Estas malmultaj sciencaj libroj, kiuj iĝis tiom konataj en populara kulturo kiom “On the Origin of Species” (La Origino de Specioj) de Charles Darwin. Jam dum la vivo de Darwin, la libro iĝis furora kaj kreis viglan debaton en la scienca komunumo, kiu pludaŭris dum kelkaj jardekoj. Ĉi-somere mi legis la tutan verkon, en somerdometo sen vifio, kaj mem povis sperti la senton de malkovri ion nun evidentan por la unua fojo. Min trafis miro pri lia precizeco kaj laboremo, pri la kvanto de eksperimentoj kaj datumoj, sed ankaŭ pri kelkaj malnovstilaj sciencaj kaj sociaj ideoj. En ĉi tiu afiŝo, mi donos foninformojn pri kiu Darwin estis kiel persono kaj diskutos la libron.
#000001
Charles Darwin kun sia rekonebla barbo
#000002
Charles Darwin naskiĝis en 1809 en tre riĉa Brita familio. Lia patro esperis ke li iĝu kuracisto, sed li ne eltenis vidi sangon kaj tuttempe distriĝis de aliaj aferoj. Li eĉ ne finis la medicinan studon kaj anstataŭe tuttage kolektis insektojn. Verdire, Darwin malmulte zorgis pri la akirado de kariero kaj enspezo, pro tio ke li sciis ke la riĉeco de la familio ĉiam savus lin. Intertempe li ja multe parolis kaj korespondis kun spertuloj pri bestoj kaj plantoj. En tiu tempo fakte jam ekzistis kelkaj ideoj pri tio ke specioj povas ŝanĝiĝi, do tio estis bona bazo por liaj propraj kontribuoj, sed la ideoj ankoraŭ ne estis sufiĉe strukturitaj por konvinki la tutan sciencan komunumon.
#000003
Kiam li aĝis 22, Darwin havis la eblecon vojaĝi ĉirkaŭ la mondon sur la ŝipo HMS Beagle. La ŝipestro, Robert Fitzroy, bezonis kunulon, pro tio ke li timis ke la statusaj diferencoj inter li kaj la laborantoj igus lin sola kaj mizera. Darwin faris nekredeble multan sciencan laboron sur la ŝipo kiel kolektadon kaj priskribadon de specimenoj, legado, desegnado kaj verkado. Malgraŭ tio, li ne estis finance kompensata kaj devis pagi ĉion per la mono de la familio.
#000004
Kiam li revenis, li subite ricevis leteron de Alfred Russel Wallace, en kiu li priskribis la evoluan meĥanismon de natura selektado. Ili samtempe elpensis la saman teorion! Darwin povus ĵeti la leteron en fajron kaj ignori Wallace, konsiderante ke li jam estis riĉa kaj havis altan statuson en la scienca komunumo, sed li ne faris tion. Kiam ili prezentis la ideon al la scienca komunumo, ili dividis la honoron. Post tio, Darwin verkis la libron. Kvankam li ja menciis Wallace en la libro, li atribuis la teorion al si mem.
#000005
Estas facile vidi historion kiel ĉenon de eventoj, kiu povus facile rompiĝi, sed tio ofte ne veras. Tre verŝajne la evolua teorio estus malkovrata eĉ se Darwin neniam estus vivinta kaj Wallace estas bona ekzemplo de tio. Estas klare tamen, kiom la privilegioj de Darwin helpis lin kaj kiom la povreco kaj malbonŝanco malhelpis Wallace. Mi ne surpriziĝus se multaj gravaj malkovroj malfruiĝis, simple pro tio ke inteligentaj homoj kun malpli da privilegioj ne havas la samajn eblecojn.
#000006
Kio estas interesa pri la libro ne nepre estas ke ĝi asertas ke bestoj kaj aliaj organismoj evoluas, sed ke ĝi donas klaran meĥanismon. Tio igas ĝin ne nura kolekto de observoj, sed klarigo de fenomeno. Laŭ Darwin, organismoj heredas almenaŭ parton de la trajtoj de la gepatroj, sed la trajtoj iomete varias, kio signifas ke neniu individuo estas sama. Li ne sciis ekzakte kiel tiu heredado funkcias aŭ kio fakte kaŭzas tiun varion, sed por evoluo tio ne gravas. Hodiaŭ ni scias tre bone kiel DNA kaj mutacioj funkcias, do la mistero de heredo ne plu estas problemo, sed mi persone ŝatas ke la kaŭzo estas malklara en la libro, ĉar tio implicas ke eksterteraj vivaĵoj povus evolui kun tute malsama meĥanismo de heredo.
#000008
Estas interesa elekto ke Darwin komencas sian libron per ĉapitro pri bredado de hejmbestoj kiel kolomboj kaj ĉevaloj, sed mi pensas ke ĝi estis ege sukcesa. Darwin mem bredis kolombojn kaj membris en kolombaj kluboj, do li havis tre detalan komprenon kaj sennombrajn observojn pri la bredado de kolomboj. Li priskribas ankaŭ eksperimentojn, ekzemple ke oni ricevas kolombojn tre similajn al sovaĝaj kolomboj se oni krucas malsamajn breditajn variaĵojn, kio indikas ke la variaĵoj verŝajne havas komunan praulon. Laŭ mi, malfermi la libron per ĉi tiu ĉapitro estis genia, ĉar homoj vidis en sia ĉiutaga vivo kiom hejmbestoj varias kaj la selektado fare de homoj (artefarita selektado) estas multe pli memevidenta fenomeno ol natura selektado. Homoj, eĉ nekonscie, bredas la bestojn, kiuj havas trajtojn kiujn ili ŝatas. Tiel la plej fortaj aŭ rapidaj ĉevaloj, la bovinoj kun plej multe da lakto, aŭ la plej belaj kolomboj estas selektataj.
#000012
Lerninte kiel artefarita selektado funkcias, oni povas facile kompreni kiel ankaŭ la naturo povas selekti. Tiukaze ne ekzistas bredisto kiu parigas la plej utilajn bestojn, sed la lukto por ekzisto kiu mortigas malbone adaptitajn organismojn. Simile, Darwin ankaŭ klarigas kiel la elekto de bestoj povas havi rolon en tiel nomata seksa selektado. Ĉio en la libro montras ke specioj povas ŝanĝiĝi kaj tio estis kontraŭ la ĝenerale kredataj ideoj de tiu tempo. Kvankam kelkaj sciencistoj kiel Jean-Baptiste Lamarck jam antaŭe proponis ke specioj ŝanĝiĝis, la granda plejparto de la scienca komunumo en tiu tempo kredis ke la specioj estis kreitaj tiaj, kiaj ili estas kaj ke ili ne estas ŝanĝeblaj. Mi pensas ke tio klarigas kial Darwin estis tiom singarda kaj bezonis 20 jarojn por verki la libron. Por ne esti mokata kun tiom eksterordinaraj ideoj, oni ja venu kun fortega argumento. Eble eĉ pli interesa aspekto de la meĥanismo de Darwin estas ke ĝi ne havas direkton. Lamarck, ekzemple, kredis ke bestoj evoluas de simplaj formoj al pli kompleksaj formoj, do li vidis evoluon kiel ŝtuparon kun meduzoj kaj similaj bestoj je la subo kaj vertebruloj je la supro. Darwin komprenis ke vario okazas pli-malpli en ĉiuj direktoj kaj ke la medio kaŭzas ke kelkaj el tiuj variaĵoj estas selektataj. Tio signifas ke se la medio selektus pli ”primitivajn” trajtojn, bestoj povas iĝi malpli kompleksaj. Mi povas imagi ke tio ne estas facile digestebla informo por la homoj el tiu tempo, kiuj kredis dum siaj tutaj vivoj ke homoj estas la plej gravaj kaj bonaj kreaĵoj. En la libro, Darwin nur mencietas ke evoluo povus ankaŭ efiki sur homoj sed ne diras multe pli. Ne surprizus min se Darwin multe pensis pri homoj en evolua senco, sed estis tro singarda por skribi tion. Verŝajne pli bonas ĉi tiel, ĉar homoj estas kompleksa miksaĵo de biologia kaj kultura evoluo kaj oni povas tre facile fari rasismajn miskonkludojn kiuj damaĝas aliajn homgrupojn, specife en tempo de koloniismo kaj sklavismo.
#000013
Jam antaŭ Darwin naskiĝis, Carl von Linné kategoriigis organismojn en hierarĥio kaj elpensis nomojn por la malsamaj rangoj kiujn oni ankoraŭ uzas hodiaŭ (ekzemple genro, familio, ordo kaj tiel plu), sed ne ekzistis tute bona klarigo pri kial organismoj devas esti en hierarĥio kun grupetoj ene de grupoj ene de grupegoj. Per sia disbranĉiĝanta modelo de speciiĝo, Darwin estis la unua kiu vere trovis la kaŭzon de tiu hierarĥio, ĉar se oni povas uzi la diagramon por montri kiel genro iĝas familio, oni povas uzi ĝin por montri kiel familio iĝas ordo kaj tiel plu. Ĉiuj specioj estas branĉo de arbo kaj la malsamaj rangoj de Carl von Linné estas arbitraj limoj. Kvankam oni ankoraŭ uzas la kategoriojn de Carl von Linné kiel utilajn ilojn, oni ankaŭ uzas ”kladojn”, kiuj estas multe pli proksimaj al la modelo de Darwin. Klado estas grupo de organismoj, kiuj devas de komuna praulo. Ĉiu specio, kiu devenas de tiu praulo estas en la klado, do esence klado estas branĉo de la arbo de vivo, kiun oni povus fortranĉi per unu tranĉo antaŭ la komuna praulo. Kladoj estas multe malpli arbitraj ol la antaŭa sistemo, ĉar oni povas relative facile difini specifan kladon kaj tio igas la malfacilan laboron de taksonomiistoj iomete malpli ĥaosa. Malgraŭ la sukceso de la modelo, ĝi ne estas tute ĝusta. Kvankam branĉoj estas sufiĉe bona modelo por bestoj kaj plantoj (se oni forgesas pri krucaĵoj), ĝi ne tute funkcias por prokariotoj kiel bakterioj. Unu el la problemoj estas ke malkiel bestoj, kiuj preskaŭ nur transdonas genetikajn informojn al siaj idoj, prokariotoj povas horizontale transdoni genetikajn informojn al aliaj individuoj de la sama aŭ eĉ alia specio. Tia horizontala transdonado de genoj verŝajne ludis tiom grandan rolon en la bazo de la arbo de vivo, ke ĝi verŝajne ne havis unu tigon, sed kompleksa interkonektita sistemo. Oni povus nomi tion ”La arbusto de la vivo”.
#000019
La argumenton kiun Darwin montras en la unuaj kelkaj ĉapitroj estas la plej bona klarigo de la origino de specioj kiu ekzistis en tiu tempo, sed ĝi ne estis kompleta. Mi pensis ke Darwin komprenis ke la scienca komunumo de tiu tempo hezitus pri lia teorio, krom se li vere pritraktus ĉiujn demandojn kiujn oni povus havi. La sekvaj ĉapitroj ekzistas nur por plenigi la truojn kiuj ankoraŭ restas kaj ataki ĉiujn kontraŭajn argumentojn, kiujn la legantoj povus havi. Li plurfoje prezentas observojn, kiuj laŭ li povus tute detrui lian teorion, sed poste tamen sukcesas klarigi ilin pere de la teorio, kio igas la argumenton eĉ pli forta. Aldone, li rigardas observojn tra la lenso de la alternativa teorio, laŭ kiu ĉiuj specioj kreiĝis tiaj, kiaj ili estas.
#000020
La lasta alieo de la libro estas inter la plej famaj en la tuta scienca literaturo kaj montras kion Darwin vere volas komuniki en sia libro kaj kiom bela li taksas la naturon. Mi citas la lastajn frazojn el la traduko de Klivio Lendon, eldonita de FEL:
#000023
Estas klare al mi ke la ĉefa mesaĝo, kiun Darwin volas komuniki temas pri neevitebleco. Same kiel la kompleksaj orbitoj de planedoj estas la neeviteblaj konsekvencoj de simplaj leĝoj, ankaŭ evoluo estas kompleksa rezulto de simplaj leĝoj. Se oni havas eĉ tre simplan organismon, kiu povas reprodukti sin kun vario, la leĝoj de evoluo aplikiĝas kaj la organismo povas evolui en sennombraj direktoj. En la tempo de Darwin (kaj eĉ hodiaŭ) ekzistis homoj, kiuj taksis la ideon de komuna origino inter homoj kaj simioj mokinda. Al mi la komuna origino ne estas insulto kaj mi pensas ke Darwin konsentas. La ideo ke io simpla kiel mikroorganismo povas iĝi tiom disbranĉiĝi kaj kovri la tutan planedon per la plej diversaj formoj estas bela kaj mirinda kaj konektas ĉiujn vivaĵojn. Mi dirus ke la homoj estas pli belaj kiel parto de arbo de la vivo, ol kiel tute aparta kreaĵo.
#000025
Mi ne rekomendus ĉi tiun libron al ĉiuj. Por lerni pri evoluo, modernaj libroj estas multe pli taŭgaj, ĉar nia kompreno de evoluo multe ŝanĝiĝis post Darwin. Se vi jam studis evoluon antaŭe, mi ja rekomendus ĝin, kune kun biografio, aŭ alia fonto por historia kunteksto (mi aŭskultis interalie la anglalingvan podkaston Discovering Darwin). Tiel vi povas vere rigardi la mondon tra la okuloj de Darwin.
#000027
Publikigita de Frank van Hertrooij
#000035