«Ne diru kun sopir’: “ne plu” / Sed kun dankemo: “estis ili”»*Donald Broadribb, brila esperantologo, vortaristo, recenzisto, redaktoro, kaj tradukisto el la angla, helena kaj hebrea, ve, forpasis oktobre 2012 en Aŭstralio, lasinte al ni tradukon de la romano 1984 far George Orwell (plumnomo de Eric Arthur Blair) – unu el la plej ŝatataj kaj citataj britaj aŭtoroj en la 20a jarcento.
La romano estas prave konsiderata unu el la plej gravaj kontraŭ-tiranismaj (mal)utopioj, fonto de konategaj citaĵoj kaj nocioj (Granda Frato, novparolo, duoblapenso, pensakrimo...) kaj defioj pripensendaj kaj ne-tuj-facile solveblaj, kiujn la homaro alfrontas dum tuta sia registrita kelkjarmila historio: kio estas Libero, Vivcelo, Vivenhavo, Valoroj? Ĉu ni, homoj, bezonas “ŝtaton”? Ĉu gravas/indas scii la veran historion (kiun fakte kreas registoj)? Ĉu la ŝtato rajtas mortigi? Ĉu oni prefere restu sklavo sed viva ol pereu en ĥaoso? Ĉu io ajn entute de ni dependas?
#000001
Oni plu diskutas kaj disputas pri la mesaĝo de la verko, ties literaturaj ecoj, la politikaj emoj kaj mondrigardo de la aŭtoro kiu dum sia nelonga vivo (1903–1950) sukcesis partopreni gravegajn eventojn kaj dramece evoluigi sian mondrigardon – de konservatismema oficisto en Birmo ĝis socialisto kaj arda ano de trockiismo dum lia partopreno en la Hispana interna milito en 1936, en kiu li vidis kiel drame ŝanĝiĝis la socia situacio post la venko de Franko kaj kiel lie la “komunistoj” fakte kunlaboris kun la faŝistoj. Ĉu ne tiam li konceptis la tiom trafajn bildojn en la verkota La Besto-Farmo – kies ĉefa ideo estas perfido de idealoj kaj misuzo profitcela?
#000002
Laŭ iuj esploristoj, Orwell restis ĉiam “socialisto”. Ĉu povus “socialisto” verki tiom kontraŭtiranian romanon? Ja laŭ iuj, “socialismo” egalas stalinismon, gulagon, tiranion... – se nur komenci demandi. Socialismo kun homa vizaĝo?
#000003
La “oligarĥia kolektivismo” (korporacia komunismo, ĉu ne la sama afero ol faŝismo?), prezentita de la “renegato” Goldstein en la romano, evidente reflektas ideojn de la aŭtoro pri Stalino kaj la reĝimo, kiun tiu kreis en la konata lando.
#000004
“Duoblapenso” – eble centra nocio de la romano, kompleksa, ne simple komprenebla, detale pritraktita, kvazaŭ kvantumfizika – samtempe havi du malajn opiniojn, sciante ke ili sin kontraŭdiras, kaj kredante ambaŭ; konscie malkonsciiĝi, kaj poste, denove, malkonsciiĝi pri la hipnotiĝo kiun oni ĵus faris en si.
#000007
Eĉ por kompreni la vorton necesis uzi duoblapenson. Ĉu ni ne vidas, se bone atenti, signojn de tio en la agoj kaj diroj de iuj el ni?
#000008
Tamen iujn nemultajn vortojn mi trovus misaj aŭ almenaŭ pridiskutindaj, ekz. “Preter la maro” (beyond the sea) – eble tamen “fore post la maro”; “preter la malfruaj kvindekaj jaroj (beyond the late fifties) – eble tamen ”antaŭ la fino de la kvindekaj jaroj”; “lerta vizaĝo” (clever face) – eble tamen “inteligenta”, aŭ “saĝa” [kvankam ŝajne taŭgas en “Tre lerta sepjarulino, ĉu ne?”(Pretty smart of a nipper of seven, eh?) (pri ido kiu sukcesis lerte denunci); “senfina dialogado” – kiam temis pri “monologo” de Winston kun si mem, sed ŝajne taŭgas; “Departemento de Reserĉado” – Research Department – ĉu tamen “esplorfako” (-departemento)?; “nefamiliara” [besto] (unfamiliar) animal – eble “ekzotika”.
#000010
Aparte interesaj estas La principoj de novparolo en la apendico – kvankam iel la formalaj meĥanismoj similas al tiuj de Esperanto, kvankam kompreneblas, ke la du lingvoj havas malsamajn celojn.
#000012
Ĉu la antaŭvidita mondo ne realiĝis aŭ realiĝos jam antaŭ la jaro 2084, kiel supozas Broadribb? Mi samopinias kun tiuj, kiuj vidas ke la orŭela socio iĝas nuna realaĵo, sed en oble hororiga formo, se bone pensi.
#000013
Antaŭ nelonge min mirige ŝokis miaj propraj supozoj, ke Orwell fakte apologias la malhomigan reĝimon kaj la fina frazo “Li amas Grandan Fraton” estas celo de la homoj – fina paciĝo kun si mem, kun la realeco, kaj saviĝo – kvazaŭ estus dilemo inter resti homo aŭ iĝi “sana” angsoce en la ĉion-stringa amo de la Granda Frato.
#000014
Demonstraj versioj de “La Ondo”
Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn.
#000019
Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn.
#000021