Wikipedia's Time as translated by GramTrans
#000000
Finfina sorto de la universo
#000001
Inercio / Momento de inercio
#000002
La ekvacio de Appell de moviĝo
#000004
La leĝoj de Euler de moviĝo
#000005
La tempo estas la senfina daŭra progreso de ekzisto kaj okazaĵoj kiuj okazas en ŝajne nemaligebla sinsekvo de la pasinteco tra la donaco ĝis la estonteco.
La tempo estas komponentokvanto de diversaj mezuradoj uzitaj al sekvenc okazaĵoj, kun kompari la tempodaŭron de la okazaĵoj aŭ la intervalojn inter ili, kaj por kvantigi tarifojn de ŝanĝo de kvantoj en materiala realeco aŭ en la konscia travivaĵo.
La tempo ofte estas referita kiel kvarono dimensiigi, kune kun tri spacaj
#000008
La tempo longe estis grava temo de studo en religio, filozofio, kaj scienco, sed difinanta ĝin en maniero uzebla al ĉiuj kampoj sen cirkleco havas konstante eskapis akademiulojn.
Tamen, diversspecaj kampoj kiel ekzemple komerco, industrio, sportoj, la sciencoj, kaj la prezentartoj ĉiuj asimilas iun nocion de tempo en iliajn respektivajn mezurajn sistemojn.
#000009
Du kontrastigaj vidpunktoj ĝustatempe disigas eminentajn filozofojn.
Unu vido estas tiu tempo estas parto de la fundamenta strukturo de la universo - dimensio sendependa de la okazaĵoj, en kiuj okazaĵoj okazas en sekvenco.
Isaac Newton aprobis tiun realist opinion, kaj tial ĝi foje estas prisignita kiel Newtonian tempo.
La kontraŭstara vido estas tiu tempo ne rilatas al iu speco de "ujo" kiu okazaĵoj kaj objekto- "movo trae", nek al iu unuo kiu "fluas", sed ke ĝi estas anstataŭe parto de fundamenta intelekta strukturo (kune kun spaco kaj nombro) ene de kiu homsekvenco kaj komparas la okazaĵojn.
Tiu dua vido, en la tradicio de Gottfried Wilhelm Leibniz [17] kaj Immanuel Kant, [18] [19] diras ke tempo estas nek okazaĵo nek aĵo, kaj tiel estas ne sin mezurebla nek ĝi povas esti multvojaĝinta.
#000010
La tempo en fiziko estas malambigue funkcie difinita kiel "kia horloĝon legas".
La tempo estas unu el la sep fundamentaj fizikaj kvantoj en kaj la Sistemo Internacia de Unuoj kaj International System of Quantities (Internacia Sistemo de Quantities).
La tempo kutimas difini aliajn kvantojn - kiel ekzemple rapideco - tiel difinante tempon laŭ tiaj kvantoj rezultigus cirklecon de difino.
Funkcia difino de tempo, en kio oni diras ke observi certan nombron da ripetoj de unu aŭ alia norma cikla okazaĵo (kiel ekzemple la trairejo de liber-svingiĝanta pendolo) konstituas unu norman ekzempleron kiel ekzemple la dua, estas tre utila en la konduto de kaj progresintaj eksperimentoj kaj ĉiutagaj aferoj de vivo.
La funkcia difino forlasas flankenmetite la demandon ĉu ekzistas io vokita tempon, krom la nombra agado ĵus menciite, ke fluoj kaj tio povas esti mezuritaj.
Enketoj de ununura kontinuumo nomita spactempo kaŭzas demandojn spaco en demandojn pri tempo, demandoj kiuj havas siajn radikojn en la verkoj de fruaj studentoj de fiziko.
#000011
Tempa mezurado laborigis sciencistojn kaj teknologojn, kaj estis ĉefa instigo en navigacio kaj astronomio.
Periodaj okazaĵoj kaj perioda moviĝo longe funkciis kiel normoj por mezurunuoj de tempo.
Ekzemploj inkludas la ŝajnan decidproponon de la suno trans la ĉielo, la lunfazojn, la svingon de pendolo, kaj la takton de koro.
Nuntempe, la internacia trupo de tempo, la duan, estas difinita je la elektronikan transiron
frekvenco de cezio atomoj (vidu malsupre).
La tempo estas ankaŭ de signifa socia graveco, havante ekonomian valoron (" tempo estas mono ") same kiel personan valoron, pro konscio pri la limigita tempo en ĉiu tago kaj en homavivaj interspacoj.
#000012
La tempo en greka mitologio
#000015
Relativista tempo kontraŭ Newtonian tempo
#000016
Evoluo de konscio kaj kompreno de tempo en infanoj
#000017
Ĝenerale parolante, metodoj de tempa mezurado, aŭ kronometry, prenas du apartajn formojn: la kalendaro, matematika ilon por organizado intervaloj de tempo, [22] kaj la horloĝo, fizikan mekanismon kiu nombras la trairejon de tempo.
En daŭra vivo, la horloĝo estas konsultita por periodoj malpli ol tage dum la kalendaro estas konsultita por periodoj pli longe ol tago.
Ĉiam pli, personaj elektronikaj aparatoj elmontras kaj kalendarojn kaj horloĝojn samtempe.
La nombro (kiel en horloĝciferdisko aŭ kalendaro) kiu markas la okazon de precizigita okazaĵo kiel al horo aŭ dato akiriĝas per nombrado de fidobazita epoko - centra referencpunkto.
#000018
Artefaktoj de la Paleolitiko indikas ke la luno kutimis antaŭvidi tempon jam 6,000 jaroj antaŭe.
Lunaj kalendaroj estis inter la unua se temas pri ekaperi, aŭ 12 aŭ 13 lunaj monatoj (aŭ 354 aŭ 384 tagoj).
Sen investaĵo por aldoni tagojn aŭ monatojn al kelkaj jaroj, sezonoj rapide funkciadon en kalendaro bazita sole sur dek du lunaj monatoj.
Lunsunaj kalendaroj havas dektrian monaton aldonitan al kelkaj jaroj por kompensi por la diferenco inter plena jaro (nun povas proksimume 365.24 tagoj) kaj jaron da nur dek du lunaj monatoj.
La numeroj dek du kaj dek tri rolis elstare en multaj kulturoj, minimume parte pro tiu rilato de monatoj al jaroj.
Aliaj fruaj formoj de kalendaroj originis de Mezameriko, precipe de antikva majaa civilizo.
Tiuj kalendaroj estis religie kaj astronome bazitaj, kun 18 monatoj en jaro kaj 20 tagojn en monato, kaj plie kvin epagemonal tagoj ĉe la fino de la jaro.
#000019
La reformoj de Julio Cezaro en 45 a.K. surŝmiris la romian mondon suna kalendaro.
Tiu julia kalendaro estis misa en tio ĝia investaĵo daŭre permesis la astronomiajn solsticojn kaj ekvinoksoj avanci kontraŭ ĝi preter proksimume 11 minutoj je jaro.
Gregorio la 13-a lanĉis ĝustigon en 1582;
la gregoria kalendaro estis nur malrapide adoptita fare de malsamaj nacioj dum periodo de jarcentoj, sed ĝi nun estas la plej ofte uzita kalendaro ĉirkaŭ la mondo, longe.
#000020
Dum la Franca Revolucio, nova horloĝo kaj kalendaro estis inventitaj en provo malkristanigi tempon kaj krei pli racian sistemon por anstataŭigi la gregorian kalendaron.
La kiujn la tagoj de Franca respublika kalendaro konsistis el dek horoj de cent minutoj de cent sekundoj, kiuj markis devion de la 12-bazita duodecimalsistemo uzis en multaj aliaj aparatoj fare de multaj kulturoj.
La sistemo poste estis aboliciita en 1806.
#000021
Granda gamo da aparatoj estis inventitaj al iniciattempo.
La studo de tiuj aparatoj estas nomita horloĝologio.
#000022
Egipta aparato kiu datas al c.1500 a.K., simila laŭ formo al klinita T-kvadrato, mezuris la trairejon de tempo de la ombro gisita memstare fenestrokruceto sur nelinia regulo.
La T estis orientita orienten en la matenoj.
Tagmeze , la aparato estis turnita tiel ke ĝi povis gisi sian ombron en la vesperdirekto.
#000023
Sunhorloĝo uzas gnomonon por gisi ombron sur aktoraro de markadoj laŭnormigitaj al la horo.
La pozicio de la ombro markas la horon en loka tempo.
La ideo por apartigi la tagon en pli malgrandajn partojn estas kreditita al egiptoj pro iliaj sunhorloĝoj, kiuj funkciigis sur duodecimalsistemo.
La graveco de la numero 12 estas pagenda la nombro da lunaj cikloj en jaro kaj la nombro da steloj uzitaj por nombri la trairejon de nokto.
#000024
La plej preciza tempkonservadaparato de la praa mondo estis la klepsidro, aŭ klepsidro, unu el kiu estis trovita en la tombo de egipta faraono Amenhotep la 1-a (1525-1504 a.K.).
Ili povus esti uzitaj por mezuri la horojn eĉ dum la nokto, sed postulis manan bontenadon replenigi la fluon de akvo.
La Antikvaj greek kaj homoj de ĥaldeoj (sudorienta Mezopotamio) regule konservis tempkonservadrekordojn kiel esenca parto de siaj astronomiaj observaĵoj.
Arabaj inventintoj kaj inĝenieroj aparte faris plibonigojn sur la uzo de klepsidroj supren al la Mezepoko.
En la 11-a jarcento, ĉinaj inventintoj kaj inĝenieroj inventis la unuajn mekanikajn horloĝojn movitajn per irad mekanismo.
#000025
La sablohorloĝo uzas la fluon de sablo por mezuri la fluon de tempo.
Ili estis uzitaj en navigacio.
Ferdinand Magellan uzis 18 glasojn sur ĉiu ŝipo por sia ĉirkaŭnavigado de la globo (1522).
Incensobastonetoj kaj kandeloj estis, kaj estas, ofte uzitaj por mezuri tempon en temploj kaj preĝejoj ĉie sur la globo.
Klepsidroj, kaj poste, mekanikaj horloĝoj, kutimis marki la okazaĵojn de la abatejoj kaj monaĥejoj de la Mezepoko.
Richard of Wallingford (Rikardo de Wallingford) (1292-1336), abato de la abatejo de St. Alban, fame konstruis mekanikan horloĝon kiel astronomia planetario pri 1330.
Grandaj progresoj en preciza tempomezurado estis faritaj fare de Galilejo kaj aparte Christiaan Huygens kun la invento de pendolaj movitaj horloĝoj kune kun la invento de la minutindikilo de Jost Burgi.
#000026
La angla vorto horloĝo verŝajne venas de la mezanederlandana vorto klocke kiu, en victurno, venas de la mezepoka latinaĵo clocca, kiu finfine venas de kelta kaj estas parenca kun franca, la latina, kaj germanaj vortoj kiuj signifas sonorilon.
La trairejo de la horoj sur maro estis markita per sonoriloj, kaj indikis la tempon (vidu ŝipsonorilon).
La horoj estis markitaj per sonoriloj en abatejoj same kiel sur maro.
#000027
Horloĝoj povas intervali de gardadoj, ĝis pli ekzotikaj specoj kiel ekzemple la Horloĝo de la longdaŭra nuno.
Ili povas esti movitaj per gamo da rimedoj, inkluzive de gravito, risortoj, kaj diversaj formoj de elektra potenco, kaj reguligitaj per gamo da rimedoj kiel ekzemple pendolo.
#000028
Vekhorloĝoj unue aperis en antikva Grekio ĉirkaŭ 250 a.K. per klepsidro kiu subtrahus fajfilon.
Tiu ideo estis poste mekanizita fare de Levi Hutchins kaj Seth E. Thomas.
#000029
Kronometro estas portebla kronometristo kiu kontentigas certajn precizecnormojn.
Komence, la esprimo estis uzita por rilati al la ŝipkronometro, horloĝo uzita por determini longitudon per ĉiela navigacio, precizeco unue atingite fare de John Harrison.
Pli lastatempe, la esprimo ankaŭ estis aplikita al la kronometrobrakhorloĝo, brakhorloĝo kiu kontentigas precizecnormojn metitajn fare de la svisa agentejo COSC.
#000030
La plej precizaj tempkonservadaparatoj estas atomhorloĝoj, kiuj estas precizaj al sekundoj en multaj milionoj da jaroj, [34] kaj kutimas laŭnormigi aliajn horloĝojn kaj tempkonservadinstrumentojn.
Atomhorloĝoj uzas la oftecon de elektronikaj transiroj en certaj atomoj por mezuri la dua.
Unu el la plej oftaj atomoj uzitaj estas cezio, plej modernaj atomhorloĝoj prienketas cezion kun mikroondoj por determini la oftecon de tiuj elektronvibradoj.
Ekde 1967, la International System of Measurements-bazoj ĝia trupo de tempo, la dua, sur la trajtoj de cezio atomoj.
SI difinas la dua kiel 9,192,631,770 ciklojn de la radiado kiu egalrilatas al la transiro inter du elektronspinaj energiniveloj de la bazstato de la 133Cs atomo.
#000031
Hodiaŭ, la Tutmonda loktrova sistemo en kunordigo kun la Reto-Tempo-Protokolo povas esti uzita por sinkronigi tempkonservadsistemojn ĉie sur la globo.
#000032
En mezepokaj filozofiaj skribaĵoj, la atomo estis unuo de tempo referita kiel la plej malgranda ebla dividado de tempo.
La plej frua konata okazo en la angla estas en la Enkiridio ( de Byrhtferth sciencoteksto) de 1010-1012, [36] kie ĝi estis difinita kiel 1/564 el impeto (11⁄2 minutoj), [37] kaj tiel egala al 15/94 el sekundo.
Ĝi estis uzita en la Kalkulo de la dato de Pasko , la procezo de kalkulado de la dato de Pasko.
#000033
En majo 2010 [ĝisdatigo] , la plej malgranda tempintervalnecerteco en rektaj mezuradoj estas sur la ordo de 12 atosekundoj (1.2 × 10 −17 sekundoj), proksimume 3.7 × 1026
#000034
La dua (s) estas la SI bazunuo.
Minuto (min.) estas 60 sekundoj en longo, kaj horo estas 60 minutoj en longo.
Tago estas 24 horoj aŭ 86400 sekundojn en longo.
#000035
la frakcio 1/31,556,925.9747 el la tropika jaro por 1900 januaro 0 en 12 horaj efemeridotempo.
#000037
La Cgs-sistemo estis anstataŭita fare de la Système-internacio.
La SI bazunuo por tempo estas la SI sekundo.
La International System of Quantities (Internacia Sistemo de Quantities), kiu asimilas la SI, ankaŭ difinas pli grandajn mezurunuoj de tempo egala al fiksaj entjermultobloj de unu sekundo (1 s), kiel ekzemple la minuto, horo kaj tago.
Tiuj ne estas parto de la SI, sed povas esti uzitaj kune kun la SI.
Aliaj mezurunuoj de tempo kiel ekzemple la monato kaj la jaro ne estas egala al fiksaj multobloj de 1 s, kaj anstataŭe ekspoziciaĵaj signifaj varioj en tempodaŭro.
#000038
La oficiala SI-difino de la dua estas kiel sekvas: [40]
#000039
La dua estas la tempodaŭro de 9,192,631,770 periodoj de la radiado egalrilatanta al la transiro inter la du hiperbonaj niveloj de la bazstato de la cezio 133 atomo.
#000040
Ĉe ĝia 1997 renkontiĝo, la CIPM asertis ke tiu difino rilatas al ceziatomo en sia bazstato ĉe temperaturo de 0 K.
#000041
La nuna difino de la dua, kunligita kun la nuna difino de la metro, estas bazita sur la speciala fizika relativeco, kiu asertas nian spactempon por esti spaco de Minkowski.
La difino de la dua en averaĝa suna tempo, aliflanke, estas senŝanĝa.
#000042
Dum en teorio, la koncepto de ununura tutmonde universala temposkalo eble estis elpensita de multaj jarcentoj antaŭe, en praktikeco la teknika kapablo krei kaj konservi tian temposkalo ne iĝis ebla ĝis la mid-19-a jarcento.
La temposkalo adoptita estis GMT, kreita en 1847.
Kelkaj landoj anstataŭigis ĝin kun Coordinated Universal Time, UTC.
#000043
Historio de la evoluo de UTC
#000044
Kun la apero de la industria revolucio, pli bonega kompreno kaj interkonsento sur la naturo de tempo mem iĝis ĉiam pli necesaj kaj helpemaj.
En 1847 en Britio, GMT (GMT) unue estis kreita por uzo per la britaj fervojoj, la brita mararmeo, kaj la brita kargadindustrio.
Uzante teleskopojn, GMT estis laŭnormigita al la averaĝa suna tempo ĉe la Royal Greenwich Observatory en la UK.
#000045
Ĉar internacia komerco daŭre pliiĝis ĉie en Eŭropo, por realigi pli efike funkcian modernan socion, ekkonsentis pri, kaj tre preciza internacia normo de tempomezurado iĝis necesa.
Por trovi aŭ determini tian tempo-normon, tri ŝtupoj devis esti sekvitaj:
#000046
Internacie interkonsentita sur tempo-normo devis esti difinita.
Tiu nova tempo-normo tiam devis esti konstante kaj precize laŭmezura.
La nova tempo-normo tiam devis esti libere partumita kaj distribuita ĉirkaŭ la mondo.
#000047
Por la pli bona parto de la unua jarcento sekvanta la "Internacia Meridiano-Konferencon", ĝis 1960, la metodoj kaj difinoj de tempomezurado kiu estis aranĝita ĉe la konferenco pruvis esti adekvata renkonti tempon spurantan bezonojn de scienco.
Tamen, kun la apero de la "elektronika revolucio" en ĉi-lasta duono de la 20-a jarcento, la teknologioj kiuj estis haveblaj dum la Kongreso de la Metro pruvis esti en malfeliĉo de plia rafinado por renkonti la bezonojn de la iam-ajna-kreskanta precizeco kiun la "elektronika revolucio" komenciĝis postuli.
#000050
Senvaria sekundo (la "efemerido sekundo") estis difinita, uzo de kiu forigis la erarojn en efemeridoj rezultiĝantaj el la uzo de la varia meznombro sunan sekundon kiel la tempargumento.
En 1960 tiu efemerido sekundo fariĝis la bazo de la "kunordigita monda tempo" kiu estis derivita de atomhorloĝoj.
Ĝi estas precizigita frakcio de la averaĝa tropika jaro kiel ĉe 1900 kaj, estante bazita sur historiaj teleskopobservaĵoj, egalrilatas malglate al la averaĝa suna sekundo de la frua deknaŭa jarcento.
#000051
En 1967 plia paŝo estis prenita kun la enkonduko de la SI-sekundo, esence la efemerido sekundo kiel mezurite per atomhorloĝoj kaj formale difinita en atomesprimoj.
La SI sekundo (Norma Internacio sekundo) estas bazita rekte sur la mezurado de la atomhorloĝobservado de la frekvencoscilado de ceziatomoj.
Ĝi estas la bazo de ĉiuj atomtemposkaloj, ekz. kunordigita monda tempo, GP-tempo, Tempo atoma internacia, ktp.
Atomhorloĝoj ne mezuras atomkadukiĝtarifojn, kio estas ofta miskompreniĝo, sed prefere mezuri certan naturan vibrational frekvencon de cezio-133.
Kunordigita monda tempo estas kondiĉigita de unu limo kiu ne influas la aliajn atomtemposkalojn.
Ĉar ĝi estis adoptita kiel la burĝa temposkalo de kelkaj landoj (la plej multaj landoj elektis reteni averaĝan sunan tempon) estas ne lice devii de GMT de pli ol 0.9 sekundo.
Tio estas atingita per la foja enmeto de supersekundo.
#000052
La plej multaj landoj uzas averaĝan sunan tempon.
Aŭstralio, Kanado (Kebekio nur), Kolombio, Francio, Germanio, Nov-Zelando, Papuo-Nov-Gvineo (Bougainville nur), Paragvajo, Portugalio, Svislando, Usono kaj Venezuelo uzas UTC.
Tamen, UTC estas vaste uzita fare de la scienca komunumo en landoj kie averaĝa suna tempo estas oficiala.
UTC-tempo estas bazita sur la SI-sekundo, kiu unue estis difinita en 1967, kaj estas bazita sur la uzo de atomhorloĝoj.
Iu alia malpli uzis sed proksime rilatitaj tempo-normoj inkludas Tempo atoma internacia (TAI), Surteran tempon, kaj Barycentric Dynamical Time.
#000053
Inter 1967 kaj 1971, UTC periode estis adaptita per frakciecaj kvantoj de sekundo por adapti kaj rafini por varioj en averaĝa suna tempo, kun kiu ĝi estas akordigita.
Post 1 januaro 1972, UTC-tempo estis difinita kiel esti ofseto de atomtempo de alikvoto de sekundoj, ŝanĝante nur kiam supersekundo estas aldonita konservi radion - kontrolitajn horloĝojn sinkronigitajn kun la rotacio de la Tero.
#000054
La Tutmonda loktrova sistemo ankaŭ dissendas tre precizan horanoncon tutmonde, kune kun instrukcioj por transformado de GP-tempo al UTC.
GPS-tempo estas bazita sur, kaj regule sinkronigita kun aŭ de, UTC-tempo.
#000055
La Tero estas dividita en kelkajn horzonojn.
Plej multe de la horzonoj estas samaj unu horo dise, kaj de kongreso komputas sian lokan tempon kiel ofseto de GMT.
Ekzemple, horzonoj surmare estas bazitaj sur GMT.
En multaj lokoj (sed ne sur maro) tiuj ofsetoj varias dufoje ĉiujare pro somertempaj transiroj.
#000056
Tiuj konvertiĝoj estas precizaj sur la milisekundnivelo por temposistemoj implikantaj terrotacion (UT1 & Tt).
Konvertiĝoj inter atomtemposistemoj (TAI, GP, kaj UTC) estas precizaj sur la mikrosekundnivelo.
#000057
Sidera tempo estas la mezurado de tempo relative al malproksima stelo (anstataŭe de suna tempo kiu estas relative al la suno).
Estas uzite en astronomio antaŭdiri kiam stelo estos supra.
Pro la orbito de la tero ĉirkaŭ la suno sidera tago estas proksimume 4 minutoj (1/366-a) malpli ol suna tago.
#000058
Alia formo de tempomezurado konsistas el studado de la pasinteco.
La okazaĵoj en la pasinteco povas esti ordonitaj en sekvenco (kreante kronologion), kaj povas esti metitaj en kronologiajn grupojn ( periodigo).
Unu el la plej gravaj sistemoj de periodigo estas la geologia temposkalo, kio estas sistemo de periodizing la okazaĵoj kiuj formis la Teron kaj ĝian vivon.
Kronologio, periodigo, kaj interpreto de la pasinteco estas kune konataj kiel la studo de historio.
#000059
La esprimo "tempo" estas ĝenerale uzita por multaj proksimaj sed malsamaj konceptoj, inkluzive de:
#000060
Maljunegaj kulturoj kiel ekzemple inkaa, majao, hopio, kaj aliaj Indiĝeno amerikaj triboj - kaj plie la babilonanoj, Antikvaj greek, hinduismo, budhismo, ĝajnismo, kaj aliajn - havas koncepton de rado de tempo: ili rigardas tempon kiel ciclical kaj kvantic, [ klarigo bezonis ] konsistante el ripetado aĝoj kiuj okazas al ĉiu estaĵo de la Universo inter naskiĝo kaj formorto.
#000062
[ citaĵo bezonis ] Ĝenerale, la islama kaj Jude-kristana mondkoncepto rigardas tempon kiel linia [51] kaj unudirekta, [52] komenco kun la kreago de dio.
La tradicia kristana opinio vidas tempon finiĝi, teleologie, [53] kun la eskatologia fino de la nuna ordo de aĵoj, la " fintempo ".
#000063
En lmalnovtestamento libro Koheleto, tradicie atributita al Salomono (970-928 a.K.), tempo (kiel la hebrea-vorto עידן, זמן 'iddan (age, as in " Ice age " ) zĕman (time) estas ofte tradukita) estis tradicie rigardita [ fare de kiu?
kiel rimedo por la trairejo de predestinitaj okazaĵoj.
[ citaĵo bezonis ] (Alia vorto, زمان "זמן" zamān, signifis tempotaŭga por okazaĵo, kaj estas utiligita kiel la moderna la araba, persa, kaj hebrea ekvivalenta al la angla vorto "tempo".
#000064
La greka lingvo indikas du apartajn principojn, Chronos kaj Kairos.
La unua rilatas al numera, aŭ kronologia, tempo.
Ĉi-lasta, laŭlitere "la dekstra aŭ oportuna momento", rilatas specife al metafizika aŭ Dio-tempo.
En teologio, Kairos estas kvalita, kontraste al kvanta.
#000065
[ citaĵo bezonis ] En helena mitologio, Chronos (Ancient Grek: χρόνος) estas identigita kiel la Personigo de Tempo.
Lia nomo en la greka signifas "tempo" kaj estas alternative literumita Chronus (latina literumo) aŭ Khronos.
Chronos estas kutime portretita kiel maljuna, saĝulo kun longa, griza barbo, kiel ekzemple "Father Time".
Kelkaj anglaj vortoj kies etimologia radiko estas khronoj/kronoj inkludas kronologion, kronometro, konstanta, anakronismo, sinkronigas, kaj kronikon.
#000066
Laŭ Kabbalists, "tempo" estas paradokso [54] kaj iluzio.
Kaj la estonteco kaj la pasinteco estas rekonitaj esti kombinitaj kaj samtempe prezenti.
#000067
Du apartaj vidpunktoj ĝustatempe disigas multajn eminentajn filozofojn.
Unu vido estas tiu tempo estas parto da la fundamenta strukturo de la universo, dimensio en kiu okazaĵoj okazas en sekvenco.
Sir Isaac Newton aprobis tiun realist opinion, kaj tial ĝi foje estas prisignita kiel Newtonian tempo.
Kontraŭstara vido estas tiu tempo ne rilatas al iu speco de fakte ekzistanta dimensio kiu okazaĵoj kaj objekto- "movo trae", nek al iu unuo kiu "fluas", sed ke estas anstataŭe intelekta koncepto (kune kun spaco kaj nombro) kiu rajtigas homojn sekvenci kaj kompari la okazaĵojn.
Tiu dua vido, en la tradicio de Gottfried Wilhelm Leibniz [17] kaj Immanuel Kant, [18] [19] diras ke spaco kaj tempo "ne ekzistas en kaj de ili mem, sed ...
la produkto de la maniero kiel ni reprezentas al aĵoj" ĉar ni povas scii objektojn nur kiel estas ili ekaperas al ni.
#000068
Krome, ĝi povas esti ke ekzistas subjektiva komponento tempigi, sed ĉu aŭ ne tempo mem estas "sentita", kiel sensacio, aŭ estas juĝo, estas demando pri debato.
#000069
La Vedaj , la plej fruaj tekstoj pri hinda filozofio kaj hindua filozofio devenanta de la malfrua dua jarmilo a.K., priskribas antikvan hinduan kosmologion, en kiu la universo iras traen ripetajn ciklojn de kreado, detruo kaj renaskiĝo, kun ĉiu ciklo fortteksaĵon 4,320 milionojn da jaroj.
Malnovgrekaj filozofoj, inkluzive de Parmenido kaj Heraklito, skribis eseojn sur la naturo de tempo.
Platono, en la Timeo , identigis tempon kun la periodo de moviĝo de la astroj.
Aristotelo, en Libro-IV de lia Physica difinis tempon kiel "nombron da movado en respekto de la antaŭ kaj post".
#000070
En Libro 11 el liaj Konfesoj , St. Augustine of Hippo (St. Aŭgusteno de Hipono) remaĉas sur la naturo de tempo, demandante, "Kio tiam estas tempo?
Se neniu demandas min, mi scias: ĉu mi deziras klarigi ĝin al unu ke asket, mi ne scias."
Li komencas difini tempon de kio ĝi ne estas prefere ol kio ĝi estas, [62] aliron similan al tio prenita en aliaj negativaj difinoj.
Tamen, Augustine finas nomi tempon "distention" de la menso (Konfesoj 11.26) de kiu ni samtempe ektenas la pasintecon en memoro, la donacon per atento, kaj la estontecon de atendo.
#000071
Kontraste al malnovgrekaj filozofoj kiuj kredis ke la universo havis senfinan pasintecon kun neniu komenco, mezepokaj filozofoj kaj teologoj evoluigis la koncepton de la universo havante finhavan pasintecon kun komenco.
Tiu vido estas partumita fare de Abrahamaj kredoj kiam ili kredas tempon komencitan per kreado, kiun tial la nura aĵo estanta senfina estas dio kaj everything alia, inkluzive de tempo, estas finhava.
#000072
Isaac Newton kredis je absoluta spaco kaj absoluta tempo;
Leibniz kredis ke tempo kaj spaco estas interrilataj.
La diferencoj inter la interpretoj de Leibniz kaj Neŭtono venis al kapo en la fama Leibniz-Clarke korespondado.
#000073
Immanuel Kant, en la Raciokritio , priskribis tempon kiel aprioran intuicion kiu permesas al ni (kune kun la alia apriora intuicio, spaco) kompreni sencosperton.
Kun Kant, nek spaco nek tempo estas elpensitaj kiel substancoj, sed prefere ambaŭ estas elementoj de sistema mensa kadro kiu nepre strukturas la travivaĵojn de iu racia agento, aŭ observante subjekton.
Kant pensis pri tempo kiel fundamenta parto de abstrakta koncipa kadro, kune kun spaco kaj nombro, ene de kiuj ni sekvencas la okazaĵojn, kvantigas ilian tempodaŭron, kaj komparas la decidproponojn de objektoj.
En tiu vido, tempo ne rilatas al iu speco de unuo kiu "fluas", ke objektoj "moviĝi traen", aŭ tio estas "ujo" por la okazaĵoj.
Spacaj mezuradoj kutimas kvantigi la amplekson de kaj distancoj inter objektoj, kaj tempaj mezuradoj kutimas kvantigi la tempodaŭrojn de kaj inter la okazaĵoj.
La tempo estis nomumita fare de Kant kiel la plej pura ebla skemo de pura koncepto aŭ kategorio.
#000074
Henri Bergson kredis ke tempo estis nek reala homogena medio nek mensa konstrukcio, sed posedas kion li referita kiel Duration .
Tempodaŭro, laŭ la opinio de Bergson, estis kreivo kaj memoro kiel esenca komponento de realeco.
#000075
En 5-a jarcento a.K. Grekio, Antiphon la sofisto, en fragmento konservita de lia ĉefverko On Truth, tenis tion:
" Time is not a reality (hypostasis), but a concept (noêma) or a measure (metron). "
Parmenido iris plu, asertante ke tempo, moviĝo, kaj ŝanĝo estis iluzioj, kondukante al la paradoksoj de lia ano Zenono.
La tempo kiel iluzio ankaŭ estas ofta temo en budhana penso.
#000077
Tiuj argumentoj ofte centras sur kion ĝi intencas por io por esti nereala.
Modernaj fizikistoj ĝenerale kredas ke tempo estas same reala kiel spaco - kvankam aliaj, kiel ekzemple Julian Barbour en lia libro The End of Time , argumentas ke kvanteekvacioj de la universo prenas sian veran formon kiam esprimite en la sentempa sfero enhavanta ĉiun eblan nun aŭ momenta konfiguracio de la universo, nomita 'platonia estas de Barbour.
#000079
Moderna filozofia teorio nomita donacismo rigardas la pasintecon kaj la estontecon kiel homaniminterpretojn de movado anstataŭe de reelaj partoj de tempo (aŭ "grandeco") kiuj kunekzistas kun la donaco.
Tiu teorio malaprobas la ekziston da ĉiu rekta interagado kun la pasinteco aŭ la estonteco, tenante nur la donacon kiel perceptebla.
Tio estas unu el la filozofiaj argumentoj kontraŭ tempovojaĝado.
Tio kontrastas al eternismo (ĉiu tempo: nuna, pasinteco kaj estonteco, estas reala) kaj la kreskanta blokteorio (la donacoj kaj la pasinteco estas realaj, sed la estonteco ne) estas.
#000080
Ĝis la reinterpreto de Einstein de la fizikaj konceptoj asociitaj kun tempo kaj spaco, tempo estis konsiderita kiel la sama ĉie en la universo, kie ĉiuj observantoj mezuras la saman tempintervalon por iu okazaĵo.
Non-relativista klasika mekaniko estas bazita sur tiu Newtonian ideo de tempo.
#000081
Einstein, en lia speciala fizika relativeco, [73] postulis la konstantecon kaj finitecon de la lumrapideco por ĉiuj observantoj.
Li montris ke tiu postulato, kune kun akceptebla difino por kion ĝi signifas ke du okazaĵoj estus samtempaj, postulas ke distancoj prezentiĝas kunpremitaj kaj tempintervaloj prezentiĝas plilongigitaj por la okazaĵoj asociitaj kun objektoj en moviĝo relative al inerciobservanto.
#000082
La teorio da speciala teorio de relativeco trovas oportunan formuliĝon en Minkowski-spactempo, matematika strukturo kiu kombinas tri dimensiojn de spaco kun ununura dimensio de tempo.
En tiu formalismo, distancoj en spaco povas esti mezuritaj per kiom longa lumo prenas al vojaĝado tiun distancon, ekz., lumjaro estas kvanto de distanco, kaj metro nun estas difinita laŭ kiom ege ŝaltas vojaĝojn en certa kvanto de tempo.
Du okazaĵoj en Minkowski-spactempo estas apartigitaj antaŭ senvaria intervalo , kiu povas esti aŭ spac-simila, lum-simila, aŭ temp-simila.
La okazaĵoj kiuj havas temp-similan apartigon ne povas esti samtempaj en iu referenca kadro, devas ekzisti tempa komponento (kaj eventuale spaca unu) al ilia apartigo.
La okazaĵoj kiuj havas spac-similan apartigon estos samtempaj en iu referenca kadro, kaj ekzistas neniu referenca kadro en kiu ili ne havas spacan apartigon.
Malsamaj observantoj povas kalkuli malsamajn distancojn kaj malsamajn tempintervalojn inter du okazaĵoj, sed la senvaria intervalo inter la okazaĵoj estas sendependaj de la observanto (kaj lia rapideco).
#000083
En ne-relativista klasika mekaniko, la koncepto de Neŭtono de "parenco, ŝajna, kaj ofta tempo" povas esti utiligita en la formuliĝo de recepto por la sinkronigado de horloĝoj.
La okazaĵoj viditaj de du malsamaj observantoj en moviĝo relative al unu la alian produktas matematikan koncepton de tempo kiu laboras sufiĉe bone por priskribado de la ĉiutagaj fenomenoj de la sperto de plej multe de la popolo.
En la malfrua deknaŭa jarcento, fizikistoj renkontis problemojn kun la klasika kompreno de tempo, lige kun la konduto de elektro kaj magnetismo.
Einstein solvis tiujn problemojn alvokante metodon de sinkronigado horloĝoj utiligantaj la konstantan, finhavan lumrapideco kiel la maksimuman signalrapidecon.
Tio kaŭzis rekte la rezulton ke observantoj en moviĝo unu relative al la alia mezuras malsamajn pasintajn tempojn por la sama okazaĵo.
#000084
La tempo estis historie proksime ligita kun spaco, de de la du kune kunfalante en spactempon en Einstein speciala teorio de relativeco kaj ĝenerala relativeco.
Laŭ tiuj teorioj, la koncepto de tempo dependas de la spaca referenca kadro de la observanto, kaj la homa percepto same kiel la mezurado de instrumentoj kiel ekzemple horloĝoj estas malsamaj por observantoj en relativa moviĝo.
Ekzemple, se kosmoŝipo portanta horloĝon muŝojn tra spaco ĉe (tre preskaŭ) la lumrapideco, ĝia skipo ne rimarkas ŝanĝon en la rapideco de tempo sur estraro ilia angio ĉar ĉio vojaĝanta ĉe la sama rapideco bremsas malsupren kun la sama rapideco (inkluzive de la horloĝo, la pensprocesoj de la skipo, kaj la funkcioj de iliaj korpoj).
Tamen, al senmova observanto observanta la kosmoŝipon muŝon de, la kosmoŝipo prezentiĝas platpremita en la direkto kiun ĝi vojaĝas kaj la horloĝo sur estraro la kosmoŝipo ŝajnas moviĝi tre malrapide.
#000085
Aliflanke, la skipo sur estraro la kosmoŝipo ankaŭ perceptas la observanton kiel bremsita malsupren kaj platpremitaj laŭ la direkto de la kosmoŝipo de vojaĝado, ĉar ambaŭ moviĝas ĉe tre preskaŭ la lumrapideco relative al unu la alian.
Ĉar la ekstera universo prezentiĝas platpremita al la kosmoŝipo, la skipo perceptas sin kiel rapide vojaĝante inter regionoj de spaco kiuj (al la senmova observanto) estas multaj lumjaroj dise.
Tio estas unuigita per la fakto ke la percepto de la skipo de tempo estas diferenca de la senmova observanto;
kio ŝajnas like sekundoj al la skipo eble estos centoj da jaroj al la senmova observanto.
En ambaŭ kazoj, aliflanke, kaŭzeco restas senŝanĝa: la pasinteco estas la aro de la okazaĵoj kiuj povas sendi lumsignalojn al unuo kaj la estonteco estas la aro de la okazaĵoj al kiuj unuo povas sendi lumsignalojn.
#000086
Einstein montris en siaj pensaj eksperimentoj ke homoj vojaĝantaj ĉe malsamaj rapidecoj, konsentante pri kialo kaj efiko, iniciato malsamaj tempapartigoj inter la okazaĵoj, kaj eĉ povas observi malsamajn kronologiajn mendadojn inter ne-kaŭze rilataj okazaĵoj.
Kvankam tiuj efikoj estas tipe etaj en la homa travivaĵo, la efiko iĝas multe pli okulfrapa por objektoj moviĝantaj ĉe rapidas aliri la lumrapideco.
Subatomaj partikloj ekzistas por konata meza frakcio de sekundo en laboratorio relative ĉe ripozo, sed dum vojaĝado proksimen al la lumrapideco ili estas mezuritaj por vojaĝi pli for kaj ekzisti por multe pli longa ol kiam ĉe ripozo.
Laŭ la speciala fizika relativeco, en la referenca kadro de la altrapida partiklo, ĝi ekzistas, sur la mezumo, por norma kvanto de tempo konata kiel sia averaĝa vivdaŭro, kaj la distanco ĝi vojaĝas en tiu tempo estas nul, ĉar ĝia rapideco estas nul.
Relative al referenca kadro ĉe ripozo, tempo ŝajnas "bremsi malsupren" por la partiklo.
Relative al la altrapida partiklo, distancoj ŝajnas mallongigi.
Einstein montris kiom kaj tempaj kaj spacaj grandeco povas esti ŝanĝitaj (aŭ "misprezentitaj") per altrapida moviĝo.
#000087
Einstein skribis en sia libro, Relativity, ke samtempeco ankaŭ estas relativa, t.e., du okazaĵoj kiuj prezentiĝas samtempaj al observanto en speciala inercireferenca kadro ne devas esti taksitaj kiel samtempe de dua observanto en malsama inercisistemo.
#000089
La animacioj bildigas la malsamajn traktadojn de tempo en la Newtonian kaj la relativistaj priskriboj.
Ĉe la koro de tiuj diferencoj estas la galileaj kaj lorencaj transformoj uzebla en la Newtonianaj kaj relativistaj teorioj, respektive.
#000090
En la figuroj, la vertikala direkto indikas tempon.
La horizontala direkto indikas distancon (nur unu spaca dimensio estas enkalkulita), kaj la dika kuregita kurbo estas la spactempotrajektorio (" monda linio ") de la observanto.
La malgrandaj punktoj indikas specifajn (pasinteco kaj estontaj) okazaĵojn en spactempo.
#000091
La deklivo de la monda linio (devio de esti vertikala) donas la relativan rapidecon al la observanto.
Notu kiel en ambaŭ bildoj la vido de spactempoŝanĝoj kiam la observanto akcelas.
#000092
En la Newtonian priskribo tiuj ŝanĝoj estas tia ke tempo estas absoluta: [77]
la movadoj de la observanto ne influas ĉu okazaĵo okazas en la "nun" (t.e., ĉu okazaĵo pasas la horizontlinion tra la observanto).
#000093
Tamen, en la relativista priskribo la observeblo de la okazaĵoj estas absoluta: la movadoj de la observanto ne influas ĉu okazaĵo pasas la " lumkonuson " de la observanto.
Rimarkas ke kun la ŝanĝo de Newtonian al relativista priskribo, la koncepto de absoluta tempo jam ne estas uzebla: la okazaĵoj moviĝas supren-kaj-malsupren en la figuron depende de la akcelado de la observanto.
#000094
En la modernaj establitaj fizikaj teorioj (la Norma modelo de Partikloj kaj Interagoj kaj Ĝenerala relativeco) tempo ne estas kvantigita.
#000096
Tempo de Planck (5.4 × 10 −44 sekundoj) estas la unuo de tempo en la sistemo de naturaj unuoj konataj kiel unuo de Planck.
Nunaj establitaj fizikaj teorioj verŝajne malsukcesas ĉe tiu temposkalo, kaj multaj fizikistoj atendas ke la tempo de Planck eble estos la plej malgranda unuo de tempo kiu povus iam esti mezurita, eĉ en principo.
Provaj fizikaj teorioj kiuj priskribas tiu temposkalon ekzistas;
#000097
Tempovojaĝado estas la koncepto de moviĝi malantaŭen aŭ plusendas al malsamaj punktoj en tempo, en maniero analoga al moviĝado tra spaco, kaj diferenca de la normala "fluo" de tempo ĝis tera observanto.
En tiu vido, ĉiuj punktoj en tempo (inkluzive de estontaj tempoj) "daŭras" laŭ iu maniero.
Tempovojaĝado estis intrigilo en fikcio ekde la 19-a jarcento.
Vojaĝi malantaŭen en tempo neniam estis konfirmita, prezentas multajn teoriajn problemojn, kaj povas esti malebleco.
Ĉiu teknologia aparato, ĉu fikcie aŭ hipoteze, kiu kutimas realigi tempovojaĝadon estas konata kiel tempomaŝino.
#000098
Centra problemo kun tempovojaĝado al la pasinteco estas la malobservo de kaŭzeco;
Se efiko antaŭus sian kialon, ĝi kaŭzus la eblecon de tempa paradokso.
Kelkaj interpretoj de tempovojaĝado solvas tion akceptante la eblecon de vojaĝado inter branĉpunktoj, paralelaj faktoj, aŭ universoj.
#000099
Alia solvo al la problemo da kaŭzec-bazitaj tempaj paradoksoj estas ke tiaj paradoksoj ne povas ekesti simple ĉar ili ne ekestis.
Kiel ilustrite en multaj verkoj de fikcio, libera volo aŭ ĉesas ekzisti en la pasinteco aŭ la rezultoj de tiaj decidoj estas antaŭdestinitaj.
Kiel tia, ne estus eble realigi la avparadokson ĉar estas historia fakto ke via avo ne estis mortigita antaŭ ol lia infano (via gepatro) estis koncipita.
Tiu vido ne simple diras ke historio estas nepra konstanto, sed tiel ĉiu ŝanĝo farita de hipoteza estonta tempovojaĝanto jam okazintus en lia aŭ ŝia pasinteco, rezultigante la realecon de kiu la vojaĝanto moviĝas.
Pli da pliprofundigo en tiu vido povas esti trovita en la Novikov-mem-konsistenca principo.
#000100
La subaĉetanta donaco rilatas al la tempotempodaŭro en kio onies perceptoj estas konsideritaj kiel en la nuntempo.
La sperta donaco laŭdire estas "subaĉetanta" en tio, male al la objektiva donaco, ĝi estas intervalo kaj ne durationles-momento.
La esprimo subaĉetanta donaco unue estis lanĉita fare de la psikologo E.R. Clay, kaj poste evoluigita fare de William James.
#000101
La juĝo de la cerbo de tempo povas esti tre distribuita sistemo, inkluzive de minimume la kortekso, cerebelo kaj bazganglioj kiel siaj komponentoj.
Unu speciala komponento, la suprakiasmataj nukleoj, kaŭzas la tagnoktan (aŭ ĉiutage) ritmon, dum aliaj ĉelaretoj prezentiĝas kapablaj je mallongdistanca ( ultradian) tempkonservado.
#000102
Psikostimulaj substancoj povas difekti la juĝon de tempo.
Stimuliloj povas igi kaj homojn kaj ratojn supertaksi tempintervalojn, [81] [82] dum malaktivigiloj povas havi la kontraŭan efikon.
La nivelo de agado en la cerbo de neŭrotransmitoroj kiel ekzemple dopamino kaj norepinepfrino povas esti la kialo de tio.
Tiaj kemiaĵoj aŭ ekscitos aŭ malhelpos la pafadon de neŭronoj en la cerbo, kun pli granda pafadofteco permesanta al la cerbo aligi la okazon de pli da okazaĵoj ene de antaŭfiksita intervalo (akcelu tempon) kaj malkreskintan pafadoftecon reduktantan la kapaciton de la cerbo distingi la okazaĵojn okazantajn ene de antaŭfiksita intervalo (bremsu tempon).
#000103
Mensa kronometry estas la uzo de respondadotempo en percept-motoraj taskoj por konkludi la enhavon, tempodaŭron, kaj tempan sekvencadon de kognaj operacioj.
#000104
La vastigaj kognaj kapabloj de Children permesas al ili kompreni tempon pli klare.
Two- kaj la kompreno de trijaruloj de tempo estas plejparte limigitaj al "nun kaj ne nun."
Five- kaj ses-jar-malnovoj ladskatolo ekkomprenas la ideojn de pasinteco, prezentas, kaj estontecon.
Seven- ĝis dek-jar-malnovoj-ladskatolaj uzhorloĝoj kaj kalendaroj.
#000105
Aldone al psikostimulaj substancoj, juĝoj de tempo povas esti ŝanĝitaj per tempaj iluzioj (kiel la kapaefiko), [87] aĝo, [88] kaj hipnoto.
La senco de tempo estas difektita en kelkaj homoj kun neŭrologiaj malsanoj kiel ekzemple Parkinson-malsano kaj atentmano-malsano.
#000106
Psikologoj asertas ke tempo ŝajnas iri pli rapide kun aĝo, sed la literaturo en tiu aĝ-rilata percepto de tempo restas kontestata.
Tiuj kiuj apogas tiun nocion argumentas ke junularoj, havantaj pli stimulajn neŭrotransmitorojn, povas trakti pli rapidaj eksteraj okazaĵoj.
#000107
En sociologio kaj antropologio, tempodisciplino estas la ĝenerala nomo donita al sociaj kaj ekonomiaj reguloj, konvencioj, dogano, kaj atendoj regantaj la mezuradon de tempo, la socia valuto kaj konscio pri tempomezuradoj, kaj la atendojn de homoj koncerne la observon de tiu dogano de aliaj.
Arlie Russell Hochschild [91] [92] kaj Norbert Elias [93] skribis sur la uzo de tempo de sociologia perspektivo.
#000108
La uzo da tempo estas grava temo en komprenado de homa konduto, eduko, kaj vojaĝadkonduto.
Temp-uza esplorado estas evolua kampo de studo.
La demando koncernas kiel tempo estas asignita trans kelkaj agadoj (kiel ekzemple tempo pasigita hejme, sur laboro, butikumado, ktp.).
Tempuzo ŝanĝiĝas kun teknologio, ĉar la televido aŭ la Interreto kreis novajn ŝancojn uzi tempon laŭ malsamaj manieroj.
Tamen, kelkaj aspektoj de tempuzo estas relative stabilaj dum longaj tempodaŭroj, kiel ekzemple la kvanto de tempo pasigita vojaĝante por labori, kiu malgraŭ gravaj ŝanĝoj en transporto, estis observita estanta proksimume 20-30 minutojn unudirekta por granda nombro da grandurboj dum longa periodo.
#000109
Tempadministrado estas la organizo de taskoj aŭ okazaĵoj unue taksante kiom multe da tempo tasko postulas kaj la kiam ĝi devas esti kompletigita, kaj adaptante okazaĵojn kiuj influus ĝian kompletigon tiel ĝi estas farita enen la konvenan kvanton de tempo.
Kalendaroj kaj tagplanistoj estas oftaj ekzemploj de tempestriloj.
#000110
Okazado, aŭ serioj de la okazaĵoj, estas sekvenco de eroj, faktoj, okazaĵoj, agoj, ŝanĝoj, aŭ proceduraj ŝtupoj, aranĝitaj en temposinsekvo (kronologia sinsekvo), ofte kun kaŭzec rilatoj inter la eroj.
Pro kaŭzeco, kialo antaŭas efikon, aŭ kialo kaj efiko povas aperi kune en ununura objekto, sed efiko neniam antaŭas kialon.
Okazado povas esti prezentita en teksto, tabeloj, furorlisto, aŭ templinioj.
La priskribo de la eroj aŭ okazaĵoj povas inkludi tempstampon.
Okazado kiu inkludas la tempon kune kun loko aŭ lokinformoj por priskribi sinsekvan padon povas esti referita kiel monda linio.
#000111
Uzoj de okazado inkludas rakontojn, [97]
historiaj okazaĵoj ( kronologio), indikoj kaj ŝtupoj en proceduroj, [98] kaj horaroj por planado de agadoj.
Okazado ankaŭ povas esti uzita por helpi priskribi procezojn en scienco, teknologio, kaj medicino.
Okazado povas esti temigis pasintaj okazaĵoj (ekz., rakontoj, historio, kronologio), ontokazojn kiuj devas esti en antaŭdestinita sinsekvo (ekz., planoj, horaroj, proceduroj, horaroj), aŭ temigis la observadon de pasintaj okazaĵoj kun la atendo ke la okazaĵoj okazos en la estonteco (ekz., procezoj, projekcioj).
La uzo de okazado okazas en kampoj tiel diversspecaj kiel maŝinoj ( ŝaftradotempigilo), dokumentarioj ( Seconds From Disaster ), leĝo ( elekto de leĝo), komputilsimulado ( diskreta okazaĵosimulado), kaj elektraenergia dissendo [99] ( okazado registrilo).
Specifa ekzemplo de okazado estas la templinio de la Fukushima Daiichi-atomkatastrofo.
#000112
Kvankam tempo estas rigardita kiel abstrakta koncepto, ekzistas kreskanta indico ke tempo estas konceptigita en la menso laŭ spaco.
Tio estas, anstataŭe de pripensado tempon laŭ ĝenerala, abstrakta maniero, homoj pripensas tempon laŭ spaca maniero kaj mense organizas ĝin kiel tia.
Uzi spacon por pripensi tempon permesas al homoj mense organizi tempajn okazaĵojn laŭ specifa maniero.
#000113
Tiu spaca reprezentado de tempo ofte estas reprezentita en la menso kiel Mental Time Line (MTL).
Uzi spacon por pripensi tempon permesas al homoj mense organizi tempan ordon.
Tiuj originoj estas formitaj per multaj medifaktoroj [100] - - ekzemple, legopovo ŝajnas ludi grandan rolon en la malsamaj specoj de MTLoj, ĉar legado/ skribdirekto disponigas ĉiutagan tempan orientiĝon kiu devias de kulturo al kulturo.
En okcidentaj kulturoj, la MTL povas disvolviĝi aldekstre (kun la pasinteco maldekstre kaj la estonteco dekstraflanke) ĉar homoj legas kaj skribas de maldekstre dekstren.
Okcidentaj kalendaroj ankaŭ daŭrigas tiun tendencon metante la pasintecon maldekstre kie la estonteco progresas direkte al la dekstro.
Inverse, la araba, la persa, la urdua kaj israela-hebreo parolantoj legas de rekte ĝis maldekstro, kaj iliaj MTLoj disvolviĝas leftŭard (pasinteco dekstraflanke kun estonteco maldekstre), kaj indico indikas ke tiuj parolantoj organizu tempokazaĵojn en siaj mensoj kiel tio ankaŭ.
#000114
Tiu lingva indico ke abstraktaj konceptoj estas bazitaj en spacaj konceptoj ankaŭ rivelas ke la maniero homoj mense organizas tempon kiun okazaĵoj variigas trans kulturoj - t.e., certa specifa mensa organizosistemo ne estas universala.
Tiel, kvankam okcidentaj kulturoj tipe kunlaboras preter la okazaĵoj kun la maldekstraj kaj ontokazoj kun la dekstro laŭ certa MTL, tiu speco de horizontala, egocentra MTL estas ne la spaca organizo de ĉiuj kulturoj.
Kvankam plej evoluintaj nacioj uzas egocentran spacan sistemon, ekzistas lastatempa indico ke kelkaj kulturoj uzas alocentric-spacigon, ofte bazitan sur mediaj ecoj.
#000115
Lastatempa studo de la indiĝenaj Yupno-homoj de Papuo-Nov-Gvineo temigis la unudirektajn gestojn uzitajn kiam individuoj uzis temporilatajn vortojn.
Kiam parolado de la pasinteco (kiel ekzemple "lasta jaro" aŭ "preter tempoj"), individuoj gestadis malsupren, kie la rivero de la valo fluis en la oceanon.
Kie parolado de la estonteco, ili gestadis supren, direkte al la fonto de la rivero.
Tio estis ofta nekonsiderante kiu direkto la persono faca, rivelante ke la Yupno-homoj povas uzi alocentric MTL, en kiu tempon fluas supren.
#000116
Simila studo de la Pormpuraawans, indiĝena grupo en Aŭstralio, rivelis similan distingon en kiu kiam petite organizi fotojn de viro maljuniĝanta "en ordo", individuoj konstante metis la plej junajn fotojn en la orienton kaj la plej malnovajn fotojn en la okcidenton, nekonsiderante kiu direkto ili alfrontis.
Tio rekte interbatalis kun amerika grupo kiu konstante organizis la fotojn de maldekstre dekstren.
Tial, tiu grupo ankaŭ ŝajnas havi alocentric MTL, sed bazita sur la kompasdirektoj anstataŭe de geografiaj ecoj.
#000117
La larĝa aro de distingoj laŭ la maniero malsamaj grupoj pripensas tempon kondukas al la pli larĝa demando kiun malsamaj grupoj ankaŭ povas pensi pri aliaj abstraktaj konceptoj laŭ malsamaj manieroj ankaŭ, kiel ekzemple kaŭzeco kaj nombro.
#000118
Gvidante sciencajn organizojn por esploristoj en la historio kaj teknologio de tempo kaj tempkonservado
#000120
Dato- kaj temporeprezentantaro de lando
#000122
Ege estonteco en sciencfikcio kaj popola kulturo
Templinio de la malproksima estonteco
#000129
Geologia historio de la Tero
#000131
Diskreta tempo kaj kontinua tempo
#000133
Hinduaj mezurunuoj de tempo ( Aĝo)
#000134
La metafiziko de Pirsig de Quality
#000138
Filozofio de spaco kaj tempo
#000139
Historio de la metra sistemo
#000140
Por aliaj uzoj, vidu la paĝon Tempo (apartigilo).
#000141
El nia ordinara vivosperto ni rimarkas ke la tempo fluas foje rapide kaj foje malrapide, depende de niaj intencoj por la konkreta agado. Fizikistoj kaj inĝenieroj uzas la tempon kiel normon por mezuri kiom da tempo daŭras iu evento aŭ kiom da tempo oni bezonas por iu ago. Por biosciencistoj la ideo de la tempo estas ligita al naturaj cikloj de la vivo, ekzemple al la ĉiutagaj cikloj de dormo kaj vekiĝo.
#000142
La tempon malsame pririgardis malsamaj kulturoj en diversaj tempoj. En iuj religioj tempo, precipe homa tempo sur la tero, estas rigardata kiel ŝanĝo de cikloj, en kiu homoj mortas kaj renaskiĝas denove kaj denove. Iuj antikvaj Grekaj filozofoj kredis, ke tempo estas iluzio, kaj realo estas senŝanĝa kaj senmova. Iuj grandaj religioj instruis, ke la tempo estis kreita kaj estas destinita por fini iun tagon en terura kulmino. Isaac Newton kredis ke tempo kaj spaco estis absoluta, ideala kaj senŝanĝa. Lia vidpunkto pri la tempo estis venkita per la teorio de relativeco de Albert Einstein.
#000143
Por sciencistoj, la mezuro de tempo inkluzivas du paŝojn: difini la precizan momenton, kiam io okazas, kaj establi standartan intervalon de tempo, ĝis kiam io daŭras. Ekzistas diversaj rimedoj kaj diversaj aparatoj por mezuri la tempintervalojn (ekz. horloĝoj) kaj por indiki la ĝustan tempon.
#000144