La 17-an de julio, la prezidento de Kirgizio Sadir Japarov [eo] subskribis la Konstitucian Leĝon pri la ŝtata lingvo. La parlamento aprobis la leĝon la 31-an de majo, kaj ĝia prezidanto gratulis siajn kolegojn per “la historia leĝpropono”. La celo estis efektivigi la artikolon 13 de la konstitucio, laŭ kiu la kirgiza estas la ŝtata lingvo, kaj la proceduro de ĝia uzado estas determinita de la konstitucia leĝo. La nova leĝo establis la juran bazon por la uzado de la kirgiza [eo], la efektivigo de la ŝtata lingvopolitiko, kaj la devontigojn de ŝtataj instancoj, institucioj, organizaĵoj kaj lokaj administraciaj instancoj krei kondiĉojn por ĝia evoluigo.
#000002
Praktike, ĝi enkondukis signifajn ŝanĝojn je la uzado de la kirgiza, igante ĝin laborlingvo por ŝtataj aŭtoritatoj, lokaj administraciaj instancoj, kaj ŝtataj entreprenoj. Estas nun devige ke ŝtatoficistoj, deputitoj, instruistoj, juĝistoj, prokuroroj, advokatoj, kuracistoj kaj aliaj grupoj konu la ŝtatan lingvon. La uzado de la kirgiza estas deviga en geografiaj nomoj, edukaj kaj sciencaj kampoj, same kiel dum subskribado de internaciaj traktatoj. Krome, televidaj kaj radiokompanioj, inkluzive de tiuj privataj, devas elsendi almenaŭ 60% de siaj programoj en la kirgiza.
#000003
La nova leĝo tamen kaŭzis bruon pro nelingvaj kialoj. La 2-an de junio, tuj post ĝia aprobo, la proparolanto de la rusia ministerio pri eksteraj aferoj, Maria Zaĥarova, deklaris, ke “en sia nuna formo, ĝi kapablas krei certajn malfacilaĵojn por civitanoj de la respubliko, kiuj ne parolas la kirgizan lingvon.” Ŝi aldonis, ke Rusio esperas, ke Kirgizio “efektivigos ekvilibran lingvopolitikon celantan kaj la evoluigon de la kirgiza lingvo kaj la subtenon kaj antaŭenigon de la rusa lingvo.” La enmiksiĝo de la rusiaj diplomatoj ne limiĝis je tio.
#000004
La 24-an de julio, rusia ministro pri eksteraj aferoj Sergej Lavrov rimarkigis , ke rusiaj aŭtoritatoj avertis siajn kirgizajn kolegojn “ke tio ne estas tute demokrata” kiam aperis la unua parolado pri ĉi tiu leĝo. Kion li trovis nedemokrata estis la postulo por ŝtatoficistoj kaj aliaj kategorioj da civitanoj koni la kirgizan. Japarov rapide refutis ĉi tiun aserton, dirante, ke Lavrov “ŝajne ne legis la leĝon” kaj la leĝo ne “diskriminacias la rusan lingvon”.
#000005
Japarov pravas en sia takso pri la rusa lingvo kiu estas protektata kontraŭ diskriminacio en Kirgizio. Ĝi estas unu el la malmultaj landoj, kies konstitucio garantias al la rusa oficialan statuson kaj permesas ĝian larĝan uzadon en publika vivo kaj registaraj strukturoj — signo de kolonia pasinteco kaj sovetia heredaĵo. Ekde kiam Kirgizio iĝis sendependa en 1991, post la kolapso de Sovetunio [eo], la lando laboris por evoluigi la kirgizan, restarigante ĝian prestiĝon, kaj stimulante ĝian larĝan uzadon dum la plenskala uzado de la rusa ankaŭ estas permesata.
#000006
La sovetiaj lingvaj politikoj subfosis la evoluigon kaj prestiĝon de la kirgiza igante ĝin “malalta” lingvo uzata ĉefe por hejmaj kaj folkloraj celoj. Por scienco, arto, administrado kaj literaturo, la lokaj elitoj uzis la “altan” rusan lingvon. Nur en 1989, en la jaroj de perestrojko, la kirgiza ricevis la statuson de la ŝtata lingvo. Ĝis 1989, 80% de la loĝantaro de Kirgizio parolis la rusan; en 2013 tiu nombro falis al 50%. Ekde la sendependiĝo, la lando establis la nacian komisionon pri ŝtata lingvo kaj aprobis tri naciajn programojn por disvolvi la kirgizan.
#000007
La kirgiza lingvo estas integra parto de la nacia identeco. Ĝi estas esenca por la postvivado de la kirgizoj kiel aparta etno kaj Kirgizio kiel nacio. Ĝia plua evoluo estas necesa por foriri de la kolonia pasinteco de la lando, ĝui ĝian unikan kulturan heredaĵon kaj plene reakiri agendon. Tiurilate la nova leĝo estas paŝo en la ĝustan direkton.
#000008
Abdusabr, korea islamano en Kirgizio, kundividas la historion de sia konvertiĝo al islamo. Ekrankopio el Jutuba kanalo “Islama magazino Umma”.
#000010
La historio de sovetiaj koreoj en Centra Azio iĝas eĉ pli fascina. La Jutuba video, eldonita de la islama magazino “Umma” en aprilo 2023, rakontas la historiojn de ses lokaj koreoj en Kirgizio, kiuj konvertiĝis al islamo.
#000011
Koreoj unuafoje venis al Centra Azio antaŭ 90 jaroj. En 1937 ĉiuj 171 781 koreoj, loĝintaj en provincoj de la sovetia Fora Oriento [eo], estis devige senditaj al Kazaĥio kaj Uzbekio, tiutempe partoj de Sovetunio. La aŭtoritatoj forsendis tiujn ĉi koreojn, ĉar ili timis ke ili estas japanaj spionoj, kiuj povus helpi la malamikon dum la milito inter Sovetunio kaj Japanio.
#000012
Iuj el tiuj ĉi deportitoj transloĝiĝis al la najbara Kirgizio [eo], kiu estas hejmo por 17 000 koreoj. Koreoj en Kirgizio estas plejparte kristanoj, apartenantaj al ortodoksaj, katolikaj kaj protestantaj religiaj komunumoj. Kelkdek apartenas al eta budhana komunumo en Kirgizio, konsistanta el proksimume 120 membroj.
#000013
Lokaj koreoj en Kirgizio grave diferencas de koreoj en Suda kaj Norda Koreioj. Ili havas proprajn tradiciojn kaj kutimojn. Ili estas integritaj en la kirgiza socio per loka kulturo kaj interetnaj geedziĝoj kun kirgizoj kaj aliaj etnoj.
#000014
Jen Jutuba video pri la vivo de koreoj en Kirgizio.
#000015
Ilia intergriĝo iĝas pli kompleksa, ĉar iuj el ili komence de la 2000-aj jaroj komencis konvertiĝi al islamo. La ses personaj historioj, kundividitaj de “Umma”, montras tiun ĉi tendencon. Ĉiuj ses viroj ŝanĝis siajn nomojn por kongrui al siaj novaj identecoj. Tiu ĉi nomŝanĝo havas certan precedenton — sovetiaj aŭtoritatoj devigis koreojn ŝanĝi iliajn nomojn al tiuj rusaj post ilia translokado al Centra Azio en 1937.
#000016
Jen Jutuba video de “Umma” pri koreoj en Kirgizio konvertiĝintaj al islamo.
#000017
Jurij Muhammad Jusuf estis la unua konvertito en 2004. Lia transformiĝo estas nekredebla, eĉ al li mem. “Se iu dirus al mi komence de la 2000-aj jaroj ke mi legos la Koranon en la araba, mi respondus ke tio estas neebla kaj fantazia” diras li.
#000018
Iliaj motivoj por konvertiĝi al islamo malsimilas. Abdulvahid, eksa Vladimir, iĝis islamano en 2008 post kiam lia proksima rusa amiko mortis post konvertiĝi al islamo. Post kiam lia amiko konvertiĝis, li estis la sola islamano en ilia tri-vira grupo, konsistanta el kirgizo, ruso kaj koreo. Li kundividas: “Mi traktis tion [morton de la amiko] kiel signon. Alaho diris al mi ne malfruiĝi [je konvertiĝo al islamo]”. Li aldonas: “Alaho diris al mi esti lia servanto kaj mi akceptis”.
#000019
Kvar el ili trovis respondojn al siaj demandoj pri la senco de la vivo en islamo. Muhammad Ali kundividas ke li konvertiĝis al islamo por pli bone trakti la voĉojn en sia kapo. Li kredas ke li estis regita de ĝino [eo], diabla spirito. Dum unu jaro post lia konvertiĝo al islamo la voĉoj malaperis kaj lia vivo denove iĝis normala.
#000020
Ili konfesas ilin zorgigis la eventualaj reagoj de iliaj amikoj kaj familio al iliaj decidoj. Solih agnoskas: “Mi estis anksia pri tio kion aliaj homoj diros pri mia konvertiĝo al islamo”. En iuj kazoj, kiel tio okazis al Muhammad Ali kaj Solih, iliaj familianoj subtenis ilin kaj ankaŭ konvertiĝis. Al Jurij Muhammad okazis alie kaj li devis krei novan sistemon de subteno. “Alaho ŝanĝis mian familion” klarigas li, aldonante ke li edziĝis denove kaj establis novan familion.
#000021
Ilia transformiĝo estas ankaŭ parte la rezulto de la reislamigo de Kirgizio, kiu komenciĝis en 1991 post kiam Kirgizio ricevis sendependecon. Tiu ĉi procezo kaŭzis eksplodan multiĝon de la moskeoj kaj madrasoj (islamaj lernejoj), de 38 moskeoj kaj eĉ ne unu madraso en 1991 ĝis 2 699 moskeoj kaj 125 madrasoj en 2023. Prozelitismo [eo] ekzistas, rezultante je plu kreskanta nombro de praktikantaj islamanoj kaj novkonvertitoj. Inter ili estas tiuj ĉi ses kaj aliaj koreoj, kiel transformiĝo en Centra Azio daŭras.
#000022
Ekrankopio el YouTube-filmeto eksplikanta la rolon de la Kurultajo. La teksto en la rusa tradukeblas jene: “Iam antaŭlonge dum kurultajoj, nomadaj popoloj estis solvantaj gravajn aferojn”
#000024
Kun pli naciisma registaro ekreginta fine de 2020, Kirgizio paŝon post paŝo plifortigis tradiciajn instituciojn, kiuj antaŭe estis marĝenigitaj. La kresko de la povo de la prezidanto, konfirmita dum referendumo okazinta la 10-an de januaro kun malmultaj partoprenintoj, nun iras brak-ĉe-brake kun la kreskinta signifo de la Kurultajo, tradicia politika institucio de nomadaj popoloj en Mongolio kaj Centra Azio.
#000025
La Mongola imperio alportis la Kurultajon al Centra Azio en la 13-a jarcento dum okupado de la regiono. De la mongola “khur” (kune) la institucio Kurultajo servis kiel asembleo de lokaj elitoj por fari politikajn kaj militajn decidojn.
#000026
Kurultajoj estis revivigitaj en la regiono post la kolapso de Sovetunio — kie ili estis malpermesitaj — kaj ili ekzistas en Kirgizio ekde 1993, kun diversaj niveloj de kultura kaj politika signifo.
#000027
Askar Akajev, la unua prezidanto de Kirgizio, reginta de 1991 ĝis 2005, restarigis la Kurultajon. Tamen en 2004 la Kurultajo estis turnita al la opozicia tendaro kaj fortigis la politikan renverson fare de Kurmanbek Bakijev, kiu iĝis prezidanto de la lando kaj plu kreskigis la rolon de la asembleo, kiu estis financita sole per privataj kontribuoj kaj donacoj.
#000028
En 2010, post perdi politikan bazon, Bakijev reorganizis la institucion je la tiel nomata Kurultajo de Konsento, kiu inkluzivis 750 reprezentantojn de kamparaj distriktoj, urbaj centroj kaj diversaj religiaj komunumoj.
#000029
Post sangaj interetnaj bataloj en 2010 [Ndlt: temas pri pogromoj de lokaj uzbekoj fare de kirgizaj naciistoj] la asembleo ludis gravan rolon en superado de la dividoj kaj rekonstruado de la nacio.
#000030
En lastaj jaroj kreskis interesiĝo inter politikistoj pri revivigo de tiu ĉi institucio.
#000032
En 2019, membroj de la Ĵogorku Keneŝ, la kirgiza parlamento, proponis malneton de leĝo “Pri Kurultajo”, kiu povus plifortigi ĝian rolon. Sed la leĝprojekto estis rifuzita de la parlamento.
#000033
Post kiam, daŭrintaj dum semajnoj, perfortaj manifestacioj forpelis la kirgizan registaron en oktobro 2020, tamen nova naciisma registaro subestre de prezidanto Sadir Ĵaparov aktivigis diskuton pri la Kurultajo.
#000034
En januaro 2021 homoj en Kirgizio voĉdonis dum prezidanta baloto — firmiginta la gvidantecon de Ĵaparov — kaj en konstitucia referendumo, kiu grave ŝanĝis la formon de regado, de la parlamenta al tiu prezidanta.
#000035
En aprilo 2021 nova konstitucia referendumo aprobis la prezidantan formon de regado kaj donis pli da povo al la Kurultajo.
#000036
Laŭ siaj proponantoj, la Kurultajo povus helpi kontroli la agojn de elektitaj individuoj per premo fare de klanoj kun kiuj la kirgizoj plu forte identigas sin. Subtenantoj de la Kurultajo estas konvinkitaj, ke ĉar la registaro en la lando estas formita ĉefe de kirgizoj, tradiciaj mekanismoj de influo sur ĝin estas necesaj. La Kurultajo strebas restarigi la tradician spiriton de la kirgiza popolo kiel sistemon de kolektiva respondeco de la klano rilate la nomumitajn gvidantojn kaj la servon de gvidantoj al la popolo. Kurultajo estas konsiderata kiel la sola mekanismo kiu igos la registaron servi al la popolo.
#000037
Oponantoj de la ideo diras, ke ekzistas probableco, ke tiu ĉi iniciato kaŝas provon centralizi potencon ĉirkaŭ la figuro de la prezidanto kun “enpoŝa parlamento” kaj la Kurultajo kiu servos al li. Laŭ la kritikantoj, ne necesas turni reen radon de historio; anstataŭe oni necesas serĉi novajn modernajn manierojn solvi la problemojn, kiuj multiĝis.
#000038
La nova konstitucio, aprobita en februaro kun raportitaj proceduraj rompoj, ne priskribas la procezon de elektado de la membroj de la Kurultajo. Observantoj notis ankaŭ, ke ĝia mandato estas praktike nedistingebla de tiu de la parlamento. Iljana Ĵedigerova, jura eksperto de la NRO Precedent, diris al Tutmondaj Voĉoj, ke la funkciado de la Kurultajo estas malklara.
#000039
We can assume that the Kurultai will, to some extent, duplicate the functions and powers of the Jogorku Kenesh. Kurultai members will essentially be duplicates of parliamentary deputies. But the concrete way in which Kurultai will work is still unknown.
#000040
In authoritarian states, all dictators like such quasi-constitutional bodies. Why? Because they are not elected and not accountable. The Kurultai will always consist of ‘loyalists’ to the president. [Former President of Kazakhstan Nursultan] Nazarbayev, with the help of the People's Assembly, dissolved the first parliament. At one time, [former President of Kyrgyzstan Kurmanbek] Bakiyev wanted to do the same thing. With the help of such institutions, dictatorships were established.
#000043
En aŭtoritataj ŝtatoj ĉiuj diktatoroj ŝatas tiajn kvazaŭ-konstituciajn instituciojn. Kial? Ĉar ili estas neelektitaj kaj nekontrolataj. La Kurultajo ĉiam konsistos el “lojalistoj” de la prezidanto. [Eks-prezidanto de Kazaĥio Nursultan] Nazarbajev, kun la helpo de la Popola Asembleo, dissolvis la unuan parlamenton. Siatempe [eks-prezidanto de Kirgizio Kurmanbek] Bakijev deziris fari la samon. Kun la helpo de tiaj institucioj diktaturoj estis establitaj.
#000044
Народный курултай будет иметь право законодательной инициативы, может вносить предложения Президенту об освобождении членов кабинета министров. Представитель Народного Курултая будет входить в состав Совета по делам правосудия, который заменит Совет по отбору судей, а Торага ЖК КР будет обеспечивать взаимодействие Жогорку Кенеша, в том числе с Народным Курултаем.
#000046
La Kurultajo havos rajton de leĝa iniciato, ĝi povos fari proponojn al la prezidanto rilate eksigon de registaranoj. Reprezentanto de la Kurultajo membros en la Konsilio pri la Juĝaj Aferoj, kiu anstataŭos la Konsilion pri Elektado de Juĝistoj, kaj la toraga [prezidanto] de parlamento de Kirgizio prizorgos interagon de Ĵogorku Keneŝ, inkluzive kun la Kurultajo.
#000047
La kirgizia konstitucio estis jam ŝanĝita 11 fojojn ekde kiam la lando sendependiĝis en 1991. Ĉiu prezidanto ŝanĝis la regulojn de la ludo dum li havis la potencon. Ĵaparov faris tion tuj post kapti la plej superan postenon. Oni vidos kian rolon la kurultajoj ludos en plia nova erao de Kirgizio.
#000048
Ekrankopio de Jutuba filmeto ĉe kanalo Kloop, montranta la naciisman grupon invadi karaokean drinkejon popularan inter ĉinaj entreprenistoj en Biŝkeko.
#000050
La kreskanta ĉina ekonomia influo kaŭzis fluon de varoj al kirgizaj stokejoj, de ĉinaj vendistoj al ĝiaj merkatoj kaj de entreprenistoj al ĝiaj vendejoj, restoracioj kaj kluboj.
#000051
La ĉiutaga ĉeesto de ĉinoj en kirgizaj urboj estas severe oponata de ekstremnaciisma movado nomata Kirgiz-Ĥorolor, ankaŭ konata kiel Kirk Ĥoro, kiu alvokas defendi kaj fortigi kirgizan identecon kiel ili komprenas ĝin.
#000052
Dum la komercaj rilatoj, fortigitaj danke al la Iniciato Zono kaj Vojo maturiĝas, Ĉinio iĝis la plej granda eksportanto de teksaĵoj kaj aliaj fabrikitaj varoj al Kirgizio. Kun 5 miliardoj da usonaj dolaroj, la importo el Ĉinio reprezentas pli ol 50% de kirgiza importo.
#000053
Hodiaŭ preskaŭ duono de la rektaj eksterlandaj investoj venas al Kirgizio el Ĉinio kun la ĉina Exim Bank posedanta ĉirkaŭ 40% de la landa ŝuldo, laŭ datumoj de OECD.
#000054
La volumeno de ĉinaj varoj kaj entreprenoj kreis en multaj partoj de la kirgiza socio senton ke ilia lando estas okupita de Ĉinio. Tiu ĉi sento estas komplikata de lastatempa kirgiza historio kiam etnaj kirgizoj en Sovetunio estis minoritato en aŭtonoma respubliko [Ndlt: la aŭtoro eraras – ekde 1936 Kirgizio havis statuson de Soveta Socialisma Respubliko, pli altan ol tiu de aŭtonoma respubliko kaj jam en 1989 kirgizoj konsistigis 52,4% de ĝia loĝantaro, sekvataj de rusoj (21,5%) kaj uzbekoj (12,9%)].
#000055
La lastatempa politika pejzaĝo de Kirgizio inkludas kolapson de pluraj registaroj kaj etnan perforton inter kirgizoj kaj uzbekoj, kio influis la formiĝon de politikaj partioj kaj aliancoj.
#000056
La alveno de la ĉinoj donis potencialon al lukto pri aliro al resursoj, konkurado pri merkatoj kaj aliaj elementoj de malstabileco al jam fragila medio. Tiuj ĉi konfliktoj ankaŭ stimulas debatojn pri la kirgiza nacia identeco kaj pri tio ĝis kiu grado ĝi estas ligita al kirgiza etneco.
#000057
Kirgiz-Ĥorolor aŭ Kvardek Princoj prenis sian nomon de la tradicia kirgiza epopeo de Manas [eo], sed ĝiaj ĉirkaŭ 5000 membroj inkluzivas multajn mezklasajn profesiulojn kiel kuracistoj, profesoroj kaj juristoj. Ili ankaŭ havas agnoskitajn ligojn kun la Ministerio pri internaj aferoj de Kirgizio, kvankam la registara korupto estas celo de iliaj atakoj.
#000058
Ĝia aktivismo esprimiĝas je naciisma sentimento, bazita ĉefe sur malkontento pri tio, kion ili konsideras la registara perfido de la etnaj kirgizoj.
#000059
Laŭ deklaroj faritaj de Kirgiz-Ĥorolor en sociaj amaskomunikiloj kaj en intervjuoj al Global Voices [Tutmondaj Voĉoj], la grupo plendas ke la kirgiza registaro estas “koruptita” kaj “porĉina”, ĉar ĝi “prioritatas komercajn interesojn anstataŭ homojn”.
#000060
Pli konservativismaj membroj ankaŭ asertas ke la epopeo de Manas, konsiderata rezervejo de kirgizaj kutimoj, historio kaj etika kodo, prezentas la ĉinojn kiel tradician malamikon de la kirgizaj triboj.
#000061
La Kirgiz-Ĥorolor sekvas duoblan strategion por promocii sian imagon pri pura kirgiza identeco, kombinante interretajn ofendojn kaj mobilizadon de eksterreta vorta kaj fizika perforto, invadojn je merkatoj kaj noktokluboj, kaj publikajn manifestaciojn.
#000062
Eksa gvidanto de la movado Zamirbek Koĥorbajev uzas Fejsbukon por afiŝi kontraŭĉinan enhavon.
#000063
En 2018 li skribis ke tiu ĉi grupo postulas moratorion pri donado de kirgizaj pasportoj al eksterlandanoj. Preskaŭ 1000 homoj subtenis la grupon kun komentoj kiel “Ĉinoj devas esti deportitaj!”
#000064
En alia afiŝo li plendis en decembro 2018 ke “Ĉinio envias la kirgizajn terojn kaj lagojn”. Koĥorbajev estis lastjare anstataŭigita kiel gvidanto de 35-jara Ruslan Adilov – ago kiun Koĥorbajev mem subtenis por junigi la organizaĵon.
#000065
Defendante etnan identecon per fortaj agoj
#000066
Kirgiz-Ĥorolor aranĝas laŭtajn manifestaciojn, invadojn je kluboj vizitataj de ĉinoj, kaj atakojn kontraŭ ĉinaj komercistoj. Iliaj kritikistoj asertas ke ili ĝuas silentan subtenon de la kirgiza ŝtato en multaj el tiuj agoj.
#000067
Plej aktivaj membroj de Kirgiz-Ĥorolor ofte surhavas la tradician kirgizan blankan feltoĉapon, kiel oni povas vidi en tiu ĉi filmeto de Kloop pri la invado en la karaokea drinkejo en 2014.
#000068
Iliaj plej videblaj trukoj inkluzivas eksterjuĝejajn operacojn en 2013 por kontroli laborpermesilojn kaj vizojn de ĉinaj laboristoj, kion sekvis deportado de 35 homoj fare de la registaro.
#000069
La invado okazis ĉe brikofabriko situanta en Ĉuja distrikto de Kirgizio [Ndlt: evidente temas pri la Ĉuja provinco].
#000070
En 2014 ili invadis karaokean trinkejon popularan inter ĉinoj loĝantaj en la ĉefurbo Biŝkeko, fizike kaj vorte atakante la ĉeestintajn ĉinojn, postulante iliajn dokumentojn kaj akuzante la kirgizajn virinojn en la ĉambro, ke ili estas sekslaboristoj.
#000071
En 2019 ili invadis nombron de ĉinaj kompanioj, inkluzive la naftorafinejon posedatan de ĉinoj en Kara-Balta, ĉirkaŭ 60 km for de Biŝkeko.
#000072
Kirgiz-Ĥorolor pravigas tiujn ĉi kontraŭleĝajn agojn per asertoj ke la kirgiza registaro ne plenumas sian laboron.
#000073
“Ĉinio konas Kirgizion kiel koruptitan landon. Ilia plano estas ekposedi nian teron, donante grandajn pruntojn al niaj koruptitaj oficialuloj” diris al Tutmondaj Voĉoj Kuban Dujŝejev, membro de Kirgiz-Ĥorolor.
#000074
La kontraŭĉinaj protestoj kaj agoj ne estas raportataj de ĉinaj ŝtataj amaskomunikiloj aŭ amaskomunikiloj de la ĉina diasporo en Kirgizio.
#000075
Sed ĉinaj kompanioj ĉiam pli aktive uzas servojn de ĉinaj privataj sekurecfirmaoj. Zhongjun Junhong, la ĉina privata sekureckompanio laboranta en Kirgizio, havas ĉirkaŭ 20 ĉinajn klientojn, plejparte en minejaj projektoj.
#000076
La ĉina ambasadejo en Biŝkeko – objekto de terorisma atako en 2016 – diras en sia gvidilo por investantoj:
#000077
The public security environment is not optimistic. Chinese enterprises and individuals are targeted by criminals regularly every year, in the most severe cases, up to 22 Chinese individuals were murdered or harmed in one year. In 2018 and 2019, (attacks) became more frequent, there were consecutive incidents of our companies being violently targeted by local lawbreakers/ criminals, which adversely affected the normal operation of the companies.
#000078
La publika sekurecmedio ne estas optimisma. Ĉinaj entreprenoj kaj individuoj regule iĝas celoj de krimuloj ĉiujare, en la plej severaj kazoj ĝis 22 ĉinoj estis murditaj aŭ damaĝitaj en unu jaro. En 2018 kaj 2018 (atakoj) iĝis pli oftaj, okazis sinsekvaj incidentoj dum kiuj niaj kompanioj estis perforte atakitaj de lokaj deliktuloj/krimuloj, kio malbone influis la normalan funkciadon de la kompanioj.
#000079
In recent years, Kyrgyzstan’s media have produced negative and extreme reports on China, as a result, Kyrgyzstan’s residents have become more resistant to the Chinese...Since 2018, the Kyrgyz media’s false reports on China have increased significantly, which has a certain impact on China-Kyrgyzstan economic and trade cooperation.
#000080
En lastaj jaroj kirgizaj amaskomunikiloj produktas negativajn kaj ekstremismajn raportojn pri Ĉinio, rezulte de kio kirgizaj civitanoj iĝas pli rezistemaj al la ĉinoj... Ekde 2018 la falsaj raportoj de kirgizaj amaskomunikiloj pri Ĉinio signife kreskas, kio havas certan influon sur ĉino-kirgizan ekonomian kaj komercan kunlaboron.
#000081
Alia membro de la Kirgiz-Ĥorolor, kiu petis resti neidentigita, diris al Tutmondaj Voĉoj:
#000082
I see a lot of Pakistani, Indian and other immigrants living in Kyrgyzstan, but I do not fear these migrants, because they will go back home after a certain time. But Chinese [people] try to get Kyrgyz citizenship and remain in our country.
#000083
Mi vidis multe da pakistananoj, baratanoj kaj aliaj enmigrintoj loĝantaj en Kirgizio, sed mi ne timas tiujn enmigrintojn, ĉar ili revenas hejmen post certa tempo. Sed ĉinoj provas ricevi kirgizan civitanecon kaj resti en nia lando.
#000084
Dum la agoj de la Kirgiz-Ĥorolor afektas la vivojn de la ĉina komerca komunumo, ili ankaŭ starigas demandon pri la modelo de socio kiun iuj naciistoj provas promocii. Ne ĉiuj etnaj kirgizoj aprezas iliajn agojn.
#000085
Kiel diris en intervjuo al Radio Free Europe poeto kaj ĵurnalisto Oljobaj Ŝakir, la anoj de Kirgiz-Ĥorolor estas “ne diferencigeblaj de razkapuloj [angle: skinheads, Ndlr.]... (iliaj) agoj donas malakordon kaj damaĝon al nia socio”.
#000086
Tiu ĉi historio estas parto de enketado de Civitana Amaskomunikila Observejo pri konkurantaj rakontoj rilataj al la ĉina Iniciato Zono kaj Vojo, kaj esploras kiel socioj kaj komunumoj havas malsamajn perceptojn de potencialaj avantaĝoj kaj damaĝoj de la evoluo gvidata de Ĉinio. Por ekscii pli pri tiu ĉi projekto kaj ĝiaj metodoj klaku ĉi tie.
#000087
Ĉiuj ligiloj en tiu ĉi artikolo estas en Esperanto, escepte de tiuj markitaj per [en], kiuj estas en la angla lingvo.
#000090
Kirgizio, lando situanta kie la antikvaj silkaj vojoj iam trakuris la koron de Eŭrazio, festas kristanajn, islamajn, sovetiajn kaj paganajn festojn. Ĝiaj superstiĉoj estas same multnombraj kaj diversaj.
#000091
Fakte, ne estas troigo diri, ke kirgiza kulturo estas lulilo por superstiĉoj. Homoj transdonas ilin de generacio al generacio por klarigi aferojn, por kiuj plejparte ne ekzistas klarigo.
#000092
Kiam gepatroj bonvenigas sian novnaskitan infanon en la mondon, ili provas teni tiun for de fremduloj dum 40 tagoj. Oni kredas, ke se fremdulo – aŭ eĉ membro de la familio – vidas bebon, la infano eble grave malsaniĝos. Ĉi tio klarigas, kial virinoj en Kirgizio ofte metas ŝtofon super siajn beboĉarojn, kiam ili iras promeni kun siaj novnaskitoj, por la okazo se fremdaj okuloj kaŝrigardus super iliaj ŝultroj.
#000095
Aŭ, eble la tuto servas nur kiel preteksto por festi. Post 40 tagoj, parencoj, najbaroj kaj geamikoj venas por rigardi, kiel la familio donas al la infano varmegan banon per 40 kuleroj da akvo kaj ĝuas kvardek rondajn flanpanojn (maj tokoĉ) speciale bakitajn por la kunveno. Ĉi tie la bebo unue estas metita en beŝikon – tradicie ĉizitan lulilon, kutime donitan de avino al la bebo.
#000096
Beŝik-ceremonio: Elita Bakirova kaj Erlan Bakirov.
#000097
Se familio alfrontas financajn aŭ personajn malfacilaĵojn kiel malsano, senlaboreco aŭ deprimo, kirgizaj familioj ofte bruligas erojn de pino (isirik) en plado, movante ilin ĉirkaŭ ĉiu familiano, eldirante vortojn kiel: “Ke prospero kaj sukceso akompanu nin dum la tuta jaro!”
#000102
Spektu tiun ĉi filmeton >
#000103
Dum la beŝika festo por la bebo simila rito efektiviĝas super la novnaskito (vidu la malsupran filmeton) por forpeli negativajn spiritojn. El scienca vidpunkto, pino, ankaŭ indiĝena en Kirgizio, havas pozitivajn efikojn sur la spirada kaj imuna sistemoj. Ĉu tio ankaŭ estas la kazo, kiam pina ligno estas bruligata, ne klaras.
#000104
Multaj homoj spertas malagrablaĵon kiam ili aŭdas iun fajfi, eĉ se ili mem ŝatas fajfi. Sed en Kirgizio, kiel en aliaj landoj de la iama Sovetunio, oni kredas en superstiĉo. Multaj homoj kredas, ke fajfado kondukas al financa kolapso.
#000107
La radikoj de la superstiĉo estas nekonataj, sed rusa retejo ofertas du klarigojn. Unu estas, ke fajfado estas maniero per kiu “malpuraj spiritoj komunikiĝas” kaj ke oni allogas la spiritojn kiam oni imitas ilian lingvon. Laŭ la alia klarigo antikvaj popoloj uzis fajfojn kiel manieron elvoki buraskojn [ventopuŝojn], se ili bezonus ilin. Sed eĉ tiam ili devis esti tre singardaj pri ventoj/fajfado, ĉar forta ŝtormo povus forpreni la tegmentojn de iliaj hejmoj.
#000108
Nu, ĉar kial ne? Ĉi tiu estas alia superstiĉo sufiĉe ofta tra la iama Sovetunio. Laŭ iuj astrologoj, plena luno estas asociata al abundo kaj riĉeco, do svingi monbileton al tia luno certe ne malutilas. Ne estas garantio, ke viaj financoj kreskos, sed indas provi.
#000111
5. Hufumoj en la lando de ĉevaloj!
#000112
Same kiel en okcidentaj landoj, kirgizaj familioj konsideras la hufumon kiel simbolon de bonŝanco kaj ekde kelkaj jaroj komencas pendigi ilin ĉiam pli ofte ekstere ĉe siaj pordoj. Ĉi tio havas sencon, ĉar ĉevaloj ludas gravan rolon en la kultura identeco de la kirgizoj [en].
#000113
Tio ĉi estas malpli superstiĉo kaj pli praktika neceso en la lando, kie granda parto de la ses milionoj da loĝantoj vivas de bredado. Tamen, malgraŭ la kutima mantro madli tebbe, baŝka, sappa (ne piedbatu la brutojn, ne frapu iliajn kapojn), malsanaj ĉevaloj kaj bovinoj allogas multajn negativajn antaŭsignojn – tro multaj por citi ĉi tie – de kiuj ne eblas eskapi kiel estas la kazo kun nedezirataj puloj.
#000116
Estas multaj akvofaloj por rakonti viajn koŝmarojn en Kirgizio. Foto uzata de . Nur por ilustraj celoj.
#000119
Se iu ne dormas aŭ havas koŝmaron, kirgizoj foje metas panon, tritikon aŭ kuirejajn tranĉilojn sub la kapkusenon por fortimigi malbonajn sonĝojn. Maljunuloj eĉ rekomendas rakonti siajn koŝmarojn al fluanta akvo, kiu forportos malagrablajn memorojn.
#000120
Tason da teo? Bildo uzata nur por ilustraj celoj. Creative commons.
#000124
Same kiel en multaj aliaj kulturoj, homoj en Kirgizio foje konsideras bobelojn en teo kiel pruvon de bonŝanco aŭ estonta prospero.
#000125
Pri kio mezaziaj teo-tradicioj malsamas unu la alian estas la maniero kiel servi teon. Vizitante kirgizan familion, vi eble trovos, ke oni konstante servas al vi duonan tason da teo. Oni ne haltigas vin. Fakte, la gastiganto montras al vi, ke li aŭ ŝi ne volas, ke vi foriru. Kiam alvenos la momento, ke ili volas informi vin ke estas tempo por foriri, ili elverŝas plenan tason al vi!
#000126
Bofilino aŭ kelino havas la plej malaltan rangon en mezazia familio, kaj tiel estas forte influita de superstiĉoj eĉ antaŭ ol ŝi komencas geedzan vivon.
#000129
Tipe, kiam nova kelino alvenas unuafoje en la hejmon de sia edzo, ŝi supozeble faru riverencon trifoje antaŭ la gastoj kaj siaj bogepatroj kiel signon de modesteco kaj respekto. En nordaj partoj de Kirgizio la rito estas eĉ pli strikta; kelino devas riverenci kiam ajn ŝi renkontas siajn bogepatrojn por ne alporti malfeliĉon kaj malĝojon en sian novan hejmon.
#000130
Alia superstiĉo estas, ke se juna virino kaŝe opinias ke parenco de ŝia edzo aŭ ŝia bopatrino estas malsimpatiaj, ŝia sekva infano similos tiun personon.
#000131
Klasikaj libroj de la uzbeka literaturo en la cirila kaj postsovetia latina alfabetoj kaj lernolibro de la 1926-a jaro, presita en la araba skribsistemo. Foto (c): Filip Noubel, uzata kun permeso.
#000137
La uzbeka estas lingvo skribata per tri alfabetoj, en kiu parolas 35 milionoj da homoj en la tuta Mez-Azio, la dua laŭ grandeco tjurka lingvo post la turka. Ĝi estas ankaŭ la sola oficiala lingvo de Uzbekio — la plej loĝata mezazia lando, kiu lastatempe montras nekuraĝajn signojn de malfermo post jardekoj de memvola izoleco. Kiel verkistoj, tiel ankaŭ lingvoŝatantoj kun modera optimismo parolas pri tio, ke la taŝkenta degelo estas bona antaŭsigno por la uzbeka lingvo, kiu nun “malfaldas siajn flugilojn” interrete.
#000138
Uzbekoj estas tjurka popolo kun nomadaj [en] originoj. Tio klarigas la larĝan disvastiĝon de la uzbeka lingvo inter diversaj regnoj en la modernaj Centra kaj Interna Azioj [rim. de la tradukinto en la rusan: Interna Azio inkluzivas Mongolion kaj samlimajn teritoriojn kun ĝi: Altajon, Burjation, Tuvion kaj la Orientan Turkestanon]. Kvankam la uzbeka lingvo apartenas al la tjurka lingvaro, ĝi havas multajn pruntvortojn el la mongola, persa, araba kaj rusa lingvoj kaj distingiĝas inter la tjurkaj lingvoj per malesto de vokala harmonio. Ĝia plej proksima parenco estas la ujgura lingvo, kiu estas parte komprenebla por uzbekparolantoj.
#000139
En Uzbekio mem la uzbeka estas denaska lingvo [ru] por proksimume 27 milionoj da homoj el la 32-miliona loĝantaro. Dum ekzistas laŭnorma formo de la uzbeka lingvo, konsiderindan lokon en la parolo de la loĝantaro okupas dialektoj, kio foje malfaciligas komunikadon, ĉar la regionaj formoj estas influitaj de najbaraj lingvoj, konservante specifajn fonetikajn ecojn kaj leksikon. Dum la sovetiaj jaroj (1917–1991), la rusa kaj uzbeka lingvoj havis egalrajtan oficialan statuson, sed fakte ili tute ne estis egalaj. La rusa estis konsiderata kiel lingvo de socia progreso, kaj pro tio la uzbekaj elitoj samkiel etnaj malplimultoj neglektis la uzbekan lingvon. Post la sendependiĝo de la lando la situacio inversiĝis: plimulto de ne-tjurkaj etnaj minoritatoj (taĝikoj, rusoj, ukrainoj, koreoj kaj germanoj), precipe la pli junaj generacioj, pli flue parolas la uzbekan.
#000140
En la najbara Afganio uzbeke parolas ĉirkaŭ 4 milionoj da loĝantoj [en]. La lingvo havas oficialan statuson en la nordaj regionoj de tiu lando, kie loĝas la plimulto de la etnaj uzbekoj. Konsiderinda kvanto da etnaj uzbekoj loĝas ankaŭ en tiuj regnoj, kies teritorioj iam formis la historian hejmon de tjurkaj popoloj de Centra Azio: 1 miliono en Taĝikio, pli ol 900 000 en Kirgizio, preskaŭ 600 000 en Kazaĥio kaj proksimume 300 000 en Turkmenio. Uzbekoj estas ankaŭ unu el la 56 oficiale konfirmitaj etnaj grupoj en Ĉinio [rim. de trad.: kaj en la rusa kaj en la angla temas pri 56 etnaj minoritatoj, sed laŭ la ligita artikolo tiu ĉi nombro inkludas ankaŭ hanojn, la plej grandan etnan grupon de Ĉinio].
#000142
Politikaj kaj ekonomiaj faktoroj ankaŭ kaŭzis grandan nombron da etnaj uzbekoj — migrantoj, rifuĝintoj kaj azilpetantoj — en Rusio (kie loĝas preskaŭ 2 milionoj da uzbekoj [en]), Turkio, Sauda Arabio kaj Pakistano. Krome, novaj diasporoj nun disvolviĝas en Usono, Kanado, Aŭstralio kaj la Eŭropa Unio.
#000143
Ŝanĝantaj tempoj — ŝanĝantaj skriboj
#000144
“O'zbek tili”, “ўзбек тили” aŭ “اوزبیک تیلی‎” — ĉio ĉi estas manieroj skribi la vortojn, signifantajn “La uzbeka lingvo”. Dum la multnombraj politikaj kataklismoj en Mez-Azio novaj regantoj venadis kun novaj ideoj — trudante sian skribovarianton al la loka loĝantaro.
#000145
Memoriga taso en la Muzeo pri literaturo en Taŝkento, honore al Aliŝer Navoi, poeto de la 15-a jarcento kiu estas konsiderata kiel la patro de la klasika tjurka literaturo. La nomo de Navoi estas skribita en araba skribo kaj cirila alfabeto. Foto (c): Filip Noubel, uzata kun permeso.
#000146
La tradicia kaj plej longe uzata skribsistemo por la uzbeka lingvo estas la araba. Ĝin oni ekuzis en la oka jarcento [en], dum la islamiĝo kaj la integrado de la uzbeka kulturo en la araban-persan mondon. Hodiaŭ tiu ĉi alfabeto ankoraŭ estas uzata de ordinaraj uzbekparolantoj, oficialuloj kaj amaskomunikiloj en Afganio kaj Ĉinio. Ĝi estis konservata sur la teritorio de la moderna Uzbekio dum la tuta periodo de ties aparteno al la Rusa Imperio.
#000147
Sed kiam la Sovetoj starigis la kontrolon super Uzbekio, ili provis rimarkebligi plenan rompon kun la malnovaj religiaj kaj kulturaj kutimoj, por meti la bazon de nova sekulara uzbeka identeco, taŭga por la komunisma moderneco. En 1928 la uzbeka lingvo estis transskribita en latina alfabeto [en], uzata ĝis la 1940-a jaro. Poste la latina alfabeto estis anstataŭigita per la cirila alfabeto, atestante pri nova 180-grada turniĝo en la sovetia utopia vizio: por la tuta loĝantaro la unua lingvo estu la rusa.
#000148
La sendependeco alportis novajn ŝanĝojn de la alfabeto. En la 1991-a jaro en la uzbeka lingvo estis enkondukita la latina alfabeto por denove rimarkebligi rompon, sed ekde nun kun la sovetia pasinteco. Tiu ĉi reformo ankoraŭ daŭras, ĉar estas proponataj, testataj kaj diskutataj diversaj versioj [ru] de la plej nova latina alfabeto. La plej freŝa reformo datiĝas de majo 2019.
#000149
Hodiaŭ la malnova cirila alfabeto daŭre estas vaste uzata en Uzbekio, videbla sur stratŝildoj, en reklamo, en librejoj, sur televidekranoj kaj en la reto. Tamen en ĉiuj oficialaj dokumentoj kaj Interrete la registaro komunikiĝas en la latina alfabeto. Ĉiaokaze, la cirila alfabeto daŭre dominas inter la etnaj uzbekaj komunumoj en la najbaraj Kazaĥio, Kirgizio, Taĝikio kaj Turkmenio.
#000150
Dum en Vikipedio estas nur iomete pli ol 130 000 artikoloj [uz] en la uzbeka lingvo (legantoj povas elekti inter la latina kaj cirila alfabetoj), la nekuraĝa politika degelo, kiu komenciĝis post la morto de eksa prezidento Islom Karimov en la jaro 2016, kondukis al eksploda plimultiĝo de enhavo en sociaj retoj. Tiaj platformoj, kiel Facebook, Telegram kaj Instagram, iĝis ĉefaj fontoj de informoj (kaj misinformoj), amuzoj, sociaj interagoj, interalie modifante la lingvon mem [en] kaj la manieron esprimi sin.
#000151
В Узбекистане, прощаясь с другом, обычно говорят «gaplashamiz» или «telefonlashamiz». В переводе это означает «давай еще как-нибудь поговорим» или «созвонимся». Однако сейчас узбеки всё больше говорят друг другу «telegramlashamiz»: спишемся в Telegram.
#000152
En Uzbekio, kiam oni ĝisas kun bona amiko, estas kutime diri “gaplashamiz” aŭ “telefonlashamiz”. En traduko tio signifas “ni reparolu” aŭ “ni kontaktos telefone”. Pli kaj pli tamen uzbekoj diras unu al la alia “telegramlashamiz”: ni parolu per Telegram.
#000153
Aperis ankaŭ blogistoj kaj vlogistoj, iuj havas nun centmilojn [en] da abonantoj. Ĉe la kunfandiĝo de poezio kaj kantoj situas la plej vigla loko por la uzbeka lingvo en sociaj retoj. Tekstoj de kantoj ofte plenumas la funkcion de socia komento [en] al multegaj demandoj. Foje uzado de la alegoria lingvo de poezio estas maniero eviti politikan cenzuron, kiu daŭras en la lando malgraŭ la degelo.
#000154
[La originalo de ĉi tiu artikolo aperis la 9-an de oktobro 2014.]
#000157
Dum la palamento de Kirgizio debatas novan posedan strukturon de la orminejo de Kumtor, la plej granda alilanda investo en la lando, protestoj en la provinco de Isik-Köl, kie la minejo funkcias, certigas ke la parlamenta diskutado okazas sur fajra fono. Raportante la leviĝantan politikan krizon, eĉ renomaj amaskomunikiloj ŝajnas perdi la prudenton.
#000158
La 7-an de oktobro, inter 300 kaj 500 protestantoj kunvenis al la centra kvartalo de Karakol, postulante ke la kirgiza registaro insistu pri 70% da intereso en Kumtor sub la nova restrukturado, kontraste al la 50% kiun la registaro proponis ĝis nun en traktadoj. La restrukturadaj diskutoj inter la firmao kaj la registaro komenciĝis en januaro ĉi-jare kaj raportite nun proksimiĝas al la fino. En majo tumultoj apud la minejo en la orienta regiono de Isik-Köl kaj la okupado de registara konstruaĵo en la sudo de la lando skuis la malfortan respublikon. Filmeto afiŝita ĉe YouTube ŝajnas montri ke lokaj krimuloj implikiĝas en provokon de la tumultoj.
#000159
Emil Kaptagajev, eksa Stabestro de Prezidanto kaj nuna provincestro de Issyk-Kul, havis strangan tagon la 7-an de oktobro (skanita foto prenita el )
#000160
Nun la “K”-vorto denove spicas kirgizan politikon. Dum la posttagmezo de la 7-a de oktobro, en kiu komenciĝis paca manifestacio, la provincestro de Isik-Köl, Emilbek Kaptagajev, subite ostaĝiĝis en strangaj cirkonstancoj. Dum la sekvaj horoj, kiam okazis konfliktoj inter polico kaj la protestantoj, fluis onidiro, ke oni verŝis benzinon sur lin kaj pretigis lin por bruligo. Tuj post la liberiĝo Kaptagajev klarigis [ru] ke la protestantoj nur minacis bruligi lin kaj ” tranĉi lin en pecojn kiel ŝafon” .
#000161
Estas notinde, ke Kaptagajev, eksa stabestro de la eks-prezidanto Roza Otunbajeva, ne estas populara publika figuro. En komento sub artikolo, kie li priskribis sian lastatempan sperton kiel ostaĝo, unu leganto sub la kaŝnomo “reader [leganto]” skribis [ru] jenon:
#000162
Dio mia, kompatinde malbonŝanca li! Ili vere volis tranĉi lin... Nu, ili devus aŭ tranĉi vin aŭ pafi vin, kaj poste ili devus prezenti vin al lupoj kiel kebabon. Tamen lupoj meritas pli bonan viandon ol tiun de la kalvulo.
#000164
Intertempe en parlamento, porokaza parlamenta komitato decidis renovigi diskutojn pri la posedo de Kumtor kaj ankaŭ prepari voĉdonon pri malkonfido al la registaro.
#000165
Dastan Bekeŝev, juna kirgiza parlamentano kaj unu el la plej sekvataj tviteranoj en la lando trovis amuza la subitan vigliĝon de aktiveco de la komitato:
#000166
Как-то “во время” Алымбеков выносит вопрос по недоверию Правительству. Видимо хочет подмохнуть настроениям митингующим против Кумтора.
#000167
Estas strange vidi, kiom “ĝustatempa” estas la decido de Alimbekov [membro de la parlamenta komitato] eldoni voĉdonon pri malkonfido al la registaro. Evidente li [Alimbekov] volas utiligi la humorojn de la protestantoj kontraŭ Kumtor.
#000169
Bekeŝev ankaŭ pripensis [ru] ke sen Kumtor la politika opozicio de Kirgizio havus ne multon por fari:
#000170
La opozicio kaj aliaj malbonaj fortoj bonŝance havas Kumtoron kiel pretekston [por malordoj]. Alie, ili devus elpensi ion alian.
#000172
Edil Baisalov, alia eksa Stabestro de Prezidanto kaj aktiva uzanto de Tvitero, argumentis dum la kirlego, ke la sieĝita ĉefministro de la lando devus forlasi la postenon:
#000173
Кстати, на тему: Сатыбалдиев должен уйти в отставку по любому. Не справился, не оправдал, не получилось. И не только по #Кумтор!
#000174
Parenteze, dum ni diskutas pri tiu temo: [Jantoro] Satibaldijev [la ĉefministro] devas eksiĝi ĉiuokaze. Li malsukcesis, ne kontentigis la esperojn, ne povis administri aferojn. Kaj ne temas nur pri #Kumtor!
#000176
En la malgranda komunumo de Tvitero en la respubliko, #СпаситеЖанторо [#SaviJantoro] nun estas populara kiel kradvorto. La ideo estas savi Satibaldijev – per lia eksigo.
#000177
Kvankam Kirgizio estas ne perfekta demokratio, ties amaskomunikiloj ĝuas la duban komplementon esti la plej liberaj en la postsovetia Centra Azio. Tamen la raportado de la eventoj en Karakol fare de la ĉeffluaj amasomunikiloj estis mizera. La ŝtata unua kanalo, OTRK, elsendis nur mallongan raporton pri la eventoj, atentante pli multe la vojaĝojn de Prezidanto Atambajev kaj lian naskiĝtagan mesaĝon por la rusia prezidanto. La kanalo eĉ ne menciis la fakton ke la protestantoj en Karakol tenis la provincestron ostaĝe.
#000179
@vbbogatyrev кем бы он ни был – полпреда нельзя захватывать, власть должна сразу реагировать, не дожидаясь ночи; @KTRK_kg нормально освещать
#000181
Kiu ajn li [Kaptagajev] estas – ili ne povas simple kapti registaran reprezentanton, la aŭtoritatuloj devus tuj reagi sen atendi la noktiĝon; kaj @KTRK_kg [ŝtata TV] devus raporti la novaĵon adekvate.
#000183
Dum konspiraj teorioj kirliĝis pri la faligo de la registaro fare de eks-prezidantoj kaj “eksteraj fortoj” kiel Usono, Veĉernij Biŝkek, unu el la plej malnovaj kaj plej respektataj ĵurnaloj de Kirgizio, afiŝis amason da artikoloj citantaj siajn “proprajn fontojn”, kiuj ŝajnis esti destinitaj sole por kreskigi la onidirojn. Artikolo citanta [ru] misteran figuron “en alta rango de povo” diris ke la kapto de Emil Kaptagajev estis planita de lia eks-estro, eks-prezidanto Roza Otunbajeva, en kunagado kun eks-ĉefministro Omurbek Babanov kaj, surprize, Kaptagajev mem.
#000184
Kara Veĉorka [karesformo por Veĉernij Biŝkek], estas klare ke vi estas sub premo kaj [ili] postulas ke vi presu tian informon bazitan sur “fontoj”. Tamen, memoru ke por multaj homoj vi ankoraŭ estas fonto de fidinda kaj objektiva informo. Penu klarigi al tiuj, kiuj premas vin kaj devigas vin publikigi tian rubon, ke vi simple ĉesos ĝui la fidon de viaj legantoj kaj ŝanĝiĝos en sama rubaĉo kiel Aki-press [kirgiza novaĵagentejo].
#000187
Atai Sadibakasov resumis la kolektivan amuziĝon kun la probable plej grava gazeta kaj interreta komunikilo de la lando, kiam li pepis en Tvitero [ru]:
#000188
Veĉoroĉka [eĉ pli tenera karesformo por Veĉernij Biŝkek], mia sunbrilo, ĉu vi freneziĝis?
#000191
Sube estas scenoj de la kaoso en Karkol, kie unu el la protestantoj minacis per sinbruligo.
#000192
Hodiaŭ 780 milionoj da homoj ne havas aliron al trinkakvo. La manko de ĉi tiu kara riĉfonto en Centra Azio ne nur metas homojn en la situacion de urĝa bezono kaj higiena danĝero; ĝi ankaŭ antaŭsignas la komencon de “akvomilitoj” — landlimaj bataletoj pri aliro al akvo, kiuj pligrandigas naturmediajn konfliktojn kaj donas al la regiono akrajn politikajn implikojn.
#000197
Almaz Kurambajev, 69-jaraĝa, loĝas kun sia edzino pli ol 160 kilometrojn for de la plej proksima urbeto en la provinco Oŝo en Kirgizio. Almaz vojaĝas per azeno en la montojn por trovi trinkakvon. Foto farita de Fyodor Savintsev / Salt Images, 2008. Kopirajto: Creative Time Reports, uzata kun permeso.
#000198
Centra Azio estas dividita en akvoriĉajn suprafluajn ŝtatojn kaj akvomankajn malsuprafluajn ŝtatojn. Taĝikio kaj Kirgizio estas du suprafluaj landoj kun la malplej forta ekonomio en la regiono. Oni povus kompreni, ke tiamaniere la naturo kompensas materian malriĉon per naturmedia abundo. Tamen, la ekvilibro de riĉfontoj en Centra Azio estas apenaŭ kontentiga. Nuntempe kelkaj kirgizaj leĝfarantoj konsideras la ideon malpliigi la fluon de akvo al la duonseka Uzbekio, la lando kun la plej grandaj loĝantaro kaj konstanta armeo en la regiono, post kiam Uzbekio malpliigis gasliveradon al la urbo Oŝo en la suda parto de Kirgizio en aprilo.
#000200
La decido de Uzbekio malpliigi gasliveradon al Oŝo povas origini en longdaŭra akvodisputo. Funkciuloj en Taŝkento, la ĉefurbo de Uzbekio, estas konsternitaj de la planoj de Kirgizio kaj Taĝikio konstrui gigantajn akvobaraĵojn por akvoenergia elektroproduktado supraflue de la riveroj Sirdarjo kaj Amudarjo.
#000202
Uzbekio dependas de ĉi tiuj akvofontoj por sia strategie gravega agrikultura sektoro, kaj timas, ke la akvobaraĵoj donos al la problemaj najbaroj la avantaĝon prokrasti la ellason de akvo. En 2012 la uzbeka prezidento Islom Karimov avertis, ke antaŭenigo de ĉi tiuj planoj sen konsidero pri malsuprafluaj landoj kiel Uzbekio kaj Kazaĥio povas konduki al vera milito.
#000204
Akvoproblemoj ne estas limigitaj al konfliktoj inter landoj en la regiono, sed etendiĝas al konfliktoj ene de landoj kaj inter komunumoj en ili. Akvoproblemoj ankaŭ okazas pro la disfalanta infrastrukturo el la soveta tempo. La supraflua Kirgizio, ekzemple, perdas trionon de sia akvo tra truoj en kadukiĝintaj irigaciaj retoj. Ĉi tio estas tre serioza problemo en kamparoj, kie abundo da akvo estas esenca por la kreskado de agrikulturaj plantoj.
#000206
Por ne sekmortigi plantojn, senesperaj kirgizaj vilaĝanoj starigis manfaritajn baraĵojn, kiuj deturnas la lokajn riverojn kaj havebligas al ili irigacion. Iliaj agoj kondukis al sekego en malsuprafluaj komunumoj. En lokoj kiel la regiono Batken en Kirgizio, en kiuj preskaŭ neniu povas konstati objektive, kie finiĝas Kirgizio kaj kie komenciĝas Taĝikio, perfortaj konfliktoj inter kirgizaj kaj taĝikaj vilaĝanoj pri irigacia akvo fariĝis banalaj okazaĵoj. Unu flanko akuzas la alian pri ŝtelado.
#000208
Militistoj gardas la enirejon al la Akvobaraĵo de Kambaratinsk sur la rivero Narin. La akvocentralo Kambar-Ati-1 ĉe la bazo de la baraĵo, financita ĉefe per rusia helpo je 2 miliardoj da dolaroj, havos la kapaciton je ĉirkaŭ 1 900 megavatoj. Foto farita de Fjodor Savincev / Salt Images, 2012. Kopirajto: Creative Time Reports, uzata kun permeso.
#000211
En Ĉinio, giganta loĝantaro kaj grandskala komerca agado metas grandegan premon sur la riverojn Ili kaj Irtiŝo, ambaŭ enfluantajn en Kazaĥion. El ili, la rivero Irtiŝo kunfluas en la riveron Obo en Rusio. Plua senakvigo de la baseno Obo-Irtiŝo kaŭzos neripareblan damaĝon al la tuta Azio, minacante vastajn fekundajn grundojn, endanĝerigante la fiŝadan industrion kaj severe difektante la rusian parton de la Arkta Oceano.
#000212
Por malgrandaj, senmaraj kaj malmulte konataj landoj kiel Kirgizio, “altigi sian reputacion” estas malrapida kaj malfacila procedo. Do, kiam steluloj el aliaj landoj venas por filmi scenojn en ilia kamparo, la espero estas ke la mesaĝo, kiun ili portos hejmen kun si estos ĝusta. Sed bedaŭrinde afero ne ĉiam progresas tiel.
#000216
Norvegaj fratoj kaj duopa TV-teamo Ylvis, kreis tumulton inter la retuzantoj de Kirgizio per sia kanto Zhanym (“kara”, aŭ “mia koro” tradukita el la kirgiza). La du fratoj, komediistoj kaj muzikistoj Bard kaj Vegard Ylvisakers vizitis Kirgizion lastsomere por registri kanton miksitan el la rusa kaj la kirgiza, kiun ili poste eldonis kaj prezentis en Norvegio. La teksto de la originala Zhanym estis sufiĉe sendanĝera, sed ilia decido prezenti “eksplicitan” version de la kanto por norvega televidkanalo provokis miksitan reagon de lokaj retuzantoj.
#000217
Almas Ysman, blogisto ĉe Kirgiza Servo de RFE/RL, klarigis [ruse] konfuzon pri la plenaĝula versio de Zhanym, lige al nun forigita filmeto de ilia prezentado:
#000218
“Культурный шок” испытали многие кыргызстанцы после просмотра концертной версии сомнительной песни про нашу страну. На Youtube гуляет видео со скандальной песней “Жаным” в исполнении двух родных братьев Ylvisåker, выступающих в группе YLVIS.
#000219
Все бы ничего, но в песне вперемежку с русским текстом используется жесткий мат на кыргызском языке. При этом братья размахивают кыргызским флагом, стоя на машине, где вместо номеров написано “шлюха” по-русски. А зрители, не понимая о чем поют братья, хлопают и радуются. Думаю, если бы то же самое спели на норвежском языке и про Норвегию, реакция в зале наверняка была бы другой.
#000220
Multaj kirgizoj spertis “kulturan ŝokon”, spektante koncertan version de dubinda kanto pri nia lando. En YouTube cirkulas filmeto de la skandala kanto Zhanym prezentita de du fratoj Ylvisaker, reprezentantaj la grupon YLVIS.
#000221
Tio estus ne grava, sed en la kanto, subtekstita en la rusa lingvo, oni uzis krudajn kirgizajn fivortojn. Plue la fratoj svingis la kirgizian flagon el la fenestro de aŭto kun la licencplato “PUTINO 1′′. Kaj la spektantaro, ne komprenante kion la fratoj kantas, aplaŭdas kaj amuziĝas. Mi pensas ke se ili kantus la samon pri Norvegio en la norvega, la reago de la spektantaro estus malsama.
#000222
Aparte krudaj fivortoj “Кандай коток” (“коток” aludas viran seksorganon en la kirgiza) estis en la centro de la reta ŝtormo, kiu sekvis. Ylvis jam pardonpetis, asertante [ruse] ke ĝia intenco ne estis insulti lokanojn, kaj ke ili enmetis la fivortojn kiel rimedon ridindigi la spektakloproduktistojn, kiuj havis nenian ideon pri la signifo de la vortoj. La oficiala filmeto de la kanto, sen fivortoj, estas ĉi-sube:
#000223
Uzantoj de sociaj retoj inklinis rigardi la kanton kiel facilaniman pecon de sensencaĵo, aŭ kiel insultan reklamadon de la erara bildo pri Kirgizio.
#000224
Aliaj trovis kaŝitajn motivojn en la aventuro de Ylvis tra Kirgizio, kiuj varias de la akcelado de seksa turismo ĝis ekstrema kultura afektado.
#000228
Uzanto de Youtube, Blujdayushiistrannik diris [ruse]:
#000229
Unue, ĉi tiu filmeto kreas interetnan streĉitecon. Due, ili blasfemas en la kirgiza. Kaj la numero de la aŭto estas “PUTINO 1′′ – kiel mi komprenu tion? Kiel vi povas ŝati ĉi tiun ”kanton”? Oni devus rompi la krurojn al tiuj moralaj kripluloj! La plej milda solvo estus meti ilin en malliberejon! Ĉi tiu “filmeto” ne aperu en YouTube, kaj estu honto de Norvegio permesinta al ili prezenti sin antaŭ publiko.
#000231
Ĝenerale, mi ne ŝanĝas mian opinion pri la popoloj de Norda Eŭropo, ĉar oni ne formas opiniojn pri la tuta nacio surbaze de mensdebiluloj kiel ili.
#000233
Ih nado obyavit’ personami «NON GRATA»! Ya gotova vam dat’ interview po povodu etoy pesni i eye ispolniteley, pozvonite mne, «klooptsy». Deputat JK KR, Zhyldyz Zholdosheva
#000234
Oni devas deklari ilin kiel “persona non grata”! Mi estas preta doni intervjuon pri tiu kanto kaj la duopo. Telefonu min, Kloop! Kirgizia Parlamentano Ĵildiz Ĵoldoŝeva.
#000235
Sed norvega civitano Ivar Dale, kiu laboris en Kirgizio dum longa tempo, argumentis [ruse] en Kirgiza Servo de RFE/RL, ke Ylvis ne volis ofendi iun intence:
#000236
Ylvis — это норвежские комики и довольно известные. Обычно их программы очень смешные.
#000237
Krom prezenti Zhanym la duopo ankaŭ filmis [norvege] humurajn epizodojn por la norvega TV-kanalo Norge pri siaj aventuroj en Kirgizio, en kiu loka blogisto Ilija Lukaŝ ludas ĉefrolon.
#000239
Eric Gourlan, fotisto, pasigis pli ol monaton en mallibrejoj en Kirgizio, dokumentante vivon de malliberuloj kaj gardistoj. La fotoj, kiun li faris tie, donas maloftan rigardon de interne al la mallibereja sistemo de la lando. La retejo Kloop.kg publikigis kelkajn el la rimarkindaj fotoj nun ekspoziciataj en muzeo en Biŝkeko.
#000242
La dokumenta filmeto ĉi-sube prezentas ankaŭ fotojn de Gourlan, kiuj donas unikan vidon al la vivoj de infanoj, virinoj kaj viroj malantaŭ ferkradoj en la centrazia lando. La filmeto estas plejparte en la rusa, sed havas subtekstojn en la angla.
#000243