La Dua Respubliko en Hispanio (1931-1939) estis floranta periodo por progresemaj ideoj, kiu draste finiĝis kun la alveno de la diktaturo. Tiurilate, en la pedagogia kampo abundis la lernejoj sekvantaj la Freinet-metodon kreitan de la francoj Célestin Freinet (1896-1966) kaj de lia edzino Élise Lagier-Bruno (1898-1983), kaj bazitan sur la ideo, ke infano estas aŭtoro de sia propra lernado. Por antaŭenigi sian modernan edukprojekton, ili fondis la Kooperativon de Laika Instruado (CEL), kiu havis oficejon por internacia lerneja korespondado, kun Esperanto-fako. Kunordigata de Honoré Bourguignon, en ĝi kunlaboris aliaj esperantistaj instruistoj kiel Marcel Boubou kaj Alfred Roux. Dum ok jaroj (1932-1940) Célestin Freinet redaktis la monatan revuon l’Educateur Prolétarien [La Proleta Edukisto], kiu inkluzivis konstantajn informojn pri Esperanto. Jam en ĝia unua numero aperis pluraj sciigoj pri la internacia Esperanto-movado kaj pri la uzo de Esperanto en la kadro de la korespondado inter Freinet-lernejoj el malsamaj landoj, en tekstoj verkitaj de Bourguignon.[1]
#000001
Laŭ Élise Freinet, en 1933, 250 francaj lernejoj komunikiĝis internacie en Esperanto, tiel faciligante la korespondadon de 2000 infanoj kun 3000 internaciaj geamikoj (Freinet 1974: 170-171), sed ankaŭ la rilatojn inter instruistoj. “Per la korespondado [en Esperanto] establiĝas konstanta interŝanĝado inter francaj kaj eksterlandaj instruistoj, kio permesas al ni disponi pri ĝenerala perspektivo de la internacia pedagogio kaj, samtempe, pri la karakterizaĵo de tiuj lernejoj, kiuj partoprenas en la korespondado” (Freinet 1974: 177).[2] Dekoj da tiuj internaciaj lernejoj troviĝis en Hispanio. Ili komunikiĝis internacie en pluraj lingvoj, kvankam laŭ Herminio Almendros (1898-1974), unu el la enkondukintoj de la Freinet-pedagogio en Hispanio, la ĝenerala regulo estis fari ĝin en Esperanto. Nur kiam tio ne eblis, oni devis uzi tradukajn servojn en malsamaj lingvoj (Jiménez Mier y Terán 2002: 115).
#000002
La esploroj de Fernando Jiménez Mier y Terán permesas identigi dudekon da tiuj esperantistaj instruistoj en Hispanio.[3] Kelkaj estis konataj movadanoj, kiel la majorkano José(Josep) Roselló Ordinas (1882-1966). Li partoprenis kongresojn kaj asociojn, kunfondis Esperantistan Klubon Palman, verkis en la kataluna kaj en Esperanto (interalie pri religiaj temoj) kaj membris en la Lingva Komitato, kvankam poste fariĝis subtenanto de Latino sine flexione kaj forlasis la Esperanto-movadon (Margais, 2002: 269-270). Ankaŭ menciindas Sidonio Pintado Arroyo (1886-1939). Inter aliaj postenoj, li estis organizanto de infanaj kampadejoj kaj Komisaro de la Nacia Lernejo por Blinduloj kaj Surdmutuloj. Aktiva movadano, li prezidis Hispanan Esperanto-Asocion en 1935-36. Tuj post la Hispana Milito, li estis ekzekutita la 30-an de Majo 1939.
#000003
Aparte gravaj en la hispana Freinet-komunumo estis Simeón Omella, José de Tapia kaj Ana Gavín. Simeón Omella Ciprián (1895-1950) instruis en la lernejo de la vilaĝo Plasencia del Monte, en Hŭesko/Osko. Dum la milito li laboris en Barcelono kiel estro de la lernejo por georfoj La Paloma [La Kolombo]. Poste li ekziliĝis en Francio, unue en la koncentrejo de Barcarès kaj poste en Carmaux, Tarn[4]. Siaflanke, la andaluso José de Tapia Bujalance (1896-1989) instruis en pluraj lernejoj de Katalunio. Li fariĝis esperantisto junaĝe, lernigante la internacian lingvon al grupo de anarkiistoj en 1914-18, kiuj laboris en minejo. Post la milito li konatiĝis kun la francaj koncentrejoj de Agen, Argelés, Barcareès kaj Saint Cyprien antaŭ fine ekziliĝi en Meksiko. Trie, la barcelona instruistino Ana Gavín Escarra (n. 1904) memorigas nin, ke ankaŭ ekzistis virina flanko de tiu ĉi afero. Tiel, en la lernejo de Vallbona d’Anoia, apud Barcelono, ŝiaj lernantinoj eldonis la unuan Freinet-kajeron en Hispanio faritan de infaninoj, El Carol. Postmilite, ŝi restis laborante kiel instruistino en sia lando.
#000004
Esperantlingva eldonaĵo de la franca Freinet-movado. Aperis en oktobro de 1939.
#000005
Fakte, kiel vidate, la dum- kaj postmilita sorto de tiuj Freinet-instruistoj, kiuj ankaŭ interesiĝis pri Esperanto, estis tre diversa. Kelkaj, kiel Gavin, sukcesis daŭrigi sian profesion dum la diktaturo. Aliaj, kiel Vicente Ten Aloy (1912-1946), estis postmilite en hispanaj koncentrejoj ; elirante en 1943 korpe kaj psike malforta, li malfermis lernejon en lia naskiĝurbo Bétera, sed baldaŭ mortis (Castillo Ferrer 2013:55-64). Tamen, la plimulto estis elpelita kaj ne plu instruis en publikaj lernejoj. Kelkaj ekziliĝis, kiel Omella kaj de Tapia. Kaj aliaj estis mortpafitaj, kiel Pintado. Kroma ekzemplo tiurilate estas Ricardo Márquez (n. en Alconchel, Badajoz, 1906), mortpafita en 1936.[5] Kaj same estis ekzekutita la malagdevena Ricardo Fernández Cabal (1908-1938). Ĉi-foje ni konas la cirkonstancojn de tiu morto, ĉar Fernández Cabal partoprenis la fuĝon de Ezkaba, kune kun aliaj 794 homoj. Mallonge poste, li estis denove kaptita kaj la 8-an de Septembro 1938 li estis mortpafita kiel unu el la organizantoj de la fuĝo.[6]
#000006
Verŝajne la plej aktiva propagandisto de Esperanto en la hispana Freinet-medio estis Salvador Dasi Llopis (Valencia, 1911). En 1935-36 li verkis artikolaron (almenaŭ 13 tekstojn) en la pedagogia revuo El Magisterio Español [La Hispana Instruado] pri lerneja korespondado kun Japanio, Pollando kaj Rusio, kaj pri rilataj temoj, kiel Esperanto kaj instruistoj, Esperanto kiel kulturigilo, Esperanto kaj pacifismo, Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj (TAGE) kaj aliaj. Tiu agado ankaŭ atingis eĥon en la nacia Esperanto-movado. Ekzemple, la numero 61 (julio 1936) de Hispana Esperanto-Gazeto, oficiala organo de Hispana Esperanto-Asocio, raportis la jenon: “Sur la grava gazeto ’El Magisterio Español’ (numero de la 28a de majo 1936) ni legas interesan artikoleton de S-ro Salvador Dasi komentante la novaĵon ke en la Konferenco de la Asocio por Nova Edukado (Utrecht, Nederlando) oni uzis Esperanton kiel oficiala[n] lingvo[n], flanke de la franca, angla, germana kaj nederlanda, kaj ke en Oslo oni akceptis konkludojn pri enkonduko de Esperanto en la unuagradaj lernejoj.”
#000007
Dum la Hispana Milito, Salvador Dasi, ano de la valencia Grupo Laborista Esperantista, kunlaboris per originalaj tekstoj kun la kontraŭfaŝisma Esperanto-gazeto Popola Fronto, sed ne ĉesis esti instruisto. Tiurilate, estante leŭtenanto apud Kordobo en la fronto de Andaluzio, la 17an de novembro de 1937 li verkis leteron al skeptika amiko, kiu pridubis la eblecon lerni kaj instrui dummilite. Fragmenton de tiu letero publikigis Popola Fronto, al kiu apartenas la sekvantaj du alineoj:[7]
#000008
“Ne ĉiam falas obusoj sur la tranĉeoj; kiam la mitraliloj[8] silentas k ĉesas la plumba hajlado, en la manoj de la soldatoj aperas la elementaj libroj por legolerni. Tiam, la oficiroj, kiuj—kiel mi—estis instruistoj antaŭ la milito, kun la komisaroj, politikaj delegitoj k ankaŭ serĝentoj posedantaj ioman kulturon, vigle kunlaboras helpante la delegitojn de la Milico de Kulturo de la bataliono, en ilia tasko. Tre ofte, eĉ la majoro klarigas aŭ proponas solvon de problemoj al kelkaj soldatoj, kiuj ŝatas la matematikojn. Fervore komencas la soldatoj siajn klopodojn por skribi vortojn, uzante la genuojn kiel skribotablon. Tiuj ĉi lecionoj estas preskaŭ ĉiutagaj, se la Stabo ne ordonas atakon; tiel la kulturo, malrapide sed konstante, kreskas.
#000009
Ĉu vi do komprenis jam la gravan rolon de la Milico de la Kulturo. Ĉu vi povas kompreni la alternadon de obusoj kun legolibroj, de pafilo kun krajono? Vere estas ia surprizo, tiu emo al klerigo subite vekiĝinta sub la bruego de obusaj eksplodoj. Tiuj ’plenkreskuloj’ kiuj ĉeestis vespere al niaj lernejoj, dum proksimaj pasintaj tempoj—pli por viŝi la vilaĝan tedon ol por emo al scio—estis la unuaj improvizitaj k kuraĝaj milicanoj, transformiĝinte poste, laŭ dekretoj de la Registaro, en tre disciplinataj soldatoj,[9] kiuj, dum paŭzo en la parapeto, streĉe tenante pafilon inter ambaŭ kruroj, kurbigas sian spinon legante lernejajn librojn speciale eldonitajn por la batalantaj analfabetoj.”
#000010
[2] Tradukis tiun citon Javier Alcalde.
#000029
[6] Anekdote, la organizantoj de tiu fuĝo uzis Esperanton kiel sekretan lingvon dum ĝia pretigado. Vidu Ezkieta (2017).
#000033
Militrakonto est le carnet de bord d’une recherche sur l’imaginaire transnational de la seconde guerre mondiale à travers les sources en espéranto.
Afrikaans – العربية – Bahasa Indonesia – Català – Deutsch – Español – Esperanto – English – Français – עִבְרִית – Italiano – 日本語 – Magyarul – Po polsku – Português – Русский
#000041
“Realisma kaj vera rakonto” pri la mondo: La alveturado de Lucien Péraire orienten (1928-1932)De arda kredanto al disidentoLa malmilito de svisa esperantistoLa taksiisto kaj la naŭ krucoj
#000042