Ĉiu renkonto kun Samuel Pisar, similis sekvan lecionon de profunda kortuŝo kaj de rememoroj. Ne gravis, ĉu tio okazis en Parizo, en Varsovio, dum la telefona interparolo el Novjorko, Barcelono, ĉu en Bjalistoko. Oni ne sentis en tiuj rilatoj distancon, ke la kunparolanto estas la „mondocivitano”, doktoriĝinto de Sorbono kaj de Harvardo, elstara eksperto pri la internacia juro, pledanto por internacia ekonomia kunlaboro de Okcidento kun Oriento kaj por unuigo de Eŭropo, honorogita per civitaneco de Usono, konforme al la speciala akto de la usona Kongreso, aŭtoro de dek kelkaj libroj, i.a. „Komerco kaj kunekzistado”, „La Ressource humaine” sed antaŭ ĉio de – tradukita en pli ol 20 lingvojn la membiografio: „El sango kaj el espero”. La eldono de la pollingva traduko de tiu libro en la naskiĝurbo de Samuel Pisar, fariĝis grava epizodo en mia propra (K. Konecka -JP) biografio.
#000005
...Estas oktobro 1999. La larĝan, parizan aleon inter la arbovicoj, tiel same kiel antaŭ multaj jaroj, fermas la Triumfarko. Samuel Pisar, jam preta eliri, kontrolas nur, ĉu ne bezonatas jako. La promeno estas tre longdaŭra kaj tre bela, – tra la proksima, sed ampleksa Bulonja Arbareto. Kun Samuel jam tiel estas, eĉ en la plej lirika ĉirkaŭaĵo, kaj eble ĝuste pro tio, li rememorigas la pasintecon, pri kiu li neniam forgesis. Rakontante pri oftaj renkontoj kun la mondogravuloj, li kliniĝas por kolekti kaŝtanojn. – Sciu – li diras – mi ĉiam en infaneco havis kaŝtanojn sur la balkono de nia domo ĉe Dąbrowskiego-strato.
#000007
Kiam, dum la bjalistoka promocirenkonto de sia membiografio „El sango kaj el espero” en 1992, li vizitis la familian domon, starante sur balkono li montris la lokon, en kiu li starigadis sian biciklon. Post sep jaroj (en 1999 – JP) li eksciis, ke iu renovigas tiun domon, al kiu li tamen jam neniam planis reveni. Sed li ne sciis, ke antaŭnelonge, la balkono malaperis...
#000008
Antaŭ la pollingva eldono de tiu libro, eĉ – ĝis la jaro 1990 en la lokaj gazetoj estis neniu informo pri la tutmonda kariero de Samuel Pisar. Oni devas malantaŭenigi la tempon.
#000009
Samuel Pisar alkutmiĝis, ke en la vivo oni devas perdi multon. Ĉion. Post la reveno el la promenado al la hejmo, kie la edzino Judith preparis abundan lunĉon, ni interparolas en la laborĉambro, en kiu dum la lastaj jaroj preskaŭ nenio ŝanĝiĝis. Aldonitaj estas, simile kiel sur la unua etaĝo, kelkaj fotoj. Sur ili videblas ridetantaj, jam plenkreskaj, infanoj: Helaina kaj Alexandra, Antony kaj la plej juna Leah, kiuj jam laboras en la Blanka Domo en Vaŝingtono. Samuel atente trafoliumas ĵus ricevitan donace albumon „La malnova Bjalistoko” de Jan Murawiejski, plenan da antaŭmilitaj bildoj de la urbo.
#000013
– Hodiaŭ tio estas por mi la alia planeda – li flustras. – Mil jaroj. Malproksime de: Parizo, Vaŝingtono, Novjorko, Londono. Geografie. Sed mi tion ĉion ankoraŭ sentas. Tio aperas antaŭ miaj okuloj, kiel filmo. Mi memoras tiujn stratojn. Mi memoras fotojn, kiuj estis faritaj hejme. Mi, malgranda knabeto, du-tri jara, kun longaj haroj, unu mian manon tenas la patrino, la duan – la patro... Mi memoras ilin en la familia fotoalbumo.
#000014
...Inter la jaroj: 1990 kaj 1999 okazis tuta epoko. Tre intensa korespondado kun la anglaj historiesplorantoj, kaj poste kun – „la malgranda knabo el Bjalistoko”. Dum tiu tempo Enid Lodge, sen kies aktivado nenio povis okazi, siaflanke raportadis pri la sekvantaj eventoj, oktobre de 1992, en – „North West News” en Liverpool kaj por la ampleksa teksto de Noreen Taylor aperigita sur la paĝoj de „The European”, la revuo (tiutempe – JP) legata en: Bruselo, Londono, Parizo, Berlino kaj en Moskvo. La artikoloj aperis ... du semajnojn post promocirenkontoj kun la aŭtoro en Varsovio kaj en Bjalistoko, okaze de la pollingva eldono (iomete reduktita el la orginala, franca teksto) de la libro de Samuel Pisar „El sango kaj el espero”.
#000017
Ĉiun bildon Sam rigardas kun granda atento. Li akceptas la telefonvoknn, kaj denove revenas al la albumo.
#000021
– Tio estas la originalaj bildkartoj! Mi ilin memoras! – li kortuŝiĝas. – Mi havis kolektaĵon de poŝtmarkoj. Kaj de de la poŝtkartoj ankaŭ. Tie estis la strato Wersalska (Versajla). Proksime al la Palaco de Branicki, loĝis mia avino, kaj mia avo, apud la rivero. Tie vivis mia onklo, kiu poste elmigris al Aŭstralio.
#000022
Apud la fotoalbumo „La malnova Bjalistoko” – aliaj libroj. La diverslingvaj eldonoj de „El sango kaj el espero”. Interne – fotografaĵoj. Sur unu el inter ili Samuel Pisar kun la filinoj kaj hundo sur herbejo. En la fono – la gotikstila kastelo. La valo de Loaro. Tio estis parto de la nova planedo de „la malgranda knabo el Bjalistoko”, kiu devintus forlasi la mondon tra la kamentubo de la krematoria forno.
#000025
– Jen nia hundo Balalajka – mencias Samuel. – Sur portretoj de la angla reĝo Charles la Unua, kiujn pentris Van Dyck, la reĝo rajdas suĉevale, ĉiam akompanata de hundoj, tre nobelaj, kiujn oni nomas King Charles Cavalier. La reĝino Elizabeta la Dua donacis ses tiajn hundojn al Valery Giscard d’Estaing, kiam li estis elektita la franca prezidento. Kaj ĝuste li donacis al mi unu hundon. Jen ĝuste Balalajka. Tiun kastelon, tre belan, mi posedis dum sep jaroj. Poste ni devis veturi al Florido, al la patrino de Judith, kaj al Vaŝingtono pro la studado de niaj infanoj en Harvardo. Ni forrdonis la kastelon. Sed tuj apude ni havas Bois de Boulogne (La Bulonjan Arbareton).
#000027
La aktujo sur la bjalistoka skribotablo enhavas la korespondaĵojn kun Samuel Pisar. La anglalingvaj leteroj sendataj en kovertoj, tajpitaj permaŝine, fotokopioj, kelkaj skribitaj permane, nur lastampe – la retmesaĝoj. Tiujn lastajn li sukskribadis Mula. Kelkajn leterojn – en la nomo de la vojaĝanta juristo kaj verkisto – subskribitaj de la asistantino, Carla Lewis. Multaj interparoloj tra la jaroj, neregistritaj, okazadis nur pollingve. La unua, kortuŝa, tre longa letero venis el Parizo kun la dato la 12-a de marto 1991. Ĝi estis respondo post la unuaj artikoloj el le ciklo „La revenoj de S. Pisar”, kiuj aperadis en „Gazeta Współczesna” (La Nuntempa Gazeto – la regiona gazeto, aperanta ĝis nun en Bjalistoko -JP). Aldone – kun la sama dato, kopio de la franclingva letero al Wanda Gall en Varsovia, la tradukistino, kiu – pri kio mi ekscios baldaŭ – pro la korinklino tradukis la libron el la franclingva originalo („Le Sang de l’Espoir”), jam en 1979, kaj kiu sensukcese provis aperigi ĝin en Pollando. La leteraŭtoro proponis al la tradukintino kontakton „avec Mme Konecka a Bialystok”. Aldone al la leteroj la libro en la angla: la tutegala ekzemplero, kiel tiu-ĉi, kiun mi tenis en la manoj, apartenis al Enid. Nun kun la persona aŭtora enskribaĵo: „...from a fellow-writer and a one time – rodak” (de la amiko-verkisto kaj samtempe de la samlandano – JP)
#000028
Alvenas novaj korespondaĵoj. Ankaŭ kun la tradukistino, Wanda Gall. En la mallongigo de la tradukita teksto, helpas al ŝi Maria Romanowska, laboranta en Reklamowo-Wydawnicza Agencja Dziennikarzy AG-red (Reklam-Eldona Agentejo de Ĵurnalistoj AG-red) en Bjalistoko, kiun oni (Krystyna Konecka-JP) sukcese instigis al la aperigo de la libro de Samuel Pisar. Verŝajne, se ne labroranta tiam en la eldonejo la eksurbestro de Bjalistoko, Zbigniew Zdrojewski, kiu hazarde enrigardis en mian redaktooficejon ... Kaj la malavara ĉefo, Krzysztof Ochrymiuk. Ni renkontiĝas kun la tradukistino. Alvenas novaj korespondaĵoj. La eldonisto organizas programon de la promociado de la libro „El sango kaj el espero”. Fine de septembro, komence do oktobro 1992 – granda festo – ni gastigas Samuel Pisar kaj lian edzinon Judith, la tiamam prezidantinon de la Fondaĵo „Centro de la Usona Kulturo por Eŭropo”.
#000030
Konservita de mi serio de fotoj, kiuj dokumentas la renkonton en la ĉefurba hotelo „Sobieski”, dum la solena promocirenkonto kun partopreno de multaj ĵurnalistoj en la Hebrea Teatro, el la vojaĝo de la aŭtoro al la memorlimoj, do al Tykocin, de kie devenis liaj geavoj, al la arbaro apud Nowosiółki, kie estis mortpafita David Pisar. – Li estis natura gvidanto – diris la filo. – Tio kompreneblas, ke tia homo kiel David ne mortis pro la gaso, sed en la batalo. Tio estis batalo ne nur por judoj, sed ankaŭ por Pollando. Kaj li estas la vera heroo. Mi scias, ke li liveradis al la getto pafilojn. Mi scias ankaŭ, ke li de tie transportis plurajn, judajn infanojn, por ilin kaŝi ĉe la vilaĝanoj. Sur la fotoj Samuel Pisar en sia hejmo ĉe Dąbrowskiego-strato, en la ligna domo ĉe la strato Czysta (Pura), kie lia familio restadis ekde la somero 1941 ĝis la neniigo de la getto (somere 1943-JP). Grupo de la hebrea junularo, kiu akompanis la aŭtoron al Varsovio, dum la verkado de la dokumenta filmo de Krzysztof Krauze. Sur la aliaj bildoj – renkonto de la nekonata gasto kun la junularo de la bjalistoka liceo numero 1. Kelkaj bildoj el la poromocivespero kun la gvidantaro de la vojevodio kaj de la urbo en la bjalistoka dramteatro kaj kun granda publiko, kiun mirigis ekspozicio de la eldonoj en multaj lingvoj de la libroj de la iama bjalistokano. Finfine – registritaj en la kadroj – momentoj de la vizito de la gasto en nia hejmo, kie i.a. verkita estis la antaŭparolo al la pola eldono de „El sango kaj el espero”.
#000031
...La aliaj fotoserioj, faritaj, hazarde, ĉiujn tri jarojn. La aliaj artikoloj, post jaroj, ĉar niaj interrilatoj daŭris. Por la intervjuo „Ĉiuj koloroj de la vivo”:, farita oktobre 1993, Samuel Pisar permesis esti fotita en sia pariza laborejo”. Li ne evistis fotadon, kiam mi dokumentadis la eventojn en marto 1996, kiam unue li estis honorigita – pro sia internacia aktivado – en Aŭstralio, en la nomo de la brita reĝino, per la titolo „Sir” , kaj poste doktoro Samuel Pisar akceptis el la manoj de la pola prezidento, Aleksanedr Kwaśniewski – Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RP (La Kruco Komandora pro Meritoj al la Pola Respubliko – unu el la plej altaj,polaj distingoj). En 1999 (simile kiel dum iama vizito en Parizo, kadre de privata ekskurso) ni renkontiĝas kelkfoje. De tiu tempo estas la fotoj de la domo, proksime al la Triumofarko,en la jurista oficejo, kaj fine inter la maljunaj arboj de Bois de Boulogne...
#000034
Tiu ĉiam viva kadro. La ĉarma Bulonja Arbareto, kie dum la revenvojo Samuel piedfrapadis kaŝtanojn, same kiel malgranda knabeto, ĵetante ilin en la akvon. Kiam, post kelkaj tagoj, ni interparolis en lia advokata oficejo, en kiu ĉe la muro pendas la fotografaĵo de la malgranda nepino Ariel, kaj tuj apude – pri akcepto de la akto de la usona civitaneco, farita de la Kongreso kaj la fontplumo, per kiu tiun dokumenton persone subskribis la prezidento John F. Kennedy. La klientoj de la adwokata firmao de Pisar estas i.a. steluloj de la monda kino kaj kronumitaj regantoj, inter kiuj estas amikino de la familio, la reĝino de Danio, Margareta.
#000035
Dum la lunĉotempo preskaŭ ĉiuj vizitas restoraciojn, kaj Samuel Pisar iras al la proksima Parko Monceau (kiel tiutage kun mi), en kiu troviĝas la alabastra monumento al Frederiko Chopin kaj la malnova lernejo.
#000036
– Tio tute ne estas grava – li diras.
#000039
Novembro 1992. Post apero de la pola eldono de la libro, Noreen Taylor priskribis la historion de tiu eldono...
#000040