a'j'n talibojn. La frenez'a'n barb'ul'o'n ĝis hodiaŭ oni ne kapt'is, sed tio jam ne grav'as, ĉar li iĝ'is sen'signif'a figur'o: li'a teror'ist'a organiz'aĵ'o Al'kaid'o ne plu de'pend'as de li, sed ag'ad'as far'e de mult'a'j pli-mal'pli mem'star'a'j grup'o'j en mult'a'j land'o'j. La talibojn komenc'e oni sukces'is re'pel'i, sed iom post iom ili re'fort'iĝ'is precip'e en la sud'o, tiel ke post'e la okupaci'a'j trup'o'j pli kaj pli kruel'e bombard'is tiu'n land'o'part'o'n. Ju pli da civil'ul'o'j iĝ'as viktim'o'j de tiu'j atak'o'j, des pli la taliboj gajn'as sub'ten'o'n en la popol'o. Jen nur kelk'a'j bon'e dokument'it'a'j ekzempl'o'j el la pas'int'a jar'o: per uson'a atak'o en juli'o 2008 mort'is 47 gast'o'j de nupt'o'fest'o; en aŭgust'o dum funebr'a ceremoni'o pli ol 90 hom'o'j; en novembr'o de'nov'e ekster'land'a'j soldat'o'j mort'ig'is 43 hom'o'j'n dum nupt'o'fest'o. Ĉu est'as mir'ig'e, ke per tia'j masakr'o'j la taliboj de'nov'e est'as fort'ig'at'a'j kaj sub'ten'at'a'j de la popol'o?
#000847
Kaj la afgan'a reg'ist'ar'o sub prezid'ant'o Hamid Karzai? Ĝi ne kapabl'as ver'e reg'ad'i, ĉar preskaŭ ĉiu'j ministr'o'j est'as korupt'a'j. Tuj kiam al'ven'is help'mon'o, ili en'kas'ig'is ĝi'n por si mem kaj si'a'j famili'an'o'j, ja ne sci'ant'e, kiom long'e ili rest'os en si'a'j ofic'o'j. El la miliard'o'j, kiu'j'n ni (jes, vi kaj mi, per ni'a impost'mon'o) pag'is al Afgani'o por re'konstru'ad'o, preskaŭ neni'o al'ven'is ĉe la hom'o'j en la vilaĝ'o'j. En la reg'ist'ar'o trov'iĝ'as precip'e islam'a'j fundament'ist'o'j kaj „milit'ĉef'o'j”, kiel en la politik'a ĵargon'o oni nom'as la estr'o'j'n de milic'o'j kaj trup'o'j. Tiu reg'ist'ar'o, laŭ la menci'it'a ĵurnal'ist'o, far'iĝ'is „politik'a-religi'a aristokrati'o, en kiu milit'krim'ul'o'j dikt'as la regul'o'j'n, korupt'a'j burokrat'o'j kaj mula'o'j, kiu'j ag'ad'as simil'e aŭ sam'e kiel taliboj”.
#000848
NATO nun ja kompren'is, ke milit'ag'o'j sol'a'j ne pov'as solv'i la problem'o'j'n, sed ke oni dev'as pli'fort'ig'i civil'a'n re'konstru'ad'o'n, don'i lern'ej'o'j'n anstataŭ bomb'o'j'n. Tamen, est'as klar'e, ke ĝi ne simpl'e pov'as re'tir'i ĉiu'j'n soldat'o'j'n, sed neces'as antaŭ'e pli'fort'ig'i la afgan'a'j'n sekur'fort'o'j'n. Afgan'a soldat'o gajn'as 200 dolar'o'j'n monat'e, talibo ĝis 400 dolar'o'j'n, german'a soldat'o en Afgani'o krom la salajr'o'j'n ricev'as ĉ. 4000 dolar'o'j'n al'don'e por deĵor'ad'o ekster'land'a! Afgan'a'j arme'an'o'j dev'us ricev'i almenaŭ mult'e pli ol taliboj, se ver'e oni vol'as hav'i taŭg'a'n naci'a'n arme'o'n. Nur fort'a propr'a arme'o hav'as ŝanc'o'n venk'i la talibajn milit'ist'o'j'n, kiu'j ne plu pov'us propagand'i, ke ekster'land'a'j soldat'o'j prav'ig'as sankt'a'n milit'o'n. Neces'as ankaŭ parol'i kun la moder'a'j taliboj por ating'i batal'halt'o'n kaj fin'e ebl'e pac'o'n. Kaj neces'as fort'a'j afgan'a'j trup'o'j, kiu'j pov'os detru'i la papav'o-agr'o'j'n. Oni dev'as re'konstru'i la ekonomi'o'n tiel, ke hom'o'j hav'as labor'o'n en si'a'j hejm'lok'o'j kaj pov'as nutr'i si'a'j'n famili'o'j'n. Tio est'us ver'a help'o por Afgani'o.
#000849
Plej grav'e est'us, ke NATO prezent'u temp'o'plan'o'n por re'tir'iĝ'i el Afgani'o. Ĝi dev'as indik'i dat'o'n, je kiu ĝi definitiv'e for'las'os la turment'at'a'n land'o'n. Tio don'us al la hom'o'j cert'ec'o'n, ke fin'iĝ'os la okupaci'o. Kaj ili ne plu kred'os la propagand'o'n de taliboj. Sen tia plan'o probabl'e la milit'o en Afgani'o ne nur daŭr'os, sed pov'us etend'iĝ'i al la tut'a region'o inkluziv'e de Pakistano. Tio est'us fiask'a mal'venk'o de la inter'naci'a soci'o.
#000850
En la en'konduk'o de la februar'a numer'o Stefan Maul skrib'is: „En mal'grand'a'j trink'ej'o'j kaj en grand'a'j fest'o'tend'o'j oni de'nov'e rajt'as fum'ad'i laŭ'plaĉ'e.” Mi supoz'as, ke for'fal'is part'o, kaj ke la komplet'a fraz'o est'is: „En mal'grand'a'j trink'ej'o'j kaj en grand'a'j fest'o'tend'o'j oni de'nov'e rajt'as fum'ad'i kaj ĝen'ad'i la ali'a'j'n ĉe'est'ant'o'j'n laŭ'plaĉ'e”, ĉu ne?
#000851
Komenc'e de 2009 aprob'is la alban'a parlament'o leĝ'o'n, kiu mal'ferm'as dosier'o'j'n el la komun'ist'a period'o inter 1944 kaj 1990. La t.n. lustracio-leĝ'o1 antaŭ'vid'as la el'posten'ig'o'n de funkci'ul'o'j, inkluziv'e de polic'an'o'j kaj parlament'an'o'j, kiu'j dum tiu ĉi period'o iel kun'labor'is kun la sekret'a polic'o.
#000853
Ekzempl'e, kvar'op'o tia konsist'ig'as la konstituci'a'n tribunal'o'n, dum ali'a'j prezid'as politik'a'j'n parti'o'j'n kaj estr'as privat'a'j'n televid'o-kompani'o'j'n. Tial, dum la balot'o'j en 2005, demokrat'o'j promes'is per la lustracio-leĝ'o mal'permes'i al eks'a'j komun'ism'a'j krim'ul'o'j en'posten'iĝ'i en alt'a'j ŝtat'a'j instituci'o'j, inkluziv'e de la parlament'o.
#000855
Ĝis ĉi-januar'e mal'dekstr'a'j parti'o'j sukces'e blok'is la propon'o'n. Ili argument'is, sub'ten'at'a'j ekzempl'e de la ĉeĥ'a reg'ist'ar'o kaj la ambasad'o'j de Uson'o, Briti'o kaj Dani'o, ke la reg'ist'ar'o pov'us mis'uz'i la leĝ'o'n por el'sark'i si'a'j'n politik'a'j'n mal'amik'o'j'n. Kontrast'e tiu'j, kiu'j sufer'is sub la komun'ism'a diktatur'o, bon'ven'ig'is la nov'a'n leĝ'o'n.
#000856
1. En la period'o post la fal'o de la divers'a'j eŭrop'a'j komun'ism'a'j ŝtat'o'j inter 1989 kaj 1991, la termin'o est'is uz'at'a en la politik'o, kiu lim'ig'is la part'o'pren'o'n de si'a'temp'a'j komun'ist'o'j, kaj precip'e de inform'int'o'j de la komun'ist'a sekret'a polic'o, en la post'a'j reg'ist'ar'o'j aŭ eĉ en civil'a'j posten'o'j. En la modern'a epok'o „lustracio” do prunt'is la signif'o'n „intensiv'e pur'ig'i” de la latin'a histori'a sent'o kaj aplik'is ĝi'n al la procedur'o en kiu ŝtat'o trakt'is si'a'j'n iam'a'j'n romp'o'j'n de hom'a'j rajt'o'j aŭ okaz'int'a'j'n mal'just'aĵ'o'j'n.
#000857
Ekonomi'o ŝrump'as, sed kompani'o'j prosper'as
#000858
Pro la ekonomi'a regres'o, la merkat'o mal'varm'iĝ'as. Aŭtomobil'o'j tut'e ne vend'iĝ'as, kaj mult'a'j labor'ist'o'j est'as mal'dung'it'a'j. Grand'a'j vend'ej'o'j sufer'as pro mal'bon'a vend'ad'o, kaj ili serĉ'as divers'a'j'n rimed'o'j'n por plu'viv'i.
#000859
Laŭ la ĵurnal'o Asahi de la 21a de februar'o 2009, al la demand'o „ĉu vi aĉet'is mult'e'kost'aĵ'o'n last'a'temp'e?”, 65 % de la enket'it'a'j 10 521 hom'o'j respond'is „ne”. La kial'o'j est'is „ne est'as aĵ'o'j, kiu'j'n mi vol'as aĉet'i” (3225), „mi ne vol'as el'spez'i mon'o'n” (1716), „mi est'as mal'trankvil'a pro mi'a est'ont'ec'o” (966), „mi'a salajr'o mal'mult'iĝ'is” (467). 362 hom'o'j menci'is ali'a'j'n kial'o'j'n. Jam abund'as aĵ'o'j en la japan'a'j hejm'o'j. Pro la ekonomi'a regres'o, ili est'as pli si'n'gard'em'a'j kaj ten'as la mon'uj'o'n ferm'it'a.
#000860
UNIQLO () ofert'as ĉiu'tag'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. Tiu ĉi kompani'o unu'a'n foj'o'n mal'ferm'is vend'ej'o'n en Hiroŝim'o en 1984. Ĝi prosper'as, ek'vend'int'e vest'aĵ'o'n el nov'a material'o nom'at'a heat-tech (kiu supoz'ebl'e signif'as varm-teknologi'o). Ĝi hav'as mult'a'j'n branĉ'o'j'n en'land'e kaj ankaŭ en Londono, Honkongo, Ŝanhajo kaj Seulo. Komenc'e de la jar'o 2009 UNIQLO prognoz'is profit'o'n de 620 miliard'o'j da en'o'j, sed last'a'temp'e ĝi ŝanĝ'is la prognoz'o'n pli alt'e'n al 627 miliard'o'j. La kompani'estr'o Janai Tadaŝi far'iĝ'is en 2008 la plej riĉ'a hom'o en Japani'o, posed'ant'e 570 miliard'o'j'n da en'o'j.
#000862
Japan'a McDonald’s last'a'n jar'o'n profit'is plej mult'e en si'a histori'o. Ĝi vend'is 100-en'a'n hamburger'o'n kaj 120-en'a'n kaf'o'n kaj al'tir'is mult'a'j'n klient'o'j'n. Nintendo, kiu vend'as elektron'ik'a'j'n lud'il'o'j'n tut'mond'e, ankaŭ profit'as mult'e.
#000863
Oni analiz'is la kial'o'j'n de la prosper'iĝ'o de tiu'j kompani'o'j. La ĉef'a kial'o est'as, ke ili de'pend'as de la en'land'a merkat'o. Mult'a'j japan'a'j industri'o'j de'pend'as de eksport'o, mult'e al Uson'o. Tial, kiam Uson'o tern'as, Japani'o mal'varm'um'as. Ĉi-foj'e Uson'o est'as serioz'e mal'san'a, do Japani'o est'as mort'ant'a. Tamen la supr'a'j kompani'o'j precip'e de'pend'as de japan'a'j konsum'ant'o'j, do la influ'o de ekster'land'a regres'o est'as mal'pli grand'a.
#000864
Ali'a kial'o est'as, ke japan'o'j serĉ'as pli mal'mult'e'kost'a'j'n kaj pli unik'a'j'n aĵ'o'j'n kaj rest'as hejm'e. La vest'aĵ'o'j, kiu'j'n UNIQLO vend'as, est'as nov'material'a'j, unik'a'j kaj mal'mult'e'kost'a'j. Hamburger'o'j'n kaj kaf'o'j'n de McDonald’s eĉ mal'riĉ'a'j hom'o'j pov'as aĉet'i, kaj en la mal'bon'a ekonomi'o eĉ pli da hom'o'j vol'as aĉet'i tia'j'n mal'mult'e'kost'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n. Ili em'as rest'i hejm'e; pro tio elektron'ik'a'j lud'il'o'j bon'e vend'iĝ'as kiel et'a'j distr'aĵ'o'j. Hom'o'j est'as hom'o'j. Eĉ en la ekonomi'a regres'o ili vol'as viv'i hom'ec'e, kaj por tio ili serĉ'as en la soci'o tio'n, kio kontent'ig'as ili'a'n mal'grand'a'n feliĉ'o'n.
#000865
Fiask'as la land'a loĝ'ad'o-politik'o en Burundo pro divers'a'j kial'o'j. Kulp'as inter'ali'e la kresk'o de la loĝ'ant'ar'o en la ĉef'urb'o, soci'politik'a'j kriz'o'j, la mal'alt'iĝ'o de la aĉet'pov'o de burund'an'o'j kaj la mank'o de bon'a politik'o pri loĝ'ad'o.
#000866
Pez'as la problem'o al salajr'ul'o'j, apart'e al ŝtat'funkci'ul'o'j. Tiu'j ne pov'as facil'e pag'i lu'kost'o'j'n kaj sam'temp'e lern'ej'o-kotiz'o'j'n, kaj oni ne forges'u manĝ'aĵ'o'j'n. Kiu'j bon'ŝanc'e posed'as et'a'j'n parcel'o'j'n, ne pov'as ili'n bon'e ekspluat'i pro kresk'ant'a viv'o'kost'o (pli ol 200 % inter 1990 kaj 2008).
#000867
Akir'i loĝ'ej'o'n facil'is dum kaj iom post la koloni'ism'a epok'o. Tamen, post sen'de'pend'iĝ'o, si'n'sekv'a'j reg'ist'ar'o'j neglekt'is konstru'i nov'a'j'n hejm'o'j'n. Antaŭ 1973 la ŝtat'o ne nur loĝ'ig'is ŝtat'funkci'ul'o'j'n kontraŭ et'a sum'o, sed ankaŭ bon'e ekip'is la dom'o'j'n. Post'e, tamen, alt'iĝ'is la kost'o'j por pri'zorg'i loĝ'ej'o'j'n tia'j'n, kaj la ŝtat'o perd'is interes'o'n.
#000868
En 2007 la reg'ist'ar'o lanĉ'is nov'a'n iniciat'o'n: „loĝ'ad'o kaj urb'o”. Tiel ĝi cel'as dispon'ig'i ter'o'n por nov'a'j dom'o'j – en'tut'e 26 000 jar'e. Tamen oni protest'is, ke tiel mal'aper'os kultiv'ebl'a'j kamp'o'j. Kresk'os do mal'sat'o: pli bon'e, ebl'e, ripar'i kaj pli'bon'ig'i ekzist'ant'a'j'n loĝ'ej'o'j'n ol konstru'i nov'a'j'n.
#000870
Ceter'e not'ind'as, ke kelk'a'j ministr'o'j kaj parlament'an'o'j konstru'ig'as mult'e'kost'a'j'n dom'o'j'n pag'it'a'j'n per korupt'o kaj ŝtel'ad'o.
#000871
Laŭ la Universal'a Deklaraci'o de Hom'a'j Rajt'o'j „ĉiu hav'as rajt'o'n je viv'nivel'o adekvat'a por la san'o kaj bon'fart'o de si mem kaj de si'a famili'o, inkluziv'e de nutr'aĵ'o, vest'aĵ'o'j, loĝ'ej'o kaj medicin'a pri'zorg'o kaj neces'a'j soci'a'j serv'o'j”. Ŝajn'e ankoraŭ ne en Burundo.
#000872
Sam'seks'em'o ne est'os pun'it'a en Burundo post decid'o en februar'o de la senat'o. Sam'temp'e la senat'an'o'j abol'is la mort'o'pun'o'n.
#000873
La tiel nom'at'a Integr'it'a Ofic'ej'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j en Burundo bon'ven'ig'is la decid'o'n, kiu nul'ig'as propon'o'n aprob'it'a'n en novembr'o en la land'a asemble'o por pun'i sam'seks'a'j'n rilat'o'j'n. En leter'o la inter'naci'a organiz'aĵ'o al'vok'is al la senat'o respekt'i hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj mal'akcept'i la asemble'a'n propon'o'n.
#000874
Burund'an'o'j hav'as divers'a'j'n opini'o'j'n pri sam'seks'em'o. Kelk'a'j dir'as, ke oni pun'u tia'j'n rilat'o'j'n, kiu'j est'as tabu'a'j en Burundo; ali'a'j, ke ili ne kompren'as, kial pun'i hom'o'j'n, kiu'j inter'konsent'as pri si'a seks'a kondut'o. Ili argument'as: „La reg'ist'ar'o ne inter'ven'u en ag'o'j, kiu'j ne ĝen'as ali'a'j'n hom'o'j'n. Se jes, ĝi pov'us mal'permes'i seks'a'j'n rilat'o'j'n inter hom'o'j de mal'sam'a'j seks'o'j.”
#000876
Not'ind'as, ke reprezent'ant'o'j de divers'a'j religi'o'j skrib'is al la prezid'ant'o, mem religi'em'a, kaj pet'is, ke sam'seks'em'ul'o'j est'u pun'it'a'j. Sam'seks'em'o, ili dir'as, pov'us vek'i la koler'o'n de Di'o. Ceter'e ankoraŭ ne est'as agnosk'it'a sam'seks'em'ul'a asoci'o en Burundo.
#000877
Nepalo fin'fin'e far'iĝ'is respublik'o kun komun'ist'a reg'ist'ar'o. Reĝ'o Gyanendra for'las'is si'a'n palac'o'n en 2008 kaj nun loĝ'as en Nepalo kiel ordinar'a popol'an'o. Li'a fil'o for'las'is la land'o'n por ek'loĝ'i en Singapur'o.
#000879
Post la proklam'o pri la respublik'o nepal'an'o'j esper'is pri pli bon'a'j temp'o'j, sed ne mult'o ŝanĝ'iĝ'is. Ekzempl'e, la reĝ'a palac'o far'iĝ'os part'e ministr'ej'o pri ekster'land'a'j afer'o'j kaj part'e muze'o, sed pri ĉi-last'a ankoraŭ atend'as nepal'an'o'j. Sam'e ankoraŭ posed'as la ribel'int'o'j si'a'j'n arm'il'o'j'n.
#000880
La reg'ist'ar'o konsist'as el membr'o'j de divers'a'j komun'ist'a'j parti'o'j nepalaj. Oni ne sci'as, kiom da komun'ist'a'j parti'o'j ekzist'as en la land'o. Ili fond'iĝ'is rezult'e de divers'a'j split'iĝ'o'j, post kiam dum la reĝ'a epok'o tiu aŭ ali'a parti'o est'is mal'permes'at'a.
#000881
Jen la parti'o'j inter'konsent'as kaj unu'iĝ'as, jen ili mal'konsent'as kaj de'nov'e dis'iĝ'as. Mult'a'j opini'as, ke la parti'o'j unu'iĝ'u, sed ĉiu parti'o taks'as si'n la ver'a komun'ist'a parti'o kaj rifuz'as ced'i al ali'a'j. Pri politik'a'j afer'o'j ili pli-mal'pli inter'konsent'as, sed ne pri tiu, kiu far'iĝ'os la ĝeneral'a sekretari'o de unu'iĝ'int'a parti'o.
#000882
Do malgraŭ tio, ke 60 % de la popol'o voĉ'don'is por la divers'a'j komun'ist'a'j parti'o'j, ili mal'bon'e reg'as kaj mal'komun'ist'e labor'as. Rest'as do la demand'o, ĉu iam la parti'o'j sukces'e kaj definitiv'e unu'iĝ'os.
#000883
Ceter'e mal'aprob'as la komun'ist'o'j'n la uson'a reg'ist'ar'o. Pli kaj pli inter'ven'as en nepala politik'o la ambasador'o'j de Uson'o kaj de Barato. Sed malgraŭ ĉio la nepala popol'o pli kaj pli favor'as komun'ist'o'j'n.
#000884
La juĝ'ej'o de Dendermonde en Belgi'o kondamn'is la uson'a'n Inter'ret-gigant'o'n Yahoo!. La ret'per'ant'o est'is akuz'it'a pro la rifuz'o kun'labor'i kun jur'a enket'o. La firma'o ricev'is unu'foj'a'n pun'o'n de 55 000 eŭr'o'j kaj ricev'os ĉiu'tag'e pli'a'n pun'o'n de 10 000 eŭr'o'j, se ĝi plu rifuz'as kun'labor'i. Yahoo! jam inform'is, ke ĝi ne akcept'as la kondamn'o'n, kaj plu'ŝov'os la kaz'o'n al arbitraci'a tribunal'o.
#000885
La polic'a'j instanc'o'j de Dendermonde est'is trov'int'a'j la spur'o'j'n de Inter'ret-krim'ul'o'j, kiu'j uz'is adres'o'j'n de Yahoo! por ek'sci'i financ'a'j'n don'it'aĵ'o'j'n de komput'il'uz'ant'o'j kaj tiel mal'plen'ig'i ili'a'j'n bank'kont'o'j'n. La polic'o pet'is de Yahoo! la Ip-numer'o'j'n, lig'it'a'j al tiu'j adres'o'j, por pov'i lok'i la krim'ul'o'j'n. La firma'o tamen respond'is, ke ĝi est'as uson'a firma'o kaj pro tio hav'as neniu'n dev'ig'o'n al ekster'land'a polic'o.
#000886
Belg'a jur'ist'o kaj prokuror'o J'a'n Kerkhofs opini'as, ke Yahoo! liver'as serv'o'j'n al person'o'j en Belgi'o, kaj do ja respond'ec'as. „En simil'a'j okaz'o'j Google kaj Microsoft tuj liver'is la neces'a'j'n don'it'aĵ'o'j'n,” al'don'is Kerkhofs.
#000887
Sebastian Vos de Finsbury International Policy and Regulatory Advisers (FIPRA) „mir'is” pri la akuz'o. „Yahoo! hav'as si'a'n intern'a'n regul'ar'o'n,” li dir'is, „kaj laŭ ĝi inform'o'j pri la uz'o de ekster'land'a'j uz'ant'o'j pov'as est'i trans'don'it'a'j nur al la uson'a polic'o.”
#000888
La kaz'o memor'ig'as pri la jar'o 2004, kiam la ĵurnal'ist'o Shī Tāo est'is arest'it'a en Ĉini'o „dank'e al” inform'o'j de Yahoo!. Tiam pro'parol'ant'o de la ret'per'ant'o bedaŭr'is, ke „uz'ant'o'j de ĝi'a ret'serv'o en Ĉini'o est'is en'karcer'ig'it'a'j, ĉar ili dis'send'is si'a'j'n politik'a'j'n ide'o'j'n tra Inter'ret'o”, sed argument'is, ke Yahoo!, sam'e kiel ĉiu'j ali'a'j ekster'land'a'j firma'o'j en Ĉini'o, dev'as obe'i la lok'a'j'n leĝ'o'j'n.
#000889
Tamen last'a'temp'e io okaz'is, kio memor'ig'is mi'n pri la tez'o de Dunne. Iu'n nokt'o'n mi tre klar'e sonĝ'is pri perd'it'a ŝlos'il'o. La fon'o jen'as: antaŭ jar'o'j mi kaŝ'is ŝlos'il'o'n de la mal'antaŭ'a dom'pord'o sub la tegment'o'n de ĝarden'a bud'o. Tiel, se unu el ni'a'j fil'o'j sen'avert'e ven'us dum ni'a for'est'o, li pov'us pren'i la ŝlos'il'o'n kaj en'ir'i la dom'o'n.
#000893
Mi konklud'is, tamen, ke la eksperiment'o de Dunne pri la temp'o rest'as ne'pruv'it'a. Tamen la tem'o ankoraŭ fascin'as mi'n. Ebl'e leg'ant'o de MONATO hav'as spert'o'j'n, kiu'j kontribu'as al diskut'o pri la esenc'o kaj funkci'o de la temp'o.
#000898
En mi'a'n artikol'o'n Nov'a Esperant'o-muze'o (MONATO 2009/2, p. 22) en'ŝtel'iĝ'is dum la redaktor'a mal'long'ig'o de mi'a origin'a tekst'o du mal'ĝust'ig'o'j, kiu'j'n mi vol'us iom pri'lum'i, kvankam konciz'e tio ne facil'as.
#000899
1. La artikol'o komenc'iĝ'as per vort'o'j „En la urb'o Svitavy (okcident'a Moravio)”, kio kaj ĝust'as, kaj ne, kio oft'e okaz'ad'as ĉe sur'lim'a'j urb'o'j. La redaktor'o ver'ŝajn'e konklud'is tio'n de mi'a pli post'a menci'o, ke tie ekzist'is la plej grand'a german'lingv'a bibliotek'o en Moravio. Tio ĝust'is en la konsider'at'a temp'o. Sed nun Svitavy administr'e aparten'as al la bohemi'a region'o Pardubice, do nun ĝi est'as konsider'at'a orient-bohemi'a urb'o. Tial kelk'a'j (precip'e mal'jun'a'j) civit'an'o'j konsider'as si'n ĝis nun moravi'an'o'j, dum la pli'mult'o sent'as si'n bohemi'an'o'j (aŭ la jun'a'j pri'fajf'as tio'n, konsider'ant'e si'n ĉeĥ'o'j). Por pri'lum'i la esprim'o'j'n por tiu'j, kiu'j ne kon'as la histori'o'n de Ĉeĥi'o: ĝi konsist'as el tri histori'a'j part'o'j: Bohemi'o (okcident'e), Moravio (orient'e) kaj part'o de histori'a Silezio (nord-orient'e). Tamen mult'e pli grand'a part'o de histori'a Silezio nun aparten'as al Pollando.
#000900
2. Est'as menci'it'e, ke la bibliotek'o de Jaroslav Šustr (5800 volum'o'j), kiu'j est'is ĝis nun en la muze'o en Česká Třebová, nun trov'iĝ'as en la Esperant'o-muze'o en Svitavy. Sed ne est'as tiel. Ĝi plu trov'iĝ'as en la urb'a muze'o en Česká Třebová, kie'n ĝi'n trans'don'is Ĉeĥ'a Esperant'o-Asoci'o, kiam ĝi perd'is si'a'j'n ej'o'j'n en Prago. Sed laŭ'bezon'e kelk'a'j ekzempler'o'j est'as prunt'e'don'at'a'j al la Esperant'o-muze'o ekspozici-cel'e kaj en Svitavy trov'iĝ'as jam ali'a bibliotek'o, aparten'ant'a al Ĉe'a, kiu'n oni daŭr'e pli'vast'ig'as (plej'part'e dank'e al donac'o'j, ĉar por aĉet'ad'o mank'as al Ĉe'a financ'o'j).
#000901
Antaŭ 550 jar'o'j, la 2an de mart'o 1459, nask'iĝ'is en Utreĥto Adriaan Florenszoon Boeyens [bujens], fil'o de ŝip'ĉarpent'ist'o, kiu post'e far'iĝ'is pap'o Adrian'o la 6a. Por nederland'an'o'j li est'as la sol'a nederlanda pap'o, sed ĉar ankoraŭ ne ekzist'is tiu'epok'e mem'star'a nederlanda ŝtat'o, por german'o'j li est'as la sep'a german'a pap'o – la nun'a Benedikto la 16a est'as la ok'a german'a pap'o –, sed kiel ajn: antaŭ Johano Paŭlo la 2a, pap'o Adrian'o est'is la last'a ne-ital'a pap'o.
#000902
Post si'a'j baz'a'j stud'o'j Adrian'o plu'stud'is en Zwolle ĉe la tiel nom'at'a'j „frat'o'j de la komun'a viv'o”, kies grav'a eklezi'a re'form'a mov'ad'o, la modern'a devot'ec'o, influ'is grand'a'n part'o'n de okcident'a Eŭrop'o, precip'e en la urb'o'j de la inter'naci'a Hans'o. Tiu devot'ec'o est'as krist'an'a spirit'ec'o, baz'it'a sur regul'a leg'ad'o en la bibli'o kun'e kun tut'e intern'ig'it'a devot'ec'o en la praktik'a ĉiu'tag'a viv'o. Unu el la plej fam'a'j verk'o'j el ili'a mez'o est'as Imit'ad'o de Krist'o1 de Tomas'o a Kempis. Post'e Adrian'o stud'is teologi'o'n en Loven'o, kie en 1490 li far'iĝ'is profesor'o. Erasm'o (ankaŭ eduk'it'a en la rond'o'j de la Modern'a Devot'ec'o) far'iĝ'is tie unu el li'a'j student'o'j.
#000903
Adrian'o est'is tre sobr'a person'o, ne aprez'is la renesanc'a'n abund'o'n de la pap'a kort'eg'o, ĉiu'tag'e celebr'is la mes'o'n (kio tiu'epok'e cert'e en Romo ne est'is kutim'o), kaj est'is spert'at'a kiel „barbar'o el la nord'o”. Li klopod'is re'form'i la kuri'o'n, for'ig'ant'e riĉ'a'j'n prebend'o'j'n2. La financ'o'j de la pap'a ŝtat'o est'is en mizer'a stat'o, pro la gigant'a'j konstru-el'spez'o'j de la antaŭ'ul'o'j. Rest'as korespond'aĵ'o li'a kun Erasm'o, en kiu li sen'sukces'e pet'as ties help'o'n en la gigant'a'j problem'o'j, kiu'j'n li front'is. Li far'is sam'e sen'rezult'e si'a'n ebl'o'n por form'i kun'labor'o'n politik'a'n inter la eŭrop'a'j imperi'estr'o, reĝ'o'j, duk'o'j, graf'o'j k.s. por kontraŭ'batal'i la turk'o'j'n, kiu'j – ĝust'e pro tiu intern-eŭrop'a mal'akord'o – sen'problem'e konker'is Beogradon kaj Rod'o'n. Eĉ Italion ili nun pov'os minac'i, li tim'is3.
#000905
Koncern'e la Reformaci'o'n, Adrian'o postul'is de Lutero sen'hezit'e re'kon'i la aŭtoritat'o'n de la eklezi'o de Romo kaj de la pap'o, sed ali'flank'e li klar'e esprim'is la kulp'o'n de Romo, de la pap'o'j, de la kuri'o pri la mis'aĵ'o'j, kiu'j konduk'is al la ag'ad'o de Lutero. La tiu'temp'a'j instanc'o'j en Romo kaj ali'lok'e ne bon'e kompren'is tiu'n si'n'ten'o'n ĉe pap'o! Nur pap'o Johano Paŭlo la 2a en si'a jubile'a jar'o 2000 sekv'is Adrian'o'n la 6an koncern'e tiu'n kulp'o'konfes'o'n.
#000906
Adrian'o mort'is la 14an de septembr'o 1523, mal'san'a, sol'a, pri'mok'at'a, mal'am'at'a. Nun'temp'e li'a'j rest'aĵ'o'j ripoz'as en monument'a tomb'o en la preĝ'ej'o Santa Maria dell' Anim'a en Romo. Sur ĝi est'as deviz'o: „Kiom grav'as, kiu'moment'e eĉ la plej'a virt'a person'o viv'as.” Nur mal'mult'e da turist'o'j aŭ pilgrim'o'j trov'as tiu'n ĉi preĝ'ej'o'n.
#000907
2. En'spez'o'j de eklezi'ul'o'j, lig'it'a'j al foj'foj'e nur honor'a'j task'o'j.
#000909
3. Erasm'o ankaŭ verk'is libr'o'n pri la demand'o, ĉu oni dev'as aŭ ne milit'e atak'i la turk'o'j'n.
#000910
Reprezent'ant'o'j de la urb'o Zamość deklar'as, ke centr'o pri ekzil'it'o'j est'u konstru'it'a en orient'a Pollando. Dum la du'a mond'milit'o la region'o de Zamość (kon'at'a kiel Zamojszczyzna) tiom spert'is pri ekzil'o'j, ke nepr'e tie star'u la centr'o.
#000911
Leter'is la iniciat'int'o'j de la projekt'o al la pol'a prezid'ant'o Lech Kaczyński: „Ni hav'as la moral'a'n rajt'o'n admon'i pri ni'a pol'a versi'o de histori'o. Ĉi tie en la region'o de Zamość en la jar'o'j 1942-1943 est'is ekzil'it'a'j el si'a'j hejm'o'j pli ol 40 000 hom'o'j.”
#000912
En la centr'o trov'iĝ'u fot'o'j, memor'aĵ'o'j kaj ali'a'j dokument'o'j pri pol'o'j for'pel'it'a'j el pli ol 120 vilaĝ'o'j en la region'o'j. Jerzy Zacharow, unu el la iniciat'int'o'j, dir'is: „La centr'o est'u kompren'at'a kiel lok'o de eŭrop'a memor'o. Ĝi est'u komun'a verk'o de ni'a generaci'o, konstru'ot'a kiel monument'o omaĝ'e al ni'a'j ge'patr'o'j.”
#000913
La ekzil'o'j lig'iĝ'is kun la german'ig'ad'o de orient'a'j teritori'o'j de Pollando kaj ali'a'j region'o'j por kre'i t.n. viv'o'spac'o'n (german'e: Lebensraum). Ĉirkaŭ 50 milion'o'j da slav'o'j, precip'e pol'o'j, rus'o'j, belorus'o'j kaj ukrainoj, dev'is est'i trans'loĝ'ig'it'a'j aŭ eksterm'it'a'j.
#000914
Pro tio aktiv'ul'o'j kiel Zacharow kontraŭ'as ekzil'it'o-centr'o'n en Berlino. „German'o'j moral'e ne rajt'as konstru'i tie Eŭrop'a'n Centr'o'n pri For'pel'it'o'j”, li dir'is.
#000915
Kiel el'ir'i el la kriz'o?
#000916
Ŝajn'as, ke la dis'volv'iĝ'o de la aktual'a kriz'o (kriz'o de ekonomi'o, kriz'o de politik'o, kriz'o de ekologi'o, kriz'o de soci'o'j ktp) ĉiam pli montr'as, ke tut'e ne ebl'as antaŭ'vid'i ĝi'a'n fin'o'n. Ŝajn'e la hom'ar'o unu'flank'e evolu'is al stadi'o, kiu postul'as ĝeneral'a'n ŝanĝ'o'n, kaj ali'flank'e ĝi ven'is al punkt'o, de kiu la plu'ir'o sur la mal'nov'a voj'o konduk'as al katastrof'o. Ĉu ebl'as i'o'n ajn antaŭ'vid'i?
#000917
Ŝajn'as al mi, kiel mi jam skrib'is en du antaŭ'a'j artikol'o'j en MONATO, ke la komput'il'a era'o (rimed'o'j de modern'a elektron'ik'a teknologi'o) signif'as por la hom'ar'o simil'a'n salt'o'n, kia'n hav'is la kombin'o de transport'evolu'o kaj la invent'o de la vapor'maŝin'o. Tiel komplet'e ŝanĝ'iĝ'is la soci'a struktur'o. Ek'est'is, post feŭd'a viv'koncept'o, la burĝ'a, kiu inkluziv'is la komenc'o'n de nov'a kapital'ism'a ekonomi'a ord'o, nov'a rol'o de bank'o'j, nov'a politik'a ide'ar'o pri liber'ec'o kaj egal'rajt'ec'o de ĉiu'j hom'o'j, kaj ide'o pri naci'o. Ĉiu'j tiu'j koncept'o'j nun mal'nov'iĝ'is kaj brems'as la evolu'o'n de la nov'a komput'ad'a mond'o.
#000918
Kiu grup'o nun far'iĝ'as potenc'a pro la komput'ik'o kaj ne pov'as part'o'pren'i en la reg'ad'o? Nun la reg'potenc'o'n efektiv'e hav'as financ'a'j potenc'ul'o'j (hom'o'j kun mult'a mon'o: kapital'ist'o'j, posed'ant'o'j de ekonomi'a pov'o). Ili pag'as kaj efektiv'e decid'as, kiu'j ver'e reg'u. En la komput'ik'a era'o ĉiam pli da potenc'o gajn'as inform'posed'ant'o'j, hom'o'j, kiu'j reg'as en la ret'o.
#000920
Sekv'e per'e de la ret'o divers'a'j'n form'o'j'n de pov'o trans'pren'as grup'o'j kun sci'o. La mon'o jam dum mult'a temp'o mal'gajn'as la teren'o'n, la labor'posten'o'j jam de long'e mal'gajn'as la batal'o'n kun robot'o'j kaj elektron'ik'a administr'ad'o. Oni kalkul'is, ke en alt'e evolu'int'a'j land'o'j nun'temp'e kun difin'it'a'j re'form'o'j jam nur'a'j 10 % el la labor'ant'a'j hom'o'j pov'as viv'ten'i la ali'a'j'n 90 %. En Germanio jam nun 35 % hav'as labor'posten'o'j'n kaj ili viv'ten'as ali'a'j'n 65 %.
#000923
Rest'os privat'a posed'o, sed la posed'o de entrepren'o'j far'iĝ'os ali'a. Mi pov'as imag'i ekzempl'e la sistem'o'n de mem'administr'ad'o, kiu en Jugoslavio funkci'is tre sukces'e dum pli ol 30 jar'o'j. Esenc'e entrepren'o'j'n kaj fabrik'o'j'n posed'is kolektiv'e ĉiu'j, kiu'j tie labor'is. Kiam ili for'ir'is, ili perd'is la posed'rajt'o'n. Tio ebl'ig'is iu'spec'a'n merkat'a'n konkur'ad'o'n, tamen sub reg'ad'o de la ŝtat'o.
#000927
Tia'j posed'ant'o'j est'os traktat'a'j kiel soci'e mal'util'a'j stult'ul'o'j. Fin'fin'e oni valor'ig'os moral'o'n, kiu pri'zorg'os re'aranĝ'o'n de ekologi'a'j ekvilibr'o'j; oni valor'ig'os grup'o'j'n, kiu'j zorg'os pri serĉ'o de ekvilibr'o inter konkur'ad'o kaj toler'a kun'viv'o. Ĝis tiu nov'a si'n'struktur'ad'o de la hom'ar'o, en kiu ĉiu'j er'o'j de la mond'o est'os kun'lig'it'a'j per elektron'ik'a'j ret'o'j, est'iĝ'os mult'a'j traŭmat'o'j. La nun'a'j potenc'ul'o'j klopod'os ĉiu'manier'e batal'i kontraŭ la ŝanĝ'o'j – sed for'pas'is ili'a temp'o.
#000930
La grand'a kriz'o daŭr'os kelk'dek jar'o'j'n, sed el ĝi el'ir'os nov'a re'freŝ'ig'it'a hom'ar'o, en kiu ne plu ebl'os ŝtat'o kun miliard'o'j da mal'sat'a'j hom'o'j kaj kelk'cent'milion'o'j da terur'e riĉ'a'j, en kiu ne ebl'os, ke iu'j ne hav'u pur'a'n akv'o'n kaj pur'a'n aer'o'n. Anstataŭ la plan'it'a'j milit'o'j por akv'a'j rezerv'o'j, apokalips'a'j batal'o'j por reg'i la posed'o'n de teren'o'j, ven'os temp'o nov'a, temp'o en kiu ankaŭ ide'o'j kiel Esperant'o ek'hav'os si'a'n valor'o'n.
#000931
Ebl'as parol'i pri „la batal'o de la reklam'o'j”, en kiu sekular'ist'o'j kaj religi'ist'o'j prov'as prezent'i al la publik'o si'a'j'n kontraŭ'a'j'n star'punkt'o'j'n.
#000932
Ĉio komenc'iĝ'is pas'int'jar'e, kiam la Brit'a Human'ism'a Asoci'o surpriz'iĝ'is, al'tir'ant'e al si obl'e pli da mon'o ol atend'it'a por lanĉ'i reklam'o'n: „Ver'ŝajn'e ne ekzist'as Di'o. Do ne mal'trankvil'iĝ'u kaj ĝu'u vi'a'n viv'o'n.” La asoci'o plan'is aper'ig'i la reklam'o'n sur la flank'o'j de londonaj aŭtobus'o'j. Pro vast'a financ'a sub'ten'o por la reklam'o'j ebl'is tiel pri'afiŝ'i aŭtobus'o'j'n en ali'a'j brit'a'j urb'o'j.
#000933
La human'ism'a mesaĝ'o eĉ pli dis'vast'iĝ'is, kiam amas'komunik'il'o'j amuz'it'e raport'is, ke en la sud-angl'a urb'o Southampton religi'em'a ŝofor'o rifuz'is vetur'ig'i bus'o'n port'ant'a'n la – laŭ li – ofend'a'n reklam'o'n.
#000934
Tamen eĉ pli ofend'a montr'is si'n replik'a reklam'o lanĉ'it'a de la tiel nom'at'a Krist'an'a Parti'o. Ĝi'a aŭtobus'a reklam'o tekst'is: „Tut'cert'e ekzist'as Di'o. Do al'iĝ'u al la Krist'an'a Parti'o kaj ĝu'u vi'a'n viv'o'n.”
#000935
Kontraŭ la krist'an'a reklam'o protest'is pli ol mil brit'o'j (kaj la cifer'o daŭr'e kresk'as). Tiel la reklam'o far'iĝ'is la kvar'a plej kritik'at'a en la histori'o de la brit'a reklam'ad'o-industri'o. Pivot'is la protest'o'j ĉirkaŭ la asert'o, ke „tut'cert'e” ekzist'as io, pri kio cert'ec'o neniel ebl'as. Kontrast'e la human'ism'a reklam'o al'tir'is nur 326 protest'o'j'n.
#000936
Malgraŭ la postul'o'j de tiu'j, kiu'j vol'as, ke unu aŭ ali'a reklam'o est'u re'tir'it'a, la kontrol-instanc'o respond'ec'a pri reklam'ad'o en Briti'o decid'is permes'i ambaŭ. La du reklam'o'j prezent'as nur opini'o'j'n, argument'is la instanc'o – konsci'a, ver'ŝajn'e, ke en esenc'e sekular'a Briti'o ekzist'as afer'o'j pli grav'a'j ol aŭtobus'a reklam'o-batal'o pri kred'o aŭ ne'kred'o.
#000937
Iel kun mal'fru'o mi ricev'is la oktobr'a'n numer'o'n, kaj tie mi vid'as en la artikol'o Memor'ant'e mit'o'n (MONATO 2008/10, p. 8) grand'a'n re'tajl'o'n de histori'a ver'o.
#000938
La kosova batal'o de serb'o'j kontraŭ la turk'a agres'o en 1389 ne est'as mit'o, sed grand'a real'a sang'a batal'o, kiel frenez'a hom'a inter'buĉ'ad'o laŭ tiu'temp'a'j terur'a'j kutim'o'j. Ĉi tiu batal'o las'is profund'a'j'n spur'o'j'n en la kultur'o'j de la balkanaj popol'o'j, sed plej mult'e en la serb'a popol'o, ĉar ĝi okaz'is sur serb'a teritori'o kaj kun pli'mult'a part'o'pren'o de serb'a'j batal'ant'o'j sub gvid'o de la serb'a princ'o Lazaro. Tial la serb'o'j (kaj ali'a'j balkanaj popol'o'j) tra jar'cent'o'j memor'as tiu'n batal'o'n.
#000939
Ĉi tiu fakt'o est'as tut'e kon'at'a, kaj tial est'as strang'e, ke la redaktor'o pri „politik'o” las'is ĉi tia'n tekst'o'n. La sen'de'pend'ec'o aŭ de'ŝir'ad'o de Kosovo kaj Metohio el Serbi'o est'as sub grand'a demand'sign'o, ĉar la problem'o'n solv'i apenaŭ ebl'os en pac'a manier'o, kio konven'us al la 21a jar'cent'o.
#000940
Ver'ŝajn'e ne est'as ali'a scienc'a teori'o, kiu el'vok'as tiom da kontraŭ'dir'o'j kiel la teori'o de evoluci'o. Precip'e tio koncern'as la teori'o'n de Charles Darwin. Kaj est'as kompren'ebl'e: ĉar la teori'o de evoluci'o kontraŭ'star'as al la tiel nom'at'a kre'ism'o, la bibli'a koncept'o, laŭ kiu ni'a univers'o est'is kre'at'a de Di'o dum ses tag'o'j antaŭ ĉirkaŭ 6000 jar'o'j. Cert'e, nun'temp'e jam ne real'iĝ'as „simi'a'j proces'o'j” simil'a'j al tiu'j en 1925 en Uson'o, kaj oni abol'is la leĝ'o'j'n en tiu'j uson'a'j ŝtat'o'j, kie oni mal'permes'is instru'ad'o'n de la teori'o de evoluci'o en lern'ej'o'j. Sed religi'a'j fundament'ist'o'j kaj klerik'o'j nun ne dorm'et'as, kaj pen'eg'as per ĉiu'j rimed'o'j, se ne mal'permes'i, almenaŭ lim'ig'i la instru'ad'o'n de la teori'o de evoluci'o, aŭ ĉiu'okaz'e en'ig'i en la procez'o'n de instru'ad'o egal'e evoluci'a'n kaj bibli'a'n koncept'o'j'n. Kaj cert'e tio okaz'as ne nur en Uson'o, sed en mult'a'j ali'a'j land'o'j. Tamen dum 150 jar'o'j kontraŭ la teori'o de evoluci'o kaj precip'e kontraŭ darvin'ism'o kontraŭ'star'as ne nur kre'ist'o'j, sed sam'e mult'a'j ŝtat'a'j kaj soci'a'j ag'ant'o'j, scienc'ist'o'j, instru'ist'o'j, teknik'ist'o'j, mult'a'j simpl'a'j civit'an'o'j ktp. Eĉ ne inter biolog'o'j est'as solidar'ec'o rilat'e al darvin'ism'o. Mult'a'j el ili est'as sub'ten'ant'o'j de lamark'ism'o, nom'o'genez'o, katastrof'ism'o kaj ali'a'j, kvankam la plej'part'o est'as parti'an'o'j de la darvin'a teori'o de evoluci'o.
#000942
Lamarck – mal'prosper'a fond'int'o de evoluci'o
#000943
La noci'o pri evoluci'o komenc'is form'iĝ'i ankoraŭ en antikv'ec'o. Mult'a'j filozof'o'j kaj scienc'ist'o'j sci'is pri ŝton'iĝ'int'a'j rest'aĵ'o'j de best'o'j, kiu'j tiam real'e ne plu ekzist'is. Sed jam en la mez'epok'a Eŭrop'o parol'i pri evoluci'o est'is mort'danĝer'e. Kaj est'as mir'ind'e, ke en epok'o de Renesanc'o, kiam est'is ating'it'a'j rimark'ind'a'j sukces'o'j en fizik'o, matematik'o, astronomi'o, ĥemi'o, medicin'o ktp, scienc'ist'o'j neni'o'n skrib'is aŭ parol'is pri evoluci'o de viv'a natur'o.
#000944
Charles Darwin – la fond'int'o de la scienc'motiv'it'a teori'o de evoluci'o
#000946
Antaŭ ne'long'e en divers'a'j revu'o'j aper'is inform'o, ke en Kanado scienc'ist'o'j trov'is la trans'ir'a'n ĉen'er'o'n inter fiŝ'o'j kaj la unu'a'j sur'ter'a'j est'aĵ'o'j – la tiel nom'at'a'n Tiktaalik roseae. La aĝ'o de la trov'aĵ'o est'as 375 milion'o'j da jar'o'j. Kvankam Tiktaalik precip'e loĝ'is en akv'o kaj hav'is naĝ'il'o'j'n, tamen ĉi tiu'j last'a'j pli mult'e memor'ig'is pri membr'o'j de amfibi'o'j. Tiu tri-metr'a antikv'a akv'a best'o ver'ŝajn'e pov'is el'paŝ'i la firm'ter'o'n. Kaj est'as kred'ebl'e, ke ankoraŭ est'os trov'it'a'j ali'a'j'n trans'ir'a'j'n ĉen'er'o'j'n en evoluci'o.
#000954
Pas'is ses jar'o'j post la publik'ig'o de „La origin'o de speci'o'j” de Darwin, kaj en 1865 la monaĥ'o Mendel inform'is pri la rezult'o'j de si'a'j genetik'a'j esplor'o'j. Cert'e, tio ne est'is kon'at'a de Darwin, nek de la tut'a scienc'a mond'o ĝis la komenc'o de 20a jar'cent'o. Sed pro la mal'kovr'o de Mendel, est'is for'ig'it'a unu grav'a mis'kompren'o en la darvin'a teori'o. Se antaŭ'e ŝajn'is (kaj tio'n argument'is kontraŭ'ul'o'j de Darwin), ke pli adapt'it'a'j vari'aĵ'o'j tut'egal'e iom post iom perd'as si'a'j'n avantaĝ'o'j'n pro hibrid'iĝ'o kun mal'pli adapt'it'a'j, tamen rezult'e de la mal'kovr'o'j de Mendel far'iĝ'is evident'e, ke gen'o'j ne mal'aper'as, kaj kondiĉ'ig'it'a'j per gen'o'j, la kvalit'o'j ne kun'miks'iĝ'as kaj ne akcept'as la mez'a'n valor'o'n, sekv'e pov'os aper'i eĉ post mult'a'j generaci'o'j.
#000955
Muze'o pri la histori'o de pollandaj jud'o'j
#000959
La german'a'j nazi'o'j preskaŭ en tut'ec'o real'ig'is si'a'n frenez'a'n plan'o'n: „solv'o de la jud'a problem'o”, rezult'e, ili murd'is la pli'mult'o'n de la jud'o'j en la land'o'j, kiu'j'n ili okup'is en Eŭrop'o. La murd'it'a popol'o rest'as tamen en memor'o per si'a grand'a kontribu'o al mond'a kultur'o, scienc'o kaj civiliz'o, ankaŭ per si'a'j ating'o'j por konserv'i, malgraŭ grand'eg'a'j mal'help'o'j, si'a'n riĉ'a'n ident'ec'o'n.
#000961
En la mond'o funkci'as plur'a'j centr'o'j, kies cel'o est'as omaĝ'i la memor'o'n de neni'ig'it'a'j jud'o'j, sed ankaŭ por esplor'o kaj popular'ig'o de jud'a histori'o kaj kultur'o. Al la plej signif'a'j aparten'as la institut'o Yad Vashem en Jerusalemo: la Institut'o de Memor'o pri la Martir'o'j de Holokaŭst'o1. Funkci'as kelk'a'j sam'cel'a'j institut'o'j, ekzempl'e en Nov'jork'o: YIVO, Institut'e for Jewish research (Jud'a Scienc'a Institut'o), kaj en Vaŝington'o la Muze'o de Holokaŭst'o. Dis'e tra la mond'o ankaŭ ali'lok'e oni labor'as por simil'a'j cel'o'j.
#000963
Sent'iĝ'as tamen grand'a bezon'o konstru'i plur'funkci'a'n, scienc'e, kultur'e kaj eduk'e modern'a'n, mult-per'il'a'n centr'o'n dediĉ'it'a'n al la histori'o de jud'o'j ankaŭ en Pollando, kie ili setl'iĝ'is jam ek'de la 11a jar'cent'o kaj dum kelk'a'j jar'cent'o'j form'is la tut'mond'e plej mult'nombr'a'n jud'a'n diaspor'o'n.
#000964
La cel'o de la muze'o en Varsovio est'os kultur'ad'o, konserv'ad'o de la hered'aĵ'o de tiu mil'jar'a viv'ad'o de jud'o'j sur la teritori'o de la nun'a Pol'a Respublik'o. Ĝi apog'os ĉiu'j'n streb'o'j'n, kiu'j serv'as la eduk'o'n de la jun'a generaci'o en la spirit'o de reciprok'a toler'em'o kaj estim'o. La muze'o est'as konstru'at'a dank'e al harmoni'a kun'labor'o de instanc'o'j de la ĉef'urb'o Varsovio, la ministr'ej'o pri kultur'o kaj naci'a hered'aĵ'o, la Societ'o de Jud'a Histori'o kaj donac'int'o'j kaj amik'o'j el la tut'a mond'o. La muze'o pri la histori'o de pol'a'j jud'o'j, fin'konstru'ot'a en 2011, est'os la sol'a en la mond'o, kiu tut'ec'e si'n dediĉ'as nur al tiu histori'o. Ĝi sam'temp'e est'os nov'a, plur'funkci'a establ'aĵ'o pri kultur'o en Varsovio.
#000965
Kial en tiu ĉi region'o?
#000966
Pollando est'is en pas'int'ec'o grav'a centr'o de jud'a diaspor'o. Plur'a'j jud'o'j loĝ'ant'a'j en divers'a'j land'o'j vast'e en la mond'o hav'as si'a'j'n radik'o'j'n en Pollando. Valor'as ĉi-lok'e re'memor'ig'i, ke Pollando est'is dum plur'a'j jar'cent'o'j etn'e la plej diferenc'ig'it'a land'o en Eŭrop'o, kio pozitiv'e influ'is ĝi'a'n kultur'a'n evolu'o'n. Signif'a'j part'o'j de la hered'aĵ'o de pol'a'j jud'o'j trov'iĝ'as ankaŭ sur teritori'o'j de la nun'a'j Litovio, Belorusio, Ukrainio kaj okcident'a Rusio. Grand'part'e ties teritori'o dum kelk'a'j jar'cent'o'j est'is ŝtat'e lig'it'a al Pollando.
#000967
Ĝust'e en Pollando dis'volv'iĝ'is riĉ'a jud'a kultur'o ĉiu'teren'e: literatur'o, teatr'o, pentr'art'o kaj ankaŭ scienc'o. Favor'is tio'n cert'a aŭtonomi'o, kiu'n ĝu'is tie la jud'o'j. Al la tiu'rilat'e plej signif'a'j instituci'o'j aparten'is Sejmo de la Kvar Teritori'o'j (Parlament'o).
#000969
En Pollando funkci'is en la inter'milit'a period'o (1918–1939) la plej grav'a esplor'centr'o kun muze'o kaj bibliotek'o kun la plej ampleks'a libr'o'kolekt'o pri scienc'o kaj jud'a kultur'o. Tem'as pri YIVO (Jud'a Scienc'a Institut'o) en Viln'o. Tiu scienc'a esplor'a institut'o est'is establ'it'a laŭ decid'o de la Konferenc'o de Jud'a'j Scienc'ist'o'j en 1925 en Berlino. La iniciat'int'o'j est'is i. a. Albert Einstein, Sigmund Freud, Szimon Dubnow kaj Josef Leszczyński. La cel'o de YIVO est'is kolekt'ad'o kaj registr'ad'o de material'o lig'it'a kun ĉiu'j aktiv'ec'o'j de jud'o'j en la mond'o; esplor'ad'o, per'e de plej modern'a'j metod'o'j pri pas'int'ec'o kaj nun'temp'o de la jud'o'j. Oni plan'is fond'i alt'nivel'a'n alt'lern'ej'o'n, kiu dev'us prepar'i special'ist'o'j'n en divers'kamp'a'j esplor'o'j. Tiu'n cel'o'n ne ebl'is real'ig'i pro eksplod'o de la du'a mond'milit'o, dum kiu la german'a'j okupaci'ant'o'j ne nur murd'is preskaŭ la tut'a'n jud'a'n popol'o'n, sed ankaŭ neni'ig'is grand'a'n part'o'n de ĝi'a kultur'o. En YIVO funkci'is jen'a'j scienc'a'j sekci'o'j: filozofi'a, histori'a, etn'o'kon'ig'a (tem'is pri esplor'o de popol'o'j), ekonomi-statistik'a, psikologi-pedagogi'a kaj jun'ul'ar-esplor'a. Por don'i bild'o'n pri la dimensi'o de la esplor'kamp'o'j valor'as menci'i, ke ĝi posed'is 100 000 libr'o'j'n kaj la sam'a'n nombr'o'n de manuskript'o'j. En ĝi'a arkiv'o trov'iĝ'is valor'eg'a'j, unik'a'j dokument'o'j rilat'ant'a'j jud'a'n pas'int'ec'o'n ek'de la jar'o 1600. Ankaŭ art'o'verk'o'j, kaj en tio ikonografi'o pri sinagog'o'j. Tre signif'a est'is la teatr'ologi'a kolekt'o. Ĝi form'is muze'o'n, kiu port'is la nom'o'n de Ester Rachel Kamińska, fam'a jud'a aktor'in'o, konsider'at'a kolon'o de la jud'a teatr'o en la 20a jar'cent'o. En tiu ĉi kolekt'o trov'iĝ'is kelk'a'j mil'o'j da teatr'a'j fot'o'j, afiŝ'o'j, skulpt'aĵ'o'skiz'o'j. Tiu riĉ'a kolekt'o, kiel sol'a en YIVO, form'is konstant'a'n ekspozici'o'n.
#000970
La el'don'a aktiv'ad'o de YIVO koncentr'iĝ'is je el'don'ad'o de monografi'o'j, sed ĝi aper'ig'is ankaŭ seri'o'n da broŝur'o'j pri la plur'kamp'a ag'ad'o de jud'o'j en scienc'o kaj kultur'o. Riĉ'a est'is ĝi'a revu'kolekt'o. Ĝi ankaŭ el'don'ad'is pri'tem'a'j'n revu'o'j'n. En'tut'e inter 1925 kaj 1936 YIVO publik'ig'is 6000 divers'tem'a'j'n verk'o'j'n. YIVO inter 1931 kaj 1939 el'don'ad'is monat'aĵ'o'n Bleter (Paĝ'o'j de YIVO).
#000971
En Viln'o trov'iĝ'is ankaŭ la riĉ'eg'a bibliotek'o Straszun. YIVO hav'is 4 fili'o'j'n: en Varsovio, Berlino, Parizo kaj Nov'jork'o. En Varsovio funkci'is ankaŭ asoci'o de amik'o'j de la institut'o. En plur'a'j lok'o'j est'is sub'ten'a'j societ'o'j. Simil'a'j ekzist'is en kelk'a'j land'o'j de Eŭrop'o kaj ekster ĝi, en Afrik'o, sud'a Amerik'o, Kanado, Uson'o, Aŭstrali'o. Dank'e al tiu apog'o YIVO est'is plej signif'a centr'o de kolekt'ad'o kaj dis'vast'ig'ad'o de ating'o'j de la jud'a popol'o. Tiu'kaŭz'e pri Viln'o, kie ĝi funkci'is, oni nostalgi'e, sed tut'e prav'e dir'as ke „Viln'o Jerusalemo est'is”.
#000972
Ek'de 1940 la centr'o de YIVO trov'iĝ'as en Nov'jork'o, ĉar en Pollando sub la okup'ad'o ĝi ne pov'is plu funkci'i. Komenc'e ĝi baz'iĝ'is nur je si'a uson'a kolekt'o.
#000973
La german'a'j nazi'o'j cel'is ne nur neni'ig'i la jud'a'n popol'o'n, sed ankaŭ for'viŝ'i pri ĝi la memor'o'n per detru'ad'o de la intelekt'a kaj kultur'a jud'a hered'aĵ'o. Tio evident'iĝ'is jam antaŭ la du'a mond'milit'o, dum la tiel nom'at'a kristal'a nokt'o. Tiu nom'o de'ven'as de la amas'o da vitr'o, kiu trov'iĝ'is sur la strat'o'j de Berlino kaj ali'a'j german'a'j urb'o'j post la detru'o de butik'o'j kaj sinagog'o'j nokt'e inter la 9a kaj 10a de novembr'o 1938. Krom cent'o'j da sinagog'o'j, ankaŭ arkiv'o'j kaj bibliotek'o'j est'is detru'it'a'j. Preskaŭ komplet'a detru'ad'o okaz'is, kiam la Tri'a Regn'o okup'is grand'a'n part'o'n de Eŭrop'o.
#000974
La german'a'j okupaci'ant'o'j pri'rab'is la institut'o'n kaj la bibliotek'o'n en Viln'o. Part'o'n de ĝi'a'j kolekt'o'j ili for'port'is al Germanio.
#000975
Dum la neni'ig'o de la viln'a get'o en 1943 la nazi'o'j komisi'is al tie rest'ant'a'j labor'ant'o'j brul'ig'i i.a. la rest'int'a'j'n kolekt'o'j'n de YIVO. Por ne-plen'um'o de tiu ordon'o ili minac'is per mort'o'pun'o. Tamen, kelk'a'j risk'is si'a'n viv'o'n por sav'i almenaŭ part'o'n de la hered'aĵ'o de la pere'int'a jud'a popol'o. Inter la sav'int'o'j de part'o de la kolekt'o trov'iĝ'is la fam'a jud'a viln'a poet'o Abraham Suckewer. Tamen, grand'a part'o de la riĉ'aĵ'o, frukt'o de la jud'a spirit'o, pere'is en flam'o'j.
#000976
Viln'o ĉes'is est'i Jerusalemo de la nord'o, kiel prav'e kaj ne sen fier'o ĝi nom'iĝ'is. Riĉ'en'hav'a libr'o Wilno Jerozolimą było. Rzecz o Abrahamie Suckewerze (Viln'o Jerusalemo est'is. Verk'o pri Abraham Suckewer) est'is verk'it'a de eminent'a kon'ant'o de jud'a kultur'o Daniel Kac. La libr'o aper'is en 2003. El'don'is ĝi'n el'don'ej'o Pogranicze (Lim'teritori'o). Ĝi signif'e kontribu'as por fleg'i la memor'o'n per popular'ig'o de kultur'o'j de minoritat'o'j, apart'e de la jud'a. Mi recenz'is la verk'o'n por Słowo Żydowskie (Jud'a Vort'o) en april'o 2004.
#000977
Post re'trov'o post'milit'e, ĉef'e en Germanio, de signif'a part'o de la kolekt'o'j de YIVO ĝi est'is en'ig'it'a en la nov'jork'a kolekt'o kaj post tiu temp'o YIVO en Nov'jork'o trans'pren'is la task'o'n, kiu'n plen'um'is pli fru'e la viln'a YIVO. Mem'kompren'ebl'e, aktiv'ant'e en ali'a'j kondiĉ'o'j, ĝi ne pov'as kontent'ig'e gvid'i esplor'ad'o'n pri hered'aĵ'o de jud'o'j en ĉiu'j land'o'j, kie ili setl'iĝ'is, viv'ant'e diaspor'e.
#000978
Post'milit'e YIVO en Nov'jork'o lig'is kontakt'o'n kun Jud'a Histori'a Institut'o (ŻIH) en Varsovio kaj el'don'is kelk'a'j'n grav'a'j'n verk'o'j'n pri la holokaŭst'o, i.a. Kronik'o de Lodza Get'o. La kun'labor'o daŭr'as. De'long'e tamen sent'iĝ'as la bezon'o establ'i scienc-eduk'a'n centr'o'n en Varsovio, kie dum plur'a'j jar'cent'o'j viv'is la plej mult'nombr'a jud'a diaspor'o. En land'o, kie la neni'ig'o de jud'o'j ating'is pint'o'n de ne'imag'ebl'a, sed real'e okaz'int'a solv'o de la jud'a problem'o, amas'a murd'o de jud'a'j loĝ'ant'o'j. Ĉiam pli da jud'o'j, inter ili mult'a'j jun'ul'o'j, ven'as al Pollando por kon'at'iĝ'i, laŭ'ebl'e, kun la pas'int'ec'o de la jud'a popol'o, ankaŭ kun radik'o'j de si'a'j propr'a'j famili'o'j. Al tio pov'os signif'e help'i la muze'o. Ĝi est'as ankaŭ neces'a por komplet'ig'i, al'propr'ig'i sci'o'n ĉi-rilat'a'n al mond'a scienc'o kaj kultur'o. Nepr'a ĝi est'as por la rest'o de la mirakl'e sav'it'a'j, kiu'j malgraŭ ĉio decid'is rest'i en Pollando.
#000979
La ide'o pri konstru'ad'o de tia scienc'e kaj kultur'e valor'a centr'o nask'iĝ'is antaŭ plur'a'j jar'o'j. Bedaŭr'ind'e, nek la fort'o'j de kelk'dek mil jud'o'j loĝ'ant'a'j sur'lok'e, nek la politik'a situaci'o al tio favor'is. Nur mez'e de la 90aj jar'o'j de pas'int'a jar'cent'o la ide'o matur'iĝ'is kaj intern'a kaj ekster'a politik'a situaci'o ebl'ig'is komenc'i ĝi'a'n real'ig'o'n. Ĝi est'os fin'konstru'it'a en 2011 laŭ projekt'o de finn'a arkitekt'o, Rainer Mahlamüki. Tamen, ne atend'ant'e ĝis la muze'o est'os fin'pret'a, la plen'dediĉ'a kaj fak'e alt'kvalit'a dung'it'ar'o sub direktor'o Jerzy Halberstadt jam funkci'ig'is kelk'a'j'n fak'o'j'n de la muze'o. Kiel labor'centr'o serv'as al ĝi Ohel (hebre'e: „tend'o”) situ'ant'a en najbar'ec'o de la Monument'o pri la Hero'o'j de la Get'o centr'e de la iam'a jud'a kvartal'o. Jam nun tie la viv'o puls'as. Okaz'as interes'a'j preleg'o'j pri histori'o, tradici'o, fest'o'j. Plur'a'j jun'ul'a'j grup'o'j el en- kaj ekster-land'o, ĉef'e el Israelo kaj Uson'o, vizit'as ĝi'n. Okaz'as tie, sub gvid'o de fak'ul'o'j, interes'a'j meti'a'j aranĝ'o'j, dum kiu'j la jun'ul'ar'o hav'as la ebl'o'n esprim'i skrib'e kaj per art'o si'a'j'n opini'o'j'n pri tio, kio dev'as okaz'ad'i en la muze'o. Solen'at'a'j est'as signif'a'j event'o'j el la histori'o de la jud'a popol'o. Ili form'as kor'tuŝ'a'j'n omaĝ'o-fest'o'j'n. Maj'e 2008 okaz'is tie aranĝ'o'j por memor'ig'i la insurekci'o'n de la Varsovia Get'o, okaz'e de la 65a dat're'ven'o. Ĉe tiu okaz'o ek'aktiv'is la Teatr'a Scen'ej'o de la muze'o. La 10an kaj la 17an de maj'o est'is tie prezent'it'a pol'e teatr'aĵ'o de Rabindranath Tagor La poŝt'ofic'ej'o. Ne por mi bril'as stel'o'j. Per tiu prezent'ad'o far'e de gimnazi'an'o'j el Otwock, urb'et'o proksim'a al Varsovio, la muze'o dign'e omaĝ'is la orf'o'hejm'o'n de Korczak. Mi est'as konvink'it'a, ke en tiu muze'o dev'as trov'iĝ'i ankaŭ fak'o pri Esperant'o kaj la human'ism'a ide'ar'o, kiu'n ĝi vehikl'as. Ja tie en proksim'ec'o, ĉe apud'a strat'et'o, loĝ'is la famili'o Zamenhof post trans'lok'iĝ'o el Bjalistoko en 1878. Tia fak'o plen'e akord'iĝ'us al la cel'o'j de la muze'o: Esperant'o ja ankaŭ aparten'as al la jud'a, pollanda kaj tut'mond'a spirit'a hered'aĵ'o.
#000980
Mi esper'as, ke ebl'os konvink'i la muze'a'n komitat'o'n pri tiu ide'o. Mi pret'as donac'i tiu'cel'e mi'a'n riĉ'a'n Esperant'o-kolekt'o'n. Dum'e, mi ven'ig'is finn'a'n Esperant'o-grup'o'n, lern'ant'o'j'n de Jorma Ahomüki, kiu kun interes'o aŭskult'is la klar'ig'o'j'n de gvid'ant'in'o de la muze'o, ne sen cert'a fier'o kon'at'iĝ'ant'e kun konstru-projekt'o de si'a sam'land'an'o. Klar'a Zamenhof al'glu'is slip'o'n al la tajp'il'o, kiu serv'is al tajp'ad'o de esperant'a'j tekst'o'j: „Ni labor'u kaj esper'u”. Valor'as sekv'i ŝi'a'n konsil'o'n kaj esper'i kaj kred'i, ke ebl'e ankaŭ ĉi-rilat'e ĉio marŝ'os bon'e ...
#000981
1. Laŭ'liter'e Brul'ofer'o, esprim'o uz'at'a pri la amas'a neni'ig'o de jud'o'j dum la du'a mond'milit'o.
#000982
Fru'mart'e eksplod'is en Albanio alt'rang'ul'a seks'skandal'o. El'ofic'ig'it'a est'as la ministr'o pri kultur'o kaj turism'o, Ylli [ili] Pango. La ministr'o, laŭ'profesi'e psikolog'o, invit'is al si'a hejm'o jun'a'n jur'ist'in'o'n, kiu pet'is posten'o'n. Dum la konversaci'o Pango pet'is la vir'in'o'n, iom incit'e vest'it'a'n, sen'vest'iĝ'i.
#000983
Laŭ'dir'e la skandal'o est'as intenc'e aranĝ'it'a de privat'a televid'a kanal'o kadr'e de kampanj'o por denunc'i korupt'a'j'n ŝtat'a'j'n alt'rang'ul'o'j'n. Malgraŭ la sukces'o de la ministr'ec'o de Pango, kiu respond'ec'is pri not'ind'a kresk'o en turism'o ekster'land'an'a, kvar-minut'a film'o mult'kanal'e dis'send'it'a sufiĉ'is al la ĉef'ministr'o Sal'i Berisha tuj eks'ig'i si'a'n ministr'o'n.
#000984
La skandal'o grav'as, ĉar fin'e de juni'o okaz'os tut'land'a balot'ad'o en Albanio. Ceter'e Pango ne est'as la unu'a ministr'o, kiu tiel el'ofic'iĝ'is. Jam pro seks'skandal'o'j perd'is si'a'j'n posten'o'j'n demokrat'a ministr'o pri agr'o'kultur'o kaj social'ist'a ministr'o pri defend'o.
#000985
Kun surfac'o mal'pli vast'a ol du'on'kvadrat'a kilo'metr'o, la „Land'o de la Vatikan'a Urb'o” est'as la plej et'a ŝtat'o de la mond'o. Spit'e de plur'jar'cent'a tradici'o, ĝi'a nask'iĝ'o relativ'e freŝ'dat'as. Ĝi fakt'e est'is sankci'it'a la 11an de februar'o 1929, sed ĝi'a'j histori'a'j antaŭ'radik'o'j profund'iĝ'as en la politik'a'j'n event'o'j'n de la dek-naŭ'a jar'cent'o.1
#000988
La 20an de septembr'o 1870, dum la pap'ŝtat'a'j aŭtoritat'ul'o'j laŭ'inter'konsent'e atend'is si'a'j'n koleg'o'j'n de la ital'a reg'ist'ar'o por inter'parol'i pri ĉiu'j detal'o'j, la piemontaj trup'o'j en'ir'is Romon kaj okup'is ĝi'n tut'a'n krom la Leon'a Urb'o2 plus la najbar'a'j Vatikan'a Mont'et'o kaj Kastel'o Sankt'a Anĝel'o, laŭ la unu'a artikol'o de la kapitulac'o, sub'skrib'it'a je la 15a sam'tag'a hor'o ĉe Vila'o Alban'i. Sed la post'a'n tag'o'n la pap'a general'o Kanzler, propr'a'iniciat'e kaj ŝarĝ'it'e de la Sankt'a Seĝ'o, pet'is kaj akir'is, ke la piemontaj trup'o'j okup'u ankaŭ la Leon'a'n Urb'o'n, ĉar ĝi ne plu est'is ŝtat'e pri'zorg'ebl'a, sekv'e, laŭ'fakt'e, preskaŭ nenies teritori'o.
#000989
La pap'o prizon'ul'o en Vatikan'o
#000990
De tiam Pi'o la 9a, la tiam'a pap'o, si'n konsider'is prizon'ul'o kaj, en'ferm'it'a en la tiel nom'at'a'j apostol'a'j palac'o'j, ne plu el'ir'is el Vatikan'a Mont'et'o: li'a teologi'a n'o'n possumus (ni ne pov'as) pri la problem'o kapabl'i dispon'i pri la teritori'o'j de la Sankt'a Seĝ'o (nom'e la pap'o konvink'iĝ'is, ke li ne rajt'as ced'i al ali'a'j teritori'o'j'n de la eklezi'o, kaj des mal'pli la urb'o'n Romo mem), kombin'iĝ'is kun li'a kondamn'o de la kontraŭ'jur'a ag'ad'o de la ital'a'j politik'ist'o'j. Kio ne est'is kaj ne pov'is est'i kompren'it'a tiam, nom'e ke la Sankt'a Seĝ'o, liber'iĝ'int'e el kompromis'o'j de ter'a potenc'o, favor'iĝ'us en'e de mal'mult'e da jar'dek'o'j je nov'a printemp'o de religi'a'j energi'o'j kaj spirit'a'j ferment'o'j, komenc'is real'iĝ'i nur en la unu'a'j jar'dek'o'j de la du'dek'a jar'cent'o.
#000991
Io si'n mov'is post la breĉ'o de Port'a Pi'a3: en la tuj'post'a jar'o 1871, ne sen'kontrast'e, la ital'a parlament'o aprob'is la leĝ'o'n de la tiel'dir'it'a'j Garanti'o'j al la pap'o: est'is re'kon'at'a'j la suveren'ec'a'j rajt'o'j kaj prerogativ'o'j, kia'j akredit'ig'o de diplomat'a'j reprezent'ant'o'j, la rajt'o trakt'i kun ekster'a'j ŝtat'o'j, la sen'kontrol'a uz'o de poŝt'a'j kaj telegraf'a'j serv'o'j, la ekster'teritori'ec'o de la vatikan'a'j palac'o'j kaj Lateran'o kun la Vila'o de Kastel'o Gandolfo, plus ĉiu'jar'a mon'kompens'o de 3 250 000 lir'o'j. Krom'e la ital'a ŝtat'o rezign'is kiu'n ajn en'trud'iĝ'o'n en eklezi'a'j'n afer'o'j'n, rezerv'ant'e al si nur la rajt'ig'o'n al jes'a aŭ ne'a ekzekuci'o de pap'a'j dokument'o'j kaj en'trud'iĝ'o en la elekt'o de la episkop'o'j. Sed la pap'o rifuz'is kaj la leĝ'o'n kaj la mon'kompens'o'n, kaj ekzil'iĝ'is en Vatikan'o mal'permes'ant'e al la katolik'o'j part'o'pren'i en la publik'a viv'o.
#000992
Ses'dek jar'o'j'n la „Roma Problem'o” skrap'ĉiz'is la civil'a'n kaj religi'a'n viv'o'n de la ital'o'j, reĝ'o kaj pap'o kun'loĝ'is en Romo ignor'ant'e unu la ali'a'n, almenaŭ nivel'e de oficial'ec'o.
#000993
Divers'a'j hom'o'j, politik'a'j kaj eklezi'a'j, prov'is konduk'i la du reg'ant'ar'o'j'n al rond'a tabl'o, sed la reĝ'o ne vol'is rezign'i i'o'n teritori'a'n kaj la pap'o ne perd'i i'o'n sen'de'pend'ec'a'n. En tiu afer'o, fin'e, sukces'is Mus'sol'in'i, la faŝist'a diktator'o, kaj li ating'is bon'a'n rezult'o'n en 1929, kiam la 11an de februar'o flank'e de ital'a ŝtat'o est'is pakt'e re'kon'it'a la suveren'ec'o de la Sankt'a Seĝ'o sur la et'a teritori'o kaj konkordat'e norm'ig'it'a'j la rilat'o'j inter la eklezi'o kaj ŝtat'o. Kial la faŝism'a Duĉo, kiu dum faŝist'a kongres'o de 1919 jam adres'is „firm'a'n invit'o'n al li'a Sankt'a Moŝt'o for'pel'iĝ'i el Romo”? Jen li'a prov'o motiv'i la nov'a'n politik'a'n kurs'o'n: „La latin'a kaj imperi'a tradici'o de Romo hodiaŭ est'as reprezent'at'a de katolik'ism'o.”
#000994
Tiel nask'iĝ'is la pakt'o, kiu establ'is la plej et'a'n ŝtat'o'n de la mond'o, kies reg'ant'o hered'e jam tra'kur'is preskaŭ du mil jar'o'j'n, kaj kiu ĉi-jar'e celebr'as si'a'n ok'dek'jar'iĝ'o'n, post kiam plur'foj'e, eĉ en du'on'publik'a'j deklar'o'j, li montr'is, ke tiu sufer'ig'a event'o de la 20a de septembr'o, tiom celebr'it'a per strat'dediĉ'o'j tra tut'a Italio, liber'ig'is la katolik'a'n eklezi'o'n el pez'a inter'plekt'iĝ'o, kiu jam de'long'e ĉes'is ĝi'n protekt'i.
#000995
1. Oni ne forges'u, ke tem'as pri epizod'o en la tiel nom'at'a Risorgimento aŭ „Re'star'iĝ'o de Italio”, inter la Kongres'o de Vieno, 1815, kaj la oficial'iĝ'o de la ital'a unu'ec'a ŝtat'o en 1870. El plur'a'j ŝtat'et'o'j, part'e reĝ'land'o'j aŭ rekt'a'j hered'ant'o'j de la renesanc'a'j respublik'o'j, tiam form'iĝ'is Italio en preskaŭ si'a nun'a form'o. Dum tiu unu'iĝ'a procez'o ankaŭ la sufiĉ'e ampleks'a eklezi'a ŝtat'o de la pap'o'j est'is en'glut'it'a en la politik'e tre miks'it'a mov'ad'o. Rezult'e Italio far'iĝ'is reĝ'land'o sub Viktor'o Emanuelo la 1a.
#000996
2. Rempar'a part'o de la nun'a Vatikanurbo.
#000997
3. Pord'eg'o en la tiel nom'at'a'j Aŭreli'a'j Rempar'o'j de Romo, konstru'it'a de Michelangelo; dum la konker'o de Romo en 1870 la trup'o'j paf'is breĉ'o'n en ĝi'n, kio simbol'e fin'is la pap'a'n reg'ad'o'n.
#000998
Inter kun'labor'ant'o'j de ni'a revu'o est'iĝ'is diskut'ad'o pri tiu'j sign'o'j, kiu'j'n redaktor'o'j dev'as al'don'i en la komput'il'o por prepar'i tekst'o'j'n de aŭtor'o'j (tajp'aĵ'o'j'n) por en'paĝ'ig'o kaj pres'ad'o. Iu'j kun'labor'ant'o'j karakteriz'as ili'n kiel tro komplik'a'j'n aŭ eĉ super'flu'a'j'n kaj kritik'as, ke ili est'as tro mult'a'j. Se interes'as vi'n tiu'j ordon'o'j, vi pov'as trov'i ili'n sub la ret'adres'o en la rubrik'o Konvenci'o'j sur la paĝ'o Teknik'a'j konvenci'o'j de MONATO. Est'as ĉirkaŭ 20 sign'o'j, kiu'j'n oni bezon'as pli-mal'pli konstant'e.
#000999
En Japani'o la ekonomi'a regres'o grav'as, kaj nun mal'bon'e efik'as sur lern'ej'an'o'j'n. Ekzempl'e, en element'a'j kaj mez'a'j lern'ej'o'j en guberni'o Tottori mult'iĝ'as lern'ant'o'j ne'kapabl'a'j pag'i si'a'j'n tag'manĝ'o'j'n. Postul'ant'e pag'o'n, instru'ist'o'j vizit'as famili'o'j'n, sed trov'as, ke tiu'j ne pov'as pag'i pro mal'dung'iĝ'o kaj/aŭ eks'edz'iĝ'o. Nun'temp'e mult'a'j lern'ej'estr'o'j kaj instru'ist'o'j pag'as por si'a'j lern'ant'o'j.
#001002
Mank'as al „mal'facil'a'j” famili'o'j subvenci'o'j, laŭ s-in'o Abe Aja, aŭtor'o de la libr'o Mal'riĉ'ec'o de ge'knab'o'j. El ĉiu'j 17 ge'knab'o'j unu kresk'as en sen'patr'a famili'o: tial, laŭ la libr'o, tia'j ge'knab'o'j risk'as est'i ne'sufiĉ'e eduk'it'a'j. Nask'iĝ'as ankaŭ tim'o, ke la nun'a ekonomi'a situaci'o tiel sever'as, precip'e por sol'a'j patr'in'o'j, ke mult'iĝ'os sen'hejm'a'j patr'in'o'j kun ge'fil'o'j.
#001003
Laŭ'okaz'a'j labor'ist'o'j oft'e ŝanĝ'as si'a'n labor'lok'o'n, sekv'e si'a'n loĝ'lok'o'n. Se ili hav'as ge'fil'o'j'n, ankaŭ tiu'j dev'as ŝanĝ'i si'a'n lern'ej'o'n sen sufiĉ'e da temp'o por eduk'iĝ'i kaj amik'iĝ'i kun sam'klas'an'o'j.
#001004
La ĵurnal'o Asahi raport'is pri lern'ant'o'j en guberni'a super'a mez'lern'ej'o. Unu'a-jar'a klas'o pret'is akcept'i 40 lern'ant'o'j'n. Fakt'e nur 24 en'ir'is kaj nun rest'as nur 15. En februar'o okaz'is kurs'fin'a ceremoni'o, kiu'n ĉe'est'is 121 el 210 akcept'it'o'j. Kie'n ir'is la for'las'int'o'j?
#001006
Oni ĝeneral'e opini'as, ke la japan'a soci'o garanti'as egal'ec'o'n al ĉiu'j. Ekzist'as nek kast'o'j, nek soci'a'j katen'o'j, nek klas'o'j. Ĉiu'j super'a'j mez'lern'ej'o'j kaj universitat'o'j est'as mal'ferm'it'a'j al ĉiu'j kandidat'o'j. Se tiu'j sukces'as en la en'ir'ekzamen'o, hav'ant'e sufiĉ'e da mon'o kaj kapabl'o, ili rajt'as lern'i kaj stud'i en iu ajn lok'o. Kiam Japani'o est'is ekonomi'e prosper'a kaj ĉiu'j relativ'e riĉ'a'j, tio ver'is.
#001007
Nun atak'as mult'a'j'n famili'o'j'n mal'riĉ'ec'o, tiel ke iu'j lern'ant'o'j ne pov'as lern'i eĉ en super'a mez'lern'ej'o. Por tiu'j, ir'i al universitat'o est'as ekster la supoz'o. Nun mal'riĉ'ec'o de la famili'o'j kaŭz'as al ili'a'j ge'fil'o'j mal'kler'ec'o'n, kaj sekv'e perd'o'n de esper'o, kiu kaŭz'as pli da mal'riĉ'ec'o, kaj pli kaj pli da ali'a'j mal'bon'aĵ'o'j.
#001008
Grav'as, se mult'a'j jun'ul'o'j dev'os mal'riĉ'e, mal'kler'e kaj sen'esper'e viv'i. Tio damaĝ'as ne nur tiu'j'n jun'ul'o'j'n, sed ankaŭ Japani'o'n. Malgraŭ mal'bon'a ekonomi'o, Japani'o ankoraŭ hav'as grand'a'n potenc'o'n. Sav'i ge'jun'ul'o'j'n est'as la plej grand'a dev'o de la reg'ist'ar'o kaj de la soci'o.
#001009
En mart'o la ĵurnal'o Mainiĉi publik'ig'is enket'o'n pri la plan'o'j de 100 ĉef'a'j kompani'o'j por dung'i nov'a'j'n universitat'o-fin'int'o'j'n. Laŭ la enket'o, la kompani'o'j alt'e taks'as jen'a'j'n punkt'o'j'n ĉe la kandidat'o'j:
#001011
Du'e, la firma'o'j ignor'as lingv'o-kapabl'o'n. La ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o (kaj la reg'ist'ar'o) ĉiam dir'as, ke japan'o'j hav'as mal'alt'a'n kapabl'o'n uz'i ekster'land'a'j'n lingv'o'j'n (ĉef'e la angl'a'n) kaj plan'as en'konduk'i angl'a'j'n lecion'o'j'n en element'a'j'n lern'ej'o'j'n. Tamen laŭ la enket'o neniu'j kompani'o'j interes'iĝ'as pri lingv'o'j.
#001013
Kia diferenc'o inter la ministr'ej'o kaj la kompani'o'j. La unu'a trud'as al la popol'o la angl'a'n, sed la last'a'j neglekt'as ĉi tiu'n kapabl'o'n. Kial la ministr'ej'o insist'as pri la angl'a? Por ke Uson'o pov'u profit'i, vend'ant'e angl'a'j'n libr'o'j'n kaj send'ant'e instru'ist'o'j'n al Japani'o? Por ig'i Japani'o'n la 51a uson'a ŝtat'o? Kial la kompani'o'j ne taks'as lingv'o-kapabl'o'n? Ĉu ili ne plu vol'as ag'ad'i inter'naci'e? Ĉu jam sufiĉ'as traduk'ist'o'j kaj interpret'ist'o'j?
#001014
Lev'iĝ'as divers'a'j demand'o'j ankoraŭ sen taŭg'a'j respond'o'j. Tamen cert'as, ke la angl'a ne garanti'as labor'o'n en la 100 ĉef'a'j kompani'o'j. Tio signif'as, ke lern'i la angl'a'n kaj tial el'spez'i energi'o'n kaj mon'o'n, sen'util'as.
#001016
En for'a kamp'ar'a region'o de la graf'land'o Tipperary [tiperejri] (gael'e: Tiobraid Árann) situ'as la mal'grand'a vilaĝ'o Cloughjordan (gael'e: Cloch Shiurdáin). Antaŭ kelk'a'j jar'o'j, la vilaĝ'o est'is kvazaŭ mort'ont'a. Plur'a'j el la vend'ej'o'j kaj komerc'a'j entrepren'o'j mal'aper'is; divers'a'j dom'o'j trov'iĝ'is en ruin'iĝ'int'a stat'o; la river'et'o, kiu flu'as tra la vilaĝ'o, est'is tiom mal'pur'ig'it'a, ke ĝi aspekt'is kiel kloak'o; ne plu est'is vilaĝ'a apotek'o, nek lok'e loĝ'ant'a kurac'ist'o; la staci'dom'o iĝ'is nur'a fer'voj'a halt'ej'o, sen staci'dom'estr'o aŭ dung'it'ar'o; kaj jun'ul'o'j ne plu trov'is labor'o'n en la distrikt'o.
#001017
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j grup'o da hom'o'j el divers'a'j lok'o'j kaj divers'a'j cirkonstanc'o'j kun'iĝ'is por stud'i la ebl'o'n kre'i ekologi'a'n komun'um'o'n en Irlando. Interes'o pri la projekt'o kresk'is, kaj pli da person'o'j al'iĝ'is al la grup'o. Post esplor'o'j, oni elekt'is Cloughjordan kiel taŭg'a'n ej'o'n por la iniciat'o. Kvankam ekologi'a'j vilaĝ'o'j jam ekzist'as en kelk'a'j land'o'j, la koncept'o est'is ne'kon'at'a en Irlando.
#001018
La 21an de mart'o 2009 est'is oficial'e lanĉ'it'a per Duncan Stewart [donkan stjuart], la plej kon'at'a irlanda ekologi'ist'o, la unu'a faz'o de konstru'o de la unu'a ekologi'a vilaĝ'o en la Verd'a Insul'o. Kvankam ĝis nun nur tri dom'o'j est'as preskaŭ fin'konstru'it'a'j, sufiĉ'e grand'a nombr'o da al'iĝ'int'o'j jam viv'as en lu'it'a'j loĝ'ej'o'j en la antikv'a vilaĝ'o, atend'ant'e la komplet'iĝ'o'n de si'a'j nov'a'j dom'o'j. Eĉ en tiu komenc'a period'o de la projekt'o, la ĉe'est'o de tiu'j nov'a'j vilaĝ'an'o'j kaŭz'is burĝon'ad'o'n de la unu'a'j flor'o'j de trans'form'ad'o de Cloughjordan. Oni plan'as re'konstru'ad'o'n de la ruin'o'j kaj kaduk'a'j dom'o'j en la original'a vilaĝ'o; la apotek'o de'nov'e mal'ferm'iĝ'is; pli da pasaĝer'o'j uz'as la staci'dom'o'n; la lok'a komerc'o profit'as de la nov'a'j loĝ'ant'o'j; kaj en'tut'e, la ĝeneral'a etos'o de Cloughjordan est'as pli optimism'a. An'o'j de la ekologi'a grup'o establ'is du nov'a'j'n entrepren'o'j'n sur la antikv'a ĉef'strat'o, nom'e, libr'ej'o'n/kaf'ej'o'n kaj bicikl'ej'o'n, kiu'j laŭ'ŝajn'e prosper'as. Ĉiu'sabat'e la nov'a'j vilaĝ'an'o'j okaz'ig'as en la vilaĝ'a plac'o sub'ĉiel'a'n merkat'o'n de hejm'far'it'a'j kaj lok'e kultiv'it'a'j produkt'o'j. Tiu'j nov'a'j loĝ'ant'o'j, kiu'j de'ven'as ne nur de ali'a'j part'o'j de la land'o, sed inkluziv'as ankaŭ kelk'a'j'n ekster'land'an'o'j'n, ne form'as apart'a'n komun'um'o'n, sed est'as plen'e integr'iĝ'int'a'j en la viv'o de la mal'nov'a vilaĝ'o. Tio est'as rimark'ind'a en tre tradici'a kaj konservativ'a soci'o kiel tiu de la irlanda kamp'ar'o. Eĉ pli surpriz'e est'as, ke la pli'mult'o est'as urb'an'o'j, kiu'j ĝis nun ne est'is kutim'iĝ'int'a'j al la kamp'ar'a viv'o.
#001019
Tri el ni, kiu'j loĝ'as en mez-irlanda urb'o, ricev'is invit'o'n por ĉe'est'i la lanĉ'o'n de la unu'a faz'o de la nov'a dom'ar'o. Ni ek'vetur'is tra la trankvil'a kamp'ar'o de la graf'land'o Tipperary, sed ĉar ni ne bon'e kon'is la teren'o'n, ni ir'is per la plej long'a voj'o, kiu konsist'is el mal'larĝ'a'j serpent'ant'a'j ŝose'et'o'j. La sun'o bril'is, la pejzaĝ'o est'is plaĉ'a, trafik'o mank'is, kaj ni hav'is la impres'o'n, ke ni re'ven'is al la antikv'a Irlando, kiu ekzist'is ĝis la al'ven'o de la tiel nom'at'a kaj mal'long'e viv'int'a „Kelt'a Tigr'o” (prosper'a konjunktur'o), kiu est'is mort'ig'it'a per la aktual'a mond'a ekonomi'a kriz'o. La spert'o est'is ne'kred'ebl'e agrabl'a. Kiam post long'a vetur'ad'o ni fin'fin'e ating'is Cloughjordan, ni tuj sent'is bon'ven'ig'a'n etos'o'n.
#001020
Ĝeneral'e, irlandaj vilaĝ'o'j ne est'as kompar'ebl'a'j kun la pentr'ind'a'j urb'et'o'j en ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j. La tradici'a irlanda vilaĝ'o precip'e konsist'as el unu long'a strat'o kun vic'o da mal'alt'a'j dom'et'o'j, plur'a'j et'a'j trink'ej'o'j kaj vend'ej'o'j, kaj preĝ'ej'o. Oft'e mank'as lern'ej'o. Ĉar la land'o est'is dum jar'cent'o'j tre mal'riĉ'a, mal'mult'o disting'as tiu'j'n mal'grand'a'j'n komun'um'o'j'n, kaj dum la last'a'j jar'o'j mult'a'j sufer'is de mal'plan'it'a konstru'ad'o de mal'bel'a'j modern'a'j dom'ar'o'j kaj grand'a'j komerc'a'j kaj apartament'a'j blok'o'j, kiu'j tut'e ne harmoni'as kun la medi'o. Cloughjordan est'as tip'a kamp'ar'a vilaĝ'o, sed feliĉ'e, tut'e mank'as tia'j sign'o'j de urb'an'ig'o kaj mis'a pri'konstru'o. Kvankam evident'e mal'riĉ'a, ĝi prezent'as bon'ven'ig'a'n aspekt'o'n. Ĝi est'as trankvil'a kaj sen'trafik'a. Kiam ni al'ven'is, ni est'is tuj invit'it'a'j al la komun'um'a hal'o de la antikv'a vilaĝ'o, kie ni aŭd'is divers'a'j'n inform'a'j'n parol'ad'o'j'n kun lum'bild'a'j ilustr'aĵ'o'j, pri la ekologi'a projekt'o. Post la inform'sesi'o, kaj vizit'o al la teren'o, kun'e kun grand'a amas'o da loĝ'ant'o'j kaj vizit'ant'o'j, ni est'is regal'it'a'j per abund'o da bon'gust'a'j sandviĉ'o'j, kuk'o'j kaj ali'a'j frand'aĵ'o'j, te'o kaj kaf'o. De la hal'o ni re'ven'is al la ĉef'strat'o, kie la gast-ekologi'ist'o Duncan tond'is long'a'n girland'o'n trans la en'ir'ej'o al la teren'o, kie oni konstru'as la ekologi'a'n dom'ar'o'n. Ni antaŭ'e supoz'is, ke tiu ver'ŝajn'e situ'us ekster la mal'nov'a vilaĝ'o, sed tut'e ne ver'as. Oni en'ir'as per breĉ'o apud antikv'a gren'ej'o (kiu'n oni intenc'as restaŭr'i), kontraŭ'e al la mez'a plac'o de Cloughjordan, do la ekologi'a dom'ar'o situ'as flank'e de la antikv'a vilaĝ'o, kaj ne apart'ig'it'a de ĝi. Do en la est'ont'ec'o ĝi form'os integr'a'n part'o'n de la mal'nov'a vilaĝ'o. Mal'nov'a'j kaj nov'a'j vilaĝ'an'o'j est'os najbar'o'j.
#001021
La ekologi'a vilaĝ'o situ'as sur 67 akre'o'j (1 akre'o = ĉirkaŭ 40 ar'o'j'n). Oni intenc'as konstru'i 130 mal'alt'energi'a'j'n loĝ'dom'o'j'n. La komun'a varm'ig'sistem'o funkci'os per sun'panel'o'j kaj lign'er'a'j hejt'forn'o'j. Post'e oni ebl'e instal'os vent-turbin'o'j'n. 50 akre'o'j est'as rezerv'it'a'j por parcel'o'j, bien'o kaj arb'ar'o. En la vilaĝ'o est'os centr'o de eduk'ad'o pri daŭr'ig'ebl'a viv'manier'o. Kun'a uz'ad'o de aŭtomobil'o'j est'os stimul'at'a. La voj'o'j inter la dom'o'j est'os por pied'ir'ant'o'j, ne vetur'il'o'j. La river'et'o est'os pur'ig'it'a, kaj laŭ ĝi'a bord'o est'os bord'a promen'ej'o kun vic'o'j da frukt'a'j kaj nuks'a'j arb'o'j. Sur la teren'o est'os apartament'ar'o, kiu inkluziv'os entrepren'a'n centr'o'n kaj spac'o'n por terapi'ej'o aŭ po'detal'a vend'o. La vilaĝ'o hav'os fondus'o'n por la proviz'o de eko-entrepren'a centr'o por nov'a'j „verd'a'j” iniciat'o'j. Struktur'o jam ekzist'as por proviz'o de inter'ret'a serv'o. En la region'o trov'iĝ'as bel'a'j arb'ar'o'j, agrabl'a agrikultur'a pejzaĝ'o, kaj ne mal'proksim'e est'as la vast'a Lough [loch] Derg (gael'e: Loch Deirgeirt), unu el la plej bel'a'j lag'o'j en tut'a Irlando.
#001023
En la mal'nov'a Cloughjordan la ekzist'ant'a'j dom'o'j est'as mal'grand'a'j kaj modest'a'j, sed la vilaĝ'o'j en'hav'as tri bel'a'j'n preĝ'ej'o'j'n de mal'sam'a'j konfesi'o'j. La plej grand'a, en la mez'a plac'o, hav'as alt'eg'a'n pint'tur'o'n, vid'ebl'a'n je long'a distanc'o tra la ĉirkaŭ'aĵ'o. En'tut'e Cloughjordan est'as agrabl'eg'a lok'o por la ambici'a kaj esper'plen'a iniciat'o, kiu konsist'ig'as la unu'a'n ekologi'a'n komun'um'o'n en Irlando.
#001024
Parentez'e, ni'a tri'a fil'o est'as membr'o de ali'a grup'o, kiu esper'as kre'i en okcident'a Irlando simil'a'n, sed pli et'skal'a'n kaj mal'pli pretend'em'a'n ekologi'a'n komun'um'o'n, en kiu la ĉef'a komunik'il'o est'os la gael'a (irlanda) lingv'o. La hodiaŭ'a Cloughjordan est'as angl'e'parol'ant'a vilaĝ'o, kvankam kred'ebl'e, en la pas'int'ec'o, la ĉiu'tag'a lingv'o est'is la gael'a. Ni ne sci'as, kio est'os la si'n'ten'o de la tie'a ekologi'a komun'um'o pri la lingv'a demand'o (ĉiam tikl'a afer'o en Irlando).
#001025
Pli pri la mister'a insul'o
#001026
En MONATO 2004/7 aper'is artikol'o mi'a kun la titol'o Mister'a insul'o Ailsa Craig [ejlza krejg]. Tem'is pri insul'et'o – fakt'e, apenaŭ pli ol alt'a rok'o, kiu situ'as en la mar'o 12 km okcident'e de la sud-okcident'a mar'bord'o de Skot'land'o. Ĝi'a antikv'a gael'a nom'o: Creag Ealasaid [krejk elasadj] est'as ankoraŭ uz'at'a inter gael'parol'ant'o'j. La plej proksim'a haven'o, de kie antaŭ'e regul'e vetur'is ŝip'o'j al la insul'o, nom'iĝ'as Girvan (Garbhan [garvan] en la gael'a). La insul'o long'as iom pli ol 1,2 km, kaj larĝ'as iom pli ol 0,8 km. Ĝi'a alt'o tamen est'as 338,65 m, do ĝi star'as kiel impon'eg'a mont'o ĉe la for'a horizont'o, kiam oni ĝi'n rigard'as ek'de la plaĝ'o de Girvan. Kiel la fam'a Ayres-rok'o en Aŭstrali'o, ĝi'a kolor'o konstant'e ŝanĝ'iĝ'as laŭ la veter'o kaj la temp'o de la tag'o. Kelk'foj'e ĝi aspekt'as al'log'e invit'a; ali'foj'e, terur'e minac'a – ne sen'kaŭz'e, ĉar dum la jar'cent'o'j, tie okaz'is plur'a'j ŝip'pere'o'j. Pro tio, sur ĝi est'as du lum'tur'o'j. En iu antikv'a verk'o pri la hibrid'a insul'ar'o, la aŭtor'o inklud'is la rok'o'n kiel la plej sud'a'n insul'o'n de tiu arkipelag'o.
#001027
Divers'a'j gvid'libr'o'j pri Ailsa Craig kaj la Ayrshire-region'o al kiu ĝi aparten'as, asert'as, ke tiu insul'o neniam hav'is daŭr'a'n loĝ'ant'ar'o'n. Tamen, iom post publik'ig'o en MONATO de la menci'it'a ese'o, mi konstat'is, ne nur ke, ĝis antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j, est'is tie daŭr'a loĝ'ant'ar'o, sed ke tiu et'a komun'um'o konsist'is el an'o'j de la famili'o de mi'a patr'in'o. Tio'n mi mal'kovr'is kiam unu el mi'a'j amik'o'j, kiu loĝ'as en la urb'o Girvan, donac'is al mi libr'o'n kaj DVD-disk'o'n pri Ailsa Craig. La disk'o montr'as bel'a'j'n vid'aĵ'o'n de la insul'o, kaj inklud'as long'a'j'n intervju'o'j'n kun ankoraŭ ekzist'ant'a'j membr'o'j de la famili'o'j Girvan kaj Milroy, parenc'o'j de mi'a patr'in'o.
#001028
Kvankam mi nask'iĝ'is en Bolivio, do, laŭ sud-amerik'a leĝ'o, mi est'as bolivi'an'o, mi'a'j ge'patr'o'j est'is skot'o'j. Mi'a patr'o, an'o de la nord-skot'a klan'o MacAoidh (angl'ig'it'a Mackay, McKay [maka'j]) de'ven'as de la urb'eg'o Glasgovo; mi'a patr'in'o, de graf'land'o Ayrshire [ejrŝajr] (gael'e: Inbhir Air [in'r aajr]), region'o en kiu situ'as Girvan. La famili'a nom'o de la av'in'o de mi'a patr'in'o, je la in'a flank'o, est'is Girvan, kaj ŝi'a famili'o de'ven'as de la sam'nom'a urb'et'o. (En antikv'ec'o skot'o'j ne hav'is famili'a'j'n nom'o'j'n – krom la klan'nom'o, se ili est'is klan'an'o'j – do kelk'foj'e ili est'is kon'at'a'j per la nom'o de si'a loĝ'lok'o.) Lok'an'o'j'n disting'is du branĉ'o'j de la Girvan-famili'o, nom'e, „girvanoj de Girvan”, kaj „girvanoj de Ailsa”. Plur'a'j generaci'o'j de la last'a grup'o loĝ'is ek'de la 19a jar'cent'o sur la insul'et'o, kie la vir'o'j okup'iĝ'is pri min'ad'o de la divers'kolor'a granit'o el kiu konsist'is la rok'o. Tiu granit'o est'is (kaj ankoraŭ est'as) tre ŝat'at'a, kaj est'as uz'at'a por fabrik'ad'o de curling-ŝton'o'j. Curling (proksim'a prononc'o: „korling”) est'as tradici'a skot'a vintr'a sport'o, en kiu pez'a'j rond'a'j ŝton'o'j kun metal'a'j ans'o'j est'as glit'ig'at'a'j sur glaci'o. Al la urb'a branĉ'o de la famili'o aparten'is la ŝip'estr'o'j de mal'grand'a flot'o de ŝip'o'j (inkluziv'e de fam'a ŝip'o „Lady Ailsa”), kiu transport'is la granit'o'n de Ailsa Craig al la ĉef'land'o, kaj, dum'somer'e, turist'o'j'n, kiu'j pas'ig'is kelk'a'j'n hor'o'j'n sur la insul'o, promen'ant'e kaj gust'um'ant'e te'o'n kaj hejm'far'it'a'j'n bak'aĵ'o'j'n en la et'a insul'a te'ej'o de unu el la sinjor'in'o'j Girvan. Tia turism'o ne plu est'as permes'it'a, ĉar la insul'o, kiu aparten'as al lok'a nobel'o, nun est'as protekt'at'a ornitologi'a kaj botanik'a rezerv'ej'o. Tamen, el la haven'o en Girvan, ekskurs'ant'o'j pov'as per turism'a ŝip'et'o rond'ir'i la mar'o'n ĉirkaŭ la insul'o, kaj rigard'i ĝi'n de proksim'e, kvankam ili ne plu rajt'as met'i pied'o'n sur ĝi'n.
#001029
La famili'o Girvan ne plu loĝ'as sur Ailsa Craig. Dum la intervju'o'j, divers'a'j famili'an'o'j esprim'as nostalgi'o'n pri la jar'o'j, kiam la rok'o est'is ili'a hejm'o. Laŭ ili, ĝi est'is magi'a kaj lok'o, kie la loĝ'ant'o'j est'is san'a'j, feliĉ'a'j kaj bon'e nutr'it'a'j. Ili dir'as, ke ili neniam sufer'is de mal'sat'o, ĉar abund'is kapr'o'lakt'o, ŝaf'aĵ'o, kunikl'aĵ'o kaj fiŝ'o. Pli'e, ili neniam enu'is, ĉar ĉiam est'is io interes'a por okup'i la temp'o'n. Dimanĉ'e ili kutim'is promen'i sur la bel'a verd'a alt'aĵ'o, kie kresk'is mult'a'j speci'o'j de flor'o'j kaj plant'o'j. Faŭn'o konsist'is el mar'bird'o'j, kapr'o'j, ŝaf'o'j kaj kunikl'o'j. Mar'bird'o'j ankoraŭ abund'as, sed mal'pli'iĝ'is la nombr'o de bird'o'j de kelk'a'j speci'o'j, precip'e de fraterkul'o'j. Ne nur Girvan-famili'an'o'j tie loĝ'is, ĉar la lum'tur-gard'ist'o'j hav'is edz'in'o'j'n kaj infan'o'j'n, kaj la komun'um'o ankaŭ inklud'is dung'it'a'j'n granit'min'ist'o'j'n. Sabat'e okaz'is danc'o'j en kiu'j part'o'pren'ad'is inter 30 kaj 40 person'o'j. La muzik'o'n proviz'is la insul'an'o'j mem.
#001030
Mi'a patr'in'o kutim'is rakont'i pri la Girvan-branĉ'o de si'a famili'o kaj ŝi oft'e menci'is si'a'n parenc'o'n kapitan'o Girvan, ŝip'estr'o de Lady Ailsa1. Tiu est'is Vilhelm'o Girvan, laŭ'ŝajn'e la last'a posed'ant'o de tiu titol'o kaj de la ŝip'o'j. Tamen, mi'a patr'in'o neniam menci'is – kaj kred'ebl'e ne sci'is – ke iam part'o de la famili'o loĝ'is sur la insul'et'o. Mi dub'as, ke ekzist'as ali'a insul'o en la okcident'a skot'a insul'ar'o, kiu est'as tiom mal'grand'a kaj kiu iam sub'ten'is tiom laŭ'proporci'e grand'a'n komun'um'o'n.
#001031
1. Model'o de la ŝip'o „Lady Ailsa” [lejdi ejlza] vid'iĝ'as en la muze'o de la Institut'o McKechnie en Girvan.
#001033
Konstant'e kresk'as la mond'a loĝ'ant'ar'o. Post proksim'um'e 40 jar'o'j ĝi nombr'os naŭ miliard'o'j'n: la kresk'o de'ven'os ĉef'e de land'o'j en Azi'o kaj Afrik'o. Sed en Ukrainio (sam'e kiel en Rusio kaj Belorusio) mal'kresk'os la popol'o.
#001034
El tio sekv'as konstant'a mal'jun'iĝ'o de la loĝ'ant'ar'o en Ukrainio. Nun la mez'a ag'o est'as 39 jar'o'j; laŭ UN post dek jar'o'j ĝi est'os 40.
#001036
Ripet'iĝ'as la demand'o en Ukrainio: „Kiu est'is Mazep'a?” Ĉu li est'is ver'a batal'ant'o kontraŭ rus'o'j, aŭ ĉu li „trans'ir'is” al la sved'o'j dum la milit'o inter Rusio kaj Svedi'o antaŭ 300 jar'o'j?
#001038
Okaz'e de la 370a dat're'ven'o de la nask'iĝ'o de la ukraina hetman'o la prezid'ant'o de Ukrainio inaŭgur'is monument'o'n dediĉ'it'a'n al Mazep'a. La ceremoni'o okaz'is en la ĉef'urb'o sur plac'o, kie si'a'temp'e dank'e al mon'o de Mazep'a est'is konstru'it'a la milit'katedral'o de Sankt'a Nikolao.
#001039
Ali'flank'e de la plac'o star'is kontraŭ'ul'o'j de la event'o. Ceter'e en Simferopolo (Krimeo) okaz'is pli vast'a manifestaci'o „kontraŭ la perfid'ul'o de la rus'a popol'o”. Portret'o'n de Mazep'a oni pri'ĵet'is per ov'o'j.
#001040
En Ukrainio la popular'ec'o de la prezid'ant'o, Viktor Juŝĉenko, preskaŭ nul'as. Krom'e neni'u sci'as, kiu'n politik'a'n parti'o'n sub'ten'i. Ĉiu'j parti'o'j mult'o'n promes'as, sed neni'o'n far'as. Tio'n montr'as balot'o'j por la parlament'o en la Teropil-provinc'o. Venk'is la parti'o „Liber'o” estr'at'a de Oleg Tjagnijenko. Ĝi gajn'is 33,8 % de la voĉ'o'j, kompar'e kun nur 5,5 % por la prezid'ant'a parti'o „Ni'a Ukrainio”.
#001042
La parti'o „Jedinij centr” gajn'is 13,8 % de la voĉ'o'j; la Parti'o de Region'o'j 9,7 %; kaj BJUT 8 %. Jen la du'a mal'venk'o por BJUT (okaz'is la unu'a en 2008 en Kievo). La parti'o'n „Liber'o” oni taks'as naci'ism'a. Mult'a'j opini'as, ke ĝi'a venk'o pov'us mal'stabil'ig'i kaj eĉ dis'pec'ig'i la land'o'n.
#001043
„Mazingira” est'as vort'o en la svahil'a lingv'o kun signif'o: natur'o, medi'o, natur'protekt'o. En nord'a Tanzanio, distrikt'o Bunda, inter lag'o Victoria kaj natur'rezerv'ej'o Serengeti, est'as ar'o da kvin vilaĝ'o'j nom'at'a „Salam'a” (pac'o).
#001044
Hom'o'j tie viv'as en mal'riĉ'o. Vir'in'o'j hav'ig'as akv'o'n el flak'o'j kilo'metr'o'j'n for'a'j. Plur'cent orf'o'j est'as sen viv'rimed'o'j. Ne dispon'ebl'as kurent'o. La vilaĝ'estr'o, Mramba Simba, parol'as Esperant'o'n, kaj klopod'as uz'i si'a'j'n kontakt'o'j'n kun Eŭrop'o por pli'bon'ig'i la viv'kondiĉ'o'j'n de la 14 500 vilaĝ'an'o'j.
#001045
Mank'as akv'o'put'o'j, lern'ej'o'j, mon'o por eduk'ad'o kaj instru'ad'o de orf'o'j. En 2008 Mramba Simba vizit'is Eŭrop'o'n kaj varb'is por sub'ten'o de la region'a projekt'o „Mazingira”, kiu organiz'as konstru'ad'o'n de akv'o'put'o'j kaj lern'ej'o'j, kolekt'as mon'o'n por mikro'kredit'o'j kaj sub'ten'as orf'o'j'n.
#001046
En sud-german'a urb'o Aŭgsburg'o oni tiu'cel'e kolekt'is kelk'mil'o'j'n da eŭr'o'j per divers'a'j ag'ad'o'j. Ayten Köksal, mastr'in'o de friz'ej'o SchnippSchnapp [ŝnipŝnap] – onomatope'a vort'o por la ag'o de tond'il'o – dum du tag'o'j labor'is sen'salajr'e, tond'is har'o'j'n de klient'o'j kaj eminent'ul'o'j, kiel ekzempl'e la federaci'a parlament'an'o Heinz Paula kaj la ĉef'urb'estr'o Kurt Gribl. Tiel ŝi en'spez'is 1000 eŭr'o'j'n kaj donac'is la tut'a'n sum'o'n.
#001047
La akv'o'central'o, funkci'ant'a kiel histori'a muze'o, kolekt'is mon'er'o'j'n kaj mon'bilet'o'j'n. Per la donac'it'a mon'o la vilaĝ'estr'ar'o de Salam'a aĉet'is inter'ali'e ekip'aĵ'o'n por put'o'bor'ad'o. Unu put'o antaŭ'e kost'is pli ol 6000 eŭr'o'j'n. Nun bor'ant'e mem, oni ŝpar'as mon'o'n kaj bezon'as nur iom mal'pli ol 800 eŭr'o'j'n por tub'o'j kaj pump'il'o por unu put'o. Grup'o de sub'ten'ant'o'j daŭr'ig'as aktiv'aĵ'o'j'n por kolekt'i mon'o'n kaj tiel sub'ten'i la akv'o'projekt'o'n en Salam'a.
#001048
Alud'e al german'a parol'turn'o ein blaues Wunder erleben (laŭ'vort'e: spert'i blu'a'n mirakl'o'n), spert'i mal'agrabl'a'n surpriz'o'n, la teatr'o'ensembl'o Berliner Compagnie verk'is teatr'aĵ'o'n titol'it'a'n Das blaue Wunder (La blu'a mirakl'o). Tem'as pri tut'mond'a tendenc'o al privat'ig'o de ŝtat'a'j kaj komun'um'a'j entrepren'o'j, precip'e akv'o-proviz'a'j. Kiu kred'as, ke privat'a'j entrepren'o'j labor'as pli bon'e ol publik'a'j, tiu baldaŭ spert'os „blu'a'n mirakl'o'n”.
#001049
Mal'bon'iĝ'as kvalit'o, kresk'as prez'o'j. Invest'int'o'j gajn'as grand'eg'a'j'n profit'o'j'n. En Cochabamba, Bolivio, la popol'o komenc'e sufer'eg'is, post'e organiz'is kolektiv'a'n protest'o'n. Tiu mov'ad'o sukces'is. La vend'o de akv'o'proviz'ad'o est'is nul'ig'it'a. Ne ĉie la loĝ'ant'ar'o sukces'as tiel solidar'ec'e organiz'i „akv'o'milit'o'n”. La financ'pov'a alianc'o de firma'o'j kaj politik'o mult'lok'e energi'e klopod'as antaŭ'e'n'puŝ'i privat'ig'o'n.
#001050
En la teatr'aĵ'o la akv'o-krim'ul'o'j renkont'iĝ'as en – inter'temp'e privat'a – kanal'ret'o sub Parizo, ali'a'n foj'o'n en psikiatri'a klinik'o en Berlino, en hotel'o Kor’ de Jesuo pint'e de la Krist'o-statu'o super Cochabamba, en dezert'o kaj en kort'o de mal'liber'ej'o. Tie je la fin'o la entrepren'estr'o'j mem spert'as la „blu'a'n mirakl'o'n”. La civil'a rezist'o do venk'as.
#001051
La direktor'o de la akv'o'central'o en Aŭgsburg'o invit'is la ensembl'o'n, kaj la urb'a entrepren'o pag'is la kost'o'j'n. Du'cent gast'o'j vizit'is la spektakl'o'n. La en'spez'o'j de 2000 eŭr'o'j, akir'it'a'j pro vend'o de en'ir'bilet'o'j, est'as donac'it'a'j por akv'o'put'o'j en tanzania Salam'a.
#001052
Oft'e naci'a'j stereotip'o'j hav'as i'a'n baz'o'n en la real'o. Kaj oft'e ekster'land'an'o pov'as vid'i i'o'n pli bon'e, ol la hom'o'j, kiu'j ĉiu'tag'e viv'as en iu medi'o, kaj al kiu'j ĉio en ĝi ŝajn'as mem'evident'a.
#001053
La libr'et'o Ksenofobi'a gvid'libr'o al la nederland'an'o'j prezent'as Nederlandon en mok'et'a, sed simpati-plen'a manier'o. Iu'j pri'skrib'o'j konform'as al antaŭ'juĝ'o'j. Ĉu nederland'an'o'j est'as tiom ŝpar'em'a'j, kiel oni kutim'e dir'as? Jes, sen'hezit'e respond'as la aŭtor'o, ne riproĉ'e, sed simpl'e post honest'a observ'ad'o.
#001054
Mi bedaŭr'as, ke mi ne leg'is la Ksenofobi'a'n gvid'libr'o'n al la japan'o'j antaŭ la Universal'a Kongres'o en Jokoham'o, kaj mi esper'as, ke el'don'ej'o Ber'o hav'os la bon'a'n ide'o'n el'don'i traduk'o'n de Ksenofobi'a gvid'libr'o al la pol'o'j okaz'e de la kongres'o en Bjalistoko. Kaj mi rimark'as, kun sci'vol'a tim'o, ke ekzist'as ankaŭ Ksenofobi'a gvid'libr'o al la kanad'an'o'j!
#001057
Cigan'o'j konsist'ig'as la plej grand'a'n minoritat'o'n en Hungari'o. Nun'temp'e frap'as apart'e ili'n la ekonomi'a kriz'o: ĝeneral'e mank'as al ili meti'o'j aŭ ali'a'j okup'o'j.
#001059
Last'a'temp'e en si'a aŭt'o tra'vetur'is vilaĝ'o'n instru'ist'o. Subit'e antaŭ la aŭt'o'n kur'is cigan'a knab'in'o. Evit'iĝ'is karambol'o, kaj la knab'in'o ne est'as vund'it'a. Tamen malgraŭ tio aper'is ar'o da cigan'o'j, kiu'j mort'bat'is la instru'ist'o'n. La okaz'int'aĵ'o ŝok'is la hungar'a'n publik'o'n.
#001060
Simil'e, kiam ruman'a sport'ist'o, an'o de elit'a man'pilk'a klub'o en la urb'o Veszprém [vesprem], est'as murd'it'a per tranĉ'il'o, la polic'o suspekt'is cigan'o'j'n. En ali'a urb'o, Miskolc [miŝkolc], ar'iĝ'is cigan'o'j, kies kondut'o kre'is konflikt'o'j'n. Laŭ la urb'a polic'estr'o, la cigan'o'j ĉiel pek'is, krom pri'rab'i bank'o'n.
#001061
Pro la ekonomi'a kriz'o mal'alt'iĝ'as la por'infan'a'j subvenci'o'j, per kiu'j precip'e viv'as la cigan'o'j. Tamen ili mal'oft'e el'migr'as al ŝtat'o'j ekonomi'e pli favor'a'j. Do nepr'as, ke la reg'ist'ar'o trov'u solv'o'n.
#001062
Ek'de fru'a april'o 2009 Albanio kaj Kroati'o membr'as oficial'e en Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o (NATO). Fin'fin'e ebl'is membr'iĝ'o post intern'a re'form'ad'o de la ekonomi'a kaj jur'a sistem'o'j de la du ŝtat'o'j, sam'e pli'fort'ig'o de sekur'ec'o, liber'ec'o kaj ali'a'j aspekt'o'j de la soci'a viv'o.
#001063
Alban'o'j est'as sufiĉ'e entuziasm'a'j pro membr'iĝ'o. Tio'n spegul'as last'a'temp'a enket'o, kiu indik'as, ke 98 % de la alban'o'j sub'ten'as membr'iĝ'o'n. Tiel ili atend'as pli da fremd'a'j invest'aĵ'o'j, kiu'j probabl'e alt'iĝ'os pro en'land'a sekur'ec'o. Ceter'e membr'iĝ'o en NATO signif'as al'paŝ'o'n al membr'iĝ'o en la Eŭrop'a Uni'o (EU). Fin'e, NATO-membr'iĝ'o firm'ig'as land'lim'o'j'n kaj ties agnosk'o'n far'e de najbar'a'j ŝtat'o'j, ekzempl'e Greki'o.
#001064
Ne hazard'e, antaŭ la NATO-membr'iĝ'o de Albanio, Greki'o sub'skrib'is traktat'o'n pri sud'a mar'lim'o, malgraŭ protest'o'j de naci'ism'a'j organiz'aĵ'o'j en Greki'o, kiu'j de'long'e vol'as teritori'o'n en Nord'a Epir'o aŭ sud'a Albanio.
#001065
Bon'ŝanc'e, Kroati'o jam solv'is problem'o'j'n kun Sloveni'o, kiu por'temp'e est'is blok'int'a ties membr'iĝ'o'n kaj kiu sam'e atend'as baldaŭ'a'n membr'iĝ'o'n ankaŭ en EU.
#001066
Ali'flank'e Makedonio ankoraŭ stagn'as pro blok'iĝ'o de najbar'a Greki'o, kiu postul'as ŝanĝ'o'n de la nom'o de tiu ĉi ŝtat'o. Alban'a'j parti'o'j en Makedonio vol'as, ke ĝi nom'iĝ'u Nord'a Makedonio, kio kontent'ig'us grek'o'j'n. Post'e oni esplor'us scienc'manier'e la etn'o'genez'a'j'n radik'o'j'n de la popol'o de Makedonio. Se dekstr'ul'a'j reg'ant'o'j slav'makedon'a'j ne tiom long'e obstin'us, Makedonio est'us jam la 29a NATO-membr'o.
#001067
Oni atend'as, ke baldaŭ membr'iĝ'os al NATO ankaŭ du ali'a'j okcident-balkanaj land'o'j: Bosnio-Hercegovin'o kaj Montenegro. Tiu'cel'a'n iniciat'o'n jam entrepren'is Albanio kaj Kroati'o kun'labor'e kun Uson'o. Antaŭ ne'long'e est'is sub'skrib'it'a inter'konsent'o pri liber'a sen'viz'a komunik'ad'o inter Albanio kaj Bosnio-Hercegovin'o.
#001068
Ĵurnal'ist'o en Beogrado, Serbi'o, last'a'temp'e koment'is: „Mult'a'j serb'a'j ŝofor'o'j ne vetur'as. Ili est'as arm'it'a'j per si'a'j aŭtomobil'o'j”.
#001069
Tio son'as ver'e, ĉar en Beogrado dum la unu'a semajn'o de april'o pere'is pro trafik-akcident'o'j ok hom'o'j. Neces'as nov'a'j, pli rigor'a'j leĝ'o'j, sed tiu'j ankoraŭ ne pret'as.
#001070
Serbi'o situ'as sur balkana narkot'aĵ'o-voj'o kaj la polic'o mult'e labor'as kontraŭ kontraband'ist'o'j. Tiu'j ne interes'iĝ'as pri Serbi'o kiel merkat'o, simpl'e pri la fakt'o, ke ĝi star'as ĉe voj'kruc'iĝ'o inter riĉ'a'j eŭrop'a'j land'o'j. En 2008 la serb'a polic'o ag'is 6 000 foj'o'j'n kaj konfisk'is 1,4 tun'o'j'n da mariĥuan'o, 207 kilo'gram'o'j'n da heroin'o kaj 15 kilo'gram'o'j'n da kokain'o.
#001071
Konstern'iĝ'is alt'rang'ul'o'j en Litovio – la prezid'ant'o Valdas Adamkus, la ĉef'ministr'o Andrius Kubilius kaj la parlament'estr'o Arunas Valinskas –, kiam ili ricev'is strang'a'n leter'o'n. Skrib'is tiel nom'at'a'j Rael-adept'o'j, kiu'j pet'is teren'o'n por konstru'i en Litovio Nif'o-ambasad'ej'o'n (Nif'o = Ne'ident'ig'it'a Flug'ant'a Objekt'o). Laŭ la adept'o'j la Nif'o-civilizaci'o plan'as vizit'i la ter'o'n en la jar'o 2035.
#001072
Laŭ'dir'e ĵurnal'ist'o kaj kant'ist'o Claude Vorilhon, kon'at'a kiel Rael, renkont'is en 1973 en Franci'o verd'haŭt'a'n eŭrop'ec-aspekt'a'n viv'ul'o'n, 25 000-jar'aĝ'a'n, el la planed'o Elohim'o. La ekster'ter'an'o invit'is la ĵurnal'ist'o'n al si'a flug'ant'a teler'o.
#001073
Tie, laŭ la fam'o, Rael mal'kovr'is la „ver'o'n” pri la Sankt'a Skrib'o. La verd'haŭt'ul'o ne'is la teori'o'j'n de Charles Darwin, klar'ig'ant'e, ke hom'o'j'n scienc'e kre'is ekster'ter'a'j civilizaci'o'j, kiu'j perfekt'e reg'as genetik'a'j'n teĥnologi'o'j'n. La Rael-adept'o'j kred'as, ke la kosm'a'j viv'ul'o'j nun vol'as re'ven'i al si'a'j id'o'j. Tial ili bezon'os al'ter'iĝ'ej'o'n aŭ ambasad'ej'o'n.
#001074
En si'a leter'o la Rael-adept'o'j rimark'is, ke Litovio est'as kuraĝ'a kaj gast'am'a land'o. Adept'o-delegaci'o, kiu vizit'is Litovion, vol'is, ke Litovio est'u la unu'a land'o, kiu renkont'os la ekster'ter'an'o'j'n.
#001075
Okcident'a Balkani'o konsist'as el land'o'j, kies relief'o est'as relativ'e mont'ar'a. Tio mal'facil'ig'as la komunik'ad'o'n en la region'o kaj ekster'e'n. Plej post'rest'int'a'j est'as Albanio, Makedonio, Kosovo kaj Montenegro.
#001076
Por Makedonio kaj Kosovo tio des pli problem'as, ke ambaŭ land'o'j ne hav'as mar'a'n koridor'o'n, do ne konsider'at'as mediterane'a'j, kvankam ili situ'as tre proksim'e al la Adriatik'a, Ionia kaj Ege'a mar'o'j, part'o'j de Mediterane'o. La ekzist'ant'a'j aŭt'o'ŝose'o'j lig'ant'a'j ili'n kun la mar'o je distanc'o de kelk'cent kilo'metr'o'j tra'pas'as mont'ar'a'n region'o'n en Albanio kaj Montenegro.
#001077
Dum la last'a'j jar'o'j okaz'is grand'a'j labor'o'j en Albanio por konstru'i nov'a'j'n aŭt'o'ŝose'o'j'n lig'ant'a'j'n Kosovon kaj Makedonion kun Adriatik'o, tra la mar'haven'o de Durrës. La unu'a, konstru'at'a de uson-turk'a kompani'o, est'as jam fin'iĝ'ont'a dank'e al la invest'aĵ'o reg'ist'ar'a de pli ol miliard'o da eŭr'o'j. La projekt'o antaŭ'vid'as du'obl'a'n tunel'o'n tra'mont'eg'a'n ses kilo'metr'o'j'n long'a'n kaj la konstru'o'n de kelk'dek alt'a'j pont'o'j kaj ali'a'j voj'art'aĵ'o'j. La vetur'ad'o iĝ'os komfort'a, mal'long'temp'a kaj sekur'a ankaŭ dum'vintr'e. Dank'e al tiu nov'a aŭt'o'ŝose'o oni pov'as ating'i Kosovon de la mar'o dum du hor'o'j.
#001078
Est'as projekt'it'a kaj komenc'it'a ankaŭ la ali'a aŭt'o'ŝose'o, lig'ant'a Durrës kun Makedonio tra la mont'ar'o Martanesh en orient'a Albanio, kun tunel'o'j pli ol tri kilo'metr'o'j'n long'a'j kaj mult'a'j pont'o'j. Dank'e al tiu aŭt'o'ŝose'o Makedonio ating'ebl'os dum unu hor'o. Krom'e kre'iĝ'os favor'a'j kondiĉ'o'j por pli'long'ig'i la aŭt'o'ŝose'o'j'n ĝis Serbi'o kaj Bulgario. Tio i.a. mal'long'ig'us la distanc'o'n inter Sofio kaj la mar'haven'o de Varna je pli ol 100 kilo'metr'o'j.
#001079
Inter 1945 kaj 1961, kiam flor'is amik'ec'o inter Albanio kaj Sovetio, cent'o'j da alban'o'j edz'iĝ'is al rus'in'o'j. Tio ebl'is apart'e post la mort'o de Stalin, kiam ge'edz'iĝ'o'j tia'j iĝ'is laŭ'leĝ'a'j en ambaŭ land'o'j.
#001080
Sort'o'n tia'n spert'is la famili'o de Xhavit Sollaku [dĵavit solaku], jun'a inĝenier'o, kaj Ir'in'a. La par'o ge'edz'iĝ'is en 1954, post'e nask'iĝ'is du ĝemel'in'o'j, El'en'a kaj Ver'a. Ir'in'a ek'loĝ'is en Tiran'o, en Albanio, kie la famili'a viv'o ĝis 1961 prosper'is.
#001082
Tiam, tamen, pro tio, ke la par'o rifuz'is divorc'i, Xhavit kaj Ir'in'a ricev'is pli mal'alt'a'j'n labor'posten'o'j'n. Kiam du frat'o'j de Xhavit prov'is fuĝ'i okcident'e'n, la ŝtat'o send'is la ge'edz'o'j'n provinc'e'n. En 1976 Xhavit est'is arest'it'a kaj, post proces'o „mal'antaŭ ferm'it'a'j pord'o'j”, kondamn'it'a al mort'o.
#001083
Tio signif'is, ke li'a'j fil'in'o'j ne rajt'is ir'i al universitat'o kaj la tri vir'in'o'j est'is dev'ig'it'a'j viv'i en for'a vilaĝ'o, kie dum dek jar'o'j, zorg'e observ'at'a'j de polic'ist'o'j kaj ali'a'j aŭtoritat'o'j, ili labor'is kiel ter'kultiv'ist'o'j.
#001084
Nur en 1988 Ir'in'a rajt'is re'ven'i al Sovetio kun si'a'j fil'in'o'j. Tie, tamen, ŝi kon'is mal'mult'a'j'n hom'o'j'n, kaj post preskaŭ 20 jar'o'j ŝi decid'is re'ven'i al la du'a patr'uj'o, al Albanio. Ne plu reg'as tie total'ism'o, kaj la viv'nivel'o sufiĉ'e pli'bon'iĝ'is.
#001085
Obamenaĵo, aŭ haladz'o de social'ism'a aventur'ism'o
#001086
Tiel histori'ist'o'j de la est'ont'ec'o ver'ŝajn'e nom'os la nun'a'n tragik'a'n epok'o'n de uson'a histori'o. Ver'dir'e, ekzist'is antaŭ'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j ek'is social'ism'a'n aventur'ism'o'n. Clinton kaj Bush (la fil'o), sekv'ant'e utopi'a'j'n ide'o'j'n, dev'ig'is bank'o'j'n romp'i la regul'o'j'n kaj financ'i hipotek'o'n de tiu'j, kiu'j nek kapabl'is nek plan'is re'don'i la ŝuld'o'j'n.
#001087
Tamen en ĉi tiu artikol'o tem'as nek pri la social'ism'o infekt'int'a Uson'o'n, nek pri la ekonomi'a katastrof'o kaŭz'it'a de la aventur'ism'o de social'ism'a'j elit'o'j. Tem'as pri sub'fos'o de la land'o-fundament'o rezult'e de neglekt'em'o flank'e de la tri branĉ'o'j de la ŝtat'reg'ad'o kaj de la du ĉef'parti'o'j (praktik'e jam kvazaŭ unu). Rezult'e, en la prezid'ant'a fotel'o de Uson'o nun sid'as ... uzurp'ul'o.
#001088
„Ha, jen de'nov'e konspir'a teori'o,” ek'pens'os ebl'e leg'ant'o, al kiu la amas'komunik'il'ar'o instru'is, ke ĉiu ajn, kiu pri'dub'as la leĝ'ec'o'n de Obama, est'as obsed'it'a herez'ul'o (angl'e birther, kiu dub'as pri la valid'ec'o de la nask'o-atest'il'o de Obama).
#001089
Atent'u: la patr'o'j-fond'int'o'j cert'e disting'is inter la noci'o'j „civit'an'o” kaj „hered'a civit'an'o”, kompren'ant'e, ke ili mem ja ne pov'as est'i hered'a'j civit'an'o'j de dum'e ne ekzist'ant'a land'o. Tial ili rezerv'is la kondiĉ'o'n de simpl'a civit'an'ec'o – sed nur por si'a'j sam'temp'ul'o'j.
#001092
Ĝust'e laŭ la du'obl'a kriteri'o la senat'o konklud'is, ke, jes, McCain est'as hered'a civit'an'o. La decid'o est'as streĉ'it'a. Ambaŭ ge'patr'o'j de McCain ja est'is civit'an'o'j de Uson'o (kaj tre honor'a'j), sed li nask'iĝ'is en hospital'o en Panam'o kaj teori'e pov'us far'iĝ'i civit'an'o de Panam'o.
#001095
Tamen kio pri la valid'ec'o de Obama? Kiel okaz'is, ke en nenies kap'o'n ven'is ide'o aplik'i la sam'a'j'n kriteri'o'j'n ankaŭ al Obama? Laŭ la oficial'a biografi'o, la biologi'a patr'o de Obama est'is civit'an'o de Kenjo (aŭ Briti'o). Sen'de'pend'e de tio sur kies teritori'o li nask'iĝ'is (kaj kio trov'iĝ'as en li'a ver'a nask'o-atest'il'o), li ne est'as hered'a civit'an'o de Uson'o. Nur pro tio li rajt'as nek serv'i kiel prezid'ant'o de Uson'o nek kampanj'i kiel kandidat'o.
#001096
Mal'kiel la noci'o „hered'a civit'an'ec'o” de'ven'ant'a el histori'a pas'int'ec'o, la „civit'an'ec'o rezult'e de nask'o” est'as difin'it'a en la modern'a uson'a leĝ'ar'o. Ekzempl'e, laŭ punkt'o § 1401(a), infan'o nask'it'a sur teritori'o de Uson'o iĝ'as civit'an'o de Uson'o. Tiel akir'as civit'an'ec'o'n la tiel nom'at'a'j „ankr'a'j beb'o'j” (angl'e: anchor babies) nask'it'a'j de kontraŭ'leĝ'a'j loĝ'ant'in'o'j aŭ turist'in'o'j.
#001098
Ali'a'j punkt'o'j de § 1401 trakt'as situaci'o'j'n, kiam ge'patr'o'j-uson'an'o'j nask'as beb'o'n ekster'land'e, aŭ kiam nur unu el ili est'as uson'an'o. Apart'e punkt'o § 1401(g)(aŭ § 301(a)(7) de akt'o de 1952 dum la temp'o de la nask'iĝ'o de Obama) rilat'as al situaci'o, kiam nur unu el la ge'patr'o'j est'as uson'an'o kaj la nask'iĝ'o okaz'is ekster'land'e. La leĝ'o postul'as ĉi-okaz'e, ke en la moment'o de la akuŝ'o la patr(in)o-civit'an'o jam hav'u ne mal'pli ol kvin-jar'a'n uson'a'n civit'an'ec'o'n, kalkul'ant'e ek'de 14 jar'o'j, ali'vort'e, ke li/ŝi est'u ne mal'pli ol 19.
#001099
La av'in'o de Obama (laŭ la patr'o) Sarah Obama atest'is: „Mi ĉe'est'is dum li'a nask'iĝ'o en hospital'o de Mombasa, Kenjo, la 4an de aŭgust'o 1961” (la original'o de la registr'aĵ'o de la intervju'o trov'iĝ'as ĉe Philip Berg, pri kiu tem'os sub'e). La patr'in'o de Obama (uson'an'in'o) est'is tiam 18, do ŝi ne pov'is uson'an'ig'i la beb'o'n en ekster'land'a teritori'o. Tial la propagand'o pen'as kred'ig'i, kvazaŭ Obama nask'iĝ'us en la uson'a ŝtat'o Havajo (kio krom'e ne far'us li'n hered'a civit'an'o).
#001100
Atent'u, ke mal'kiel ĉiu'j ali'a'j kandidat'o'j je alt'a'j ŝtat'a'j posten'o'j, Obama jur'e blok'is al'ir'o'n al ĉiu'j si'a'j dosier'o'j, ek'de hospital'o'j de Havajo ĝis la universitat'o de Harvard, kie li stud'is. Tio est'as sen'precedenc'a ne nur pro la fakt'o mem de la blok'ad'o, sed ankaŭ, ke neni'u ajn pet'is li'a'j'n dokument'o'j'n por kontrol'i – kaj tem'as ja pri la plej super'a posten'o en la land'o. Nur en 2009 kongres'an'o Bill Posey prezent'is leĝ'propon'o'n, ke la federal'a elekt'o'komision'o tamen kontrol'u la nask'iĝ'atest'il'o'j'n kaj ali'a'j'n dokument'o'j'n de la kandidat'o'j.
#001102
Kaj jen eĉ pli. La du'a (du'on-)patr'o de Obama, Lol'o Soetoro, est'is civit'an'o de Indonezio. Li adopt'is la jun'ul'o'n kaj ven'ig'is li'n en Indonezion, kie li registr'is la du'on-fil'o'n kiel Barry Soetoro, civit'an'o'n de Indonezio, islam'an'o'n. Indonezio ne re'kon'is du'obl'a'n civit'an'ec'o'n, do se Obama hav'is iu'n uson'a'n civit'an'ec'o'n antaŭ'e, ĝi est'is nul'ig'it'a. Post'e Obama vetur'is el Indonezio ekster'land'e'n, inkluziv'e de Pakistano, kie'n en'ir'o por uson'an'o'j tiu'temp'e est'is mal'permes'at'a. Do la fakt'o pri li'a indonezia civit'an'ec'o est'as evident'a.
#001103
Post'e, re'ven'int'e en Uson'o'n, li pov'us re-civit'an'iĝ'i, sed nur kiel adopt'it'a civit'an'o (angl'e: naturalized citiz'e'n): neniel kiel hered'it'a. En universitat'o de Harvard li pov'us lern'i (kaj eĉ ricev'i stipendi'o'n) kiel ekster'land'an'o (kio facil'e evident'iĝ'us, se li'a dosier'o ne est'us ferm'it'a).
#001104
Do, unu'e en la histori'o de Uson'o okaz'is grav'eg'a neglekt'o de la konstituci'o. Sekv'e en la Blank'a Dom'o en'loĝ'iĝ'is uzurp'ul'o, kiu ne est'as hered'a civit'an'o de Uson'o. Ebl'e li est'as neni'a civit'an'o de Uson'o, re'ten'int'e si'a'n indonezi'an civit'an'ec'o'n.
#001105
„Tio ne ebl'as, ĉar tio neniam ajn ebl'is”, ebl'e opini'as la leg'ant'o, kiu unu'a'foj'e al'front'as ĉi tiu'n grotesk'a'n situaci'o'n. „Kial do ĉiu'j silent'is dum la prezid'ant'a kampanj'o en 2008?”
#001106
Ek'de somer'o 2008 kelk'dek'o da civit'an'o'j ek'proces'is, deklar'ant'e, ke Obama ne est'as hered'a civit'an'o aŭ ebl'e neni'u civit'an'o de Uson'o. Inter la plend'ant'o'j est'is ankaŭ mem prezid'ant'a kandidat'o, ambasador'o Al'a'n Keyes. Not'u, ke Keyes est'as nigr'ul'o. Ĉiu'j juĝ'ist'o'j cinik'e sabot'ad'is kaj rifuz'is konsider'i la kaz'o'j'n sub la sam'a pretekst'o, kvazaŭ ordinar'a'j uson'a'j civit'an'o'j ne est'us ĝen'it'a'j per dub'o'j pri la valid'ec'o de si'a prezid'ant'o.
#001108
Philip Berg kaj la ali'a'j advokat'o'j re-prezent'is si'a'j'n kaz'o'j'n al la Super'a Kort'um'o de Uson'o antaŭ ĉiu el la sekv'a'j grav'a'j stadi'o'j: antaŭ la voĉ'don'ad'o de la 4a de novembr'o 2008; antaŭ ol la ŝtat'o'j konfirm'is la voĉ'don'a'n kolegi'o'n; kaj antaŭ la kun'ven'o por akcept'i la voĉ'don'a'n kolegi'ar'o'n. Ĉiu'foj'e la Super'a Kort'um'o rezign'is konsider'i la kaz'o'j'n: kial? Jes, vi diven'is ĝust'e: sen'kial'a aŭ „no standing”. Aŭ traduk'it'a per lingv'o pli propr'a al tiel nom'at'a banan'a respublik'o: „Vi'n, hund'o'n, tio ne koncern'as!”
#001109
Krom kelk'a'j mal'grand'a'j agent'ej'o'j, neniu'j ĉef'a'j amas'komunik'il'o'j iam tuŝ'as ĉi tiu'j'n grotesk'a'j'n – sed mem'evident'a'j'n – fakt'o'j'n. Plej sistem'ec'e kaj regul'e raport'as pri ĉi tiu konstituci'a kriz'o la agent'ej'o World Net Daily de Joseph Farah (). Est'is li, kiu kolekt'is pli ol 330 000 sub'skrib'o'j'n, kaj trans'send'is al la Super'a Kort'um'o dek'mil'o'j'n da leter'o'j, postul'ant'a'j tuj kontrol'i la paper'o'j'n de Obama kaj inter'romp'i li'a'n ofic'o'n.
#001111
Kial dum Obama-kampanj'o ne protest'is prezid'ant'o Bush, kies dev'o est'as protekt'i la konstituci'o'n? Kial ne protest'is kaj ne protest'as eĉ unu el pli ol 500 kongres'an'o'j, kies dev'o est'as ankaŭ protekt'i la konstituci'o'n? Kial ne protest'is kaj ne protest'as la Super'a Kort'um'o, kies dev'o est'as kio? Ĝust'e, protekt'i la konstituci'o'n. Kial ne protest'is kaj ne protest'as la respublik'an'a parti'o kontraŭ ne'leĝ'a rival'o? Rival'o! Kial la demokrati'a parti'o sub'ten'is ne'leĝ'a'n kandidat'o'n? Kial ne protest'is moŝt'a sinjor'in'o Clinton, kiu'n oni tiel sen'ceremoni'e for'puŝ'is mez'e de ŝi'a propr'a prezid'ant'a kampanj'o? Kial ne protest'is kaj ne protest'as eĉ unu el la 50 tiel nom'at'a'j ŝtat-sekretari'o'j, kiu'j kontrol'u la valid'ec'o'n de la kandidat'o'j? Apart'e, kial la sekretari'in'o de Kalifornio ne sub'ten'is la protest'o'n de la prezid'ant'a kandidat'o Al'a'n Keyes? Tio est'as tre mal'bon'a, sinjor'in'o sekretari'in'o, ofend'i 100 % nigr'ul'a'n kandidat'o'n de „prolet'a origin'o”. Tio ĉi nom'iĝ'as „ras'ism'o”, oni sci'u. Oni sever'e riproĉ'os vi'n pro tio ...
#001112
1. Ndlr: krom, ekzempl'e, rilat'e divers'a'j'n atest'il'o'j'n sub'e menci'it'a'j'n, kiu'j pro ajn'a'j kial'o'j ne kontrol'ebl'as.
#001114
Est'as sufok'e kaj mal'san'ig'e sid'i en'dom'e. En la finn'a kamp'ar'o mult'a'j hom'o'j – sed ne sufiĉ'e mult'a'j – ŝat'as mov'iĝ'i en freŝ'a aer'o, sen'de'pend'e de la veter'o. Ne nepr'e est'as bezon'at'a'j mult'e'kost'a'j sport'il'o'j. Oni ja pov'as pied'ir'i, ĝu'i la kolor'o'j'n de ĉiel'o kaj arb'o'j, fot'i, kuret'i, fiŝ'kapt'i, vad'i kaj naĝ'i en lag'o aŭ river'o, konform'e al la loĝ'lok'o kaj sezon'o.
#001115
Por hobi'a'j fiŝ'kapt'ist'o'j ne tre grav'as la kapt'aĵ'o, ili est'as kontent'a'j pri la simpl'a prov'o kapt'i fiŝ'o'j'n, pri la si'n'mov'ad'o sur lag'o, pri la rigard'ad'o de pejzaĝ'o'j kaj spir'ad'o de pur'a aer'o. Vintr'e oni pov'as far'i neĝ'ul'o'n kaj kastel'o'n el neĝ'o, lantern'o'n el neĝ'bul'et'o'j aŭ el glaci'ig'it'a akv'o en sitel'o. Oni pov'as marŝ'i sur dik'a neĝ'o kaj rid'eg'i pro la mal'facil'o'j, aŭ ĵet'ad'i mol'a'j'n neĝ'bul'o'j'n al iu cel'o (mal'mol'a'j neĝ'bul'o'j est'as mal'permes'it'a'j). Tut'a famili'o aŭ amik'a grup'o pov'as amuz'iĝ'i kun'e. Se oni loĝ'as en urb'o, oni unu'e dev'as trov'i iu'n park'o'n aŭ vetur'i ekster la urb'o'n, sed en kamp'ar'a'j vilaĝ'o'j, lern'ej'a'j kort'o'j kaj agrikultur'a'j bien'o'j oni kutim'e pov'as trov'i lud'teren'o'n tuj ekster la el'ir'ej'o. Post sufiĉ'a lud'ad'o bon'gust'as varm'a trink'aĵ'o, mal'varm'a bier'o, rost'it'a'j kolbas'o'j kaj buter'pan'o'j.
#001116
Domaĝ'e, ke iu'j famili'o'j ne kutim'ig'as al tio la infan'o'j'n, kiu'j rigid'iĝ'as tro jun'a'j. Pro la tro'a sid'ad'o ĉe komput'il'o kaj televid'il'o pov'as okaz'i, ke 8-15-jar'ul'o'j ne kapabl'as kaŭr'iĝ'i, trans'kap'iĝ'i, eĉ ne mem'star'e re'star'iĝ'i, se ili stumbl'is kaj fal'is sur'ter'e'n. La ge'patr'o'j atent'u, ke ili ne tro laŭd'u si'a'j'n silent'a'j'n, ne'mov'iĝ'em'a'j'n kaj bon'kondut'a'j'n et'ul'o'j'n. Ge'knab'o'j bezon'as mult'e pli da liber-aer'a'j aktiv'ad'o'j ol plen'kresk'ul'o'j, kaj la mal'mult'a'j lern'ej'a'j sport'lecion'o'j ne sufiĉ'as por kresk'ig'i san'a'j'n infan'o'j'n.
#001117
Ĉi-vintr'e en Lestijärvi oni far'is golf'trak'o'n sur la glaci'o de lag'o kaj invit'is hom'o'j'n, kiu'j neniam antaŭ'e golf'lud'is, lu'i ĉio'n bezon'at'a'n je moder'a prez'o. En lapon'stil'a tend'o lag'o'bord'e la lu'ig'ant'o'j semajn'fin'e deĵor'is, brul'ig'is konstant'a'n fajr'o'n, invit'is la en'ir'int'o'j'n sid'iĝ'i sur benk'o'j, kovr'it'a'j per boac'o'fel'o'j kaj regal'is ili'n per frand'aĵ'et'o'j (pag'end'a'j!). Tra la fum'o'tru'o de la tend'o en'ŝveb'is neĝ'er'o'j, la sid'ant'o'j rigard'ad'is nub'o'j'n konstant'e ali'form'iĝ'ant'a'j'n, sun'o'n, lun'o'n. Proksim'e al la bord'o est'is uz'ebl'a ankaŭ sen'neĝ'a ej'o por lud'o, en kiu oni glit'ig'as dik'a'j'n kegl'o'j'n kiel en kurlingo. La mens'o kaj korp'o bon'fart'as, se oni sufiĉ'e oft'e ir'as ekster'e'n.
#001119
Ne est'as dub'o, ke la plej modern'a komunik'il'o, Inter'ret'o, al'port'is tre mult'a'j'n util'a'j'n kaj avantaĝ'a'j'n ebl'o'j'n, tut'mond'e. Ni ĉiu'j, ankaŭ ni'a revu'o, profit'as mult'e de la ret'o. Sed ĝi bedaŭr'ind'e ankaŭ en'hav'as risk'o'j'n ne'mal'mult'a'j'n. Ĉar ĝi est'as apert'a por ĉiu'j, ankaŭ mis'uz'ant'o'j kaj krim'ul'o'j profit'as per ĝi. Tim'ig'as mi'n, ke inter'temp'e la mis'uz'ad'o ating'as pli kaj pli vast'a'j'n dimensi'o'j'n. Ĉiu el ni ja kon'as la ĝen'o'j'n pro virus'o'j, troj'a'j ĉeval'o'j kaj – plej oft'e – pro ne'dezir'at'a'j reklam-mesaĝ'o'j (spam'o). Tamen kontraŭ ili oni pov'as si'n relativ'e bon'e protekt'i. Sed est'as tre mult'a'j delikt'o'j kaj krim'o'j, kiu'j'n ni apenaŭ pov'as evit'i. Spit'e al ĉiu'j avert'o'j hom'o'j facil'anim'e trans'don'as en la ret'o'n ekzempl'e si'a'j'n bank'indik'o'j'n, tiel ke modern'a'j bank'rab'ist'o'j sid'as komfort'e hejm'e antaŭ si'a ekran'o kaj help'e de la ret'o ŝtel'as la mon'o'n de ali'a'j. Kio'n far'i kontraŭ fi'ul'o'j, kiu'j en la mond'vast'a ret'o denunc'as, mis'fam'ig'as kaj kalumni'as hom'o'j'n? Malic'a'j lern'ant'o'j ne nur ĉikan'as kamarad'o'j'n, sed ankaŭ kompromit'as si'a'j'n instru'ist'o'j'n. Nov'nazi'o'j uz'as la ret'o'n por atak'i kaj ofend'i hom'o'j'n kaj por organiz'i si'a'j'n fi'ag'o'j'n. Teror'ist'o'j per la ret'o pov'as lern'i, kiel konstru'i bomb'o'j'n – ktp ktp.
#001120
Last'a'temp'e Germanion alarm'is plur'a'j skandal'o'j pri mis'uz'ad'o grand'stil'a: kompani'o'j spion'is ret-leter'o'j'n de si'a'j dung'it'o'j! Se tio okaz'us nur en konkret'a okaz'o de suspekt'o pri ekzempl'e korupt'ec'o, oni ankoraŭ iel pov'us kompren'i. Sed se kompani'o sen iu suspekt'o spion'as ĉiu'j'n si'a'j'n dung'it'o'j'n, tio neniel est'as toler'ebl'a.
#001121
Plej abomen'ind'a tamen por mi est'as la amas'a krim'a uz'ad'o de la ret'o por infan-pornografi'o. Cert'e, tia naŭz'a mis'uz'o de sen'kulp'a'j infan'o'j ekzist'as jam de'long'e, sed nun, help'e de la ret'o, ĝi far'iĝ'is preskaŭ amas-fenomen'o. Fak'ul'o klar'ig'is, ke nur per la ret'o inter'ŝanĝ'ad'o kaj vend'ad'o de pornografi'a'j fot'o'j pov'is ating'i tia'n gigant'a'n dimensi'o'n. Sen'problem'e, fulm'rapid'e kaj mond'vast'e la krim'ul'o'j pov'as kontent'ig'i si'a'n pervers'a'n fantazi'o'n. La polic'o praktik'e ne kapabl'as ver'e persekut'i tiu'j'n krim'ul'o'j'n, jam pro la gigant'a nombr'o de pervers'ul'o'j. Simil'e politik'ist'o'j ja pov'as far'i unu leĝ'o'n post ali'a por mal'facil'ig'i la fi'a'n meti'o'n, sed la krim'ul'o'j ĉiam trov'as nov'a'j'n voj'o'j'n kaj ebl'o'j'n por daŭr'ig'i si'a'n abomen'ind'a'n ag'ad'o'n kaj komerc'ad'o'n. Ceter'e ni pov'as est'i cert'a'j, ke pro la grand'a postul'ad'o en la ret'o oni nun mis'uz'as mult'e pli ol antaŭ'e infan'o'j'n por pornografi'o. Jen la mal'bel'eg'a part'o de la ret'o. Sed ĉu pro tio ni rezign'u pri ĝi'a'j avantaĝ'o'j? Cert'e ne, sed est'as tim'ig'e, ĉu ne?
#001122
Last'a'temp'e, okaz'e de ŝtat'estr'a kun'ven'o en Ĉini'o por pri'diskut'i mond'a'j'n ekonomi'a'j'n problem'o'j'n, la alban'a ĉef'ministr'o Sal'i Berisha vizit'is la Grand'a'n Mur'o'n. La alban'o, kon'at'a en si'a land'o kiel fervor'a migr'ant'o, grimp'is 1500 ŝtup'o'j'n por ating'i la plej alt'a'n part'o'n de la mur'o. Tio'n ĝis nun far'is neniu'j el la 400 ŝtat'estr'o'j vizit'int'a'j la Grand'a'n Mur'o'n. Pro tio la lok'a'j aŭtoritat'o'j don'is al la alban'a ĉef'ministr'o honor'a'n atest'il'o'n. Berisha dank'is, kompar'ant'e la grimp'ad'o'n kun tiu en la elekt'o-kampanj'o jam komenc'iĝ'int'a por la ĉi-somer'a'j land'a'j balot'o'j.
#001123
Antaŭ ne'long'e alban'o'j re'memor'is unu el mil'o'j da masakr'o'j okaz'int'a'j dum la ĉirkaŭ du'on'jar'cent'a komun'ism'a reĝim'o. Tem'as pri la ekzekut'o sen juĝ'proces'o de 22 civit'an'o'j akuz'it'a'j pro grenad-eksplod'ig'o en la sovetia ambasad'ej'o en Tiran'o en februar'o 1951.
#001124
Tuj post la atak'o la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j list'ig'is hom'o'j'n arest'ot'a'j'n. Inter ili est'is eks'a'j partizan'o'j dum la kontraŭ'faŝist'a milit'o, intelekt'ul'o'j kaj patriot'o'j, kiu'j si'n esprim'is kontraŭ la politik'o de la komun'ist'a parti'o. Ĉiu'j est'is sen'kulp'a'j, elekt'it'a'j ver'ŝajn'e hazard'e por tim'ig'i la popol'o'n.
#001125
Nur post la masakr'o la reĝim'o organiz'is sur'paper'a'n juĝ'proces'o'n por prav'ig'i la mort'ig'o'j'n. Juĝ'ist'o'j kaj prokuror'o'j, kiu'j ne vol'is akcept'i la proces'o'n, est'is tuj mal'dung'it'a'j aŭ persekut'at'a'j. Nur kelk'a'j'n monat'o'j'n post'e oni ek'sci'is pri la ver'a'j kulp'ul'o'j pri la atak'o kontraŭ la ambasad'ej'o: polic'an'o'j en la ŝtat'a sekur'ec'o.
#001126
Gerando est'as ĉarm'a urb'o en nord-okcident'a Franci'o, kiu kuŝ'as sur sam'nom'a du'on'insul'o ĉe la Atlantik'a Ocean'o kaj est'as part'o de sud'a Bretoni'o. Ĝi est'as iam'a ĉef'urb'o, kon'at'a pro si'a'j riĉ'a histori'o kaj unik'a aspekt'o. En Gerando super'reg'as du diferenc'a'j pejzaĝ'o'j: „blank'a” (pro la produkt'ad'o de sal'o el ocean'a akv'o) kaj „nigr'a” (pro la najbar'ec'o de vast'eg'a marĉ'o de Grand'a Briero).
#001128
En ĝi'a region'o plur'a'j lok'o'j atest'as pri hom'a loĝ'ad'o ek'de pra'temp'o'j. Mezolitik'a'j kaj neolitik'a'j rest'aĵ'o'j vid'ebl'as en kelk'a'j vilaĝ'o'j. Aktual'a'j esplor'o'j pruv'is spur'o'j'n de daŭr'a rest'ad'o ek'de la neolitik'o ĝis la fer-epok'o, dum kiu period'o la loĝ'ant'o'j jam praktik'is agrikultur'o'n kaj produkt'is sal'o'n. Post'e la region'o'n konker'is romi'an'o'j. Du dom'ar'o'j sur la kamp'ar'o atest'as pri la tiu'temp'a'j viv'kondiĉ'o'j, nom'e Clis [kli] kaj Beaulieu [boljé]. En ĉi-last'a supoz'ebl'e est'is di'a kult'ej'o.
#001129
Gerando est'is koloni'ig'it'a de breton'o'j en la du'a du'on'o de la 6a jar'cent'o. Ĝi'a origin'a breton'a nom'o est'is Uuenran. Sur'baz'e de la arkeologi'a'j trov'aĵ'o'j apud la nun'a preĝ'ej'o fin'e de la 19a jar'cent'o, iu'j atribu'as la fond'o'n de la urb'o al trup'o'j de la breton'a princ'o Varoch (577-594), ven'int'a el najbar'a urb'o Vannes [van]. Ali'a'j sub'ten'as la hipotez'o'n, ke Gerando dis'volv'iĝ'is ĉirkaŭ la preĝ'ej'o de Sankt'a Aubin [obén].
#001130
Al la breton'a reĝ'o Sal'om'o'n (857-874) oni al'juĝ'as la fond'o'n de gimnazi'o por kanonik'o'j. La geranda senjori'o est'is reg'at'a de la episkop'o de Nantes [nant] kaj de la duk'o de Bretoni'o. Ĝi est'iĝ'is ankaŭ grav'a cel'o por la reg'ant'o'j dum la milit'o pri hered'o de Bretoni'o inter 1342 kaj 1381. Post'e la fam'a famili'o Monfort konstru'ig'is impon'a'j'n rempar'o'j'n ĉirkaŭ la urb'o'centr'o, traf'e adapt'it'a'j'n al la evolu'o de artileri'o. Tiu'j defend'mur'eg'o'j, kiu'j est'as bon'e konserv'it'a'j, est'as nun vid'ebl'a'j.
#001131
En la mez'epok'o Gerando est'iĝ'is grav'a religi'a, administr'a kaj komerc'a centr'o de la du'on'insul'o, kies riĉ'ec'o font'is el komerc'ad'o per sal'o kaj vin'o. En ties ĉirkaŭ'aĵ'o aristokrat'o'j konstru'ig'is breton'stil'a'j'n nobel'dom'o'j'n, kiu'j posed'is ankaŭ agr'o'j'n, muel'ej'o'n kaj kapel'o'n.
#001132
La urb'o iam est'is haven'o ĉe Atlantik'o, sed ek'de la 16a jar'cent'o pro en'sabl'iĝ'o ĝi perd'is si'a'n mar'fam'o'n favor'e al Le Croisic [krŭazík] kaj Le Pouliguen [puligén]. Tiu period'o post'las'is bel'a'j'n ĉarpent'aĵ'o'j'n en la preĝ'ej'o kaj sur pord'eg'o'j de nobel'dom'o'j. Nur la nobel'dom'o en Careil [karéj] prezent'as nov'stil'a'n loĝ'ej'o'n.
#001133
Kvankam ekonomi'e mal'fort'iĝ'int'a, Gerando plu rest'is religi'a kaj administr'a centr'o. Reĝ'a'j ofic'ist'o'j, monaĥ'o'j, aristokrat'o'j kaj komerc'ist'o'j konstru'ig'is en la mez'epok'a urb'o'part'o klasik'a'j'n arkitektur'aĵ'o'j'n, kiu'j don'as la hodiaŭ'a'n aspekt'o'n de la urb'o. Pilastr'o-pord'o'j, fronton'o'j ornam'as la plej bel'a'j'n dom'o'j'n; dekor'aĵ'o'j emfaz'as la regul'ec'o'n de fasad'o'j kaj skulpt'it'a'j luk'o'j pli'bel'ig'as la ardez'a'j'n tegment'o'j'n.
#001134
Gerando okup'is la du'a'n lok'o'n laŭ la nombr'o de loĝ'ant'o'j (post Nantes) en la nov'a distrikt'o Loire-Inférieure (Mal'alt'a Luar'o). Tamen de la 19a jar'cent'o komenc'iĝ'is period'o de demografi'a mal'kresk'o. La urb'o ne profit'is la industri'a'n aŭ turism'a'n dis'volv'iĝ'o'j'n, okaz'int'a'j'n en la najbar'a'j urb'o'j Saint-Nazaire kaj La Baule. Tamen iom'post'iom'e nov'a'j loĝ'ej'o'j ĉirkaŭ'is la bulvard'o'j'n, kaŝ'ant'e la vid'aĵ'o'n al sal'marĉ'o'j. En la urb'o oni konstru'is staci'dom'o'n en 1879, kaj nov'a'j'n foir'hal'o'j'n en 1912.
#001136
La konsci'iĝ'o pri la grav'ec'o de urb'a hered'aĵ'o, pri'kant'it'a de fam'a verk'ist'o Balzac [balzák], ebl'ig'is registr'o'n de la preĝ'ej'o (1856) kaj fortik'aĵ'o (1877) en la List'o de Histori'a'j Monument'o'j. Baldaŭ post'e komenc'iĝ'is la unu'a'j re'nov'ig'o'j. Ek'de 1960 la demografi'a kaj ekonomi'a evolu'o al'don'is nov'a'n aspekt'o'n al la modern'a civit'o, kie najbar'as loĝ'ej'a'j, komerc'a'j, industri'a'j, sed ankaŭ kultur'a'j kaj sport'a'j konstru'aĵ'o'j. Arkitekt'o'j zorg'is pri la konserv'o de urb'a aspekt'o per respekt'ad'o de la histori'a'j hered'aĵ'o'j kaj panoram'o'j.
#001137
La fortik'aĵ'o de Gerando datum'as grand'part'e de la 15a jar'cent'o. La rempar'o'j'n oni konstru'is sur la lok'o de rest'aĵ'o'j. Ses tur'o'j kaj kvar pord'eg'o'j mark'as punkt'o'j'n laŭ la 1434 m long'a'j kaj bon'eg'e konserv'it'a'j kurtin'o'j. Ĝi prezent'as grav'a'n atest'o'n pri la rapid'ec'o en la adapt'iĝ'o de milit'a'j arkitektur'aĵ'o'j al la aper'o kaj evolu'o de artileri'o.
#001138
Unu el la kvar pord'eg'o'j est'as la Pord'eg'o de Sankt'a Mikael'o, kiu star'as, ĉirkaŭ'it'a de du tur'o'j, ĉe la ĉef'a en'ir'voj'o kaj montr'as ident'ec'o'n kaj pov'o'n de la urb'o. Konstru'it'a mez'e de la 15a jar'cent'o, en ĝi'a'j tur'o'j loĝ'is si'n'sekv'e guberni'estr'o'j. En la 19a jar'cent'o ĝi est'iĝ'is urb'o'dom'o. Nun en ĝi funkci'as muze'o pri la geranda region'o.
#001139
La roman'stil'a'n preĝ'ej'o'n de Sankt'a Aubin oni detru'is dum rab'ad'o de Gerando en 1342. Post'rest'is nur la ornam'it'a'j pilier'o'j de la konstru'aĵ'o. La nun'a'n preĝ'ej'o'n oni konstru'is en la 15a kaj 16a jar'cent'o'j en flam'gotik'a stil'o.
#001140
La Kapel'o de la Blank'a Sinjor'in'o est'as sid'ej'o de urb'a paroĥ'ej'o. Ĝi est'as la plej mal'nov'a konstru'aĵ'o, situ'ant'a intern'e de la fortik'aĵ'o kaj est'is konstru'it'a en la 13a jar'cent'o. La sobr'ec'o de ĝi'a gotik'a stil'o pli'bel'ig'as la unu'sol'a'n nav'o'n. En la kapel'o oni sub'skrib'is la du'a'n traktat'o'n pri Gerando en la jar'o 1381, kiu met'is fin'o'n al la konflikt'o inter la reĝ'o de Franci'o kaj la duk'o de Bretoni'o.
#001141
Kiam la mal'grand'a'j land'o'j Aŭstrio kaj Hungari'o mal'permes'is kultiv'ad'o'n de maiz'o „Mon810”, la uson'a agr'ar-kompani'o Monsanto ne re'ag'is; sed nun mal'permes'is ĝi'n ankaŭ grand'a land'o de Eŭrop'a Uni'o (EU), Germanio. Tuj Monsanto al'ir'is tribunal'o'n por ke tiu nul'ig'u la mal'permes'o'n, ĉar kompren'ebl'e est'as grav'a bat'o por la kompani'o, ke la plej grand'a kaj industri'e grav'a land'o de EU rifuz'as gen'teknik'e manipul'it'a'n Monsanto-maiz'o'n. EU ja ĝeneral'e toler'as kultiv'ad'o'n de tiu plant'o, sed sam'e toler'as, se per bon'a'j argument'o'j EU-land'o ne permes'as ĝi'n. Do oni pov'as atend'i, ke Monsanto ne venk'os en la proces'o. EU inter'temp'e aprob'is la mal'permes'o'j'n en Hungari'o kaj Aŭstrio, do ĝi apenaŭ pov'as ag'i ali'manier'e pri Germanio.
#001142
Sed ĉu tiu maiz'o ne est'as mirakl'a kresk'aĵ'o? Ĝi en'hav'as gen'o'n, kiu protekt'as la plant'o'n kontraŭ damaĝ'o'j, kiu'j'n kaŭz'as et'a tine'o kun la scienc'a nom'o Ostrinia nubilalis. Ties raŭp'o manĝ'ant'e al si voj'o'n tra la tig'o'j de maiz'o aŭ lupol'o kav'ig'as la plant'o'n, kaj sekv'e de tio la tig'o'j romp'iĝ'as kaj la plant'o mort'as. Do per si'a gen'teknik'a truk'o Monsanto garanti'as pli grand'a'j'n rikolt'o'j'n. Sed kial ne ĉiu'j kultiv'ist'o'j akcept'as tia'n help'o'n kontraŭ maizotineo? La problem'o est'as, laŭ scienc'a'j stud'o'j uz'at'a'j de la german'a reg'ist'ar'o, ke la venen'o de la en'plant'it'a gen'o pov'as damaĝ'i ne nur la mal'bon'a'n tine'o'n, sed ankaŭ mort'ig'i larv'o'j'n de la ĉarm'a'j kaj util'a'j kokcinel'o'j, sam'e abel'o'j'n kaj organism'o'j'n en akv'o'j.
#001143
Tamen kial ali'a'j land'o'j, precip'e Uson'o mem, Brazilo, Argentinio kaj Ĉini'o ne nur toler'as, sed favor'as kultiv'ad'o'n de la Monsanto-maiz'o? Ĉu tie oni ne tim'as risk'o'j'n aŭ ĉu oni simpl'e neglekt'as ili'n? En tiu'j land'o'j ankaŭ ali'a'j gen'teknik'e manipul'it'a'j plant'o'j est'as jam de'long'e amas'e uz'at'a'j, ekzempl'e soj'o'fab'o'j kaj kolz'o. Sed en Eŭrop'o skeptik'o kaj rezist'o kontraŭ gen'teknik'e ŝanĝ'it'a'j plant'o'j est'as grand'a. Rifuz'as ili'n ne nur mult'a'j bien'ist'o'j, sed precip'e grand'nombr'e la konsum'ant'o'j.
#001144
Apart'e grand'a est'as la skeptik'o en Germanio. Last'e en la sud-german'a region'o Algovio (apud la Alp'o'j) en unu distriko 1600 el ĉirkaŭ 2200 ter'kultur'ist'o'j far'is kontrakt'o'n, laŭ kiu neni'u el ili uz'os gen'teknik'e manipul'it'a'j'n sem'o'j'n kaj best'o'nutr'aĵ'o'n. Tio grav'as, ĉar en tiu region'o oni produkt'as precip'e lakt'o'n. Ĝis antaŭ ne'long'e iu'j asert'is, ke praktik'e ne plu ekzist'as nutr'aĵ-farun'o por bov'in'o'j sen gen-soj'o; sed la Algovio-bien'ist'o'j klar'ig'is nun, ke ili pov'as elekt'i inter dek du ofert'ant'o'j de bov'o-nutr'aĵ'o ne gen'teknik'e miks'it'a. „Ni ter'kultur'ist'o'j konsci'as pri ni'a respond'ec'o. Ni vol'as konserv'i ni'a'n pejzaĝ'o'n kaj ni'a'j'n best'o'j'n tia'j, kia'j ili est'as, kaj protekt'i ni'n kontraŭ ne'kalkul'ebl'a'j risk'o'j”, dir'is pro'parol'ant'o de la distrikt'o.
#001145
Dum la mond'a ekonomi'a kriz'o alianc'an'o'j de Albanio apenaŭ pov'as kaŝ'i si'a'j'n financ'a'j'n interes'o'j'n. Tiel, post la membr'iĝ'o en Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o (NATO) la alban'a ministr'ej'o pri defend'ad'o aranĝ'os baldaŭ konkurs'o'n por aĉet'i 17 nov'a'j'n milit'ist'a'j'n helikopter'o'j'n.
#001148
Tuj si'n prezent'is almenaŭ tri kompani'o'j: la ital'a grup'o Finmeccanica kun si'a Augusta, fili'o de la firma'o EADS kun si'a franc'a-german'a Eurocopter kaj la uson'a entrepren'o Sikorsky kun si'a Black Hawk.
#001149
Kresk'is diplomati'o flank'e de la koncern'a'j land'o'j por persvad'i la alban'a'n reg'ist'ar'o'n aĉet'i tiu'n aŭ ali'a'n helikopter'o'n. Antaŭ kelk'a'j monat'o'j vizit'is Tiran'o'n ital'a'j deput'it'o'j; la franc'a prezid'ant'o Sarkozy entuziasm'e akcept'is la alban'a'n ĉef'ministr'o'n Sal'i Berisha; ankaŭ uson'an'o'j tiu'rilat'e ek'aktiv'is. Albanio promes'is dispon'ig'i al defend'ad'o ĉirkaŭ 2 % de si'a land'a buĝet'o.
#001150
Tri monat'o'j pas'is ... kaj neni'o ŝanĝ'iĝ'is post la batal'halt'o. Hamas plu reg'as Gazaon, foj'foj'e lanĉ'as raket'o'j'n, la israela kaporal'o est'as ankoraŭ mal'liber'a. La israela reg'ist'ar'o mal'permes'as en'ir'o'n de konstru'material'o'j, kaj nur ne'sufiĉ'a proviant'o pov'as en'ir'i la gaza'an zon'o'n. La gaza'an'o'j plu sufer'as, pro kolektiv'a pun'o, kiu est'as mal'permes'it'a de la konvenci'o de Ĝenevo, sub'skrib'it'a de Israelo. Mal'san'ul'ej'o'j ne plu hav'as kurac'il'o'j'n, 132 000 hom'o'j ne plu hav'as hejm'a'n flu'a'n akv'o'n, neni'u el la 4000 detru'it'a'j dom'o'j est'as re'konstru'it'a. Sed ĉio glat'as: neni'u plu pri'parol'as la afer'o'n. La israelaj milit'krim'ul'o'j vesper'manĝ'as kun ali'a'j grand'a'j land'reg'ant'o'j, prepar'ant'e la sekv'ont'a'n buĉ'ad'o'n.
#001151
Surpriz'is mi'n la artikol'o de Sergeo Jurjiĉ en MONATO (2009/5, p. 21) pri la inter'lig'it'ec'o de la nom'o „ven'et'o'j” kun la slav'a'j gent'o'j. Est'as bon'e sci'at'e, ke slav'o'j al'ven'is en okcident'a'n Balkani'o'n nur ek'de la 6a jar'cent'o. Ili'a'j dis'branĉ'iĝ'int'a'j gent'o'j fond'is la nun'temp'a'j'n sud-slav'a'j'n ŝtat'o'j'n. Tamen antaŭ ili, long'e antaŭ ili, loĝ'is sur la tie'a'j teritori'o'j iliraj gent'o'j, sam'e etrusk'o'j kaj ali'a'j antikv'a'j popol'o'j parol'ant'a'j simil'a'n lingv'aĵ'o'n. Ekzempl'e en Istri'o loĝ'is istroj, pur'e ilira gent'o. Mir'ind'e, ke Sergeo klopod'as invent'i i'a'n lig'it'ec'o'n de ili kun slav'o'j! Cert'e la nom'o de Venezuelo hav'as rilat'o'n al Venecio, sed neniel al rus'o'j! La reg'ist'ar'o de prezid'ant'o Chávez de Venezuelo proksim'iĝ'is al la rus'a reg'ist'ar'o pro politik'a'j kaj ideologi'a'j kial'o'j, kio nun est'as tut'e evident'a.
#001152
Reĝ'in'o'tag'o en Nederlando kutim'e est'as grand'a tut'land'a fest'o. Ne nur sub'ten'ant'o'j de la Oranĝ'o-dinasti'o, sed ankaŭ la pli'mult'a'j respublik'em'ul'o'j, ja efektiv'e pli-mal'pli la tut'a loĝ'ant'ar'o de la land'o tiu'dat'e est'as en fest'a etos'o.
#001153
Ĉie sur la strat'o'j oni dis'met'as la propr'a'j'n vend'o'tapiŝ'o'j'n por si'a'j var'o'j (oft'e infan'o'j tiel akir'as si'a'j'n plej fru'a'j'n komerc'ist'a'j'n spert'o'j'n pri hejm'kolekt'it'a'j brokant'aĵ'o'j – en Hag'o eĉ tut'nokt'e la tag'o'n antaŭ'e oni jam komenc'as la fest'ad'o'n); ĉie est'as lud'a'j prezent'ad'o'j sam'e amator'a'j kaj profesi'a'j; ĉie oni ekzerc'as si'n pri tradici'a'j lud'o'j, meti'o'j, prepar'ad'o kaj konsum'ad'o de mal'nov'stil'a'j kaj modern'a'j nutr'aĵ'o'j kaj trink'aĵ'o'j, muzik'ad'o, kariljon'ad'o ktp.
#001154
Post ebl'e du hor'o'j la reĝ'a famili'o kolekt'iĝ'is en du'etaĝ'a bus'o kun ne'ferm'it'a tegment'o; mal'rapid'e ili vetur'is tra la vic'star'ant'a publik'o al la palac'o, kie post'e dev'os okaz'i grandioz'a defil'o. Mal'simil'e je plur'a'j ali'a'j land'o'j, tia defil'o kutim'e est'as simpl'a popol'fest'o, cert'e ne milit'ist'a afer'o, kvankam ankaŭ grup'o'j da soldat'o'j pov'as part'o'pren'i. Defil'as tie ekzempl'e grup'o'j en lok'a'j naci-kostum'o'j el divers'a'j vilaĝ'o'j. Dum plur'a'j jar'o'j tia defil'o ne plu est'is centr'a en la fest'ad'o, sed ĉi-jar'e pro la 100-jar'a dat're'ven'o de reĝ'in'o Julian'a oni ja plan'is ĝi'n de'nov'e.
#001157
Mez'e inter parad'o de mal'nov'tip'a'j ĉar'o'j kaj aŭt'o'j kun hom'o'j en histori'a'j vest'aĵ'o'j de antaŭ jar'cent'o, subit'e jen tra la bar'aĵ'o'j, trans kaj tra la publik'o'n ek'paf'iĝ'is nigr'a aŭtomobil'o. Ĝi'a antaŭ'a part'o est'is jam fort'e difekt'it'a, kiam ĝi far'iĝ'is televid'e vid'ebl'a, kun'tren'ant'e mult'a'j'n vir'in'o'j'n, vir'o'j'n kaj infan'o'j'n. Fin'e ĝi kolizi'e ek'halt'is kontraŭ memor'kolon'o pri reĝ'in'o Wilhelmina mez'e de plac'et'o, laŭ kiu ĝust'e tiu'moment'e pas'is la bus'o kun la reĝ'a famili'o. Polic'ist'o sur'bicikl'a ĝust'e last'sekund'e flank'en'iĝ'ant'e si'n kapabl'is sav'i de la aŭtomobil'o. Ĉio'n registr'is la televid'o.
#001158
Ne est'iĝ'is kri'ad'o aŭ ĥaos'o, sed eg'e si'n'reg'ant'e polic'ist'o'j, brankard'ist'o'j, fleg'ist'o'j k.s. al'kur'is de ĉiu'j flank'o'j kaj komenc'is pri'zorg'i la vund'it'o'j'n, dum la nigr'a'n aŭt'o'n ĉirkaŭ'is polic'ist'o'j. Al'ven'int'a skip'o de la fajr'o'brigad'o dev'is el'seg'i la vund'it'a'n ŝofor'o'n el la vrak'o. La bus'o kun la reĝ'a famili'o, ĉiu'j eg'e ŝok'it'a'j, tuj plu'vetur'is al la palac'o fin'e de la ale'o.
#001159
Mort'is minimum'e ses hom'o'j pro la aŭtomobil'a akcident'o. La 38-jar'a far'int'o tuj post la okaz'aĵ'o dir'is al la polic'o, ke li ver'e cel'is la reĝ'a'n famili'o'n. Est'is li'a intenc'o minimum'e vund'i ili'n. Du'on'tag'o'n post'e ankaŭ li mort'is en la mal'san'ul'ej'o. Supoz'ebl'e pro la difekt'iĝ'o de la vetur'il'o ĉe la tra'vetur'ad'o tra la bar'aĵ'o'j'n, li ne plu pov'is bon'e ten'i la stir'il'o'n, kie'n li cel'is. Li nur kelk'a'j'n metr'o'j'n mis'traf'is la bus'o'n. Ankoraŭ est'as mult'a'j vund'it'o'j en mal'san'ul'ej'o'j de la ĉirkaŭ'o.
#001160
En'tut'e la reĝ'in'o'tag'o, kiu tiel fest'e komenc'iĝ'is, fin'iĝ'is kun sent'o pri tragedi'o. En mult'a'j urb'o'j la lok'a'j aŭtoritat'ul'o'j nul'ig'is la fest'aĵ'o'j'n kaj lok'a'j Oranĝ'o-organiz'aĵ'o'j ĉes'ig'is la fest'o'n. Kelk'lok'e tamen oni en mal'pli grand'a form'o plu fest'is. Ja preskaŭ du'on'jar'o'n oni antaŭ'plan'is la procesi'o'j'n kun bel'e ornam'it'a'j ĉar'o'j k.s.
#001161
Rest'as la demand'o: kia est'os la fest'o est'ont'e? Kelk'a'j koment'ist'o'j jam dir'is, ke la ĝis'nun'a liber'a fest'ad'o de reĝ'in'o'tag'o ne plu ebl'os. Princ'o'j kaj princ'in'o'j est'ont'e dev'os est'i eg'e ŝirm'at'a'j de korp'o'gard'ist'o'j. Ili ne plu sen'ĝen'e miks'iĝ'u kun la publik'o, kiel ĝis nun. Ali'a'j dir'as, ke kontraŭ frenez'ul'o'j ne ekzist'as ŝirm'ad'o: se aŭt'o'n oni ek'uz'as kvazaŭ raket'o'n, neni'u pov'as re'ten'i tio'n.
#001162
La kulp'ul'o, kies kial'o'j ver'ŝajn'e neniam est'os kon'at'a'j, traf'is la land'o'n en la kor'o'n.
#001163
En la sam'a jar'o, kiam Zamenhof publik'ig'is si'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n, nask'iĝ'is en sud-orient-german'a vilaĝ'et'o Max Josef Metzger [maks jozef mecger]: 1887. Post lern'ej'a'j jar'o'j li stud'is katolik'a'n teologi'o'n, doktor'iĝ'is kaj labor'is kiel vikari'o en hejm'a region'o.
#001165
Kiam Germanio deklar'is milit'o'n kontraŭ Franci'o en aŭgust'o 1914, la jun'a sacerdot'o tuj patriot'ec'e si'n registr'ig'is kiel volont'ul'a milit'pastr'o. Kun la soldat'o'j li celebr'is mes'o'j'n kaj preĝ'is por ili'a glor'a venk'o. Por li'a'j religi'a'j admon'o'j kaj sub'ten'o de la milit-entuziasm'o li ricev'is orden'o'j'n. En 1915 li ĉe'est'is kruel'a'j'n batal'o'j'n en Franci'o, konsci'iĝ'is pri la mort'ig'a fatal'ec'o de milit'o. Sam'temp'e li eg'e mal'san'iĝ'is kaj post'e est'is sen'taŭg'a por milit'serv'o.
#001166
En oktobr'o 1915 li trans'lok'iĝ'is al Graz, Aŭstrio, kiel ĝeneral'a sekretari'o de la Asoci'o de Abstin'em'a'j Katolik'o'j, kaj fond'is la Mond'pac'a'n Lig'o'n de la Blank'a Kruc'o, memor'ig'ant'e per nom'o kaj simbol'o je la Ruĝ'a Kruc'o. Baldaŭ li tie uz'is Esperant'o'n kiel oficial'a'n labor'lingv'o'n. Ankaŭ de si'a'j kun'labor'ant'o'j li postul'is, ke ili lern'u la zamenhof'an lingv'o'n. Tiu'temp'e mult'a'j hom'o'j esper'is, ke ĝi baldaŭ iĝ'os vast'e uz'at'a ver'a mond'lingv'o.
#001167
Post la milit'o kaj la pac'traktat'o de Versailles [versáj] Metzger est'is la unu'a german'a civit'an'o, kiu oficial'e ricev'is la rajt'o'n publik'e parol'i en Franci'o. Kaj li sekv'is la invit'o'n part'o'pren'i inter'trakt'ad'o'j'n prepar'ant'a'j'n la fond'iĝ'o'n de la Lig'o de Naci'o'j, el kiu jar'dek'o'j'n post'e sekv'is Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j. Dum'e tamen reprezent'ant'o'j de la katolik'a eklezi'o suspekt'em'e observ'is li'a'j'n ag'ad'o'j'n kaj publik'aĵ'o'j'n.
#001168
Li – ne tut'e mem'vol'e – trans'lok'iĝ'is al la urb'et'o Meitingen en Bavari'o, Germanio, kie li daŭr'ig'is si'a'n labor'o'n, gvid'ant'e la Asoci'o'n de Reĝ'o Krist'o (Societ'as Christi Reg'is). En leter'o al pap'o Pi'o la 12a li propon'is ekumen'a'n koncili'o'n. Li fond'is la krist'an'a'n asoci'o'n Una Sancta, kiu postul'is kaj prepar'is la re'unu'iĝ'o'n de katolik'a kaj protest'ant'a eklezi'o'j, kaj cert'e ankaŭ sub'ten'is toler'em'o'n kaj kun'labor'o'n inter ĉiu'j ali'a'j religi'o'j.
#001169
Ven'is tiran'o'j: Hitler kaj nazi-reĝim'o. Metzger plur'foj'e est'is arest'it'a. En oktobr'o 1943 li est'is kondamn'it'a je mort'o en fi'a pseŭdo'proces'o gvid'it'a de „furioz'a Rolando” (german'e: rasender Roland – Roland Freisler, vid'u /wiki/Roland_Freisler). Li est'is skrib'int'a kaŝ'leter'o'n al tiam'a sved'a episkop'o de Upsal'a kun propon'o, post fin'o de tiu Hitler-milit'o, konstru'i Germanion demokrat'a'n en unu'iĝ'ant'a Eŭrop'o.
#001170
La 17an de april'o 1944 oni gvid'is li'n el la ĉel'o en la mort'o'ĉambr'o'n, kie oni demand'is pri li'a nom'o, oficial'e kontrol'is li'a'n ident'ec'o'n kaj sen'kap'ig'is li'n per gilotin'o. La procedur'o daŭr'is en'tut'e sep sekund'o'j'n – tiel oni zorg'e protokol'is.
#001172
Okaz'e de la 65a dat're'ven'o de tiu mort'ig'o okaz'is memor'kun'ven'o, kiu'n part'o'pren'is divers'a'j organiz'aĵ'o'j: katolik'a Pax Christi (pac'o de Krist'o); sindikat'o de eduk'ist'o'j kaj scienc'ist'o'j; alianc'o por hom'a dign'o; kaj Esperant'o-lingv'o'klub'o Augsburg. Inter'ali'e est'is parol'ad'o ankaŭ en Esperant'o: Max Josef Metzger „est'is patr'o de la mond'pac'a mov'ad'o”, dir'is la parol'ant'o, kaj „mult'flank'e ekzempl'o'don'a, tiom bunt'a, ke ĉiu el ni spegul'iĝ'e si'n re'trov'as”.
#001173
Inter la part'o'pren'ant'o'j est'is katolik'a'j pastr'o'j, an'o'j de Asoci'o Reĝ'o Krist'o, viktim'o'j de nazi'reĝim'o, anti'faŝist'o'j, sindikat'an'o'j, politik'ist'o'j kaj esperant'ist'o'j. Eminent'ul'o est'is la holokaŭst'post'viv'ant'o Mietek Pemper, 89-jar'aĝ'a, kiu konsil'is la reĝisor'o'n Steven Spielberg [stiv'n spilberg] dum la farad'o de la film'o List'o de Schindler [ŝindler] en Krakovo.
#001174
Post depon'o de flor'buked'o'j la ĉe'est'ant'o'j ir'is al la proksim'a kin'ej'o Thalia, kie est'is montr'at'a film'o pri Max Josef Metzger, kiu adiaŭ'is el si'a viv'o per la vort'o'j: „Post'a'j temp'o'j ebl'e pli bon'e kompren'os mi'n – ĉar est'is ĉiam mi'a fatal'o, ke mi antaŭ'is la temp'o'n kaj tial ne pov'is est'i kompren'at'a”.
#001175
Ĉarm'a urb'o ĉe la Finn'a Golf'o
#001176
Ĉi-jar'e la du'a plej mal'nov'a finn'a urb'o Porvoo al'tir'as la atent'o'n pro jubile'o. Tie antaŭ 200 jar'o'j kun'ven'is la unu'a Diet'o de Finnlando, en kiu car'o Aleksandro 1a proklam'is, ke Finnlando, antaŭ'e part'o de la sved'a reĝ'land'o, est'os aneks'it'a al la Rusia imperi'o kiel aŭtonom'a grand'duk'uj'o. La rus'a car'o vol'is trankvil'ig'i la loĝ'ant'o'j'n per promes'o, ke la luter'an'a religi'o kaj baz'a'j leĝ'o'j de Finnlando ne est'os ŝanĝ'at'a'j. Por 50 jar'o'j li liber'ig'is el milit'serv'o la finn'o'j'n, kiu'j dum jar'cent'o'j serv'is en la sved'a arme'o. Al'don'e li promes'is ankaŭ, ke la kolekt'it'a impost'mon'o est'os el'spez'at'a nur profit'e al Finnlando. Tiu'j'n favor'a'j'n decid'o'j'n ni supoz'ebl'e ŝuld'as al la instru'ad'o kaj leter'o'j de li'a long'temp'a svis'a guvern'ist'o La Harp'e, kiu avert'is li'n, ke est'os eg'e mult'e'kost'e administr'i la afer'o'j'n de la konker'it'a land'o.
#001177
Porvoo est'is fond'it'a ĉe la Finn'a Golf'o en 1346 dum la sved'a reg'ad'o. En 1550 reĝ'o Gustav'o Vasa ordon'is, ke la porvoanoj trans'loĝ'iĝ'u al la ĵus fond'it'a ĉef'urb'o Helsink'o, kiu situ'as je 50 km okcident'e. Ĝi est'is re'establ'it'a kiel urb'o en 1997 kaj al ĝi oni al'lig'is apud'a'j'n kamp'ar'a'j'n komun'um'o'j'n. Nun la loĝ'ant'ar'o de Porvoo nombr'as 44 700 hom'o'j'n, el kiu'j tri'on'o hav'as la sved'a'n kiel si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n. La sved'a nom'o de la urb'o est'as Borgå (el borg fortik'aĵ'o kaj å river'o, do „fortik'aĵ'o river'bord'a”). La blu'a urb'a blazon'o sur'hav'as arĝent'a'n liter'o'n C, de'ven'ant'a'n de la latin'a'j vort'o'j castrum, castellum (kastel'o).
#001178
La urb'a'n ĉarm'o'n atribu'as mal'nov'a'j lign'o'dom'a'j kvartal'o'j, kie la strat'et'o'j est'as mal'larĝ'a'j, bul'ŝton'e pavim'it'a'j, border'it'a'j de ĉiu'spec'a'j butik'et'o'j kaj kaf'ej'o'j. Do, sur'met'u vi'a'j'n plej komfort'a'j'n ŝu'o'j'n por promen'ad'o kaj nepr'e pied'ir'u. Tie situ'as la mal'grand'a ŝton'a preĝ'ej'o, en kiu la Diet'o kun'sid'is, kaj la hejm'o-muze'o de la naci'a poet'o de Finnlando, Johan Ludvig Runeberg (1804–1877). Ĉi-last'a aspekt'as kiel en la 19a jar'cent'o, kun mal'jun'a'j verd'a'j plant'o'j kaj mebl'o'j de si'a epok'o. En la urb'o trov'ebl'as ankaŭ plur'a'j ali'a'j muze'et'o'j, art'a'j ekspozici'o'j, statu'o'j, ĝarden'et'o'j. En la mal'nov'a kvartal'o nun'temp'e loĝ'as 700 privat'ul'o'j.
#001179
Car'o Nikolao la 2a (1868–1918) ne ŝat'is la sved'a'n aspekt'o'n de la urb'o. Por la konstru'ot'a'j dom'o'j li favor'is empir'o'n, kaj li fond'is nov'a'n urb'o'part'o'n sud'e de la mal'nov'a. Inter tiu'j du part'o'j trov'iĝ'as la nun'a centr'o de la urb'o: modern'a'j magazen'o'j, aŭtobus'a staci'o, foir'a plac'o, ofic'ej'o'j de firma'o'j.
#001180
Porvoo dispon'ig'as haven'et'o'n al vizit'ant'a'j privat'a'j ŝip'o'j kaj boat'o'j. Sur la apud'a insul'ar'o loĝ'as tri'mil'o da hom'o'j, kaj trov'iĝ'as dek'mil'o da feri'o'dom'o'j. Ne nur ŝip'e oni pov'as ek'kon'i la insul'ar'o'n, sed ankaŭ aŭt'e kaj bus'e dank'e al du'on'insul'o'j kaj pont'o'j. Turism'a firma'o Porvoo tours propon'as si'a'j'n serv'o'j'n en 13 lingv'o'j, inter ili la ĉin'a, ĉeĥ'a, dan'a, eston'a, franc'a, german'a, hungar'a, rus'a. Du'on'o de la turist'o'j vizit'ant'a'j Porvoon est'as ekster'land'an'o'j. La urb'o mem publik'ig'is si'a'n gvid'libr'et'o'n en plur'a'j lingv'o'j. Ret'o: , .
#001181
Oni nom'as la divid'it'a'n nord'a'n urb'o'n de Kosovo, Mitr'o'vic'o'n, la nov'a Jerusalemo. Tie rest'as serb'a'j loĝ'ant'o'j de Kosovo, kiu'j obe'as ne la reg'ist'ar'o'n en Prishtina sed nur la politik'a'j'n struktur'o'j'n sub'ten'at'a'j'n de Serbi'o. En Mitr'o'vic'o, dum la milit'o de 1998-1999, pere'is mult'a'j hom'o'j kaj est'is detru'it'a'j dom'o'j de alban'o'j.
#001182
Pro la prem'o de lok'a'j serb'o'j, cent'o'j da alban'a'j famili'o'j for'las'is si'a'j'n hejm'o'j'n kaj fuĝ'is al la sud'a part'o de la urb'o aŭ ali'lok'e'n en Kosovo. Post 1999 oni prov'is persvad'i ili'n hejm'e'n'ir'i kaj re'konstru'i ili'a'j'n dom'o'j'n, sed van'e, ĉar lok'a'j serb'o'j far'is si'a'n plej'ebl'o'n por kontraŭ'star'i. Dum'e la reg'ist'ar'o financ'e help'is re'konstru'i cent'o'j'n da serb'a'j dom'o'j.
#001183
Last'a'temp'e kvin alban'a'j famili'o'j decid'is re'konstru'i si'a'j'n hejm'o'j'n en la kvartal'o Berdjane, ĉe la lok'o Kroi i Vitokut aŭ Akv'o'font'o de Vitok. Protekt'is ili'n la polic'o, sam'e an'o'j de la Kosova Taĉment'o (KFOR) aŭspici'at'a de Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o (NATO). Tamen ĉiu'tag'e lok'a'j serb'o'j per'fort'e protest'is, uz'ant'e ŝton'o'j'n kaj eĉ kartoĉ'o'j'n kaj grenad'o'j'n kontraŭ la polic'o. Ĉi-last'a inter'ven'is per larm'ig'a gas'o.
#001184
Antaŭ'e, serb'o'j propon'is al alban'o'j mon'o'n por aĉet'i ties dom'o'j'n kaj parcel'o'j'n proksim'e al la Kroi i Vitakut. Sed nun pro la re'konstru'ad'o velk'as ofert'o'j tia'j. Help'as la vort'o'j de la kosova prezid'ant'o Fatmir Sejdiu: „Ni streb'as, ke Kosovo est'u demokrati'a ŝtat'o por ĉiu'j si'a'j civit'an'o'j kun apart'a atent'o pri mal'pli'mult'o'j.”
#001185
Protest'is art'ist'o'j en maj'o apud la litova parlament'ej'o kadr'e de kampanj'o „Adiaŭ, kultur'o”. Sur ŝild'o'j leg'ebl'is: „Ne al drast'a impost'ad'o de kultur'o”, „Fiask'o por litova kultur'o”, „Sav'u litov'an kultur'o'n”, k.a. La kial'o: pro fisk'a'j ŝanĝ'o'j impost'o'j de art'ist'o'j alt'iĝ'is je pli ol 16 %.
#001186
Koler'is la prezid'ant'o de la litova art'ist'a asoci'o, Kornelijus Platelis: „Ni'a'j impost'o'j du'obl'iĝ'is kaj est'ont'e ili daŭr'e kresk'os. Per la honorari'o'j ni apenaŭ pov'is akir'i minimum'a'n salajr'o'n. Ĉu la reg'ist'ar'o opini'as, ke kvar mil'o'j da art'ist'o'j de Litovio solv'os la mank'o'j'n en la ŝtat'a buĝet'o?”
#001187
La litova ministr'o pri kultur'o, Remigijus Vilkaitis, kiu spekt'is la protest'o'j'n, konsent'is, ke kultur'o mal'bon'e stat'as en la land'o. Tamen li'a'opini'e ne kulp'as la reg'ist'ar'o. La kriz'o ekzist'as, laŭ la ministr'o, de post la ŝtat'a re'sen'de'pend'iĝ'o en 1990. Ne help'as la mond'a financ'a situaci'o. „La problem'o ne est'as naci'a sed mond'a”, li al'don'is.
#001188
La art'ist'o'j cel'is re'ven'i al la antaŭ'a'j impost'o'j. Tamen la ĉef'ministr'o, Andrius Kubilius, dir'is, ke art'ist'o'j en tiu ĉi kriz'a moment'o dev'us est'i solidar'a'j kun la tut'a popol'o. Laŭ li, pli'alt'ig'it'a'j impost'o'j garanti'as ĝust'a'temp'a'n el'pag'o'n de pensi'o'j.
#001189
Fakt'e ne ĉiu'j art'ist'o'j koler'as pro pli alt'a'j impost'o'j. Kelk'a'j rimark'is, ke precip'e kulp'as mal'perfekt'a financ'ad'a sistem'o por kultur'a'j afer'o'j. „Impost'o'j est'as bon'a'j, nur la kultur'a burokrati'o, kiu grand'part'e el'uz'as la mon'o'n, est'as super'flu'a”, dir'is la poet'o Liudvikas Jakimavičius.
#001190
La komenc'e trankvil'a protest'o pli'vigl'iĝ'is, kiam grup'o de jun'a'j art'ist'o'j prezent'is si'a'n protest'o'n „Kruc'um'it'a art'ist'o” por montr'i, kiel oni mort'ig'as litov'an kultur'o'n.
#001191
Kvin jar'o'j en Eŭrop'a Uni'o
#001192
Profesor'o Jon'as Čičinskas de la Institut'o pri inter'naci'a'j rilat'o'j kaj politik'o de la Universitat'o de Vilnius opini'as, ke Litovio dum la kvin jar'o'j de si'a an'ec'o en Eŭrop'a Uni'o (EU) gajn'is mult'o'n. Tamen por ating'i averaĝ'a'n viv'nivel'o'n de EU la litovoj ankoraŭ bezon'os 15 jar'o'j'n.
#001193
Kvin'jar'a an'iĝ'o de Litovio en EU por la poŝ'o de statistik'a litovo al'port'is du'obl'a'n salajr'o'n, sed ankaŭ du'obl'a'n prez'o'n por mult'a'j ĉiu'tag'e uz'at'a'j produkt'o'j. Se ni kompar'as la prez'o'j'n de antaŭ la an'iĝ'o en EU je la 1a de maj'o 2004 kun la hodiaŭ'a'j ni rimark'as, ke i.a. alt'iĝ'is prez'o'j de ter'pom'o'j (de 0,17 EUR ĝis 0,38 EUR) kaj de kilo'gram'o de sekal'a pan'o (de 0,62 EUR ĝis 1,31 EUR). Inter la ĉef'a'j produkt'o'j nur suker'o nun kost'as iom mal'pli ol antaŭ kvin jar'o'j.
#001194
EU manifest'iĝ'as ne nur per kresk'o de prez'o'j kaj vigl'a ekonomi'o sed ankaŭ per alt'iĝ'o de en'spez'o'j. La mez'a pensi'o kresk'is de 107,74 EUR ĝis 234,59 EUR, la minimum'a monat'a salajr'o de 144,81 EUR ĝis 231,70 EUR kaj la averaĝ'a net'a monat'a salajr'o de 241,83 EUR ĝis 513,50 EUR. Hodiaŭ litovoj ating'as ĉirkaŭ 60 % de la averaĝ'a EU-viv'nivel'o, kompar'e kun nur ĉirkaŭ 40 % antaŭ kvin jar'o'j.
#001195
Fal'is la kvant'o de loĝ'ant'ar'o. La grand'eg'a el'migr'ad'o est'as konsider'at'a kiel la plej serioz'a perd'o de la land'o. Antaŭ kvin jar'o'j Litovio hav'is 3,425 milion'o'j'n da loĝ'ant'o'j kaj nun 3,346 milion'o'j'n.
#001196
Kiel ni viv'us se ni est'us ekster EU? „Probabl'e ni est'us kvazaŭ blank'a korv'o inter la post'komun'ism'a'j land'o'j, ĉar la ali'a'j est'us en EU. Ebl'e ni hav'us pli da propr'a'j bank'o'j kaj asekur'a'j kompani'o'j, sed tiu'j est'us mal'modern'a'j kaj mal'fort'a'j. Supoz'ebl'e ni'a ekonomi'o est'us direkt'it'a al Ruslando aŭ Ukrainio, dum komerc'ad'o kun Okcident'o est'us pli mal'facil'a. Ni produkt'us pli por Orient'o ol por Okcident'o”, opini'as profesor'o Čičinskas.
#001197
Li'a'opini'e, Litovio el'uz'is si'a'j'n ebl'o'j'n je 75 %; por ating'i la averaĝ'a'n EU-viv'nivel'o'n ĝi bezon'os ankoraŭ 15 jar'o'j'n. La plej grand'a mal'sukces'o de Litovio est'as la ne'sufiĉ'a modern'ig'o de ekonomi'o; la plej sukces'a est'as la komerc'o orient'it'a al Okcident'o. Li al'don'as, ke grav'a'n instig'o'n por la ekonomi'o don'us al'ven'o de grand'a'j invest'ant'o'j.
#001198
La prognoz'o'j por la est'ont'ec'o ne est'as optimism'a'j. Oni'dir'e la ekonomi'o de la land'o ĉi-jar'e fal'os je 11 %, dum en la eŭr'o-land'o'j oni antaŭ'vid'as fal'o'n de nur 4 %. La sen'labor'ec'o en Litovio ĉi-jar'e ating'os 13,8 % kaj sekv'ont'jar'e 15,9 %. La sol'a fajr'er'o de esper'o est'as la mal'kresk'o de la inflaci'o, kiu ĉi-jar'e dev'us est'i 3,6 %. Sekv'ont'jar'e ni atend'u eĉ deflaci'o'n je 0,4 %.
#001199
En MONATO (2009/5, p. 20) Maritza Gutiérrez don'is si'a'n opini'o'n pri lingv'a ekologi'o. La evolu'o ekip'is la hom'o'n per konsci'o, sci'ad'o kaj konscienc'o. Evident'e tio ne help'as kre'i inter'soci'a'n-inter'social'a'n just'ec'o'n kaj konserv'ad'i integr'a'n biosfer'o'n. La de'nask'a individu'a kaj kolektiv'a mem'centr'ism'o kaj orient'iĝ'o je ĉef'e materi'a'j profit'o'j kadr'e de la tiel nom'at'a nov'liberal'ism'o redukt'as liber'ec'o'n al liber'ec'o de la kapital'o kaj ties politik'a kaj kultur'a sekur'ig'o je kost'o'j de hom'a mizer'o kaj perd'o de natur'a'j resurs'o'j kaj de la kompens'o'pov'o de la biosfer'o.
#001200
Lingv'o akompan'as la imperi'o'n de kapital'o, profit'o'j kaj detru'o. Ĉi tiu imperi'o si'n komunik'as kaj ag'ad'as per kelk'a'j ĉef'a'j lingv'o'j, apart'e per la angl'a kaj ĝi'a ekonomi'a fon'o.
#001202
Antaŭ ne'long'e mort'ig'is teror'ist'o'j kelk'dek'o'n da sen'kulp'a'j hom'o'j en Pakistano. Ali'a'j atenc'o'j tia'j okaz'as en ali'a'j mond'o'part'o'j. Sed kio nask'as teror'ist'o'j'n?
#001204
Tiu'n demand'o'n neni'u pov'as respond'i, tamen la nombr'o de teror'ist'o'j kresk'as. Reg'ist'ar'o'j, kun si'a'j arme'o'j, asign'as mult'e da mon'o al batal'o kontraŭ'teror'ism'a, sed ankoraŭ ne solv'is la problem'o'n. Dum'e la teror'ist'o'j minac'as ĉiu'j'n, malgraŭ tio ke plej'part'e hom'o'j dezir'as pac'e kaj sekur'e viv'i.
#001205
Neni'u est'as de'nask'a teror'ist'o. Kial ili far'iĝ'as teror'ist'o'j? Kial teror'ist'o'j, kiu'j ne nur sen'kulp'ul'o'j'n, sed ankaŭ si'n mem mort'ig'as, tiel trakt'as la viv'o'n? Oft'e ili ag'as por mister'a cel'o mal'facil'e kompren'ebl'a al ordinar'a'j hom'o'j. Jen situaci'o ne nur terur'a, sed ankaŭ bedaŭr'ind'a.
#001206
En Burundo mult'a'j regul'o'j ne est'as observ'at'a'j. Tio tuŝ'as ankaŭ transport'o'n. Ŝofor'o'j, ekzempl'e, konsider'as pasaĝer'o'j'n kiel fazeol'o'j'n aŭ fiŝ'o'j'n, kiu'j'n oni pov'as laŭ'vol'e en'pak'i. Pri'e indiferent'as oficial'ul'o'j, polic'ist'o'j kaj ali'a'j kontrol'ist'o'j.
#001207
Bus'et'o'j vetur'ant'a'j al kaj el la ĉef'urb'o Bujumburo, aŭ ali'lok'e en la land'o, transport'as pasaĝer'o'j'n ne laŭ la ekzist'ant'a'j regul'o'j. Por ŝofor'o'j pli grav'as en'spez'i, ol bon'far'i al pasaĝer'o'j. Tiel oni vetur'as kontraŭ grand'a risk'o, ĉar okaz'e de akcident'o'j la asekur'o-kompani'o'j rifuz'as pag'i.
#001208
En 2005 la nov'elekt'it'a reg'ist'ar'o promes'is ĉes'ig'i ĉi tiu'n manier'o'n vetur'i. La popol'o pli liber'e spir'is. Rezult'e, ĉiu posed'ant'o de publik'a transport'il'o dev'is ambaŭ'flank'e indik'i la maksimum'a'n permes'at'a'n nombr'o'n de pasaĝer'o'j. Sam'temp'e la publik'o est'as petit'a help'i en la observ'ad'o de la nov'a regul'o kaj inform'i okaz'e de mal'obe'o. Dung'it'a'j est'is pli da kontrol'ist'o'j, al kiu'j ebl'is raport'i, kiam ŝofor'o'j ignor'is la lim'o'j'n por si'a'j vetur'il'o'j.
#001209
Komenc'e ĉio bon'is kaj mal'mult'iĝ'is sur'strat'a'j mort'o'j. Iom post iom, tamen, amik'iĝ'is ŝofor'o'j kaj kontrol'ist'o'j, kiu'j ek'akcept'is mon'o'n de la ŝofor'o'j, por ke tiu'j akcept'u krom'a'j'n pasaĝer'o'j'n. Ceter'e en land'o, kie pli ol 60 % de la popol'o kapabl'as nek leg'i nek skrib'i, mult'a'j hom'o'j ne kompren'as si'a'j'n rajt'o'j'n kaj do ne plend'as. Eduk'it'a'j hom'o'j, kiu'j uz'as bus'o'j'n, oft'e est'as en konflikt'o kun la ŝofor'o'j, sed pro tio, ke eĉ la polic'o ne inter'ven'as, la afer'o iĝ'is kiel normal'a.
#001210
Do tra la tut'a transport'a sektor'o reg'as korupt'o. Sen'tim'e ŝofor'o'j du'obl'ig'as la nombr'o'n de pasaĝer'o'j, kaj tra'pas'as la kontrol'ist'o'j'n. Ekzempl'e, en bus'et'o'n kun 18 sid'lok'o'j ebl'as en'ŝov'i pli ol 30 person'o'j'n, kiu'j vojaĝ'as en mal'bon'a'j kaj neniel sekur'a'j kondiĉ'o'j.
#001211
Respond'ec'ul'o'j pri land'a transport'o mal'trankvil'iĝ'as pri la re'ven'o al iam'a praktik'o, sed ĝis nun far'is neni'o'n por halt'ig'i ĝi'n. Ankaŭ la kontrol'ist'o'j'n ili ne pun'is. Inter'temp'e asekur'ist'o'j inter'trakt'os nur kun tiu'j, kiu'j obe'as la leĝ'o'n. Nun la special'a trafik'polic'o antaŭ'vid'as kurs'o'n pri strat'a sekur'ec'o en la element'a'j lern'ej'o'j. Ali'a'j paŝ'o'j inkluziv'as pli bon'e inform'i pri la leĝ'o, por ke la popol'o kompren'u si'a'j'n rajt'o'j'n.
#001212
La laŭ mi abomen'ind'a tri'paĝ'a polemik'o de Alexander Gofen kontraŭ la uson'a prezid'ant'o Obama prezent'as vid'punkt'o'n de nur unu ekstrem-dekstr'a uson'an'o. Jam pruv'it'e est'as, ke ne ekzist'as dub'o pri la civit'an'ec'o de Obama; mal'just'as la akuz'o, kiu trov'iĝ'as inter mult'a'j ali'a'j dub'ind'a'j „fakt'o'j” kaj supoz'o'j en la artikol'o de Gofen.
#001213
La pli'mult'o de la uson'an'o'j (kaj cert'e la pli'mult'o de la esperant'ist'o'j, kiu'j'n mi kon'as en Uson'o) hav'as tut'e mal'a'n opini'o'n pri ni'a nov'a prezid'ant'o.
#001214
En'ir'is la Orient-Afrik'a'n Komun'um'o'n Burundo kaj Ruando. Jam membr'as Kenjo, Tanzanio kaj Ugando. La du nov'a'j land'o'j dev'as mult'o'n far'i por adapt'iĝ'i al la ali'a'j ŝajn'e pli riĉ'a'j membr'o'j. Tiu'rilat'e Burundo ek'instru'is en element'a'j lern'ej'o'j la angl'a'n kaj la svahil'a'n lingv'o'j'n, ĉar tiu'j ĉi lingv'o'j est'as mult'e uz'at'a'j en la komun'um'o. Ceter'e la ministr'o pri transport'o anonc'is, ke baldaŭ ŝanĝ'iĝ'os strat'kod'o'j por konform'iĝ'i al la komun'um'o.
#001215
La koncern'a'j ŝtat'estr'o'j konsent'is star'ig'i komun'a'n merkat'o'n por var'o'j de la membr'o'j-ŝtat'o'j. Plan'at'a est'as nov'a ŝose'o, kiu kun'lig'os la kvin membr'o'j'n. Nun la komun'um'o vol'as pli'fort'ig'i kun'labor'ad'o'n en sfer'o'j politik'a, ekonomi'a kaj soci'a. Tio inkluziv'os komun'a'n valut'o'n, kiu sekv'os jam ekzist'ant'a'n dogan'a'n uni'o'n. Fin'e rezult'os ebl'e federaci'o de orient'a'j afrik'a'j ŝtat'o'j.
#001216
Sovaĝ'e mort'ig'it'a est'is la vic'prezid'ant'o de la burunda kontraŭ'korupt'a organiz'aĵ'o, Ernest Manirumva, en si'a hejm'o nokt'e inter la 8a kaj la 9a de april'o. Sam'temp'e mal'aper'is grav'a'j dosier'o'j. Pro la mal'sukces'o de la polic'o trov'i la mort'ig'int'o'j'n, la uson'a ambasador'o en Burundo, Patrici'a Moller, propon'is la help'o'n de la federaci'a uson'a polic'o FBI.
#001217
Mult'a'j hom'o'j en Burundo opini'as, ke kulp'as la reg'ist'ar'o. Jam de long'e oni kred'as, ke respond'ec'as la reg'ist'ar'o pri divers'a'j krim'o'j kontraŭ mal'sam'opini'ant'o'j kaj tiu'j, kiu'j denunc'as tio'n, kio'n la aŭtoritat'o'j far'as. Tial la ministr'o pri justic'o, Je'a'n-Bosco Ndikumana, rapid'e akcept'is la propon'o'n de la ambasador'o.
#001218
Tim'ig'o, en'prizon'ig'o kaj mort'o-minac'o'j far'e de membr'o'j de la nun reg'ant'a politik'a parti'o far'iĝ'is ĉiu'tag'aĵ'o'j por mult'a'j en Burundo. La inter'ven'o de la uson'a polic'o ili'n esper'ig'as. Mult'a'j nun pet'as, ke la uson'an'o'j ne lim'ig'u si'a'j'n enket'o'j'n al la murd'o de Manirumva, sed pri'esplor'u ali'a'j'n kaz'o'j'n, kies dosier'o'j'n la burunda polic'o ankoraŭ ne mal'ferm'is.
#001219
Est'i uson'an'o aŭ ne (2)
#001220
Ĉu ver'e grav'as, ĉu Obama est'as uson'an'o aŭ kenj'an'o aŭ eĉ sen'ŝtat'ul'o? Dum tiu'j kelk'a'j monat'o'j, dum kiu'j li est'as prezid'ant'o, li far'is mult'e pli por Uson'o, ol li'a „uson'a” antaŭ'ul'o Bush dum ok jar'o'j.
#001221
La flandr'a'j re'kon'fost'o'j ek'de la somer'o est'os trov'ebl'a'j ankaŭ en la franc'a urb'o Cannes. La invent'int'o de la fost'o'j, Dominiek Vervaecke [dominík vervake] el Oudenburg, ĵus sci'ig'is, ke li far'is inter'konsent'o'n kun la urb'estr'ar'o de Cannes. Ĉi-somer'e 18 tia'j fost'o'j est'os vid'ebl'a'j sur la strand'o de la franc'a ban'lok'o.
#001222
La ide'o'n pri re'kon'fost'o'j Vervaecke hav'is antaŭ 20 jar'o'j. Ili konsist'as el alt'a trab'o, kun sur ĝi tri'dimensi'a objekt'o tre facil'e re'kon'ebl'a por infan'o'j, kiel ruĝ'a dom'et'o aŭ flav'a banan'o. Ek'de la en'konduk'o de la fost'o'j sur la flandr'a'j strand'o'j, la kvant'o de perd'it'a'j infan'o'j drast'e mal'alt'iĝ'is, ĉar la jun'ul'et'o'j mult'e pli facil'e pov'as orient'iĝ'i.
#001223
„Laŭ'long'e de la flandr'a mar'bord'o jam trov'iĝ'as 137 re'kon'fost'o'j, sed ili est'as uz'at'a'j ankaŭ en Venecio, Benidormo kaj en plur'a'j franc'a'j ban'lok'o'j. La al'don'o de Cannes est'as por mi kvazaŭ fest'o,” koment'is Vervaecke.
#001224
Unu'a'foj'e en la histori'o de Litovio prezid'os vir'in'o – 53-jar'aĝ'a Dali'a Grybauskaite. En elekt'o'j en maj'o, Grybauskaite klar'e venk'is la ali'a'j'n ses kandidat'o'j'n, ricev'int'e 69 % de la voĉ'o'j. Ŝi'a elekt'iĝ'o klar'iĝ'as simpl'e: ŝi'a'n person'ec'o'n litovoj lig'as kun pli grand'a'j ebl'o'j, por ke la land'o tra'viv'u la nun'a'n kriz'a'n period'o'n.
#001225
Kandidat'iĝ'is la nov'a prezid'ant'o kiel sen'de'pend'ul'o, tamen fort'e apog'is ŝi'n konservativ'ul'o'j. Dum la elekt'o-kampanj'o ŝi kritik'is la antaŭ'a'n social'demokrat'a'n reg'ist'ar'o'n, agnosk'ant'e, ke ŝi'a task'o, kaj tiu de la nun reg'ant'a dekstr'a reg'ist'ar'o, est'as pli'fort'ig'i la ekonomi'o'n.
#001226
Koment'ist'o'j not'is, ke la elekt'iĝ'o de Grybauskaite ebl'e ĉes'ig'os la ne'stabil'a'n period'o'n en Litovio, ĉar la nov'a prezid'ant'o spert'as pri ekonomi'o kaj financ'o'j. Antaŭ si'a elekt'a triumf'o ŝi membr'is en la Eŭrop'a Komision'o kaj respond'ec'is pri la financ'o'j kaj pri la buĝet'o de Eŭrop'a Uni'o. Tamen ŝi vol'is hejm'e'n'ir'i por serv'i si'a'n patr'uj'o'n. „Mi ne pov'as rest'i ekster'land'e, kiam la ekonomi'o de Litovio sufer'as pro la kriz'o”, ŝi dir'is.
#001227
Grybauskaite promes'is ekzamen'i la labor'o'n de la reg'ist'ar'o. Kon'at'e est'as, ke pri la labor'o de kelk'a'j ministr'o'j ŝi ne kontent'as. Ceter'e, laŭ la konstituci'o, post la elekt'iĝ'o de nov'a prezid'ant'o, dev'as demisi'i la antaŭ'a reg'ist'ar'o. Ceter'e, dum la unu'a'j tri jar'o'j de si'a prezid'ant'ec'o, Grybauskaite rezign'os pri du'on'o de si'a salajr'o.
#001228
Ŝi sekv'os kiel prezid'ant'o 82-jar'aĝ'a'n Valdas Adamkus, kiu fin'as si'a'n du'a'n prezid'ant'a'n mandat'o'n. Adamkus laŭ'taks'e est'is respekt'at'a, sed iom mal'fort'a gvid'ant'o: liberal'a kaj aktiv'a en kultur'a'j kaj intelekt'a'j rond'o'j, sed mal'pli efik'a, kiam tem'is pri solv'ad'o de intern'a'j problem'o'j.
#001229
Nun do ankaŭ Nord-Korei'o hav'as ĝi'n, la atom'bomb'o'n. Definitiv'e. En oktobr'o 2006 ĝi la unu'a'n foj'o'n test'is detru'eg'a'n tamen et'a'n bomb'o'n, kaj nun, eĉ ne tri jar'o'j'n post'e, la 25an de maj'o 2009, ĝi eksplod'ig'is bomb'o'n mult'obl'e pli fort'a'n, laŭ analiz'o'j de fak'ul'o'j preskaŭ sam'e grand'a'n kiel la terur'a bomb'o de Hiroŝim'o. Ĝi'a'n eksplod'o'n registr'is eĉ sism'o'graf'o'j en Bavari'o (Germanio). Nord-Korei'o do est'as la naŭ'a atom'potenc'o; kiom ajn terur'a, tamen est'as fakt'o. Ju pli fru'e la inter'naci'a komun'um'o konsci'as pri tio, des pli bon'e. Ne hav'as senc'o'n, ferm'i la okul'o'j'n por ne vid'i la danĝer'o'n.
#001230
Kiel pov'as est'i, ke tiu monstr'a ŝtat'o, post'las'aĵ'o de plej mal'lum'a stalin'ism'a epok'o, mal'riĉ'eg'a kaj komplet'e (?) izol'it'a, kapabl'as evolu'ig'i kaj konstru'i atom'bomb'o'n? Kaj per kiu mon'o reĝim'o financ'as tio'n, se ĝi'a'j civit'an'o'j konstant'e mal'sat'as kaj ne pov'us trans'viv'i sen nutr'aĵ'o'help'o el ekster'land'o? Pjongjang'o akir'as fremd'a'j'n valut'o'j'n per vend'ad'o de drog'aĉ'o'j (ekzempl'e al Japani'o kaj Aŭstrali'o), per perfekt'e fals'it'a'j uson'a'j dolar'o'j kaj precip'e per vend'ad'o de raket'o'j. Pro la raket'o'j laŭ serioz'a'j taks'o'j ĝi akir'as sol'e dum tiu ĉi jar'o ĉirkaŭ 1,5 miliard'o'j'n da dolar'o'j. Tiu'j'n en'spez'o'j'n la reĝim'o tamen ne uz'as por aĉet'i nutr'aĵ'o'j'n, sed por konstru'i bomb'o'j'n. Klient'o'j est'as inter'ali'e Irano (ĉu baldaŭ la dek'a atom'potenc'o?), Sirio, Libio, Egipti'o kaj Pakistano.
#001231
Tamen, fak'ul'o'j supoz'as, ke krom'e ĝi ricev'is help'o'n por si'a atom'program'o de ali'a'j ŝtat'o'j. Probabl'e mez'e de la 1990aj jar'o'j ĝi ricev'is plutoni'o'n el Rusio. Kon'at'a est'as intim'a kun'labor'ad'o inter Pakistano kaj Nord-Korei'o. „La komerc'ad'o est'is: Nord-Korei'o liver'as raket'o'teknik'o'n al Pakistano, kaj Pakistano liver'as nukle-teknologi'o'n al Nord-Korei'o”, klar'ig'as Hanns Günther [ginter] Hilpert de la fond'aĵ'o Scienc'o kaj Politik'o en Berlino. Kiam antaŭ du jar'o'j israelaj batal'aviad'il'o'j bombard'is atom'reaktor'o'n en Sirio, oni trov'is tie indic'o'j'n pri kun'labor'ad'o de nord-kore'o'j por konstru'i ĝi'n.
#001232
Neni'u tamen sci'as, kiom grand'a est'as la kapabl'o de Pjongjang'o konstru'i bomb'o'j'n. Fak'ul'o'j taks'as, ke ĝi dispon'as pri material'o por ses ĝis ok bomb'o'j. Ankaŭ ne est'as kon'at'e, kiom da raket'o'j ĝi kapabl'us proviz'i per bomb'o'j. Okcident'a'j sekret'serv'o'j taks'as, ke pas'os ankoraŭ kelk'a'j jar'o'j, ĝis Nord-Korei'o dispon'os pri atom'bomb'o taŭg'a por atak'o'j. Sed pli grand'a tim'o est'as, ke ĝi pov'us vend'i batal'taŭg'a'n plutoni'o'n al ali'a'j land'o'j aŭ eĉ al teror'ist'o'j. Praktik'e ne ebl'as, ver'e mal'ebl'ig'i ĉiu'j'n kontraŭ'leĝ'a'j'n komerc'o'j'n de la komun'ism'a ŝtat'o. Ke ĝi ek'uz'us atom'bomb'o'n por atak'i najbar'a'n land'o'n, tio ne est'as real'a danĝer'o, ĉar tiu'okaz'e la diktator'a reĝim'o sub'skrib'us si'a'n propr'a'n mort'kondamn'o'n: Uson'o sen'dub'e ne hezit'us tuj detru'i kaj eksterm'i tiu'n monstr'a'n ŝtat'o'n.
#001233
Ŝlos'il'a'n rol'o'n en la tut'a konflikt'o lud'as Ĉini'o, kiu ĝis nun neglekt'is ĉiu'j'n sankci'o'j'n decid'it'a'j'n de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) kontraŭ Nord-Korei'o. 40 el'cent'o'j de ĉiu'j nutr'aĵ'o'j kaj 70 el'cent'o'j de fosili'a'j karbur'aĵ'o'j ven'as tie'n el Ĉini'o. Sen ili la grand'a komun'ism'a najbar'o Nord-Korei'o tuj kolaps'us. Anstataŭ pli izol'i la reĝim'o'n per la UN-sankci'o'j de 2006, Ĉini'o eĉ pli'vast'ig'is si'a'n liver'ad'o'n de var'o'j. Ceter'e, ankaŭ Sud-Korei'o ne komplet'e ĉes'ig'is si'a'n help'o'n por la nord'a'j frat'o'j. Sed precip'e, kompren'ebl'e, kulp'as Ĉini'o, ke Pjongjang'o nun glor'ig'as si'n est'i la naŭ'a atom-potenc'o. Dank'o'n, Pekino!
#001234
La uson'a prezid'ant'o Barack Obama anonc'is, ke li vol'as en'ir'i, post long'a paŭz'o, nov'a'n inter'trakt'ad'o'n kun Rusio pri mal'arm'ad'o de atom'batal'il'o'j. Moskvo re'ag'is pozitiv'e, kaj la mond'o do prav'e esper'as progres'o'j'n en tiu kamp'o. En tia situaci'o oni dev'as ne honor'ig'i tiu'n, kiu ŝok'as la mond'o'n per atom'bomb'a test'o. Cert'e, est'us terur'e por hom'o'j tiel brutal'e sub'prem'at'a'j kaj tortur'at'a'j per cerb'o'lav'ad'o kiel nord-kore'o'j, se subit'e ĉes'us al'ven'i kamion'o'j kun nutr'aĵ'o'j el Ĉini'o: ili mal'sat'mort'us post mal'long'a temp'o. Sed sol'e Ĉini'o kapabl'as halt'ig'i la frenez'a'j'n diktator'o'j'n kaj general'o'j'n nord-kore'a'j'n. Help'u ni'n, Pekino!
#001235
Kiel ĉiam post tia katastrof'o, ankaŭ pro masakr'o la 11an de mart'o en urb'et'o proksim'e de Stuttgart (sud'a Germanio), kie 17-jar'ul'o murd'is 15 hom'o'j'n, precip'e lern'ant'o'j'n, politik'ist'o'j diskut'is pri konsekvenc'o'j. Post simil'a amok'o-kur'o en orient'a Germanio antaŭ du jar'o'j oni jam diskut'is pri mal'permes'o de paf'il'o'j, sed la lobi'o de sport'paf'ist'o'j, ĉas'ist'o'j kaj arm'il'produkt'ist'o'j sukces'is mal'help'i iu'n ajn pli sever'a'n leĝ'o'n. Nun tamen la parlament'an'o'j en Berlino ne plu est'is halt'ig'ebl'a'j – tro ŝok'it'a'j est'is la civit'an'o'j kaj politik'ist'o'j post la nov'a masakr'o far'e de jun'ul'o, kiu uz'is por la murd'ad'o pistol'o'n de si'a patr'o, sport'paf'ist'o. Kaj efektiv'e, la parlament'an'o'j rekomend'is komplet'a'n mal'permes'o'n de paf'il'o'j, inkluziv'e de farb'o'pistol'o'j. Per ili oni pov'as kolor'e makul'i hom'o'j'n. Oni argument'is, ke per farb'o'pistol'o'j jun'ul'o'j lern'as cel'i kaj paf'i, tiel ke ili post'e pov'us far'iĝ'i murd'ist'o'j. Ho jes, krom'e oni vol'as, ke est'ont'e jun'ul'o'j ne jam ek'de 14, sed nur ek'de la aĝ'o de 18 jar'o'j rajt'os uz'i mort'ig'a'j'n paf'il'o'j'n. Kaj oni vol'as, ke est'ont'e kontrol'ist'o'j rajt'os sen antaŭ'a anonc'o en'ir'i dom'o'j'n de paf'ist'o'j por vid'i, ĉu la mort'ig'il'o'j est'as laŭ'leĝ'e konserv'at'a'j. Tamen, la kontrol'ot'o pov'os rifuz'i la en'ir'o'n de kontrol'ist'o ...
#001236
La antaŭ'e nom'it'a lobi'o do de'nov'e plen'e sukces'is. Mal'permes'o'n de ver'a'j paf'il'o'j kaj ties kontrol'ad'o'n oni rifuz'is per la argument'o, ke per tio oni met'as sport'paf'ist'o'j'n sub „ĝeneral'a'n suspekt'o'n”, kvazaŭ ĉiu el ili est'us eventual'a murd'ist'o. La leĝ'don'a'j instanc'o'j kompren'is kaj akcept'is tiu'n argument'o'n. Tio surpriz'as en Germanio, ĉar ĉiu'j nov'a'j sekur'ig'a'j leĝ'o'j (far'it'a'j precip'e kontraŭ la danĝer'a teror'ism'o) anticip'as ĝust'e tiu'n ĝeneral'a'n suspekt'o'n de ĉiu'j civit'an'o'j. La leĝ'don'ant'o evident'e ek'kon'is, ke al sport'paf'ist'o'j oni pov'as pli mult'e fid'i ol al ordinar'a'j civit'an'o'j.
#001237
Est'as bon'e sci'at'e, ke mond'vast'e tia'j masakr'o'j far'e de jun'ul'o'j ĉie ebl'is nur, ĉar ili'a'j patr'o'j posed'is mort'ig'a'j'n paf'il'o'j'n. Ver'a konsekvenc'o do pov'as est'i nur, kiel okaz'is ekzempl'e en Briti'o, ĝeneral'e mal'permes'i ili'n. En Germanio tiu'okaz'e oni hav'us nur ĉirkaŭ 3 milion'o'j'n anstataŭ nun 30 milion'o'j'n da paf'il'o'j. Neni'u ja vol'as, ke polic'an'o'j, soldat'o'j kaj ĉas'ist'o'j uz'u nur baston'o'j'n, sed por kio ver'e util'as absurd'a „sport'o” paf'ad'o? Mi tamen mir'as, ke krom farb'o'pistol'o'j'n oni ne vol'as mal'permes'i ankaŭ akv'o'pistol'o'j'n, ĉar per ili eĉ et'a'j infan'o'j jam lern'as cel'i kaj paf'i!
#001238
Du student'in'o'j kaj unu mal'san'a sen'labor'ul'in'o iĝ'is unu'a'j viktim'o'j de la batal'o kontraŭ mal'ord'o, kiu'n iniciat'is la municip'a reg'ist'ar'o de Vilnius. La student'in'o'j pun'pag'is preskaŭ 90 eŭr'o'j'n kaj la sen'labor'a vir'in'o pli ol 100 eŭr'o'j'n, ĉar ŝi ne akcept'is si'a'n kulp'o'n. La tri pun'it'o'j kontraŭ'leĝ'e ĵet'is cigared'rest'aĵ'o'j'n sur la strat'o'n.
#001239
La urb'estr'o de Vilnius, Vilius Navickas, tiu'rilat'e est'as rigor'a. „Neces'as pun'i ĉiu'j'n, kiu'j mal'pur'ig'as la urb'o'n kaj far'as tio'n intenc'e. Precip'e ni dev'us eduk'i la jun'ul'ar'o'n. Probabl'e ni ne nur pun'os delikt'em'a'j'n person'o'j'n, sed ankaŭ dev'ig'os ili'n publik'e labor'i. Ili ord'ig'u la urb'o'n, bala'u strat'o'j'n, kolekt'u cigared'rest'aĵ'o'j'n”, li dir'is.
#001240
Por ke la litova ĉef'urb'o Vilnius far'iĝ'u pli pur'a kaj bel'a, la urb'a municip'o decid'is pun'i ne nur mal'pur'ig'ant'o'j'n, sed ankaŭ mal'ord'em'a'j'n hejm'best'posed'ant'o'j'n; loĝ'ant'o'j'n, kiu'j las'as si'a'j'n aŭt'o'j'n sur herb'ej'o'j; kaj person'o'j'n, kiu'j publik'e uz'as alkohol'aĵ'o'j'n aŭ kiu'j mal'dec'e fum'as.
#001241
Tiu'j, kiu'j ne em'as serĉ'i rub'uj'o'n, sed ĵet'as rest'aĵ'o'j'n sur la strat'o'n, risk'as est'i pun'it'a'j ĝis 580 eŭr'o'j. Krom'e inform'o pri ili est'os publik'ig'it'a en municip'a inter'ret'a paĝ'o kun indik'o: „Ili mal'pur'ig'as ni'a'n urb'o'n.”
#001242
En maj'o ek'labor'is la nov'a prezid'ant'o de Makedonio, Georg'e Ivanov. Li'n propon'is kaj fort'e sub'ten'is la reg'ant'a dekstr'a parti'o de ĉef'ministr'o Nikol'a Gruevski. Tamen la alban'o'j, konsist'ig'ant'a'j not'ind'a'n el'cent'o'n de la loĝ'ant'ar'o de tiu ĉi respublik'o, ĝeneral'e ne sub'ten'is li'n.
#001243
Dum la inaŭgur'a parol'ad'o Ivanov promes'is gvid'i la land'o'n sen'de'pend'e de la divers'a'j naci'o'j kaj etn'o'j en ĝi, kontribu'i al prosper'ig'o kaj bon'fart'ig'o de la ekonomi'o, al al'iĝ'o de la land'o al Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aĵ'o kaj organiz'aĵ'o'j de Eŭrop'a Uni'o kaj al amik'ec'o kun la najbar'o'j.
#001244
Bedaŭr'ind'e tre baldaŭ post tiu ĉi deklar'o okaz'is la jen'a mis'paŝ'o: li ne invit'is al la inaŭgur'a'j solen'aĵ'o'j Fatmir Sejdiu, la prezid'ant'o'n de Kosovo, la nov'a kaj najbar'a ŝtat'o, kvankam Makedonio est'as agnosk'int'a Kosovon kun'e kun ankaŭ Montenegro. La supoz'ebl'a kial'o: la ĉe'est'o de la serb'a prezid'ant'o Bor'is Tadić.
#001245
Ne'oficial'e, tamen, Ivanov deklar'is, ke la unu'a fremd'a ŝtat'estr'o akcept'ot'a de li est'os ĝust'e Fatmir Sejdiu. Tio'n bon'ven'ig'is kosov'an'o'j. Sed sekv'is du'a mis'paŝ'o: montr'iĝ'is, ke la kosova prezid'ant'o ne est'os akcept'it'a kiel ŝtat'estr'o, do sen la kutim'a'j solen'aĵ'o'j, pro la apart'a status'o de Kosovo. Rezult'e Sejdiu nul'ig'is la vizit'o'n.
#001246
Ceter'e, dum kun'ven'o de la Organiz'aĵ'o de la Islam'a Konferenc'o en Damasko (Sirio) est'is unu'voĉ'e aprob'it'a la propon'o de la alban'a deleg'it'ar'o, fort'e sub'ten'at'a de Sauda Arabi'o, favor'e al agnosk'o de Kosovo kiel sen'de'pend'a ŝtat'o. Ĝis nun 13 el la 57 membr'o-ŝtat'o'j de tiu organiz'aĵ'o agnosk'as Kosovon kaj 60 ŝtat'o'j en'tut'e.
#001247
La nun'a epok'o en'ir'os se ne la histori'o'n de Uson'o, almenaŭ la arkiv'o'j'n de MONATO kiel tragik'a epok'o de social'ism'a aventur'ism'o (MONATO 2009/6, p. 10-12). Tre interes'a est'as la asert'o, ne argument'it'a, ĉar prezent'at'a kiel simpl'a fakt'o, pri la kaŭz'o de la financ'a kriz'o.
#001249
Kiel jam sci'at'e, la rekt'a kaŭz'o de la kriz'o est'is la kondut'o de bank'o'j, kiu'j, spekul'ant'e je ĉiam alt'iĝ'ant'a'j prez'o'j de ne'mov'ebl'aĵ'o'j, financ'is hipotek'o'j'n de person'o'j, kiu'j tut'e ne kapabl'is re'pag'i, kaj post'e vend'is ili'a'j'n dom'o'j'n. Sed nun ni lern'as, ke tiu kondut'o de la bank'o'j ne rezult'as el simpl'a permes'o de la antaŭ'a prezid'ant'o, kiu abol'is la ĉi-koncern'a'j'n ŝtat'a'j'n regul'o'j'n. Tut'e ne: Bush ne permes'is, li dev'ig'is. La social'ist'o Bush dev'ig'is la bank'o'j'n mal'observ'i bank'a'j'n regul'o'j'n, por ating'i, ke ĉiu uson'an'o almenaŭ dum unu jar'o spert'u la iluzi'o'n posed'i propr'a'n dom'o'n.
#001250
Jen interes'a nov'aĵ'o. Eĉ se neni'u kred'as ĝi'n, est'as interes'e konstat'i, ke ekzist'as hom'o'j, kiu'j pens'as, ke ebl'as kred'ig'i iu'n je tio. Kaj tre fier'ig'e por ni, esperant'ist'o'j: jen la pruv'o, ke per Esperant'o oni pov'as dir'i ĉio'n ajn.
#001251
Japan'o'j tre ŝat'as sur'met'i mask'o'n pro divers'a'j kial'o'j. Unu'e mult'a'j kred'as, ke dec'as sur'port'i mask'o'n, kiam ili mal'varm'um'as. Pro la mask'o ili ne mult'e ĝen'as ali'a'j'n, kiam ili tus'as kaj tern'as.
#001252
Du'e ili kred'as, ke mask'o protekt'as ili'n kontraŭ bakteri'o'j kaj virus'o'j dis'ĵet'at'a'j de mal'san'ul'o'j. Tri'e, mask'o varm'ig'as. En vintr'o mal'varm'a'j vent'o'j ven'as de Siberio kaj en region'o'j laŭ Pacifik'o atak'as sek'a'j vent'o'j. Por protekt'i si'n kontraŭ tiu'j vent'o'j, ili sur'port'as mask'o'j'n.
#001253
Kvar'e dum la last'a tri'dek'o da jar'o'j mult'a'j sufer'as pro polen'alergi'o. Fin'e de vintr'o japan'a'j cedr'o'j ek'flor'as kaj el'ĵet'as grand'a'n kvant'o'n da polen'o. Laŭ enket'o far'it'a de la ĵurnal'o Asahi, 43 % de la japan'o'j sufer'as pro polen'alergi'o. El tiu'j 37 % sufer'as pli ol 16 jar'o'j'n, 14 % 10-15 jar'o'j'n kaj 18 % 5-10 jar'o'j'n. Por defend'i si'n, mult'a'j sur'port'as mask'o'j'n, eĉ naĝ-okul'vitr'o'j'n, por ne en'spir'i polen'o'n.
#001254
Tiu ĉi mask'o-mani'o pli fort'iĝ'is, kiam minac'is ne'tip'a pneŭmoni'o (sars'o) kaj bird'o-grip'o. Dum'e higien-kompani'o'j progres'ig'is la kvalit'o'n de mask'o'j, kaj nun vid'iĝ'as en vend'ej'o'j divers'spec'a'j mask'o'j. Tiel Japani'o far'iĝ'is la plej el'star'a land'o pro mask'o-kultur'o.
#001255
Nun, kiam mez'e de maj'o nov'spec'a grip'o ek'aper'is en Japani'o, drast'e mult'iĝ'is mask'ul'o'j. La ministr'ej'o pri bon'fart'o kaj labor'o rekomend'as sur'port'i mask'o'j'n en hom'plen'a'j lok'o'j por efik'e kontraŭ'star'i la grip'o'n. Rezult'e kelk'a'j lern'ej'o'j, vend'ej'o'j kaj kompani'o'j dev'ig'as lern'ant'o'j'n, komiz'o'j'n kaj labor'ant'o'j'n sur'hav'i mask'o'n.
#001256
En apotek'o'j, kie oni vend'as mask'o'j'n, svarm'as klient'o'j, tiel ke aŭd'iĝ'as plend'o'j pri mank'o de mask'o'j. Oni dir'as, ke la vend'o'sum'o de mask'o'j en 2008 est'is 20 miliard'o'j da en'o'j (154 milion'o'j da eŭr'o'j). Pro la grip'o nur higien-kompani'o'j prosper'as en la nun'a stagn'a ekonomi'o.
#001257
Mi mir'as, ke MONATO don'is tri paĝ'o'j'n al Alexander Gofen (MONATO 2009/6, p. 10-12) por kri'i pri supoz'at'a krim'eg'o, ke oni permes'is al ne'legitim'ul'o far'iĝ'i prezid'ant'o de Uson'o. Dev'us sufiĉ'i por mal'kred'indig'i la artikol'o'n la asert'o pri „la ekonomi'a katastrof'o kaŭz'it'a de la aventur'ism'o de social'ism'a'j elit'o'j”. Tiu'j bank'ist'o'j ne hav'as eĉ gut'o'n da ruĝ'a sang'o en la vejn'o'j. Tia'j asert'o'j est'as mark'o de tiu, kiu vid'as konspir'o'j'n ĉie.
#001258
Gofen cit'as artikol'o'n 1401(g) de la uson'a leĝ'ar'o (vid'u ekzempl'e ), sed mis'prezent'as ĝi'n. 1401(g) klar'e dir'as, ke la patr'in'o dev'is loĝ'i en Uson'o dum almenaŭ kvin jar'o'j, kaj ke almenaŭ du el tiu'j jar'o'j est'u post la aĝ'o de 14 jar'o'j. Do eĉ se Obama nask'iĝ'is en Afrik'o kaj ne en Uson'o, li est'as civit'an'o. La asert'o de Gofen est'as simpl'e mal'prav'a. Krom'e, plej'ebl'e Obama fakt'e nask'iĝ'is en Uson'o (en Havajo, kiam ĝi jam est'is ŝtat'o), en kiu okaz'o li simpl'e est'as civit'an'o sen'de'pend'e de la status'o de la ge'patr'o'j.
#001259
Kiam mi dezir'as leg'i nov'aĵ'o'j'n el Mirolando, mi turn'iĝ'as al klaĉ'gazet'o aŭ al skandal'blog'o, cert'e ne al MONATO, serioz'a kultur'gazet'o. Imag'u do mi'a'n mir'o'n, kiam mi leg'is artikol'o'n pomp'e prezent'it'a'n kaj ŝok'e titol'it'a'n, kiu asert'as, ke Barack Obama uzurp'is la titol'o'n de uson'a prezid'ant'o, est'ant'e nek hered'a, nek simpl'a civit'an'o de Uson'o.
#001260
Mi neniel intenc'as rifuz'i al la aŭtor'o la rajt'o'n liber'e prezent'i si'a'j'n opini'o'j'n. Eĉ se li asert'us, ke la ter'o est'as plat'a, kaj ke nur konspir'o kaŝ'as ĉi ver'o'n, mi defend'us li'a'n esprim'liber'o'n. Mi nur dezir'as, ke MONATO prudent'e antaŭ'kribr'u la opini'o'j'n, por ne fal'i en tromp'kapt'il'o'j'n damaĝ'ant'a'j'n si'a'n kred'ind'ec'o'n.
#001261
Evident'e Alexander Gofen est'as unu el tiu'j dekstr'em'eg'a'j „hiper'patriot'o'j”, kies viv'o'kial'o est'as denunc'i la komplot'o'j'n de la „social'ist'o'j”. Tio'n pruv'as li'a'j rid'ind'a'j asert'o'j, ke la ekonomi'a'n katastrof'o'n kaŭz'is la aventur'ism'o de social'ism'a'j elit'o'j, kaj ke la social'ism'o infekt'is Uson'o'n. Tio sufiĉ'us por mal'kaŝ'i la fanatik'ec'o'n de la gofenaj pozici'o'j al la redaktor'o pri politik'o. Tamen tio'n li ne kompren'is. Mal'e, la pomp'a prezent'o de la artikol'o, la spac'o al ĝi don'it'a (tri paĝ'o'j), la elokvent'a titol'o ig'as la leg'ant'o'n supoz'i, ke la revu'o favor'as la absurd'a'j'n gofenajn tez'o'j'n. Bedaŭr'ind'a okaz'o, kiu almenaŭ neces'ig'us klar'ig'o'n.
#001263
En MONATO 2009/6 p. 8 apud la artikol'o pri NATO est'as menci'it'a'j inter ties 28 membr'o'j Briti'o kaj Unu'iĝ'int'a Reĝ'land'o. Ŝajn'as, ke tem'as pri la sam'a land'o du'foj'e, ĉu ne?
#001264
Ver'ŝajn'e la aŭtor'o tiom ĝoj'as pri la al'iĝ'o de si'a land'o al la krim-organiz'aĵ'o, ke li prefer'as menci'i du'foj'e land'o'n aŭtoritat'a'n anstataŭ iu'n ne fort'a'n por potencial'a bomb'ad'o de vic'a Serbi'o. Nu, tiam li al'don'u ankaŭ Uson'o'n, Unu'iĝ'int'a'j'n Ŝtat'o'j'n kaj Pentagon'o'n. Ankoraŭ NATO bezon'as la membr'ec'o'n de Liĥtenŝtejno, Monak'o kaj San'marin'o.
#001265
Alexander Gofen argument'is, ke Barack Obama ne est'as hered'a civit'an'o de Uson'o kaj ne nask'iĝ'is en Uson'o. Fakt'e, la pra'av'o'j de la patr'in'o de Obama loĝ'is en Uson'o dum almenaŭ du'cent jar'o'j. Obama nask'iĝ'is en Havajo, ŝtat'o de Uson'o, kaj nask'iĝ'o en la teritori'a'j lim'o'j de Uson'o sufiĉ'as por uson'a civit'an'ec'o.
#001267
Gofen imag'as iu'n konspir'o'n por kaŝ'i inform'o'j'n pri la nask'iĝ'lok'o kaj civit'an'ec'o de Obama. Sed nur pens'u: dum tut'a jar'o Obama batal'is en du elekt'o'kampanj'o'j: 1) kontraŭ Hillary Clinton por est'i nom'um'it'a kandidat'o de la Demokrat'a Parti'o kaj 2) kontraŭ John McCain por far'iĝ'i prezid'ant'o. La politik'a'j batal'o'j est'is feroc'a'j, mult'e'kost'a'j kaj ne ĉiam ĝentil'a'j. Se est'us iu ajn dub'o pri la civit'an'ec'o de Obama, ĉu vi pov'as imag'i, ke li'a'j opon'ant'o'j decid'us ne ekspluat'i ĝi'n?
#001268
Kiel ĵurnal'ist'o'j, vi, redaktor'o'j de MONATO, cert'e sci'as pli bon'e ol mult'a'j ali'a'j hom'o'j, ke abund'as ĉe la ret'o la plej ekster'ordinar'a'j asert'o'j kaj mis'prezent'o'j, oft'e de hom'o'j, kiu'j pro la propr'a'j motiv'o'j prefer'as polemik'i ol front'i fakt'o'j'n. Ankaŭ amas'as la ebl'o'j pozitiv'i aŭ negativ'i pri la nun'a ŝtat'prezid'ant'o de Uson'o – kaj amas'as tia'j artikol'o'j en la mond'a gazet'ar'o.
#001269
Sed la fantazi'aĵ'o de tiu Alexander Gofen aparten'as ne al la du'a kategori'o de pozitiv'a aŭ negativ'a kritik'o pri prezid'ant'o Obama, sed al la unu'a kategori'o de simpl'a'j fals'aĵ'o'j. Ĝi ne merit'as la atent'o'n, kiu'n vi dediĉ'is al ĝi, kaj ĝi'a aper'ig'o facil'e pov'us konduk'i al la konklud'o, ke la revu'o MONATO pret'as publik'ig'i ĉio'n ajn sen kontrol'ad'o de la fakt'o'j. Simpl'a konsult'o kun objektiv'a uson'a jur'ist'o, aŭ simpl'a serĉ'o en la ret'o, produkt'us amas'o'n da material'o, kiu plen'e refut'us la argument'o'j'n prunt'it'a'j'n far'e de s-ro Gofen el super'dekstr'a'j blog'o'j divers'a'j. Mi rekomend'as, ke vi konsult'u la jen'a'j'n font'o'j'n: , kaj aŭ, se vi ne fid'as tiu'j'n vast'e fid'at'a'j'n eksplod'ig'ant'o'j'n de popular'a'j mit'o'j, turn'u vi'n al la blog'o de la tre respekt'at'a Chicago Tribun'e: 
#001270
Se vi ne kred'as je grand'a'j, respekt'at'a'j ĵurnal'o'j, turn'u vi'n al ĵurnal'o, kies politik'o est'as ĝeneral'e konsider'at'a kiel dekstr'a: . Mi pov'us daŭr'ig'i. Sed la mal'long'a kaj simpl'a konklud'o est'as, ke MONATO dev'us kontrol'i la fakt'o'j'n antaŭ ol re'produkt'i kaj dis'vast'ig'i tia'j'n asert'o'j'n. Vi'a sinjor'o Gofen mir'ig'it'e demand'as, kial neni'u inter'ven'is por trakt'i tiu'j'n asert'o'j'n serioz'e. Ebl'e tio est'as, ĉar la asert'o'j est'as tiel facil'e refut'ebl'a'j.
#001271
Fort'e sku'is la financ'a kriz'o Hungari'o'n. La social'ist'a minoritat'a kabinet'o help'e de Eŭrop'a Uni'o (EU) reg'is la situaci'o'n, sed la loĝ'ant'ar'o jam sent'is pli mal'bon'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n. Mult'a'j hungar'o'j postul'is nov'a'n parlament'a'n balot'ad'o'n, tial laŭ la konstituci'o la parlament'o far'is tuj'a'n kabinet'o'ŝanĝ'o'n.
#001274
La nov'a ministr'estr'o far'iĝ'is Gordon Bajnai, eks'ministr'o, kiu ne lig'iĝ'as al parti'o.. La social'ist'o'j kaj la liberal'demokrat'o'j promes'is al li parlament'a'n pli'mult'o'n. Post'e okaz'is tri elekt'o'j, kiam furor'e sukces'is la dekstr'ul'a opozici'o. Ekzempl'e en la urb'o Pécs [peĉ] elekt'iĝ'is dekstr'ul'o'j kaj kiel parlament'an'o kaj kiel urb'estr'o. Simil'e venk'is dekstr'ul'o'j en la EU-elekt'o'j komenc'e de juni'o.
#001275
Part'o'pren'is la EU-elekt'o'j'n, mal'pli da hom'o'j ol antaŭ kvin jar'o'j. Tamen voĉ'don'is pli ol tri'on'o de la voĉ'don'rajt'ul'o'j. El 22 mandat'o'j la opozici'a'j „jun'demokrat'o'j” akir'is 14. La ali'a opozici'a parti'o MDF akir'is unu, sed la ekstrem'dekstr'a „Jobbik” akir'is tri. Jobbik, kiu signif'as hungar'e pli bon'a, dum'e jobb signif'as dekstr'a, eĉ ne est'as politik'a parti'o. Tamen ĝi fi'fam'iĝ'is pro kontraŭ'cigan'a'j kaj kontraŭ'jud'a'j slogan'o'j kaj politik'ad'as eĉ kontraŭ la EU. La social'ist'o'j akir'is nur kvar seĝ'o'j'n.
#001276
La liberal'demokrat'o'j ne plu hav'as mandat'o'n. Antaŭ unu jar'o ili for'las'is la koalici'o'n, kio ne plaĉ'is al voĉ'don'ant'o'j. La fiask'o est'is tiel grand'a, ke la ĵus fond'it'a parti'o LMP (= Pov'as est'i Ali'a la Politik'o) super'is la liberal'demokrat'o'j'n.
#001277
Spit'e al la perd'o'j en la EU-elekt'o'j la kabinet'o daŭr'e labor'os ĝis la en'land'a balot'ad'o okaz'ont'a post naŭ monat'o'j. La liberal'demokrat'o'j daŭr'e apog'os la kabinet'o'n, sed ver'ŝajn'e perd'os mandat'o'j'n ankaŭ en la hungar'a parlament'o. La grand'a perd'o est'as tamen tio, ke hungar'a'j ekstrem'ul'o'j nun rajt'as politik'um'i en la EU.
#001278
James Berisha [ĝejmz beriŝa] est'as uson'an'o de'ven'int'a de Kosovo. Last'a'temp'e li plan'is vizit'i per si'a privat'a aviad'il'et'o 84 flug'haven'o'j'n en Sud'a Amerik'o, por ke tie'a'j ŝtat'o'j agnosk'u la sen'de'pend'ec'o'n de si'a iam'a patr'uj'o. Nun nur 60 land'o'j en la mond'o akcept'as sen'de'pend'a'n Kosovon. Sur la aviad'il'o star'as grand'liter'e: „Agnosk'u la sen'de'pend'ec'o'n de Kosovo”.
#001279
Jam dum la milit'o en Kosovo 1998-1999 alban'a'j el'migr'int'o'j, kaj ankaŭ ge'jun'ul'o'j nask'iĝ'int'a'j en Uson'o, fond'is special'a'n taĉment'o'n „Atlantik”, kiu en'ir'is Kosovon por defend'i la popol'o'n kontraŭ la ŝtat'a genocid'o de la tiam'a miloŝeviĉa reĝim'o. Ali'a'j kosov'an'o'j en Uson'o kaj ali'lok'e kolekt'is mon'o'n kaj arm'il'o'j'n, kiu'j'n ili send'is al Kosovo por sub'ten'i la liber'ig'a'n milit'o'n.
#001280
Ia'senc'e la propagand'o de Berisha daŭr'ig'as ĉi tiu'n tradici'o'n pri ekster'land'a help'o. Por inform'i pri la iniciat'o la aviad'ist'o kre'is ret'ej'o'n .
#001281
La universitat'a fak'estr'o klar'ig'is, ke la nov'a hibrid'o est'is kre'it'a el du mal'sam'a'j speci'o'j kultiv'at'a'j dum kelk'a'j jar'o'j. La nov'a speci'o ek'flor'is, dum Litovio omaĝ'is la jar'mil'o'n de si'a nom'o kaj kiam unu'a'foj'e en ĝi'a histori'o kiel prezid'ant'o est'as elekt'it'a vir'in'o. Tial la botanik'ist'o'j decid'is don'i al ĝi litov'an nom'o'n.
#001283
La nov'a flor'o est'as rar'a plant'o re'produkt'at'a nur en prov'tub'o'j. Kiam ĝi est'os re'produkt'it'a, ĝi est'os dis'send'it'a al botanik'a'j ĝarden'o'j de la mond'o.
#001284
Eĉ la titol'o de la artikol'o de sam'ide'an'o Alexander Gofen absurd'as: „Obamenaĵo, aŭ haladz'o de social'ism'a aventur'ism'o” (MONATO, 2009/6, p. 10-12). La aŭtor'o kri'as „fraŭd'o!” koncern'e la nask'iĝ'lok'o'n de la uson'a prezid'ant'o Barack Obama.
#001285
Jen kutim'a strategi'o de la ekstrem'a flank'o de la Respublik'an'a Parti'o kontraŭ la pli liberal'a administraci'o de la Demokrat'a Parti'o, kiu nun reg'as la leĝ'far'ant'a'n kongres'o'n. Est'as surpriz'e, ke Gofen uz'as tia'n taktik'o'n, ĉar Obama ne est'as radikal'a aventur'ist'o aŭ social'ist'o laŭ iu ajn mezur'ebl'a norm'o.
#001286
Laŭ la uson'a konstituci'o „neni'u krom hered'a civit'an'o, aŭ civit'an'o de Uson'o dum aprob'o de tiu ĉi konstituci'o, rajt'as okup'i la posten'o'n de prezid'ant'o.” Sekv'e sam'ide'an'o Gofen en'ir'as sen'signif'a'n diskut'o'n pri la diferenc'o inter hered'a kaj ordinar'a civit'an'o. Tia'j detal'o'j ne rilat'as al la tem'o pri la nask'iĝ'lok'o de Obama.
#001287
Ekstrem'a'j dekstr'a'j politik'ist'o'j per televid'o kaj radi'o papag'e ripet'as fals'a'n respond'o'n post ver'a replik'o pri la obama-a nask'iĝ'lok'o. Neni'a'j dokument'o'j pov'as sat'ig'i fanatik'ul'o'j'n, eĉ kiam ili vid-al-vid'as al ne'disput'ebl'a kaj ekvilibr'a evident'ec'o. Est'as mal'facil'e kompren'i, kial Gofen sekv'as argument'o'n uz'at'a'n ekzempl'e de Rush Limbaugh [raŝ limb'o] kaj ali'a'j, kiu'j sen'senc'e aplik'as tiel nom'at'a'j'n konspir'a'j'n teori'o'j'n al si'a'j politik'a'j kontraŭ'ul'o'j.
#001288
Kaj kiu est'as Al'a'n Keys [al'e'n kiz] citat'a de Gofen? Li est'is respublik'an'a opon'ant'o de Obama en senat'a kampanj'o en la ŝtat'o Ilinojs'o en la jar'o 2004. Tut'e mal'e, la persist'o de la ge'patr'o'j de Obama, de la ŝtat'o Havajo, la nask'iĝ'anonc'o en tie'a lok'a ĵurnal'o, artikol'o de profesor'o Paul Campos [kamp'os], ĉiu'j kontraŭ'star'as la noci'o'n, ke Obama nask'iĝ'is iel ekster la teritori'o'j de Uson'o.
#001289
Est'as kompren'ebl'e, ke oni pov'as kaj vol'as kontraŭ'i la politik'a'n program'o'n de Obama. Tamen atak'i li'n sen'kaŭz'e pro islam'a'j lig'o'j, kiel kritik'ist'o'j sen'sukces'e propagand'is, aŭ sugest'i, ke li part'o'pren'as en ia naci'a konspir'o, kuŝ'as preter raci'o.
#001290
Esperant'ist'o'j merit'as pli honest'a'n diskut'o'n kaj ne absurd'a'n debat'o'n pri la nask'iĝ'lok'o'j de la du prezid'ant'a'j kandidat'o'j Obama kaj McCain [makejn]. Do fort'e erar'as Gofen, kiam li asert'as, ke en la Blank'a Dom'o en'loĝ'iĝ'is „uzurp'ul'o”.
#001291
En la fru'a'j jar'o'j de MONATO ni oft'e hav'is provok'a'j'n artikol'o'j'n, kiu'j kutim'e est'ig'is lavang'o'n da leg'ant'o'leter'o'j kaj vigl'a'j'n diskut'o'j'n. Memor'u ekzempl'e la aŭtor'o'j'n Bernard Golden aŭ Gilbert Led'o'n, kiu'j vek'is protest'o'j'n pro ne'kutim'a'j opini'o'j. Ankaŭ mi ne mal'oft'e rikolt'is kritik'o'j'n pro komentari'o'j. Kiam mi karakteriz'is la NATO-milit'o'n kontraŭ Beogrado kiel krim'o'n, kon'at'a esperant'ist'o protest'e mal'abon'is la revu'o'n.
#001292
Dum la epok'o de la tiel nom'it'a mal'varm'a milit'o politik'a'j tem'o'j okup'is vast'a'n spac'o'n en ni'a magazin'o. Post ties fin'o kaj post la balkanaj milit'o'j politik'o iĝ'is mal'pli grav'a en ĉiu'j amas'komunik'il'o'j, sekv'e – pro mank'o de ideologi'a'j disput'o'j – mal'oft'iĝ'is ankaŭ provok'a'j artikol'o'j. Tio ŝanĝ'iĝ'is pro la islam'ist'a'j atenc'o'j en Uson'o en septembr'o 2001 kaj la post'a Irak-milit'o, kiu'n ordon'is uson'a prezid'ant'o Georg'e W. Bush [ĝorĝ dablju buŝ]. Tiu „milit'o kontraŭ teror'ism'o” dis'divid'is la mond'o'n, sed Bush perd'is pli kaj pli da sub'ten'ant'o'j. Nun nov'a uson'a prezid'ant'o Barack Obama re'konduk'as si'a'n land'o'n al normal'ec'o, sed tio evident'e ne plaĉ'as al dekstr'ul'o'j en Uson'o. Part'e ili'a rezist'ad'o kre'as konspir'a'j'n teori'o'j'n, kiel montr'is la artikol'o de Alexander Gofen „Obamenaĵo, aŭ haladz'o de social'ism'a aventur'ism'o” en la juni'a numer'o. Jes, tiu artikol'o est'as provok'a, kiel montr'as la leter'o'j de leg'ant'o'j. Cert'e oni pov'as disput'i, ĉu en'tut'e publik'ig'i tia'n tekst'o'n. Sed ĝi est'as klar'e karakteriz'it'a kiel opini'o kaj ĝi nek kalumni'as nek ofend'as iu'n, krom ebl'e la intelekt'o'n. Kaj ni dev'as akcept'i, ke tia dekstr'ism'o est'as real'a en ni'a mond'o, ne nur en Uson'o. Ankaŭ en mult'a'j ali'a'j land'o'j kresk'as dekstr'a'j mov'ad'o'j kaj parti'o'j, kiel montr'is ekzempl'e ĵus la elekt'o'j al la EU-parlament'o. Ali'flank'e, demokrati'o'j dev'as kaj kapabl'as el'ten'i tia'j'n evolu'o'j'n. Ankaŭ ni'a demokrat'a revu'o kapabl'as el'ten'i ili'n.
#001293
Ni'a magazin'o est'as apert'a por ĉies opini'o, ankaŭ tiu de Gofen kaj kompan'o'j, eĉ se ni abomen'as ĝi'n. (Ceter'e, la titol'o'n de la artikol'o oni pov'us facil'e mis'leg'i: „Abomen'aĵ'o” ...) Sed se ni kon'as ili'a'n ide'o(logio)n, ni pli facil'e pov'as kontraŭ'batal'i. Do skrib'u vi'a'n opini'o'n!
#001294
En preskaŭ ĉiu'j EU-land'o'j mal'pli mult'a'j civit'an'o'j ir'is al la balot'ej'o'j ol dum la antaŭ'a elekt'o en 2004. Tiam averaĝ'e est'is 45,5 el'cent'o'j, nun nur 42,9. Se ne est'us Luksemburgo kun 91,0 el'cent'o'j kaj Belgi'o kun 90,4, la mez'a cifer'o est'us eĉ pli mizer'a. Ali'flank'e en Slovaki'o nur 19,6 el'cent'o'j elekt'is, en Litovio 20,9 kaj en Pollando 24,5, por list'ig'i nur la tri plej mal'balot'em'a'j'n ŝtat'o'j'n. Fakt'o est'as do, ke preskaŭ 60 el'cent'o'j de EU-civit'an'o'j fajf'as pri si'a eŭrop'a parlament'o. Invers'e est'us relativ'e normal'a rezult'o: 60 el'cent'o'j de elekt'int'o'j kaj 40 de rezign'int'o'j. Ĉu do kompat'ind'a EU risk'as pere'i pro mank'o de interes'o, pro indiferent'ec'o de si'a'j civit'an'o'j?
#001296
Tio est'as strang'a, ĉar en ĉiu'j opini'sond'o'j la hom'o'j montr'as si'n tre kontent'a'j pri la komun'a Eŭrop'o kaj aprez'as la avantaĝ'o'j'n, kiu'j'n por ili al'port'is EU. Ili ĝoj'as pri la ebl'o liber'e vojaĝ'i sen atent'i land'lim'o'j'n, ke ili pov'as viv'i kaj labor'i en iu ajn EU-land'o, ke ili ne plu dev'as ŝanĝ'i mon'o'n en ĉiu najbar'a land'o, sed pro la komun'a valut'o eŭr'o pov'as rekt'e kompar'i prez'o'j'n kaj pag'i per sam'a'j bilet'o'j kaj mon'er'o'j en tre mult'a'j EU-land'o'j. Ili fid'as, ke la komun'a Eŭrop'o pli bon'e kapabl'as majstr'i la problem'o'j'n de la ekonomi'a kriz'o, de klimat-protekt'ad'o, de energi-liver'ad'o, de ekster'a kaj sekur'ec-politik'o. La hom'o'j ne nur agnosk'as tio'n, sed laŭ opini'sond'o'j dezir'as eĉ pli da eŭrop'a aktiv'ad'o en tiu'j kamp'o'j. Tamen ili pli'mult'e ne sub'ten'as si'a'n parlament'o'n, kiu dum jar'o'j akir'is pli kaj pli da potenc'o.
#001297
Ĉu la EU-civit'an'o'j do est'as skizofreni'a'j? Oni dev'as konced'i, ke EU est'as tre komplik'a konstru'aĵ'o kun struktur'o'j, kiu'j por tre mult'a'j hom'o'j est'as ne'tra'vid'ebl'a'j. Ni vid'is tio'n, ekzempl'e, en la diskut'o'j pri la traktat'o de Lisbon'o, per kiu oni vol'as re'form'i la uni'o'n post al'iĝ'o de plur'a'j orient'a'j ŝtat'o'j. La hom'o'j ne kompren'as kaj, sekv'e, part'e rifuz'as la tekst'o'n, en kiu abund'as jur'a'j kaj burokrat'a'j fraz'o'j kaj mank'as klar'a'j kaj por ĉiu kompren'ebl'a'j el'dir'o'j. Do est'as facil'e por naci'ism'a'j parti'o'j mis'fam'ig'i ĝi'n per mal'ĝust'a'j asert'o'j kaj mensog'o'j. Ekzempl'e, ili kritik'as, ke per la traktat'o la unu'op'a'j ŝtat'o'j perd'as si'a'n suveren'ec'o'n, kio simpl'e est'as mal'ver'a.
#001298
Tamen kulp'as ne la hom'o'j, sed la politik'ist'o'j, kiu'j ne klar'ig'as al si'a popol'o la EU-politik'o'n, mal'e! Kiu iom observ'is la elekt'o'kampanj'o'j'n por la EU-parlament'o, dev'is konstat'i, ke la tem'o preskaŭ neni'e est'is Eŭrop'o, sed nur la propr'a land'o. Se politik'ist'o'j parol'is pri EU, ili precip'e kritik'is Bruselon. Tio'n far'is ne nur tiu'j, kies parti'o'j batal'as kontraŭ ĝi. Ankaŭ la grand'a'j parti'o'j emfaz'is la propr'a'j'n interes'o'j'n kaj neglekt'is la uni'o'n. Tip'a slogan'o est'is „por fort'a Bavari'o en Eŭrop'o” (krist'an'social'a parti'o en Bavari'o). Ĉu ne pli ĝust'e dev'us est'i „por fort'a Eŭrop'o en Bavari'o”? Kiu dum mult'a'j jar'o'j popol'ism'e kritik'is la „eŭrokratojn” ekzempl'e pro mal'permes'o de ordinar'a'j elektr'o'ampol'o'j, tiu ne mir'u, se li'a al'vok'o por elekt'i EU-parlament'o'n ne est'as aŭd'at'a. Tiu'j politik'ist'o'j est'as aŭ hipokrit'a'j aŭ skizofreni'a'j, ĉar ili pri'silent'as, ke ne burokrat'o'j en Bruselo far'as leĝ'o'j'n kaj preskrib'o'j'n. La EU-komision'o rajt'as nur propon'i leĝ'o'j'n, pri kiu'j tamen decid'as ekskluziv'e la ministr'o'j el la EU-land'o'j, kaj tiu'j'n leĝ'o'j'n dev'as post'e aprob'i la land'a'j parlament'o'j.
#001299
Post la elekt'o'j la politik'ist'o'j lament'is pri la rezult'o'j, kaj analiz'ist'o'j klar'ig'as, ke EU est'as ankoraŭ nur afer'o de elit'o'j kaj ke Eŭrop'o ankoraŭ ne al'ven'is en la kor'o'j'n de la civit'an'o'j. Sed ankaŭ tiu'j analiz'ist'o'j aparten'as al tiu'j elit'o'j, kiu'j fiask'is pri EU. Krom'e la grand'a'j parti'o'j ne mir'u, se ili mem dis'trumpet'as naci'ism'a'j'n argument'o'j'n, ke la hom'o'j ne elekt'as tiu'j'n parti'o'j'n, sed rekt'e la ekstrem'e kontraŭ'eŭrop'a'j'n kaj naci'ism'a'j'n parti'o'j'n. Tiu'j'n krom'e favor'as la mal'alt'a procent'aĵ'o de elekt'int'o'j – ju mal'pli mult'a'j elekt'as, des pli grand'a'j est'as ili'a ŝanc'o gajn'i mandat'o'j'n.
#001300
Grav'a mank'o de EU est'as komun'a publik'ec'o. Kial la grand'a'j parti'o'j ne prezent'as komun'a'n platform'o'n por ĉiu'j land'o'j? Tio'n mal'help'as ne nur, sed precip'e la lingv'a'j bar'il'o'j. La plej grav'a mank'o de EU est'as ja for'est'o de komun'a lingv'o, kvankam Esperant'o prezent'as perfekt'a'n solv'o'n de tiu ĉi problem'o. Tial ne ekzist'as ankaŭ eŭrop'a'j parti'o'j, sed nur land'a'j. Nun kelk'a'j hom'o'j prov'is establ'i tia'j'n parti'o'j'n, ekzempl'e Eŭrop'o-Demokrati'o-Esperant'o (Ed'e), kiu part'o'pren'is en Franci'o kaj Germanio. Sed, ho ve, Ed'e kolekt'is nur ĉirkaŭ 30 000 voĉ'o'j'n en Franci'o kaj 11 859 en Germanio; tio est'as 0,05 el'cent'o'j ... Supoz'ebl'e la elekt'int'o'j est'is nur esperant'ist'o'j, ties famili'an'o'j kaj ge'amik'o'j. La protagonist'o'j brav'e anonc'is daŭr'ig'i, sed ĉu ili ver'e hav'os ŝanc'o'n dum la ven'ont'a'j balot'o'j?
#001301
Ni pov'as iom'et'e esper'i, ke post ratif'o de la traktat'o de Lisbon'o far'e de Irlando ĝi ek'valid'os kaj al'port'os tiu'j'n re'form'o'j'n, kiu'j help'os re'san'ig'i la Uni'o'n. Sed ver'e ĝi re'viv'iĝ'os nur kun komun'a lingv'o kaj komun'a publik'o, kaj kun politik'ist'o'j, kiu'j am'as ne nur si'a'j'n propr'a'j'n land'o'j'n, sed ankaŭ la grand'a'n projekt'o'n EU.
#001302
Fin'e de juni'o la bulgar'a sekci'o de la inter'naci'a polic'a organiz'aĵ'o Interpol arest'is ĉe la land'lim'o inter Makedonio kaj Bulgario la eks'a'n ĉef'ministr'o'n de Kosovo, general'o'n Agim Çeku. Jam du ali'a'j'n foj'o'j'n li est'is arest'it'a en Budapeŝto kaj Sloveni'o. Sam'e la polic'o de Kolombio antaŭ du monat'o'j el'pel'is li'n el la land'o.
#001303
La eks'a politik'ist'o est'as tiel traktat'a, ĉar ekzist'as kontraŭ li (sam'e kontraŭ ali'a'j alban'a'j eminent'ul'o'j aktiv'a'j dum la naci'liber'ig'a milit'o) juĝ'a ordon'o far'e de Serbi'o. Bulgario mem jam agnosk'is Kosovon kiel sen'de'pend'a'n ŝtat'o'n, kaj pro tio la ne'amik'a kondut'o mir'ig'is mult'a'j'n.
#001304
Civit'an'o'j de la nov'a respublik'o de Kosovo est'as sen'iluzi'ig'it'a'j pro serb'a fi'influ'o kaj ankaŭ pro la re'ag'o de ja prestiĝ'a inter'naci'a polic'a instituci'o kiel Interpol. Sam'temp'e ili sci'as, ke oni ne ag'as sam'manier'e kontraŭ Ratko Mladić, tut'mond'e re'kon'at'a kiel ver'a milit'krim'ul'o, kiu liber'e mov'iĝ'as eĉ ekster si'a propr'a land'o.
#001305
La mond'revoluci'a verk'o fin'fin'e en Esperant'o
#001306
Sed en tiu revoluci'o de la mond'koncept'o absolut'e el'star'a'n rol'o'n lud'is la revoluci'o en biologi'o, kiu'n oni prav'e lig'as kun la nom'o de Charles Darwin, aŭ, en esperant'a trans'skrib'o, Karolo Darvin'o. Ek'de la 24a de novembr'o de 1859, kiam la unu'a'j leg'ant'o'j mal'ferm'is la libr'o'n Pri la origin'o de speci'o'j per natur'a selekt'o, aŭ la konserv'o de favor'at'a'j ras'o'j en la lukt'o por viv'o, ili ek'viv'is en la mond'o, kie la speci'o'j trans'form'iĝ'ad'is unu en ali'a'n sub influ'o de materi'a'j faktor'o'j sen ajn'a mistik'o, la hom'o mem ricev'is absolut'e firm'a'j'n radik'o'j'n en la mond'o de la animal'o'j, kaj simil'ec'o inter morfologi'a'j struktur'o'j, fet'o'j, viv'manier'o'j, kemi'a konsist'o ktp de divers'a'j viv'est'aĵ'o'j ne plu bezon'is por si'a klar'ig'o iu'j'n ideal'a'j'n arketip'o'j'n kaj simil'a'j'n metafizik'a'j'n ent'o'j'n. (Kvankam artikol'o'j de A. Wallace kaj Darvin'o pri la natur'a selekt'o aper'is jam en aŭgust'o 1858, ili est'is nur anonc'o de teori'o, kiu'n oni komenc'is atend'i, sed kiu, antaŭ la aper'o de la libr'o, la scienc'a'n revoluci'o'n ankoraŭ ne komenc'is.) Teleologi'o – kaj kun'e kun ĝi teologi'o – est'is definitiv'e por ĉiam ekzil'it'a el la scienc'o kaj trov'is la last'a'j'n rezerv'ej'o'j'n en pur'e eklezi'a'j organiz'aĵ'o'j. Eĉ tiu'j, kiu'j pro divers'a'j person'a'j kaŭz'o'j ne pov'is kaj ne pov'as akcept'i la ĉef'a'j'n tez'o'j'n de la evolu'teori'o en'tut'e aŭ almenaŭ en ĝi'a darvin'a variant'o, ne pov'as ĝi'n ne konsider'i. Tiu ŝanĝ'o en la mond'percept'o de la hom'ar'o kompar'ebl'as laŭ si'a skal'o nur al tiu, kiu'n far'is si'a'temp'e Kopernik'o. Kaj est'ont'e al tia mens'a revoluci'o pov'os kompar'ebl'i, laŭ mi'a imag'o, nur du event'o'j: kontakt'o kun ali'de'ven'a'j raci'a'j est'aĵ'o'j kaj akcept'o en la tut'a mond'o de la komun'a neŭtral'a lingv'o.
#001308
Tial aper'o de la epok'far'a libr'o en Esperant'o en 2009 – la jar'o de la 200-jar'a dat're'ven'o de Darvin'o kaj 150-jar'a dat're'ven'o de li'a ĉef'a libr'o – kaj sam'temp'e 150-jar'a dat're'ven'o de Zamenhof – est'as simbol'a kaj logik'a afer'o, fin'fin'e proksim'ig'ant'a du alt'a'j'n ating'o'j'n de la hom'a pens'o.
#001309
Special'a'n laŭd'o'n el la vid'punkt'o de histori'ist'o de la scienc'o'j el'vok'as la original'a tekst'o, de kiu est'is far'it'a la traduk'o. La libr'o dum la viv'o de Darvin'o est'is el'don'it'a oficial'e (ja est'is ankaŭ pirat'a'j el'don'o'j!) en la angl'a lingv'o 6-foj'e, la last'a'n foj'o'n en 1872, kaj la aŭtor'o, pro kritik'o de la amik'o'j kaj pro evolu'o de la scienc'o, iom korekt'ad'is la tekst'o'n de el'don'o al el'don'o. Oni kutim'e far'as traduk'o'j'n al ali'a'j lingv'o'j el la last'a dum'viv'a el'don'o, revizi'it'a de la aŭtor'o, kiel „la plej perfekt'a”. Tamen, unu'e, kelk'a'j korekt'o'j ne nepr'e pli'bon'ig'is la tekst'o'n. Du'e, tiu'j, kiu'j ja pli'bon'ig'is laŭ tiam'a kur'ad'o de scienc'a'j imag'o'j, ne lud'as por ni, post 150 jar'o'j, princip'a'n rol'o'n. Do, tri'e, por imag'i, kiu konkret'a tekst'o ja far'is en la histori'o de biologi'o kaj ĝeneral'a hom'a pens'o la grand'eg'a'n revoluci'o'n, nun'temp'e al ni est'as pli interes'e hav'i sub'man'e ĝust'e ĝi'n. Tial elekt'o por esperant'ig'o de la unu'a el'don'o est'as tre inĝeni'a solv'o, kiu montr'as fajn'a'n kompren'o'n de Lendon pri la histori'o. Jen mal'grand'a ekzempl'o de la lok'o, kiu ekzist'as en la unu'a el'don'o, sed mal'aper'is, pro konsil'o'j de R. Owen, ĉar ĝi al li ŝajn'is krud'a kaj mis'kompren'ig'a (Darvin'o obe'is la konsil'o'n, sed en leter'o'j ĝis la fin'o de la viv'o esprim'is mal'konsent'o'n kun ĝi):
#001313
Do, rest'as nur gratul'i la traduk'int'o'n pro grand'a sukces'o kaj ni'a'n tut'a'n komun'um'o'n pro la ebl'o tra'leg'i tiu'n el'star'a'n libr'o'n en la plej konven'a por ĝi lingv'o. Mi person'e dank'as la traduk'int'o'n kaj la el'don'int'o'n Flandr'a Esperant'o-Lig'o pro la pretekst'o de'nov'e tra'leg'i la libr'o'n kaj ĝu'i la alt'a'n elan'o'n de la geni'a hom'a pens'o.
#001315
Ĉi tiu verk'o unu'e el'don'iĝ'is, felieton'e, en la franc'a lingv'o, en 1872. Ĝi est'as unu el la plej legat'a'j roman'o'j de Jules Verne [ĵil ver'n], mult'foj'e dram'ig'it'a, plur'foj'e film'it'a, ne'kalkul'ebl'e da foj'o'j re'pres'it'a, traduk'it'a en amas'o'n da lingv'o'j; sed, ial, la lingv'o Esperant'o dev'is atend'i 120 jar'o'j'n (ebl'e ĉar, ver'ŝajn'e, preskaŭ ĉiu esperant'ist'o, jam en si'a infan'ec'o aŭ jun'a adolt'ec'o, familiar'iĝ'is kun ĝi, kaj ne sent'is bezon'o'n, esperant'o'lingv'e re'leg'i ĝi'n).
#001317
Re'rigard'ant'e la verk'o'j'n de Verne, ni pov'as iom mir'i pri li'a popular'ec'o, kiel verk'ist'o. Kiel proz'ist'o, li verk'is iom sek'e, kvazaŭ raport'ist'o, kiu cel'as inform'i la mond'o'n pri ne'kred'ebl'a, tamen real'a, hom'a entrepren'o, kaj trov'aĵ'o'j neniel anticip'ebl'a'j. Nun'temp'e, oni tre oft'e atent'ig'as al ni li'a'n antaŭ'imag'o'n pri ag'o'j aŭ invent'o'j, kiu'j ja efektiv'iĝ'is, sed nur long'e post li'a mort'o. Tio est'as iom tro'ig'it'a. Jam de mult'a'j jar'cent'o'j aper'ad'is fikci'a'j rakont'o'j pri flug'o'j al la lun'o, primitiv'a sub'mar'a ŝip'o jam est'is pri'skrib'it'a en la jar'o 1580, kaj plur'a'j prov'o'j konstru'i ti'aĵ'o'n est'is far'it'a'j. Simil'e, vetur'balon'o'j ekzist'is, kaj ceter'a'j. Sed li'a kapabl'o prezent'i si'a'j'n fikci'a'j'n rakont'o'j'n tre real'ism'e fascin'is la publik'o'n.
#001318
Oni pet'is mi'n koment'i specif'e pri la traduk'o mem. Oni pov'as disput'i pri mult'a'j specif'a'j er'o'j. La vort'o „de” est'as regul'e mis'uz'at'a post pasiv'a particip'o, en la traduk'o. La traduk'int'o ignor'as la signif'o'n, don'it'a'n al ĝi en la Fundament'o, kaj oft'e ripet'it'a, emfaz'e, de la Akademi'o (ke ĝi tiu'pozici'e indik'as nur la ag'int'o'n, kio'n oni nun'temp'e oft'e indik'as per „far'e de”, aŭ tut'e simpl'e per prepozici'o „far”). Anstataŭ'e, en la traduk'o, post pasiv'a particip'o, „de” oft'e uz'iĝ'as kun ali'a senc'o. Ekzempl'e: „provinc'o apart'ig'it'a de la reĝ'o'land'o Nizamo” (p.51); „elegant'e vest'it'a'j de la naci'a vest'o” (p.120).
#001320
Gramatik'a erar'o: „Kiu tim'is ke la neĝ'amas'o brems'u la rul'iĝ'ad'o'n de la rad'o'j kaj cert'e kompromit'u la vojaĝ'o'n” (p.151). Ĉu la u-form'o post la verb'o „tim'i” ebl'e est'as franc'ism'o? Ĝi cert'e ne prav'ig'ebl'as per la esperant'a gramatik'o.
#001323
Ĉu tio signif'as, ke mi mal'rekomend'as la libr'o'n? Ne; nek ke mi rekomend'as ĝi'n. Ke la traduk'o desapont'as mi'n, nu, jen tut'e subjektiv'a re'ag'o mi'a.
#001326
Kamion'et'o'j en'danĝer'ig'as la trafik'a'n sekur'ec'o'n. Stud'o de la „Institut'o pri Daŭr'a Mov'ebl'ec'o” de la universitat'o en Gent (Belgi'o) konstat'as, ke ili kaŭz'as ekstrem'e mult'a'j'n akcident'o'j'n.
#001328
La ĉi-spec'a'j vetur'il'o'j jam ne ĝu'as bon'a'n reputaci'o'n, sed nun pruv'iĝ'as la supoz'o'j. Kamion'et'o'j mult'e pli implik'iĝ'as en akcident'o'j ol ali'a'j vetur'il'o'j. La nombr'o de liver'aŭt'o'j alt'iĝ'is inter 1997 kaj 2007 je pli ol 60 %, kaj ankaŭ la nombr'o de ali'a'j vetur'il'o'j. Tamen ĝeneral'e akcident'o'j kun vund'it'o'j sam'period'e mal'kresk'is je 27 %, sed, se oni konsider'as akcident'o'j'n kun kamion'et'o'j, tiu'j kresk'is je 21 %.
#001329
Simil'a diferenc'o vid'iĝ'as en la cifer'o'j pri akcident'o'j kun mort'int'o'j: fal'o de 40 % ĉe ĉiu'j vetur'il'o'j, sed nur 10 % ĉe kamion'et'o'j. Plej traf'a est'as la diferenc'o sur aŭt'o'ŝose'o'j: akcident'o'j kun vund'it'o'j en tiu sam'a period'o kresk'is ĝeneral'e je 26 %, sed ĉe kamion'et'o'j je 83 %.
#001330
Kompar'i ĉirkaŭ'a'j'n land'o'j'n montr'as vari'a'n rezult'o'n. Ankaŭ en Nederlando liver'aŭt'o'j est'as specif'a font'o de transport'a mal'sekur'ec'o, sed mal'pli ol en Belgi'o. En Briti'o, kamion'et'o'j sekv'as ĝeneral'a'n mal'kresk'o'n de akcident'o'j. Tamen en Germanio la situaci'o est'as pli mal'bon'a ol en Belgi'o.
#001331
Tie'a esplor'o montr'as, ke la mal'sekur'ec'o ĉe kamion'et'o'j ŝuld'iĝ'as oft'e al tro alt'a rapid'ec'o kaj tial'a perd'o de koncentr'iĝ'o. Sed, plej grav'e, ĉe 90 % de la akcident'o'j kun kamion'et'o kulp'as la ŝofor'o.
#001332
Tial la esplor'ist'o'j de Gent pled'as por dev'ig'a rapid-lim'ig'il'o de 90 aŭ 100 km hor'e, kiu jam ekzist'as por kamion'o'j kaj aŭtobus'o'j. Ĉar neces'os eŭrop'a regul'o, ili insist'as, ke Belgi'o voĉ'don'ig'u ĝi'n dum si'a prezid'ant'ec'o de Eŭrop'a Uni'o en 2010.
#001333
En la jar'o 1009 unu'a'foj'e est'is menci'it'a en pri'skrib'o pri pere'int'a misi'ist'o la nom'o „Litovio”. La original'a dokument'o est'is verk'it'a en la nord-german'a urb'o Quedlinburg. El Germanio oni send'is al Litovio kopi'o'n de la pergamen'o de la 11a jar'cent'o, por help'i al la land'o celebr'i en juli'o si'a'n jar'mil'o'n.
#001334
Komenc'iĝ'is la celebr'ad'o per kant'ad'o de la naci'a himn'o ĉe la katedral'a plac'o en la ĉef'urb'o Vilnius. Sekv'is ses tag'o'j da koncert'o'j spegul'ant'a'j divers'a'j'n stil'o'j'n: folklor'a'n, danc'a'n, orkestr'a'n, korus'a'n. En ĉi last'a kun'kant'is 10 000 litovoj el la tut'a land'o.
#001335
Dum la last'a kant'o'fest'o est'is inaŭgur'it'a skulpt'aĵ'o La arb'o de unu'ec'o, kiu etern'ig'os la jar'mil'o'n de la nomad'o de Litovio kaj sam'temp'e 100 plej eminent'a'j'n litovojn. Ceter'e okaz'is koncert'o en la haven'urb'o Klaipėda, kie'n re'ven'is la vel'ŝip'o Ambersail post naŭ'monat'a, ĉiu'kontinent'a vojaĝ'o por reklam'i ĉe ekster'land'a'j litovoj la jar'mil'o'n.
#001336
La land'a prezid'ant'o, Valdas Adamkus, invit'is litovojn en la tut'a mond'o je difin'it'a hor'o kun'kant'i la naci'a'n himn'o'n. En ĉiu'j urb'o'j kaj urb'et'o'j de Litovio amas'e kun'iĝ'is hom'o'j por la komun'a kant'ad'o. Sam'temp'e son'is la himn'o en komerc'a'j centr'o'j, kaf'ej'o'j kaj restoraci'o'j, ankaŭ en 40 ali'a'j land'o'j, kie loĝ'as litovoj.
#001337
Tamen ne nur muzik'e kaj kant'e oni fest'is. El ĉiu'j part'o'j de Litovio oni kun'port'is ter'pec'o'j'n por kre'i map'o'n de la land'o, kaj membr'o'j de aŭtomobil'a klub'o vizit'is per si'a'j antikv'a'j vetur'il'o'j histori'a'j'n lok'o'j'n en Litovio.
#001338
Por kun'celebr'i ven'is prezid'ant'o'j de Latvi'o, Pollando, Finnlando, Ukrainio, Islando kaj Kartveli'o kun divers'a'j ministr'o'j. Ven'is ankaŭ reĝ'o'j kaj reĝ'in'o'j el Norvegi'o, Svedi'o kaj Dani'o. Ili ĉe'est'is mes'o'n en la katedral'o kaj simbol'e inaŭgur'is re'konstru'at'a'n reĝ'a'n palac'o'n (pro la ekonomi'a kriz'o ankoraŭ ne tut'e pret'a'n).
#001339
La 28an de juni'o okaz'is ĝeneral'a'j balot'o'j en Albanio. Uz'it'a est'as nov'a elekt'o-kod'o, proporci'a-region'a anstataŭ majoritat'a, aprob'it'a en februar'o. La iam'a majoritat'a sistem'o cel'is mal'pli'ig'i parlament'a'j'n parti'o'j'n, sed provok'is fort'a'j'n protest'o'j'n. Koler'is apart'e la Social'ist'a Mov'ad'o por Integr'iĝ'o, estr'at'a de Ilir Met'a, kiu dis'iĝ'is antaŭ kvin jar'o'j de la Social'ist'a Parti'o de Ed'i Ram'a, urb'estr'o de Tiran'o.
#001340
Kiel atend'it'e, la rezult'o est'is komplik'a. La dekstr'a demokrat'a koalici'o akir'is 70 el 140 deput'it'a'j mandat'o'j, do egal'e al la koalici'o mal'dekstr'a. Tial la Social'ist'a Mov'ad'o por Integr'iĝ'o, kun kvar mandat'o'j, akcept'is la propon'o'n de Sal'i Berisha , la aktual'a demokrat'a ĉef'ministr'o, por kun'e fond'i nov'a'n reg'ist'ar'o'n.
#001341
La elekt'o-kampanj'o est'is la plej mult'e'kost'a. Ambaŭ ĉef'a'j parti'o'j, la demokrat'a kaj la social'ist'a, kontrakt'is por la kampanj'o kun uson'a'j reklam-kompani'o'j.
#001343
La eksport'o el Valoni'o (la sud'a, franc'lingv'a part'o de Belgi'o) kresk'is dum 2008 du'obl'e pli rapid'e ol el Flandri'o (la nord'a, nederland'lingv'a part'o). La valon'a eksport'o kresk'is je 10,7 % ĝis 45,1 miliard'o'j da eŭr'o'j, dum tiu de Flandri'o kresk'is nur je 5,5 % ĝis 200,9 miliard'o'j.
#001345
Flandri'o pli ol Valoni'o de'pend'as de la eksport'o de aŭt'o'j kaj diamant'o'j. Antverpeno est'as la tut'mond'e plej grav'a diamant'centr'o kaj la aŭt'o'munt'ej'o'j Ford Genk, Volv'o Gent kaj Opel Antwerpen trov'iĝ'as en Flandri'o. La flandr'a eksport'o de gem'o'j kaj ne'rust'ant'a'j metal'o'j fal'is pas'int'jar'e je 2,8 miliard'o'j kaj la eksport'o de aŭt'o'j je 1,4 miliard'o'j da eŭr'o'j. La eksport'o de tiu'j produkt'o'j reprezent'as 18,1 % de la tut'a eksport'o en Flandri'o kaj nur 2,7 % en Valoni'o. Krom'e la flandr'a eksport'o de zink'aĵ'o'j katastrof'is kaj fal'is je 67 %.
#001346
Tamen la flandr'a eksport'o rest'as plej grav'a en Belgi'o. La part'o de Flandri'o mal'alt'iĝ'is en 2008 ĝis 79,9 % de la tut'belgi'a. La porci'o de Valoni'o kresk'is al 17,9 % kaj tiu de Bruselo al 2,2 %.
#001347
Ankaŭ 2009 anonc'iĝ'as kiel mal'bon'a jar'o por Flandri'o. La belg'a eksport'o de aŭt'o'j kaj diamant'o'j daŭr'e fal'is en la unu'a jar'kvar'on'o de 2009. Ali'flank'e la aŭt'o'munt'ej'o de Audi (antaŭ'e de Volkswagen) en Bruselo pli bon'e fart'as ol pas'int'jar'e.
#001348
Mult'a'j gast'o'j de Vilnius, kiu'j ven'is celebr'i la mil'jar'a'n ekzist'o'n de Litovio, est'is ŝok'it'a'j, kiam en la hotel'o'j je la 22a hor'o de la 5a de juli'o 2009 mal'aper'is la lum'o. Ĝis la 1a hor'o maten'e hotel'a'j hal'o'j, restoraci'o'j kaj kaf'ej'o'j dron'is en mal'lum'o. Nur kandel'a'j lum'o'j help'is orient'iĝ'i.
#001349
La mal'lum'iĝ'o de mult'a'j hotel'o'j ne signif'as, ke ili spert'is ajn'a'n difekt'o'n de la elektr'a instal'aĵ'o. Ĉirkaŭ 300 hotel'o'j de Vilnius kaj de ali'a'j grand'a'j urb'o'j de Litovio tiel part'o'pren'is la ag'ad'o'n „Litovio ferm'iĝ'as! Ni re'ven'as 1000 jar'o'j'n”. Tio'n atest'is afiŝ'o'j en restoraci'a'j fenestr'o'j, sur kiu'j vid'ebl'is ŝerc'portret'o de la litova ĉef'ministr'o Andrius Kubilius, la kap'o de blind'a kaj surd'a reg'ist'ar'o.
#001350
Evalda Šiškauskienė, prezid'ant'in'o de la asoci'o de hotel'o'j kaj restoraci'o'j de Litovio, klar'ig'is la senc'o'n de tia protest'o: „Alt'ig'it'a'j impost'o'j kaŭz'is, ke la al'ven'a turism'o mal'kresk'is kaj ke mult'a'j hotel'o'j kaj restoraci'o'j de la land'o traf'is en bankrot'a situaci'o. Jam 10 000 person'o'j est'is mal'dung'it'a'j. Tamen la reg'ist'ar'o est'as surd'a rilat'e al ni'a'j argument'o'j. Ĝi parol'as pri instig'o de la entrepren'ad'o kaj eksport'o, tamen tio'n pen'as far'i per alt'ig'o de impost'a ŝarĝ'o por entrepren'o'j.”
#001351
Simil'a'j protest'ag'ad'o'j jam est'is organiz'it'a'j juni'e, tamen ili est'is sen'efik'a'j. Šiškauskienė al'don'is, ke la ag'ad'o'j daŭr'os ĝis est'os ating'it'a'j rezult'o'j favor'a'j por la entrepren'ad'o. Gast'o'j de la hotel'o'j est'os daŭr'e inform'at'a'j pri la protest'a'j ag'o'j kaj mal'favor'a'j kondiĉ'o'j per ekspon'o de divers'a'j karikatur'o'j de la aŭtor'o'j de tiel stult'a'j decid'o'j.
#001352
La hotel'o'j'n kaj restoraci'o'j'n kaj la tut'a'n al'ven'turism'o'n ĝen'as tri ĉef'a'j problem'o'j: la mal'komfort'a ating'o de Litovio (mank'as rekt'a'j flug'o'j), la impost'o'j je ne'mov'ebl'aĵ'o'j ne est'as konform'a'j al la real'a situaci'o, kaj alt'ig'it'a al'don'valor'a impost'o mal'permes'as konkur'ad'o'n en la eŭrop'a merkat'o. Ceter'e, ĉi-jar'e nur du land'o'j de Eŭrop'o – Litovio kaj Latvi'o – alt'ig'is al'don'valor'a'n impost'o'n por loĝ'ig'a serv'o ĝis pli ol 10 %. En Eŭrop'o 20 land'o'j el 27 aplik'as impost'o'n inter 5 kaj 10 %, dum en Litovio hodiaŭ ĝi est'as eĉ 19 %.
#001353
La ĉef'ministr'o ne plu est'as optimism'a pri la tendenc'o'j de la ekonomi'o. En maj'o 2009 li asert'is, ke tuj la viv'o de la litovoj pli'bon'iĝ'os, ĉar la reg'ist'ar'o sukces'is solv'i esenc'a'j'n problem'o'j'n. Tamen li ŝanĝ'is si'a'n si'n'ten'o'n. Nun li asert'as, ke la ekonomi'o fal'os anstataŭ je antaŭ'vid'it'a'j 5 % minimum'e je 15 % aŭ eĉ pli. La Eŭrop'a Komision'o en maj'o prognoz'is fal'o'n de la litova mal'net'a produkt'o je 11 % por la nun'a jar'o kaj je 4,7 % sekv'ont'jar'e.
#001354
Ĉe Sankt Margarethen apud la aŭstr'a-hungar'a land'lim'o okaz'is solen'aĵ'o por fest'i la for'ig'o'n antaŭ 20 jar'o'j de la fer'a kurten'o. Tiam komenc'iĝ'is ĉi tie nov'a, liber'a era'o por Hungari'o, Aŭstrio kaj tut'a Eŭrop'o, kiam la 27an de juni'o 1987 la tiam'a'j ministr'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j, Gyula Hor'n kaj Alo'is Mock, kun'e tra'tranĉ'is la pik'drat'o'n inter si'a'j land'o'j.
#001355
La ĉi-jar'a'n event'o'n, okaz'int'a'n sub la deviz'o „Eŭrop'o 1989-2009 divid'it'a – unu'ig'it'a”, part'o'pren'is la prezid'ant'o'j de la du land'o'j: Heinz Fischer (Aŭstrio) kaj László Solyom (Hungari'o).
#001356
La 19an de aŭgust'o 1989 okaz'e de piknik'o de Tut'eŭrop'a Uni'o oni simbol'e mal'ferm'is la lim'o'n dum kelk'a'j hor'o'j. Tiu'n ebl'o'n por fuĝ'i uz'is 600 000 ŝtat'an'o'j de la iam'a German'a Demokrati'a Respublik'o (GDR), kiu'j tiu'temp'e feri'is en Hungari'o. Omaĝ'e al tiu event'o nun ĉi-lok'e est'as memor'park'o.
#001358
La politik'ist'o'j paŝ'is simbol'e tra la „Pord'eg'o de liber'o”, kiu re'memor'ig'as pri la amas'a fuĝ'o de orient'german'o'j. Eskort'o de 70 GDR-aŭt'o'j „Trabant'o”, part'e en hel'a'j kolor'o'j, vetur'is bru'e hup'ant'e el Hungari'o trans la lim'o. Inter ili trov'iĝ'is ankaŭ aŭt'o'j, kiu'j'n for'las'is fuĝ'int'a'j GDR-ŝtat'an'o'j.
#001359
Mi memor'as ali'a'n proz'aĵ'o'n de la sam'a verk'int'o el la artikol'o Di'o, ben'u Uson'o'n! (MONATO 2002/11, p. 9). Ĉiam li emfaz'as patriot'ec'o'n kaj kapital'ist'a'j'n virt'o'j'n kaj montr'as mal'am'o'n al komun'ist'o'j, social'ist'o'j, islam'an'o'j kaj ali'a'j an'o'j de li ĵet'it'a'j en la „damn'a'n mal'bon'aks'o'n”, kiu'n, li kred'as, just'a milit'o dev'us eksterm'i. Sam'opini'as Krani'o kaj tibi'o'j, sekret'a societ'o fond'it'a en 1832, kies emblem'o montr'as krani'o'n super kruc'it'a'j tibi'o'j en cirkl'o. Jes ja, la sam'a, kiu'n oni vid'is sur nazi'a'j tank'o'j, kiu'n oni pov'as ankoraŭ vid'i sur brit'a'j sub'mar'ŝip'o'j. Bush (la patr'o kaj eĉ la fil'o) kon'as tiu'n societ'o'n, est'ant'e membr'o de ĝi.
#001361
Atent'em'a'j leg'ant'o'j de MONATO ne don'u tro da grav'ec'o al tiu klaĉ'ad'em'a verk'ist'o, ebl'e nov'a uson'an'o, kiu iam si'n prezent'is, kiel hav'ant'o'n de du'obl'a civit'an'ec'o.
#001362
En juli'o la uson'a prezid'ant'o Barack Obama vizit'is la okcident-afrik'a'n ŝtat'o'n Ganao. La event'o est'is ver'e histori'a: jen la unu'a foj'o, ke Obama vizit'is la region'o'n (krom antaŭ ne'long'e Egipti'o'n). Bon'ven'ig'is la prezid'ant'o'n gana'an'o'j, kie'n ajn li ir'is, dum la unu'tag'a vizit'o.
#001363
Ne hazard'e la prezid'ant'o elekt'is Ganaon. Koment'ist'o'j en Afrik'o opini'is, ke la vizit'o send'as grav'a'n mesaĝ'o'n al afrik'a'j gvid'ant'o'j, nom'e, ke la uson'a reg'ist'ar'o kaj fakt'e la mond'o alt'e taks'as demokrati'o'n kaj for'est'o'n de korupt'o. Ganao en la last'a'j jar'o'j voĉ'don'is laŭ demokrati'a'j princip'o'j kaj elekt'is gvid'ant'o'j'n spegul'ant'a'j'n la vol'o'n de la popol'o. Tio ne okaz'as en ali'a'j afrik'a'j land'o'j kiel ekzempl'e Niĝerio, Kenjo aŭ Zimbabvo.
#001364
Obama preleg'is al la ganaa parlament'o, dir'ant'e, ke Afrik'o bezon'as ne tiran'ec'o'n aŭ fort'ul'o'j'n, sed just'ec'o'n kaj obe'o'n al la leĝ'ar'o. Ceter'e Afrik'o kre'u fort'a'j'n demokrati'a'j'n instituci'o'j'n, inkluziv'e de liber'a esprim'ad'o, sen'de'pend'a'j justic'o'j, honest'a'j polic'o'j kaj fort'a'j parlament'o'j.
#001365
Post la ĉef'urb'o la prezid'ant'o vizit'is kastel'o'n en la apud'a urb'o Cape Coast, de kie en antaŭ'a'j jar'cent'o'j oni eksport'is sklav'o'j'n al Eŭrop'o kaj Amerik'o.
#001366
Belgi'o est'as strang'a mal'grand'a ŝtat'o kun ses parlament'o'j: federaci'a (kun du ĉambr'o'j: ĉambr'o de deput'it'o'j kaj senat'o), flandr'a region'o, valon'a region'o, ĉef'urb'a region'o, franc'lingv'a komun'um'o (respond'ec'a pri lingv'a'j kaj kultur'a'j tem'o'j en Valoni'o kaj Bruselo) kaj german'lingv'a komun'um'o (respond'ec'a pri proksim'um'e 74 000 german'lingv'an'o'j).
#001367
Komenc'e de juni'o la belg'o'j dev'ig'e voĉ'don'is por ĉiu'j parlament'o'j escept'e de la federaci'a. Inter'temp'e rapid'e kun'met'iĝ'is kvin reg'ist'ar'o'j, kaj ŝajn'e en grand'a harmoni'o. La divers'a'j intenc'deklar'o'j hav'is kelk'a'j'n komun'a'j'n trajt'o'j'n. Evident'e ĉiu'j vol'as real'ig'i ŝpar'o'j'n. La reg'ist'ar'o'j mem vol'as montr'i ekzempl'o'n, lim'ig'ant'e la nombr'o'n de ministr'o'j kaj mal'grand'ig'ant'e ili'a'j'n stab'an'o'j'n.
#001368
Plu'e Flandri'o intenc'as ŝpar'i du miliard'o'j'n da eŭr'o'j kaj ating'i buĝet'a'n ekvilibr'o'n en 2011, dum Valoni'o esper'as ating'i ekvilibr'o'n nur en 2015 aŭ 2016. Sed la region'o'j ankaŭ vol'as invest'i por re'viv'ig'i la ekonomi'o'n. Valoni'o lanĉ'is du'a'n „Marshall”-plan'o'n (Georg'e Marshall [ĝorĝ marŝal], uson'an'o, help'is re'viv'ig'i la eŭrop'a'n ekonomi'o'n post la du'a mond'o'milit'o) kaj plan'as help'o'n de 1,6 miliard'o'j da eŭr'o'j. La brusela region'o barakt'as en mal'facil'a financ'a situaci'o kaj atend'as help'o'n de la federaci'a reg'ist'ar'o. Sed la financ'o'j de la federaci'o montr'iĝ'as ne'el'ten'ebl'a'j.
#001369
La en'spez'o'j el Flandri'o est'as konsider'ind'e pli grand'a'j kaj vast'a'j sum'o'j do flu'as al Valoni'o kaj Bruselo. Valoni'o ŝajn'as pli soci'em'a, kiam tem'as ekzempl'e pri azil'pet'ant'o'j kaj sen'labor'ul'o'j, kiu'j bezon'as pli da mon'o por instru'ad'o kaj soci'a'j serv'o'j. Tamen Flandri'o est'as pli riĉ'a region'o (unu el la plej riĉ'a'j en Eŭrop'o) kaj ŝajn'e pli efik'e funkci'as. Flandr'a'j politik'ist'o'j opini'as, ke la valon'a'j el'spez'o'j ebl'as nur pro la pli strikt'a financ'a politik'o en Flandri'o.
#001371
Flandr'a'j industri'ist'o'j opini'as, ke la ekonomi'o, ĝust'e pro tiu'j for'flu'o'j de mon'o, perd'as dinamik'ec'o'n. Jam de kvin jar'o'j la flandr'o'j postul'as ŝtat'a'n trans'form'iĝ'o'n, por ke ĉiu region'o hav'u pli da respond'ec'o ankaŭ pri en'spez'o'j, sed la franc'lingv'an'o'j ne em'as part'o'pren'i la debat'o'n. En 2007 komenc'iĝ'is tiu'rilat'e trakt'ad'o'j, sed la ĉef'a sekv'o est'as nur paraliz'it'a federaci'a reg'ist'ar'o.
#001372
Nun la star'punkt'o de la flandr'a reg'ist'ar'o ŝanĝ'iĝ'is. Ĝi decid'is aplik'i la tiel nom'at'a'n Maddens-doktrin'o'n. La flandr'a politik'olog'o Bart Maddens propon'is, ke oni ne plu postul'u ŝtat're'form'o'n, sed el'uz'u leĝ'a'j'n kaj konstituci'a'j'n ebl'o'j'n por organiz'i Flandri'o'n laŭ propr'a vol'o kaj firm'e inter'rilat'u kun la federaci'o.
#001373
Ceter'e evident'as, ke la mon'o, pri kiu dispon'as la federaci'a reg'ist'ar'o, ne plu sufiĉ'os por plen'um'i ĝi'a'j'n respond'ec'o'j'n. Kaj la brusela region'o kaj Valoni'o bezon'as pli'a'n financ'a'n help'o'n. Ceter'e alarm'ig'e est'as por Valoni'o, ke la flandr'a ministr'o respond'ec'a pri la buĝet'o, Philippe Muyters, aparten'as al la dekstr'a parti'o N-VA, kiu cel'as apart'a'n flandr'a'n ŝtat'o'n. Antaŭ'vid'ebl'as do en Belgi'o streĉ'a period'o.
#001374
Kontrast'e al la noci'o de mult'a'j ekster'land'an'o'j, la pli'mult'o de la belg'o'j – ankaŭ en Flandri'o – ne dezir'as la dis'fal'o'n de si'a land'o, kvankam en Flandri'o konsider'ind'e kresk'as la nombr'o de tiu'j, kiu'j konsent'us divid'i la land'o'n, se fin'e ne pov'os inter'konsent'i la region'o'j.
#001375
Antaŭ vesper'manĝ'o ĉe la pord'o'j de infan'ĝarden'o'j amas'iĝ'as mal'jun'ul'o'j por akcept'i si'a'j'n ge'nep'o'j'n al si'a hejm'o. Ili ne nur prepar'as manĝ'o'j'n por si'a tut'a famili'o, sed ankaŭ far'as preskaŭ ĉiu'j'n hejm'labor'o'j'n, inkluziv'e de pri'zorg'o pri si'a'j ge'nep'o'j.
#001376
Mi demand'is al mi'a patr'o: „Kiam vi sent'is vi'n plej ĝoj'a dum vi'a tut'a viv'o?”. Li respond'is sen'hezit'e: „Dum mi kaj vi'a patr'in'o zorg'is pri vi'a fil'in'et'o, ĉar la knab'in'et'o don'is grand'a'n ĝoj'o'n al ni ja mult'e.” Li'a respond'o est'is ekster mi'a atend'o. Jes, mi'a fil'in'o est'is bon'e zorg'at'a de mi'a'j ge'patr'o'j dum ŝi'a infan'ec'o, ĉar mi kaj mi'a edz'in'o labor'is en urb'o ĉ. 50 km for de mi'a hejm'lok'o. Tiam ankaŭ mi'a'j ge'patr'o'j est'is pli ol 60-jar'a'j. Nun mi'a fil'in'o est'as 15-jar'a knab'in'o kaj, kvankam mi'a patr'o for'pas'is antaŭ ok jar'o'j, ŝi ankoraŭ bon'e memor'as li'n.
#001378
Nun'temp'e mal'jun'ul'o'j, oft'e emerit'o'j, kiu'j rest'as hejm'e, tamen mult'e help'as al si'a'j ge'fil'o'j. Do ankaŭ ili lud'as grand'a'n rol'o'n en si'a famili'o, kvankam kun grand'a aĝ'o.
#001379
La problem'o pri la obstrukc'o de la sur'strat'a cirkul'ad'o ekzist'as pli-mal'pli en ĉiu'j grand'a'j urb'o'j en la mond'o. Dum la last'a'j du'dek jar'o'j post la radik'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j en Bulgario la 10an de novembr'o 1989 tiu ĉi problem'o far'iĝ'is apart'e grav'a por la ĉef'urb'o Sofio, kies loĝ'ant'ar'o rapid'e kresk'is, ating'int'e pli ol 1 200 000 hom'o'j. Sam'e rapid'e kresk'is la nombr'o de la aŭtomobil'o'j, grand'a part'o de kiu'j est'as import'it'a'j uz'it'a'j el la okcident-eŭrop'a'j land'o'j. Ĉiam ankoraŭ ne est'as solv'it'a la demand'o de la trafik'o ĉe iu'j ŝlos'il'a'j voj'kruc'iĝ'o'j.
#001381
Tio ig'is Nikol'a'j Georgiev kalkul'i la jar'a'j'n mal'gajn'o'j'n por la land'o pro la ŝtop'iĝ'o de la sur'strat'a cirkul'ad'o nur en Sofio. Li publik'ig'is tiu'j'n kalkul'o'j'n en artikol'o titol'it'a Sofio mal'gajn'as 1,5 miliard'o'j'n da lev'o'j1 jar'e pro la obstrukc'o'j de la sur'strat'a cirkul'ad'o, aper'ig'it'a en la ĉiu'tag'a ĵurnal'o 19’ de la 11a de decembr'o 2008. La sum'o 1,5 miliard'o'j da lev'o'j egal'valor'as al 3 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) de la land'o. Tiu ĉi ekonomi'a mal'gajn'o est'as la real'a mal'gajn'o. Est'as ankaŭ virtual'a mal'gajn'o – preter'las'it'a'j gajn'o'j kaj en'spez'o'j. La labor'ant'o'j vetur'as averaĝ'e pli 45 minut'o'j'n tag'e, kaj en la urb'o laŭ la inform'o de BGBusiness labor'as ĉirkaŭ 680 000 hom'o'j. Se ili ne perd'us tiu'n ĉi temp'o'n por vetur'ad'o, ili pov'us labor'i kaj produkt'i person'a'j'n kaj publik'a'j'n en'spez'o'j'n. Praktik'e tag'e por la ekonomi'o de Sofio est'as mal'ŝpar'at'a'j 510 000 labor'hor'o'j aŭ 117,3 milion'o'j da labor'hor'o'j jar'e. Tiel'e anstataŭ est'ad'o en la vetur'il'o'j ili real'ig'us al'don'e 3 % MEP por la land'o. En la ĉef'urb'o est'as produkt'at'a 33 % de la MEP de la land'o aŭ ĉirkaŭ 18,6 miliard'o'j da lev'o'j por la jar'o 2007. Ĉe 40-hor'a labor'semajn'o ĉiu sofi'an'o en 2007 produkt'is MEP dum unu labor'hor'o je 14,9 lev'o'j. Se la okup'it'o'j en Sofio labor'us al'don'e 45 minut'o'j'n anstataŭ perd'i si'a'n temp'o'n en la trafik'o, ĉiu'n labor'tag'o'n ili est'us kre'int'a'j al'don'e produkt'o'n por 7,59 milion'o'j da lev'o'j aŭ 1,747 miliard'o'j da lev'o'j jar'baz'e. Se tiu ĉi al'don'a produkt'o real'iĝ'us, ankaŭ akumul'iĝ'us nov'a'j en'spez'o'j el impost'o'j sum'e 700 milion'o'j da lev'o'j. Krom'e pro la kilo'metr'o'j'n long'a'j kolon'o'j de vetur'il'o'j krom la labor'ant'o'j sufer'as ankaŭ ĉiu'j ceter'a'j vetur'ant'o'j, kiu'j perd'as temp'o'n, neces'a'n por ripoz'o kaj por pli'bon'ig'ad'o de la kvalifik'o.
#001382
Iu tamen gajn'as el la trafik'ŝtop'iĝ'o'j. Tiu'j est'as la benzin'kompani'o'j. Ĉiu'tag'e pro la obstrukc'o'j disip'iĝ'as ĉirkaŭ 600 000 litr'o'j da brul'aĵ'o laŭ la don'it'aĵ'o'j de la reg'ist'ar'o. Tiu'j ĉi 600 kubaj metr'o'j konsum'it'a'j en la ĉef'urb'a trafik'o don'as por ili sum'a'n profit'o'n de 24 000 lev'o'j.
#001384
En la supr'e cit'it'a numer'o de la gazet'o 19’ est'as inform'o, ke pro la mult'nombr'a'j obstrukc'o'j de la sur'strat'a cirkul'ad'o, kiu'j ampleks'as tut'a'n Eŭrop'o'n, Eŭrop'a Uni'o hav'as jar'e perd'o'n de ĉirkaŭ 140 miliard'o'j da eŭr'o'j. La ekonomi'o de Uson'o perd'as tial jar'e proksim'um'e 200 miliard'o'j'n da dolar'o'j. La problem'o'j, lig'it'a'j kun la vic'o'star'ad'o sur la strat'o'j, instig'is iu'j'n ŝtat'o'j'n entrepren'i mal'tradici'a'j'n ag'o'j'n por lim'ig'o de la nombr'o de la aŭtomobil'o'j, koncentr'ant'e si'a'j'n pen'o'j'n al ating'o de ideal'a stat'o de la publik'a transport'o. Ankaŭ en Bulgario est'as lanĉ'it'a'j ide'o'j tiu'direkt'e.
#001385
La Eŭrop'a Komision'o anonc'is last'a'temp'e, ke Makedonio, Serbi'o kaj Montenegro jam plen'um'as la kondiĉ'o'j'n por ebl'ig'i ek'de 2010 liber'a'n mov'iĝ'o'n de ili'a'j civit'an'o'j tra Eŭrop'a Uni'o (EU), dum Albanio kaj Bosnio ankoraŭ ne. Oni eĉ ne menci'is la plej nov'a'n balkan'an ŝtat'o'n, Kosovo.
#001386
Tial aŭd'iĝ'is voĉ'o'j, ke „la krist'an'a Eŭrop'o akcept'as nur krist'an'a'j'n land'o'j'n”. Ĉu jes aŭ ne, Albanio, laŭ ties ĉef'ministr'o Sal'i Beriŝa, solv'u si'a'j'n „hejm'task'o'j'n”: tio est'as pli rigor'e kontrol'i la land'lim'o'n, batal'i kontraŭ korupt'o kaj hav'ig'i al la civit'an'o'j nov'a'j'n bio'metrik'a'j'n ident'ec-kart'o'j'n kaj pasport'o'j'n.
#001387
Civit'an'o'j de la land'o'j de okcident'a Balkani'o de'long'e sufer'as pro la mal'facil'o liber'e mov'iĝ'i tra EU, kie viv'as kaj labor'as cent'mil'o'j da ili'a'j sam'patr'uj'an'o'j kaj sam'famili'an'o'j. Ceter'e, EU-konsul'ej'o'j postul'as mult'a'j'n dokument'o'j'n kaj mon'o'n, kio, okaz'e de ne'akir'ebl'o de viz'o, ne re'don'ebl'as.
#001388
Pro tia'spec'a diskriminaci'o eĉ pli sufer'as Kosovo, kiu ek'de 1999 far'iĝ'is ia'senc'e get'o. La direktor'in'o de la Kosova Iniciat'o por Stabil'ig'o dir'is, ke „kosov'an'o'j mal'facil'e mov'iĝ'as eĉ en'e de la region'o.” Tamen la ĉeĥ'a ambasador'in'o en Priština argument'is, ke „Kosovo est'os part'o de la procez'o kaj EU far'os si'a'n plej'ebl'o'n por help'i ĝi'n.”
#001389
Anonc'ant'e la liber'a'n mov'iĝ'o'n de civit'an'o'j, la komision'o tamen avert'is Serbi'o'n, ke ĝi ne liver'u pasport'o'j'n al alban'o'j de Kosovo. Tio montr'as ali'a'n diskriminaci'o'n rilat'e alban'o'j'n, dum serb'o'j de Kosovo hav'as du'ŝtat'an'ec'o'n kaj pov'os mov'iĝ'i sen'problem'e.
#001390
Sen'dub'e la situaci'o komplik'iĝ'as, ĉar kvin EU-membr'o'j (Slovaki'o, Rumani'o, Hispanio, Greki'o kaj Kipro) ankoraŭ ne agnosk'is la sen'de'pend'ec'o'n de la nov'a ŝtat'o Kosovo. Tamen Eŭrop'o ne pov'as hav'i du kriteri'o'j'n rilat'e viz'o'j'n por la last'a'j land'o'j de la mal'nov'a kontinent'o.
#001391
Inter 1964 kaj 1990 mal'permes'is la alban'a ŝtat'o religi'a'j'n rit'o'j'n kaj el'don'aĵ'o'j'n kaj ferm'is ĉiu'j'n religi'a'j'n instituci'o'j'n. Pli mal'pli sam'epok'e ĝi mal'permes'is – tamen ne laŭ'leĝ'e – boks'ad'o'n. Ambaŭ mal'permes'o'j rezult'is el la amik'ec'o inter Albanio kaj komun'ism'a Ĉini'o de Maŭ Zedong.
#001392
Laŭ la alban'a boks'ist'o kaj verk'ist'o Ahmet Golemi, Maŭ ĉe'est'is en 1963 sport'a'n event'o'n en Pekino kaj, spekt'ant'e boks'ad'o'n, ŝok'iĝ'is pro „kruel'a sport'o, kiu pov'us mal'pli'ig'i la loĝ'ant'ar'o'n de Ĉini'o”. Tuj post'e „burĝ'a” boks'ad'o est'is mal'permes'it'a.
#001393
Sam'e kelk'a'j'n monat'o'j'n post'e en Albanio. Tiam prosper'is boks'ad'o kaj Albanio est'is pret'ig'ant'a team'o'n por part'o'pren'i lud'o'j'n en Indonezio. Ahmet Golemi, kiu en sekv'a'j jar'o'j daŭr'e verk'is por la gazet'ar'o pri boks'a'j afer'o'j, est'is en'karcer'ig'it'a.
#001394
Dum la mal'permes'o alban'o'j ĉiam ŝat'is ĉi tiu'n sport'o'n kaj kaŝ'e spekt'is matĉ'o'j'n dank'e al fremd'land'a'j televid'a'j el'send'o'j (kaj sam'e far'is dum ekzempl'e inter'naci'a'j kanzon-festival'o'j).
#001395
La islanda parlament'o akcept'is per minimum'a pli'mult'o la kandidat'iĝ'o'n de Islando por an'iĝ'i al Eŭrop'a Uni'o (EU). Tiu ĉi nov'aĵ'o apenaŭ ricev'is atent'o'n en belg'a'j komunik'il'o'j. Ili nur menci'is la fakt'o'n sen koment'o'j. Tamen belg'a'j EU-parlament'an'o'j pozitiv'e re'ag'is al tiu ĉi decid'o, sam'e kiel José Manuel Barroso, la prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o.
#001396
Ĝis antaŭ kelk'a'j jar'o'j Islando est'is kon'at'a en Belgi'o nur pro raport'o'j de rav'it'a'j turist'o'j, kiu'j pag'is relativ'e alt'a'j'n prez'o'j'n por vizit'i tiu'n ĉi land'o'n, kaj post'e eŭfori'e rakont'is pri unik'a'j spert'o'j.
#001397
Tamen en period'o, kiam la rent'o por ŝpar'depon'o'j en Belgi'o apenaŭ sufiĉ'is por kovr'i la inflaci'o'n, islandaj bank'o'j reklam'is ne'kutim'a'j'n interez'o'j'n. Kiam la renom'a revu'o Test-Aankoop (Aĉet-test'o'j) indik'is la island'an Kaupting-bank'o'n kiel la plej favor'a'n, kaj kiam la prestiĝ'a financ'a revu'o Trends (Tendenc'o'j) pozitiv'e konsil'is, la belg'a fili'o de la islanda bank'o rapid'e ating'is 20 000 klient'o'j'n, kiu'j sen'zorg'e konfid'is al ĝi si'a'n tut'a'n ŝpar'mon'o'n.
#001398
Kiam en 2008 kelk'a'j uson'a'j bank'o'j ek'hav'is problem'o'j'n, ili kun'tir'is ankaŭ la islandajn. La ŝpar'kont'o'j de la Kaupting-fili'o'j en Belgi'o kaj Luksemburgo blok'iĝ'is. Belg'a'j klient'o'j eg'e protest'is ĉe la reg'ist'ar'o, ĉar tiu garanti'is la ŝpar'depon'o'j'n de klient'o'j de belg'a'j bank'o'j en problem'o'j, sed ne tiu'j'n de Kaupting-Belgi'o. Fin'fin'e belg'a kooperativ'a bank'o Landbouwkrediet (Kredit'bank'o por Ter'kultur'ist'o'j) trans'pren'is ĉiu'j'n klient'o'j'n. Tiu'j tamen dev'is atend'i ĝis juli'o 2009, antaŭ ol ili pov'is de'nov'e dispon'i pri si'a mon'o.
#001399
Dum mult'a'j jar'o'j la bon'fart'a Islando prefer'is rest'i sen'de'pend'a. Ĝi tamen hav'is komerc'a'n traktat'o'n kun Eŭrop'a Uni'o. La prosper'o de Islando baz'iĝ'is grand'part'e sur bank'a'j afer'o'j, tiel ke la financ'a sektor'o reprezent'is 34 % de la ekonomi'o. Rezult'e de la financ'a kriz'o la tri ĉef'a'j bank'o'j est'as trans'pren'it'a'j de la ŝtat'o.
#001400
Fin'fin'e la ŝuld'o'j de Islando iĝ'is kvin- ĝis naŭ-obl'o de la mal'net'a en'land'a produkt'o. Mult'a'j island'an'o'j perd'is si'a'j'n ŝpar'mon'o'n kaj ofic'o'n. Eŭrop'a Uni'o pov'us sub'ten'i la land'o'n por super'i la kriz'o'n. Tial la si'n'ten'o en Islando renvers'iĝ'is. En 2009 form'iĝ'is minoritat'a reg'ist'ar'o kun Alianc'o, la sol'a parti'o, kiu sub'ten'is la al'iĝ'o'n al EU, kaj Verd'a Mal'dekstr'o, sub ĉef'ministr'in'o Sigurðardóttir. Kaj nun la parlament'o fin'fin'e voĉ'don'is al'iĝ'i.
#001401
Malgraŭ la financ'a'j problem'o'j, belg'a EU-parlament'an'o opini'as, ke la membr'iĝ'o pov'os efektiv'iĝ'i en minimum'a temp'o. Mult'eg'a'j regul'o'j plen'um'end'as de kandidat'o'j por al'iĝ'i al EU. Tamen i.a. pro la komerc'a traktat'o kaj pro mult'a'j rilat'o'j kun ali'a'j eŭrop'a'j ŝtat'o'j, plen'um'i tiu'j'n regul'o'j'n apenaŭ est'os problem'o por Islando.
#001402
Al'iĝ'o de tiu ĉi ankoraŭ nun bon'fart'a land'o kun nur 320 000 loĝ'ant'o'j ne pov'os tuŝ'i la ekonomi'a'n situaci'o'n de la Uni'o. Supoz'ebl'e do Islando al'iĝ'os en 2011. Tio pov'us okaz'i sam'temp'e kun la al'iĝ'o de Kroati'o, se Sloveni'o ne veto'os pro lim'disput'o'j. La du nov'a'j land'o'j iĝ'us la 28a kaj 29a membr'o'j de la Uni'o.
#001403
Kiam mi est'is jun'a, hom'o'j vetur'is per ŝip'o – grav'a trafik'il'o en mi'a region'o, kvankam mal'rapid'a. Per ŝip'o mi'a patr'in'o vizit'is si'a'j'n ge'patr'o'j'n, tamen mal'oft'e, ĉar ili loĝ'is tro long'e for. Nepr'is 20 hor'o'j da vetur'ad'o: long'a vojaĝ'o, kaj long'a distanc'o, laŭ mi'a patr'in'o.
#001404
Tamen, pro la rapid'a evolu'o de la ĉin'a ekonomi'o est'as konstru'it'a'j last'a'temp'e ŝose'o'j. Aŭt'o'j'n oni aĉet'as: nun mi ating'as per aŭt'o la hejm'lok'o'n de mi'a patr'in'o en'e de du hor'o'j. Mi'a fil'in'et'o opini'as la distanc'o'n mal'long'a. Ĉu do la distanc'o est'as long'a aŭ ne? Mi ne sci'as.
#001405
Por la somer'a sezon'o Kroati'o en'las'as rusi'an'o'j'n sen viz'o'j, sed sufiĉ'as rigard'i la map'o'n por kompren'i, ke ne ebl'as sen viz'o'j (transit'a'j aŭ ŝengenaj) tra'vetur'i sur-ter'e land'o'j'n kiu'j bar'as, barier'as la eventual'a'n itiner'o'n: Hungari'o, Rumani'o, Slovaki'o, Pollando. Nur aer'e ebl'as traf'i Kroati'o'n sen viz'o'j, sed vojaĝ'i aer'e est'as sufiĉ'e kost'e por ni, la fer'voj'ist'o'j, kiu'j fer'voj'e ja hav'as privilegi'o'j'n je bilet'o'j ĝis almenaŭ la eks'a sovetia lim'o, do ĝis la supr'e menci'it'a'j land'o'j.
#001406
El ni'a'j ses vojaĝ'o'j tra eŭrop'a'j land'o'j ni nur du'foj'e pet'is invit'il'o'j'n por ek'hav'i viz'o'j'n (unu'e ital'a'n, du'e ŝengenan) de franc'in'o. Mi nun turn'is mi'n al turism'a buro'o por aĉet'i turism'a'n viz'o'n al Kroati'o, sed la buro'o vend'as ĝi'n nur kun'e kun loĝ'ad'o (ne mal'pli ol sep-tag'a) en iu gast'ej'o en la land'o.
#001407
Jen, mi dev'as nun solv'i la problem'o'n kun la viz'o'j. Mi person'e opini'as, ke EU perd'as mult'a'j'n en'spez'o'j'n pro la viz'a reĝim'o kun Rusio, ĉar mult'eg'a'j rusi'an'o'j pro tio prefer'as ripoz'i en Turki'o, Egipti'o aŭ Taj'land'o, kie oni don'as (vend'as) la viz'o'j'n tuj en flug'haven'o aŭ ĉe'lim'e.
#001408
Kelk'a'j medit'o'j rilat'e al la pork'a grip'o
#001409
La 11an de juni'o Mond'a Organiz'aĵ'o pri San'o (MOS) atribu'is al la nun'temp'a epidemi'o de „pork'a” grip'o aŭ pli ĝust'e al la grip'o AH1N11 la plej alt'a'n, tio est'as la ses'a'n, nivel'o'n (faz'o 6). Do, la epidemi'o dis'vast'iĝ'is preskaŭ en ĉiu'j kontinent'o'j, t.e. jam okaz'is pandemi'o: kresk'int'a kaj daŭr'int'a transmisi'o de la infekt'o inter hom'o'j. Antaŭ ne'long'e la vari'aĵ'o de la grip'virus'o A de sub'tip'o H1N1, kiu kaŭz'is la nun'temp'a'n pandemi'o'n, est'is nom'it'a oficial'e „California 042009”. En 76 land'o'j jam est'as registr'it'a'j ĉirkaŭ 162 000 mal'san'ul'o'j, el kiu'j 1150 mort'is (en Meksiko pli ol 100). Fakt'e tem'as pri la unu'a pandemi'o de infekt'mal'san'o en la 21a jar'cent'o kaj la du'a post aidos'o, kiu dis'vast'iĝ'as ek'de la 80aj jar'o'j de la 20a jar'cent'o. La last'a tre grav'a pandemi'o de grip'o, AH3N2 („honkonga grip'o”), okaz'is en 1968, kiam mal'san'iĝ'is ĉirkaŭ du miliard'o'j da hom'o'j, el kiu'j mult'a'j mort'is. Al ĝi antaŭ'is en 1957 preskaŭ simil'e vast'a pandemi'o de grip'o, sed kaŭz'it'a de la virus'o AH2N2, kiu est'is nom'it'a „azi'a grip'o”.
#001410
La nun'temp'a epidemi'o de „pork'a” grip'o komenc'iĝ'is en april'o de 2009 en Meksiko. Ĉar oni suspekt'is, ke la font'o de unu'a'j infekt'ad'o'j de hom'o'j est'is pork'o'j, la mal'san'o de'komenc'e est'is nom'it'a „pork'a” grip'o. La nom'o „pork'a” grip'o jam de'long'e est'is kon'at'a al epidemi'olog'o'j. Ekzempl'e, jam en 1976 en Nov-Ĵerzej'o (Uson'o) pork'o'j est'is la font'o de grip'o por mult'a'j milit'serv'ant'o'j. Sed pork'o'j pov'as prezent'i danĝer'o'n en ali'a'j rilat'o'j. En la ĉel'o'j de la trake'o kaj la bronk'o'j de pork'o'j pov'as sukces'e mult'obl'iĝ'i ne nur la propr'a'j (pork'a'j) grip'a'j virus'o'j, sed ankaŭ tiu'j de hom'o'j kaj bird'o'j. Inter ili'a'j gen'a'j fragment'o'j pov'as okaz'i inter'ŝanĝ'o'j kaj rezult'e de tio nask'iĝ'as kun'met'it'a'j virus'o'j, kapabl'a'j kaŭz'i vast'a'j'n epidemi'o'j'n.
#001411
En la komenc'o, la kvar'a nivel'o est'is atribu'it'a al la epidemi'o de „pork'a” grip'o laŭ la klasifik'ad'o de MOS, ĉar la epidemi'o est'is lokaliz'it'a, kaj la intens'ec'o de transmisi'o de grip'virus'o'j ne est'is tro grand'a. Sed en la fin'o de april'o MOS atribu'is al la epidemi'o la kvin'a'n nivel'o'n, ĉar la mal'san'o jam est'is registr'it'a ne nur en Meksiko, sed ankaŭ en Uson'o kaj en mult'a'j ali'a'j land'o'j, kaj klar'iĝ'is, ke grip'virus'o'j aktiv'e transmisi'iĝ'as inter hom'o'j. Laŭ decid'o de MOS, la mal'san'o'n oni ĉes'is nom'i „pork'a” grip'o, sed grip'o AH1N1.
#001412
Est'is el'labor'it'a'j ekstrem'a'j prevent'a'j rimed'o'j: la rigor'a izol'ad'o de infekt'it'o'j kaj de ĉiu'j suspekt'at'o'j kaj la observ'ad'o de person'o'j, kiu'j est'is en kontakt'o kun mal'san'ul'o'j. Krom'e, oni kontrol'is ĉiu'j'n al'ven'int'o'j'n el region'o'j, kie est'is registr'it'a'j mal'san'ul'o'j, oni mezur'is la temperatur'o'n help'e de sen'kontakt'a'j termo'metr'o'j, est'is amas'a port'ad'o de defend'a'j mask'o'j ktp. Por kurac'ad'o de la mal'san'ul'o'j oni komenc'is uz'i efektiv'a'j'n kurac'il'o'j'n: oseltamivir (Tamiflu) kaj ali'a'j'n, kio fort'e mal'pli'grand'ig'is la mort'ec'o'n. En Meksiko je la fin'o de maj'o oni de'nov'e mal'ferm'is restoraci'o'j'n, kin'ej'o'j'n ktp. Scienc'ist'o'j aktiv'e okup'iĝ'as pri el'labor'ad'o de specif'a vakcin'o.
#001413
Tamen en la mond'o la mal'san'o daŭr'e dis'vast'iĝ'as. Eĉ en mal'proksim'a'j region'o'j, ekzempl'e, en Aŭstrali'o, dum unu semajn'o la kvant'o de mal'san'ul'o'j kvar'obl'iĝ'is. Tre grav'as, ke oni prognoz'u la est'ont'a'n evolu'o'n de epidemi'o. Ne'long'e est'is el'trov'it'e, ke en gen'ar'o de la vari'aĵ'o de grip'virus'o AH1N1, kiu kaŭz'as la pandemi'o'n, en'ten'iĝ'as gen'o'j de grip'virus'o'j de bird'o'j, pork'o'j kaj hom'o'j. Ekzist'as ankaŭ la danĝer'o de mal'favor'a'j mutaci'o'j de tiu'j virus'o'j aŭ de ili'a'j re'kombin'ad'o'j kun ali'a'j grip'virus'o'j. Ver'ŝajn'e tio okaz'is en 1918, kiam est'iĝ'is la plej danĝer'a grip'virus'a pandemi'o.
#001414
Ĝis nun ne est'as kompren'ebl'e kial en 1918 kaj 1919 dis'vast'iĝ'is tia terur'a grip'virus'a pandemi'o (mis'nom'it'a „hispan'a grip'o”), kiam mal'san'iĝ'is tri'on'o de la mond'loĝ'ant'ar'o kaj mort'is pli ol 20 milion'o'j da hom'o'j. Tiam la loĝ'ant'ar'o ne hav'is iu'n ajn imun'ec'o'n al tiu virus'o, kiu transmisi'iĝ'is aer'gut'e. Al la pandemi'o kontribu'is mond'milit'a ĥaos'o kaj grand'a'j migr'ad'o'j.Tiam ne est'is el'labor'it'a'j efektiv'a'j prevent'a'j rimed'o'j kaj for'est'is la neces'a'j kurac'il'o'j. La pandemi'o est'is kaŭz'it'a de grip'virus'o AH1N1, t.e. de la sam'a sub'tip'o de la virus'o, kiu kaŭz'is la nun'temp'a'n pandemi'o'n, sed, ver'ŝajn'e, de ali'a vari'aĵ'o. Antaŭ ne'long'e dank'e al la sved'a patolog'o'anatomi'ist'o J. Hultin est'is ricev'it'a'j specimen'o'j de pulm'a hist'o de inuit'a vir'in'o, mort'int'a pro grip'o en 1918 (la kadavr'o konserv'iĝ'is en kondiĉ'o'j de etern'a glaci'ec'o en Alasko). La uson'a'j scienc'ist'o'j J. Taubenberger kaj kun'labor'ant'o'j el'ig'is la virus'o'n el tiu'j specimen'o'j kaj re'konstru'is ĝi'a'n gen'ar'o'n. Ili kompar'is ĝi'n kun la gen'ar'o de la virus'o de bird'a grip'o H5N1 kaj supoz'is la ver'simil'a'j'n kaŭz'o'j'n de la alt'a malign'ec'o kaj de aer'gut'a trans'ig'o de la virus'o de „hispan'a grip'o”. La grip'virus'o de 1918 hav'is diferenc'o'j'n kompar'e kun la bird'a grip'virus'o H5N1 en la struktur'o de iu'j amin'o'acid'o'j kaj tial pli facil'e kun'lig'iĝ'is kun recept'il'o'j de hom'a'j ĉel'o'j. Krom'e la virus'o de 1918 blok'ad'is la hom'a'n interferon'o'n (kontraŭ'virus'a protein'o en organism'o) kaj tial dis'vast'iĝ'is laŭ la tut'a'j spir'voj'o'j kaj pli facil'e transmisi'iĝ'is aer'gut'e. Sed ankoraŭ rest'as ne klar'a'j la natur'a'j port'ant'o'j de la virus'o. Oni pov'as propon'i, ke tiu'j est'is pork'o'j, en kies ĉel'o'j okaz'is re'kombin'ad'o de grip'virus'o'j de bird'o'j, hom'o'j kaj pork'o'j. Deĉifr'ad'o de la kaŭz'o'j de la „hispan'a epidemi'o” tre grav'as por efektiv'a prognoz'o de nun'temp'a'j kaj est'ont'a'j grip'virus'a'j epidemi'o'j. Ver'ŝajn'e ekzist'as mal'grand'a kruc'a imun'ec'o al divers'a'j vari'aĵ'o'j de la sam'a sub'tip'o de grip'a'j virus'o'j, kio almenaŭ iom'et'e re'ten'as la dis'vast'iĝ'o'n de la nun'temp'a pandemi'o kaj mort'ad'o pro ĝi.
#001415
La epidemi'o de grip'o AH1N1 do daŭr'as. Efektiv'a'j vakcin'o'j pov'as aper'i plej fru'e dum aŭtun'o 2009. Pro oft'a vari'em'o de la grip'virus'a struktur'o neces'as konstant'e ŝanĝ'i antigen'a'j'n kun'met'aĵ'o'j'n en vakcin'o. Tre grav'as kre'i efektiv'a'j'n kaj ne mult'e'kost'a'j'n kurac'il'o'j'n ating'ebl'a'j'n por la loĝ'ant'o'j de mal'riĉ'a'j land'o'j. Natur'a'j rezerv'uj'o'j de grip'virus'o'j – divers'spec'a'j best'o'j – est'as grand'eg'a'j. La kvant'o de re'kombin'ad'o'j de virus'o'j est'as preskaŭ sen'fin'a. Mutaci'o'j ne est'as prognoz'at'a'j. Neces'as ĉirkaŭ'bar'i pork'bred'ej'o'j'n kontraŭ kontakt'o kun bird'o'j. Tre grav'as konstant'e kontrol'i bird'o'j'n kaj pork'o'j'n cel'e al evident'ig'o de grip'virus'o'j, kio permes'as ĝust'a'temp'e mal'kaŝ'i kaj prevent'i epidemi'o'j'n de grip'o. Sam'e neces'as regul'e esplor'kontrol'i la labor'ist'o'j'n de pork- kaj bird-bred'ej'o'j. Tre grav'as hav'i tut'mond'a'n sistem'o'n de sen'prokrast'a re'ag'ad'o. Oni pov'as opini'i, ke se tio est'us efektiv'ig'at'a, la grip'virus'a „pork'a” epidemi'o ne est'us traf'int'a ni'n ne'atend'it'e. Cert'e, por tio neces'as grand'a'j mon'rimed'o'j. Sed halt'ig'i jam dis'vast'iĝ'int'a'n pandemi'o'n est'os pli mult'e'kost'e.
#001416
1. La akronim'o'j H1N1, H2N2, H3N2, H5N1 ktp koncern'as du protein'a'j'n substanc'o'j'n (antigen'o'j'n) en la supr'aĵ'a kovr'il'o de la grip'virus'o: hem'aglutin'in'o'n kaj neŭraminidazon. Ĉe la virus'o'j de grip'o A de hom'o kaj best'o'j ekzist'as 15 tip'o'j de hem'aglutin'in'o'j (ili'n oni mark'as per liter'o H kaj numer'o'j 1 ĝis 15) kaj 9 de neŭraminidazoj (liter'o N kaj cifer'o'j 1 ĝis 9). Ĉe grip'virus'o'j pov'as renkont'iĝ'i divers'a'j kombinaĵ'o'j de ĉi tiu'j protein'a'j substanc'o'j.
#001417
Pro la inform'o'j de la komunik'il'o'j pri tensi'o'j inter la du belg'a'j lingv'o'komun'um'o'j, oni ebl'e ek'hav'is la impres'o'n, ke en Belgi'o ĉio stagn'as. Tamen, malgraŭ la intern'a'j problem'o'j, la land'o ankoraŭ funkci'as kaj en freŝ'dat'a raport'o de Eŭrop'a Uni'o (EU) est'as kelk'a'j esper'don'a'j inform'o'j.
#001418
Fin'e de mart'o 2009 la kvant'o de labor'posten'o'j est'is je du'on'a procent'o pli alt'a ol en mart'o 2008. Belgi'o est'is unu el mal'mult'a'j land'o'j, kie tio okaz'is. Mez'um'e en EU ĝi fal'is je 1,3 %.
#001419
En la unu'a kvar'on'o de 2009 mal'aper'is 0,2 % de la labor'posten'o'j en Belgi'o, sed tio est'is pli bon'a ol la ceter'o de la Uni'o, kie est'is fal'o je 0,9 %. El la grand'a'j ŝtat'o'j nur Germanio ne montr'is konsider'ind'a'n perd'o'n de posten'o'j. En ambaŭ land'o'j la entrepren'o'j prov'as evit'i mal'dung'o'j'n ĉie kie ebl'as.
#001420
La EU-raport'o krom'e menci'as, ke la sen'labor'ec'o inter maj'o 2008 kaj maj'o 2009 kresk'is je 2,1 %, sed en Belgi'o nur je 1,6 %. Kontraŭ'e la cifer'o'j de jun'ul'ar'a sen'labor'ec'o en Belgi'o montr'as pli mal'bon'a'n rezult'o'n ol la eŭrop'a mez'um'o.
#001421
De'nov'e en nord'a Niĝerio mort'ig'is islam'a'j milit'ist'o'j aŭ jihadistoj pli ol 1000 hom'o'j'n. La mort'ig'o'j, en la ŝtat'o'j Kan'o, Bauchi, Born'o kaj ali'a'j, sekv'as simil'a'j'n atak'o'j'n antaŭ unu jar'o en la ŝtat'o Plateau.
#001422
Niĝerio daŭr'e sufer'as en la nord'o pro religi'a kriz'o inter krist'an'o'j kaj islam'an'o'j. La niĝeria konstituci'o est'as sekular'a kaj re'kon'as la kun'ekzist'o'n de krist'an'o'j kaj islam'an'o'j. Malgraŭ tio mil'o'j da hom'o'j en la last'a'j dek jar'o'j est'as mort'ig'it'a'j en la ĉef'e islam'a nord'a part'o de Niĝerio, kie oni sekv'as preskaŭ cent'el'cent'e ŝari'o'n, la islam'a'n leĝ'ar'o'n. La sud'a part'o est'as ĉef'e krist'an'a.
#001423
En la nun'a kriz'o islam'a'j jihadistoj atak'is preĝ'ej'o'j'n, polic'ej'o'j'n kaj hejm'o'j'n de krist'an'o'j. Akr'iĝ'is la atak'o'j apart'e en ŝtat'o Born'o, kiu divid'as land'lim'o'n kun Ĉado. Prezid'ant'o Umaru Mus'a Yar'Adua sur'strat'ig'is polic'an'o'j'n kaj soldat'o'j'n en plur'a'j nord'a'j ŝtat'o'j. Li ordon'is, ke soldat'o'j kapt'u kaj se ebl'e mort'ig'u jihadistojn.
#001424
Problem'o'j okaz'as, kiam politik'ist'o'j ekspluat'as etn'a'j'n diferenc'o'j'n por sem'i mal'am'o'n kaj mal'amik'ec'o'n inter la pli ol 450 etn'a'j grup'o'j en Niĝerio. Ne antaŭ'vid'ebl'as fin'o de la konflikt'o'j en region'o, kie korupt'a'j politik'ist'o'j mis'uz'as si'a'n pov'o'n por reg'i civit'an'o'j'n – ne mal'oft'e fanatik'ul'o'j'n religi'a'j'n, kiu'j rest'as ne'eduk'it'a'j kaj mal'avantaĝ'ig'it'a'j.
#001425
Unu'ec'a'n universitat'a'n en'ir'ekzamen'o'n organiz'as Ĉini'o en juni'o de ĉiu jar'o. La ekzamen'o okaz'as sam'temp'e en divers'a'j region'o'j de la land'o. Por diplom'it'o'j de super'a'j mez'lern'ej'o'j, precip'e tiu'j el mal'riĉ'a'j famili'o'j, part'o'pren'o en la ekzamen'o est'as la sol'a voj'o por for'ig'i mal'riĉ'ec'o'n. Tial la ekzamen'o far'iĝ'is tre grav'a event'o pro mult'a'j lig'it'ec'o'j kun la soci'o.
#001426
En Ningbo, urb'o en sud'a Ĉini'o, patr'in'o pet'is help'o'n de polic'an'o pro trafik'a obstrukc'o sur la voj'o al la ekzamen'ej'o. La polic'an'o aŭt'e transport'is ŝi'n kaj ŝi'a'n fil'o'n al la ekzamen'ej'o malgraŭ la ruĝ'a lum'o ĉe voj'kruc'iĝ'o'j. En la urb'o Xi'an pli ol 50 ge'patr'o'j de ekzamen'at'o'j bar'is per ruband'o'j strat'o'n je 500 metr'o'j for'e de la lern'ej'o, en kiu ili'a'j ge'fil'o'j part'o'pren'is la ekzamen'o'n, tim'ant'e bru'o'n ĝen'i la ekzamen'at'o'j'n.
#001427
En ordinar'a'j tag'o'j tia'j ag'o'j est'as kontraŭ'leĝ'a'j, tamen la publik'o montr'is grand'a'n indulg'em'o'n al simil'a'j ekster'ordinar'a'j ag'o'j en moment'o tre grav'a por la lern'ant'o'j. En iu'j lok'o'j la polic'o eĉ help'is ge'patr'o'j'n blok'i voj'o'j'n ĉirkaŭ la ekzamen'ej'o. Iu'j magistrat'o'j dekret'is lim'ig'o'n al la bru'ad'o de vetur'il'o'j por kre'i kviet'a'n etos'o'n en la ekzamen'a period'o.
#001428
Kontrast'e al la mal'trankvil'o de ge'patr'o'j, komerc'ist'o'j bon'e util'ig'as la okaz'o'n. April'e ili ofert'as divers'a'j'n demand'ar'o'j'n, gvid'libr'o'j'n kaj preleg'o'j'n de prestiĝ'a'j instru'ist'o'j pri la ekzamen'o. Libr'o'j pri la angl'a lingv'o hav'as plej grand'a'n debit'o'n: mult'a'j ĉin'o'j pens'as, ke est'as facil'e trov'i labor'o'n post universitat'a stud'ad'o, se ili pov'as flu'e parol'i la angl'a'n.
#001429
Maj'e abund'as reklam'o'j pri san'ig'a'j nutr'aĵ'o'j special'e por antaŭ'ekzamen'a'j lern'ant'o'j. Juni'e, tuj post la ekzamen'o, turism'a'j agent'o'j propon'as al lern'ant'o'j kaj ge'patr'o'j feri'o'j'n. La rezult'o'j de la ekzamen'o est'as anonc'at'a'j fin'e de juli'o kaj komenc'e de aŭgust'o, kaj do tiam restoraci'o'j kaj distr'ej'o'j apart'e vigl'as kaj prosper'as pro la mal'avar'a konsum'o far'e de la sukces'int'o'j. Al fest'o'j tia'j est'as invit'at'a'j kutim'e instru'ist'o'j, parenc'o'j, amik'o'j kaj koleg'o'j.
#001430
La ekzamen'o ankaŭ kuraĝ'ig'as profit'ad'o'n kaj krim'o'j'n. En ret'paĝ'ar'o'j fi'ul'o'j vend'as spion'a'j'n aparat'o'j'n, kiu'j'n oni vid'as nur en la film'o-seri'o pri James Bond 007. Promes'it'e est'as, ke aĉet'int'o'j ricev'os per la aparat'o'j help'o'n dum la ekzamen'o. Tiu ĉi fripon'aĵ'o est'as efektiv'ig'it'a de komplic'ar'o: kelk'a'j en'miks'iĝ'as kiel lern'ant'o'j en la ekzamen'ej'o'n kaj tele'send'as demand'o'j'n al la ceter'a'j, kaŝ'it'a'j en proksim'a apartament'o; la last'a'j solv'as la demand'o'j'n kaj send'as la respond'o'j'n al la lern'ant'o'j.
#001431
Ĉi-jar'e en la nord-orient'a urb'o Songyuan la polic'o mal'kovr'is grav'a'n okaz'o'n de fripon'ad'o. Mez'lern'ej'a instru'ist'in'o kaj ŝi'a koleg'o est'as arest'it'a'j pro implik'iĝ'o en la fripon'aĵ'o. Ili vend'is spion'a'j'n aparat'o'j'n al si'a'j lern'ant'o'j. Ankaŭ lern'ant'o'j plen'e el'volv'is si'a'j'n talent'o'j'n. Iu'j el'trov'is divers'a'j'n rimed'o'j'n, ekzempl'e skrib'il'o'j'n kun kaŝ'it'a'j slip'et'o'j aŭ kopi'o'j, por fripon'i dum la ekzamen'o.
#001432
Rezult'o de freŝ'a enket'o montr'is soci'a'n problem'o'n, ke ĉirkaŭ 70 % de urb'a'j lern'ant'o'j ir'is al la ekzamen'ej'o en la akompan'o de la ge'patr'o'j, kaj 90 % de la lern'ant'o'j elekt'is universitat'o'n tut'e laŭ la propon'o de si'a'j ge'patr'o'j. Mank'as mem'star'ec'o al ĉin'a'j lern'ant'o'j, precip'e al sol'infan'o'j. Tro dorlot'it'a'j, ili ne kapabl'as kontraŭ'i divers'a'j'n prem'o'j'n; en'ofic'iĝ'int'e, ili ne pov'as star'ig'i bon'a'j'n rilat'o'j'n kun koleg'o'j aŭ rapid'e akomod'iĝ'i al nov'a'j situaci'o'j.
#001433
Mikro'kredit'o'j: ĉu help'o aŭ tromp'o?
#001434
En la jar'o 2006 la Nobel-premi'o pri pac'o est'is trans'don'it'a al la bangladeŝa ekonomik'ist'o Muhammad Yunus kaj la Grameen Bank iniciat'it'a de li. Tio est'is re'kon'o de mikro'kredit'o'j, sistem'o de et'skal'a kredit'don'ad'o al mal'riĉ'a'j person'o'j, kiu'j ne kapabl'as prunt'e'pren'i mon'o'n de bank'o. La bangladeŝa ekzempl'o est'is imit'at'a en mult'a'j land'o'j, sed kritik'ant'o'j pli'oft'iĝ'as.
#001435
Laŭ la entrepren'a histori'o, Muhammad Yunus, diplom'it'o de la uson'a Vanderbilt University kaj profesor'o ĉe la Universitat'o de Chittagong, en 1974 prunt'e'don'is egal'valor'o'n de 27 dolar'o'j al grup'o de 42 famili'o'j por ebl'ig'i al ili la produkt'ad'o'n kaj vend'ad'o'n de et'a'j il'o'j. Normal'e, tiu'j person'o'j pov'us akir'i mon'o'n nur de uzur'ist'o'j. La person'a iniciat'o de Yunus evolu'is al esplor'projekt'o de li'a universitat'o, kaj en 1983 est'is kre'it'a la sen'de'pend'a Grameen („vilaĝ'a”) Bank. En tio help'is la reg'ist'ar'o, ShoreBank, mal'grand'a uson'a bank'o, kaj Ford Foundation.
#001436
Baz'a (sed ne ĉiam aplik'at'a) princip'o de mikro'kredit'o'j est'as ke prunt'e'pren'ant'o dev'as aparten'i al grup'o de plur'a'j person'o'j. La ali'a'j grup'an'o'j neniel jur'e garanti'as la ŝuld'o'n, sed praktik'e tamen la grup'o iel atent'as, ke la prunt'e'pren'ant'o bon'e kondut'as kaj ke la mon'o iam est'os re'pag'it'a. Grameen Bank hav'as klient'ar'o'n je 97 % in'a'n kaj asert'as, ke 98 % de la prunt'o'j est'as re'pag'at'a'j.
#001437
Tip'a ekzempl'o est'as sinjor'in'o Mosammat Taslima Begum, kiu en 1992 prunt'e'pren'is 20 dolar'o'j'n por aĉet'i kapr'in'o'n kaj iĝ'is sukces'a entrepren'ist'in'o. Ŝi akcept'is en 2006 la Nobel-premi'o'n nom'e de Yunus kaj li'a bank'o.
#001438
Mal'facil'as klar'ig'i al la publik'o kial la laŭ'dir'e sukces'a'j Grameen-princip'o'j est'as aplik'at'a'j kaj laŭd'at'a'j tut'mond'e, dum Bangladeŝo rest'as unu el la plej mal'riĉ'a'j land'o'j de la mond'o. Ĉu la tut'o est'as nur fikci'o, viv'ten'at'a per propagand'o kaj mon'donac'o'j, ĉu efektiv'e est'as mirakl'a metod'o aŭ ĉu nur kelk'lok'e est'as real'a'j rezult'o'j? Jam de jar'o'j cirkul'as dub'o'j.
#001439
Mez'e de juli'o 2009 la brit'a revu'o The Economist aper'ig'is artikol'o'n pri mikro'kredit'o'j baz'it'a'n sur esplor'o'j de du universitat'o'j. Massachusets Institut'e of Technology (Mit) kontrol'is, ĉu profit'ant'o'j de mikro'kredit'o'j en la barata urb'eg'o Hyderabad post 18 monat'o'j est'is pli bon'fart'a'j ol kontrol'grup'o, kiu neni'o'n ricev'is. Konklud'o: ambaŭ grup'o'j rest'is sam'e mal'riĉ'a'j. Kelk'a'j person'o'j fond'is entrepren'et'o'n, sed plej'oft'e la mon'o est'is uz'at'a por kur'ant'a'j famili'a'j el'spez'o'j. Esplor'o'j de Yale University en Filipinoj konduk'is al simil'a konklud'o. La artikol'o ankaŭ aper'is sur la ret'paĝ'o de la revu'o, sekv'is vigl'a diskut'o kaj sekv'e ankaŭ ali'a'j inform'il'o'j raport'is pri la tem'o, al'port'ant'a'j pli'a'j'n ekzempl'o'j'n.
#001440
Ĉu la individu'o'j kaj ŝtat'o'j, kiu'j financ'e sub'ten'as mikro'kredit-sistem'o'j'n, halt'ig'u si'a'j'n donac'o'j'n? Tut'e ne, sed ili kontrol'u, ĉu ili'a mon'o ver'e est'as uz'at'a laŭ la origin'a'j ide'o'j: mal'riĉ'ul'o'j eskap'u el mal'riĉ'ec'o, post iom da temp'o ne plu hav'u ŝuld'o'j'n, sed kontraŭ'e pov'u ŝpar'i. Tiel ek'est'os kredit'sistem'o, kiu efik'e funkci'as kaj ne plu bezon'as ekster'a'n help'o'n. La mon'help'o est'ont'e ir'u al mikro'financ'ad'o, pli larĝ'a ag'ad'teren'o, kiu ankaŭ inkluziv'as instru'ad'o'n, konsil'ad'o'n, asekur'o'n ktp.
#001443
Ĉu est'i apert'a por ĉies opini'o?
#001444
Mi'n ŝok'as la respond'o de Stefan Maul (MONATO 2009/8-9, p. 5) pri la artikol'o („opini'o”) de Alexander Gofen. En'ver'e mi atend'is de S. Maul, kiu'n mi taks'is eminent'a ĵurnal'ist'o kaj ekvilibr'a honest'a person'o, simpl'a'n respond'o'n: „Jes, ni erar'is pro ne'sufiĉ'a kontrol'o de la fakt'o'j kaj mank'o de ni'a distanc'iĝ'o dis'de tia'j akuz'o'j.” Punkt'o. Vid'int'e, ke neni'u el ni, hom'o'j, est'as sen'erar'a, re'kon'i unu ni'a'n evident'a'n erar'o'n est'as honor'ind'a, laŭd'ind'a kondut'o.
#001445
Nu, se tia est'as la el'don'lini'o de la revu'o, mi atend'as, ke aper'os – mal'avar'e en'paĝ'ig'it'a'j kaj titol'it'a'j, sen'a'j je ia ajn kritik'a distanc'iĝ'o – artikol'o'j asert'ant'a'j, ke: la holokaŭst'o est'as fals'a invent'o, ĝi neniam okaz'is; la nigr'ul'o'j est'as mal'pli inteligent'a'j, ol la blank'ul'o'j; la mort'o'pun'o neces'as por gard'i la soci'ord'o'n; la gej'o'j est'as mens'mal'san'a'j; la tortur'o neces'as por ni'n defend'i de la teror'ism'o; la vir'in'o'j dev'as rest'i hejm'e por gard'i la infan'o'j'n kaj trik'i ŝtrump'o'j'n; ktp ktp. Ankaŭ tiu'j ĉi pens'manier'o'j est'as ja real'a'j, eĉ bedaŭr'ind'e amas'e dis'vast'ig'it'a'j en ni'a mond'o. Demokrati'a, serioz'a kultur'magazin'o cert'e dev'as avert'i pri ili'a ekzist'o, sed cert'e ne dediĉ'u al ili, sen'koment'e, tut'a'j'n paĝ'o'j'n!
#001447
Ignat Florian Bociort, ĉie kon'at'a kiel ekvilibr'a rezon'ant'o, en la artikol'o Mis'paŝ'o kontraŭ la etik'o de la ĵurnal'ism'o1 skrib'as: „Ni ĝust'e kompren'u la ‚sen'respond'ec'o'n pri la opini'o'j’, ĉar ĝi ne sen'lim'as: neni'u demokrati'a kaj matur'a revu'o akcept'as hodiaŭ artikol'o'j'n de naci'ist'o'j, ras'ist'o'j, aŭ sen'baz'a'j'n blamaĵojn pri labor'o aŭ person'ec'o de la hom'o'j. Al tio al'don'iĝ'as, en la E-revu'o'j, la observ'ad'o de la spirit'o de Esperant'o.”
#001448
Se la el'don'politik'o de MONATO konfirm'iĝ'os tia, kia est'is ĵus deklar'it'a de s-ro Maul, kun grand'a bedaŭr'o mi dev'os distanc'iĝ'i de la revu'o kaj cert'e ne plu abon'i ĝi'n.
#001449
Ĉu est'i apert'a por ĉies opini'o? (2)
#001450
Mi mal'abon'is last'a'n jar'o'n pro tio, ke mi est'is mal'dung'it'a, do mi'n surpriz'is ricev'i, sen'pag'e, ekzempler'o'n de MONATO (2009/8-9). Mi rimark'is, ke la leter'o'j plej'part'e pri'protest'as artikol'o'n en la juni'a numer'o pri la nov'a furor'o de la uson'a ekstrem'dekstr'o, la (ne)civit'an'ec'o de prezid'ant'o Obama. Ĉar mi ne ricev'is ekzempler'o'n de la juni'a MONATO, mi ne pov'is leg'i tiu'n artikol'o'n. Sed, leg'int'e kaj aŭd'int'e la idiot'aĵ'o'j'n de tia'j frenez'ul'o'j, mi hav'as bon'a'n ide'o'n pri ĝi'a en'hav'o. La problem'o est'as, ke MONATO taks'as ĝi'n interes'a, provok'a ide'o, kiu „nek kalumni'as nek ofend'as iu'n, krom ebl'e la intelekt'o'n”. Ĝust'e, la intelekt'o'n. MONATO kutim'e vol'as inform'i kaj provok'i je inteligent'a, intelekt'a nivel'o kaj klopod'as mal'kaŝ'i la objektiv'a'n ver'o'n de la situaci'o, anstataŭ sen'kritik'e papag'um'i la asert'o'j'n de iu kaj tiu.
#001451
Mi sci'vol'as, ĉu Alexander Gofen est'as ŝerc'em'a ruz'ul'o, kiu verk'is provok'a'n strang'aĵ'o'n nur por bat'i la vesp'ej'o'n. Ebl'e MONATO en'konduk'u nov'a'n rubrik'o'n nom'it'a'n „Frenezulgvato”. Vi jam raport'is pri la raelanoj, kiu'j vol'as konstru'i Nif'o-ambasad'o'n en Litovio (esper'ebl'e ne en Vilnius, urb'o mal'pur'eg'a pro tiom da cigared'rest'aĵ'o'j).
#001452
Por cert'iĝ'i, ke la re'ven'o de la papili'o est'as ne nur impres'o, tri asoci'o'j de papili-am'ant'o'j, la nederlanda, la flandr'a kaj la valon'a, organiz'is papili'nombr'ad'o'j'n. Ĉi-jar'e en la 2a de aŭgust'o mil'o'j da em'ul'o'j nombr'is mult'e pli da ekzempler'o'j ol en la pas'int'a jar'o. Wouter Vanreusel [voŭtr vanrejsl] de la asoci'o Natuurpunt vzw klar'ig'as, ke est'as iom tro fru'e por jam jubil'i, sed ke tut'e klar'e almenaŭ provizor'e la papili'o re'ven'is kaj don'as esper'o'n pri ni'a medi'o. Tag'a'j papili'o'j ja tre rapid'e re'ag'as al medi'a mal'pur'iĝ'o aŭ al klimat'ŝanĝ'iĝ'o'j. „Kompar'e kun la pas'int'a jar'o ni nombr'is mult'e pli”, dir'as Vanreusel. „Plej okul'frap'a est'as la re'ven'o de la kard'o'papili'o (Vanessa cardui), kiu nun est'as, kaj en Flandri'o kaj en Valoni'o kaj en Nederlando, la plej oft'a papili'o.”
#001454
Frank-Walter Steinmeier, la kandidat'o de la german'a parti'o SPD por la kancelier'a posten'o post'aŭtun'e, lanĉ'is nov'a'n kampanj'o'n por redukt'i la kvant'o'n de sen'labor'ul'o'j. Li antaŭ'dir'is, ke, se oni sekv'os li'a'j'n rekomend'o'j'n, sen'labor'ec'o en Germanio redukt'iĝ'os dum la ven'ont'a'j dek jar'o'j ĝis nul'o.
#001455
Do, li vid'ig'as al kvar milion'o'j da sen'labor'ul'o'j labor'posten'o'n. Vid'ig'as, sed ruz'e ne promes'as: „Est'as ebl'e, ke ni ating'os la cel'o'n.” Sed aktual'e li bezon'as kampanj'o'n por lev'i si'n kaj si'a'n parti'o'n el la abism'o de la balot'a'j prognoz'o'j. Tial mez'e de somer'feri'a vaku'o li lanĉ'is paŝ'o'n post paŝ'o si'a'n plan'o'n: unu'e per oni'dir'o'j, post'e antaŭ public'ist'o'j, fin'e antaŭ la publik'o.
#001456
Tamen dub'as ne nur la publik'o. La politik'a'j konkur'ant'o'j akr'e riproĉ'as la kandidat'o'n: CDU kaj FDP pro mal'sincer'ec'o kaj sen'kompetent'o; mal'dekstr'ul'o'j, ĉar ili promes'is redukt'i sen'labor'ec'o'n nur je du milion'o'j; kaj verd'ul'o'j asert'as, ke Steinmeier pirat'is ili'a'n slogan'o'n, progres'i per medi'o'protekt'a'j projekt'o'j.
#001457
Kio'n pov'as prognoz'i la leg'ant'o'j de MONATO? Nu, se difin'it'a'j parti'o'j antaŭ'vid'as redukt'i sen'labor'ec'o'n je kelk'a'j el'cent'o'j, ali'a'j je du'on'o, Steinmeier nun ja komplet'e plen'e tut'e, nur rest'as super'i ili'n per pli glor'a vizi'a prognoz'o. Ĉu ni do perspektiv'u, ke en dek jar'o'j ĉiu german'o hav'os ne nur unu labor'lok'o'n, sed eĉ du, ebl'e pli da? Ke ili tiam bezon'os tiom da por viv'ten'i si'n kontent'ig'e?
#001458
En la muze'o Albert'in'a en Vieno trov'iĝ'as 41 000 desegn'aĵ'o'j kaj 900 000 grafik'aĵ'o'j. Ĝi'n fond'is en 1776 la princ'o Albert Kasimir von Sachsen-Teschen. Ek'de 1822 la kolekt'o est'as publik'e vizit'ebl'a. Hodiaŭ ĝi'n posed'as la ŝtat'o.
#001461
La konstru'aĵ'o star'as sur iam'a bastion'o de la viena urb'o'mur'o proksim'e al la ŝtat'a oper'ej'o. Dum re'nov'ig'o inter 1996 kaj 2003, kiam la kolekt'o est'is ferm'it'a, est'is konstru'it'a sub'ter'a depon'ej'o 3000 kub'metr'o'j'n grand'a. Krom'e oni konstru'is en la sub'a etaĝ'o rond'a'j'n fenestr'o'j'n por sugest'i – laŭ la arkitekt'o'j – ŝip'o'n.
#001462
Tamen post pluv'eg'o en juni'o 2009 en'flu'is kelk'cent litr'o'j da akv'o en la nov'a'n depon'ej'o'n. Bon'ŝanc'e neniu'j art'aĵ'o'j est'as difekt'it'a'j. Tamen pro tro alt'a aer'a humid'ec'o oni dev'is for'transport'i la valor'a'j'n objekt'o'j'n, kiu'j trov'iĝ'as en divers'grand'a'j skatol'o'j. Dum ses semajn'o'j 80 help'ant'o'j labor'is po 100 hor'o'j'n semajn'e.
#001463
Ne'respond'it'a est'as la demand'o, kiu pag'os la kost'o'j'n – ĝis nun milion'o'n da eŭr'o'j. Ebl'e kaŭz'is la problem'o'n fuŝ'it'a labor'o dum la re'konstru'ad'o. Inform'o'j pri Albert'in'a leg'ebl'as ĉe: /wiki/Muze'o_Albert'in'a.
#001464
Dum jar'o'j en Belgi'o mank'as karcer'lok'o'j. Gard'ist'o'j plend'eg'as pri streĉ'a'j situaci'o'j pro tro'loĝ'at'ec'o. Polic'ist'o'j perd'as motiv'iĝ'o'n, ĉar ar'o da krim'ul'o'j, kapt'it'a'j en freŝ'a far'o, tamen rest'as liber'a'j pro mank'o de lok'o'j. Divers'a'j ministr'o'j pri justic'o far'is promes'o'j'n, ekzamen'is kaj daŭr'e ekzamen'as ebl'a'j'n solv'o'j'n, sed la situaci'o apenaŭ pli'bon'iĝ'is.
#001465
Sed en'karcer'ig'it'o'j mem zorg'as pri solv'o. En juli'o tri krim'ul'o'j eskap'is el prizon'o en Bruĝ'o per kaper'it'a helikopter'o. Kelk'a'j'n tag'o'j'n post'e tri ali'a'j uz'is eskal'o'n, kiu'n labor'ist'o'j post'las'is, por trans'ramp'i mur'o'n kaj fuĝ'i per la aŭt'o de la patr'in'o de unu kapt'it'o, kiu atend'is antaŭ la en'ir'ej'o (el'ir'ej'o?).
#001466
De'nov'e, komenc'e de aŭgust'o, du gangster'o'j for'kur'is, ĉi-foj'e el la juĝ'ej'o en Bruselo, post kiam tie'n en'ir'is kaj minac'is arm'it'a'j kaj mask'it'a'j help'ant'o'j. Tri eskap'o'j de ok person'o'j en nur du semajn'o'j. Ĝis la mez'o de aŭgust'o en la nun'a jar'o jam eskap'is 39 kapt'it'o'j.
#001467
Evident'e la ministr'o pri justic'o, Stefaan De Clerck [stefán deklérk] dron'as sub kritik'o'j de komunik'il'o'j kaj de opozici'a'j politik'a'j parti'o'j. Oni efektiv'e far'is ne'pardon'ebl'a'j'n erar'o'j'n. Jam en 2007 okaz'is du fuĝ'o'j per helikopter'o. La parlament'o tiam voĉ'don'is por sekur'ig'i la ĉef'a'j'n prizon'o'j'n por mal'ebl'ig'i tio'n kaj antaŭ'vid'is buĝet'o'n. Sed, en 2009, unu el la plej danĝer'o'j bandit'o'j en Belgi'o trov'iĝ'is en mal'liber'ej'o, kie mank'is ĝust'e la promes'it'a sekur'ec'o.
#001468
La krim'ul'o'j, kiu'j'n oni vol'is pri'juĝ'i en la brusela justic'palac'o, jam far'is plur'a'j'n per'fort'aĵ'o'j'n kaj aper'is antaŭ juĝ'ist'o pro prov'o pri'rab'i, kun minac'ad'o al et'ul'o kaj paf'ad'o al polic'ist'o'j. Sed la serv'o, kiu zorg'is pri ili'a tie'a al'ven'o, taks'is ili'a'n ĉe'est'o'n en la juĝ'ej'o sen'risk'a, kaj do ĉe'est'is nur ne'arm'it'a'j gard'ist'o'j.
#001469
Ne nur eskap'o'j est'ig'as pri'mok'a'j'n artikol'o'j'n en la gazet'o'j. La kompat'ind'a ministr'o pri justic'o dev'as digest'i mont'o'n da plend'o'j kaj pri'mok'o'j, sed li'a pov'o est'as tre lim'ig'it'a pro aŭtonomi'o de la justic'o.
#001470
Ĉu la eskap'o'j efektiv'e kontribu'as al la solv'o de la lok'mank'o'j? Fakt'e la grand'a pli'mult'o de la eskap'int'o'j post'e re'kapt'iĝ'as. Sed est'us pli efik'e, se la belg'a'j polic'o kaj justic'o pen'ad'us gard'i danĝer'a'j'n bandit'o'j'n kaj solv'i la lok'mank'o'n anstataŭ mobiliz'i arme'o'n por re'trov'i eskap'int'o'j'n. Ali'flank'e oni ne tro plend'u. Antaŭ jar'o'j iam eskap'is pli ol 250 hom'o'j en unu jar'o.
#001471
Mi el'pens'is la jen'a'n anagram'o'n de „Esperant'o lingv'o inter'naci'a”: Tiran'i ne ven'ig'os la ter'pac'o'n. Tio ne rilat'as al Esperant'o, sed ebl'e ali'a leg'ant'o trov'os pli taŭg'a'n.
#001472
Reg'ist'ar'a'j reprezent'ant'o'j de kvar EU-land'o'j (Aŭstrio, Hungari'o, Rumani'o kaj Bulgario), Turki'o kaj Eŭrop'a Uni'o sub'skrib'is la 13an de juli'o 2009 en la turk'a ĉef'urb'o Ankar'o inter'konsent'o'n pri la konstru'o de strategi'e grav'a gas'o'dukt'o Nabucco (), kiu preter'pas'os Rusion. Ĝi dev'as mal'pli'ig'i la de'pend'ec'o'n de Eŭrop'o de la rus'a gas'o. La cel'o est'as konstru'i gas'tub'o'n 3300 km long'a'n tra la menci'it'a'j land'o'j ĝis distribu'a centr'o en orient'a Aŭstrio, tra kiu ek'de 2014 est'os transport'at'a gas'o de Azi'o al Eŭrop'o. La konstru'ad'o kost'os 7,9 miliard'o'j'n da eŭr'o'j kaj dev'as komenc'iĝ'i en 2011.
#001473
Iniciat'int'o de la projekt'o est'as la aŭstr'a entrepren'o OMV. Kun'part'o'pren'ant'o'j est'as Mol (Hungari'o), Transgaz (Rumani'o), Bulgargaz (Bulgario) kaj BOTAŞ (Turki'o). Ses'a partner'o, ek'de februar'o 2008, est'as la german'a RWE. Politik'a konsil'ist'o de la projekt'o est'as Joschka Fischer, eks'a german'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j.
#001474
Eŭrop'a Uni'o sub'ten'as la konstru'o'n de la gas'o'dukt'o, kaj ankaŭ Uson'o pled'is por ĝi. La gas'tub'o en la unu'a faz'o dev'us ĉiu'jar'e transport'i 10 kaj post'e 31 miliard'o'j'n da kubaj metr'o'j da gas'o. Rusio antaŭ'e'n'puŝ'as konkurenc'a'n projekt'o'n Sud'a flu'o por liver'i rus'a'n gas'o'n al Eŭrop'o. Ekspert'o'j tim'as, ke neni'u el la du gas'tub'o'j est'os profit'ig'a, ĉar jam ekzist'as ali'a'j. Pli'a konkurenc'a projekt'o est'as Nord'a flu'o, tra kiu oni transport'os rus'a'n gas'o'n tra la Balt'a Mar'o al Germanio (MONATO, 2006/1).
#001475
De kie flu'os gas'o por Nabucco?
#001476
La ĉef'a problem'o de Nabucco est'as kontrakt'i kun pli da liver'ont'a'j land'o'j. La part'o'pren'ant'a'j entrepren'o'j deklar'is, ke ili ricev'is promes'o'j'n pri gas'liver'o'j el Azerbajĝano, nord'a Irako kaj Turkmeni'o. Cert'a'j promes'o'j tamen preskaŭ ne est'as, ĉar ankaŭ Ĉini'o, Pakistano kaj Barato hav'as grand'a'n interes'iĝ'o'n pri gas'liver'o'j.
#001477
Ĉi-moment'e cert'a liver'ant'o est'as nur Azerbajĝano. Tamen la liver'o'j el tiu land'o ne sufiĉ'os por plen'ig'i la kapacit'o'n de Nabucco, ĉar la land'o pov'as cert'ig'i jar'e nur kvar miliard'o'j'n da kubaj metr'o'j. Turki'o dezir'as, ke ankaŭ irana gas'o flu'u en la gas'tub'o al Eŭrop'o, se la politik'a'j kondiĉ'o'j permes'us tio'n. Irano posed'as la du'e plej grand'a'j'n gas'kuŝ'ej'o'j'n en la mond'o. Uson'o tamen est'as strikt'e kontraŭ negoc'o'j kun Tehrano pro la disput'o lig'e kun la irana atom'program'o. Ali'a ebl'a partner'o est'as Turkmeni'o.
#001478
José Manuel Barroso, la prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o, deklar'is, ke la gas'tub'o kontribu'os al la energi'sekur'ec'o de Eŭrop'o kaj Turki'o. Ĝi mal'ferm'os ankaŭ la pord'o'n por nov'a era'o en rilat'o'j kun Turki'o. La turk'a ĉef'ministr'o Recep Tayyip Erdoğan [reĝep tajip érdoan] karakteriz'is la politik'a'n inter'konsent'o'n pri la gas'o'dukt'o kiel histori'a'n moment'o'n por la energi'a sekur'ec'o en Eŭrop'o. La deklar'o de la sved'a prezid'ant'ec'o de la EU-Konsili'o tekst'is, ke la pli'bon'ig'it'a liver'sekur'ec'o est'as strategi'e grav'a por EU. Pli'e oni sub'strek'as, ke la funkci'ant'a eŭrop'a energi'merkat'o dev'as vari'ig'i la proviz'ad'o'n per brul'aĵ'o'j kaj transport'voj'o'j.
#001479
La sub'skrib'ad'o de la inter'konsent'o mal'fru'iĝ'is monat'o'j'n pro la postul'o'j de Turki'o pri mal'mult'e'kost'a'j liver'o'j de gas'o je special'a'j kondiĉ'o'j. Fin'e ĝi rezign'is pri tio kaj re'ag'is kompromis'e. Ĝi ne plu insist'as hav'i 15 procent'o'j'n de la transport'at'a gas'o. Ali'flank'e, Turki'o okaz'e de kriz'o vol'as hav'i al'ir'o'n al la eŭrop'a'j gas'rezerv'o'j. Oni akcept'is tio'n, kaj la gas'o'dukt'o'n oni konstru'os tiel, ke gas'o pov'as flu'i en ambaŭ direkt'o'j. Do, Turki'o tiu'okaz'e pov'us import'i gas'o'n ankaŭ el Alĝerio kaj Norvegi'o. Turki'o opini'as ricev'i jar'e ĝis 150 milion'o'j'n da eŭr'o'j da en'spez'o'j rezult'e de la gas'transit'o.
#001480
Pas'is kvin jar'o'j ek'de la membr'iĝ'o je la 1a de maj'o 2004 de Pollando en Eŭrop'a Uni'o (EU). Ebl'as jam far'i la bilanc'o'n de la pol'a'j avantaĝ'o'j. Unu el la plej grav'a'j est'as la al'ir'o al financ'ad'o por la ekonomi'a dis'volv'iĝ'o: teknik'a'j struktur'o'j, entrepren'ad'o, scienc'a'j esplor'o'j, kre'ad'o de nov'a'j labor'lok'o'j, financ'ad'o de agrikultur'o kaj de kamp'ar'a'j region'o'j.
#001481
Ek'de la 1a de maj'o 2004 ĝis la fin'o de maj'o 2009 ĉiu'j trans'pag'o'j de EU al Pollando ating'is sum'o'n de 31 miliard'o'j da eŭr'o'j. Ali'flank'e Pollando dum tiu period'o kontribu'is al la buĝet'o de EU per 14 miliard'o'j da eŭr'o'j. La bilanc'o do sum'iĝ'as je plus'o de 17 miliard'o'j en'tut'e, aŭ preskaŭ 3,5 miliard'o'j da eŭr'o'j jar'e, kio en pol'a'j zlot'o'j don'as impon'a'n sum'o'n de 14 miliard'o'j. En la jar'o'j 2004-2007 Pollando ricev'is la maksimum'a'n sum'o'n kaj tre bon'e profit'is la eŭrop'uni'a'j'n mon'rimed'o'j'n (PHARE, ISPA, NPR 2004-2006, Fondus'o'n por Kun'ten'iĝ'o, rimed'o'j'n por agrikultur'o kaj por kamp'ar'a'j region'o'j). Pollando far'is grand'a'n salt'o'n antaŭ'e'n en la jar'o 2008, kiam ĝi pov'is akir'i grand'a'n kvot'o'n (preskaŭ 20 % de la tut'a buĝet'o de 70 miliard'o'j da eŭr'o'j por la period'o 2007-2013) por la real'ig'ad'o de la koher'ig'a politik'o.
#001482
Pollando ek'de si'a membr'iĝ'o ricev'ad'is ĉiu'jar'e pli da mon'o. En la jar'o 2008 tiu tendenc'o est'is halt'ig'it'a kaj Pollando ricev'is la sam'a'n sum'o'n kiel en 2007. Ankaŭ la membr'o'kotiz'o de Pollando en EU ĉiu'jar'e kresk'is. Fin'fin'e la sald'o de la kont'o'j kun EU en la jar'o 2008 est'is je preskaŭ 600 milion'o'j da eŭr'o'j pli mal'bon'e ol en 2007.
#001483
La Fondus'o por Kun'ten'iĝ'o (angl'e Cohesion Fund, german'e Kohäsionsfonds, franc'e Fonds de cohésion) est'as unu el la financ'a'j il'o'j, per kiu'j EU cel'as mal'grand'ig'i la diferenc'o'j'n en la dis'volv'iĝ'o de la region'o'j kaj membr'o'ŝtat'o'j. Por la jar'o'j 2007-2013 la fondus'o dispon'as pri en'tut'e 70 miliard'o'j da eŭr'o'j.
#001484
La help'o est'as destin'it'a al land'o'j, kies laŭ'person'a mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) est'as mal'pli ol 90 % de la EU-mez'um'o, kaj est'as uz'ot'a por infra'struktur'a'j invest'o'j en medi'protekt'ad'o kaj transport'o.
#001485
Xu Jinming ne kompren'as, kial teror'ist'o'j mort'ig'as sen'kulp'a'j'n hom'o'j'n kaj mort'ig'as eĉ si'n mem (MONATO 2009/8-9, p. 7). Ĉu tiu'j, kiu'j far'as tio'n, mem kompren'as? Trov'end'a'j kaj pun'ot'a'j est'u tiu'j, kiu'j pens'as anstataŭ la sen'kulp'ul'o'j kaj manipul'as ili'n, por ke ili si'n ofer'u por ties em'o'j! Ĉu sen'kulp'ul'o'j est'as mort'ig'end'a'j pro iu ajn kial'o?
#001487
Stefan Maul supoz'as, ke la elekt'int'o'j por Ed'e est'as nur esperant'ist'o'j, ties famili'an'o'j kaj ge'amik'o'j (MONATO 2009/8-9, p. 8). Tio ne ver'as. Jen du tial'o'j kontraŭ tiu supoz'o:
#001488
En 2004 mi voĉ'don'is por Ed'e, nur pro raci'a'j argument'o'j, ĉar tiu'temp'e mi nur sci'is pri la ekzist'o de Esperant'o, sed kon'is neniu'n esperant'ist'o'n.
#001489
En 2009 mi kandidat'iĝ'is por Ed'e, kaj sekv'e analiz'is lok'a'j'n rezult'o'j'n. En mi'a departement'o ni ricev'is 667 voĉ'don'o'j'n en 2004, kaj 408 en 2009 (tamen en eŭrop'a Franci'o la nombr'o kresk'is el 25 067 ĝis 27 408). En mi'a urb'et'o, el ĉirkaŭ 2200 voĉ'don'int'o'j Ed'e ricev'is 1 voĉ'o'n en 2004 (ne mi, ĉar mi loĝ'is apud Parizo), kaj ankaŭ 1 ĉi-jar'e (mi sci'as, ke est'is mi!), tamen mult'a'j hom'o'j tie kon'as mi'a'n esperant'ist'ec'o'n. En la najbar'a urb'o, el ĉirkaŭ 6500 voĉ'don'int'o'j Ed'e ricev'is 10 voĉ'o'j'n en 2004 kaj 54 en 2009. Tamen la lok'a esperant'ist'a asoci'o kon'as nur unu Esperant'o-parol'ant'o'n en tiu urb'o, kiu ne est'as politik'e fam'a.
#001490
Mi konklud'as, ke ver'ŝajn'e est'as hom'o'j, kiu'j voĉ'don'is por Ed'e sen rekt'e kon'i esperant'ist'o'j'n, sen ebl'i parol'i Esperant'o'n. Unu tia est'as mi'a kuz'o, kiu dir'is al mi: „Tre bon'a ide'o! Se vi sukces'os, mi volont'e lern'os Esperant'o'n.”
#001491
Al japan'a'j ge'edz'iĝ'a'j fest'o'j oni kutim'e invit'as ĉirkaŭ 100 hom'o'j'n, 50 el edz'a flank'o, 50 el edz'in'a. La gast'o'j inkluziv'as parenc'o'j'n, amik'o'j'n kaj koleg'o'j'n. Kiel ĉef'gast'o'j'n oni invit'as super'ul'o'j'n el si'a'j labor'ej'o'j.
#001492
Kompani'o tia est'as Officeagent, fond'it'a en 2001. Last'a'n jar'o'n ven'is 100 pet'o'j, du'obl'e pli ol en 2006. La tarif'o est'as 20 000 en'o'j (ĉ. 150 eŭr'o'j) krom vetur'kost'o'j por ĉiu anstataŭ'ant'o. Laŭ la fond'int'o de la kompani'o, s-ro Takemoto: „Iu'j pet'as help'o'n, pretekst'ant'e, ke la invit'it'o'j ne pov'os ven'i pro ne'atend'it'a problem'o, sed fakt'e ili ne hav'as intim'a'j'n koleg'o'j'n kaj amik'o'j'n. Hom'a'j rilat'o'j pli kaj pli mal'dens'iĝ'as pro la mal'aper'o de dum'viv'a dung'ad'o.”
#001494
Raport'is la ĵurnal'o Asahi pri vir'a „anstataŭ'ant'o”, 37-jar'a, kiu jam pli ol 20 foj'o'j'n lud'is si'a'n rol'o'n en ge'edz'iĝ'a'j fest'o'j kiel koleg'o aŭ amik'o de la edz'o. Li far'as mal'long'a'n, banal'a'n salut'o'n kaj eĉ petit'e kant'as. Sed nepr'as, ke li est'u atent'a por kaŝ'i si'a'n anstataŭ'ant'ec'o'n.
#001495
Ĝis la 1990aj jar'o'j, japan'o'j labor'is en unu kompani'o ĝeneral'e ĝis emerit'iĝ'o. Do neniam mank'is invit'ot'o'j – eĉ mal'e, sed kiu'n elekt'i mal'facil'is kaj pov'is don'i mal'agrabl'a'n sent'o'n al ne-invit'it'o'j. En provinc'a'j kaj kamp'ar'a'j urb'o'j ge'edz'iĝ'a'j fest'o'j est'as grand'a'j kun pli ol 200 invit'it'o'j. Tamen la fest'o'j pli kaj pli mal'grand'iĝ'is, tiel ke nun furor'as mal'grand'a'j event'o'j, nur kun famili'an'o'j, aŭ foj'e eĉ neni'u fest'o.
#001497
Invit'it'o'j dev'as donac'i mon'o'n al la ge'edz'o'j. Vir'in'o'j dev'as vest'i si'n per kimon'o kaj por tio ili dev'as vizit'i bel'ig'ist'in'o'n, pag'ant'e mult'e. Oft'e ili ir'as al la fest'o ne volont'e sed du'on'dev'ig'e. En la nun'a mal'varm'a soci'o kaj mal'prosper'a ekonomi'o est'as pli bon'e solv'i la problem'o'n per mon'o, invit'ant'e profesi'a'j'n „gast'o'j'n”, kiu'j ĝoj'e ĉe'est'as kaj gaj'ig'as la etos'o'n.
#001498
En la unu'a jar'du'on'o de 2009 la mon'kvant'o en ŝpar'depon'o'j de Belgi'o ne'kutim'e kresk'is je 11 %. Fin'e de juni'o la tut'a kvant'o ating'is 172,5 miliard'o'j'n da eŭr'o'j, absolut'a'n rekord'o'n por Belgi'o.
#001499
Ŝpar'i pli grand'a'n part'o'n de si'a'j en'spez'o'j est'as tendenc'o en la land'o'j, kiu'j uz'as eŭr'o'n. En la unu'a kvar'on'o de 2009, en tiu zon'o oni ŝpar'is 15,6 % de la en'spez'o'j, sed en Belgi'o eĉ 15,8 %. Tio est'as kresk'o je 1,8 % por la eŭr'o'region'o kaj 2,7 % por Belgi'o kompar'e al la unu'a jar'kvar'on'o de 2008.
#001500
El la statistik'o'j de Eŭrop'a Uni'o (Eurostat) vid'ebl'as, ke Belgi'o plej kontrast'as kun Briti'o, kie oni nun'temp'e el'spez'as proksim'um'e ĉio'n, kio'n oni per'labor'is.
#001501
Sanxingdui trov'iĝ'as en la urb'o Guanghan, 40 kilo'metr'o'j'n nord'e de Ĉengduo, ĉef'urb'o de la ĉin'a provinc'o Siĉŭan'o. Ĝi ricev'is la nom'o'n pro tri alt'a'j kaj krut'a'j ter-amas'o'j sur vast'a eben'aĵ'o. Tie arkeolog'o'j trov'is ruin'o'n de antikv'a urb'o kun are'o de 12 kvadrat'a'j kilo'metr'o'j kaj el'fos'is grand'a'n kvant'o'n da bronz'a'j, jad'a'j kaj or'a'j objekt'o'j. La lok'a reg'ist'ar'o konstru'ig'is grandioz'a'n muze'o'n tie kaj pet'as list'ig'i la ruin'o'n kiel Mond'a'n Hered'aĵ'o'n.
#001502
Printemp'e de 1929 lok'a ter'kultur'ist'o Yan Daocheng trov'is kav'o'n, mason'it'a'n per ŝton'o'j, kiam li fos'is apud si'a dom'o. El ĝi li el'fos'is pli ol 400 delikat'a'j'n jad'aĵ'o'j'n. Tio al'tir'is atent'o'n de kurioz'aĵ'ist'o'j kaj arkeolog'o'j, kaj baldaŭ komenc'iĝ'is pri'fos'ad'o. En 1986 brik'ej'a'j labor'ist'o'j trov'is jad'a'n ring'o'n, kiam ili pren'is argil'o'n. Inform'iĝ'int'e pri tio, arkeolog'a team'o komenc'is esplor'o'n kaj trov'is du grand'a'j'n kult'ej'o'j'n de la dinasti'o Shang (17a jar'cent'o – 11a jar'cent'o antaŭ ni'a era'o). El ili oni el'fos'is pli ol 1700 objekt'o'j'n el bronz'o, jad'o, lak'o, argil'o aŭ or'o, 80 el ebur'o, pli ol 4600 mon'er'o'j'n kaj grand'a'n kvant'o'n de konk'aĵ'o'j.
#001503
La arkeologi'a el'trov'o ŝajn'e renvers'as la konklud'o'n de ĉin'a'j histori'ist'o'j kaj arkeolog'o'j, kiu'j ĝeneral'e opini'as, ke la ĉin'a civilizaci'o font'is de la basen'o de la Flav'a River'o kaj dis'vast'iĝ'is al la tut'a land'o. Sed la ruin'o atest'as, ke ankaŭ la basen'o de Jangzi'o est'as font'o de la ĉin'a civilizaci'o, kaj pruv'as la not'o'j'n de histori'a'j dokument'o'j pri la regn'o Shu. Antaŭ 5000 ĝis 3000 jar'o'j tie est'is ĉef'urb'o de la regn'o kaj kultur'a centr'o inter'komunik'at'a kun la mez'a kaj mal'supr'a basen'o de la Flav'a River'o.
#001504
Sed oni ne sci'as, kial la regn'o for'las'is la ĉef'urb'o'n, kaj la bril'a civilizaci'o subit'e ĉes'is. Antaŭ kelk'a'j jar'o'j la mal'kovr'o de antikv'a ruin'o en Jinsha, proksim'a al la provinc'a ĉef'urb'o Ĉengduo, inspir'is arkeolog'o'j'n: objekt'o'j el'fos'it'a'j el la du lok'o'j est'as mir'ind'e simil'a'j. Iu'j opini'as, ke la civilizaci'o de la ruin'o Jinsha, pli mal'fru'a je 500 aŭ 1000 jar'o'j, ebl'e est'as la daŭr'o de tiu de Sanxingdui. Ali'a'j konjekt'as, ke la regn'o trans'lok'iĝ'is de Sanxingdui al Jinsha pro milit'o, inund'o aŭ pest'o. Sed la kaŭz'o rest'as ne'kon'at'a pro neni'u atest'o.
#001505
Enigm'a'j est'as ankaŭ mult'a'j objekt'o'j el'fos'it'a'j el la ruin'o de Sanxingdui. Plej mir'ind'a'j est'as hom'figur'a'j bronz'aĵ'o'j kun grand'a'j okul'o'j kaj alt'a naz'o, la aspekt'o est'as diferenc'a de orient-azi'an'o'j. Ili spegul'as eminent'a'n meti'lert'ec'o'n. Iu'j special'ist'o'j opini'as, ke la el'fos'it'a'j objekt'o'j reprezent'as kultur'o'n de la gent'o Qiang, kiu loĝ'as en la guberni'o'j Beichuan kaj Pingwu kaj konserv'as anim'ism'a'n kaj fetiĉ'ism'a'n religi'o'n. Tamen ali'a'j suspekt'as, ke la bronz'aĵ'o'j est'as kombin'o'j de la ĉin'a kultur'o kun iu fremd'a, ĉar sur ili est'as neni'u skrib'o krom desegn'o'j mal'sam'a'j ol tiu'j trov'it'a'j en ali'a'j lok'o'j de Ĉini'o.
#001506
La artikol'o klar'ig'as, kial MONATO rajt'as, ja ne'vol'e, sed sen'tim'e aper'ig'i nazi'a'n slogan'o'n.
#001508
Paragraf'o 86a de la german'a krim'jur'a kodeks'o mal'permes'as, minac'ant'e per pun'o, publik'a'n uz'o'n de faŝist'a'j simbol'o'j, parol'o'j, mot'o'j ktp, de'ven'ant'a'j el la temp'o de la „tri'a regn'o”. Ĝi valid'as ankaŭ por aktual'a'j faŝism'a'j simbol'o'j, do por tia'j, kiu'j „simil'as konfuz'ebl'e” al la nazi'a'j.
#001509
Klar'a decid'o, sed sekv'o'j en la praktik'o montr'iĝ'as komplik'a'j. Jam plump'a'j imit'o'j ne est'as facil'e trakt'ebl'a'j de la juĝ'ist'o'j kaj, invers'e, kontraŭ'faŝist'a bon'intenc'e tra'strek'it'a svastik'o antaŭ du jar'o'j apenaŭ pov'is eskap'i pun'a'n verdikt'o'n.
#001511
Aktual'a kaz'o est'as apart'e delikat'a. La ekstrem'dekstr'a organiz'aĵ'o „Blood and Honour”, fond'it'a en la 80aj jar'o'j en Briti'o, est'as mal'permes'it'a en 2000 en Germanio. Laŭ la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j, ĝi ag'as kontraŭ la konstituci'a ord'o kaj inter'naci'a kompren'iĝ'o.
#001512
La organiz'aĵ'o uz'as angl'a'lingv'e la slogan'o'n de la hitlera jun'ul'ar'o „Blut und Ehre”, do „Sang'o kaj honor'o”. Sed nun, vend'ist'o de t-ĉemiz'o'j kun la angl'a'lingv'a slogan'o, evident'e kontraŭ'leĝ'a, kontraŭ'is advokat'e akuz'o'n antaŭ sub'a juĝ'ej'o – kaj gajn'is la proces'o'n ĉe la federaci'a kort'um'o en Karlsruhe.
#001513
Laŭ la decid'o de la tie'a'j juĝ'ist'o'j, nazi'a'j slogan'o'j en fremd'a'j lingv'o'j ne rekt'e per'as ties en'hav'o'n kaj ne plu est'as re'kon'ebl'a'j kiel ident'ig'il'o'j de kontraŭ'konstituci'a'j organiz'aĵ'o'j. Sekv'e, german'lingv'a uz'o de nazi'a'j mot'o'j est'as pun'at'a, dum cel'konsci'a traduk'aĵ'o en ali'a'j lingv'o'j rest'as ne'persekut'at'a.
#001514
Ĉu do Karlsruhe locuta, causa fin'it'a – Karlsruhe parol'is, do fin'iĝ'is la afer'o? Almenaŭ mir'ig'as, ke german'a'j juĝ'ist'o'j en 2009 agnosk'as la angl'a'n lingv'o'n, post pli ol 60 jar'o'j da pen'a instru'ad'o en si'a land'o, „fremd'a”. Ĉu ili ver'e taks'as membr'o'j'n, klient'o'j'n, simpati'ant'o'j'n, do la „brun'em'a'n” part'o'n de la german'a popol'o, tiom stult'a'j, ke ili ne re'kon'as la tiam'a'j'n kaj ankoraŭ aktual'a'j'n nazi'a'j'n kaj nazi'em'a'j'n kapt'il'o'j'n?
#001515
Ne, ili bon'e kon'as la truk'o'j'n de la ekstrem'a'j dekstr'ul'o'j, lud'ant'a'j nun ankaŭ per lingv'o'j. Sed ili prefer'as re'ĵet'i la kaz'o'n al la politik'o, la soci'o mem. Laŭ ili, la pun'leĝ'o sol'a ne kapabl'as for'ig'i la nazi'a'n ide'ar'o'n el la soci'o. Cert'e. Sed en ali'a'j kaz'o'j tia'j super'a'j kort'um'o'j ne hezit'as mem'konsci'e kaj decid'em'e inter'ven'i per verdikt'o.
#001516
Ĉu neces'as psikolog'a ret'help'o esperant'lingv'a?
#001517
Sed ne ĉiu'j opini'as tiel. Antaŭ du'on'jar'cent'o iu'j aŭtor'o'j – ekzempl'e Michel Foucault – ek'montr'is, ke la frenez'o est'as antaŭ ĉio la bild'o, kiu'n iu soci'o far'as por si pri kelk'a'j inter si'a'j an'o'j: kolektiv'a, histori'a percept'o; oni ne konsider'as kiel frenez'ul'o'j'n en ĉi'a'j land'o'j kaj en ĉi'a'j epok'o'j la sam'a'j'n person'spec'o'j'n. Ali'a'j – ekzempl'e Hannah Arendt kaj Stanley Milgram – kompren'is kaj klopod'is por klar'ig'i: kutim'ul'o'j, kiu'j sent'as si'n bon'fart'a'j, kaj kiu'j ŝajn'as al si'a ĉirkaŭ'ul'ar'o normal'a'j, en tiu grup'o ag'as ne'raci'e, mal'e al si'a'j interes'o'j, kaj precip'e mal'e al la interes'o'j de ali'a'j, ĝis genocid'o kaj medi'detru'o.
#001519
La esperant'ist'o'j form'as en la nun'a hom'ar'o special'e interes'a'n grup'o'n. Ili'a ĉe'est'o en la pli'mult'a'j land'o'j, ili'a divers'eg'a spert'o pov'us instig'i kler'ig'a'j'n inter'ŝanĝ'o'j'n por ili kaj ili'a'j sam'ide'an'o'j, kaj ankaŭ por la inter'kultur'a psikologi'o.
#001522
Al kio serv'as la psikologi'o?
#001523
La organiz'aĵ'o Psikolog'o'j de la Mond'o (PDM) est'as fond'it'a por kun'ir'i, en Franci'o kaj ali'lok'e, kun person'o'j, kiu'j dezir'as konsult'i por solv'i problem'o'j'n, kiu'j'n star'ig'as ili'a mens'a kaj rilat'a viv'o aŭ por pli'bon'ig'i si'a'n labor'o'n ĉe hom'o'j barakt'ant'a'j kontraŭ tia'j problem'o'j. En Franci'o tem'as ekzempl'e pri „sen'paper'ul'o'j” (hom'o'j sen legitim'il'o'j); famili'an'o'j de Alzheimer-mal'san'ul'o; soci'a'j fak'ul'o'j, kiu'j kontakt'iĝ'as kun sen'hejm'ul'o'j en la strat'o'j de urb'o'j. Ali'lok'e, ekzempl'e pri in'a'j viktim'o'j de edz'a violent'o en Kabili'o, togolaj rifuĝ'int'o'j en Ganao, volont'ul'o'j en Palestino ...
#001525
Konsider'ant'e la karakteriz'aĵ'o'j'n de la esperant'ist'a komun'um'o, PDM ŝat'us sci'i, ĉu est'us oportun'e mal'ferm'i ret'konsult'ej'o'n. La opini'o'j diverĝ'as: ĉu tiu propon'o renkont'us sufiĉ'a'n interes'o'n? Ĉu est'as psikologi'a'j problem'o'j – klinik'a'j, soci'a'j, inter'kultur'a'j – kiu'j grav'us por la leg'ant'ar'o de MONATO?
#001526
Skrib'u vi'a'j'n demand'o'j'n, sugest'o'j'n, koment'o'j'n kaj propon'o'j'n al .
#001527
Antaŭ plur'a'j jar'o'j en ĉi tiu revu'o mi rezon'is pri Uson'o, kie tiam pli kaj pli mult'a'j hom'o'j ne plu pov'is viv'ten'i si'n kaj si'a'j'n famili'o'j'n per unu posten'o, sed dev'is akcept'i plur'a'j'n labor'o'j'n, ĉar en la ĉef'a posten'o ili ne akir'is sufiĉ'e da salajr'o. Mi esprim'is la tim'o'n, ke tia evolu'o post iom da temp'o okaz'os ankaŭ en ali'a'j industri'a'j land'o'j. Bedaŭr'ind'e tiu tim'o montr'iĝ'is real'a, kiel montr'as freŝ'a'j cifer'o'j en Germanio. Probabl'e ili valid'as simil'e, almenaŭ tendenc'e, por mult'a'j ali'a'j land'o'j industri'a'j.
#001528
Normal'a posten'o laŭ la kriteri'o'j en Germanio est'as dung'it'ec'o plen'e social'e asekur'it'a, kun minimum'e du'on'o de la kutim'a plen'a semajn'a labor'temp'o kaj kun ne'lim'ig'it'a kontrakt'o en unu entrepren'o. Ĉe ne'tip'a'j okup'o'j minimum'e unu el tiu'j kriteri'o'j ne ekzist'as. Ĉiu kvar'a ne'sufiĉ'e okup'at'a labor'ist'o en Germanio trov'iĝ'as sub la minac'o de mal'riĉ'iĝ'o.
#001530
Tamen la divers'a'j form'o'j de ne'tip'a'j okup'o'j al'port'as ne nur mal'bon'o'n sed ankaŭ ŝanc'o'j'n. Dum la pas'int'a'j jar'o'j mult'a'j hom'o'j antaŭ'e sen'labor'a'j help'e de tiu'j (ŝtat'e sub'ten'at'a'j) instrument'o'j de la labor'merkat'o trov'is nov'a'j'n labor'lok'o'j'n. Sekv'e Germanio spit'e al la ekonomi'a kriz'o hav'as konsider'ind'e mal'pli mult'a'j'n sen'labor'ul'o'j'n ol mez'e de tiu ĉi jar'dek'o. Lim'ig'it'a dung'ad'o kaj por'temp'a labor'o sam'e kiel prunt'o'labor'o al'port'as por labor'don'ant'o'j ebl'ec'o'n re'ag'i al ŝanĝ'o'j de merkat'o, al labor'ist'o'j la perspektiv'o'n de post'a firm'a dung'it'ec'o.
#001531
Sed invers'e, prunt'o'labor'ist'o'j oft'e ne sukces'as re'akir'i normal'a'n posten'o'n. Se hom'o'j dum mult'a'j jar'o'j dev'as el'ten'i en tia'j ne'tip'a'j labor'kondiĉ'o'j, la nov'a'j form'o'j mal'traf'as la cel'o'n. Ili iĝ'as normal'a'j – kaj tio ne est'as normal'a. Mult'a'j labor'ist'o'j pag'as alt'a'n prez'o'n por tio. Ili rezign'as je pli alt'a'j salajr'o'j, je profesi'a karier'o kaj stabil'ec'o. Alarm'as, ke hom'o'j kun ne'tip'a'j labor'o'j apart'e risk'as mal'riĉ'iĝ'i. Laŭ la statistik'o ĉiu du'a akir'as mal'pli ol 9,85 eŭr'o'j/hor'e. En neni'u kompar'ebl'a land'o la sektor'o de sub'nivel'a'j salajr'o'j kresk'is tiom rapid'e kiom en Germanio.
#001532
En tiu ĉi kun'tekst'o mi re'ven'as al la artikol'o de Alexander Gofen pri la uson'a prezid'ant'o Barack Obama. Mult'a'j el vi prav'e kritik'is ĝi'n kaj protest'is. Iu'j opini'is, ke uson'an'o'j kun sam'a'j ide'o'j est'as neglekt'ind'a minoritat'o. Sed inter'temp'e ating'is ni'n mult'a'j raport'o'j el Uson'o, kiu'j montr'as, ke tamen ne tiom mal'mult'a'j civit'an'o'j de la land'o pens'as simil'e al Gofen. Memor'u, ke en li'a artikol'o (en la juni'a numer'o) jam en la titol'o aper'as la riproĉ'o pri „social'ism'a aventur'ism'o” kaj ke en'konduk'e Gofen sen iu'j klar'ig'o'j skrib'is, ke social'ism'o infekt'is Uson'o'n kaj ke la nun'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n kaŭz'is „la aventur'ism'o de social'ism'a'j elit'o'j”. Tio est'as kurioz'a asert'o, ĉar ne pov'as est'i iu ajn dub'o, ke tiu'n katastrof'o'n kaŭz'is ne social'ist'o'j, sed nur'e kapital'ist'o'j. Ali'flank'e est'as tut'e ne'klar'e, kiel Gofen kaj kompan'o'j (sub)kompren'as la noci'o'n „social'ism'o”. Kaj nun tiu ĉi vort'o aper'as en ĉiu'j kritik'o'j kaj polemik'o'j de uson'an'o'j, kiu'j kontraŭ'as kaj kondamn'as la re'form'o'n de la san'serv'o'j en Uson'o, kiu'n Obama promes'is dum si'a elekt'o'kampanj'o. Li'a cel'o est'as simpl'e, ke ĉiu civit'an'o hav'u minimum'a'n san-asekur'o'n, kiel est'as en preskaŭ ĉiu'j ali'a'j industri'a'j land'o'j, almenaŭ en Eŭrop'o. Sed leg'ant'e la raport'o'j'n pri kun'ven'o'j de uson'an'o'j kun'vok'it'a'j de politik'ist'o'j de la demokrat'a parti'o (do tiu de Obama), mi hav'as la impres'o'n, ke la kontraŭ'ul'o'j de la re'form'plan'o per part'e histeri'a'j re'ag'o'j kun la ĉiam'a riproĉ'o pri „social'ism'o” part'e est'as psik'e mal'san'a'j.
#001536
Antaŭ 20 jar'o'j la detru'it'a berlina mur'o signal'is la fin'o'n de la mal'varm'a milit'o en Eŭrop'o. Tamen, du monat'o'j'n antaŭ'e, en aŭgust'o 1989, ĉirkaŭ du milion'o'j da litovoj, latv'o'j kaj eston'o'j star'is hom'ĉen'e inter Vilniuso, Rig'o kaj Talin'o je distanc'o de ĉirkaŭ 600 km.
#001538
Tiel ili atent'ig'is pri la 50a dat're'ven'o de la Molotov-Ribbentrop-pakt'o, laŭ kiu Sovetio kaj Germanio sekret'e konsent'is divid'i mez'a'n Eŭrop'o'n. Sam'temp'e la hom'o'j vol'is montr'i, ke sen la tri balt'a'j popol'o'j la kontinent'o ne pov'os est'i unu'ec'a kaj liber'a. Laŭ'long'e de tiu ĉi „balt'a voj'o” flirt'is nigr'a'j funebr'a'j ruband'o'j kaj brul'is kandel'o'j de hom'o'j, kiu'j esprim'is si'a'n dezir'o'n sen'de'pend'e viv'i. En 1991 la rev'o real'iĝ'is.
#001539
Ankaŭ la aŭgust'o de 2009 ne trankvil'is en Baltio. En ĉiu'j tri land'o'j okaz'is jubile'a celebr'ad'o de la „balt'a voj'o”, kiu'n akompan'is koncert'o'j, divers'a'j manifestaci'o'j kaj ali'a'j aranĝ'o'j.
#001540
Ĉirkaŭ 60 000 hom'o'j part'o'pren'is maraton'o'n inter Vilniuso kaj Talin'o, trans'don'ant'e unu al ali'a simbol'a'j'n kruc'et'o'j'n. Ali'a'j kur'is po unu kilo'metr'o'n kadr'e de la kampanj'o Mi'a kor'o bat'as por Baltio. Aviad'ist'o'j dis'ĵet'is flor'o'j'n, kaj engaĝ'iĝ'is ankaŭ glis'paraŝut'ant'o'j, bicikl'ant'o'j, motor'cikl'ant'o'j kaj vel'ŝip'ant'o'j.
#001541
La ĉef'a'j jubile'a'j aranĝ'o'j okaz'is la 23an de aŭgust'o. Tiam tra Litovio est'is port'at'a torĉ'o de la Balt'a Asemble'o, okaz'is mes'o en la katedral'o de Vilniuso, kaj est'is inaŭgur'it'a'j fot'o'ekspozici'o'j. Sam'temp'e en Vilniuso, Rig'o kaj Talin'o, en la lingv'o'j litova, latv'a kaj eston'a, est'is kantat'a kant'o Baltio jam vek'iĝ'as popular'a antaŭ du jar'dek'o'j. Ĉe la lim'punkt'o latv'a-eston'a est'is star'ig'it'a monument'o: sep metal'a'j man'prem'e star'ant'a'j siluet'o'j.
#001542
Sam'tag'e la ĉef'ministr'o'j de la tri balt'a'j land'o'j (la litova Andrius Kubilius, la latv'a Valdis Dombrovskis kaj la eston'a Andrus Ansip) sub'skrib'is deklaraci'o'n, ke en Eŭrop'o est'u konscienc'e kaj sen'kaŝ'e pri'taks'at'a komun'a memor'o pri la total'ism'a'j reĝim'o'j de la 20a jar'cent'o – stalin'ism'o kaj nazi'ism'o. Ili inter'konsent'is, ke la 23a de aŭgust'o far'iĝ'u tag'o de re'memor'o de stalin'ism'a'j kaj nazi'ism'a'j viktim'o'j.
#001543
Honor'o'n al la part'o'pren'int'o'j de la „balt'a voj'o” esprim'is la estr'o de la Eŭrop'a Komision'o José Manuel Barroso. La direktor'o de Unesk'o Koichiro Matsuura rimark'is, ke la hom'a ĉen'o dev'ig'is Sovetion deklar'i la Molotov-Ribbentrop-pakt'o'n ne plu valid'a, tiel atest'ant'e pri la influ'o de et'a'j ŝtat'o'j al mond'a'j afer'o'j. La uson'a ŝtat'sekretari'in'o Hillary Clinton dir'is, ke pro la „balt'a voj'o” la tri land'o'j far'iĝ'is ĉampion'o'j pri demokrati'o kaj hom'a'j rajt'o'j.
#001544
Pas'is 60 jar'o'j. Kia'j ŝanĝ'o'j okaz'is inter'temp'e en Ĉini'o? Malgraŭ tio, ke mi, 49-jar'aĝ'ul'o, ne tra'pas'is la tut'a'n period'o'n, mi pov'as respond'i al la demand'o.
#001547
Antaŭ la Ĉin'a Popol'a Respublik'o mi'a'j ge'av'o'j nask'is ses infan'o'j'n. Nur tri plen'kresk'is: la ali'a'j tri mort'is pro mal'sat'o aŭ mal'san'o. Ankaŭ plen'kresk'ul'o'j tiam viv'is ĝeneral'e nur ĝis si'a 45a jar'o. Mi'a'j ge'patr'o'j dir'is, ke kiel ali'a'j ili loĝ'is en kaduk'a dom'et'o kaj oft'e mal'sat'is. Ceter'e ili neniam vizit'is lern'ej'o'n kaj eĉ ne pov'is skrib'i si'a'n nom'o'n.
#001548
Eĉ mi memor'as, ke en mi'a mal'grand'a hejm'o star'is sol'e lit'o'j kaj manĝ'o'tabl'o. Mi'a patr'in'o far'is ni'a'j'n vest'aĵ'o'j'n kaj ŝu'o'j'n kaj ni manĝ'is riz'o'n kaj legom'o'j'n plant'it'a'j'n de mi'a'j ge'patr'o'j. Viand'o mal'oft'e vid'ebl'is sur ni'a manĝ'o'tabl'o. Do, malgraŭ tio, ke en la komenc'a'j jar'o'j de la Ĉin'a Popol'a Respublik'o, mi'a viv'o est'is mal'riĉ'a, mi tamen sufiĉ'e manĝ'is kaj ankaŭ mi'a san'o est'is protekt'at'a. Kiel mi'a'j proksim-aĝ'ul'o'j, mi pov'is vizit'i lern'ej'o'n kaj mult'a'j el ni diplom'it'iĝ'is el mez'lern'ej'o.
#001549
Tia'manier'e klimat'iz'il'o'j, lav'maŝin'o'j, kolor'a'j televid'il'o'j, elektr'a'j vent'um'il'o'j, telefon'o'j, frid'uj'o'j kaj ali'a'j famili'a'j aparat'o'j nun bon'e funkci'as en ĉin'a'j hejm'o'j. Voj'o'j est'as konstru'at'a'j, alt'a'j dom'o'j arb'ar'as en urb'o'j kaj nov'a'j dom'o'j punkt'as la kamp'ar'o'n.
#001551
Hieraŭ mi promen'is en mi'a najbar'aĵ'o. Tie, kie est'is antaŭ'e riz'kamp'o'j, star'as nov'a loĝ'kvartal'o kun mult'a'j dom'o'j. En unu el la dom'o'j mi trov'is en la fenestr'o anonc'o'n pri ties vend'o. Tiu ĉi dom'o est'is konstru'it'a antaŭ ebl'e du jar'o'j kaj est'is loĝ'at'a de jun'a famili'o. Tiu, tamen, dev'is for'las'i si'a'n hejm'o'n, supoz'ebl'e ne plu pov'ant'e re'pag'i al la bank'o prunt'it'a'n mon'o'n.
#001553
En tia okaz'o unu'e la bank'o prov'as vend'i ĝi'n. Kiam ĝi ne vend'iĝ'as, la bank'o al'met'as la dom'o'n al aŭkci'o tra tribunal'o. La nombr'o de dom'o'j ĉe aŭkci'o'j eg'e mult'iĝ'is ek'de la last'a somer'o. En mart'o 2008 la nombr'o est'is 3773, sed en juli'o 2009, 7229. Pro la mal'bon'a ekonomi'o mult'a'j ne plu pov'as re'pag'i la mon'o'n prunt'it'a'n por aĉet'i dom'o'n.
#001554
La ĵurnal'o Mainiĉi raport'is en aŭgust'o pri divers'a'j tia'j okaz'o'j. Ekzempl'e Ŝimada Kooĵi (42-jar'a, fals'a nom'o por kaŝ'i la ident'ec'o'n de la famili'o), kiu labor'is en fabrik'o pri elektr'a'j aparat'o'j, aĉet'is dom'o'n antaŭ 16 jar'o'j kontraŭ 48 milion'o'j da en'o'j (400 000 eŭr'o'j).
#001555
Li plan'is re'pag'i monat'e 160 000 en'o'j'n kaj somer'e kaj vintr'e, pro special'a'j krom'salajr'o'j, 450 000 en'o'j'n. Ĝis nun li ĉiam re'pag'is, sed en la last'a aŭtun'o la situaci'o ĉe la fabrik'o mal'bon'iĝ'is, kaj li'a salajr'o est'as tranĉ'it'a je 30 %. Ceter'e li mult'e ŝuld'is pro la eduk'ad'o de si'a'j ge'fil'o'j. Nun li tim'as, ke, se li ne ricev'os la vintr'a'n krom'pag'o'n, li dev'os for'las'i si'a'n hejm'o'n.
#001556
Laŭ la Asoci'o de Ne'mov'ebl'a Propr'aĵ'o, mult'iĝ'as rifuĝ'int'o'j pro dom'perd'o. Eĉ se hom'o'j vol'as vend'i si'a'n dom'o'n, tio mal'facil'as en la nun'a ekonomi'a situaci'o. Tial, ekzempl'e, Kizuki Tooru (50-jar'a, de'nov'e fals'a nom'o) perd'is si'a'n apartament'o'n, aĉet'it'a'n 18 jar'o'j'n antaŭ'e. Tamen rest'as ŝuld'o, kaj li deklar'is si'n bankrot'a. Li'a'j famili'an'o'j for'las'is li'n, kaj li loĝ'as sol'a en mal'grand'a apartament'o, van'e serĉ'ant'e labor'o'n.
#001557
Ĝis la 1990aj jar'o'j mult'a'j hom'o'j labor'is en la sam'a kompani'o ĝis emerit'iĝ'o. En'spez'it'a'j mon'o'j daŭr'e mult'iĝ'is laŭ tiel nom'at'a sistem'o de laŭ'labor'jar'a salajr'o. Mult'a'j, tamen, ne antaŭ'vid'is la ŝanĝ'o'j'n en la soci'o kaj en la ekonomi'o. Sav'i hom'o'j'n tia'j'n est'as la task'o de la politik'o. Help'o tamen ne ven'as, aŭ tre mal'rapid'e, kaj pli kaj pli vid'ebl'as rifuĝ'int'o'j pro dom'perd'o en park'o'j de la grand'a'j urb'o'j.
#001558
Fin'e de aŭgust'o okaz'is ĝeneral'a elekt'o al la japan'a ĉambr'o de reprezent'ant'o'j. Kiel antaŭ'vid'it'e, triumf'is la Demokrat'a Parti'o (DP) super la reg'ant'a Liberal'a Demokrat'a Parti'o (LDP).
#001559
La venk'eg'o okaz'is dank'e al ne'demokrati'a balot-sistem'o en'konduk'it'a de LDP jam en 1996. Tiel la parti'o esper'is etern'e reg'i. La problem'o kuŝ'as ĉe la distrikt'o'j, kie nur unu kandidat'o gajn'as elekt'o'n, tiel ke voĉ'o'j por la ne'sukces'int'o'j est'as sen'util'a'j. La distrikt'o'j liver'as 300 seĝ'o'j'n, kontrast'e al krom'a'j 180 seĝ'o'j, kiu'j est'as pri'balot'at'a'j laŭ proporci'a sistem'o.
#001560
La elekt'o-slogan'o de LDP tekst'is: „LDP hav'as respond'ec'o-fort'o'n.” Per tiu koncept'o, kiu ne ekzist'as en vort'ar'o'j, LDP vol'is montr'i, ke ĝi hav'as vol'o'n, dev'o'n kaj pov'o'n gvid'i Japani'o'n kun respond'ec'o. Mult'a'j hom'o'j kred'is, tamen, pro event'o'j de la pas'int'a'j jar'o'j, ke ver'dir'e mank'as fort'o tia.
#001562
En septembr'o 2005 venk'is LDP, sub ĉef'ministr'o Koizumi, inter'ali'e pro promes'o privat'ig'i la poŝt'a'n sistem'o'n. Baldaŭ evident'iĝ'is, ke la privat'ig'o sekv'ig'as pli alt'a'j'n tarif'o'j'n kaj for'ig'o'n de poŝt'ofic'ej'o'j, ekzempl'e el vilaĝ'o'j. Krom'e la reg'ist'ar'o pli kaj pli mol'ig'is la regul'o'j'n, kiu'j protekt'is labor'ist'o'j'n, don'ant'e grand'a'n profit'o'n al la kapital'ist'ar'o. Aper'is sen'labor'ul'o'j, ne'regul'a'j labor'ist'o'j kaj tre mal'riĉ'a'j famili'o'j. Mal'jun'ul'o'j est'is diskriminaci'at'a'j. Eĉ beb'nask'o far'iĝ'is mal'facil'a pro mank'o de kurac'ist'o'j.
#001563
Post Koizumi sekv'is divers'a'j ĉef'ministr'o'j, dum la reg'ist'ar'o montr'iĝ'is pli kaj pli ne'kapabl'a. La last'a ĉef'ministr'o, Asoo, mal'saĝ'e re'ag'is al la ekonomi'a kriz'o, tiel ke fin'e pro mal'am'o kontraŭ LDP, ne am'o por DP, japan'o'j elekt'is la last'a'n.
#001564
Nun DP fort'as kaj en la ĉambr'o de reprezent'ant'o'j kaj en la ĉambr'o de konsil'ant'o'j. Ĝi nun pov'os far'i, kio'n ĝi vol'as. La ont'a ĉef'ministr'o, Hatojama Jukio, promes'is: „Mi cel'as soci'o'n plen'a de frat'ec'o, en kiu ĉiu'j viv'o'j est'as zorg'e gard'at'a'j kaj la feliĉ'o de ali'a est'os ankaŭ la ni'a. Mi ĉes'ig'os la ĝis nun far'it'a'n mis'uz'o'n de la buĝet'o kaj uz'os tiel nask'it'a'n mon'o'n por la bon'o de popol'an'a'j viv'o'j. Tio est'as la ŝanĝ'o de la reg'ist'ar'o.”
#001565
DP-reg'ist'ar'o est'as histori'a event'o. Post la du'a mond'milit'o, dum pli ol 60 jar'o'j, preskaŭ ĉiam LDP reg'is Japani'o'n. Ĝi de'pend'is de la kapital'ist'ar'o kaj Uson'o, dis'don'ant'e part'et'o'n de la profit'o'j kiel ŝmir'mon'o'n al sub'ten'ant'o'j kaj ali'a'j. Fakt'e mult'a'j estr'ar'an'o'j de DP de'ven'as de LDP, sed la parti'o batal'is kontraŭ LDP kaj do ne facil'e ced'os al mal'nov'a'j metod'o'j.
#001566
Se DP plen'um'os si'a'j'n promes'o'j'n, ĝi ŝanĝ'os la soci'o'n kaj la naci'o'n. Tial oni pov'os nom'i ĝi'a'n grand'a'n venk'o'n revoluci'o.
#001567
Akcept'i kaj scienc'o'n kaj Bibli'o'n
#001568
En la artikol'o Super'viv'o de plej taŭg'a teori'o (MONATO 2009/8-9, p. 22-24) oni asert'as, ke la teori'o de evoluci'o est'as kontraŭ'at'a, ĉar ĝi „kontraŭ'star'as al la tiel nom'at'a kre'ism'o, la bibli'a koncept'o, laŭ kiu ni'a univers'o est'is kre'at'a de Di'o dum ses tag'o'j antaŭ ĉirkaŭ 6000 jar'o'j”.
#001569
Tio suspekt'ig'as, ke Darwin est'is engaĝ'it'a kontraŭ'star'i la asert'o'n pri la ses tag'o'j kaj la ses mil'o'j da jar'o'j. Ĉu ebl'as pens'i, ke Darwin naiv'e ne sci'is, ke „la ses tag'o'j” (kaj ĉirkaŭ'aĵ'o'j) est'as, jam de long'a temp'o, interpret'it'a'j kiel mit'a kadr'o por trans'don'i la koncept'o'n de la di'a kre'ad'o? Krom'e, ĉu ver'e Darwin konstant'e distanc'iĝ'is de la koncept'o de kre'ism'o?
#001570
Est'as, cert'e, iu'j nov'darvin'ism'a'j ne'ant'o'j de kre'ism'o; pli preciz'e, tiu'j ĉi kontraŭ'star'as la fundament'ist'a'j'n kre'ist'o'j'n, laŭ kiu'j Di'o, post la komenc'a kre'ad'o, daŭr'ig'as inter'ven'i, de temp'o al temp'o, por di'e help'i la evoluci'o'n. Ne, do, pro la supr'e'menci'it'a'j motiv'o'j la teori'o de evoluci'o est'as kontraŭ'at'a. Kutim'e di'kred'ant'a'j scienc'ist'o'j akcept'as kaj la scienc'e pruv'it'a'n evoluci'o'n kaj la tradici'a'n bibli'a'n kre'ism'o'n.
#001571
Supoz'ebl'e ankaŭ en vi'a kutim'a gazet'o oft'iĝ'is erar'o'j dum la pas'int'a'j jar(dek)oj. Mi mem mal'kovr'as pli kaj pli mult'a'j'n eĉ en renom'a tut'land'a ĵurnal'o de Germanio, kiu ĉiam fier'is pri si'a sen'erar'a lingv'aĵ'o. La problem'o est'as, ke el'don'ej'o'j mal'dung'is ĉiu'j'n revizi'ant'o'j'n, ĉar komput'il'a'j korekt'o'program'o'j est'as mult'e mal'pli kost'a'j ol hom'fort'o'j. Sed eĉ plej ampleks'a komput'il'a program'o ne kapabl'as mal'kovr'i ĉiu'j'n lingv'a'j'n erar'o'j'n.
#001572
Ankaŭ en ni'a revu'o aper'as erar'o'j, kvankam ni ne rezign'is pri la luks'o de hom'a'j revizi'ant'o'j. Kiam antaŭ kelk'a temp'o atent'em'a leg'ant'o rimark'is plur'a'j'n ne'kutim'a'j'n erar'o'j'n en divers'a'j artikol'o'j, est'iĝ'is diskut'ad'o inter la kun'labor'ant'o'j, kiel oni pov'us pli'bon'ig'i ni'a'n sistem'o'n de erar-serĉ'ad'o. La princip'o est'as, ke ne nur aŭtor'o'j kaj redaktor'o'j atent'as pri mal'ĝust'a'j vort'o'j kaj gramatik'aĵ'o'j, sed ke normal'e minimum'e du revizi'ant'o'j leg'as manuskript'o'n kaj atent'ig'as la redakci'a'n sekretari'o'n pri erar'o'j, tiel ke antaŭ en'paĝ'ig'o li pov'as el'sark'i ili'n. Se do tiom da hom'o'j prov'leg'as, kial tamen aper'as erar'o'j? Simpl'e ĉar hom'o'j est'as erar'em'a'j – nur la katolik'a pap'o est'as mem'difin'e ne'erar'i'pov'a ...
#001573
Ali'flank'e, oni ne pov'as asert'i, ke mult'iĝ'is erar'o'j en ni'a magazin'o dum la jar'o'j. Sed tut'cert'e eĉ kun plej bon'a sistem'o de kontrol'ad'o ni ne pov'os trov'i ĉiu'j'n erar'o'j'n. Krom'e ni ne vol'as ŝtel'i de iu'j el vi la hobi'o'n de erar-ĉas'ad'o. Ebl'e vi memor'as, ke antaŭ long'a temp'o la „lingv'o'pap'o” Bernard Golden regul'e inform'is ni'a'j'n leg'ant'o'j'n pri la erar'o'j, kiu'j'n li trov'is en antaŭ'a numer'o. Li'a'j artikol'o'j, spic'it'a'j per malic'et'a'j koment'o'j, est'is amuz'a leg'aĵ'o. Mi mem est'as tre mal'bon'a revizi'ant'o; precip'e en mi'a'j propr'a'j artikol'o'j mi ne facil'e trov'as la erar'o'j'n, kaj ankoraŭ nun mi prefer'as pres'i manuskript'o'n por revizi'i ĝi'n sur paper'o. Kun tekst'o sur la ekran'o mi ĉiam hav'as problem'o'j'n. Sed tio probabl'e est'as nur mi'a person'a mal'facil'aĵ'o. Post mult'jar'a redakt'a labor'o kun paper'o mi ne kapabl'as for'las'i tiu'n kutim'o'n, ne plen'e fid'ant'e al komput'il'a'j ekran'o'j. Kiel ajn, mi esper'as, ke la revizi'ant'o'j trov'os ankaŭ est'ont'e tiu'j'n erar'o'j'n, kiu'j'n mi preter'vid'is.
#001574
Kiam antaŭ 140 jar'o'j konservativ'a german'a kancelier'o Otto von Bismarck per leĝ'o en'konduk'is ŝtat'a'n social'a'n asekur'o'n, li tio'n far'is ne nur por help'i mal'riĉ'a'j'n civit'an'o'j'n, sed ankaŭ por sufok'i social'ism'a'n mov'ad'o'n. Tio tamen ne funkci'is, ĉar la labor'ist'ar'o spit'e al la ŝtat'a bon'far'o prefer'is social'ism'o'n kaj social'demokrat'o'j'n. Sed la pionir'a far'o de Bismarck efik'is, ke hodiaŭ en praktik'e ĉiu'j eŭrop'a'j kaj mult'a'j ali'a'j demokrat'a'j ŝtat'o'j pli-mal'pli bon'e funkci'as tia social'a asekur'o. Ties tri plej grav'a'j kompon'ant'o'j est'as san'asekur'o, pensi'a kas'o kaj asekur'o kontraŭ sen'labor'ec'o. Ili garanti'as, ke ĉiu civit'an'o en kaz'o de bezon'o ricev'as la neces'a'n help'o'n kaj ne dev'as pag'i ĉio'n el propr'a poŝ'o. Kompren'ebl'e tio valid'as precip'e por mal'riĉ'ul'o'j. La plej grav'a el la tri kompon'ant'o'j est'as la san'asekur'o, ĉar apenaŭ est'as hom'o'j, kiu'j neniam mal'san'iĝ'as.
#001575
Sed kio est'as tut'e normal'a en Eŭrop'o kaj mult'a'j ali'a'j industri'a'j land'o'j, tio tut'e ne est'as normal'a en la plej riĉ'a demokrati'o Uson'o. Tie ne ekzist'as ŝtat'a san'asekur'o, nur privat'a. Tial inter'temp'e 47 milion'o'j hom'o'j viv'as sen san'asekur'o, kaj tio mort'ig'as: ĉiu'jar'e 18 000 vir'o'j, vir'in'o'j kaj infan'o'j mort'as en Uson'o, ĉar sen protekt'o per asekur'o ili ne pov'as vizit'i kurac'ist'o'n. Statistik'e tio signif'as, ke ĉiu'n hor'o'n mort'as du mal'riĉ'ul'o'j.
#001576
Neni'u eŭrop'a land'o politik'e el'ten'us tia'j'n cifer'o'j'n, kaj eŭrop'an'o'j komplet'e mal'kompren'e observ'as la scen'o'j'n de inter'civit'an'a „milit'o” en Uson'o, kiu komenc'iĝ'is kiam prezid'ant'o Barack Obama anonc'is si'a'j'n plan'o'j'n por ŝtat'a san'asekur'o. Mi imag'as, kio okaz'us en Germanio, se en mi'a urb'o civit'an'o'j ven'us kun paf'il'o'j al parti'kun'ven'o, se ili kri'ant'e insult'us deput'it'o'j'n pro la san'asekur'o jen kiel „nazi'o'j'n”, jen kiel „komun'ist'o'j'n”. Oni karakteriz'us tia'j'n protest'o'j'n kiel absurd'a'j'n kaj frenez'a'j'n.
#001577
Evident'e la uson'a soci'o est'as fend'it'a, profund'e fend'it'a. Unu'flank'e star'as parti'an'o'j de Obama („demokrat'o'j”, ali'flank'e adept'o'j de „respublik'an'o'j”), kiu'j rigor'e rifuz'as ĉi'a'n ŝtat'a'n asekur'o'n, per ĉiu'j rimed'o'j. Ankaŭ ne mult'e util'is, ke Obama dum parol'ad'o antaŭ la kongres'o (parlament'o) cit'is el leter'o de la ĵus mort'int'a Ted Kennedy [kénedi], kiu est'is demokrat-parti'a politik'ist'o agnosk'it'a de la tut'a naci'o. Est'as „la grand'a, ne'komplet'ig'it'a afer'o de ni'a soci'o”, li skrib'is, fin'fin'e garanti'i al ĉiu civit'an'o en la plej riĉ'a land'o de la mond'o rajt'o'n je san'protekt'o. Tem'as pri „fundament'a'j princip'o'j de just'ec'o”, skrib'is Kennedy, fin'e eĉ pri „la karakter'o de ni'a land'o”.
#001578
Kia est'as la uson'a karakter'o? Kiom solidar'a vol'as est'i tiu naci'o, kiom da ŝtat'ec'o bezon'as land'o, kies fond'o'mit'o'j rakont'as pri sen'lim'a liber'ec'o kaj pri hero'a, daŭr'e fier'a individu'ism'o? Uson'an'o'j terur'e tim'as tro potenc'a'n ŝtat'o'n, kio'n eŭrop'an'o'j absolut'e ne kompren'as. Cert'e, mult'a'j en'migr'int'o'j ven'is al Amerik'o pro politik'a (oft'e ankaŭ religi'a) sub'prem'o en si'a'j (eŭrop'a'j) hejm'land'o'j kaj rev'is pri la land'o de sen'fin'a'j ebl'o'j, pri grandioz'a liber'ec'o sen iu ajn sub'prem'o. La dogm'o de Uson'o est'is kaj est'as: ĉiu, kiu vol'as, pov'as viv'i liber'e kaj bon'e, sen influ'o de la ŝtat'o, nur per la propr'a individu'a fort'o.
#001579
Se uson'an'o'j ne sub'ten'os la projekt'o'n de Obama, ili akcept'as ke daŭr'e mort'os du mal'riĉ'ul'o'j dum ĉiu hor'o – est'ont'e supoz'ebl'e pli mult'a'j. Ebl'e ili memor'u, ke Otto von Bismarck, kiu invent'is social'a'n asekur'o'n, ne est'is social'ist'o, sed konservativ'a politik'ist'o. Ke li'a plan'o, tiel batal'i kontraŭ social'ism'o, ne funkci'is, tio ja montr'as: ŝtat'a san'asekur'o est'as nek social'ism'a nek ali'parti'a afer'o, sed simpl'e hom'a bezon'o en modern'a soci'o.
#001581
Kiam flor'is la brit'a imperi'o, la nov'a'j eŭrop'a'j mastr'o'j okup'is inter'ali'e okcident'a'n Nepalon inkluziv'e de la region'o Gorka (kiu'n angl'a'lingv'an'o'j, parentez'e, em'as erar'e prononc'i „gurk'a”1). Tie la brit'o'j trov'is hom'o'j'n fidel'a'j'n kaj sincer'a'j'n, kiu'j apart'e taŭg'is kiel soldat'o'j kaj gard'ist'o'j. Gorkanoj pret'is mort'i por protekt'i si'a'j'n nov'a'j'n reg'ant'o'j'n, kaj tial la brit'o'j volont'e ili'n dung'is por batal'i por la imperi'o.
#001582
En la daŭr'o de la temp'o gorkanoj far'iĝ'is tre valor'a'j kaj util'a'j. Brit'o'j uz'as ili'n por plej danĝer'a'j milit'a'j task'o'j. Oni ne sci'as, kiom da gorkanoj mort'is en mond'a'j milit'o'j: ne'oficial'a statistik'o indik'as, ke pere'is en Eŭrop'o kaj ali'a'j mond'o'part'o'j pli ol du milion'o'j.
#001583
Fakt'e, gorkanoj tiel kuraĝ'e serv'as, ke ili ricev'is 14 tiel nom'at'a'j'n viktoriajn kruc'o'j'n, la plej alt'a'n honor'o'n, kiu'n pov'as ricev'i brit'a milit'ist'o. Sed, malgraŭ tio, ke gorkanoj fidel'e serv'as Briti'o'n dum mult'e pli ol unu jar'cent'o (ekzempl'e dum la du'a mond'milit'o kaj ankaŭ nun'temp'e), ili ricev'is nur ses'on'o'n de la salajr'o de brit'a soldat'o. Tia'manier'e bon'e profit'is Briti'o. Gorkanoj do pet'is, ke ili est'u dung'at'a'j kaj pag'at'a'j sam'e kiel brit'a'j soldat'o'j.
#001584
Unu'e lam'is ili'a kampanj'o, ĝis popular'a brit'a aktor'in'o, Joanna Lumley [ĝoana lámli], ek'pled'is por la gorkanoj. Ŝi'a patr'o iam labor'is kun gorkanoj kaj sci'is, kiel kuraĝ'e ili batal'is. La kampanj'o fin'e sukces'is, kaj la brit'a reg'ist'ar'o akcept'is, ke gorkanoj ricev'u sam'a'n salajr'o'n kiel brit'o'j kaj est'u akcept'at'a'j en Briti'o kiel brit'o'j. Do, kiam Lumley vizit'is Nepalon, ŝi est'is bon'ven'ig'at'a kvazaŭ fil'in'o de gorkano.
#001585
Ĉi-jar'e en Pollando oni re'memor'ig'is la 70-jar'iĝ'o'n de la komenc'o de la du'a mond'o'milit'o. Pollando est'is invad'it'a la 1an de septembr'o 1939, tamen argument'ebl'e komenc'iĝ'is la milit'o pli fru'e, la 7an de april'o, kiam ital'o'j atak'is kaj ek'okup'is Albanion. Pri'koment'is tiam la event'o'n brit'a ministr'o, Lord'o Cecil: „La perfid'a atak'o de Mus'sol'in'i al Albanio est'as sen'dub'e la plej mal'bel'a per'fort'aĵ'o kontraŭ najbar'a ŝtat'o dum la mal'facil'a nun'temp'a situaci'o.”
#001587
Pri la event'o'j de antaŭ 70 jar'o'j dir'is la german'a kancelier'o Angel'a Merkel: „La german'a popol'o sent'as etern'a'n respond'ec'o'n pri tiu milit'o.” Tamen ankoraŭ ne tiel agnosk'e esprim'is si'n Beogrado pri la genocid'o en Kosovo aŭ eĉ Ateno pri tiu en Ĉamerio (grek'a region'o sud'e de Albanio, el kiu'j est'as el'pel'it'a'j en 1944 la tie'a'j alban'o'j).
#001588
„Trans'don'u la administr'ad'o'n de Litovio al Skandinavi'o” – tia tekst'o vid'ebl'as ĉe reklam'ej'o'j tra Litovio. Sur afiŝ'o'j aper'is ankaŭ map'o'j, sur kiu'j la nom'o'j de litovaj urb'o'j est'as skrib'it'a'j kun skandinav'a'j fin'aĵ'o'j.
#001589
Tia'manier'e la iniciat'int'o'j de la reklam'o-kampanj'o vol'is atent'ig'i, ke skandinav'a'j land'o'j bon'e reg'as si'a'n ekonomi'o'n kaj ke litovoj lern'u de si'a'j najbar'o'j. „Ni observ'as, kaj jen imit'ind'a ekzempl'o”, opini'as la estr'in'o de la kampanj'o.
#001590
Tamen la reklam'o'j ofend'is kelk'a'j'n litovojn. La estr'o de la social'demokrat'a parti'o koler'is kontraŭ la ofend'a stil'o de la afiŝ'o'j. „Ŝajn'as, ke ni est'as mal'kler'a'j, ne'eduk'it'a'j kaj mal'kompetent'a'j mem'star'e administr'i ni'a'n land'o'n”, li dir'is. Ali'a parlament'an'o eĉ taks'is la kampanj'o'n kontraŭ'konstituci'a, pro la propon'o for'don'i la land'o'n al Skandinavi'o.
#001591
Defend'is la iniciat'o'n ĝi'a estr'in'o. „La form'o de la reklam'o est'as nur humur'o. Propr'a'vol'e rezign'i pri la administr'ad'o kaj far'iĝ'i ies koloni'o est'as absurd'aĵ'o. Normal'e ajn'a varb'ad'o provok'as simpati'o'n kaj koler'o'n”, ŝi dir'is, al'don'ant'e, ke la protekt'ant'o de la iniciat'o est'as la prezid'ant'in'o de Litovio.
#001592
Post atak'o en februar'o, kiam pere'is 11 soldat'o'j burundaj, mort'is en septembr'o en Somali'o pli'a'j 21 pac'trup'an'o'j de la Afrik'a Uni'o (AMISOM). La islam'a ribel'ant'ar'o Shebab konsider'as la soldat'o'j'n invad'int'o'j. Dum la atak'o est'is vund'it'a'j 40 trup'an'o'j el Somali'o, Ugando kaj Burundo, inkluziv'e de la AMISOM-ĉef'o, general'o Nathan Mugisha.
#001593
La burunda reg'ist'ar'o anonc'is kvin'tag'a'n naci'a'n funebr'o'n sed deklar'is si'a'n pret'ec'o'n daŭr'e sub'ten'i la pac'procez'o'n en Somali'o. Reg'ist'ar'a pro'parol'ist'o, Philippe Nzobonariba, dir'is, ke Burundo est'is tiel sub'ten'at'a dum inter'frat'a milit'o kaj do ĝi reciprok'e help'u ali'a'j'n land'o'j'n en simil'a situaci'o. Se Burundo ne est'us ricev'int'a help'o'n tia'n, atent'ig'is Nzobonariba, Burundo est'us en pli terur'a stat'o ol nun Somali'o.
#001594
La ĉerk'o'j en'hav'ant'a'j la kadavr'o'j'n de la 12 burundaj mort'ig'it'o'j est'as akcept'it'a'j de du ministr'o'j kaj post'e met'it'a'j en hal'o'n, kie famili'an'o'j adiaŭ'is la viktim'o'j'n.
#001595
La burunda popol'o ne kompren'as, kial milit'as sam'land'an'o'j en Somali'o. Mult'a'j tim'as, ke la ribel'ant'a'j Shebab-an'o'j ek'atak'os en Burundo mem. „Grav'as help'i ali'a'j'n re'trov'i kaj pli'fort'ig'i pac'o'n,” ven'as tip'a re'ag'o, „sed neces'as rapid'eg'e re'hejm'e'n'ig'i ni'a'j'n frat'o'j'n.”
#001596
Opozici'an'o'j en Burundo opini'as, ke soldat'o'j est'as tie'n send'it'a'j kontraŭ'leĝ'e kaj sen la aprob'o de la naci'a asemble'o. Ĉiu'j parti'o'j postul'as, ke la reg'ist'ar'o klar'e dir'u al la popol'o, kial burund'an'o'j deĵor'as en Somali'o.
#001597
Si'a'flank'e atent'ig'as Shebab, ke se la burunda reg'ist'ar'o send'os trup'o'j'n al Somali'o, tiu'j re'ven'os en ĉerk'o'j. Tio jam okaz'is.
#001598
Last'a'temp'e aper'is nov'a el'don'o de slav'makedon'a enciklopedi'o, kompil'it'a de la Akademi'o de Scienc'o'j de Makedonio sub la aŭspici'o de la reg'ist'ar'o. En'est'as, kiel atend'it'e, mult'a'j mal'ver'o'j histori'a'j kaj politik'a'j. Eĉ diplomat'o'j de la brit'a kaj uson'a ambasad'o'j en Skopj'e protest'is pro la asert'o, inter'ali'e, ke dum la ribel'o alban'a en la jar'o 2001 la naci'liber'ig'a'j taĉment'o'j de la popol'a arme'o est'is trejn'it'a'j de uson'brit'a'j spert'ul'o'j milit'ist'a'j. Tio ne ver'as.
#001599
Plej bedaŭr'ind'e, la slav'makedon'a'j t.n. scienc'ist'o'j insist'as pri si'a'j mal'ver'a'j ŝovinism'a'j tez'o'j kontraŭ'alban'a'j rilat'e la loĝ'ant'ar'o'n en tiu ĉi mult'etn'a land'o. Ili skrib'as, ke alban'o'j, kiu'j laŭ last'a'j don'it'aĵ'o'j konsist'ig'as ĉ. 26 % de la popol'o, est'as al'ven'int'a'j el nord'a Albanio, do ne aŭtokton'as en la respublik'o.
#001600
Tio cert'e mal'ver'as. Est'as pruv'it'e, ke alban'o'j est'as post'e'ul'o'j de iliroj kaj pelasg'o'j, okup'int'a'j vast'a'n teritori'o'n de Danub'o ĝis la Adriatik'a kaj Ionia Mar'o'j, inkluziv'e de la nun'temp'a Makedonio. La antikv'a sci'ul'o Strabon'o (63-20 antaŭ la komun'a era'o) not'is en la sep'a volum'o de si'a Geografi'o, ke „iliroj kaj makedon'o'j parol'as sam'a'n lingv'aĵ'o'n [kaj] hav'as simil'a'j'n mor'o'j'n kaj kutim'o'j'n”.
#001601
Slav'o'j al'ven'is nur post la 6a jar'cent'o. Dum la tut'a temp'o alban'o'j konsist'ig'is pli'mult'o'n, apart'e en Okcident'a Makedonio. Laŭ statistik'o'j de la jar'o'j 1921 kaj 1941 alban'o'j konsist'ig'is ekzempl'e 70 % en Gostivar, 60 % en Diber (De'bar), 43 % en Shkup (Skopj'e), 88 % en Tet'ov'e (Tet'ov'o), 52 % en Struga, ktp.
#001602
Ĝis antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j, Skopj'e est'is la urb'o kun la plej grand'a nombr'o de alban'o'j en ĝi. Hodiaŭ loĝ'as tie pli ol 200 000 alban'o'j. Tamen, laŭ ret'paĝ'o'j kompil'it'a'j de la makedon'a reg'ist'ar'o, leg'ebl'as, ke Skopj'e konsist'as el slav'makedon'o'j, islam'an'o'j, turk'o'j kaj mal'mult'e da alban'o'j.
#001603
Rid'ind'a asert'o! Cert'e oni konsider'as alban'o'j'n, kiu'j plej'mult'e aparten'as al la islam'a religi'o, simpl'e islam'an'o'j aŭ turk'o'j.
#001604
Balot'is 41 % de la voĉ'don'rajt'a loĝ'ant'ar'o de la katalun'a urb'et'o Arenys de Munt [arenŝ' de mu'n] respond'e al la demand'o: „Ĉu vi konsent'as, ke Kataluni'o far'iĝ'u plen'rajt'a ŝtat'o sen'de'pend'a, demokrati'a kaj soci'a en'e de Eŭrop'a Uni'o?” El tiu'j, kiu'j voĉ'don'is, respond'is 96,18 % favor'e al sen'de'pend'ec'o de Kataluni'o dis'de Hispanio.
#001605
En'tut'e est'is kun'vok'it'a'j la 13an de septembr'o 6515 civit'an'o'j por voĉ'don'i. Part'o'pren'is la balot'o'n pli da hom'o'j ol en la referendum'o pri la eŭrop'a konstituci'o (40,43 %) kaj en la last'a'j eŭrop'a'j elekt'o'j (35,14 %).
#001606
Al la balot'ej'o ir'is pli da urb'an'o'j, ol esper'is la organiz'ant'o'j. Antaŭ la balot'o oni ricev'is leter'o'j'n de la ekstrem'dekstr'a frank'ism'a parti'o Falang'e [falanĥe] kaj de la social'ism'a parti'o nun'temp'e reg'ant'a en Hispanio. Ambaŭ leter'o'j invit'is la loĝ'ant'ar'o'n ne part'o'pren'i. Ceter'e okaz'is sam'tag'e ali'a'j balot'o'j, sed ebl'is respond'i al la demand'o pri sen'de'pend'iĝ'o nur en unu'sol'a balot'ej'o.
#001607
Kontraŭ la balot'o protest'is en la centr'a plac'o de Arenys de Munt 60 an'o'j de la frank'ism'a parti'o. La falang'ist'o'j montr'is hispan'a'j'n flag'o'j'n kaj frank'ism'a'j'n simbol'o'j'n. Ili faŝism'e salut'is, asert'ant'e, ke Kataluni'o est'as hispan'a. Polic'an'o'j izol'is la faŝism'a'j'n protest'ant'o'j'n dis'de katalun'a'j sen'de'pend'ist'o'j. De apud'a'j balkon'o'j, najbar'o'j bat'is kaserol'o'j'n por bru'e protest'i kontraŭ la ĉe'est'o de faŝist'o'j.
#001608
Oni balot'is en la sid'ej'o de kultur'a asoci'o apud la urb'o'dom'o pro mal'permes'o de ŝtat'a tribunal'o kun'vok'i la referendum'o'n. Tial la magistrat'o de la urb'et'o trans'don'is la iniciat'o'n al la asoci'o. Laŭ Carles Móra [karles mor'a], urb'estr'o de Arenys de Munt, la cel'o est'is obe'i la juĝ'a'n decid'o'n, kiu mal'permes'is ĉi'a'n kun'labor'o'n de la magistrat'o. La urb'o'dom'a salon'o, kiu dev'us gast'ig'i la urn'o'j'n, akcept'is sang'o'donac'ad'o'n.
#001609
Malgraŭ tio, ke la balot'o mal'hav'as leĝ'a'n valor'o'n, la fakt'o, ke urb'et'o tamen organiz'is balot'o'n kontraŭ la vol'o de la ŝtat'o, kaj kun faŝism'a protest'o, est'is vast'e pri'raport'at'a en inter'naci'a'j amas'komunik'il'o'j. La urb'estr'o difin'is la tag'o'n kiel fest'o'n de demokrati'o, dir'ant'e: „Ni kontraŭ'as neniu'n, sed klopod'as star'ig'i pont'o'j'n por dialog'o.”
#001610
Laŭ la magistrat'o, Arenys de Munt est'as la unu'a katalun'a municip'o, kiu liber'e kaj demokrati'e voĉ'don'is por sen'de'pend'a Kataluni'o. Nun pli ol 60 ali'a'j municip'o'j plan'as sam'e referendum'i. Ili kun'labor'as kaj kre'is ret'ej'o'n: .
#001611
La ĵurnal'o La Vanguardia raport'is, ke last'a'temp'e du'obl'iĝ'is la apog'ant'o'j de sen'de'pend'iĝ'o de Kataluni'o. Sam'e, laŭ la ĵurnal'o, kresk'as sen'de'pend'ism'o ekzempl'e en Kebekio.
#001612
Post la venk'o de la Demokrati'a Parti'o (DP) en la ĝeneral'a elekt'o, Hatojama Jukio est'is elekt'it'a mez'e de septembr'o la 93a ĉef'ministr'o de Japani'o. La nov'a ministr'ar'o konsent'is pri du baz'a'j princip'o'j: „real'ig'o de ver'a popol'a suveren'ec'o” kaj „real'ig'o de en'hav'o'riĉ'a region'a suveren'ec'o”. Kun'lig'it'a'j est'as tri slogan'o'j: „mem'star'o kaj kun'viv'ad'o”, „re'kre'o de soci'a'j lig'il'o'j” kaj „frat'ec'a soci'o”.
#001613
Reg'ist'ar'o gvid'at'a de la Demokrati'a Parti'o est'as histori'a event'o. Dum la pas'int'a'j 50 jar'o'j la Liberal'a Demokrati'a Parti'o (LDP) preskaŭ ĉiam reg'is Japani'o'n. Tiu reg'ad'o ŝajn'is etern'e daŭr'ont'a kaj ĝis la 90aj jar'o'j japan'o'j ne apart'e interes'iĝ'is pri politik'o. Ili kontent'is, viv'ant'e en pac'o kaj en ekonomi'a progres'o.
#001614
Tamen iom post iom mal'aper'is la optimism'o kaj ĉi-jar'e japan'o'j elekt'is nov'a'n reg'ist'ar'o'n, esperant'e pri pli hom'ec'a soci'o. Malgraŭ tio, ke laŭ enket'o'j preskaŭ du'on'o de la japan'a popol'o kred'is, ke ne mult'o drast'e ŝanĝ'iĝ'os, tamen jam okaz'is kvazaŭ „revoluci'a'j” paŝ'o'j politik'a'j.
#001615
La plej okul'frap'a koncern'as la ĉes'ig'o'n de la konstru'ad'o de la dig'o Janba en la guberni'o Gunma. La dig'o est'is plan'it'a en 1952 kaj est'us pret'a en 2015. Ĝi est'as jam ĝis 80 % komplet'a, sed la nov'a reg'ist'ar'o taks'as la konstru'ad'o'n mis'uz'o de la ŝtat'a buĝet'o. Ĝi konsum'is jam la ekvivalent'o'n de 3,5 miliard'o'j da eŭr'o'j.
#001616
Ankaŭ leĝ'o'j, kiu'j mizer'ig'is la viv'o'n de japan'o'j dum la period'o de LDP, est'os nul'ig'it'a'j. Ili inkluziv'as la leĝ'o'n „Help'o al handikap'it'o'j”, kiu fakt'e ne help'is, sed trud'is pli da el'spez'o'j rilat'e pri'zorg'ad'o'n. Ankaŭ la tiel nom'at'a nov'a kurac'ad'a sistem'o est'os nul'ig'it'a: tiu ĉi sistem'o mal'alt'ig'is la buĝet'o'n por fleg'i mal'jun'ul'o'j'n kaj far'iĝ'is unu el la kaŭz'o'j de la mal'venk'o de LDP.
#001617
Re'far'ot'a est'as la leĝ'o „Help'o al sol'patr'in'o'j”, kies al'don'a subvenci'o est'as nul'ig'it'a. Popular'a est'as ankaŭ promes'o mal'alt'ig'i la el'las'o'j'n de karbon'a mono'oksid'o. LDP promes'is 8-procent'a'n mal'pli'ig'o'n; la nun'a reg'ist'ar'o de Hatojama Jukio 25-procent'a'n.
#001618
Promes'it'a'j est'as ankaŭ ali'a'j re'form'o'j kaj nov'a'j leĝ'o'j. Kun esper'o do japan'o'j nun spekt'as televid'o'n kaj leg'as ĵurnal'o'j'n.
#001619
Hatojama Jukio nask'iĝ'is en februar'o 1947 al elit'a famili'o. Pra'av'o rol'is kiel prezid'ant'o de la Ĉambr'o de Deput'it'o'j; av'o far'iĝ'is ĉef'ministr'o kaj sukces'e star'ig'is diplomati'a'j'n rilat'o'j'n inter Japani'o kaj Sovetio; li'a patr'o est'is ministr'o pri ekster'a'j rilat'o'j.
#001620
Jukio stud'is administr'ad'o'n en Tokio, post'e ĉe Stanford en Uson'o. Tie li renkont'is si'a'n nun'a'n edz'in'o'n Mijuki, eks'a'n aktor'in'o'n. En 1976, en Uson'o, li entuziasm'iĝ'is pri la 200-jar'a dat're'ven'o de Uson'o kaj decid'is far'iĝ'i politik'ist'o.
#001621
En 1986 li est'is elekt'it'a kiel deput'it'o de la Liberal'a Demokrati'a Parti'o (LDP). En 1993 li for'las'is LDP-on kaj al'iĝ'is al grup'o, kiu cel'is fond'i nov'a'n parti'o'n – la Demokrati'a'n Parti'o'n. En juni'o 2009 li est'is elekt'it'a kiel parti'a prezid'ant'o. Li'a'j deviz'o'j est'as „frat'ec'o” kaj „amik'o'j en pluv'o” (valor'a'j est'as amik'o'j, kiu'j help'as eĉ dum mal'avantaĝ'a'j situaci'o'j).
#001622
En septembr'o ĉi-jar'e li preleg'is ĉe Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j. Li dir'is: „La mond'o al'front'as divers'a'j'n mal'facil'aĵ'o'j'n. La nov'nask'it'a Japani'o ne fuĝ'os el tiu'j. Sur'baz'e de la spirit'o de ‚frat'ec'o’, mi klopod'as, por ke Japani'o est'u pont'o inter Orient'o kaj Okcident'o, inter progres'int'a'j land'o'j kaj progres'ant'a'j land'o'j, inter divers'a'j kultur'o'j.”
#001623
„Nun Japani'o dev'as plen'um'i kvin defi'o'j'n: la unu'a est'as batal'o kontraŭ la mond'a ekonomi'a kriz'o, la du'a est'as lukt'ad'o kontraŭ tut'mond'a klimat'ŝanĝ'o, la tri'a est'as redukt'o de nukle'a'j arm'il'o'j, la kvar'a est'as pac'o, ekspluat'ad'o kaj mal'riĉ'ec'o en la mond'o, kaj la kvin'a est'as la fond'o de Orient-Azi'a Uni'o.”
#001624
Menci'ind'as la tri'a defi'o. Kiel dir'is la nov'a ĉef'ministr'o, kvankam Japani'o posed'as la kapabl'o'n kre'i nukle'a'j'n arm'il'o'j'n, ĝi fidel'os al la princip'o'j ili'n nek posed'i, nek en'konduk'i, nek produkt'i.
#001625
Tiu ĉi mesaĝ'o mult'e kuraĝ'ig'is japan'a'j'n atom'bomb-sufer'ant'o'j'n kaj, post epok'o, kiam Japani'o em'is sekv'i Uson'o'n kvazaŭ koloni'o, la ĉef'ministr'o mesaĝ'is al la mond'o, ke en'konduk'at'a est'as nov'a era'o en la japan'a politik'o.
#001626
Ĉu amnesti'o konduk'os al pac'o?
#001627
Dum la last'a'j jar'dek'o'j la niĝer'delt'a region'o de Niĝerio rest'as milit'ej'o. Kulp'as ĉef'e la federaci'a reg'ist'ar'o, kiu daŭr'e neglekt'as la popol'o'j'n de region'o, el kiu ven'as naft'o, la ĉef'a en'spez'il'o de Niĝerio.
#001628
La Organiz'aĵ'o de Petrol-Eksport'ant'a'j Land'o'j (OPEL) permes'as al Niĝerio, la ses'e plej grand'a land'o laŭ naft'o-rezerv'o'j, produkt'i tag'e tri milion'o'j'n da barel'o'j da naft'o. Sed malgraŭ ke pli ol 90 % de la land'a'j en'spez'o'j de'ven'as de naft'o, la popol'o, kaj apart'e la civit'an'o'j de la niĝer'delt'a region'o, rest'as mal'riĉ'a'j.
#001629
Ili sufer'as de divers'a'j katastrof'o'j kaŭz'it'a'j de inter'naci'a'j naft'o-kompani'o'j kiel Shell, Mobil, Chevron kaj Texaco. Bien'o'j kaj precip'e river'o'j est'as polu'it'a'j de la kompani'o'j: oft'e river'o'j prezent'as la sol'a'n manier'o'n akir'i akv'o'n por trink'i kaj por ali'a'j ĉiu'tag'a'j bezon'o'j. Sam'temp'e mort'as la fiŝ'o'j pro ĥemi'aĵ'o'j, kiu'j'n la kompani'o'j el'las'as en la river'o'j'n.
#001630
Dum est'as detru'it'a'j tut'a'j vilaĝ'o'j, kun'e kun bien'o'j kaj ali'a'j soci'a'j kaj kultur'a'j hav'aĵ'o'j, mank'as mal'san'ul'ej'o'j, lern'ej'o'j, bon'a'j ŝose'o'j ktp, fakt'e ĉio por montr'i, ke la tie'a popol'o produkt'as kaj posed'as la riĉ'aĵ'o'n de Niĝerio. Tial mort'as la loĝ'ant'o'j de la niĝer'delt'a region'o pro neglekt'o kaj pro ekologi'a'j problem'o'j, dum la naft'o-en'spez'o'j'n la federaci'a reg'ist'ar'o aplik'as en la nord'a'j ŝtat'o'j.
#001631
Niĝerdeltanoj, kiu'j dum la epok'o de la arme'a'j reĝim'o'j protest'is, kiel Ke'n Saro Wiwa, est'as mort'ig'it'a'j. Dum la last'a'j 10 jar'o'j da ŝajn-demokrati'o neni'o ŝanĝ'iĝ'is. Eks'a prezid'ant'o Olusegun Obasanjo send'is soldat'o'j'n en 1999 al la niĝer'delt'a urb'o Od'i kaj mort'ig'is ĉiu'j'n loĝ'ant'o'j'n kaj detru'is la urb'o'n, ĉar la loĝ'ant'o'j, protest'ant'e kontraŭ esplor'o'j de la naft'o-kompani'o'j, mort'ig'is unu'sol'a'n soldat'o'n.
#001632
En la last'a'j jar'o'j mort'is mil'o'j en la region'o, kiu far'iĝ'is unu el la plej mal'sekur'a'j en la mond'o. Divers'a'j milit'ist'o'j, modern'e arm'it'a'j de ekster'land'a'j niĝerdeltanoj, daŭr'e lukt'as kontraŭ soldat'o'j de la federaci'a reg'ist'ar'o.
#001633
Part'e pro la mal'stabil'ec'o mult'a'j inter'naci'a'j kompani'o'j, kies labor'ist'o'j est'as kapt'it'a'j kaj liber'ig'it'a'j nur post pag'o de grand'a'j mon'sum'o'j, ĉes'is esplor'i. Ne nur ekster'land'a'j dung'it'o'j, sed ankaŭ niĝeri'an'o'j est'as tiel minac'at'a'j. Rezult'e fal'as naft'o-en'spez'o'j. Land'o kapabl'a produkt'i tag'e tri milion'o'j'n da barel'o'j da naft'o liver'as fakt'e nur 700 000.
#001634
Re'ag'e al la situaci'o, kaj spit'e al la vol'o de politik'ist'o'j kaj tradici'a'j region'a'j reĝ'o'j, kiu'j profit'as de la mal'ord'o, la reg'ist'ar'o last'a'temp'e deklar'is amnesti'o'n kaj promes'is kre'i ministeri'o'n task'it'a'n re'konstru'i la region'o'n. Komenc'e neni'u fid'is la reg'ist'ar'o'n, sed part'e pro la inter'naci'a komun'um'o la amnesti'o ek'efik'is. Liber'ig'it'a'j est'as en'prizon'ig'it'a'j milit'ist'o'j, dum tiu'j ankoraŭ liber'a'j for'don'is si'a'j'n arm'il'o'j'n al federaci'a'j soldat'o'j.
#001635
La popol'o nun atend'as por vid'i, ĉu la federaci'a reg'ist'ar'o plen'um'os ĉiu'j'n si'a'j'n ali'a'j'n promes'o'j'n rilat'e la region'o'n. Ebl'e tamen fin'e re'ven'os pac'o al la niĝer'delt'a popol'o.
#001636
La plej inteligent'a'n propon'o'n ĉi-jar'e far'is sen'dub'e la libia revoluci'estr'o Muhamar Gadafi. La eks'teror'ist'a beduen'o postul'is dis'bat'i Svis'land'o'n, ĉar tie post pu(g)na inter'bat'ad'o li'a fil'o est'is arest'it'a. Laŭ li la german'a part'o de Svis'land'o trans'iĝ'u al Germanio, la franc'a al Franci'o kaj la ital'a al Italio. Klar'e, ke Italio kaj Franci'o est'as favor'at'a'j de Gadafi, ĉar kaj la franc'a prezid'ant'o Nikol'as Sarkozi kaj la ital'a grand'sinjor'o Silvi'o Berluskoni est'as li'a'j sen'tim'a'j intim'a'j amik'o'j. Tamen ĝis nun oni ne pov'is observ'i, ke la german'a kancelier'o Angel'a Merkel est'us amik'in'o de la libi'an'o. Ali'flank'e Svis'land'o rilat'as relativ'e mal'amik'e al Germanio, ĉar la german'a financ-ministr'o per drast'a'j vort'o'j draŝ'is Svis'land'o'n (kaj Liĥtenŝtejnon), ĉar ili ebl'ig'is al ekster'land'a'j (do ankaŭ german'a'j) impost'rifuz'ant'o'j depon'i si'a'n nigr'a'n mon'o'n en ties bon'kor'a'j bank'o'j kaj pag'i neni'a'n tribut'o'n al iu ajn ŝtat'o.
#001637
Svis'o'j kaj liĥtenŝtejn'an'o'j est'is ofend'it'a'j, tamen ŝanĝ'is si'a'j'n bank'preskrib'o'j'n, tiel ke eŭrop'a'j financ'dizert'int'o'j nun dev'as serĉ'i (kaj facil'e trov'as) ali'a'j'n impost-oaz'o'j'n ie ajn en Oceani'o – la sol'a mal'avantaĝ'o est'as, ke ili nun dev'as long'e flug'i por vid'i si'a'n mon'o'mont'o'n. Sed ebl'e ili ja perd'is, pro la financ'kriz'o, mon'o'n. Tiel okaz'is al la ĉef'o de la plej grand'a german'a privat'bank'o DB. En la jar'o 2007 li ricev'is salajr'o'n de 13,9 milion'o'j da eŭr'o'j, dum 2008 nur (!) 1,4 milion'o'j'n; la en'spez'o'j de la kompat'ind'a bank'ist'o do fal'eg'is je 90 %! Imag'u, se vi dev'us sufer'i tia'n redukt'iĝ'o'n de vi'a salajr'o. Do vi pov'as kompren'i, ke li nun est'as ver'e mizer'a mal'riĉ'ul'o.
#001638
Ebl'e tamen li est'is tiel prudent'a, ke li invest'is si'a'n antaŭ'e per'labor'it'a'n mon'o'n en tabak-kompani'o'j. Tio'n far'is uson'a'j san'asekur'a'j kompani'o'j, kiu'j aĉet'is tabak'akci'o'j'n je en'tut'e 4,5 miliard'o'j da dolar'o'j. Kiel oni pov'as leg'i sur cigared'skatol'et'o'j, fum'ad'o mort'ig'as. La san'asekur'a'j kompani'o'j do profit'as ne nur pro vend'ad'o de tabak'o, sed ankaŭ pro fru'a'j mort'o'j de si'a'j klient'o'j, al kiu'j ili ne dev'as pag'i en okaz'o de mal'san'iĝ'o. Sed krom'e ili postul'as de fum'ant'o'j kotiz'o'j'n pli alt'a'j'n, ol dev'as pag'i ne'fum'ant'o'j. Ver'e ruz'a negoc'ad'o, ĉu ne? Ĉar fum'ant'o'j laŭ la uson'a statistik'o mort'as ĉirkaŭ dek jar'o'j'n pli fru'e, ol ali'a'j, kaj do ne ating'as aĝ'o'n, en kiu oni kutim'e sufer'as mal'san'o'j'n.
#001639
Ho jes, Uson'o ĉiam de'nov'e super-surpriz'as ni'n per kurioz'aĵ'o'j. Nun ĝi vol'as postul'i de ekster'land'a'j vizit'ant'o'j en'ir'mon'o'n de dek dolar'o'j. German'o'j kon'as tio'n: German'a Demokrati'a Respublik'o postul'is de okcident'a'j vizit'ant'o'j en'ir'mon'o'n de 25 (okcident-german'a'j) mark'o'j por ĉiu tag'o; kompens'e oni ricev'is tamen 25 mal'pli valor'a'j'n orient'a'j'n mark'o'j'n. 20 jar'o'j'n post tiu social'ism'a negoc'o do nun kapital'ism'a Uson'o aplik'as tiu'n ĉi eks'mod'a'n metod'o'n por en'spez'i mon'o'n, kiu'n ĝi, ceter'e, vol'as invest'i por akcel'i turism'o'n, ĉar ven'as pli kaj pli mal'mult'a'j ekster'land'an'o'j. Mi hav'as kelk'a'j'n problem'o'j'n por kompren'i tiu'n ĉi logik'o'n. Ŝajn'as al mi, ke kolizi'as cel'o kaj rimed'o.
#001640
Mister'a'j est'is ĉi-jar'e ankaŭ ali'a'j kolizi'o'j. Ekzempl'e la 10an de februar'o en la kosm'o kolizi'is du satelit'o'j. Unu est'is satelit'o de la ret'o Iridium, kiu mond'vast'e ebl'ig'as poŝ'telefon'ad'o'n. La ali'a est'is eks'a rus'a tele'komunik'a satelit'o. Ambaŭ detru'iĝ'is komplet'e kaj je horor'o de kosm'o'fak'ul'o'j post'e dis'vast'ig'is rub'aĵ'nub'eg'o'j'n, kiu'j pov'as damaĝ'i ali'a'j'n satelit'o'j'n. Naiv'e mi imag'is, ke la kosm'o est'as tiom vast'a, ke praktik'e ne ebl'as tia'j akcident'o'j. Sed nun mi leg'is, ke tie ŝveb'as ne mal'pli ol 600 000 rub'aĵ'er'o'j de eks'a'j kosm'a'j aparat'o'j. Kaj pro tio la inter'naci'a kosm'o'staci'o dum dek jar'o'j dev'is jam ok foj'o'j'n ŝanĝ'i si'a'n itiner'o'n por evit'i kolizi'o'n.
#001641
Simil'e tut'e ne'probabl'a est'as kolizi'o de sub'mar'a'j ŝip'o'j en vast'a ocean'o, tamen ankaŭ tio okaz'is, sam'e komenc'e de februar'o. Tiam tuŝ'is unu la ali'a'n franc'a kaj brit'a sub'mar'a'j kolos'o'j (140 kaj 150 metr'o'j'n long'a'j) kun atom'arm'il'o'j. Normal'e tio ne ebl'as, ĉar sub'mar'ist'o'j en silent'a mar'o kutim'e aŭd'as la motor'bru'o'n de ali'a ŝip'o. Est'as mirakl'o, ke la du averi'int'o'j nur dev'is est'i ripar'at'a'j, sed ne okaz'is atom'katastrof'o. Mal'laŭt'ec'o pov'as kaŭz'i problem'o'j'n ankaŭ sur'ter'e. Ju pli mult'a'j elektro'aŭt'o'j trafik'os sur la strat'o'j, des pli grand'a est'os danĝer'o por pied'ir'ant'o'j kaj bicikl'ist'o'j, ĉar ili ne aŭd'as la sen'bru'a'j'n vetur'il'o'j'n. Tial oni nun instal'as en elektro'aŭt'o'j laŭt'parol'il'o'j'n, kiu'j el'las'as pseŭd'a'n motor'bru'o'n, por tiel avert'i ne nur blind'ul'o'j'n, sed ankaŭ ali'a'j'n hom'o'j'n, por ke ili pov'u evit'i kolizi'o'j'n. Absurd'a ide'o? Ebl'e ĝi pov'as sav'i viv'o'j'n, sed ni ne rev'u pri sen'bru'a trafik'o, kiel en Ĉini'o, kie ankoraŭ plej mult'a'j trafik'il'o'j est'as sen'bru'a'j bicikl'o'j.
#001642
Tiu ĉi popular'a popol'respublik'o en 2009 pomp'e fest'is si'a'n 60-jar'a'n jubile'o'n. Kiom ĝi prosper'is dum tiu long'a period'o, oni pov'as ek'kon'i per el'dir'o de infan'o. Ĉin'a et'ul'o al la demand'o, kiu'n profesi'o'n li al'streb'as, respond'is: „Mi vol'as far'iĝ'i korupt'a ŝtat'ofic'ist'o.” Ni dezir'as al la klar'vid'a et'ul'o, ke la plan'o real'iĝ'u, je li'a feliĉ'o kaj tiu de Ĉini'o.
#001643
Haider ne atend'is plen'um'o'n de si'a ide'o, sed li tuj ek'praktik'is si'a'n propr'a'n ekster'land'a'n, aŭ ekster'ŝtat'a'n, politik'o'n, kiu ne tre kongru'is kun la ekster'land'a politik'o de la ver'a liber'a ŝtat'o Aŭstrio. Tiel li hav'is amik'a'j'n rilat'o'j'n kun la tiam'a iraka diktator'o Husejn, kiu'n li vizit'is. Ceter'e li intim'e amik'iĝ'is kun fil'o de la libia diktator'o Gadafi.
#001645
Haider ne viv'is sufiĉ'e long'e por komplet'ig'i si'a'j'n inter'naci'a'j'n rilat'o'j'n kaj tiel ig'i la ekster'land'a'n politik'o'n de si'a provinc'o ver'e ŝtat'ec'a kaj tiel ar'ig'i argument'o'j'n por la est'ont'a liber'a ŝtat'o, aŭ respublik'o, Karintio.
#001646
Last'a'temp'e la prezid'ant'o de la provinc'a parlament'o en Karintio, Josef Lobnig, an'o de la posthajdera parti'o BZÖ, permes'is uz'i galeri'o'n en la provinc'a dom'o Klagenfurter Landhaus por mal'ferm'i ekspozici'o'n pri foto'material'o el nord'a Korei'o, far'it'a de la aŭstr'a fot'ist'o Wolfgang Bogner, sub pomp'a titol'o „Mal'kovr'o de imperi'ism'a mensog'o-propagand'o pri Nord-Korei'o”.
#001647
Intenc'o kaj tendenc'o de la ekspozici'o est'as argument'i, ke Nord-Korei'o est'as ord'ig'it'a ŝtat'o, en kiu ne trov'iĝ'as mal'sat'a'j hom'o'j, almoz'pet'ant'o'j kaj fremd'ul'o'j. Tiel plen'um'iĝ'as la franc'a dir'manier'o „ekstrem'o'j tuŝ'as unu la ali'a'n”. Tia'manier'e funkci'ul'o de ekstrem'dekstr'a parti'o dispon'ig'as ŝtat'a'n propr'aĵ'o'n por montr'i ideologi'a'n propagand'o'n favor'e al unu el la plej krim'a'j reĝim'o'j, kiu'j iam ekzist'is en la mond'o.
#001648
Interes'a apud'inform'o: la sam'a amik'o de nord-kore'a'j cirkonstanc'o'j komenc'e de juli'o mal'permes'is uz'i la sam'a'n ej'o'n por reprezent'ant'o'j de la Eŭrop'a Parlament'o. Ili vol'is honor'i grup'o'n, kiu inter'parol'ant'e kaj mal'konstru'ant'e antaŭ'juĝ'o'j'n prov'as solv'i la lingv'a'n kaj etn'a'n problem'ar'o'n de karintiaj sloven'o'j.
#001649
Tial la vic'prezid'ant'o de la Eŭrop'a Parlament'o, Miguel Angel Martinez, ne ricev'is permes'o'n atribu'i la Eŭrop'a'n Civit'an'a'n Premi'o'n al grup'o, kiu for'las'is la mal'bon'a'n karinti'an tradici'o'n de naci'social'ism'o.
#001650
Fin'iĝ'as la 30a jar'o de ni'a magazin'o. Kiel mi skrib'is ĉi-lok'e antaŭ unu jar'o, ni ne intenc'is pomp'e fest'i tiu'n jubile'o'n. Tamen est'as, eĉ se modest'a, sukces'o por ni ating'i ĝi'n. Kaj ni pov'as konstat'i, ke ankaŭ tiu ĉi jar'o est'is interes'a laŭ mult'a'j aspekt'o'j. Karakteriz'is ĝi'n grav'a'j tem'o'j, ekzempl'e milit'o'j en Afgani'o kaj Irako, kriz'o'j de energi'o kaj financ'o'j, Irano, klimat'o kaj nov'a uson'a prezid'ant'o. Okaz'e de la jubile'o mi foli'um'is la unu'a'n jar'kolekt'o'n, tiu'n de 1980, kaj iom mir'is: en ĝi ni trakt'is grand'part'e sam'a'j'n tem'o'j'n, kiel 30 jar'o'j'n post'e.
#001651
Ni hav'is artikol-seri'o'n pri Afgani'o, kiu'n tiam prov'is konker'i la sovetia arme'o. Kiel kon'at'e, Sovetio fiask'is kaj dev'is re'tir'i si'a'j'n trup'o'j'n – ĉu sam'e dev'os far'i la nun'a alianc'o sub gvid'o de Uson'o, kiu invad'is la land'o'n? Ankaŭ pri Irano ni raport'is plur'foj'e, post la sukces'o de la islam'a revoluci'o. Okcident'a'j reg'ist'ar'o'j tim'is, ke ties ide'o'j dis'vast'iĝ'os al ali'a'j islam'a'j land'o'j. Ankaŭ hodiaŭ ili tim'as Iranon, nun pro la ebl'o, ke la land'o ek'hav'os atom'bomb'o'n. Kiel najbar'a Pakistano, kiu ankaŭ en 1980 est'is tem'o pro divers'a'j perturb'o'j. Diferenc'e tamen Irako tiam ne est'is en la fokus'o de interes'o, kiel nun.
#001652
En Uson'o en 1980 elekt'iĝ'is nov'a prezid'ant'o, Ronald Re'ag'a'n. Li ne ricev'is la pac'premi'o'n de Nobel, kvankam dum si'a du'a ofic'period'o li mult'o'n far'is por mild'ig'i la tiam'a'n mal'varm'a'n milit'o'n inter Sovetio kaj Uson'o. Ankaŭ ĉi-jar'e en Uson'o ek'reg'is nov'a prezid'ant'o, kiu tuj ricev'is la Nobel-premi'o'n, ne pro merit'o'j, sed nur pro mit'o'j, ne pro far'o'j, sed pro vort'o'j, kiel dir'as kritik'ant'o'j. Ni esper'u, ke la far'o'j sekv'os dum la ven'ont'a jar'o. Ĉio'n bon'a'n por 2010 al vi ĉiu'j!
#001654
Antaŭ la fin'o de la jar'o svis'a'j civit'an'o'j est'os decid'int'a'j pri eventual'a al'don'o de unu'sol'a fraz'o al la konstituci'o: „Est'as mal'permes'it'e konstru'i minaret'o'j'n.”
#001655
Rekt'a demokrati'o est'as karakteriz'aĵ'o de Svis'land'o, sed ĝi'a ver'a funkci'ad'o est'as mal'pli kon'at'a. Por pli bon'e kompren'i la afer'o'n, ind'as konsci'i du aspekt'o'j'n. Unu'e, la konstituci'o pov'as est'i ŝanĝ'it'a nur per'e de referendum'o (kontrast'e al mult'a'j ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j). Du'e, civit'an'o'j mem pov'as rekt'e propon'i ŝanĝ'o'j'n, se ili kolekt'as skrib'a'n sub'ten'o'n de 100 000 civit'an'o'j (en land'o kun en'tut'e ĉirkaŭ kvin milion'o'j da civit'an'o'j). Pro tio civit'an'o'j pov'as mem decid'i pri si'a konstituci'o.
#001656
Dum la somer'o de 2009 pli ol 100 000 civit'an'o'j sub'ten'is propon'o'n mal'permes'i konstru'ad'o'n de minaret'o'j. La reg'ist'ar'o kaj la parlament'o rapid'e deklar'is si'a'n mal'aprob'o'n, sed ne pov'is evit'i referendum'o'n. Por tio'n prevent'i, la aŭtoritat'o'j est'us dev'int'a'j montr'i, ke la propon'it'a tekst'o lez'as inter'naci'a'n jur'o'n. Tio'n ili ne montr'is.
#001657
Tiu'j konstituci'a'j propon'o'j (nom'at'a'j „iniciativ'o'j”) oft'e ven'as ne de simpl'a'j civit'an'o'j. Kutim'e politik'a'j parti'o'j, grav'a'j asoci'o'j aŭ sindikat'o'j iniciat'as tia'j'n klopod'o'j'n. Membr'o'j de la Svis'a Popol'parti'o (naci'ist'a kaj konservativ'a) propon'is la iniciativ'o'n kontraŭ minaret'o'j. Tiu ĉi parti'o antaŭ ne'long'e flor'is, opon'ant'e la Eŭrop'a'n Uni'o'n kaj ekster'land'a'j'n en'migr'int'o'j'n. Krom tio ĝi est'ig'as mal'amik'a'j'n si'n'ten'o'j'n kontraŭ islam'an'o'j, malgraŭ ili'a relativ'e bon'a integr'iĝ'o en la land'o.
#001658
Islam'an'o'j nombr'as iom pli ol 300 000 en Svis'land'o (el 7,5 milion'o'j da loĝ'ant'o'j: grand'a nombr'o da loĝ'ant'o'j fakt'e ne est'as civit'an'o'j). Ili ne form'as unu'ec'a'n komun'um'o'n, pro si'a'j tre divers'a'j de'ven'o'j, lingv'o'j kaj kutim'o'j. Plej'part'e ili de'ven'as el Balkani'o kaj ne observ'as tre strikt'a'n islam'a'n „reĝim'o'n”.
#001659
Nun'temp'e ekzist'as nur kvar minaret'o'j en Svis'land'o kaj nur unu nov'a est'as propon'at'a. Al'don'end'as, ke ĉiu'j tiu'j minaret'o'j est'as silent'a'j (neni'u muezin'o al'vok'as hom'o'j'n). Tamen klar'as, ke la demand'o pri minaret'o'j ne grav'as en Svis'land'o kaj ke la naci'ist'o'j trov'is tie bon'a'n okaz'o'n varb'i pri si'a'j tem'o'j.
#001660
Nun'temp'e demand'o'j pri integr'iĝ'o de islam'an'o'j oft'e aper'as en eŭrop'a'j land'o'j. Sed nur en Svis'land'o ebl'as tiel simpl'e rekt'e pet'i konstituci'a'n mal'permes'o'n konstru'i nov'a'j'n minaret'o'j'n. Plu'e ebl'as imag'i, ke ali'a'j simil'a'j propon'o'j sekv'os tiu'n ĉi iniciativ'o'n.
#001661
Opon'ant'o'j de la iniciativ'o opini'as, ke minaret'o'j est'as nur'a'j arkitektur'a'j ornam'aĵ'o'j. Kontraŭ'e, sub'ten'ant'o'j de la mal'permes'a propon'o cert'as, ke tia'j konstru'aĵ'o'j est'as il'o'j por invad'i krist'an'a'j'n land'o'j'n. Diskut'o'j preskaŭ ne plu ebl'as pri tiu'j mal'sam'a'j vid'punkt'o'j.
#001662
Formal'a religi'a liber'ec'o ne est'us en'danĝer'ig'it'a pro la mal'permes'o, sed rest'as la problem'o, ke nur unu religi'o al'front'us mal'permes'o'n de si'a'j konstru'aĵ'o'j. Al'don'e, tia'j religi'a'j demand'o'j kutim'e est'as decid'at'a'j de la kanton'o'j (provinc'o'j de Svis'land'o) en tiu ĉi plur'religi'a land'o. Do la propon'o, se akcept'it'a, don'us nov'a'n kompetent'o'n al la naci'a federal'a ŝtat'o kontrast'e al mal'nov'a'j tradici'o'j.
#001663
Kompren'ebl'e ind'as debat'i religi'a'j'n tem'o'j'n. Tamen rest'as la ĉef'a impres'o, ke demagogi'a parti'o prov'as uz'i demokrati'o'n por firm'ig'i ksenofobi'o'n. Krom tio, la propon'ant'o'j pret'ig'is eg'e provok'em'a'j'n afiŝ'o'j'n, nur'a'j'n karikatur'o'j'n de islam'o. Kiam oni montr'as tiu'j'n afiŝ'o'j'n en islam'a'j land'o'j, mal'facil'as klar'ig'i, ke tio est'as part'o de normal'a demokrati'a diskut'o.
#001664
Ankoraŭ preciz'ig'end'as, ĉu tiu'j afiŝ'o'j est'os mal'permes'it'a'j en kelk'a'j urb'o'j. Kompren'ebl'e sekv'is diskut'o en ĵurnal'o'j pri la liber'ec'o si'n esprim'i. Ĉia'okaz'e, se la propon'o est'os akcept'it'a, Svis'land'o est'os la sol'a okcident'a land'o, kiu mal'permes'as minaret'o'j'n. Mal'facil'os al la svis'a reg'ist'ar'o tio'n kompren'ig'i al ekster'land'o. Sekv'os ebl'e problem'o'j por la svis'a komerc'o.
#001665
La rol'o de religi'o'j en la soci'o est'as taŭg'a demand'o. Sed la risk'o'j, kiu'j prezent'iĝ'as pro politik'a'j diskut'o'j tia'j, pov'as est'i grand'a'j por la bild'o kaj sekur'ec'o de Svis'land'o. Tiu'j, kiu'j dezir'as al'front'i islam'a'j'n mov'ad'o'j'n, nun far'is unu'a'n paŝ'o'n en tiu direkt'o.
#001666
Esper'ebl'e ne sekv'os per'fort'a'j re'ag'o'j. Svis'land'a'j civit'an'o'j kutim'as rifuz'i tia'j'n ekstrem'a'j'n propon'o'j'n, kaj est'us mal'pez'ig'o por la instanc'o'j, se ĉio tiel fin'iĝ'os. Larĝ'a'j rajt'o'j est'as grand'a riĉ'ec'o en demokrati'o, sed ili pov'as est'i mis'uz'at'a'j de provok'ist'o'j dezir'ant'a'j star'ig'i hom'o'n kontraŭ hom'o.
#001667