Trovi sendanĝeran trinkakvon estas malfacile en la regiono Batken en Kirgizio. Pro la multaj akvobaraĵoj proksime konstruitaj, riveroj sekiĝis, kaj homoj devas batali por ĉiu guto da akvo. Foto farita de Fjodor Savincev / Salt Images, 2012. Kopirajto: Creative Time Reports, uzata kun permeso.
#000002
Hodiaŭ 780 milionoj da homoj ne havas aliron al trinkakvo. La manko de ĉi tiu kara riĉfonto en Centra Azio ne nur metas homojn en la situacion de urĝa bezono kaj higiena danĝero; ĝi ankaŭ antaŭsignas la komencon de “akvomilitoj” — landlimaj bataletoj pri aliro al akvo, kiuj pligrandigas naturmediajn konfliktojn kaj donas al la regiono akrajn politikajn implikojn.
#000004
Almaz Kurambajev, 69-jaraĝa, loĝas kun sia edzino pli ol 160 kilometrojn for de la plej proksima urbeto en la provinco Oŝo en Kirgizio. Almaz vojaĝas per azeno en la montojn por trovi trinkakvon. Foto farita de Fyodor Savintsev / Salt Images, 2008. Kopirajto: Creative Time Reports, uzata kun permeso.
#000005
En 2030 preskaŭ duono de la loĝantaro de la mondo loĝos en lokoj kun “alta akvostreĉo”, laŭ la Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo.
#000006
Centra Azio estas dividita en akvoriĉajn suprafluajn ŝtatojn kaj akvomankajn malsuprafluajn ŝtatojn. Taĝikio kaj Kirgizio estas du suprafluaj landoj kun la malplej forta ekonomio en la regiono. Oni povus kompreni, ke tiamaniere la naturo kompensas materian malriĉon per naturmedia abundo. Tamen, la ekvilibro de riĉfontoj en Centra Azio estas apenaŭ kontentiga. Nuntempe kelkaj kirgizaj leĝfarantoj konsideras la ideon malpliigi la fluon de akvo al la duonseka Uzbekio, la lando kun la plej grandaj loĝantaro kaj konstanta armeo en la regiono, post kiam Uzbekio malpliigis gasliveradon al la urbo Oŝo en la suda parto de Kirgizio en aprilo.
#000007
La decido de Uzbekio malpliigi gasliveradon al Oŝo povas origini en longdaŭra akvodisputo. Funkciuloj en Taŝkento, la ĉefurbo de Uzbekio, estas konsternitaj de la planoj de Kirgizio kaj Taĝikio konstrui gigantajn akvobaraĵojn por akvoenergia elektroproduktado supraflue de la riveroj Sirdarjo kaj Amudarjo.
#000009
Uzbekio dependas de ĉi tiuj akvofontoj por sia strategie gravega agrikultura sektoro, kaj timas, ke la akvobaraĵoj donos al la problemaj najbaroj la avantaĝon prokrasti la ellason de akvo. En 2012 la uzbeka prezidento Islom Karimov avertis, ke antaŭenigo de ĉi tiuj planoj sen konsidero pri malsuprafluaj landoj kiel Uzbekio kaj Kazaĥio povas konduki al vera milito.
#000011
La lago Isik-Köl estas la plej granda lago en Kirgizio kaj la deka plej granda lago en la mondo laŭ akvovolumeno. Foto farita de Fjodor Savincev / Salt Images, 2012. Kopirajto: Creative Time Reports, uzata kun permeso.
#000012
Akvoproblemoj ne estas limigitaj al konfliktoj inter landoj en la regiono, sed etendiĝas al konfliktoj ene de landoj kaj inter komunumoj en ili. Akvoproblemoj ankaŭ okazas pro la disfalanta infrastrukturo el la soveta tempo. La supraflua Kirgizio, ekzemple, perdas trionon de sia akvo tra truoj en kadukiĝintaj irigaciaj retoj. Ĉi tio estas tre serioza problemo en kamparoj, kie abundo da akvo estas esenca por la kreskado de agrikulturaj plantoj.
#000013
Por ne sekmortigi plantojn, senesperaj kirgizaj vilaĝanoj starigis manfaritajn baraĵojn, kiuj deturnas la lokajn riverojn kaj havebligas al ili irigacion. Iliaj agoj kondukis al sekego en malsuprafluaj komunumoj. En lokoj kiel la regiono Batken en Kirgizio, en kiuj preskaŭ neniu povas konstati objektive, kie finiĝas Kirgizio kaj kie komenciĝas Taĝikio, perfortaj konfliktoj inter kirgizaj kaj taĝikaj vilaĝanoj pri irigacia akvo fariĝis banalaj okazaĵoj. Unu flanko akuzas la alian pri ŝtelado.
#000015
Sed la akvoproblemo en Centra Azio estas nur unu faceto de pli granda krizo kun gravaj rezultoj por la tuta azia kontinento, laŭ kelkaj rusiaj sciencistoj, kiuj studas la sekvojn de la akvomanko.
#000017
Militistoj gardas la enirejon al la Akvobaraĵo de Kambaratinsk sur la rivero Narin. La akvocentralo Kambar-Ati-1 ĉe la bazo de la baraĵo, financita ĉefe per rusia helpo je 2 miliardoj da dolaroj, havos la kapaciton je ĉirkaŭ 1 900 megavatoj. Foto farita de Fjodor Savincev / Salt Images, 2012. Kopirajto: Creative Time Reports, uzata kun permeso.
#000018
En Ĉinio, giganta loĝantaro kaj grandskala komerca agado metas grandegan premon sur la riverojn Ili kaj Irtiŝo, ambaŭ enfluantajn en Kazaĥion. El ili, la rivero Irtiŝo kunfluas en la riveron Obo en Rusio. Plua senakvigo de la baseno Obo-Irtiŝo kaŭzos neripareblan damaĝon al la tuta Azio, minacante vastajn fekundajn grundojn, endanĝerigante la fiŝadan industrion kaj severe difektante la rusian parton de la Arkta Oceano.
#000019
La akvokonfliktoj en Centra Azio estas ofte rigardataj kiel lokaj bataletoj preskaŭ sensignifaj al la cetero de la mondo. Sed, dum la akvoniveloj en la regiono malpliiĝas ĉiujare, la angoro de senakveco instigos pli kaj pli da homoj konflikti. Punkto sen reveno por ĉi tiu soci-ekologia katastrofo alproksimiĝas. Estas gravege prilumi la situacion hodiaŭ, dum ankoraŭ restas tempo por anticipe malhelpi la disvastiĝon de la akvomankoj — kaj de la militoj, kiuj venos kun ili.
#000021
La tradicia japana kuirarto washoku [ŭaŝoku], kiu kutime konsistas el rizo, supo kaj legomoj kun diversaj, ĉefe mildaj kaj delikataj gustoj, estas nun konata tra la tuta mondo. Lastatempe, washoku — la maniero prepari, prezenti kaj manĝi la tradiciajn japanajn kuiraĵojn — oficiale aldoniĝis al la listo de Kulturaj Heredaĵoj de UNESKO [eo].
#000024
Kontribuanto al Global Voices, Taylor Cazella, kiu lastatempe translokiĝis de Usono al Japanio, enkondukas al vi sep neatenditajn, tamen bongustajn manĝaĵojn aŭ novajn manĝokutimojn, kiujn vi ne volus maltrafi, se vi vizitus Japanion.
#000025
1. Pano kaj japanaj bakejoj
#000026
En Japanio, same kiel en plej multaj aliaj landoj en Azio, rizo estas la ĉefa greno. Rizo ludis gravan rolon en sociekonomia historio de Japanio kaj, ĝis la moderna tempo, estis uzata eĉ por impostaj celoj anstataŭ metala aŭ papera mono. Post la Restarigo de Meizi [eo], la japana manĝostilo fariĝis ĉiam pli okcidenteca. Pano populariĝis kaj nun okupas gravan kaj viglan rolon en la manĝokulturo de Japanio. Vizitu iun ajn el la sennombraj bakejoj en Japanio, kaj vi trovos vere diversajn, lerte faritajn produktojn, kiuj varias de bongustaj dolĉaĵoj kaj francstilaj bastonpanoj ĝis salikokbulkoj kaj kolbaspanetoj.
#000027
Glaciaĵo kun la gusto de pulvora verda teo. Foto farita de Flickr-uzanto emrank (CC BY 2.0)
#000028
Krome, la japanoj elpensis novtipajn panojn, kiel anpan, kiu estas ronda pano plenigita per “an”, la dolĉa pasto plej ofte el ruĝa fabo, kaj karepano, kiu estas fritita pano plenigita per japana kareaĵo. Oni ankaŭ klopodas rivali kun la populareco de pano, uzante rizon en la recepto. Aldone al kutimaj panoj, kelkaj bakejoj faras rizpanon, kiu estas speciala tipo de pano farita el rizfaruno, en la espero plimultigi la konsumadon de rizo rikoltita enlande.
#000029
2. Glaciaĵo kun japanaj gustoj
#000030
Glaciaĵo kredeble ne tuj venas en la kapon ĉe la aŭdo pri japana manĝaĵo. Tamen, Japanio kreis kelkajn vere unikajn gustojn de glaciaĵo, ĝuste tiajn, kiajn vi neniam trovos en la fama listo de 31 gustoj ĉe la usona glaciaĵisto Baskin Robbins. Inter la plej popularaj japanaj gustoj estas “matcha” [maĉĉa] (pulvora verda teo), “sakura” (ĉerizfloro), “satsumaimo” [sacumaimo] (batato), “goma” (nigra sezamsemo) kaj “yuzu” [juzu] (speco de citruso kun gusto simila al mandarino miksita kun citrono).
#000031
Malpli oftaj estas ekzotikaj gustoj [ja], kiujn vi trovos nur en Japanio, bazitaj sur lokaj specialaĵoj. Inter ili estas “basashi” [basaŝi] (maldikaj pecoj de kruda ĉevalaĵo), angilo kaj “wasabi” [ŭasabi] (japana kreno). Tiuj variaĵoj ofte troviĝas precipe en vendejoj de turistaj memoraĵoj en tiuj distriktoj, kie la ingrediencoj estas lokaj specialaĵoj.
#000032
3. “Gekikara ramen” kaj aliaj spicaj manĝaĵoj
#000033
Vi povas trovi diversajn manĝetaĵojn kun ege fajraj, spicaj gustoj en Japanio. Foto farita de Flickr-uzanto yuichi.sakuraba (CC-BY-NC 2.0)
#000034
Japanaj manĝaĵoj estas konataj pro sia milda gusto kaj kelkaj eĉ nomas ilin sengustaj. Tamen, iu ajn, kiu volas fari tiun ĝeneraligon, verŝajne neniam spertis bovlon da “gekikara ramen” [gekikara raamen], kiu estas ekstreme fajrega versio de “ramen”, la ĉieestaj nudeloj. Tiuj sufiĉe bravaj por provi tian bovlon antaŭvidu ŝvitegadon! Kaj, dum japana kareo estas tipe pli dolĉa kaj malpli fajra ol la hinda, iuj kareejoj permesos al vi elekti vian nivelon de fajreco. La plej fajra el ili povas esti vere fajrega.
#000035
Unu el la pruvmarkoj de japanaj manĝaĵoj estas la abundo de freŝaj ingrediencoj, kiujn oni tre ofte uzas sen kuiri. La plej konata ekzemplo de ĉi tio estas la krudaj maraj manĝaĵoj uzataj en suŝioj, sed kelkaj aliaj krudaj manĝaĵoj elstaras en japana kuirado.
#000036
Kruda ovo, ekzemple, troveblas en multaj kuiraĵoj, tipe metita sur rizo aŭ uzata kiel trempsaŭco por nudeloj. Ĉi tio povas esti unu el la plej grandaj malfacilaĵoj por usonanoj, provantaj aron da japanaj manĝaĵoj. Usonaj infanoj estas admonitaj jam de tre frua aĝo, ke ili pritraktu ovojn plej singardeme. Por eviti veneniĝon pro manĝaĵoj, usonanoj lernas kaj kutimas: ĉiam lavi siajn manojn post kontakto kun kruda ovo; zorgi por ne malpurigi aliajn manĝaĵojn per kruda ovo; ĉiam teni ovojn en fridujo; kaj certe ne manĝi ovojn sen kuiri. Do, eble estos tre ŝoke al usonaj vizitantoj de Japanio trovi ovojn tenataj ĉe ĉambra temperaturo sur bretoj en superbazaroj kaj ovojn tute ne kuiritaj en multaj pladoj surtabligitaj en restoracioj.
#000037
Tamen, se pritraktitaj en la ĝusta maniero, krudaj ovoj — prenitaj de puraj, sanaj kokinoj — estas perfekte sendanĝeraj por homa konsumado. Kaj, almenaŭ unu fojon, ĉiu devus provi la humure nomitan oyakodon [ojakodon] (patrino-kaj-infano-bovlo), kiu konsistas el kuiritaj kokaĵo kaj cepo metitaj sur rizo kaj kovritaj per kruda ovo.
#000038
5. “Okonomiyaki” kaj ordinaraj manĝaĵoj
#000039
Japanio estas celloko por tutmondaj manĝemuloj kaj gastronomoj [eo] en serĉado de la subtilaj kaj sublimaj kvalitoj de luksaj japanaj pladoj. Ĉi tio kondukis al iel tordita percepto de japana kuirarto, ĉar ordinaraj japanaj pladoj — la malmultekostaj kaj bongustaj manĝaĵoj ĉiutage ĝuataj de mezaj homoj — estas lamentinde ne sufiĉe reprezentitaj eksterlande.
#000040
Trinkejoj kaj restoracioj, kie manĝeblas “okonomiyaki”, kutime havas bonegan societan atmosferon, ĉar “okonomiyaki” estas tranĉita en pecojn per metala spatelo kaj kundividata inter amikoj aŭ familianoj. Fakte, multaj lokoj permesas al klientgrupoj mem fari sian “okonomiyaki”, mendante ingrediencojn kaj uzante platpaton muntitan rekte en la tablon. Ĉi tiu memfara stilo okazas ankaŭ en aliaj formoj de japanaj ordinaraj kuirartoj, inkluzive de la ĉiam populara takoyaki [takojaki] (pastbuloj kun polpopecetoj).
#000042
Estus eble fripone inkluzivigi sekcion pri viskio, tutklare drinkaĵo, en artikolon, kiu laŭintence temas pri japanaj manĝaĵoj. Sed, ĉu iu artikolo pri franca kuirarto ne enhavus mencion pri franca vino? Manĝaĵoj kaj alkoholaĵoj havas longdaŭran rilaton, kvankam la amo de Japanio al bona viskio estas iom surpriza, se konsideri la fakton, ke sakeo [eo] kutime estas en la centro de kultura prilumado. Tamen, japanaj distilejoj produktas altklasajn alkoholaĵojn, kiuj senĉese defias la superecon de skotaj viskioj, kaj ofte gajnas unuajn premiojn en blindaj gustumadoj kaj internaciaj konkursoj.
#000044
Viskiaj drinkejoj, kiuj ofertas diversajn produktojn, importitajn kaj enlandajn, ne estas maloftaj en grandaj urboj. Kaj la viskia koktelo highball [japane: hai-booru] (kutime viskio verŝita sur glacion kaj miksita kun zingibra elo aŭ sodakvo en koktelglaso) restas ŝatata koktelo por liberpensaj japanaj junuloj same kiel por pli seriozaj firmaodungitoj. Lastatempe, “highball” eĉ ekaperis kiel parto de reklama ĵargonaĵo alprenita de la japana giganta drinkaĵfaristo Suntory en ties enmerkatiga kampanjo: “hai-kara”, kiu estas viskia koktelo (hai-booru) surtabligita kune kun fritita kokaĵo (kara-age).
#000045
7. “Otsumami”, la pariĝo de alkoholaĵoj kaj manĝaĵoj
#000046
En Japanio, alkoholaĵoj estas tre malofte konsumataj per si mem, sed estas preskaŭ ĉiam akompanataj de iuspecaj manĝaĵoj. Vizitantoj de Japanio eble surpriziĝos, kiam ili mendos drinkaĵon ĉe drinkejo aŭ restoracio kaj ricevos komplimente bovlon da terpomsalato aŭ striojn da rostita kokaĵo. Ĉi tio estas tute normala afero kaj parto de la neskribita regulo, ke alkoholaĵoj devas ĉiam pariĝi kun io por manĝeti. Fakte, ekzistas aparta kategorio de manĝaĵetoj farataj kaj vendataj kiel akompanaĵoj de alkoholaĵoj. Ĉi tiaj manĝaĵoj estas konataj kiel otsumami [ocumami] — derivaĵo de la verbo “tsumamu” [cumamu], kiu signifas “pinĉi”, surbaze de la fakto, ke oni plej ofte prenas ilin per fingroj.
#000047
Japanio estas fifama pro sia toleremo al drinkado en socio. Alkoholaĵoj estas abunde aĉeteblaj, eĉ vendataj per vendaŭtomatoj en multaj lokoj, kaj regula konsumado de alkoholaĵoj estas kulture akceptata. Pro tio, “otsumami” estas tre populara kaj multvarie vendata. Novuloj pri “otsumami” eble bezonos komenci per pli familiaraj specoj, kiel miksitaj nuksoj aŭ edamame (juna sojfabo), sed ankaŭ la pli ekzotikaj havas sian propran ĉarmon, kiel sekigita sepiaĵo kaj plenformaj sekigitaj anĉovoj.
#000048
Kio ajn estu ies kuirartaj inklinoj aŭ perceptoj pri tio, kio estas aŭ estu la tradicia japana kuirarto, troviĝas multe pli da aferoj en “washoku” ol nur suŝio kaj blanka rizo. Japana kuirarto estas granda, mirinda, nebula kaj ĉiam ŝanĝiĝanta. Tiuj, kiuj volas esplori ĝin, certe trovos ion vere spektindan.
#000049
Internaciaj varmarkoj kiel Starbucks kaj Burger King alfrontis reputacian krizon, post kiam unu el iliaj provizantoj estis akzita pri liverado de viando, kies uzotempo jam pasis. Ĉi tiu plej lastatempa tutlanda skandalo pri manĝosekureco minacas disrompi provizoĉenojn de rapidmanĝejoj tra Ĉinio.
#000053
La ŝanhaja nutraĵfirmao Husi Food [Husi-Nutraĵo], kiu estas filio de OSI Group [OSI-Grupo] el Ilinojso en Usono, estas akuzita pri repakado de eksvalidaj kokaĵo kaj bovaĵo, liveritaj al rapidmanĝejoj kiel restoracioj de KFC, McDonald's kaj Pizza Hut en Ĉinio.
#000054
La malkovro, rezultanta el dumonata sekreta esplorado farita de Dragon TV en Ŝanhajo, altiris gravan atenton de ĉinaj amaskomunikiloj kaj devigis McDonald's kaj KFC pardonpeti al siaj klientoj. De kiam la akuzoj fariĝis publikaj, la du ĉenoj kaj Pizza Hut anoncis planojn por forigi la pridemanditajn produktojn for de siaj menuoj.
#000055
Marde, Starbucks diris, ke kelkaj el ĝiaj butikoj vendis produktojn, kiuj enhavis kokaĵon aĉetitan ĉe Husi, kaj aldonis, ke la kompanio jam ĉesis vendi la pladon “Chicken Apple Sauce Panini” [kokaĵa sandviĉo kun pomsaŭco]. Ankaŭ Burger King diris, ke ĝi forigis de siaj bretoj ĉiujn produktojn liveritajn de Husi.
#000056
Responde al la plej lastatempa manĝoskandalo, la Ŝtata Administracio pri Medikamentoj kaj Manĝaĵoj, kiu kontrolas aferojn pri manĝosekureco, promesis fari ĝisfundan esploradon. La fabriko de Husi estis fermita de la aŭtoritatoj de Ŝanhajo.
#000057
En la lastaj jaroj, Ĉinio travivis serion da skandaloj pri manĝosekureco, inkluzive de laktomalpurigo el 2008, kiu mortigis ses kaj enhospitaligis ĉirkaŭ 300 mil bebojn.
#000058
Lastmonate, Ĉinio diris, ke ĝi trudos pli altajn monpunojn al atencantoj de manĝosekureco kaj eksigos altrangajn funkciulojn, se la incidentoj ofte okazos. La ĉina ĉefministro Li Keqiang [li keĉjang] diris en marto, ke lia registaro pritraktos rompojn de manĝosekureco per “peza pugno”.
#000059
河马很温柔:大家还是看结果吧,如果这次惩治力度大,对我们国内餐饮的食品安全也有相当大的警示作用
#000061
Ni atendu la rezultojn de la enketado. Se kulpuloj estos ja severe punitaj, tio povus esti laŭta vekvoko pri manĝosekureco en Ĉinio.
#000062
Weibo-uzanto el la sudokcidenta provinco Guangxi [gŭangŝji] laŭdis la ĵurnalistojn, kiuj laboris por malkovri aferojn pri manĝosekureco:
#000063
这里不仅有企业社会良心的丧失,还有国家质监的疏漏。什么时候中国人能在外放心放胆的进餐呢?我还看到了社会记者的勇敢和付出,他们是社会的眼睛,向所有记者们致敬。
#000064
Temas pri la manko de socia konscienco ĉe la kompanioj, ankaŭ pri la manko de kontrolado fare de la ŝtato. Kiam ĉinoj povos trankviliĝi pri eksterhejma manĝado? Mi ankaŭ vidis la sindediĉon de ĵurnalistoj; ili estas la okuloj de nia socio. Mi salutas ĉiujn el ili.
#000065
对于这事件,突然想到一个问题,为什么福喜有这么多过期食品?甚至已经是发了霉的?如果照新闻所说,它供应十几个快餐连锁店的食品,它的库存应该不会积压到这么多东西过期,所以想问,这些过期牛肉、鸡皮什么的,该不会是这公司向外收购回来再加工的??
#000067
Mi ekmiris, kial Husi havas tiom da eksvalida manĝaĵo? Iom el la manĝaĵo eĉ putriĝinta? Se la diraĵo en la novaĵo estas vera, ke Husi provizas du ĉenojn de rapidmanĝejoj, tiam ĝi ne devus havi tiom da eksvalida viando en stoko. Mi volas demandi: ĉu ĉi tiuj kokaĵo kaj bovaĵo estis aĉetitaj aliloke kaj poste prilaboritaj ĉe la kompanio?
#000068