Bizanca arkitekturo estas la arkitekturo de la Orientromia imperio, ankaŭ konata kiel la Posta Roman aŭ orienta Romia Imperio.
Bizanca arkitekturo estis plejparte influita per romia kaj greka arkitekturo.
Ĝi komenciĝis kun Constantine the Great (Konstantino la Famulo) kiam li rekonstruis la grandurbon de Bizanco kaj nomis ĝin Konstantinopolo [1] kaj daŭris kun sia konstruaĵo de preĝejoj [2] kaj la forumo de Konstantino.
Tiu terminologio estas uzita fare de modernaj historiistoj por indiki la mezepokan Romian Imperion kiam ĝi evoluis kiam klara arta kaj kultura unuo centris sur la nova ĉefurbo de Konstantinopolo prefere ol la grandurbo de Romo kaj ĉirkaŭaĵo.
La imperio eltenis por pli ol jarmilo.
Ĝia arkitekturo dramece influis la pli postan mezepokan arkitekturon ĉie en Eŭropo kaj la Proksima Oriento, kaj iĝis la primara prapatro de la Renesanco kaj otomanaj arkitekturaj tradicioj kiuj sekvis ĝian kolapson.
#000002
0 Tradukita artikolo 1 Superrigardo de pluekzistantaj monumentoj 1.1
Post-bizanca arkitekturo en orientaj ortodoksaj landoj
#000003
Post-bizanca arkitekturo en orientaj ortodoksaj landoj
#000004
Frua bizanca arkitekturo tiris sur pli fruaj elementoj de romia arkitekturo.
Stila funkciado, teknologia akcelo, kaj politikaj kaj teritoriaj ŝanĝoj signifis ke klara stilo iom post iom rezultigis la greka kruc plano preĝejarkitekturon.
#000005
Konstruaĵoj pliiĝis en geometria komplekseco, briko kaj gipso estis uzitaj aldone al ŝtono en la ornamado de gravaj publikaj strukturoj, kolonaj ordoj estis uzitaj pli libere, mozaikoj anstataŭigis ĉizitan ornamadon, kompleksaj kupoloj ripozis sur masivaj pilastroj, kaj fenestroj filtris lumon tra maldikaj tukoj el alabastro por milde prilumi internojn.
La plej multaj el la pluvivaj strukturoj estas sanktaj en naturo, kun sekularaj konstruaĵoj plejparte konataj nur tra samtempaj priskriboj.
#000006
Ĉefekzemploj de frue bizanca arkitekturo originas de la regado de la imperiestro Justiniano la 1-a kaj pluvivas en Raveno kaj Istanbulo, same kiel en Sofio (la Church of St Sophia (Preĝejo de Skt. Sofio).
Unu el la grandaj sukcesoj en la historio de okcidenta arkitekturo okazis kiam la arkitektoj de Justinian inventis kompleksan sistemon zorgantan pri glata transiro de kvadratplano de la eklezio ĝis cirkla kupolo (aŭ kupoloj) per pendentive'oj.
#000007
En Raveno, la longituda baziliko de Sant'Apollinare Nuovo, kaj la okangula, alcentrigis strukturon de la eklezio de San Vitale, komisiita fare de imperiestro Justinian sed neniam vidita fare de li, estis konstruita.
La monumentoj de Justinian en Istanbulo inkludas la kupolhavajn ekleziojn de Hagia Sofia kaj Hagia Irene, sed ekzistas ankaŭ pli frua, pli malgranda preĝejo de Saints Sergius kaj Bakĥo (loke referita kiel " Malgranda Hagia Sofia "), kiuj eble funkciis kiel modelo por ambaŭ en tio ĝi kombinis la elementojn de longituda baziliko kun tiuj de alcentrigita konstruaĵo.
#000008
Sekularaj strukturoj inkludas la ruinojn de la Great Palace of Constantinople (Granda Palaco de Konstantinopolo), la novigajn murojn de Konstantinopolo (kun 192 turoj) kaj Basilica Cistern (kun centoj da reciklitaj klasikaj kolonoj).
Friso en la orientgota palaco en Raveno prezentas fruan bizancan palacon.
#000009
Hagios Demetrios en Tesaloniko, Saint Catherine's Monastery sur Monto Sinajo, Jvari Monastery en aktuala Kartvelio, kaj tri armenaj preĝejoj de Echmiadzin ĉiuj originas ĉefe de la 7-a jarcento kaj disponigas rigardeton sur arkitekturaj evoluoj en la bizancaj provincoj post la aĝo de Justinian.
#000010
La periodo de la makedona dinastio, tradicie konsiderita la epitomo de bizanca arto, ne heredigis daŭrantan heredaĵon en arkitekturo.
Estas supozite ke la votpreĝejo de Basil I de la Theotokos of the Pharos (Teotokoj de la Lumturo) kaj la Nea Ekklesia (ambaŭ jam ne ekzistanta) servis kiel modelo por la plej multaj trans-en-kvadrataj rifuĝoj de la periodo, inkluzive de la Cattolica di Stilo en suda Italio (9-a jarcento), la monaĥejeklezion de Hosios Lukas en Grekio (ĉ. 1000), Nea Moni of Chios (Nea Moni de Ĥio) (korafero de Constantine IX), kaj la Daphni Monaĥejon proksime de Ateno (ĉ. 1050).
#000012
La trans-en-kvadrata tipo ankaŭ iĝis superrega en la slavaj landoj kiuj estis Kristanigitaj fare de Salonikas-misiistoj dum la makedona periodo.
La Hagia Sofia eklezio en Ochrid (aktuala Makedonio) kaj la eponima katedralo en Kievo (aktuala Ukrainio) atestas modo por multoblaj duavicaj kupoloj metitaj sur tamburojn, kiuj akirus en alteco kaj mallarĝeco kun la progreso de tempo.
#000013
En Istanbulo kaj Malgranda Azio la arkitekturo de la Komneniana periodo estas preskaŭ neekzistanta, kun la rimarkindaj esceptoj de la Elmali Kilise kaj aliaj rokrifuĝoj de Kapadokio, kaj de la Eklezioj de la Pantokrator kaj de la Dipatrino Kyriotissa en Istanbulo.
La plej multaj ekzemploj de tiu arkitektura stilo kaj multaj el la aliaj pli malnovaj bizancaj stiloj nur pluvivas sur la periferio de la bizanca mondo, ĉar la plej multaj el la plej signifaj kaj praaj eklezioj/konstruaĵoj estis en Malgranda Azio, sed bedaŭrinde en 1-a Mondmilito preskaŭ ĉiuj preĝejoj kiuj finiĝis supren ene de turkaj limoj estis detruitaj, konvertitaj en moskeojn, aŭ prirezignis en la grekaj kaj kristanaj genocidoj streĉiĝantaj de 1915-1923-a Nur naciaj formoj de arkitekturo povas esti trovitaj en abundo pro tio.
Tiuj stiloj povas esti trovitaj en multaj Transcaŭcasianaj landoj;
kiel ekzemple Rusio, Bulgario, Serbio, Kroatio kaj aliaj slavaj teroj;
kaj ankaŭ en Sicilio ( Cappella Palatina) kaj Veneto ( Baziliko de sankta Marko, Torcello Cathedral).
#000014
La Paleologan periodo estas bone reprezentita en dekduaj iamaj preĝejoj en Istanbulo, precipe Skt. Savanto ĉe Chora kaj St Mary Pammakaristos.
Male al iliaj slavaj ekvivalentoj, la Paleologan-arkitektoj neniam akcentis la vertikalan puŝon de strukturoj.
Kiel rezulto, ekzistas malmulte da grandiozeco en la malfrua mezepoka arkitekturo de Bizanco (krom en kazo de la Hagian Sofian de Trebizond).
#000015
La Eklezio de la Sanktaj Apostoloj (Tesaloniko) ofte estas citita kiel arketipa strukturo de la malfrua periodo, kiam la ekstermuroj estis malsimple ornamitaj kun kompleksaj masonaĵpadronoj aŭ kun brilsurfaca ceramikaĵo.
Aliaj preĝejoj de la jaroj tuj datantaj de antaŭ la falo de Konstantinopolo pluvivas sur Athos kaj en Mistra (ekz. Brontochion Monastery).
#000016
Jam la konstruaĵo de la preĝejoj de Konstantino en Palestino ekzistis du ĉefaj specoj de plano en uzo: la basilika, aŭ aksa, tipo, reprezentitaj per la baziliko ĉe la Sankta Tomboĉambro, kaj la cirkulero, aŭ centra, tipo, reprezentita fare de la granda okangula eklezio unufoje ĉe Antioĥio.
Tiujn de ĉi-lasta tipo ni devas supozi estis preskaŭ ĉiam volbitaj, ĉar centra kupolo ŝajnus provizi ilian tiu saman raisood'etre.
La centra spaco foje estis ĉirkaŭita de tre dika muro, en kiu profundaj niĉoj, al la interno, estis formitaj, kiel ĉe la nobla Preĝejo de Sankta Georgo, Tesaloniko (5-a jarcento), aŭ per volbita navo, kiel ĉe Santa Costanza, Romo (4-a jarcento);
aŭ alkonstruaĵoj estis forĵetitaj de la centra spaco laŭ tia maniero por formi krucon, en kiun tiuj aldonoj helpis kontraŭbalanci la centran trezorejon, kiel ĉe la Mausoleum of Galla Placidia (Maŭzoleo de Galla Placidia), Raveno (5-a jarcento).
La plej fama eklezio de tiu tipo estis tiu de la Holy Apostles, Constantinople (Sanktaj apostoloj, Konstantinopolo).
Trezorejoj ŝajnas estinti frue aplikitaj al la basilika speco de plano;
ekzemple, ĉe Hagia Irene, Konstantinopolo (6-a jarcento), la longa korpo de la eklezio estas kovrita per du kupoloj.
#000017
Ĉe la Sanktaj Apostoloj (6-a jarcento) kvin kupoloj estis aplikitaj al krucoida plano;
la centra kupolo estis la plej alta.
Post la 6-a jarcento ekzistis neniuj preĝejoj konstruis kiu laŭ iu maniero konkuris en skalo kun tiuj bonegaj verkoj de Justinian, kaj la planoj tiamaniere tendencis alproksimiĝi al unu tipo.
La centra areo kovrita per la kupolo estis inkludita en sufiĉe pli granda placo, de kiu la kvar sekcioj, en la oriento, okcidente, norde kaj sude, estis portitaj supren laŭ pli alta en la stangsaltado kaj tegmentsistemo ol la kvar anguloj, formante laŭ tiu maniero specon de navo kaj transeptoj.
Foje la centra spaco estis kvadrata, foje okangula, aŭ minimume ekzistis ok pilastroj apogante la kupolon anstataŭe de kvar, kaj la navo kaj transeptoj estis pli mallarĝaj en proporcio.
#000019
La kontinua influo de la Oriento estas strange montrita en la modo de ornamaj eksteraj brikmuroj de preĝejoj konstruitaj koncerne la 12-an jarcenton, en kiuj brikoj malglate ĉizis en formon estas starigitaj fari grupojn de ornamado kiun ĝi estas tre klara estas imititaj de Cufic-skribo.
Tiu modo estis rilata al la aranĝo de la ekstera briko kaj ŝtonlaboro ĝenerale en multaj specoj de padronon, zigzagoj, ŝlosilo-padronoj ktp.;
kaj, ĉar simila ornamado estas trovita en multaj persaj konstruaĵoj, estas verŝajne ke tiu kutimo ankaŭ estis derivita de la Oriento.
La kupoloj kaj trezorejoj al la ekstero estis kovritaj per plumbo aŭ per kahelizado de la romia diverseco.
La fenestro kaj pordokadroj estis de marmoro.
La internaj surfacoj estis ornamitaj refoje per mozaikoj aŭ freskoj en la pli altaj partoj de la konstruaĵo, kaj malsupre per krustigox de marmorplatoj, kiuj estis ofte de tre belaj specoj, kaj disponis tiel ke, kvankam en unu surfaco, la koloreco formis serion de grandaj paneloj.
La pli bonaj rulglobetoj estis malfermitaj eksteren tiel ke la du surfacoj produktitaj fare de la dividado formis simetrian padronon simila al iom la markado de haŭtoj de bestaĉoj.
#000021
Finfine, bizanca arkitekturo en la Okcidento kolapsis al karolingo, Romaniko, kaj gotikan arkitekturon.
Sed granda parto de nuna Italio kutimis aparteni al la Orientromia imperio antaŭ tio.
Bonegaj ekzemploj de bizanca arkitekturo daŭre estas videblaj en Raveno (ekzemple Basilica di San Vitale kiu arkitekturo influis la Palatinan Kapelon de Karlo la Granda).
#000022
En la Oriento, bizanca arkitektura tradicio penis profundan influon pri frua islama arkitekturo.
Dum la Umayyad Caliphate epoko (661-750), tiom kiom la bizanca efiko al frua islama arkitekturo estas koncerna, la bizanca arta heredaĵo formis fundamentan fonton al la nova islama arto, precipe en Sirio kaj Palestino.
Ekzistas konsiderindaj bizancaj influoj kiuj povas esti detektitaj en la karakterizaj fruaj islamaj monumentoj en Sirio kaj Palestino, kiel en la Kupolo de la Roko (691) en Jerusalemo, la Umayyad Mosque (709-715) en Damasko.
Dum la Kupolo de la Roko donas klaran referencon en plano - kaj parte en ornamado - al bizanca arto, la plano de la Umaiad Moskeo ankaŭ havas rimarkindan similecon kun 6-a- kaj 7-ajarcentajn kristanajn bazilikojn, sed ĝi estis modifita kaj vastiganta sur la transversa akso kaj ne sur la normalan laŭlongan akson kiel en la kristanaj bazilikoj.
Tiu modifo servas pli bonan la liturgion la islaman preĝon.
La origina mihrab de la moskeo situas preskaŭ en la mezo de la orienta parto de la Kiblomuro kaj ne en sia mezo, trajto kiu povas esti klarigita per la fakto ke la arkitekto eble provis eviti la impreson de kristana absido kiu rezultigus de la allokigo de la mihrab la mezon de la transepto.
La kahellaboro, geometriaj padronoj, multobla arkes, kupoloj, kaj multkolora briko kaj ŝtonlaboro kiuj karakterizas islaman kaj maŭran arkitekturon estis influitaj iagrade per bizanca arkitekturo.
#000023
Dudek la Anarkio de Jaroj
#000036
Arko de Kaio Galerio kaj Rotunda
#000038
Sankta la monaĥejo de Catherine
#000039
Grekaj akademiuloj en la Renesanco
#000040
En la Unua Orepoko, tiu de Justiniano la 1-a, 6-a jarcento, realiĝas la plej grandaj arkitektaj verkoj kiuj manifestigas kaj la teknikajn kaj materialajn karakterojn, kaj la konstruan senton kiu karakterigas la bizancan arkitekturon de tiu periodo.
#000041
De la romia kaj paleokristana orientaj mondoj ĝi pluhavis kelkajn elementojn kiel iujn materialojn kiel (briko kaj ŝtono por eksteraj kaj internaj kovradoj de mozaikoj), arkoj de duona punkto, kolono kiel subtenilo, ktp., sed ili havigis ankaŭ novajn trajtojn inter kiuj elstaras la nova dinamisma koncepto de elementoj kaj nova lokiga sento kaj, super ĉio, ties plej grava havigo, la sistema uzado de la volba kovrilo, ĉefe kupolo sur pendentivoj, tio estas, sferaj trianguloj en la anguloj kiuj faciligas la transiron de la kvadrata bazo al la cirkla de la volbo. Tiujn duonsferajn volbojn oni konstruis per samcentraj linioj de briko, kiel kronoj de malkreskantaj radioj plifortigitaj ekstere per mortero, kaj oni planis ilin kiel simbola imago de la dia mondo.
#000042
Alia havigo de granda graveco estis la dekorado de kapiteloj, el kiuj estis kelkaj diversaj tipoj; kiel tiu tipo teodosiana kiu estas romia heredaĵo uzita dum la 4-a jarcento kiel evoluo de la korinta kaj elhakita per trepano, simile al vespujoj; alia vario estis la kuba kapitelo de ebenaj flankoj dekorita per duflankaj bildoj. Ambaŭkaze estis deviga la lokigo sur ili de cimatio aŭ piramidtrunka ero dekorita per diversaj kristanaj bildoj kaj simboloj.
#000043
En la tiparo de la temploj, laŭ la bazotipo, abundas tiuj de centrita bazo, sendube kongruante kun la graveco kiun oni donas al volboj, sed estas multnombraj ankaŭ la preĝejoj de bazilika bazo kaj la krucoformaj kun samlongaj brakoj (bazo de greka kruco).
#000044
En preskaŭ ĉiu kazoj ofte la temploj, krom la korpo de ĉefa navo, posedis atrion aŭ nartekson, de paleokristana deveno, kaj la antaŭaltaron antaŭata de ikonostacio, nomita tiel ĉar tie oni lokigis la pentritajn ikonojn.
#000045
La unua kristana verko, de la unua triono de la 6-a jarcento, estas la preĝejo de Sanktaj Sergio kaj Bako, en Konstantinopolo (527-536), konstruaĵo de centra kvadrata bazo kun okangulo en la centro kovrita per volbo sur ok subapogiloj kaj navo en sia ĉirkaŭo. Ankaŭ en la unua duono de la 6-a jarcento, oni konstruis la rektangulan preĝejon kun du volboj de la Sankta Paco aŭ de Sankta Irene, ankaŭ en Konstantinopolo. Sed la majstroverko de la bizanca arkitekturo estas la Preĝejo de Sankta Sofio, dediĉita al la Dua Persono de la Sankta Triunuo, konstruita de la arkitektoj Antemio de Tralles kaj Isidoro de Mileto, inter la jaroj 532 kaj 537, laŭ la rektaj ordonoj de la imperiestro Justiniano la 1-a.
#000046
Estis grava ankaŭ la malaperita preĝejo de la Sanktaj Apostoloj de Konstantinopolo, projektita kiel imperia maŭzoleo kaj inspirita en la preĝejo de Sankta Johano de Efeso, oferis modelon de grekkruca bazo kun kvin volboj ege imitita en la tuta bizanca mondo, ekzemple en la fama bizanca preĝejo de Sankta Marko de Venecio, verko de la 11-a jarcento.
#000047
Ne estis Konstantinopolo la ununura grava centro de la bizanca arto en tiu unua Orepoko de Bizanco, ekzemple estas mencienda Raveno (ĉefurbo de la Bizanca Imperio en Okcidento ekde la 6-a jarcento ĝis la 8-a jarcento), la okcidenta regiono situa en la nordoriento de la itala duoninsulo, en la bordoj de la maro Adriatiko, apud Venecio.
#000048
La bizancaj preĝejoj de Raveno prezentas du modelojn: unu klare inspirita en Konstantinopolo rilate la preĝejon de la Sanktoj Sergio kaj Bako, tiu de la preĝejo de Sankta Vitalo en Raveno (538-547), kiu, same kiel ties modelo, estas de okangula bazo kun ĉirkaŭira navo inter altegaj subapogiloj kaj kun duoncirkla plilongigo ĉekape, antaŭ la absido de la antaŭaltaro; ĉepiedoj ĝi havas grandan atrion kun flankaj turoj. En tiu preĝejo de Sankta Vitalo jam aperas la plej karakteraj trajtoj de la stilaro de la mezepoka arkitekturo de Okcidento, ĉefe pri tiu rilata al la vertikala senso de la konstruo domaĝe de la antaŭa ĝistiama horizontaleco. La aliaj bizancaj preĝejoj de Raveno montras prakristanan influon pro siaj bazilikaj strukturoj kun ebena kovrilo. Ili estas la preĝejo de Sankta Apolinaro en Klaso kaj la preĝejo de Sankta Apolinaro la Nova, ambaŭ de la unua duono de la 5-a jarcento kaj kun elstaraj mozaikoj.
#000049
En la Dua Orepoko hegemoniis la preĝejoj de bazo de greka kruco kun kovrilo de kupoloj starigitaj sur tamburo kaj kun elstara unda kornico en la ekstera bazo. Tiu nova tipo de preĝejo vidiĝis en la malaparita preĝejo Nea de Konstantinopolo (881), konstruita de Basilio la 1-a. Laŭ sama kompona skemo estas la katedralo de Ateno, la preĝejo de la monaĥejo de Dafni, kiu uzas trumpojn anstataŭ pendentivoj, kaj la monaĥaj kompleksoj de la Monto Athos en Grekio.
#000050
En Italio elstaras la antaŭe menciita baziliko de Sankta Marko de Venecio, de la jaro 1063, bazo de greka kruco enmetita en rektangulo kaj kovrita de kvin kupoloj sur tamburo, unu sur la kruccentro kaj kvar en la brakoj, simile en sia strukturo al la malaperita preĝejo de la Sanktaj Apostoloj de Konstantinopolo. En tiu Dua Orepoko la bizanca arto disvastiĝis al la rusa zono de Armenio; en Kievo oni konstruis la preĝejon de Sankta Sofio en la jaro 1017, laŭ la influo de la arkitekturo de Konstantinopolo; ĝi strukturiĝis en bazilika formo de kvin navoj finantaj en absidoj, en Novgorodo oni konstruis la preĝejojn de Sankta Jorĝo kaj de Sankta Sofio, ambaŭ de centra bazo.
#000051
Dum la Tria Orepoko, inter la 13-a jarcento kaj la 15-a la bizanca arto plu disvastiĝis tra Eŭropo kaj Rusio, kun hegemonio de bazoj de preĝejoj kovritaj de cepoformaj kupoloj sur cirklaj aŭ poligonaj tamburoj. De tiu epoko estas en Grekio la preĝejo de la Sanktaj Apostoloj de Saloniko, de la 14-a jarcento, la preĝejo de Mistra, en la Peloponezo, kaj kelkaj monaĥejoj de la Monto Athos.
#000052
Samtempe plinombriĝas la bizancaj temploj de la Danubo, tra Rumanio kaj Bulgario, ĝis Moskvo kie elstaras la Katedralo de la Ĉieliro de la Kremlino, en la Ruĝa Placo, realigita en tempoj de Ivano la Terura (1555-1560), kies kvin kupoloj, la plej alta kaj svelta en la kruccentro kaj la aliaj kvar en la anguloj de la krucbrakoj, elstaras pro ties kolorigo, pro la altegaj tamburoj kaj pro ties karakteraj cepecaj konturoj.
#000053