Kiam inter la kvinmembran kronon de kandidatoj por Nobel-premio pri literaturo la
esperanta PEN enmetis Trevor Steele, miris neniu el la legantoj de
Literatura Foiro, kiuj el tiu krono difinas la elektiton, proponotan al la Sveda Akademio (poste estis
elektita Marjorie Boulton). Efektive, Trevor Steele ne nur estas nia plej granda prozisto,
kun dek unu historiaj romanoj kaj du novelaroj, sed liaj verkoj trempiĝas en la esperanta
kulturo, do li estas ekstreme reprezenta pri nia grupo, aŭ komunumo, aŭ popolo, aŭ
kiel ajn oni volas ĝin nomi.
#000002
La dua konstanta fono estas la ĉiam ĉeestaj esperantistoj, kiuj permesas al la protagonisto
flosi kun forta dampiĝo de la lingvaj problemoj, alikaze fortegaj, en lando, kie la
naskiĝantaj naciismoj svingas ankaŭ siajn apartajn flagojn lingvajn, tiel ke la lingvoj
estona, litova kaj ukraina rifuzas apudesti ĉe la rusa.
#000004
Alia surprizo estas, ke la lernejo, kie Travis devas instrui la anglan, havas preparita
nenion, kaj li mem simple devas startigi ĝin. La soifo de la lernantoj al „komerca angla” starigas tuj-tuje lernejojn tute senprepare. Kaj tio okazis kaj en Kievo kaj en Talino,
kie la kurson vizitis amase estonoj, rusoj kaj, specife, judoj, intencantaj migri
#000008
Travis havas plumamikinon en Ukrainio, al kiu li elverŝis sian koron, ĝuste kiam lia
geedziĝo kun Belinda finiĝis. Krom alio, Belinda ne interesiĝis pri Esperanto, lia
nova intereso. Adiaŭinte ĉiujn, li eksidas en aviadilon al Singapuro, por sekva salto
al Moskvo kaj de tie al Kievo, post konversacio jam en la flughavena atendejo kun
maljuna ukraino Miŝa, kiu lin atentigas pri la naskiĝanta mafio en Ukrainio, kiun
partoprenas ankaŭ doganistoj. Li estis telefoninta al Marina kelke da tagoj antaŭe;
la konversacio estis irinta glate, do bona aŭguro por persona renkontiĝo.
#000010
La atmosfero kiun Travis renkontas en Ukrainio estas de akra malpaco inter malsamaj
politikaj fluoj, ĉiu siavice ŝovinisma. Same, la spertoj, kiujn li havas en la rusaj
flughavenoj, ne estas agrablaj, sed li ekkonscias, ke Rusio estas lando alia, kie
oni komprenas la anglan nur en la oficejoj de Inturist, kaj ke la vivkondiĉoj, kiujn
li volis sperti, estas tute aliaj, ol oni supozas en Aŭstralio. Tro facile estas raporti
kun malŝato pri landoj, kiuj vivas je pli malalta vivnivelo, sed tra la linioj oni
#000011
Intertempe emerĝas la politika situacio: granda parto de la ukrainoj volas sendependecon
aŭ almenaŭ administran aŭtonomecon: Moskvo ne komprenas la ukrainajn bezonojn, la
imperio estas ĉe la kriza punkto de disrompiĝo. Eksterlandano ne scias, kiu pravas,
ĉu la rusigitoj dum generacioj aŭ la purukrainaj junuloj, celantaj propran ŝtaton;
sed montriĝas danĝera malamo: estas eĉ riske paroli ruse, la ukraina lingvo estas
diferenca, ŝajne eĉ intence diferencigita.
#000013
Kaj jen venas la puĉo kontraŭ Gorbaĉov, kaj kontraŭ la favorantoj de la sendependiĝo
de Estonio; la dinosaŭroj klopodas kapti la povon kaj ne perdi siajn privilegiojn.
Tagoj tre maltrankviligaj, kiujn Steele rakontas tra ege intimaj familiaj situacioj.
Ripetitaj telefonadoj al la aŭstralia ambasado en Moskvo, por enketi, ĉu fluglinioj
funkcias, ĉu la puĉo estas estingita, ĉu estas danĝere por eksterlandano resti en
Sovetio. La streĉo de la konvulsia situacio, kie forta estis la reciproka helpo, pli
kaj pli maturigas la senton, ke Virve kaj Travis povas esti feliĉaj kune, ajnaloke,
#000017
Verko streĉa kun surprizo aŭ eĉ vera teatrofrapo sur ĉiu tria paĝo; la stilo, ne necesas
tion substreki, absolute flua kaj senriproĉa, trenas la leganton senspire ĝis la fino.
#000018
Bela fabelo pri enigma lando
#000019
Post kiam mi vidis proponon recenzi la libron de Trevor Steele
Amo inter ruinoj, mi tuj akceptis ĝin, ne pro tio, ke mi speciale ŝatas la verkojn de tiu ĉi aŭtoro
1 ne estis favora), sed ĉar mi opiniis, ke la romanon, kies intrigo disvolviĝas en
la disfalanta Sovetunio, prefere juĝu homo, kiu persone spertis tiun ĉi epokon. Do
mia pritakso nature dividiĝas en du partojn – la beletran kaj la historian.
#000020
Unue mi mallonge prezentu la intrigon. En 1990 la juna aŭstralia esperantisto Travis
Siganoff veturas al Sovetunio. Li estas maldekstrema, do esperas trovi alternativon
al kapitalisma socio kaj samtempe novan amon. Lia antaŭa amatino jam forlasis lin,
ĉar li malsukcesis kontentigi ŝian seksan apetiton. Amorado havas sufiĉe grandan lokon
en tiu ĉi verko, pli ĝuste en la konduto de la ĉefaj herooj.
#000021
En Kievo li rapide elreviĝas pri la virino, al kiu li veturis, ĉar lia korespondamikino
Marina (ankaŭ esperantistino) preferas havi en lito du partnerojn samtempe (unu el
kiuj estas ŝia edzo Paŝa), al kio la vojaĝanto ne pretas. Tamen ŝi rapide agnoskas
sian eraron kaj lasas lin serĉi sian vojon.
#000022
Migrinte al Talino li trovas tie alian esperantistinon, la belan estoninon Virve.
Ŝi estas koramikino de enigma esperantisto Arimantas (poste evidentiĝas, ke li estas
bandito), sed post lia murdo en krima interpafado ŝi baldaŭ transiras al sia nova
amo, nia aŭstraliano. Ĉio ĉi disvolviĝas en tradicia Esperanto-medio (kluboj, kongresoj
ktp) sur fono de la agonianta Sovetunio.
#000023
Li scias rakonti kaj parolas glate, kaj evidente ankaŭ lia buŝparolo estas same vigla
kaj senerara. Mi ĝis nun rememoras lian eseon en
2 kiel brilan ekzemplon de humurplena rakonto. Apenaŭ kredindas, ke ambaŭ tekstoj estis
verkitaj de la sama homo. Mi klarigu.
#000025
La ĉefa problemo mi konsideras la palecon de la personoj. Ĉiuj herooj estas senvivaj,
kvazaŭ paperpupoj, eltranĉitaj el kartono kaj ĉiam turnitaj al la leganto per unu
flanko. Ili paŝas, pensas, komunikiĝas, amoras, sed ĉion faras monotone, seriozmiene
kaj nekredinde racie. En la romano agadas plej diversaj homoj: juna aŭstraliano, lia
estona koramikino, maljuna Esperanto-verkisto, bandito-esperantisto (jes ja!), dekoj
da aliaj personoj, sed ĉiuj parolas per la sama voĉo, kaj tio estas la voĉo de la
#000026
La dialogoj estas senvivaj, kaj eĉ amoras la herooj kvazaŭ laŭ skemo. Jen, ekzemple,
la sceno, kie Marina venas en la liton de Travis kaj provas amori kun li, dum ŝia
edzo subrigardas ĉe la pordo.
#000027
Rapidega evoluo por la virino, kiu kutimas al partnerŝanĝo kaj rigardismo, ĉu ne?
Tro rapida por kredigi min. Se Konstantin Stanislavski legus tion, li certe ripetus
sian faman: „Mi ne kredas!”
#000029
Por esti justa, unue mi laŭdu la verkon. Ĝi enhavas plurajn misojn rilate detalojn,
sed la ĝenerala etoso estas priskribita ĝuste kaj trafe.
#000030
Sovetunio estis koloso sur argilaj piedoj. Ekonomia kolapso, daŭra lukto pri la potenco,
kresko de naciismo en la baltaj landoj, banditoj ĉantaĝas la unuajn komercistojn,
ĉie regas ĥaoso kaj necerteco – vere, tiel estis. Mi naskiĝis en 1974, do sufiĉe ĝuis la sovetian epokon, perestrojkon
#000031
La aŭtoro trafe rimarkigas, ke Miĥail Gorbaĉov estis tiutempe tre nepopulara figuro
en sia lando, kontraste al Boris Jelcin, kiu estis lia plej forta oponanto. En la
okcidenta mondo la sovetia prezidanto ĝis nun estas adorata kiel homo, kiu detruis
la „imperion de malbono” kaj venkis komunismon de interne, dum la sovetianoj memoras lin ĉefe kiel malfortan
babilemulon, kies ekonomiaj reformoj fiaskis, same kiel la politikaj. En 1990-1991
li aspektis kiel trivita pajlopupo, kiu plu alkroĉiĝis al la Komunisma Partio kaj
strikta federacia potenco, kiuj jam perdis ĉian aŭtoritaton.
#000032
Katastrofoj sekvis unu la alian, sed li nur balbutis, ke li ne faris tion, ne ordonis,
eĉ ne sciis, do ne respondecas. En la kapoj ĉiam pli forte leviĝis la demando: „Se li estas ŝtatestro, li devas scii kaj respondeci. Se li ne scias, nek respondecas
pri sia propra lando – kial li ne foriras?”
#000033
Sendo de armeaj trupoj al Bakuo en januaro 1990 sekvigis pereon de 130 ĝis 170 homoj.
Dispelo de manifestacio en Tbiliso en aprilo 1990 finiĝis per 19 mortintoj. El atako
kontraŭ la televidstacio en Vilno en januaro 1991 rezultis mortigo de 15 kaj vundado
de 900 homoj. En tiuj tagoj la rokmuzikisto Jurij Ŝevĉuk kantis „Ĝiba malbono rampas laŭ Litovio ...” (Ĝibo en la rusa estas „Gorb”, do ĉiuj komprenis la aludon), kaj plejparto de miaj samaĝuloj subtenis lin.
#000034
„Ni atendas ŝanĝojn!” kantis alia rok-idolo Viktor Coj, kaj tiuj vortoj iĝis la devizo de la generacio
kaj la tempo. Ni postulis ŝanĝojn, kaj la ĉefa espero estis la agresema opozicia prezidanto
de Rusia SFSR, Boris Jelcin. Ni damnos lin kiel alkoholulon, korupciulon kaj friponon,
sed tio okazos poste. En 1990 ni preskaŭ amis lin.
#000035
Ĉio ĉi vidiĝas en la libro. Dankon, aŭtoro, tiukampe vi vere sukcesis.
#000036
Ĉu vi iam ĝuis ombron de oksikoko? Tiu ĉi planto altas ne pli ol 20 cm, sed la rusoj
ĝuas ĝin tre ofte – plejparte helpe de okcidentaj filmoj kaj libroj, kies aŭtoroj ne estas tro skrupulaj.
#000037
Kio kaŭzas tion? Manko de informoj kaj maldeziro serĉi ilin. Ordinara okcidentano
havas en sia kapo iom da belaj rusaj klasikaĵoj (Ĉeĥov-Dostojevskij-Tolstoj), teruraĵojn
Arkipelago Gulago de Aleksandr Solĵenicin kaj amuzajn kozakojn el animaciaĵoj de Walt Disney. Ĉio kunfandiĝas
en unu bildon, kiu estas aplikata al iu ajn periodo de la rusa historio. Kaj disfloras
#000039
Mi legis, ke Trevor Steele loĝis iam en orienta Eŭropo aŭ almenaŭ havas personajn
spertojn pri tiu ĉi regiono. Tio senteblas en la romano, kiu enhavas multe da detaloj,
riceveblaj nur persone aŭ helpe de sperta konsilanto-denaskulo. Tamen evidente tiu
vivperiodo estis mallonga, aŭ konsultado malsufiĉa. Do aperis pluraj eraroj kaj fuŝoj.
Mi listigis la plej okulfrapajn, dividante ilin je du partoj: la historiaj kaj la
#000040
Virve rakontas: en 1939 post la anekso de Estonio NKVD-agentoj mortpafis mian avon
La kampanjo kontraŭ la intelektuloj akuzataj pro adorado de la okcidentaj idealoj
(do nomitaj „kosmopolitoj”) komenciĝis en 1948 kaj daŭris ĝis la morto de Stalin en 1953. Ĝi celis bridi dubojn,
kiuj povus aperi en la kapon de sovetiaj civitanoj, kiuj vidis la pli riĉan vivon
en la kapitalismaj landoj dum la liberigo de Eŭropo. La kampanjo havis fortan antisemitisman
akcenton, do plejparto de la viktimoj estis judaj artistoj kaj aktivuloj. Multaj estis
maldungitaj, kritikataj, ne plu publikigataj ktp. Nur du „kosmopolitoj” estis mortpafitaj, sed ambaŭ estis judoj, kaj okazis tio en 1949, dek jarojn post
#000041
„Li [Gorbaĉov] probable savis la vivon de ... dekmiloj da aliaj homoj [el gulago]” (p. 21)
Denove konfuzo de malsamaj historiaj periodoj. De 1956 ĝis 1987 pro la kontraŭŝtataj
krimoj en Sovetunio estis kondamnitaj 8145 homoj. La maksimuma malliberigo estis 10
jaroj. Dekmiloj da politikaj prizonuloj, savitaj de neevitebla pereo, estas nura fantaziaĵo.
#000043
La aŭtoro asertas, ke tio egalas al cigaredoj. Tamen por tiuj lastaj estas uzata
papirosoj kaj signifas nur specon de cigaredoj – sen filtro kaj en maldika papero.
#000044
„Malmultaj el ŝiaj konatoj, kaj neniu esperantisto, havis privatan aŭton, krom se ili
havis altan rangon en la partio aŭ burokrataro” (p. 72)
Mi prezentos nur unu ciferon: en 1990 en Sovetunio estis produktitaj 1 260 000 leĝeraj
aŭtoj. Ili estis simplaj, sed sufiĉe fortikaj kaj servis almenaŭ po dek jarojn, ofte
pli. Iom tro da aŭtoj por la elituloj, ĉu ne? Same fantazia estas la aserto pri la
maleblo havi personan telefonon (p. 80).
#000049
Neniam ekzistis iu ajn Rusa Respubliko, do evidente la aŭtoro celas Rusian Sovetian
Federacian Socialisman Respublikon, kiu ekzistis ene de Sovetunio. Eksterlandanoj
ofte konfuzas du nociojn, kion neniam farus loĝanto de Rusio: „rusoj” (etno) kaj „rusianoj” (nacio). En Rusio loĝas pli ol 150 etnoj, kaj en pluraj regionoj rusoj estas etna
malplimulto aŭ preskaŭ tute mankas (kiel en Ĉeĉenio kaj Inguŝio). Pro tio nia lando
nomiĝas „Rusia Federacio”, same kiel antaŭe ekzistis Rusia SFSR kaj antaŭe la Rusia Imperio. „Rusio por la rusoj” estas devizo de la naciistoj, do almenaŭ la esperantistaro ne sekvu ĝin.
#000050
La aŭtoro ofte metas en la tekston rusajn vortojn latinskribitajn, sed ne ĉiam trafe.
Rusa infano povas karese voki la patrinon
mamuŝka. Eble tiel parolas la bulgaroj, sed ne ĉiuj slavoj estas la samaj.
#000052
Evidente temas pri Krasnoarmejskaja (Ruĝarmea) – ĉiam skribata unuvorte.
#000053
La aŭtoro tradukas ĝin kiel
kompreneble, kvankam pli trafa estas
#000054
Oni ofte uzas la literon y por transdoni la rusan sonon ы. Sed en tiu ĉi ina nomo,
almenaŭ en la rusa, aŭdeblas klara i, do kial nepre sekvi la anglalingvan version?
#000056
Mi aldonu kelkajn vortojn pri la eldonaĵo mem. Bedaŭrinde, ili ne estos tre laŭdaj.
La papero estas blanka, kovrilo mola, sed sufiĉe fortika, la tiparo normala, la folioj
#000057
Ĝenerale, la Esperanto-lingvaĵo estas normala – nek eksperimenta, nek anakronisma. Mi nur ne komprenas, kial ofte aperas la vorto
„afero” en la signifo „aĵo”? Ekzemple: „Li prenis aferojn el forno” (p. 38). Ĉu tio estas paŭsaĵo de la angla „thing”? Mi ne tuj komprenis ankaŭ, kio estas „subtera trajnservo” (p. 44), kaj nur poste divenis, ke temas pri metroo.
#000058
Tamen la enpaĝigo estas tre simpla, mi eĉ nomus ĝin amatora. La romano konsistas el
pluraj ĉapitroj, sed ili finiĝas kaj komenciĝas subite. Antaŭ la leganto aperas blanka
spaco, sen iuj ajn numeroj, vortoj, vinjetoj aŭ aliaj eldonsignoj. Ankaŭ la kovrilo
estas simplega: rustkovrita soldata kasko kun granda truo, tra kiu elkreskis dianto.
Kian rilaton tiu ĉi postmilita bildo havas al la amaventuro de la juna aŭstraliano
en la senorda, sed ankoraŭ paca Sovetio – mi ne komprenis.
#000059
Al kiu mi ne rekomendu tiun ĉi libron? Ĝi apenaŭ plaĉos al homoj, kiuj bone konas
la historion de Sovetio aŭ loĝis en la lando en la priskribata epoko. Mi same dubas
pri la beletremuloj, kiuj kutimas legi altnivelajn prozaĵojn kun vivaj karakteroj,
komplika intrigo kaj profunda psikologia analizo.
#000060
Al kiu mi povus rekomendi tiun ĉi libron? Al la ŝatantoj de la verkoj de Trevor Steele
kaj al ĉiuj, kiuj deziras iom konatiĝi kun la vivo en Sovetio en ĝiaj lastaj jaroj.
Se oni ne estas tro skrupulema rilate historiajn faktojn kaj kulturajn detalojn, eblos
ricevi ĝeneralan imagon pri la eventoj.
#000061
Fakte, mi povas imagi preskaŭ iun ajn kun tiu ĉi libro enmane – sur plaĝo, en trajno aŭ dum longa flugo. Neniu literaturo konsistas nur el ĉefverkoj,
do se ni havas normalan lingvon, ni devas havi ankaŭ normalan literaturon – kun ĝiaj pintoj, fuŝoj kaj meznivelaĵoj, al kiuj laŭ mia opinio apartenas tiu ĉi
romano de la fekunda aŭstralia verkisto.
#000062
3. La paĝnumeroj rilatas al la presita versio de la romano.
#000065
"Eble komuna intereso tia helpintus teni ilin kune?" (p. 13)
"Se vi rekte demandintus, mi skribintus al vi... " (p. 51)
"...tia intervjuo estintus neebla antaŭ kelkaj jaroj." (p. 56)
#000067
Serĉi kaj trovi amon inter ruinoj
#000068
Trevor Steele jam fariĝis unu el plej produktantaj romanistoj en Esperanto, kaj lia kvalito daŭre impresas. La romanoj de Steele estas lokitaj aŭ en la persona historio de la aŭtoro aŭ en iom fora pasinteco. Nun temas pri fazo el la persona historio de Steele, kiu vere instruis la anglan en Sovetunio dum la lasta jaro de la ekzisto de tiu lando. Mi renkontis lin tiam en BET en Tartu, kiu ankaŭ rolas en la rakonto, kaj vizitis kun li per ekskurso de BET la monaĥinejon Kuremäe, kiu aperas en la rakonto. Tamen temas pri romano, do ni permesu ke kelkaj faktoj ne similas la realon (ekzemple, la statuo de Lenino, kiu aperas en la rakonto, troviĝis laŭ mia kompreno en Tartu, ne en Tallinn).
#000069
La komenco de la romano okazas en du paralelaj rakontoj, unu pri spertoj de aŭstraliano kiel instruisto de la angla en Kievo kaj alia pri la vivo de esperantistino en Estonio, kaj en la dua duono de la libro la rakontoj kuniĝas. Juna aŭstraliano serĉas amon sensukcese, kaj dume renkontas detalojn el ĉiutaga vivo en kolapsanta socia sistemo, al kiu li komence rilatas entuziasme, sed baldaŭ komprenas, ke la realo estas io tute alia.
#000070
Juna Travis venas el Aŭstralio kaj celas konatiĝi kun Sovetunio kaj instrui la anglan, sed ĉefe pelas lin la finiĝinta amrilato kaj espero trovi novan rilaton kun esperantista korespondamikino, kiu tamen montriĝas esti edzino de alia viro. En alia fadeno juna estona esperantistino Virve same havas malfacilon trovi amon, sed sukcesas kun litova esperantisto. Tio ne malhelpas ŝin inviti la junan aŭstralianon Travis el Kievo al Tallinn. Kaj mi ĉi tie ne malkovru, kiel finfine la du junuloj kuniĝos fine de la rakonto.
#000071
Mi mem vizitis Estonion en la tempo, pri kiu temas en la rakonto, kaj iom konas la kulturon kaj vivon en tiutempa Sovetunio. Do, eblas diri, ke li priskribas la vivon reale, tiaj estis la aferoj dum la kolapso de Sovetunio. La socia ordo misfunkcias, dum la reguloj ne estas respektataj, kaj la aferoj funkcias nur se ili estas organizitaj kontraŭ oficialaj reguloj. Kapitalismo eniras la sistemon kun siaj malagrablaj sekvoj, dum granda parto el loĝantaro volas akiri tion, kion ili kunigas kun bona kaj sukcesa vivo, kio tamen ne estas ofertata al ĉiuj. Ankaŭ aliaj observoj de Steele estas trafaj, ekzemple pri la malfacileco paroligi estonajn studentinojn: “paroligi ilin foje similas eltiri iliajn dentojn unuope”.
#000072
Kiel ofte en romanoj de Steele, la ĉefa temo estas problemo trovi amon kaj problemo de viro rilati ĝuste al virino. Viroj de Steele estas streĉitaj, ne emaj kapti okazon amori kun kiom eble multe da inoj. Foje tro rigoraj moralaj konvinkoj de tiuj viroj eĉ preskaŭ malhelpas al ili atingi veran amatinon. Nu, tiel estas ofte ankaŭ en la reala vivo.
#000073
La estonaj nomoj de Steele estas iom senimpresaj, eblas trovi tie nomojn de konataj estonaj esperantistoj Hirsik, Lakjusaar, misliterumita el Kaljusaar (Kaljusaar ja signifas roka insulo, dum lakju signifas nenion), dum el la persona nomo Külli restis Küli, la aŭtoro ja kaptis la literon ü, sed ne duoblan konsonanton, kaj Onatil ankaŭ ne estas estona nomo. Tamen la personoj sub tiuj nomoj ne similas la ekzistantajn personojn, sed eventuale Steele estus povinta uzi iom da fontoj por serĉi inventitajn, sed ankaŭ reale eblajn estonajn nomojn. Steele ankaŭ misliterumas Savisaar (vera historia persono, kiu marĝene aperas en la rakonto) al Saavisaar, kaj la monaĥinejon Kuremäe al Kuramäe, sed tiaj detaloj tute ne malbonigas la fluan rakonton de Steele.
#000074
Mi rekomendas la novan romanon de Steele al ĉiuj, kiuj ŝatis liajn antaŭajn romanojn kaj al ĉiuj, kiujn interesas la vivo ĝenerale, kaj esperantista vivo aparte, en la kolapsanta Sovetunio en jaroj 1990-1991.
#000075
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
#000076
Amo Inter Ruinoj de Trevor Steele
#000077