Ĉi tiu artikolo estas parto de serio ekzamenante esprimliberecon [eo] kaj aliron al informoj en civitaj spacoj tra ses lingvaj komunumoj en la MENA-regiono [eo].
#000002
La iraka urbo Ĥalabĝa [eo] situas en la kurdia montaro proksime de la irana landlimo kaj estas plej konata pro la tragika uzo de kemiaj armiloj [eo] kontraŭ la loĝantaro fare de la armeo de Saddam Hussein [eo].
#000003
Jarojn poste, la urbo akiris rekonon ene de la kurda cifereca spaco, danke al juna viziulo nomata Bokan Jaff , loĝanto de Ĥalabĝa. Jaff akiris anglan diplomon ĉe la Universitato de Sulajmanija [en] en 2014 kaj transprenis la rolon de tradukisto de informoj por sia komunumo. Ĉi tio gravegas ĉar ili renkontis malfacilaĵojn aliri esencajn retajn informojn en la kurda lingvo, inkluzive de tutmondaj novaĵoj, sekureco, sanservo kaj pli. Precipe kurdaj universitataj studentoj luktantaj por trovi retajn informojn en sia gepatra lingvo multe aprezis la helpon de Jaff.
#000004
Ĉar Jaff iĝis pli konscia kaj pri la manko de kurdaj retaj resursoj kaj pri la malfacileco pro limigita scipovo de la angla kaj araba lingvoj inter kurdaj parolantoj, li ekkomprenis la urĝan bezonon de plibonigita alireblo al informoj en la kurda lingvo.
#000005
Kun multe da persistemo, li komencis ok-jaran vojaĝon kiel volontulo ĉe Google. Lia celo estis integri la soranan [eo], ofte konatan kiel kurdî nawendî (کوردیی ناوەندی), elstara lingvo ene de la kurda lingvaro [eo], en la lingvojn apogitajn per la tradukprogramo Google Translate [eo].
#000006
Jaff sukcese tradukis pli ol 2 500 000 frazojn, proverbojn kaj unuopajn vortojn. Rezulte de tio, la sorana lingvo estis oficiale aldonita al Google Translate en majo 2022, el kio ekestis komunumo de soranaj tradukistoj. En intervjuo kun Global Voices, Jaff diris, “La manko de enhavo en la kurda malfaciligis al ni trovi la informojn kiujn ni bezonas kaj malhelpis la evoluon de la kurda lingvo en la cifereca mondo.”
#000007
La kompleksa pejzaĝo de kurdaj lingvoj enrete
#000008
La kurda lingvaro [eo] estas lingvo aŭ grupo de lingvoj parolataj de la kurdoj [eo], indiĝena etna komunumo de ĉirkaŭ 30 milionoj da homoj. Indiĝenaj el la regionoj de Mezoriento kaj Okcidenta Azio [eo], ili kundividas kulturon, lingvan heredaĵon kaj identecon, kvankam ili estas disigitaj trans kvar nacioj: Turkio, Irako, Sirio kaj Irano [eo].
#000009
Kurdaj lingvoj konsistas el malsimilaj sed interligitaj lingvaj variantoj [eo] ne reciproke interkompreneblaj. La ĉefaj du lingvoj estas la kurmanĉa [kurmanji, کورمانجی ] aŭ la norda kurda, parolata en Sirio, Turkio, Kaŭkazo [eo], kaj partoj de Irako, kaj la sorana [soranî, سۆرانی ] aŭ la centra kurda lingvo (kurdî Nawendî, کوردیی ناوەندی) kiu estas plej parolata en Irako kaj Irano. La sorana, kune kun la araba, havas oficialan statuson en Irako kaj ĝi [tie] estas ofte nomata la “kurda” lingvo en oficialaj dokumentoj. Ĉiu el ĉi tiuj lingvoj estas parolataj de milionoj da homoj.
#000010
Tiuj lingvoj utiligas malsamajn alfabetojn: la kurmanĉa [eo] uzas la latinan (romian) alfabeton, dum la sorana [eo] uzas la aramean (araban) alfabeton.
#000011
Kvankam la kurdaj lingvoj posedas riĉan historion, famkonataj pro vasta vortprovizo kaj esprimkapabloj, ili alfrontas mankon de retaj rimedoj. La malsamaj alfabetoj, kune kun la foresto de normigado kaj daŭrantaj potencrivalecoj inter kurdaj komunumoj, kontribuas al la defioj.
#000012
Krome, ĉi tiuj defioj estas kunmetitaj de restriktoj truditaj de subpremaj registaroj, cenzuro, kaj limigoj por libere esprimi sin en ĉiuj landoj kie kurdoj loĝas.
#000013
La malabundeco de retaj rimedoj devigis kurdparolantojn fidi aliajn lingvojn kiel la araba, la angla, la turka kaj la persa. En konversacio kun profesoro Dara Hameed, kurdlingva doktoro kiu instruas ĉe la Universitato de Garmian, Jaff klarigis al Global Voices kiel tiu manko de retaj informoj kaj teknikaj rimedoj negative influas kurdajn akademianojn en Irako.
#000014
Ni alfrontas ĉi tiujn defiojn ĉiutage, precipe kun niaj universitataj studentoj. Ekzemple, en la kurda fako, kaj mi kredas, ke ĉi tio estas ofta afero en diversaj altlernejoj, ekzistas grava manko de kurdaj rimedoj disponeblaj en Interreto. Miaj studentoj renkontas defiojn kiam ili provas aliri informojn en la kurda lingvo.
#000015
Ili estas devigataj uzi fontojn en aliaj lingvoj per elektronika tradukado, kio ne estas sen problemoj. Alternative, ili restas kun neniu alia elekto ol turni sin al multekostaj tradukistoj. Sekve de tio, ĉi tiuj studentoj estas nekapablaj plene utiligi la avantaĝon de teknologio.
#000016
Hameed plue klarigis, ke ĉi tiu afero estas limigita al la reta sfero. Li aldonis:
#000017
La problemo kuŝas en la reta sfero, ne eksterrete. La kurda lingvo estas lingve diversa. Imagu havi sole por “خۆشەویستی” (amo) jam ses vortojn.
#000018
Nia devus fokusi traktadon de normigaj aferoj, dialektikaj dividoj kaj politikaj premoj, ĉar ĉi tiuj faktoroj malfaciligas la kurdan lingvon enrete prosperi.
#000019
Politika batalo de irakaj kurdoj por rekono kaj lingvaj rajtoj
#000020
Dum jarcentoj, la kurdoj batalis por kaj sendependeco kaj rekono ene de la landoj en kiuj ili loĝas, konsistigante la plej grandan senŝtatan etnan komunumon en la mondo. Ĉi tiu lukto devenas de koloniaj traktatoj kiel la Traktato de Laŭzano la 24-an de julio 1923 kiu dividis la kurdojn inter kvar landoj.
#000021
Kompare kun najbaraj landoj, kurdoj en Irako spertas relative favoran situacion. Ekzemple, Irako estas la nura lando kie la kurda [soranî] estas agnoskita kiel oficiala lingvo, kaj ĝi ankaŭ estas la sola loko kie kurdoj ĝuas konsiderindan aŭtonomion.
#000022
Esploro de Lauren Walter ĉe la [usona] Universitato Depaul en 2018 rivelis ke dum la brita mandato, urbaj kurdaj naciistoj preferis la soranan [sorani], dum la kurmanĉa [kormanji] ludis pli fortan literaturan rolon, donante al la sorana pli grandan politikan influon. Malgraŭ tio, estis intereso dividi la parolantojn de ĉi tiuj lingvoj. “Ambaŭ dialektoj vivis en relativa harmonio ĝis Irako akiris sendependecon en 1931. Post la akiro de sendependeco, la iraka registaro provis kontraŭmeti parolantojn de la sorana kaj tiujn de la kurmanĉa por preventi ke la kurda estu agnoskota kiel oficiala lingvo.”
#000023
Decida mejloŝtono por la kurda lingvo en Irako estis la Iraka-Kurda Interkonsento pri Aŭtonomio de la 1970-aj jaroj [ankaŭ konata kiel la iraka-kurda interparoloj pri paco], subskribita la 11-an de marto 1970 fare de la iraka registaro kaj kurda gvidanto Mullah Mustafa Barzani [eo]. Post jardekoj da armitaj konfliktoj kaj streĉitecoj inter la iraka registaro kaj la kurdaj komunumoj en Irako, tiu interkonsento zorgis por la agnosko de la sorana kiel oficiala lingvo en lokoj kun kurda plimulto. Ĝi ankaŭ certigis al la kurdoj politikan reprezentantaron en registaraj entoj.
#000024
Tamen, la vojo al parollibereco [eo] por kurdoj en Irako estis kompleksa kaj submetata al fluktuado laŭlonge de la tempo. Post la interkonsento, subpremo estis intensa sub la registaro de Saddam Hussein, kun postaj periodoj de provita agnosko de la rajtoj de kurdaj komunumoj en Irako.
#000025
Defioj kun lingva normigo kaj aliro al informoj
#000026
Esploro indikas ke en landoj kun dominaj lingvoj, parolantoj de minoritataj lingvoj ofte alfrontas marĝenigon kaj limigitan aliron al informoj. En kurda Irako, internaj konfliktoj inter kurdaj lingvoj, precipe pri la sorana kaj la kurmanĉa, ne nur intensigas marĝenigon kaj dividon sed ankaŭ malhelpas la retan reprezentadon, evoluadon kaj disvastigadon de la lingvo.
#000027
Ĝis hodiaŭ, la kurdoj ne havas universale akceptitan skribnormon, kun politikaj partioj en la Kurdio-regiono implikitaj en disputoj pri normigado. Malgraŭ diversaj provoj, normigita versio restas iluzio.
#000028
Ĉi tiu manko de lingva unueco kaj normigado kreas obstaklojn por tiuj, kiuj serĉas retajn informojn kaj rimedojn en sia gepatra lingvo. Aldone, ĝi malhelpas efikan kundividon de informoj, limigante la kapablon de la kurdoj kontribui al la cifereca mondo.
#000029
Ĉi tiu kunteksto sugestas, ke se kurmanĉparolanta kurdo deziras komuniki kun kurdo parolante la soranan, ili povus uzi ĉu la araban, la turkan aŭ la persan por ebligi komunikadon inter ili.
#000030
Parolante kun Global Voices (Tutmondaj Voĉoj), Goran Rasoul, sukcesa verkisto, poeto kaj rakontisto, enprofundiĝis en la personajn sekvojn de internaj lingvonormigaj konfliktoj. Goran havas magistron en moderna literatura kulturo ĉe la Universitato de Hertfordshire [Britio] kaj havas pli ol 12 jarojn da sperto en la evoluigo kaj humanitara laboro [eo] kun kaj lokaj kaj internaciaj organizaĵoj.
#000031
Multaj homoj en mia rondo konstante luktas por rete aliri informojn aŭ por trovi taŭgan enhavon pri diversaj temoj kiel literaturo, politiko kaj lingvaj studoj. Mi ofte devas serĉi informojn en aliaj lingvoj se temas pri specifaj aferoj rilataj al Kurdio [eo], la kurdoj [eo] kaj la kurda lingvaro [eo].
#000032
Goran klarigis, ke en la pasinteco, la nombro da parolantoj determinis ĉu lingvo pluvivos, sed hodiaŭ ĝi dependas de la haveblo de cifereca enhavo. Tiu manko de reta enhavo estas uzata por indiki ke lingvo malprosperas kaj estas en danĝero. Li aldonis: “Ĉi tio validas por ĉiuj lingvoj, sed ĝi estas precipe decida por la kurda. Politikaj kaj ekonomiaj konfliktoj damaĝis la kurdan lingvon, substrekante la urĝecon prioritatigi ĝian konservadon kaj varbadon.”
#000033
Revenante al Bokan Jaff, li kaj lia teamo utiligas la potencon de artefarita intelekto [eo] por plibonigi la kvaliton de tradukoj. Ili ankaŭ serĉas instigi verkistojn kaj esploristojn rete kundividi sian laboron, celante altigi la volumon de retaj enhavoj en la kurda lingvo. Jaff diris: “Publikaĵoj estu rete alireblaj, ne nur en la formo de fizikaj libroj kaj revuoj. Tekstoj kaj libroj devas esti alŝutataj en diversaj ciferecaj dosierformatoj por certigi la kompiladon de ampleksa kaj diversa datumaro.”
#000034
Jaff opinias, ke kurdaj intelektuloj subtaksas retan eldonadon. Tamen, estas grave agnoski, ke retaj rimedoj estas ŝlosilaj por revigligi la lingvon. Tiuj kun la kapablo kontribui devus esti instigataj por oferti al la kurda komunumo aliron al tiuj valoregaj retaj rimedoj.
#000035
La 17-an de julio, la prezidento de Kirgizio Sadir Japarov [eo] subskribis la Konstitucian Leĝon pri la ŝtata lingvo. La parlamento aprobis la leĝon la 31-an de majo, kaj ĝia prezidanto gratulis siajn kolegojn per “la historia leĝpropono”. La celo estis efektivigi la artikolon 13 de la konstitucio, laŭ kiu la kirgiza estas la ŝtata lingvo, kaj la proceduro de ĝia uzado estas determinita de la konstitucia leĝo. La nova leĝo establis la juran bazon por la uzado de la kirgiza [eo], la efektivigo de la ŝtata lingvopolitiko, kaj la devontigojn de ŝtataj instancoj, institucioj, organizaĵoj kaj lokaj administraciaj instancoj krei kondiĉojn por ĝia evoluigo.
#000038
Praktike, ĝi enkondukis signifajn ŝanĝojn je la uzado de la kirgiza, igante ĝin laborlingvo por ŝtataj aŭtoritatoj, lokaj administraciaj instancoj, kaj ŝtataj entreprenoj. Estas nun devige ke ŝtatoficistoj, deputitoj, instruistoj, juĝistoj, prokuroroj, advokatoj, kuracistoj kaj aliaj grupoj konu la ŝtatan lingvon. La uzado de la kirgiza estas deviga en geografiaj nomoj, edukaj kaj sciencaj kampoj, same kiel dum subskribado de internaciaj traktatoj. Krome, televidaj kaj radiokompanioj, inkluzive de tiuj privataj, devas elsendi almenaŭ 60% de siaj programoj en la kirgiza.
#000039
La nova leĝo tamen kaŭzis bruon pro nelingvaj kialoj. La 2-an de junio, tuj post ĝia aprobo, la proparolanto de la rusia ministerio pri eksteraj aferoj, Maria Zaĥarova, deklaris, ke “en sia nuna formo, ĝi kapablas krei certajn malfacilaĵojn por civitanoj de la respubliko, kiuj ne parolas la kirgizan lingvon.” Ŝi aldonis, ke Rusio esperas, ke Kirgizio “efektivigos ekvilibran lingvopolitikon celantan kaj la evoluigon de la kirgiza lingvo kaj la subtenon kaj antaŭenigon de la rusa lingvo.” La enmiksiĝo de la rusiaj diplomatoj ne limiĝis je tio.
#000040
La 24-an de julio, rusia ministro pri eksteraj aferoj Sergej Lavrov rimarkigis , ke rusiaj aŭtoritatoj avertis siajn kirgizajn kolegojn “ke tio ne estas tute demokrata” kiam aperis la unua parolado pri ĉi tiu leĝo. Kion li trovis nedemokrata estis la postulo por ŝtatoficistoj kaj aliaj kategorioj da civitanoj koni la kirgizan. Japarov rapide refutis ĉi tiun aserton, dirante, ke Lavrov “ŝajne ne legis la leĝon” kaj la leĝo ne “diskriminacias la rusan lingvon”.
#000041
Japarov pravas en sia takso pri la rusa lingvo kiu estas protektata kontraŭ diskriminacio en Kirgizio. Ĝi estas unu el la malmultaj landoj, kies konstitucio garantias al la rusa oficialan statuson kaj permesas ĝian larĝan uzadon en publika vivo kaj registaraj strukturoj — signo de kolonia pasinteco kaj sovetia heredaĵo. Ekde kiam Kirgizio iĝis sendependa en 1991, post la kolapso de Sovetunio [eo], la lando laboris por evoluigi la kirgizan, restarigante ĝian prestiĝon, kaj stimulante ĝian larĝan uzadon dum la plenskala uzado de la rusa ankaŭ estas permesata.
#000042
La sovetiaj lingvaj politikoj subfosis la evoluigon kaj prestiĝon de la kirgiza igante ĝin “malalta” lingvo uzata ĉefe por hejmaj kaj folkloraj celoj. Por scienco, arto, administrado kaj literaturo, la lokaj elitoj uzis la “altan” rusan lingvon. Nur en 1989, en la jaroj de perestrojko, la kirgiza ricevis la statuson de la ŝtata lingvo. Ĝis 1989, 80% de la loĝantaro de Kirgizio parolis la rusan; en 2013 tiu nombro falis al 50%. Ekde la sendependiĝo, la lando establis la nacian komisionon pri ŝtata lingvo kaj aprobis tri naciajn programojn por disvolvi la kirgizan.
#000043
La kirgiza lingvo estas integra parto de la nacia identeco. Ĝi estas esenca por la postvivado de la kirgizoj kiel aparta etno kaj Kirgizio kiel nacio. Ĝia plua evoluo estas necesa por foriri de la kolonia pasinteco de la lando, ĝui ĝian unikan kulturan heredaĵon kaj plene reakiri agendon. Tiurilate la nova leĝo estas paŝo en la ĝustan direkton.
#000044
La moskeo Al Aksa [eo] videbla el Orienta Jerusalemo, kie familioj alfrontadas la minacon de kontraŭvola elpelo el siaj domoj fare de israelaj ŝtatsubtenataj setlantaj grupoj. Bildo de Libera Jerusalemo, uzata kun permeso.
#000046
La familio de Nora Ghaith loĝas en ĉi tiu domo ekde 1948. La familio akiris lukontrakton en 1953 de la jordania registaro, kiu alprenis la kuratorecon de Jerusalemo en 1950 sekve de la Nakbah (“katastrofo”) en 1948.
#000047
Artaĵo ĉe la enirejo de la domo kun Nora, kiu montras protestan afiŝon. Bildon de Free Jerusalem, uzata kun permeso.
#000048
La Nakbah kaŭzis la detruon de la palestina socio kaj la delokigon de pli ol 700 000 indiĝenaj palestinanoj por liberigi lokon por la establado de Israelo.
#000049
Palestinanoj estis devigitaj postlasi siajn vivojn kaj posedaĵojn, kaj dum la lastaj sep jardekoj ili luktis por sia rajto reveni hejmen.
#000050
Ekde 1953, la familio Ghaith estis klasifikita kiel “protektita luanto”, kio protektas ĝin de elpelado tiom longe kiom tiu statuso daŭras.
#000051
Malgraŭ la “Naksa“ (“malsukceso”) de 1967, kiam Israelo transprenis la kontrolon de Cisjordanio [eo, ndltr. West Bank] kaj la Gazaa Sektoro [eo], dum tio, kion UN konsideras kiel kontraŭleĝa aneksado, la familio konservis sian nomon kaj fidele pagis lupagon al la israela Ĝenerala Kuratoro.
#000052
En WhatsApp-konversacio inter Global Voices kaj la homrajta aktivulo Raafat Sub Laban — la filo de Nora Ghaith, kaj dungito de UNHCR [ndltr. UNHCR estas la Alta Komisiito de Unuiĝintaj Nacioj pri Rifuĝintoj]— li ​​ĵetis lumon pri la rilato de sia familio kun la domo. Lia patro Mustafa Sub Laban, 73-jara, kuniĝis kun sia edzino Nora, kiu nun estas 68-jara, en la momento de ilia geedziĝo en 1978, kaj ili loĝas tie ekde tiam. Sub Laban klarigas:
#000053
My mother lived there all her life. In the 1970s, the Shuvu Banim settler movement tried to blackmail my uncle [Nora’s brother] to acquire the tenancy rights. He was the head of the family after his parents’ death. However, upon his refusal, the settler orchestrated his deportation to Jordan. My mother and father assumed responsibility for the house at that point.
#000054
Mia patrino loĝis tie sian tutan vivon. En la 1970-aj jaroj, la setlanta movado Shuvu Banim provis ĉantaĝi mian onklon [la fraton de Nora] por akiri la lurajtojn. Li estis la estro de la familio post la morto de siaj gepatroj. Tamen, post lia rifuzo, la setlanto reĝisoris lian deportadon al Jordanio. Mia patrino kaj patro transprenis la respondecon pri la domo en tiu momento.
#000055
La familio Sub Laban havas profundajn radikojn en Jerusalemo, kiuj datiĝas de jardekoj antaŭ la ekesto de Israelo. Ilia genealogio [eo] reiras al sufia [eo] akademiulo kiu transloĝiĝis al Jerusalemo en 1692. La familio havis plurajn trajtojn, inkluzive de la rimarkinda konstruaĵo kiu enhavas la Arkeologian Muzeon Rockefeller en Jerusalemo, konfiskita fare de Israelo en 1948 kaj 1967. Tiu historia kunteksto klarigas la hejman alligitecon de la familio, kiel priskribite de Sub Laban.
#000056
Our properties were confiscated by Israel, and as Palestinians we are denied the right to reclaim ownership. Meanwhile, Jewish individuals are granted the right to reclaim property, regardless of ownership. This is simply unfair.
#000058
Niaj posedaĵoj estis konfiskitaj de Israelo kaj kiel palestinanoj ni ne rajtas postuli la proprieton. Dume, judaj individuoj ricevas la rajton postuli posedaĵon, ne konsiderante proprieton. Ĉi tio estas simple maljusta.
#000060
En la 1970-aj jaroj, Israelo enkondukis administran leĝon kiu daŭrigas sistemon de apartismo kaj diskriminacio, favorante la judojn super la ne-judoj. Ĝi permesas al setlantoj repreni posedaĵojn kiujn judoj posedis antaŭ 1948 en Orienta Jerusalemo, eĉ se senrilate. Tamen, al palestinanoj oni neas la rajton postuli iliajn posedaĵojn en Okcidenta Jerusalemo. Ĉi tiu leĝo estis ekspluatata de setlantaj organizaĵoj por subfosi palestinajn proprietajn rajtojn en la tuta Orienta Jerusalemo.
#000061
La familio Ghaith Sub Laban estis enplektita en 40-jara jura batalo kontraŭ setlantaj grupoj.
#000062
Laŭ la israela NGO Ir Amim, luktanta por la antaŭenigo de pli justa Jerusalemo, la kazo de la familio enplektas la grupon Atara Leyoshna asociitan al la fifama setlanta organizaĵo Ateret Cohanim, konata pro siaj klopodoj judaigi Jerusalemon kaj forpeli la indiĝenan loĝantaron, inkluzive de altprofila provo kapti ikonajn kristanajn hotelposedaĵojn proksime de la Pordego de Jaffa [eo].
#000063
Sub Laban elstarigas, ke aliaj palestinaj familioj alfrontis iom post iom elpeladon el siaj domoj:
#000064
The apartment next door to my family’s home,
#000065
Nora protestas kun siaj familianoj. Palestinanoj ne rajtas levi sian flagon; anstataŭe ili uzas la bildon de akvomelono ĉar ĝi havas la samajn kolorojn. La 19-an de junio 2023. Bildo de Libera Jerusalemo. Uzita kun permeso.
#000066
which was originally occupied by the Karaki family, who were forcibly evicted in 1982 or 1983. The settlers then expanded the apartment and blocked my family’s entrance. The only means to enter the apartment was though a neighbor's unit. In response, my parents pursued legal action and endured a 17-year-old wait until a judge finally allowed them to open a new entrance.
#000067
La apartamento apud la domo de mia familio estis origine okupita de la familio Karaki, kiu estis perforte forpelita en 1982 aŭ 1983. La setlantoj tiam pligrandigis la apartamenton kaj baris la enirejon de mia familio. La sola rimedo por eniri la apartamenton estis per la enirejo de najbaro. Responde, miaj gepatroj faris juran agadon kaj eltenis atendadon dum 17 jaroj ĝis juĝisto finfine permesis al ili malfermi novan enirejon.
#000068
En majo 2010, surbaze de leĝo el la jaro 1970, la Ĝenerala Kuratoro transdonis la proprietan rajton de la propraĵo de Ghaith-Sub Laban al Atara Leyoshna.
#000069
Baldaŭ post akirado de la proprieto, Atara Leyoshna iniciatis eldomigan ordonon kontraŭ la familio. La kazo atingis la Superan Kortumon en 2016. La tribunalo decidis forpeli la infanojn de Nora kaj Mustafa, sed donis al la paro, kiel protektitaj luantoj, la rajton resti en sia hejmo por pliaj 10 jaroj, disigante la familion.
#000070
En 2018, israelaj setlantoj lanĉis alian elpelan proceson, asertante ke Nora kaj Mustafa malobservis la kondiĉojn de sia “protektita luado” pasigante tempon for de sia hejmo. Nora bezonis medicinan helpon kaj provizore restis ĉe la loĝejo de Raafat en la tendaro Shofat, kien li transloĝiĝis kun sia pli juna fratino post ilia elpelo. Tiu aranĝo estis necesa ĉar, laŭ Raafat, la infanoj ne rajtis tranokti ĉe siaj gepatroj.
#000071
In early 2018, my mother went on an Umrah pilgrimage. She already had issues with discs in her lower back and neck, which worsened during the journey. As she required assistance while recovering, she stayed with me.
#000072
The settlers closely monitored my parents’ movement using cameras, and they noticed my mother's absence. However, my father traveled between their home and my residence during that time.
#000073
Komence de 2018, mia patrino faris pilgrimeton (Umrah) [ndltr. dum Umrao oni praktikas limigitan ritaron]. Ŝi jam havis problemojn kun vertebraj diskoj en la malsupra parto de la dorso kaj kolo, kiuj plimalboniĝis dum la vojaĝo. Ĉar ŝi bezonis helpon dum resaniĝo, ŝi restis ĉe mi.
#000074
La setlantoj ekspluatis la foreston de Nora dum ŝia resaniĝo por argumenti ke ŝi perdis sian protektitan luostatuson. Malgraŭ tio ke ŝi havis medicinajn registraĵojn de israelaj sanprovizantoj kiel pruvon, la tribunalo erare verdiktis favore al la setlanta grupo. La peto de la familio apelacii kontraŭ la decido estis lastatempe malakceptita de la Supera Kortumo.
#000076
Neatenditaj aliancanoj batalas kun la familio
#000077
Nora kaj Mustafa alfrontas baldaŭan elpelon, planitan inter la 28-a de junio kaj la 23-a de julio 2023. Post elĉerpi ĉiujn laŭleĝajn vojojn, ilia sola espero nun kuŝas en registara interveno, kiu laŭ Raafat povas esti influita de publika premo kaj aktivecoj por publike subteni ilian vidpunkton, [Ndltr.: Advocacy efforts en la angla].
#000079
Free Jerusalem[Libera Jerusalemo], kolektivo de radikalaj israelaj aktivuloj bazitaj en Okcidenta Jerusalemo, dediĉas sin al rezisto al la israela apartismo kaj subtenas la palestinanojn en la okupata Jerusalemo. Ilia misio ampleksas batalon kontraŭ la delokigo de familioj, malkonstruo de domoj, polica brutaleco, perforto fare de setlantoj, interalie maljustaj praktikoj kaj politikoj fare de Israelo.
#000080
La movado subtenas la familion Ghaith Sub Laban ekde 2015. Ili liveras daŭran subtenon al la familio ĉe ilia domo por trovi atenton kaj solidarecon de israelaj kaj internaciaj komunumoj.
#000081
En WhatsApp-konversacio kun Global Voices, Gal Kramarski, proparolanto de la movado, malkaŝis la kompleksan kaj influan mekanismon desegnitan en Israel, por delokigi palestinanojn kaj forpeli ilin el Jerusalemo, kreante ŝancojn por cionismaj [eo] setlantoj anstataŭigi ilin. Ŝi emfazis la manipuladon de diskriminaciaj leĝoj per pseŭdoleĝa proceso por perforte elpeli familiojn kaj senhejmigi ilin.
#000082
Hundreds of families face this threat and live in constant fear and anxiety. This alarming reality, which we also see in Sheikh Jarrah, Silwan, and other Palestinian neighborhoods in Jerusalem, is what the Ghaith-Sub Laban family is currently facing.
#000083
We emphasize that this is not merely a property dispute, as Israel claims, it is ethnic cleansing, and it must be stopped.
#000084
Centoj da familioj alfrontas ĉi tiun minacon kaj vivas en konstanta timo kaj zorgemo. Ĉi tiun alarman realaĵon, kiun ni vidas ankaŭ en Ŝejĥo Jarrah [ndltr. kvartalo en Orienta Jerusalemo [eo] kie ĉefe loĝas palestinanoj], Silwan [ndltr. distrikto en Orienta Jerusalemo], kaj aliaj palestinaj kvartaloj en Jerusalemo, tion la familio Ghaith-Sub Laban nuntempe alfrontas.
Ni emfazas, ke tio ne estas nur disputo pri proprieto, kiel asertas Israelo, tio estas etna purigado, kiun oni ĉesigu.
#000085
La 23-an de majo vespere, Mark Ramotar, kiu gvidas la Buroon pri Korporacia Komunikado de la Gujana [eo] Polico, anoncis, ke la polico petos juran konsilon de la direktoro pri publikaj procesoj (angle Director of Public Prosecutions, DPP) rilate la incendion en la dormejo de mezlernejo Mahdia, kiu kaŭzis la morton de 19 adoleskantoj. La dosiero pri la enketo, kiu supozigas, ke lernantino ekigis la incendion por protesti post kiam ŝia poŝtelefono estis forprenita, sendiĝos al DPP la 24-an de majo. Krom tio, ankaŭ ekzistis supozoj fare de konsilanto pri nacia sekureco, Gerald Gouveia, ke pli aĝa viro, kiu mesaĝis al la telefono, povas esti akuzata pri seksumado kun la neplenaĝulino.
#000086
Dum kelkaj raportas, ke la knabino en la aĝo de 14-15 jaroj konfirmis la kriman bruligon, aliaj insistas, ke ŝi ne konfesis. Laŭ fonto de Agence France-Press (AFP), „oni forprenis la telefonon de la knabino, kaj ŝi minacis, ke ŝi bruligos la konstruaĵon, kaj ĉiuj aŭdis tion”. La fajro komenciĝis en la banĉambroj, kie la adoleskanto supozeble ŝprucigis insekticidon sur kurtenon, post kio ŝi ekbruligis alumeton. La fajro rapide disvastiĝis tra la ligna plafono de la konstruaĵo, baldaŭ la tuta loko ekflamis.
#000087
Kiel kutime, la dommastrino — kies 5-jara fileto ankaŭ mortis en la fajro — ŝlosis la knabinojn en la dormejo por la nokto por malebligi ilian kaŝan eskapadon. Ŝi poste rakontis al la polico, ke ŝi panikis kaj pro tio ne povis tuj trovi la ŝlosilon de la ĉefa pordo. La fenestroj de la dormejo havis kradojn kontraŭ ŝtelistoj, kio malhelpis fuĝon de la viktimoj, kvankam kelkaj studentoj, inkluzive de la suspektulo, sukcesis eskapi rompinte pordon.
#000088
Laŭ la oficiala polica raporto, estis 57 lernantoj en la dormejo en tiu nokto. Dek kvar infanoj mortis surloke pro enspiro de fumo kaj brulaĵoj, pliaj kvin forpasis pro siaj vundoj en malsanulejo, multaj aliaj estis grave vunditaj. El la vunditoj sep restas en malsanulejo, du en danĝera stato. Sekve de la okazaĵo, Gujano ricevis medicinan kaj krimologian subtenon de kaj la kariba kaj la internacia komunumo.
#000089
Dum la fajrobrigadestro asertas, ke la brigado venis nur kvar minutojn post la alarmo, aliaj raportoj insistas, ke ĝi bezonis 25 minutojn por alveni. La ministro pri edukado Priya Manickchand diris, ke la ministerio esploras akuzojn pri tio, ke la dormejo ne havis taŭgajn fajroalarmajn sistemojn [eo]: „La rezulto estu plibonigo tra la tuta sistemo”. La tragedio sekvigis revizion de similaj institucioj en la tuta lando, kun alvokoj por granda reformo kaj esplorkomisiono.
#000090
Ĝis nun komentoj pri la kazo ĉefe koncentriĝis sur la politikaj kaj organizaj mankoj, kiuj malsukcesis protekti la lernejanojn, kaj ne sur la kulpo de la lernanto, kiu supozeble ekigis la fajron. Letero al la redaktoro de Stabroek News proponas, ke la lando komence enterigu la mortintojn kun respekto, kaj la resto sekvos en sia tempo.
#000091
La regione populara instagramulo Know Your Caribbean afiŝis, „Ne eblas tute ĉirkaŭpreni la amplekson de la tragedio, kiu okazis en la lernejo en Gujano”, kaj alvokis sian komunumon helpi en konkreta maniero: „[M]ultaj konigoj en sociaj retoj venas kun parolado pri “niaj pensoj kaj preĝoj”, kondolencoj al la familioj. Ĉi tiuj aferoj estas bonvenaj, sed ne sufiĉas. Bonvolu atenti por vidi kiel ni povas kune subteni ĉi tiujn familiojn”. Kelkaj uzantoj de sociaj retoj tamen daŭre serĉis kulpulojn sur diversaj flankoj.
#000092
Dum la lando ankoraŭ penas kompreni la tragedion, ceremonioj por la viktimoj jam okazas, kaj kelkaj el la mortintoj jam estas enterigitaj.
#000093
La interreto estas unu el la komunikaj infrastrukturoj forestantaj en kamparaj teritorioj kie loĝas denaskaj popoloj. Por multaj, ĉi tio estas la konsekvenco de ŝtata forlaso kaj subpremo pere de la koloniigo de [la tieaj] regantaj kulturoj. Tamen, ili konstante serĉis manierojn por alfronti la problemojn kiuj ĉiutage daŭras, kiel ekzemple, la manko de bazaj servoj (lumo, akvo, drenado, sano, edukado) kaj, kiel ni menciis, la komunikada infrastrukturo (interreto, vojoj). En ĉi tiuj komunumoj, ĵurnalismo estas loka kaj kutime praktikata de komunumaj radioj.
#000096
Colmena disvolvis malfermitan fontan retejon kie ĉiuj ĵurnalismaj agadoj povas disvolviĝi sen interreto aŭ kun malmulte da konektebleco, por konservi ligon al ĉi tiuj samaj komunumoj en krizaj tempoj. Ĝi situas ĉe la vojkruciĝo inter esti produktadoĉambro, komunumo kaj rimedo por komuniki. [Colmena] aperis kun financoj el DW Akademie. En Latinameriko, anoj estas la reto de komunumaj amaskomunikiloj REDES de Meksiko, la kolombiaj radiostacioj Ocaina, la ekvadora Remando, kaj la perua Kuniĝo de Ajmaraj virinoj de Abya Yala [eo], multaliaj brazilaj radiostacioj, la bolivia cifereca amaskomunikilo Muy Waso, inter aliaj.
#000097
Ni identiĝas kun la diverseco de abelujoj [ndlt. ‘colmena‘ hispane] kiuj ekzistas en la mondo. Ne estas nur unu maniero [por] fari abelujon, ĉar la teritorioj estas megadiversaj. Nun la abeloj, kaj ilia esenca poleniga laboro, estas tuŝitaj de unukultivoj [eo] kaj akcelita industriigo, kiu nur havas ekonomiajn celojn. La sama pripensado eniras por komunikado farita de, kun kaj por teritorioj kaj komunumoj. Estas platformoj kaj interesoj kiuj celas homogenigi paroladojn, lingvojn kaj bezonojn. Ke la amaskomunikiloj elektis la nomon “Colmena“, por mi, estas devontigo al diverseco; por kompreni ke en la mondo estas multaj aliaj mondoj kiujn necesas respekti kaj prizorgi.
#000102
ALA: Es importante entender que Colmena nace del encuentro y la comunicación entre diversos medios, organizaciones y personas. Colmena busca ser una plataforma, hecha con software libre y open source, para el fortalecimiento de la comunicación comunitaria, popular, alternativa, indígena y un etcétera amplio. Aquella comunicación que surge desde y con las personas que habitan los diversos territorios y buscan aportar a las necesidades y sueños locales.
#000104
La idea es que la plataforma cuente con las herramientas necesarias para la producción de contenido: “todo en uno”. También, que funcione como un espacio de encuentro, comunicación, traducción y organización entre personas y colectivos que trabajan y luchan por procesos de comunicación que abonen a los diversos territorios; actualmente la plataforma está traducida en seis idiomas.
#000105
ALA: Gravas kompreni ke Colmena naskiĝis el la kunveno kaj komunikado inter malsamaj amaskomunikiloj, organizoj kaj homoj. Colmena celas esti platformo, farita per libera programaro kaj malferma fonto, por plifortigo de komunuma, populara, alternativa, indiĝena kaj larĝa/vasta komunikado. Tiu komunikado kiu ekestas de kaj kun la homoj kiuj loĝas en la diversaj teritorioj kaj celas kontribui al lokaj bezonoj kaj revoj.
#000106
La ideo estas ke la platformo havas la necesajn ilojn por produktado de enhavo: “ĉio en unu”. Ankaŭ, ke ĝi funkcias kiel spaco por renkontiĝo, komunikado, tradukado kaj organizado inter homoj kaj grupoj kiuj laboras kaj batalas por komunikaj procezoj kiuj kontribuas al la diversaj teritorioj; la platformo estas nuntempe tradukita al ses lingvoj.
#000107
TV: Kiajn problemojn alfrontis Colmena?
#000108
ALA: Comenzamos en pandemia así que el trabajo a la distancia hace indispensable conexiones estables de internet o de datos móviles; algo que se vuelve complicado por condiciones geográficas, sociales e históricas que viven comunidades rurales e indígenas en el mundo. Lo anterior, más que una problemática, se convierte en una oportunidad en tanto que las comunidades y/o organizaciones pueden decidir sobre la conectividad que necesitan. Mientras las empresas piensan sus aplicaciones desde el interés económico; la mirada de Colmena es más hacia la pluralidad de voces, saberes y conocimientos para los retos globales que vivimos.
#000109
ALA: Ni komencis en pandemio, do, fora laboro faras stabilajn interretajn aŭ datumkonektajn ligilojn nemalhaveblaj; io kio fariĝas komplika pro geografiaj, sociaj kaj historiaj kondiĉoj kiujn kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj alfrontas en la mondo. Ĉi tio fariĝas ŝanco prefere ol problemo, ĉar la komunumoj kaj/aŭ organizaĵoj povas mem decidi pri la konektebleco kiun ili bezonas. Dum kompanioj pensas iliajn aplikaĵojn el la ekonomia intereso, la rigardo de Colmena estas pli al la plureco de voĉoj, komprenoj kaj scioj por la tutmondaj defioj kiujn ni vivas. Dum kompanioj pensas pri siaj aplikoj el ekonomia vidpunkto, Colmena pli rigardas al la plureco de voĉoj, sciaro kaj scilerto (knowhow) por la tutmondaj defioj, kiujn ni alfrontas.
#000110
Global Voices: Kiaj estas la fundamentoj de la ĵurnalisma spaco, aŭ kio necesas por esti parto de ĝi?
#000111
ALA: Se requiere como individuo, medio, colectivo y/o comunidad tener interés en crear procesos de comunicación pertinentes y relevantes para sus territorios, no sólo creando contenido, sino también apoyando con la difusión del mismo. De igual modo, tener interés en que Colmena se utilice, cuide y, así, se fortalezca. Una de las grandes enseñanzas del trabajo junto con comunidades rurales e indígenas en América Latina es que cuidar a la comunidad significa participar, aportar y crear. Cuando uno cuida, hace que la comunidad se fortalezca ante riesgos presentes y futuros; cercanos y externos.
#000112
ALA: Kiel individuo, amaskomunikilo, kolektivo kaj/aŭ komunumo, vi devus havi intereson krei trafajn kaj laŭtemajn komunikajn procezojn por viaj teritorioj, ne nur kreante enhavon, sed ankaŭ subtenante ĝian disvastigon. Same, vi devus havi intereson pri tio ke Colmena estu uzata, prizorgata kaj tiel fortikigata. Unu el la plej gravaj lecionoj kiujn ni lernis de laborado kun kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj en Latin-Ameriko estas ke zorgi pri la komunumo signifas partopreni, kontribui kaj krei. Kiam vi zorgas, vi plifortigas la komunumon kontraŭ nunaj kaj estontaj riskoj, proksime kaj malproksime.
#000113
Global Voices: Kio estas la efiko de Colmena sur la moderna mondo, en kamparaj kaj indiĝenaj zonoj, same kiel en lokoj kie estas danĝere esti ĵurnalisto?
#000114
ALA: Son varios los beneficios, pero me limitaré a señalar dos que me parecen muy importantes. El primero es el asunto de la privacidad, muchos medios utilizan aplicaciones que no son seguras para su trabajo comunicativo; ahí se difunde información sensible. En Colmena se está trabajando para que la información y contenidos de los medios estén resguardados y seguros.
#000115
El segundo tiene que ver con la organización entre diferentes medios para compartir y crear contenido, con o sin conectividad. Pienso que eso puede tener un impacto positivo, en zonas con baja o nula conectividad, donde diferentes medios, colectivos o personas pueden encontrar en Colmena una plataforma para difundir y potenciar sus luchas y sueños. Colmena es la voz para los pueblos históricamente abandonados, que encontraron en la intemperie, una oportunidad para ser escuchados una vez más.
#000116
ALA: Estas pluraj avantaĝoj, sed mi limigos min al du, kiuj ŝajnas al mi, tre gravaj. La unua estas la afero pri privateco, multaj amaskomunikiloj uzas aplikaĵojn kiuj estas malsekuraj por ilia [ĵurnalista] komunika laboro; tie estas disvastigata sentema informo. En Colmena, oni laboras por certigi ke la informoj kaj enhavo de la amaskomunikilaro estas protektataj kaj sekuraj.
#000117
La dua rilatas al la organizado inter malsamaj komunikiloj por dividi kaj krei enhavon, kun aŭ sen konektebleco. Mi pensas ke tio povas efiki pozitive, en areoj kun malalta aŭ neniu konektebleco, kie diversaj komunikiloj, kolektivoj aŭ homoj povas trovi platformon por disvastigi kaj plibonigi siajn luktojn kaj sonĝojn. Colmena estas la voĉo por la historie forlasitaj popoloj kiuj trovis en la vetero, ŝancon por esti denove aŭdataj.
#000118
Younguang Mro: “Lia apero estas kiel radio de lumo sur la foraj mallumaj montetoj de Ĉitagongo“. Arto kaj testo de Tufan Chakma. Uzata laŭ permeso de la aŭtoro.
#000120
Ĉiujare Internacia Tago de la Gepatra Lingvo estas festata por levi konscion pri lingva kaj kultura diverseco kaj por subteni ĉiujn gepatrajn lingvojn de la mondo. Ĉi-jare la ĉefa evento de tiu tago en Bangladeŝo [eo] estis apero de la unua gramatika libro, verkita en la mrua lingvo [eo], endanĝerigata indiĝena lingvo.
#000121
La mrua (aŭ mroa) popolo [eo] vivas en la distrikto Bandarban de la Ĉitagonga Monteta Areo (ĈMA) en Bangladeŝo. Laŭ la censo de la jaro 1991, la kvanto de mruoj estis 22 178. Ilia lingvo apartenas al la ĉinotibeta lingvaro [eo].
#000122
En 1982, 17-jaraĝa adoleskanto nomita Kramadi Menle evoluigis la mruan alfabeton. Ĝi estas simpla de maldekstra al dekstra alfabeto sen kombinaj signoj [eo]. Sed plua evoluo de la lingvo estis malrapida. Ekzistas Unikoda bloko por la mrua lingvo, sed ne ankoraŭ eblis skribi ĝin rete.
#000123
Legu pli (angle): Pro la amo de lingvoj: La unua libro de rakontoj presita en la mrua lingvo
#000124
La nomo de la unua gramatiko en la mrua lingvo estas “Totong“, verkita de Younguang Mro, verkisto kaj esploristo de la mrua komunumo en la Ĉitagongaj Montetareoj [eo]. Li kreis kaj verkis la gramatikon sekvante la stilon de la bengala kaj angla gramatikoj. Kvankam estis kelkaj libroj publikigitaj en la mrua lingvo antaŭe, la lingvo neniam havis notitajn fiksajn gramatikajn strukturojn.
#000126
La libro estis lanĉita en neformala medio la 17-an de februaro 2022, ĉe la hejmo de la verkinto ĉe Ujani Para en la urbo Bandarban. Younguang Mro diris dum la ceremonio:
#000127
Per ĉi tiu libro homoj de la mrua komunumo povos ĝuste legi kaj skribi en sia lingvo. Ĉi tio estos speciale helpema por mru-studentoj ankaŭ por kompreni bengalan kaj anglan gramatikojn ĉar ili havas similajn strukturojn.
#000128
Post diplomiĝo ĉe la fako de orientaj lingvoj ĉe la Universitato de Chittagong, Younguang Mro laboras por la socikultura evoluo de la mrua komunumo. Kiel verkisto, Younguang ĝis nun publikigis entute 28 librojn pri la mrua kulturo kaj fabeloj; el tiuj, 18 estas en la mrua lingvo kaj 10 estas en la bengala lingvo.
#000129
Mru-instruisto Ngansing Mro ĉeestis la librolanĉon. Li partoprenis en la diskuto kaj diris :
#000130
Post la kreado de la mrua alfabeto, ĝi estis instruita al studentoj per manskribitaj manuskriptoj. Nun la alfabetoj kaj la gramatiko estas presitaj libroforme. Do la studentoj povos pli ekzakte legi kaj skribi la mruan lingvon.
#000131
Ekushe Book Fair, la plej granda librofoiro en Bangladeŝo okazas nun, kaj novaj libroj estas publikigataj ĉiutage. En Fejsbuko, juna aŭtoro Suhan Rizwan verkas danke al la publikigo de la unua gramatiko en la mrua lingvo:
#000132
Tiu libro estas valorega inter ĉiuj libroj de la librofoiro.
#000133
Juna artisto Tufan Chakma elstarigas diversajn temojn de la indiĝenaj komunumoj en Bangladeŝo tra la vidaj artoj [eo]. En Fejsbuko , li rimarkis, ke la aspekto de Younguang estas “kiel lumradio en la malproksimaj malhelaj Ĉitagongaj Montetareoj [eo]”.
#000134
La lingva spektro en Bangladeŝo
#000135
Bangladeŝo estas lando de banglaj (bengalaj) parolantoj, kie 98 procentoj de la homoj parolas la lingvon. Laŭ la datumoj donitaj de la antropologoj kaj tribaj gvidantoj de Bangladeŝo, estas ĉirkaŭ 5 milionoj da homoj el 47 indiĝenaj komunumoj. El tiuj, ĉirkaŭ 30 lingvoj de 4 lingvaj grupoj estas vaste parolataj kaj 12–16 lingvoj estas endanĝerigataj je malsamaj niveloj. Indiĝena esploristo Salek Khokon menciis en ĉefartikolo aperinta en la reta novaĵportalo , ke la lingvoj kurukh kaj nagari preskaŭ formortis. La mrua lingvo, dume, troviĝas en la listo de Unesko de nepre endanĝerigataj lingvoj en Bangladeŝo.
#000136
Por protekti endanĝerigatajn lingvojn, la nacia eduka politiko de 2010 agnoskas la rajton de indiĝenaj infanoj en elementaj lernejoj lerni en siaj denaskaj lingvoj. La politiko preskribas ke “indiĝenaj infanoj ricevu indiĝenaj instruistoj kaj lernolibroj en lokaj lingvoj por ke ili povu lerni en sia denaska lingvo.” Artikolo 20 deklaras, “elementaj lernejoj estos starigataj en malproksimaj lokoj loĝataj de triboj (montetoj aŭ ebenaĵoj).” Laŭ la politiko, la registaro unue enkondukis bazlernejajn librojn en kelkaj indiĝenaj lingvoj en 2017. Tamen, post kvin jaroj, la iniciato estas en krizo pro la manko de trejnitaj indiĝenaj instruistoj.
#000138
La progreso de homoj dependas de la akiro de scioj pere de lingvoj. Por supervivi alte gravas la lingvo, precipe la denaska lingvo. Kaj por lerni kaj praktiki lingvon ĝuste necesas strukturita gramatiko. En tiu kunteksto, “Totong” de Younguang Mro enkondukos novan historion de lingva evoluigo por la mrua popolo.
#000139
Pola popolartistino Karolina Cicha [eo], kantistino, komponistino, multinstrumentistino kaj unu-virina orkestro provas uzi la muzikon por venki historian antaŭjuĝon vidalvide de minoritataj grupoj en Eŭropo. En ĉi tiu intervjuo kun Global Voices, ŝi klarigas kial ŝi prezentas la muzikon de minoritatoj en Pollando, ĉu sole, ĉu kune kun siaj kolegaj artistoj.
#000141
Por multaj minoritataj grupoj, esti aliigita [ndltr. esti reprezentata de aliaj homoj] estas konata sperto. Sed muziko povas oferti vojon al interkultura [eo] dialogo kaj kundivido de transkultura [eo] perspektivo. Ĉar muziko ofte estas ŝlosila kultura kaj nacia identigiloj – konsekvence trans generacioj – muziko povas konservi kulturojn kaj malhelpi ilian nenaturan asimiladon [eo] meze de antaŭjuĝo aŭ diskriminacio de la plimulto.
#000142
Ĉio, kion mi devas diri pri ĝi, estas ie inter la melodioj. Muziko parolas pli ol vortoj. Ĝi estas la lingvo de emocioj. Ĝi estas beleco. Vi devas iri al koncerto aŭ aŭskulti albumon [por kompreni ĝin].
#000143
Ĉi tiuj humanigaj klopodoj kongruas kun la pensado de la germana “filozofo de ekzistanteca pesimismo” Arthur Schopenhauer [eo], kiu proponis en sia “La mondo kiel volo kaj reprezento” ke muziko estas universala lingvo kiu povas malkaŝi niajn internajn paroladojn kaj dezirojn kaj povas esti lingvo de kompreno kaj akcepto, helpante nin eviti fali en antaŭjuĝon kaj protekti nin kontraŭ eterna sufero.
#000144
Tra ŝia muziko, Cicha elstarigas la plurdimensiecon de la pola kaj orienteŭropa kulturoj. En 2017, kune kun Bart Pałyga, ŝi surbendigis la albumon Tatar Album (Płyta Tatarska) , kun kantoj de la krimeaj kaj volgaj tataroj [eo], kiuj ĉerpas el tradicioj kaj sonoj el la jaro 1397, de kiam datiĝas la unuaj mencioj pri la tataroj en la Granda Duklando de Litovio.
#000145
La tataroj, specife la Lipka-tataroj [eo], estas parto de la pola pejzaĝo ekde la 14-a jarcento. Kiel multaj el sia speco, Lipka-tataroj estis parto de la pli granda tjurka islama familio, kiuj skribas en la araba alfabeto kaj parolas la tataran lingvon [eo], tamen, dum la asimilprocezoj en Pollando (tra la tielnomita pola-centrismo), multe de tiu kulturo kaj historio perdiĝis – kvankam aktivuloj kaj artistoj [eo] komencis revivigi la tataran heredaĵon en la lastaj jaroj.
#000146
Karolina Cicha, kiu naskiĝis en la Podlaĥia provinco de Pollando, diskutis kial ŝi estas allogita al la tatara muziko:
#000147
Multaj tataroj loĝas en mia hejmregiono. Ili transloĝiĝis al Pollando antaŭ pli ol 600 jaroj, kreskis en la pola kulturo kaj samtempe ne forgesis pri sia identeco kaj islamo [eo].
#000148
Tamen, eĉ antaŭ ĉi tiu albumo plena de tatara muziko, Karolina surbendigis alian albumon Wieloma językami (Naŭ lingvoj), kiu prezentis kantojn de aliaj polaj malplimultoj, kiel belorusoj, litovoj, rusoj, ukrainoj, judoj, romaoj, kaj du kantoj de la tatara nacia minoritato.
#000149
Tamen, ŝi ne haltis malkovri la sonojn de malplimultoj. En aŭgusto 2022, ŝi venis al la malnova sinagogo en Plzeň [Plezeno, Ĉeĥio], kune kun Patricja Betley kaj Karolina Matuszkiewicz, en tradiciaj naciaj vestaĵoj, por prezenti la kantojn de la karaimoj [eo], la sola tjurka malplimulto kiu konfesas judismon [eo].
#000150
...Kiam temas pri la karaismanoj [eo], tiu ĉi minoritato ĉeestas ankaŭ en Pollando kaj estas laŭorganize tre dinamika. Estis la polaj karaismanoj mem, kiuj petis min aranĝi kaj disvolvi sian muzikon.
#000152
Karolina ne simple prezentas la muzikon de minoritatoj – ŝi ankaŭ kantas en iliaj lingvoj:
#000153
Min tre interesiĝas minoritatoj, tial mia deziro lerni la fonetikon de lingvoj. Dum lernado de la lingvo, vi devas ankaŭ lerni pri la kulturo kaj mondbildo [eo] de difinita minoritato.
#000154
Prezentinte la muzikistojn dum la karaima muzikkoncerto en la sinagogo de Plezeno (Plzeň), la tria sekretario de la litova ambasadejo en Ĉeĥio, Kristina Baubinaitė, rimarkigis, ke Unesko konsideras la lingvon de la karaimoj kiel grave endanĝerigita, laŭdante la rolon de Karolina en la procezo de ĝia konservado. En 2021 Karolina publikigis albumon plenan de karaima muziko nomita Karaimska mapa muzyczna.
#000155
Ĉi tiu pola muzikistino ankaŭ faras intensan esploradon pri la artefaktoj, sonoj kaj historiokantoj en la aliaj lingvoj; ekzemple, por la tatara albumo, ŝi vizitis la Krimeon, Tatarstanon kaj Kazaĥion [ĉiuj en eo].
#000156
Mi vojaĝas eksterlanden kun la muziko de minoritatoj loĝantaj en Pollando ekde 2014... La rakonto pri la kunteksto de la kanto estas gravega elemento de ĉiu koncerto. Mi preparas ilin dise. Gravas la ĉeesto de kelkaj kantoj ĝuste pro tiu ĉi kunteksto, kiu diras multon pri la luktoj kaj suferoj de difinita minoritato. Multaj homoj trovas kompaton kun ĉi tio kaj permesas al ili vidi sian landon kaj siajn vivojn kun pli granda perspektivo.
#000157
Tra tiuj prezentoj, ŝi rakontas la rakontojn de la komunumo: prezentante la minoritatan grupon, elstarigante la ĉefelementojn de la muziko, kundividante la celojn de la komunumo kaj ĝiajn reprezentantojn, kaj instruante la publikon pri la komponistoj aŭ kreintoj de la kanto. Ŝia tatara albumo inkludis pecojn de krime-tataraj kantoj, kiel ekzemple Ey Güzel Qırım. Tiu ĉi peco esploras tragedian paĝon de la krime-tatara historio — la amasa deportado de krime-tataroj [eo] en 1944 — same kiel rakontojn de karaimoj kiuj komencis moviĝi de Krimeo al Litovio kaj Pollando en la 14-a jarcento, daŭrante en la 19-a kaj 20-a jarcentoj.
#000158
Ni kutime renkontiĝas bonan akcepton de nia muziko. Homoj ofte miras, ke en slava lando estas minoritatoj devenantaj el la tjurka lingvogrupo. La ĉeesto de belorusoj, ukrainoj aŭ litovoj en la regiono estas apenaŭ surpriza, sed malmultaj homoj scias pri tataroj aŭ karaimoj, eĉ en Pollando mem.
#000159
Se demandite kion ŝi plej ŝatas pri tiu speco de muziko, Cicha respondas ene de la muzika universalismo de Schopenhauer:
#000160
Mi ne havas muzikan edukadon. Mi estas memlernantino. Mi lernis ĉion laŭorele kiel vilaĝaj muzikistoj... En muziko, mi interesiĝas pri universalaj emocioj kaj kiel ili manifestiĝas per loka kanto. Mi ne limigas min al mondmuziko. Ekzemple, mi ĵus surbendigis la albumon ‘SAD’, kiun mi kunkreis kun Sw@da, kiu estas la kreinto de elektronika muziko.
#000161
Laŭ Schopenhauer, eĉ artistoj ne estas protektitaj kontraŭ la sufero de la vivo. Tamen, la rekompenco por la artisto estas la pura, vera kaj profunda scio pri la interna naturo de la mondo.
#000162
Por aŭskulti la muzikon de Karolina Cicha kaj festi la diversecon de muzikistoj, kulturoj kaj lingvoj en Pollando, rigardu la Spotify-liston de Global Voices ĉi tie.
#000163
Teo estas la plej populara trinkaĵo en Bangladeŝo [eo]. Kun sia desegnaĵo pri la malfacila situacio de teolaboristoj kaj iliaj malaltaj salajroj, la juna artisto Tufan Chakma demandas ĉu homoj trinkas la sangon de la laboristoj. Bildo el Fejsbuko. Uzata kun rajtigo.
#000165
La Asocio de Posedantoj de Teoĝardenoj postulis ke teoplantejoj donu loĝadon, emeritiĝajn avantaĝojn kaj kuracajn financojn, kune kun semajnaj manĝaj subvencioj, kaj faciligu bazan edukadon al infanoj de laboristoj, altigante iliajn tagajn salajrojn super 400 takoj (4,20 dolaroj) antaŭ la kresko. Diversaj agentejoj pri laboro kaj civila socio de la lando esprimis sian subtenon al la postuloj de teolaboristoj.
#000166
Kvankam la Sindikato de Teolaboristoj protestis por peti tagan salajron de 300 takoj (3,60 dolaroj), ĝi ŝajnas kontentiĝi pri la kresko de 170 takoj (1,80 dolaroj). En sociaj retejoj, videoj en kiuj ili feliĉas pro la kresko aperis. Tamen, multaj starigis la demandon: kiel pluvivos teolaboristoj kun pli malaltaj salajroj se la inflacio puŝis vivkostojn preter iliajn eblecojn?
#000167
La teolaboristino Seema Mahali respondis tiun demandon por la bengallingva sekcio de BBC:
#000168
Ili povas diri ke ni loĝas en domo donita de teoplantejo, sed la kosto de riparo de la domo estas tute la nia. Ni ankoraŭ devas aĉeti vestojn, ni devas doni edukadon al niaj infanoj; ni devas aĉeti rizon, fabacojn kaj legomojn. Ĉu 120 takoj sufiĉas (1,20 dolaroj)?
#000169
Kvankam taso da teo kostas pli ol 120 takojn (1,26 dolarojn) en elitaj teovendejoj ĉefurbe, teolaboristoj gajnas tiel malmulte ke ili ne povas aĉeti kokidon aŭ legomojn en la bazaro. Iuj eĉ turnas sin al plado farita kun teaj folioj, ofta elemento en siaj ĉiutagaj manĝoj. Tiurilate, la verkisto Kasafaddauza Noman skribis:
#000170
Kio povus esti pli romantika ol paroli pri teo en ĉi tiu regiono? Niaj amoj, paroladoj, rakontoj, kantoj kaj revolucioj kutime faras referencojn al teo. Per reklamado, ni povas scii ke eĉ post trinkado de taso da teo, soifo daŭras; vi povas senprokraste refreŝiĝi per taso da teo. Eĉ kun nur trinkado de teo, ni povas ŝanĝi ajnan situacion, ni povas protesti kontraŭ iu ajn maljusteco kaj havi revoluciajn ideojn. Sed teolaboristoj en ĉi tiuj anoncoj estas realaj fonaj akcesoraĵoj. La bela sceno de teokolekto ŝajnas pli bela per bonega kinematografio. Hodiaŭ, vi devas pagi almenaŭ 120 takojn (1,26 dolarojn) en elita teovendejo kaj eĉ manĝaĵaj kritikistoj kovras ĝin. Sed neniu filmeto montras la scenojn de la lukto por la vivo de laboristoj kun minimuma salajro de 120 takoj (1,26 dolaroj) tage, tio ne estas diskutita en la ĉefaj amaskomunikiloj. Ĉar ili konservas sian vivon en ĉi tiu paradizo manĝante teajn foliojn!
#000171
Nuntempe, estas multaj grandegaj projektoj en la lando por daŭrigi ĝian ekonomian disvolviĝon. Pri tio, Tasmia Afrin Mou skribis en Fejsbuko:
#000172
Kial ni devas vidi ĉi tiun afiŝon [Ndlr (hispane): La afiŝo diras “Ni volas panon kaj rizon en niaj manĝoj, ni volas tagan salajron de 300 takoj”] dum ĉi tiu disvolva fazo de la lando? Teolaboristoj gajnos 5.100 takojn (54 dolarojn) monate, konsiderante ĉi tiun pliigitan indicon de 170 takoj (1,80 dolaroj) tage. Ne viandon kaj legomojn, sed kiel familio povas aĉeti eĉ rizon kaj panon kontraŭ tiu ĉi mono (dum unu monato)!
#000173
Teokultivado en Bangladeŝo komenciĝis dum la brita kolonia reĝimo. En 1840, ili establis la unuan teoĝardenon en la havena urbo Ĉitagongo [eo]. Tamen, komerca teokultivado ekis en la Silheta Regiono en 1857. Nuntempe, ekzistas pli ol 167 teoĝardenoj en la lando. Grava parto de tiu industrio situas en Silheto, Habiganj kaj Moulvibazar. Estas ĉirkaŭ 140.000 laboristoj en ĉiuj ĝardenoj, kaj plej multaj dediĉis sin al ĉi tiu profesio de generacioj.
#000175
Dum la 1860-aj kaj 1870-aj jaroj, la komerca sukceso de teoplantejoj en la regionoj Assam kaj Silheto altiris investojn de multaj eksterlandaj kompanioj. Rezulte, teoĝardenoj en ĉi tiuj regionoj komencis kreski. Kun tio venis la postulo de pli da laboristoj. En esplora artikolo de 2014 titolita “Historio de bangladeŝaj teoĝardenoj kaj teolaboristoj”, Riad Mahmud kaj Alida Binte Saqi malkaŝas ke la migrado de teolaboristoj estis simila al sklavotrafiko. La unuaj laboristoj en teoplantejoj ne estis devenaj de Silheto. Ili venis el diversaj lokoj de Barato [eo], pli ekzakte la plejmulto venis el la areoj trafitaj de malsato. Ili estis portitaj al teoplantejoj kun falsaj pretekstoj kaj la lokanoj nomis ilin “coolies” [Ndlr: pejorativa nomo de nekompetentaj laboristoj en Azio, malbone pagataj]. La lokaj loĝantoj, la posedantoj de la teoplantejoj kaj la oficialuloj traktis ilin kiel sklavojn.
#000176
Eĉ en la 21a jarcento, la kondiĉo de teolaboristoj ne multe ŝanĝiĝis. Iliaj enspezoj kaj vivniveloj, kaj la malegaleco kiun ili alfrontas, aperis denove en iliaj lastatempaj protestoj.
#000177
Jam pasis preskaŭ kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indiĝenaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj loĝantaj en Rusio?
#000180
En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia ŝtata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indiĝenajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de ĝia instruado en lernejoj de 20 ĝis 2 horoj semajne. Interese, ĉi tiu decido kontraŭis la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leĝaron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano.
#000181
Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgraŭ la fakto ke la rusa leĝaro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indiĝenaj lingvoj. Ĝenerale, la nova politiko ŝajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indiĝenaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke ĝi kaŭzis malkreskon de la multkulturismo de la lando.
#000182
Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankaŭ estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astraĥanaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio laŭ la ŝtata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. Ĉar ili estas ankaŭ disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn.
#000183
Tatarstano estas parto de la Rusa Federacio, kaj kune kun la aliaj 21 naciaj respublikoj, estas egala subjekto de la federacia ŝtato. La naciaj respublikoj, kontraste al aliaj federaciaj subjektoj — krajoj (teritorioj), oblastoj (regionoj) — havas specialan juran statuson, kun la rajto havi propran konstitucion, leĝdonajn instancojn, kaj eĉ sian propran prezidenton (en Tatarstano). Gravas mencii ke ilia speciala statuso ankaŭ donas al ili la rajton determini siajn naciajn lingvojn je la oficiala nivelo en la respubliko kune kun la ŝtata lingvo, la rusa.
#000184
Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj ĝia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun ĝi, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem ŝajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Laŭ li, “devigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.” Putin ankaŭ nomis la rusan lingvon “la natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando”.
#000185
Malgraŭ ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, aranĝis protestajn mitingojn, kaj eĉ prezentis plendon ĉe la Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldaŭ post kiam ĝi estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo daŭre estas malcerta.
#000186
Laste sed ne balaste, la fermo de la Tuttatara Publika Centro (Vsetatarskiy Obshestvenniy Centr) [ru] konsternis multajn homojn. Tio okazis post kiam la prokurorejo postulis, ke la plej malnova nacia organizaĵo de la tataroj estu agnoskata kiel ekstremista.
#000187
Reviglante la konfliktitan tataran kulturon
#000188
Paradokse, la tumulto ĉirkaŭ la lingvopolitiko kaŭzis revigliĝon de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter ĝi. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj ĉie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj eĉ modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn.
#000189
Ekzemple, elementoj de tradicia brodaĵo fariĝis parto de modernaj elegantaj vestaĵoj, kaj pluraj markoj nun aldonas tradiciajn ŝablonojn al puloveroj aŭ libertempaj vestaĵoj. La ĉapeleto tubetejka [eo] fariĝis eleganta akcesoraĵo en la vestaro de la moderna virino. Tataraj bazaroj kaj merkatoj ankaŭ renaskiĝas en iniciatoj kiel ekzemple Pechen Bazary (Bazaro Peçän ), la fojnomerkato en Kazano [eo], la ĉefurbo de Tatarstano.
#000190
Sportĉemizo kun tatara ŝablono, dezajnita de Tatarcha Casual. Foto de la tatara festivalo el la arkivo de Elmira Lyapina, uzata kun permeso.
#000191
Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaĵojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestiĝo. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina ĉiuj estis la parto de la franĉiza [eo] spektaklo “The Voice” [La Voĉo] en la rusa televido.
#000192
Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankaŭ altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de ĉi tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj.
#000193
Ĝi estas sufiĉe mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko aŭ muziko en tatara lingvo, kaj pli grave—pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankaŭ de la aŭtoritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montriĝis pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antaŭe — ĝi ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankaŭ tiu estas subtenata.
#000194
Ekrankopio de la mallonga filmo “Imagine” (2017), direktoro Ilshat Rakhimbay.
#000195
Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de “Tatar-eco“. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:
#000196
Ĝi estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formiĝas speciala rilato al la mondo, la tero, la ĉielo, la homoj kaj la Ĉiopova.
#000197
En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia “Grundlinien der Philosophie des Rechts” [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: “Estu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.” Li emfazis, ke lingvo estas ŝlosila elemento de mem-identeco aŭ mem-decido. Se nacio estus senigita de la ŝlosila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaĵon kiun ĝi reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed ĉu la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larĝan publikan akcepton?
#000198
Per rezolucio de Unuiĝintaj Nacioj [eo] de 1994, la 9-an de aŭgusto, indiĝenaj popoloj estas memorfestitaj, difinitaj kiel apartaj kulturaj kaj etnaj grupoj, kies anoj devenas de la plej frue konataj loĝantoj de [geografia] loko kiu poste estis koloniigita de nun reganta grupo.
#000200
En la amerika kontinento, indiĝenaj popoloj suferis atakojn ekde kiam komenciĝis la eŭropa koloniigo en la 15-a jarcento. Ĝia loĝantaro estis amasmortigita pro fremdaj malsanoj, trudlaboro [eo], deviga migrado [eo] por eltiri rimedojn, same kiel pro aliaj formoj de perforto. Hodiaŭ, ilia vivstilo, lingvoj, kulturo kaj vivoj estas ankoraŭ endanĝerigitaj pro loĝiga koloniismo, perforto, klimata ŝanĝo [eo], ekonomia, rasa diskriminado kaj kultura asimilado [eo]. Krome, multaj indiĝenaj virinoj suferas seksan perforton. Kadre de nia tutmonda vivmedia krizo, indiĝenaj popoloj estas la ĉefaj gardistoj de flaŭro kaj faŭno. Ili konsistigas 5% de la monda loĝantaro, sed protektas 80% de la monda biologia diverseco, kerna ero por redukti la efikojn de la klimata ŝanĝo.
#000201
Muziko estas potenca veturilo por arta esprimo, identeco, emocioj kaj socia ŝanĝo. Ĉi tie ni prezentas kvin kantojn de indiĝenaj virinoj kaj neduumuloj [ndlt.: neduumaj homoj estas tiuj kiuj identigas sin nek kiel virojn nek kiel virinojn. Detalaj informoj en Esperanto sur tersiso.net] de la tero kiun ni hodiaŭ konas kiel Amerikon, nomo kiu devenas de la itala navigisto kaj komercisto Amerigo Vespucci [eo]. Por tiuj kiuj estis sur la kontinento dum dekoj da miloj da jaroj, ĉi tiu regiono estas konata kiel Abya Yala [Testudinsulo].
#000202
María Reyna estas indiĝena kantistino de mihea [eo] deveno el la regiono oaĥaka (Oaxaca), Meksiko. Kune kun Joaquín Garzón Rivera, direktoro de orkestro, komponisto kaj pianisto, ŝi lancis en 2019 Orgullosa soy Raíz [Mi estas fiera radiko]. Ŝi kunfandas operajn voĉojn kun ĝenroj kiel ĵazo kaj bolero, kaj kantas hispane kaj en pluraj indiĝenaj lingvoj.
#000204
En kunteksto plena je diskriminacio kaj rasismo rilate al indiĝenaj popoloj en Meksiko, Reyna kantas pri sia fiereco pri esti indiĝena virino en Orgullosa soy Raíz.
#000205
kiuj superfluas ĉi tiun landon
#000206
Lido Pimienta de Barankilo, Kolombio, nun loĝanta en Toronto, Kanado, sukcesis elstari en la Amerikoj. Ŝi estas identigita kiel afrokolombianino kaj guaĥirino [wayú] [ĉiuj eo], kaj ŝiaj kantoj parolas pri feminismo, amo kaj ĝojo. Ŝia albumo Miss Colombia estis nomumita por la latinamerika premio Grammy por la plej bona latina rokmuziko aŭ alternativa albumo en 2020. “En ŝia muziko ni aŭdas elementojn de kumbio [cumbia] kaj bullerengue, indiĝenajn ritmojn de Kolombio, kune kun elementoj de elektronika muziko, en kelkaj kazoj sinteza popmuziko [eo] kaj en aliaj kazoj hiperpopo aŭ avangarda popo“, skribas la kultura revuo Doble Rodada [es].
#000208
En Nada [Nenio], kiun ŝi kantas kune kun Li Saumet, la kantistino de Bomba Estéreo, Lido Pimienta kantas pri la sufero de virinoj. Pimienta skribis pri sia kanto: “[Virinoj] portas nian doloron kiel memoron, kiel malsanon, kiel baton, kiel vundon (...) Doloras esti unu el ni. Doloras kiam vi estas de akvo, de suno kaj de monto, doloras se vi ne estas konsiderata kiel apartenanta al la ĝenerala socio aŭ ĉeftendenco [ofte referita kiel mainstream en la angla], vi devas pluvivi, ne vivi”.
#000209
Elisapie Isaac estas inuita [eo] kantaŭtoro, dokumentfilma produktisto kaj aktivulo de Kebeko, Kanado. Ŝi volas kanti pri la forto kaj la resilienco [eo] de la nordaj inuitaj komunumoj. Ŝi diras:
#000213
C’est vrai qu’on a vécu des choses extrêmement difficiles, mais les gens pensent toujours que les autochtones sont des victimes, mais allez les voir en 2018. Vous verrez la fierté d’un peuple qui travaille tellement fort. Le territoire, la langue, les enjeux sont encore bien là, mais les tambours reviennent. Les jeunes des premières nations réapprennent à les utiliser de façon cérémoniale. Ça va être fort comme guérison. On a de plus en plus l’impression qu’on nous entend et je sentais qu’il fallait que je parle aux gens de chez moi dans une langue qu’ils connaissent. Il fallait que je fasse encore de la musique.
#000214
Estas vere, ke ni travivis ege malfacilajn aferojn, tamen homoj ankoraŭ opinias, ke la indiĝenaj popoloj estas viktimoj, sed iru vidi ilin en 2018. Vi vidas la fierecon de popolo, kiu tiom multe laboras. La tero, la lingvo, la problemoj ankoraŭ estas tie, sed la tamburoj revenis. Gejunuloj de la Unuaj Nacioj instruas uzi tiujn [tamburojn] ceremonie denove. Tio estos forta resanigo. Pli kaj pli ni havas la impreson, ke ni estas aŭdataj, kaj mi sentis, ke mi devis paroli kun homoj hejme en lingvo, kiun ili konas. Mi devis denove muziki.
#000215
Kaê, indiĝeno de guajajara [eo] deveno kiu kreskis en la favela [eo] komplekso de Maré en Rio-de-Ĵanejro, iĝis unu el la eksukcesantaj indiĝenaj kantistoj kaj aktivuloj de Brazilo. Ri identiĝas kiel neduuma [eo] kaj kantas pri la sperto de indiĝenoj, kiuj vivas en urbaj medioj, kaj miksas elementojn de repo, brazila funko (kiel en “Essa Rua é Minha”), kaj tradiciajn instrumentojn kaj elementojn de sia denaska lingvo Ze'egete.
#000218
En la kanto Minha Força (“Mia forto”), ri kune kun Canário Negro parolas pri la interna forto fronte al diverseco. La filmeto montras la solidarecon inter nigraj kaj indiĝenaj virinoj.
#000219
Fawn Wood, de kria [eo] kaj saliŝa [eo] deveno, estas komencanta kantistino kaj kantverkistino, ankaŭ tre aktiva ĉe TikTok kaj partoprenanta en powwows [ndlr: moderna poŭoo (powwow) estas specifa speco de evento kie homoj kunvenas por danci, kanti, societumi kaj honori indianan kulturon], kulturaj kaj sociaj kunvenoj de indiĝenaj popoloj de Nordameriko.
#000223
En majo 2022, ŝi gajnis la premion JUNO [eo] en la kategorio Indiĝena Tradicia Artisto aŭ Grupo de la Jaro, danke al ŝia albumo kakike, kaj ŝi planas publikigi novan albumon antaŭ la fino de la jaro. Pri la premio ŝi diris:
#000224
I think it’s a blessing and it was something that was a long time coming. At one time it was illegal to sing our music. But this is the music that has been on this land forever.
#000225
Mi pensas, ke estas beno kiu prenis longan tempon por alveni. Iam estis kontraŭleĝe ludi nian muzikon, sed tio ĉiam estis la muziko de ĉi tiu lando.
#000226
Remember Me (“Memoru min”) estas unu el ŝiaj plej popularaj kantoj kiuj trairis la indiĝenajn kontojn de TikTok por memori la virinojn kiuj suferis seksan perforton. La kanto estas amletero al tiuj kiuj mortis.
#000227
Estas multaj pliaj kantoj de indiĝenaj virinoj por malkrovi: la gvatemala [eo] kantistino de majaa [eo] deveno Sara Curruchich ĝisdatigadas ludliston en Spotify kun indiĝenaj kantistoj el la tuta mondo.
#000230