Estonian (eesti keel [ˈeːsti ˈkeːl] ( aŭskultu)la oficiala lingvo de Estonio, parolita indiĝene fare de proksimume 922,000 homoj en Estonio kaj 160,000 en diversaj migrantkomunumoj estas.
Ĝi apartenas al la Finic filio de la Uralic lingva familio.
#000001
La estona apartenas al la Finic branĉo de la Uraliclingvoj, kune kun naĝilo, la karela, kaj aliaj proksimaj lingvoj.
La Uraliclingvoj ne apartenas al la hindoeŭropaj lingvoj.
La estona estas fore rilatita al hungara kaj al la sameaj lingvoj.
#000004
La estona estis influita per la sveda, la germana (komence la Mezmalaltgermana, kiu estis la lingua franca de la Hanso kaj parolita indiĝene en la teritorioj de kio hodiaŭ estas konata kiel Estonio de ampleksa urbcivitankomunumo de balta Germanoj, pli posta estono ankaŭ estis influita per norma germano), kaj la rusa, kvankam ĝi ne estas rilatita al ili genetike.
#000005
Kiel naĝilo kaj hungara, la estona estas ĉefe aglutina lingvo, sed male al ili, ĝi perdis vokalan harmonion, la buŝantaŭaj vokaloj okazantaj ekskluzive sur la unua aŭ akcentsilabo, kvankam en pli malnovaj tekstoj la vokala harmonio daŭre povas esti rekonita.
Krome, la apokopo de vort-finaj sonoj estas ampleksa kaj kontribuis al ŝanĝo de sole aglutina ĝis lingva tipologio#Aglutinaj kaj fandaj lingvoj.
[ citaĵo bezonis ] La baza vortordo estas subjekt-verb-objekta.
#000006
La du malsamaj historiaj estonaj lingvoj (foje konsideritaj dialektoj), la nordaj kaj sudaj estonaj lingvoj, estas bazitaj sur la prapatroj de la migrado de modernaj estonoj en la teritorion de Estonio en almenaŭ du malsamaj ondoj, ambaŭ grupoj parolantaj konsiderinde malsamajn Finic popollingvojn.
Moderna norma estono evoluis surbaze de la dialektoj de Norda-Estonio.
#000007
La plej malnovaj skribaj notoj pri la Finiclingvoj de Estonio originas de la 13-a jarcento.
Originates Livoniae en Kroniko de Henry de Livonio enhavas estonajn loknomojn, vortojn kaj fragmentojn de frazoj.
#000009
La plej fruaj pluekzistantaj provaĵoj de ligita (norde) estono estas la tielnomitaj Kullamaa preĝoj datantaj de 1524 kaj 1528.
En 1525 la unua libro publikigita en la estona lingvo estis presita.
La libro estis lutera manuskripto, kiu neniam atingis la leganton kaj tuj estis detruita post publikigo.
#000010
La unua pluekzistanta estona libro estas dulingva german-estona traduko de la lutera katekismo de S. Wanradt kaj J. Koell datiĝanta al 1535, dum la Reformacio periodo.
Estona gramatiklibro por esti uzita fare de pastroj estis presita en la germana en 1637.
La Nova Testamento estis tradukita en sudan estonon en 1686 (norda estono, 1715).
La du lingvoj estis unuigitaj surbaze de norda estono per Anton-Toro Helle.
#000011
Skribaĵoj en la estona iĝis pli signifaj en la 19-a jarcento dum la Estophile Klerismo-Periodo (1750-1840).
#000012
La naskiĝo de indiĝena estona literaturo estis en 1810 ĝis 1820 kiam la patriotaj kaj filozofiaj poemoj de Kristjan Jaak Peterson estis publikigitaj.
Peterson, kiu estis la unua studento ĉe la tiama germana lingvo University of Dorpat (Universitato de Dorpat) se temas pri agnoski sian estonan originon, estas ofte rigardita kiel heroldo de estona nacia literaturo kaj pripensita la fondinton de moderna estona poezio.
Lia naskiĝtago la 14-an de marto estas famkonata en Estonio kiel la Gepatralingva Tago.
Fragmento de la poemo de Peterson "Kuu" esprimas la aserton reestablante la apartan rajton de la estona lingvo:
#000013
Kas siis selle maa keel
#000014
Ĉu la lingvo de tiu tero povas
#000016
En la vento de ekzorco
#000017
De 1525 ĝis 1917 14,503 titoloj estis publikigitaj en la estona, kontraste al la 23,868 titoloj kiuj estis publikigitaj inter 1918 kaj 1940.
#000019
[ citaĵo bezonis ] En modernaj tempoj Jaan Kross [8] kaj Jaan Kaplinski [9] restas tiel du el Estonio plej konataj kaj la plej multaj tradukitaj verkistoj.
#000020
Skribaĵoj en la estona iĝis signifaj nur en la 19-a jarcento kun la disvastiĝo de la ideoj de la Klerismo, dum la Estophile Klerismo-Periodo (1750-1840).
Kvankam balta Germanoj ĉe granda rigardis la estontecon de estonoj kiel esti fuzio kun ili mem, la Estophile edukis klason admiris la maljunegan kulturon de la estonoj kaj ilian epokon de libereco antaŭ la konkeroj de danoj kaj germanoj en la 13-a jarcento.
#000021
Post la Estonian War of Independence (Estona Sendependiĝomilito) en 1919, la estona lingvo iĝis la ŝtatlingvo de la lastatempe sendependa lando.
En 1945, 97.3% da Estonio konsideris sin etna estono [11] kaj parolis la lingvon.
#000022
Kiam Estonio estis invadita kaj okupita fare de Sovet-Unio en 2-a Mondmilito, la statuso de la estona lingvo ŝanĝita al la unua el du oficialaj lingvoj (rusa estante la alia unu).
Kiel kun Latvio multaj enmigrintoj eniris Estonion sub sovetia instigo.
En la dua duono de la 1970-aj jaroj, la premo de dulingvismo (por estonoj) intensigis, rezultigante ĝeneraligitan scion pri la rusa ĉie en la lando.
La rusa lingvo estis nomita jam kiel "la lingvo de amikeco de nacioj" kaj estis instruita al estonaj infanoj, foje en infanĝardeno.
Kvankam instrui estonan al non-estonian en lernejoj estis deviga, en praktiko lerni la lingvo ofte estis konsiderita nenecesa.
#000023
Dum la Perestroika epoko, La Juro sur la Statuso de la Estona Lingvo estis akceptita en januaro 1989.
La kolapso de Sovet-Unio kaŭzis la restarigon de tiu de Respubliko de Estonio
La estona iris reen al esti la nura ŝtatlingvo en Estonio kiu en praktiko signifis ke uzo de la estona estis antaŭenigita dum la uzo de la rusa estis malinstigita.
#000024
La reveno de sovetiaj enmigrintoj al iliaj devenlandoj alportis la proporcion de estonoj en Estonio reen super 70%.
Kaj denove kiel en Latvio, hodiaŭ multaj el la restnon-estonian en Estonio adoptis la estonan lingvon;
proksimume 40% ĉe la 2000-datita censo.
#000025
La estonaj dialektoj [15] [16] estas dividitaj en du grupojn - la nordaj kaj sudaj dialektoj, historie asociitaj kun la grandurboj de Talino en la nordo kaj Tartu en la sudo, aldone al klara kirderaniku dialekto, tiu de la nordorienta marbordo de Estonio.
#000026
La norda grupo konsistas el la keskmure aŭ centra dialekto kiu ankaŭ estas la bazo por la normlingvo, la läänemure aŭ okcidenta dialekto, malglate egalrilatante al Läänemaa kaj Pärnumaa, la sartemure (insuloj ')
dialekto de Saaremaa kaj Hiiumaa kaj la idamure aŭ orienta dialekto sur la nordokcidenta marbordo de Lago Peipsi.
#000027
La suda grupo ( suda estona lingvo) konsistas el la Tartu, Mulgi, Võru ( Võro) kaj Setu ( Seto) dialektoj.
Tiuj foje estas konsideritaj aŭ variaĵoj de Sud estona lingvo, aŭ apartaj lingvoj entute.
Ankaŭ, Seto kaj Võro distingas sin de unu la alian malpli de lingvo kaj pli per sia kulturo kaj ilia respektiva kristana konfeso.
#000028
Kvankam la estona ortografio estas ĝenerale gvidita de fonemaj principoj, kie ĉiu Grafemo egalrilatas al unu fonemo, ekzistas kelkaj historiaj kaj morfologiaj devioj de tio: ekzemple konservado de la morfemo en deklinacio de la vorto (skribo b, g, d en lokoj kie p, k, t estas okulfrapaj) kaj en la uzo de "mi" kaj "j".
[ klarigo bezonis ] Kie ĝi estas tre nepraktika aŭ malebla al tipo š kaj ž, ili estas anstataŭigitaj per sh kaj zh en kelkaj skribaj tekstoj, kvankam tio estas konsiderita malĝusta.
Alie, la h en sh reprezentas senvoĉan glotan frikativon, kiel en paŝao ( ŝtupo-ha);
tio ankaŭ validas por kelkaj eksterlandaj nomoj.
#000030
Moderna estona ortografio estas bazita sur la Pli Nova Ortografio kreita fare de Eduard Ahrens en la dua duono de la 19-a jarcento bazita sur finna ortografio.
La Older Ortografio kiun ĝi anstataŭigis estis kreita en la 17-a jarcento fare de Bengt Gottfried Forselius kaj Johann Hornung bazita sur normigita germana ortografio.
Pli frue skribo en la estona flank kaj grande utiligis ad hoc ortografion bazitan sur la latina kaj Mezmalaltgermana ortografio.
Kelkaj influoj de la normigita germana ortografio - ekzemple, skribante "W"/'w estas anstataŭe de "V"/'v persistita bone en la 1930-aj jarojn.
#000031
Devus notiĝi ke estonaj vortoj kaj nomoj cititaj en internaciaj publikaĵoj el sovetiaj fontoj ofte estas malantaŭa transliterumoj de la rusa transliterumo.
Ekzemploj estas la uzo de "jes" por "ä" (ekz. Pyarnu anstataŭe de Pärnu), "y" anstataŭe de "õ" (ekz., Pylva anstataŭe de Põlva) kaj "yu" anstataŭe de "Ü" (ekz., Pyussi anstataŭe de Püssi).
Eĉ en la Encyclopaedia Britannica oni povas trovi "Ostrov Khiuma", kie "Ostrov" signifas ke insulo" en la rusa kaj "Khiuma" estas anstataŭe de " Hiiumaa " ( Hiiumaa> 1ийума (а)> Khiuma).
#000032
Tipologie, la estona reprezentas transirformon de aglutina lingvo ĝis lingva tipologio#Aglutinaj kaj fandaj lingvoj.
La kanonika vortordo estas SVO (subjekt-verb-objekta).
#000033
En la estona, substantivoj kaj pronomoj ne havas genron, sed substantivoj kaj adjektivoj malkreskas en dek kvar kazoj:
nominativo, genitivo, partitive, ilative, inesive, elative, alativo, adesive, ablativo, translative, terminative, esive, abesive, kaj komitative, kun la kazo kaj nombro da la adjektivo (j) ĉiam konsentanta kun tiu de la substantivo (krom en la terminative, esive, abesive kaj komitative, kie ekzistas interkonsento nur por la nombro, la adjektivo estanta en genitivoformularo).
Tiel la ilative por kolanemaja ("flava domo") estas kolaseseomajja ("en flavan domon"), sed la terminative estas kolaseomajani ("ĝis flava domo").
Kun respekto al la Prot-Finnic lingvo, elizio okazis;
tiel, la fakta kazosigno povas esti forestanta, sed la tigo estas ŝanĝita, kp. maja - majja kaj la Ostrobotnio dialekto de finna maja - majahan.
#000034
Al La vorta sistemo mankas karakteriza estonta tempo (prezenco-serviroj ĉi tie) kaj havas specialajn formojn por esprimi agon prezentitan fare de nedeterminita temo (la "nepersona").
#000036
Kvankam la estonaj kaj ĝermanaj lingvoj estas de tre malsamaj originoj, oni povas identigi multajn similajn vortojn en la estona kaj la angla, ekzemple.
Tio estas ĉefe ĉar la estona lingvo pruntis preskaŭ unu'trionon de it vortprovizo de ĝermanaj lingvoj, plejparte de malsupra-saksa ( la Mezmalaltgermana) dum la periodo de germana rego, kaj la altgermana (inkluzive de norma germana).
La procento de malsupra-saksaj kaj altgermana-pruntvortoj povas esti taksita je 22-25 procentoj, kun malsupra-saksa farante supren proksimume 15 procentojn.
#000037
Estonlingvaj planistoj kiel ekzemple Ado Grenzstein (ĵurnalisto-aktivaĵo en Estonio en la 1870s-90s) provis uzi formacion eksnihilo , Urschöpfung;
t.e. ili kreis novajn vortojn el nenio.
#000039
La plej fama reformanto de la estona, Johannes Aavik (1880-1973), uzis kreadojn eksnihilo (kp. "liberaj konstruoj", Tauli 1977), kune kun aliaj fontoj de vortfarada riĉigo kiel ekzemple derivaĵoj, kunmetaĵoj kaj pruntvortoj (ofte de naĝilo;
En la vortaro de Aavik (1921), kiu listigas ĉirkaŭ 4000 vortojn, ekzistas multaj vortoj kiuj estis (supoze) kreitaj eksnihilo, multaj el kiuj estas en ofta uzo hodiaŭ.
#000040
Multaj el la produktadoj kiuj estis konsideritaj (ofte fare de Aavik mem) vortojn kreis eksnihilon povus bone estinti influitaj per fremdaj vortfaradaj eroj, ekzemple vortoj de la rusa, la germana, la franca, naĝilo, la angla kaj la sveda.
Aavik havis larĝan klasikan edukon kaj konis Malnovgreka, la latinan kaj la francan.
Pripensu al roim "krimo" kontraŭ angla krimo aŭ taunima "kondamni, malaprobas" kontraŭ finna tuomita "por kondamni, juĝi" (ke tiuj Avikismoj aperas en la 1921 vortaro de Aavik).
Tiuj vortoj eble estos pli bone rigarditaj kiel stranga manifestiĝo de morph-fonema adaptado de fremda vortfarada objekto.
#000041
Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.
(All people are born free and equal in their dignity and rights. They are given reason and conscience and they shall create their relationships to one another according to the spirit of brotherhood.)
#000043
La estona lingvo (estone: eesti keel) havas parolantaron de ĉirkaŭ 1,1 milionoj da personoj, la estonoj, el kiuj plejparto loĝas en la Estona Respubliko.
#000048
La estona estas ano de la finna branĉo de la Finn-ugra lingvaro. La estona ne parencas, kiel multaj personoj kredas, iel genetike al ĝiaj geografiaj najbaroj, la baltaj lingvoj (la latva kaj la litova), sed parencas al la finna, parolata trans la Golfo de Finnlando, kaj al la hungara. Tamen, ne estas vere ke la nordaj dialektoj de la estone estas sufiĉe similaj al la finna ke ili povas interkompreni sin.
#000049
Kiel la latva kaj la litova, la estona uzas la latinan alfabeton. Ĝia alfabeto ne havas la literojn c, q, w, x, y, ("fremdaj literoj"; uzataj nur en fremdaj nomoj kaj vortoj) sed enhavas la literojn š, ž, ä, ö, ü, kaj õ. La litero "õ" signifas vastan, malantaŭan, nerondigatan vokalon (IFA /ɤ/), kaj tial estas malsama ol la litero kiel uzata en la portugala. Ĝi similas al la vjetnama litero "ơ".
#000051
Tipologie, la estona estas ekzemplo de lingvo ŝanĝanta de aglutina lingvo al fleksia lingvo. Dum la historio de Estonio, la germana forte influis la estonan, ambaŭ leksikone kaj sintakse.
#000052
En la estona, substantivoj kaj pronomoj ne havas genrojn, sed substantivoj kaj adjektivoj havas dek kvar deklinaciajn kazojn: la nominativon, genitivon, partitivon, ilativon, inesivon, elativon, alativon, adesivon, ablativon, translativon, terminativon, esivon, abesivon, kaj komitativon. La kazo kaj pluraleco de adjektivo ĉiam akordas kun la substantivo. Ekzemple, la ilativa formo de "flava domo" (kollane maja) — "en flavan domon" estas (kollasesse majasse).
#000053
Strange, en la kazosistemo mankas akuzativo. Anstataŭe, la rekta objekto de la verbo estas normale genetiva kaj kelkfoje partitiva (uzata por partaj aĵoj).
#000054
La verbosistemo ne havas apartan futuron (oni anstataŭe uzas la prezencon) kaj havas specialajn formojn por esprimi ion faratan de nepreciza subjekto.
#000055