Post la nederlanda polic'o, nun ankaŭ la franc'a aer'arme'o trejn'as agl'o'j'n kun la cel'o
„ĉas'i” suspekt'ind'a'j'n et'a'j'n tele'gvid'at'a'j'n aviad'il'o'j'n, la tiel nom'at'a'j'n droneojn. La program'o'n
koncern'e la ĉas'ad'o'n per rab'o'bird'o'j oni efektiv'ig'as en milit'baz'o en la komun'um'o Mont-de-Mars'a'n.
#000005
Ĉu unu'lingv'a, unu'kultur'a, unu'kolor'a mond'o? Ne, dank'o'n
#000008
Kred'ebl'e, neniam en la histori'o de la mond'o est'is tiom da miks'iĝ'o inter unu'op'a'j ul'o'j
el divers'a'j naci'o'j, nek iam est'is tiom da migr'ad'o. En Irlando, ek'de la al'iĝ'o de ĉi
tiu ŝtat'o al EU, la demografi'o drast'e ŝanĝ'iĝ'is. Antaŭ kelk'a'j jar'dek'o'j la lok'a loĝ'ant'ar'o
est'is preskaŭ tut'e homogen'a, sed la al'ven'o de hom'o'j kun plej divers'a'j origin'o'j (tamen
precip'e el Pollando kaj balt'a'j land'o'j) ali'ig'is iom post iom la situaci'o'n, bunt'ig'ant'e
#000009
Sed ne ĉiam tia aranĝ'o facil'e plen'um'ebl'as. Pov'as aper'i ne'natur'e – kaj eĉ art'e'far'it'e – komunik'i, kiam unu el la ge'patr'o'j komunik'as kun infan'o aŭ infan'o'j en lingv'o kiu'n
li/ŝi ne kutim'e uz'as por babil'i kun la edz'o aŭ edz'in'o. Pli'e, infan'o'j kaj jun'ul'o'j kutim'e
ne ŝat'as uz'i lingv'o'n ne kon'at'a'n de la propr'a'j jun'a'j ge'amik'o'j. Ebl'e ili sent'as si'n
fremd'a'j kaj mok'at'a'j: ili vol'as parol'i la sam'a'n lingv'o'n kiel la sam'aĝ'ul'o'j, aŭskult'i
la sam'a'n muzik(aĉ)on, port'i la sam'a'j'n bizar'a'j'n vest'aĵ'o'j'n kaj manĝ'i ekzakt'e la sam'a'n
nutr'aĵ'o'n (prefer'e tiel nom'at'a'n „rapid'a'n manĝ'aĵ'o'n”).
#000012
Ke stri'kod'o'j ne ĉiam est'as ted'a'j, tio'n pruv'is nederlanda fromaĝ'fabrik'o, kiu petol'e
al'don'is bov'in'o'n al la nigr'a-blank'a stri'ar'o.
#000017
Roman'o en la portugal'a premi'it'a
#000018
La al'juĝ'int'o'j en Dublino est'as gratul'ind'a'j pro si'a elekt'o. Ebl'as ĝoj'i, ke (preskaŭ)
ne nur la literatur'o de la domin'ant'a angl'e'parol'ant'a mond'o est'as vid'ebl'a en la irlandaj
libr'o'vend'ej'o'j kaj bibliotek'o'j. Tre bon'ven'a est'as la aper'o de pli kaj pli da literatur'o
#000022
Se iam vi vizit'os Kipron, kaj ne sci'os, ĉu vi el'turn'iĝ'os per la lok'a lingv'o, sci'u,
ke almenaŭ lakt'o'n vi pov'os facil'e trov'i! Fot'o: ROBERTO Pigr'o
#000023
Vojaĝ'o al la plej for'a skot'a insul'o
#000024
La Naci'a Kurator'ej'o de Skot'land'o (National Trust for Scotland) est'as privat'a organiz'aĵ'o, cel'ant'a protekt'i kaj administr'i grand'a'n nombr'o'n da valor'eg'a'j
histori'a'j konstru'aĵ'o'j, bien'o'j, insul'o'j kaj lok'o'j de apart'a bel'ec'o en Skot'land'o. La
organiz'aĵ'o protekt'as la naci'a'n teritori'a'n hered'aĵ'o'n kaj ebl'ig'as al'ir'o'n al ĝi. Pag'int'e
modest'a'n kotiz'o'n, oni pov'as membr'iĝ'i kaj vizit'i sen'pag'e vid'ind'aĵ'o'j'n.
#000025
Vojaĝ'ant'o'j kaj turist'o'j, kiu'j dezir'as ek'kon'i la plej vid'ind'a'j'n lok'o'j'n en Skot'land'o,
pov'as vizit'i la hejm'paĝ'o'n de la organiz'aĵ'o, kie trov'iĝ'as list'o de protekt'at'a'j propriet'aĵ'o'j.
Tiu'j, kiu'j ted'iĝ'as de rond'ir'o'j tra muze'o'j, katedral'o'j, bien'o'j kaj kastel'o'j, pov'as
spert'i pli streĉ'a'j'n kaj ekscit'a'j'n ekskurs'o'j'n al sovaĝ'a'j mont'ar'o'j kaj izol'it'a'j insul'o'j.
#000026
La plej aventur'em'a'j kaj kuraĝ'a'j (kondiĉ'e ke ili hav'as sufiĉ'e da temp'o kaj pov'as rezist'i
mar'mal'san'o'n) entrepren'as vojaĝ'o'n al la insul'o Saint Kilda (gael'e
Hirt'a). Ĝi est'as la plej for'a brit'a insul'o kaj unu el la plej izol'it'a'j kaj sovaĝ'a'j lok'o'j
en Eŭrop'o. Oni pov'as vizit'i ĝi'n per ŝip'o de la haven'o Ob'a'n sur la skot'a ĉef'ter'o aŭ
per ŝip'et'o de la insul'o'j Harris (gael'e
Na Hearadh) aŭ North-Uist (gael'e
Uibhist-a-Tuath) en la Hebridaj Insul'o'j. Ili ating'ebl'as per ŝip'o aŭ aviad'il'o.
#000027
Ebl'e pli konven'a vetur'ebl'ec'o est'as tiu de insul'o Skye (facil'e ating'ebl'a per pont'o
de la ĉef'ter'o). La plej mal'long'a vetur'ad'o al Saint Kilda daŭr'as proksim'um'e ok hor'o'j'n.
La vojaĝ'o ne rekomend'ind'as por infan'o'j aŭ por tiu'j, kiu'j sufer'as de mar'mal'san'o. La
veter'o ne ĉiam ebl'ig'as, ke la vetur'ad'o okaz'u.
#000028
Dum du mil jar'o'j la insul'o Saint Kilda est'is loĝ'at'a de divers'a'j popol'o'j. Ebl'e pra'loĝ'ant'o'j
okup'is ĝi'n dum la neolitik'a epok'o. Ili'a kultur'o post'las'is kelk'a'j'n ŝton'a'j'n rest'aĵ'o'j'n
sur la insul'o. La origin'o de tiu popol'o est'as ne'kon'at'a, kaj la pra'histori'o de la insul'o
est'as mister'a. Eĉ la nom'o „Saint Kilda” est'as disput'at'a. „Saint” signif'as „sankt'ul'o”, sed neniam est'is sankt'ul'o kun tiu nom'o. Okaz'is iu mis'kompren'o, ĉu pro menci'o en
nederland'lingv'a manuskript'o, ĉu pro kripl'ig'o de skandinav'a nom'o.
#000030
La insul'an'o'j neniam nom'is si'a'n hejm'o'n „Saint Kilda”. Por ili ĝi ĉiam nom'iĝ'is Hiort, sed en la insul'a dialekt'o la son'o
r oft'e pli simil'is al
l, do „Hiort” aŭ „Hirt'a” prononc'iĝ'is kiel „hilt”. De „hilt(a)” al „kilt'a” aŭ „kilda” ne est'as long'a paŝ'o. Dum la post'a'j jar'cent'o'j hom'o'j el la plej okcident'a'j Hebridaj
Insul'o'j, kies gael'a lingv'o est'is ili'a sol'a lingv'o, okup'is Hiort. Eĉ en la last'a'j jar'o'j
viv'is mal'jun'a'j insul'an'o'j, kiu'j nek parol'is nek kompren'is la angl'a'n.
#000031
Est'as apenaŭ kred'ebl'e, ke hom'o'j pov'is tiom long'e post'viv'i sur tiu for'a, sovaĝ'a kaj
mal'fekund'a insul'o. Tamen la insul'an'o'j am'is si'a'n rok'a'n hejm'o'n kaj plor'is, kiam ili
fin'fin'e dev'is for'las'i ĝi'n. Ili'a viv'o cert'e est'is eg'e dur'a. Ili hav'is plej spart'an
diet'o'n: mar'bird'o'j, mal'facil'e kultiv'it'a aven'o kaj mal'abund'a'j ter'pom'o'j. Fiŝ'o'j'n ili mal'oft'e
kapt'is kaj ne special'e ŝat'is. Kiam mal'san'o'j okaz'is – ekzempl'e iam'a terur'a epidemi'o de tetan'o inter nov'nask'it'o'j – mank'is kurac'ist'o kaj medicin'aĵ'o'j. La reg'ist'ar'o en Londono kaj la aŭtoritat'o'j en Skot'land'o
preskaŭ tut'e ignor'is la insul'an'o'j'n. Eĉ en la du'dek'a jar'cent'o oni rifuz'is hav'ig'i al
ili poŝt'serv'o'n, telegraf'o'n, telefon'o'n aŭ transport'o'n.
#000032
La for'las'o de la insul'o est'is pen'ig'a precip'e por la pli mal'jun'a'j hom'o'j. En 1930 pro
la mal'fort'a ekonomi'a konjunktur'o la sen'labor'ec'o est'is grav'a problem'o kaj mal'facil'e
ebl'is trov'i labor'o'n por la labor'kapabl'a'j insul'an'o'j. La aŭtoritat'o'j decid'is dung'i ili'n
en la arb'ar'o'j de la re'arb'ar'ig'a komision'o de Skot'land'o, malgraŭ la fakt'o, ke la pli'mult'o
de la loĝ'int'o'j de tiu sen'arb'a insul'o neniam vid'is arb'o'j'n kaj neni'o'n sci'is pri tiu
spec'o de labor'o. La rezult'o est'is tre mal'kontent'ig'a, kaj ili mult'e sufer'is. Kelk'a'j
el ili loĝ'is inter hom'o'j, kiu'j nek parol'is nek kompren'is ili'a'n gael'a'n lingv'o'n.
#000034
Antaŭ jar'o'j, kiam mi est'is student'o kaj loĝ'is en la skot'a kamp'ar'o, mi iu'tag'e renkont'is
pastor'o'n de preĝ'ej'o en apud'a vilaĝ'o. Dum konversaci'o li rakont'is, ke kiam li est'is
knab'o, li loĝ'is sur Hiort, kie li'a patr'o est'is misi'ist'o. Evident'e li est'is unu el
la last'a'j infan'o'j (kvankam ne de'nask'a insul'an'o), kiu kon'is la viv'o'n en tiu for'a lok'o.
#000035
La tragedi'o de Hiort kuŝ'as nun en la pas'int'ec'o kaj est'as preskaŭ forges'it'a. La last'a
insul'an'o Rachel Johnson mort'is la 8an de april'o 2016 en la aĝ'o de 93 jar'o'j. Long'e
post la evaku'ad'o de la insul'an'o'j la brit'a ministr'ej'o pri defend'o instal'is sur Hiort
arme'a'n staci'o'n por monitor'i la spur'o'j'n de misil'o'j en Atlantik'o.
#000036
Kon'at'iĝ'u: la teatr'o Samarkanda el Almendralejo
#000037
En la urb'o Almendralejo [almendraleĥo], kiu situ'as en la provinc'o Badajoz [badaĥós]
de la aŭtonom'a region'o Ekstrem'a'dur'o (Hispanio), trov'iĝ'as la teatr'o
Samarkanda. Al ni'a'j demand'o'j respond'as la produktor'o de la teatr'o, hispan'a reĝisor'o, aktor'o
kaj televid'a prezent'ist'o Fermín Núñez Aren'as.
#000038
: S-ro Núñez, ĉu vi pov'us mal'long'e prezent'i al ni'a'j leg'ant'o'j la teatr'o'n
#000039
Núñez: Ni est'as profesi'a teatr'a kompani'o, kiu labor'as jam dum 24 jar'o'j. Ni'a repertuar'o
inkluziv'as klasik'a'j'n, modern'a'j'n, ĉambr'a'j'n, salon'a'j'n kaj sur'strat'a'j'n teatr'aĵ'o'j'n. Ni
montr'as al ni'a'j spekt'ant'o'j divers'a'j'n rakont'o'j'n, kiu'j ni'n far'as intelekt'e pli liber'a'j.
Ni est'as apert'a'j al ĉio, kio inspir'as, al'log'as kaj motiv'ig'as ni'n serĉ'i respond'o'j'n
al defi'o'j de la nun'temp'o.
#000040
: Kiel ven'is al vi la ide'o nom'i la teatr'o'n „Samarkanda”?
#000041
Núñez: Tem'as pri tio, ke kiam ni ek'funkci'is, est'ant'e amator'a trup'o, por ni la teatr'o est'is
kvazaŭ rev'o, kiu'n ni nur cel'is real'ig'i. Subit'e iu el ni ek'memor'is pri la fabel'e fam'a
urb'o Samarkando, kaj ni tuj ek'imag'is ni'n sur la Grand'a Silk'a Voj'o, en la urb'o de komerc'o
kaj kre'iv'o. Ankaŭ tre sonor'a kaj sorĉ'a vort'o „Samarkanda” ver'e fascin'is ni'n.
#000042
Núñez: Tio est'as unu'korn'ul'o, mit'a est'aĵ'o, vast'e dis'vast'iĝ'int'a en plur'a'j folklor'a'j tradici'o'j
kaj simbol'ant'a bon'o'n, lum'o'n, pac'o'n, bel'o'n kaj kre'iv'o'n. Kiam ni kre'is la teatr'o'n, tiu
magi'a figur'o esper'ig'is ni'n je sukces'o, konfid'o je est'ont'ec'o kaj inspir'is ni'n je serĉ'o
#000044
: En kiu'j land'o'j la teatr'o
ĝis nun prezent'is si'a'j'n spektakl'o'j'n?
#000045
: Kiu'j'n spektakl'o'j'n oni nun'temp'e prezent'as en la teatr'o
#000047
La alt'ul'o, kiu vol'is est'i et'a rakont'as la histori'o'n de real'e viv'int'a hom'o (kon'at'a kiel „ekstrem'a'dur'a gigant'o”) el ni'a region'o. Li'a skelet'o est'as nun konserv'at'a en la naci'a antrop'ologi'a muze'o
#000048
Pri'mok'u la klasik'ul'o'j'n konsist'as el parodi'o'j je klasik'a'j tem'o'j el la mond'a literatur'o. Ekzempl'e, la am'o
de Piram'o kaj Tisb'o en
Sonĝ'o de somer'mez'a nokt'o de William Shakespeare, la histori'o de kon'at'a rol'ul'o Juanito Ventolera (parodi'o je
Casanova) de hispan'a verk'ist'o Ramón del Valle-Inclán, sam'e kiel tem'o'j laŭ la verk'o'j
de klasik'ul'o'j de dramaturgi'o kiel Aristofan'o, Plaŭt'o, Terenci'o kaj ali'a'j.
#000050
2050 est'as futur'ism'a spektakl'o pri tio, kio pov'as okaz'i al la soci'o en total'ism'a ŝtat'o.
#000051
Tri en unu vic'o est'as amuz'a rakont'o pri tri sen'esper'iĝ'int'a'j, sen'labor'a'j aktor'in'o'j, kiu'j traf'as en
#000052
: Kiel vi imag'as Samarkandon?
#000053
Núñez: Por ni ĝi est'as fabel'a urb'o, la histori'a centr'o de kultur'a'j inter'ŝanĝ'o'j, la urb'o,
kie real'iĝ'as rev'o'j. Kaj unu tia rev'o jam plen'um'iĝ'is, donac'int'e al ni la nom'o'n de ni'a
#000054
: Vi'a'j bon'dezir'o'j al la loĝ'ant'o'j de Samarkando kaj al tut'a Uzbeki'o?
#000055
Núñez: Ni ŝat'us iam lud'i iu'n el ni'a'j spektakl'o'j en vi'a urb'o. Kaj ni dezir'as, ke ni'a'j kaj
vi'a'j rev'o'j real'iĝ'u, proksim'ig'ant'e ni'n kaj dis'volv'ant'e la mult'kultur'a'n kre'iv'o'n.
#000056
Ni not'u, ke la teatr'o
Samarkanda est'is fond'it'a en 1994 sur'baz'e de la teatr'a atelier'o de la Popol'a Universitat'o de
la urb'o Almendralejo. Bild'ig'ant'e la art'a'j'n figur'o'j'n sur la scen'ej'o aŭ dum la strat'a'j
event'o'j, la art'ist'o'j si'n turn'as al divers'a'j kre'iv'a'j teknik'o'j: evolu'ig'ant'e la teknik'o'n
de mov'ad'o, danc'o, akrobat'aĵ'o'j, muzik'o, kant'o'j, fabel'a'j instal'aĵ'o'j, fajr'aĵ'o'j, procesi'o'j
sur alt'eg'a'j stilz'o'j ktp, dum la spekt'ant'o'j oft'e iĝ'as sen'per'a'j part'o'pren'ant'o'j de la
#000057
La konsist'o de la trup'o de
Samarkanda vari'as de'pend'e de ĉiu apart'a teatr'aĵ'o, kutim'e de tri ĝis ses aktor'o'j kaj ankaŭ teknik'a
person'ar'o el kvar hom'o'j. La spektakl'o'j de
Samarkanda sufiĉ'e oft'e okaz'as sur la scen'ej'o de la Municip'a Teatr'o en Almendralejo.
Samarkanda lud'as ĉiu'j'n si'a'j'n spektakl'o'j'n (eĉ ekster'land'e) en la hispan'a lingv'o. Kaj iu'j el ili'a'j
teatr'a'j-strat'a'j spektakl'o'j tut'e ne postul'as lingv'o'n, ĉar ili okaz'as sen parol'a kompon'ant'o.
#000058
Tri spektakl'o'j de la teatr'o
Samarkanda est'is tri'foj'e nom'um'it'a'j je la premi'o'j
Max – la plej alt'a'j disting'o'j de Hispanio en la kamp'o de teatr'a art'o.
#000059
Mi vol'as not'i kun dank'em'o la amik'a'n sub'ten'o'n de la hispan'a filolog'o-esperant'ist'o José
Maria Salguero Rodríguez, kiu afabl'e konsent'is help'i pri organiz'ad'o de la intervju'o
kun la gvid'ant'ar'o de la teatr'o
Samarkanda. Inter'ali'e, ĝust'e José Salguero antaŭ proksim'um'e du'dek jar'o'j unu'a'foj'e inform'is la
aŭtor'o'n de ĉi tiu'j lini'o'j pri ekzist'o de la hispan'a teatr'o
#000060
Sub ĉiu valor'a parol'ad'o kuŝ'as io pli bon'a, nom'e, la Silent'o. La Silent'o est'as tiom
profund'a kiom la Etern'ec'o. La parol'ad'o est'as tiom mal'profund'a kiom la Temp'o.
– Tomas'o Carlyle (1795-1881), skot'a histori'ist'o kaj filozof'o.
#000061
Ie ajn en unu el la roman'o'j de la franc'a aŭtor'o Honoré de Balzac, trov'iĝ'as la fraz'o:
„Par'is me fait horreur” (Parizo horor'ig'as mi'n). Ne est'as evident'e, kial la bel'a franc'a ĉef'urb'o pov'us provok'i
tia'n sent'o'n, ĉar en la sam'a epok'o, kiam verk'is Balzac, cert'e est'is en Eŭrop'o plur'a'j
urb'o'j, kie la viv'kondiĉ'o'j est'is mult'e pli horor'a'j ol io ajn en Parizo. Marks'o kaj
Engelso pri'skrib'is la mal'san'a'j'n efik'o'j'n de la Industri'a Revoluci'o en la nord'a'j urb'o'j
de Angli'o, kie la viv'o de la labor'ist'o'j est'is mizer'a, brutal'a kaj mal'long'a.
#000063
Ek'de tiam, por la ordinar'a'j civit'an'o'j, la urb'a viv'o iom post iom iĝ'is pli facil'a kaj
pli prosper'a, sed tut'e ne pli trankvil'a. Komenc'e mal'rapid'e, sed konstant'e pli intens'e,
la urb'a medi'o far'iĝ'is pli kaj pli bru'a, pli kaj pli streĉ'a, pli kaj pli mal'agrabl'a.
La grand'a ben'o, kiu nom'iĝ'as Silent'o, ne plu est'is konstat'ebl'a.
#000064
Por hom'o'j, kiu'j nask'iĝ'is kun normal'a aŭd'pov'o, neniam kaj neni'e en la mond'o reg'as absolut'a
silent'o. Eĉ en lok'o'j, kie ne aŭd'iĝ'as la kant'o de bird'o'j, la zum'ad'o de insekt'o'j, kaj
la kri'eg'o'j de sovaĝ'a'j best'o'j, kelk'a'j son'o'j est'as aŭd'ebl'a'j: la murmur'o aŭ muĝ'o de la
vent'o'j, la susur'o de la mar'a'j tajd'o'j kaj la gut'ad'o de la pluv'o. Laŭ esplor'ist'o'j, la
antarkt'a kontinent'o est'as la plej silent'a region'o de la mond'o, sed eĉ tie okaz'as feroc'a'j
ŝtorm'o'j kaj blov'ad'o'j, sen menci'i la akr'a'j'n kri'eg'o'j'n de pingven'o'j apud la mar'bord'o.
Eĉ en nord-afrik'a'j dezert'o'j son'as la strang'a muzik'o de la mov'iĝ'ant'a sabl'o de dun'o'j.
#000065
Ek'de la komenc'o de la aktual'a jar'cent'o tiu tut'a kakofoni'o sen'brid'e kaj eksponencial'e
kresk'is kaj kresk'is. Ĝi influ'is la tut'a'n soci'a'n etos'o'n. Mult'a'j frenez'iĝ'is; drast'e
pli'iĝ'is la nombr'o de mem'mort'ig'o'j (kio jam est'is grav'eg'a problem'o dum la antaŭ'a jar'cent'o);
alkohol'ism'o kaj uz'ad'o de drog'o'j iĝ'is preskaŭ universal'a'j; ĉiu'tag'e okaz'is murd'o'j kaj
seks'per'fort'o'j en la urb'o'j kaj eĉ en la supoz'ebl'e trankvil'a kamp'ar'o; la mal'liber'ej'o'j,
mal'san'ul'ej'o'j kaj azil'o'j por mens'mal'san'ul'o'j est'is plen'ŝtop'it'a'j; ĉie est'is ĥaos'o. La
viv'o far'iĝ'is ne'toler'ebl'a. Nur jun'ul'o'j – kaj ne ĉiu'j – asert'is, ke ili ŝat'as la muzik'aĉ'o'n kaj la alt'decibel'a'n bru'eg'o'n. La reg'ist'ar'o trov'iĝ'is
#000067
Kompren'ebl'e okaz'is feroc'a re'ag'o kontraŭ la surd'ig'a mov'ad'o. Muzik'ist'o'j kaj kompon'ist'o'j
protest'is, ke ĝi kaŭz'os la mort'o'n de la muzik'a art'o. Surd'ig'ist'o'j kontraŭ'argument'is,
ke for'est'o de muzik'o est'as la prez'o, kiu dev'as est'i pag'at'a por re'gajn'i trankvil'o'n
kaj pac'o'n. Iu'j rimark'ig'is, ke Beethoven, kiam li surd'iĝ'is, ankoraŭ kapabl'is sent'i
si'a'j'n kompon'aĵ'o'j'n kaj kompon'i en la kap'o. Muzik'ŝat'ant'o'j – kiu'j re'memor'is asert'o'n de la renom'a violon'ist'o Jehudi Menuhin, ke ankaŭ la poezi'o
est'as muzik'o – konsol'is si'n per leg'ad'o de poezi'o, do la el'don'ist'o'j de poezi'a'j antologi'o'j unu'a'foj'e
en la viv'o far'is respekt'ind'a'n profit'o'n.
#000071
Kurioz'e, la kin'ej'o'j kaj la film'studi'o'j ne perd'is mon'o'n. Publik'o, kiu antaŭ'e mal'am'is
sub'tekst'it'a'j'n film'o'j'n, rapid'e adapt'iĝ'is al ili, kaj amas'e ven'is al la kin'ej'o'j por
#000072
La ver'a'j gajn'ant'o'j est'is de'nask'a'j surd'ul'o'j (kiu'j jam sukces'e viv'is malgraŭ si'a handikap'o
kaj far'iĝ'is kvazaŭ elit'a klas'o), kaj instru'ist'o'j de gest'o'lingv'o kaj lip'leg'ad'o. Ili'a
instru'ad'o iĝ'is tre popular'a, eĉ inter aŭd'ant'a'j infan'o'j, kiu'j ĝoj'e lern'is kaj kun'e
lud'is per la „sekret'a” lingv'o de la surd'ul'o'j.
#000073
Ven'is temp'o, en kiu iu ŝajn'e malic'a spirit'o de la natur'o decid'is kun'labor'i kun la
surd'ig'a mov'ad'o. Mal'long'e post la akcident'o de Vit'o, okaz'is ne'kred'ebl'a koincid'o, nom'e
akr'eg'a tut'mond'a epidemi'o de ne'kutim'a virulent'a form'o de morbil'o, kiu kaŭz'is grand'skal'a'n
surd'ig'o'n sen inter'ven'o de la kirurgi'o.
#000074
Por la ekonomi'o est'is katastrof'a la efik'o de la surd'ig'a mov'ad'o kun'e kun la pli'akr'ig'o
de la situaci'o pro la epidemi'o. La elektron'ik-industri'ist'o'j, financ'ist'o'j kaj komerc'ist'o'j
bankrot'is. Sen'labor'ec'o iĝ'is universal'a. Per'fort'eg'a re'ag'o de la kapital'ism'a mond'o est'is
#000075
Vit'o ne pov'is antaŭ'vid'i la konsekvenc'o'j'n de si'a drast'a decid'o. Kelk'a'j'n jar'o'j'n post'e
eksplod'is nov'a mond'a milit'o. Pro la fakt'o, ke tiom da land'o'j posed'as atom'bomb'o'j'n kaj
ali'a'j'n arm'il'o'j'n de amas'a detru'o, oni dub'as ĉu la hom'ar'o long'e super'viv'os.
#000076
Kapital'ism'o kre'is ni'a'n soci'o'n; kapital'ism'o detru'is ĝi'n. Se la hom'ar'o ne kapabl'os evit'i
iu'n vagner'a'n Krepusk'o'n de la Di'o'j, ni'a planed'o por ĉiam silent'iĝ'os. Kaj kiam ne plu
ekzist'os la Univers'o, reg'os la etern'a Silent'o.
#000078
Tumult'a histori'o de la ĉeĥ'a naci'o
#000079
Spirit'a revoluci'o en la kor'o de Eŭrop'o est'as surpriz'e riĉ'a libr'o kun kvazaŭ seri'o de portret'o'j el la ĉeĥ'a histori'o.
#000080
Iom hazard'e mi komenc'as per J'a'n Am'os Komenský (Komenio), la instru'ist'o de la naci'o'j:
jam de jar'o'j tiu'n nom'o'n mi kon'as. Li est'is moravia teolog'o, filozof'o, religi'a re'form'ist'o,
pansofisto kaj pedagog'o. Kio'n li tuŝ'is, pri tio kler'eg'e li verk'is: li pled'is por fund'a
instru'ad'o al knab'o'j kaj knab'in'o'j de ĉiu'j tavol'o'j de la soci'o. Instru'libr'o'j'n li verk'is
kaj eĉ inic'is tut'e nov'a'n instru'sistem'o'n por pol'o'j, sved'o'j kaj hungar'o'j. Ĉe fam'a'j amik'o'j
li pled'is por mem'star'ec'o de si'a patr'o'land'o. Tamen li ne far'iĝ'is revoluci'em'a, sed rest'is
eŭrop'an'o tradici'a, kun human'ism'a rigard'ad'o.
#000081
La 12-jar'a J'a'n far'iĝ'is orf'o, sed dank'e al parenc'o'j li stud'is teologi'o'n kaj filozofi'o'n,
last'e en Hejdelbergo. J'a'n Am'os Komenio re'ven'is post tri'jar'a stud'ad'o en la german'a'j
universitat'o'j hejm'e'n por est'i util'a al la Moravia Unu'iĝ'o, de kiu li de'ven'is; lok'a
graf'o las'is li'n instru'i la latin'a'n, kio don'is ebl'o'n for'ig'i mal'nov'iĝ'int'a'j'n instru'metod'o'j'n,
sub kiu'j si'a'temp'e li mem sufer'is. Li ricev'is task'o'j'n pli grav'a'j'n: li far'iĝ'is predik'ist'o
kaj administr'ist'o de la frat'ar'a (hus'an'a) lern'ej'o en la vigl'a german'a frat'ar'a grup'o
de Fulnek, proksim'e al la lim'o kun Silezio.
#000082
Grand'a'j'n problem'o'j'n est'ig'is la habsburgoj, kiu'j mal'obe'is la inter'konsent'o'j'n pri religi'a
liber'ec'o. Rezult'is la 30-jar'a milit'o, kiu ruin'ig'is tiom da land'o'j. Tre'eg'e sufer'is
Bohemi'o kaj Moravio. En 1620 Ferdinand'o la 2a venk'is kun help'o de soldat-taĉment'o'j
hispan'a, bavar'a kaj pap'a sur la Blank'a Mont'o ĉe Prago. Rezult'is per'fort'a kontraŭ'reformaci'o
kaj fin'o de liber'o por la ĉeĥ'a naci'o por la sekv'a'j 30 jar'o'j. Per'fort'e la popol'o'n oni
re'e katolik'ig'is kontraŭ la du'jar'cent'a protest'ant'a tradici'o.
#000083
Komenio tuj for'las'is la hejm'o'n kaj rifuĝ'ej'o'n li serĉ'is en urb'et'o. Hispan'a'j trup'o'j
el'rab'is ĉio'n – for'brul'is mult'a'j li'a'j libr'o'j kaj manuskript'o'j. Sekv'is la pest'o: pere'is la edz'in'o
kaj du infan'o'j. Konsol'o'n li trov'is en la Bibli'o. Sekv'is mir'ind'a'j verk'o'j el tio:
Labirint'o de la mond'o, ekzempl'e. La Frat'ar'o dev'is si'n kaŝ'i en arb'ar'o'j kaj rok'o'j. Komenio tra mult'a vag'ad'o
serĉ'is sekur'ec'o'n por la si'a'j i.a. en Nederlando, sed ankaŭ ĉe la Elb'o-font'o. Dum'e
#000084
La sved'a reĝ'o Gustav'o Adolf'o kun la protest'ant'a saksa arme'o penetr'is ĝis Prago. Unu'e
la kap'o'j'n de protest'ant'a'j martir'o'j ili for'ig'is de la pont'o'tur'o, kie mal'hom'e jam dek
unu jar'o'j'n ili pend'is. Oni solen'e en'tomb'ig'is ili'n. Jam baldaŭ la habsburgoj re'pren'is
la potenc'o'n. For est'is la esper'o de ĉeĥ'o'j kaj slovak'o'j.
#000085
Tiu'temp'e Komenio dis'volv'is si'a'j'n nov'a'j'n instru'metod'o'j'n: anstataŭ nur'a parker'postul'a
instru'ad'o kaj paralel'a verg'ad'o ven'is lern'ad'o kvazaŭ lud'a –
schola lud'us (lern'ej'o kiel lud'o). Infan'o'j lern'u laŭ'ŝtup'e kiel konven'as al ili'a aĝ'o.
#000086
Spirit'a revoluci'o en la kor'o de Eŭrop'o si'n'sekv'e aper'as pri'skrib'o'j pri la princ'o Václav, J'a'n Milíč el Kroměříž, la patr'o
de la ĉeĥ'a reformaci'o, J'a'n Hus, Hieronim'o la Praga, kun'labor'ant'o de J'a'n Hus, Petr
Chelčiscký, la profet'o sur la sojl'o de epok'o'j, la frat'o Řehoř, fond'int'o de la Unu'iĝ'o
de Ĉeĥ'a'j Frat'o'j (Ĉeĥ'a Kun'frat'ar'o), J'a'n Am'os Komenský, la instru'ist'o de naci'o'j, Tomáš
Masaryk, la filozof'o kaj ŝtat'estr'o; la last'a ĉapitr'o, sufiĉ'e optimism'a post ĉi panoram'o
tra la oft'e per'fort'o'plen'a histori'o de la land'o, est'as
#000088
La libr'o'n mi krom'e instig'us ek'leg'i, prefer'e tra'stud'i, ankaŭ pro la en'est'o de art'ism'e
far'it'a'j portret'o'j, kiu'j tuj ni'n memor'ig'as pri ali'a el'don'aĵ'o de la sam'a el'don'ej'o:
J'a'n Hus; Pri la Eklezi'o – elekt'it'a'j ĉapitr'o'j, kiu'n supr'e mi jam menci'is.
#000089
Foj'foj'e el'don'ej'o'j send'as al MONATO pli ol unu ekzempler'o'n de si'a'j libr'o'j, el kio rezult'as do du recenz'o'j. Ĉu tro'as hav'i
du recenz'o'j'n pri unu verk'o? Ne ĉiam. Vi vid'os, ke la ĉi-sub'a recenz'o de Stanislav
Belov est'as mal'favor'a. Por kompar'o, ni rekomend'as al vi leg'i la favor'a'n recenz'o'n de
Do'n Broadribb, kiu aper'is en MONATO 2006/08, p. 27. Post'e leg'u ankaŭ la verk'o'n mem kaj konstat'u, kiu recenz'ant'o laŭ vi prav'is! (red.)
#000091
Histori'o de la ĉeĥ'o, kiu dum kaj post la du'a mond'milit'o sav'is mil'o'j'n da ĉeĥ'a'j, jud'a'j
kaj german'a'j infan'o'j de danĝer'a strat'a viv'o, nazi'o'j kaj komun'ist'o'j – mir'ind'a tem'o, ĉu ne? Pro tio mi kun grand'a interes'iĝ'o plonĝ'is en la libr'o'n de la
Hero'o de am'o: la viv'o de Přemysl Pitter. Tamen mi apenaŭ kontent'as pri la rezult'o.
#000092
Pri kio fakt'e tem'as? Tio est'as biografi'o de la ĉeĥ'a human'ist'o kaj pedagog'o Přemysl
Pitter. Li nask'iĝ'is en Prago en 1895 en bon'hav'a famili'o. Post la mort'o de si'a patr'o
en 1913 li hered'is ties pres'ej'o'n, sed li evident'e est'is mal'lert'a pri komerc'a'j afer'o'j,
do la entrepren'o bankrot'is post kelk'a'j monat'o'j. La unu'a mond'milit'o, eksplod'int'a en
1914, ŝajn'e prezent'is al li ebl'o'n eskap'i de tiu'j zorg'o'j, trov'i si'a'n lok'o'n en la viv'o
kaj gajn'i estim'o'n de ali'ul'o'j kaj de si mem, sed ankaŭ ĉi-kamp'e li mal'sukces'is.
#000093
Vid'int'e la real'a'n milit'o'n kun ĝi'a'j kruel'aĵ'o'j, mal'just'aĵ'o'j kaj sen'senc'aĵ'o'j, li iĝ'is
pac'ist'o, kiu sent'as abomen'o'n al iu ajn per'fort'o. Post dizert'o el si'a taĉment'o li est'is
kapt'it'a kaj kondamn'it'a al mort'o'pun'o, feliĉ'e ne'plen'um'it'a pro kresk'ant'a politik'a ĥaos'o
#000094
Tiu'n ag'ad'o'n li daŭr'ig'is dum la nazi'a okupaci'o, malgraŭ plur'a'j obstakl'o'j kaj minac'o'j.
Ĝis last'a minut'o li help'is al si'a'j jud'a'j pri'zorg'at'o'j, kvankam fin'fin'e dev'is las'i ili'n
al la man'o'j de la nazi'o'j, kiu'j send'is la infan'o'j'n al eksterm'ej'o'j.
#000096
De ĉiu'j flank'o'j akuz'at'a kiel naci'a perfid'ul'o, li tamen sukces'is sav'i de mal'sat'mort'o,
tortur'ad'o kaj humil'ig'ad'o mil'o'j'n da german'a'j infan'o'j kaj en'loĝ'ig'i ili'n en si'a'j'n orf'ej'o'j'n
kun jud'a'j infan'o'j, plej'part'e ge'orf'o'j, re'ven'int'a'j el koncentr'ej'o'j. La libr'o en'hav'as
kor'tuŝ'a'j'n pri'skrib'o'j'n de tia'j viv'histori'o'j, kiu'j mult'e pli interes'as ol ajn'a beletr'aĵ'o.
#000098
Post en'potenc'iĝ'o de la komun'ist'o'j prem'o sur li'n kaj li'a'n ag'ad'o'n kresk'is ne'evit'ebl'e
– la komun'ism'a ideologi'o mal'akcept'is iu'j'n ajn rival'o'j'n, des pli religi'a'j'n. Unu'e oni
katen'is li'n per organiz'a'j lim'ig'o'j, post'e rekt'e en'miks'iĝ'is en la funkci'ad'o'n de li'a
lern'ej'o kaj fin'e integr'is ĝi'n en la ĝeneral'a'n kler'ig'a'n sistem'o'n, dilu'int'e ĝi'a'j'n unik'a'j'n
#000099
Přemysl Pitter ĝust'a'temp'e kompren'is direkt'o'n de tiu ĉi evolu'o kaj fuĝ'is trans la konstru'at'a
berlina mur'o. En Okcident'o li daŭr'ig'is bon'far'a'n ag'ad'o'n, help'ant'e dum kelk'a'j jar'o'j
al german'o'j for'pel'it'a'j el orient'a Eŭrop'o, kaj post'e al ĉeĥ'o'slovak'a'j fuĝ'int'o'j, persekut'at'a'j
de la komun'ism'a reĝim'o. Apud'e ĉiam est'is li'a fidel'a svis'a (kor)amik'in'o Olga Fierz,
kiu post li'a mort'o ord'ig'is kaj publik'ig'is dokument'o'j'n el li'a arĥiv'o.
#000100
Evident'e, li hav'is cert'a'n ideologi'o'n, kies kern'o est'is la krist'an'a komun'ism'o, kaj
ankaŭ tio est'as interes'a afer'o. En la inter'milit'a period'o ĉiam pli streĉ'iĝ'is tensi'o
inter la du alternativ'o'j: kapital'ism'o kaj komun'ism'o, kaŭz'ant'e plur'a'j'n diskut'o'j'n, tumult'o'j'n
kaj eĉ revoluci'o'j'n. Mal'kontent'o pri ambaŭ variant'o'j el'vok'is al la mond'o la tri'a'n voj'o'n
– nazi'ism'o'n, kiu pretend'is anstataŭ'ig'i la klas'a'j'n batal'o'j'n per ras'a'j.
#000103
Sed sam'temp'e est'iĝ'is la kvar'a mov'ad'o, kiu propon'is ali'a'n voj'o'n – tiu'n de am'o. Krist'an'a komun'ism'o esper'is unu'ig'i la klas'o'j'n kaj naci'o'j'n en la sol'a
dign'a batal'o – tiu kontraŭ mal'riĉ'ec'o (spirit'a kaj materi'a) kaj mal'am'o. Ĝi'a voĉ'o est'is mal'laŭt'a kaj
baldaŭ silent'ig'it'a tiom krud'e kaj fort'e, ke eĉ plej'part'o de la fak'ul'o'j pri tiu'temp'a'j
event'o'j apenaŭ sci'as pri tiu kvar'a voj'o kaj konsider'as ĝi'n en si'a'j esplor'aĵ'o'j.
#000104
Krom'e la ag'ad'o de Přemysl Pitter est'as interes'a en la kun'tekst'o de la post'milit'a for'pelad'o
de la german'o'j el orient'a Eŭrop'o. Tiu tem'o est'as popular'a nun inter la esplor'ist'o'j
kaj ĵurnal'ist'o'j, grand'part'e dank'e al la libr'o de Günter Böddeker
Di'e Flüchtlinge. Di'e Vertreibung der Deutschen im Ost'e'n (Rifuĝ'int'o'j. El'pel'o de la german'o'j el la orient'o), ver'e bon'a kaj interes'a. Oni ne'evit'ebl'e
si'n turn'as al la afer'o'j antaŭ'e pri'silent'at'a'j – deport'ad'o de la german'o'j, ili'a pri'rab'ad'o, persekut'ad'o ktp. Sed eĉ en la plej mal'lum'a
nokt'o aper'as mal'fort'a lum'stri'o. Por la ĉeĥ'o'slovak'a'j german'o'j tia lum'o de esper'o est'is
#000105
Du'e, la aŭtor'o traf'as kapt'il'o'n, kiu minac'as ĉiu'j'n biograf'o'j'n – li en'am'iĝ'as je si'a hero'o. Přemysl Pitter est'as por li preskaŭ sankt'ul'o, pri'trakt'end'a
nur de sur mal'supr'a pozici'o. Oni ne rajt'as pri'dub'i aŭ kritik'i tiu'n grand'ul'o'n, parol'i
pri li'a'j fuŝ'o'j kaj mis'ag'o'j – nur ador'i kaj admir'i. Tio sekv'ig'as grand'nombr'a'j'n kaj sufiĉ'e ted'a'j'n epitet'o'j'n kaj
parol'turn'o'j'n, glor'ig'ant'a'j'n Přemysl Pitter kaj li'a'n akompan'ant'in'o'n Olga Fierz. Art'o
de rakont'ist'o konsist'as ne en al'don'o de glor'ig'aĵ'o'j al si'a hero'o, sed en prezent'ad'o
de li tia, ke leg'ant'o'j mem el'buŝ'ig'u tiu'j'n vort'o'j'n.
#000108
Tri'e, pro la menci'it'a admir'o kaj propr'a ideal'ism'o la aŭtor'o foj'e perd'as kapabl'o'n real'ism'e
pri'taks'i okaz'aĵ'o'j'n. Ekzempl'e, en la part'o dediĉ'it'a al la invad'o de Sovetio (akompan'e
de ali'a'j social'ism'a'j ŝtat'o'j) al Ĉeĥ'o'slovaki'o en 1968, li resum'as, ke la invad'int'o'j
mal'venk'is, ĉar la ĉeĥ'o'j mal'aprob'is tiu'n en'trud'iĝ'o'n, protest'is kontraŭ la okupaci'o
kaj amas'e el'migr'is aŭ almenaŭ mal'kontent'is. Sed apenaŭ la politik'a'j gvid'ant'o'j interes'iĝ'is
pri humor'o de la ĉeĥ'o'j aŭ bedaŭr'is pri fuĝ'o de mal'kontent'ul'o'j. Ili dezir'is plu ten'i
reg'o'n super tiu ĉi land'o (milit'a'n kaj politik'a'n) kaj plen'e sukces'is pri tio.
#000109
Eĉ la plej bon'kor'a kaj inteligent'a hom'o est'as tamen viv'a person'o el karn'o kaj sang'o.
Ant'o'n Ĉeĥov est'is mir'ind'a verk'ist'o kaj grand'anim'a human'ist'o, sed tio ne mal'help'is
al li est'i person'o gal'e sarkasm'a kaj fervor'a amor'em'ul'o, serĉ'ant'a seks'a'j'n aventur'o'j'n
tra la mond'o kaj kun plezur'o rakont'ant'a ili'n al si'a'j ge'amik'o'j. Do oni ne ripet'u oft'a'n
erar'o'n de la art'histori'ist'o'j, kiu'j rigard'as ĉiu'n art'ist'o'n kiel spirit'a'n sen'korp'a'n
est'aĵ'o'n, klar'ig'ant'e li'a'j'n ag'o'j'n nur per serĉ'ad'o de absolut'a bel'ec'o kaj alt'a'j mov'o'j
#000110
Mi rimark'ig'u, ke Přemysl Pitter evident'e est'is sufiĉ'e raci'a kaj praktik'em'a person'o,
kio montr'iĝ'as inter'ali'e en li'a rilat'o al Esperant'o. Unu'e entuziasm'a pri la ide'o de
la Lingv'o Inter'naci'a, li mem tiel argument'is si'a'n post'a'n kabe'o'n: „Mi kompren'is, ke en la nun'a histori'a temp'o la ide'o de Zamenhof rest'os ne'efektiv'ig'ebl'a
kaj ke esperant'ist'o'j rest'os nur ne'mult'e signif'a sekt'o. Nu, kaj mi dediĉ'is mi'a'n temp'o'n
al la angl'a lingv'o kaj mi ne bedaŭr'as tio'n. Praktik'e ĝi far'iĝ'is mond'a inter'lingv'o,
ĉu al ni tio plaĉ'u aŭ ne plaĉ'u” (p. 59).
#000111
Kvar'e, pro la menci'it'a'j mis'o'j en tiu biografi'a libr'o mank'as plur'a'j biografi'a'j detal'o'j.
Mi tra'leg'is ĝi'n atent'e kiel dec'as al (eks'a) histori'ist'o, tamen ne trov'is respond'o'j'n
eĉ al la plej baz'a'j demand'o'j. Kiu financ'is instituci'o'j'n de Přemysl Pitter, special'e
antaŭ la du'a mond'milit'o? Kio ili est'is – orf'ej'o'j, eduk'ej'o'j, klub'o'j? Ĉu strat'infan'o'j ven'is tie'n nur vesper'e aŭ pas'ig'is tie
tut'a'j'n tag'o'j'n, eĉ dorm'is? Kiom da ej'o'j li hav'is, kaj kiom da infan'o'j vizit'is ili'n
#000112
La aŭtor'o oft'e cit'as kritik'a'j'n artikol'o'j'n de Přemysl Pitter, en kiu'j tiu riproĉ'as
la prezid'ant'o'n Tomáš Garrigue Masaryk. Sed kio est'is la ideologi'o de Přemysl Pitter
mem? La aŭtor'o cit'as jen kaj jen li'a'j'n el'dir'o'j'n pri religi'o, antisemit'ism'o, drink'ad'o,
fum'ad'o ktp, sed mank'as struktur'it'a pri'skrib'o de li'a'j propr'a'j ide'o'j.
#000113
La libr'o mem est'as prepar'it'a kaj el'don'it'a zorg'em'e kaj preskaŭ sen'riproĉ'e. Tajp'erar'o'j
mal'oft'as, la lingv'aĵ'o est'as sufiĉ'e glat'a, kvankam foj'e sent'ebl'as la slav'a de'ven'o de
la aŭtor'o. La paper'o est'as blank'a, la foli'o'j fort'e inter'glu'it'a'j, la kovr'il'o el dik'a
paper'o kun kolor'bild'o – iom amator'ec'a laŭ mi'a gust'o, sed ne primitiv'e, kiel tiu'j de mult'a'j Esperant'o-el'don'aĵ'o'j.
Intern'e hav'ebl'as plur'a'j nigr'a'blank'a'j fot'o'j, sufiĉ'e bon'kvalit'a'j kaj ĉiam sub'skrib'it'a'j.
Fin'as la libr'o'n list'o de ĉef'rol'ant'o'j kaj font'o'j kaj viv'kronologi'o de Přemysl Pitter.
#000115
Al kiu mi pov'as rekomend'i tiu'n ĉi libr'o'n?
#000116
Al leg'ant'o'j, kiu'j interes'iĝ'as pri kultur'o kaj histori'o de Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o – en la aŭtor'a tekst'o kaj cit'aĵ'o'j de Přemysl Pitter abund'as alud'o'j kaj referenc'o'j al
la event'o'j kaj ide'o'j el la pas'int'ec'o de ambaŭ land'o'j, do tio est'as ne'mal'bon'a komplet'ig'o
al baz'a'j kon'o'j kaj instig'il'o al plu'a esplor'ad'o.
#000117
Al krist'an'o'j kaj pac'ist'o'j, ja ambaŭ tem'o'j est'as vast'e prezent'at'a'j kaj diskut'at'a'j en
la libr'o, memor'ig'ant'e pri ide'o'j kaj spert'o'j de la pas'int'a'j epok'o'j. Se oni dezir'as
ir'i plu, unu'e lern'u lecion'o'j'n de antaŭ'ul'o'j, kiu'j'n ili oft'e pag'is tre mult'e'kost'e.
#000118
Fin'e mi dank'as la el'don'ej'o'n
Kava-Pech pro tiu bon'a iniciat'o kaj sugest'as pri'pens'i daŭr'ig'o'n form'e de re'memor'o'j de Olga Fierz,
fidel'a akompan'ant'in'o de Přemysl Pitter. La libr'o en'hav'as kelk'paĝ'a'n cit'aĵ'o'n el tiu
verk'o, kaj se la tut'a libr'o est'as tia, ĝi cert'e el'vok'os grand'a'n interes'iĝ'o'n de la
Esperant'o-leg'ant'ar'o. Mi pret'as est'i la unu'a leg'ant'o kaj promes'as tuj'a'n recenz'o'n, ebl'e
#000120
Dum la mal'long'a period'o – mal'pli ol jar'cent'o kaj du'on'o! – ek'de la lanĉ'o de Esperant'o far'e de Zamenhof li'a plan'lingv'o demonstr'is si'n efik'a,
esprim'pov'a kaj util'a komunik'il'o. Tamen, laŭ J'a'n Werner, esperant'ist'o, inĝenier'o pri
konstru'ad'o kaj docent'o pri konstru'ad'o, konstat'ebl'as unu grand'a mank'o en Esperant'o.
Tem'as pri la aplik'o de la lingv'o en scienc'o kaj teknik'o.
#000122
En la antaŭ'parol'o de si'a verk'et'o pri termin'ologi'o li rakont'as pri la 1970aj jar'o'j:
„Esprim'ad'o de fak'a'j tem'o'j, precip'e la teĥnik'a'j, est'is tre mal'facil'a, ĉar en Esperant'o
mank'is nom'o'j por mult'a'j eĉ banal'a'j noci'o'j.” Werner atribu'as ĉi tiu'n situaci'o'n al la fakt'o, ke termin'ologi'o kiel scienc'o est'as
preskaŭ neglekt'at'a inter esperant'ist'o'j. Not'ind'a escept'o est'is la pionir'a labor'o de
Eugen Wüster (1898-1977), sed post li ne-mult'a'j esperant'ist'o'j okup'iĝ'is pri la termin'ologi'o.
Ŝajn'e, la Akademi'o de Esperant'o ne tre okup'iĝ'as pri la tem'o.
#000123
Pli'e, termin'ologi'o kaj kre'ad'o de fak'a vort'ar'o ne dev'us est'i task'o de unu'op'ul'o'j labor'ant'a'j
sol'a'j. La labor'o dev'as est'i sub'ten'at'a de iu oficial'a aŭtoritat'o aŭ komision'o, ĉu ŝtat'a,
ĉu akademi'a. Kvankam tia aŭtoritat'o aŭ komision'o nepr'e dev'as inkluziv'i kompetent'a'j'n
lingv'ist'o'j'n, ĝi bezon'as kun'labor'o'n kaj konsil'o'n de plej dokt'a'j special'ist'o'j de ĉiu
fak'o. Sen'dub'e la kontribu'o'j kaj sugest'o'j de individu'o kiel Rüdiger Eichholz est'is
valor'a'j, sed ĉiu termin'ologi'a labor'o dev'as est'i task'o de special'a komision'o.
#000126
Grav'a fak'a kaj inter'fak'a lig'il'o est'as komerc'o, sed la nun'temp'a uz'ad'o de Esperant'o
en komerc'o est'as maksimum'e en infan'a stadi'o de dis'volv'o. En la scienc'a sfer'o ĝi est'as
#000129
La aŭtor'o de ĉi tiu recenz'o ne pov'as pretend'i est'i fak'a termin'olog'o, sed li ĵus aper'ig'is
revizi'it'a'n el'don'aĵ'o'n de modest'a verk'et'o pri uz'ad'o de la skot'gael'a lingv'o en la modern'a
mond'o, kiu inkluziv'as list'o'j'n de fak'a'j termin'o'j. En ĝi li korekt'is kelk'a'j'n erar'o'j'n,
kiu'j trov'iĝ'as en popular'a'j angl'a'j-gael'a'j vort'ar'o'j, kaj kiu'j est'iĝ'is pro mis'kompren'o
de erar'ig'a'j angl'a'j termin'o'j. Ekzempl'e, la kompil'int'o de iu el tiu'j vort'ar'o'j indik'as
supoz'it'a'n ekvivalent'o'n por la angl'a homonim'o „lim'e”, kiu hav'as almenaŭ tri signif'o'j'n, nom'e „kalk'o”, „tili'o”, „limed'o” (citrus'frukt'o) kaj „limed'uj'o”. Konfuz'o pri homonim'o'j ne oft'e okaz'as, kiam tem'as pri tut'e mal'sam'a'j kun'tekst'o'j, sed
en ĉi tiu okaz'o „tili'o” kaj „limed'uj'o” ambaŭ aparten'as al la kategori'o „arb'o”, do mis'kompren'o est'as ne'evit'ebl'a.
#000130
Fak'ul'o'j lingv'e ne'sufiĉ'e kler'a'j, sed mem'fid'a'j, trud'as al la esperant'a publik'o ne'konven'a'j'n
termin'o'j'n. – Por ke termin'ologi'o est'u unu'ec'a, ĝi dev'as est'i prezent'at'a de aŭtoritat'o. – Laŭ'ebl'e ĉiam termin'o dev'as est'i unu'signif'a ankaŭ ekster la kun'tekst'o. – El'labor'o'n de termin'ar'o oni pov'as konfid'i nur al special'ist'o'j el koncern'a fak'o. – Por tiu task'o en la komision'o'j dev'us ag'i ankaŭ esperant'olog'o'j kaj inter'fak'a'j fak'ul'o'j.
– Est'as util'e observ'i la kompleks'a'n region'o'n de almenaŭ unu etn'a lingv'o. – En plu'form'ad'o de termin'ar'o oni hodiaŭ util'ig'as la ebl'o'n kre'i kelk'vort'a'j'n nom'o'j'n pli
oft'e ol antaŭ'e. Plej oft'e tem'as pri du'membr'a'j nom'o'j, kiu'j jam pli fru'e abund'e aper'ad'is
ekzempl'e en la nomenklatur'o'j zoologi'a, botanik'a kaj ĥemi'a. – Est'as neces'e konsci'i du ĉef'a'j'n proced'a'j'n mis'paŝ'o'j'n: a) preter'pas'o'n de la teori'a baz'o
de termin'ologi'o, b) prezent'o'n de verk'o de nur unu aŭtor'o. – La membr'o'j [de la termin'ologi'a kolektiv'o] aparten'u al divers'a'j etn'a'j komun'um'o'j kun
mal'sam'a'j lingv'o'j. – Laŭ Werner, oni ne tro fid'u esperant'a'j'n vort'ar'o'j'n de ĝeneral'a karakter'o (PV, Piv,
#000133
Plur'a'j'n paĝ'o'j'n la aŭtor'o dediĉ'as al termin'ar'o de si'a propr'a special'aĵ'o, nom'e konstru'ad'o.
#000135
Kvankam ĉi tiu verk'o ne est'as leg'aĵ'o por la ĝeneral'a publik'o, oni pov'as rekomend'i
ĝi'n al iu ajn, kiu serioz'e okup'iĝ'as pri fak'a termin'ar'o en Esperant'o.
#000137
Vintr'as terur'e. Neĝ'o krak'as sub la pied'o'j en Bjelostok'o. Tra neĝ'o'ŝtorm'o mal'facil'e
ir'as knab'o. Jam krepusk'iĝ'as. En la fon'o bat'as la tur'horloĝ'o, kvin'foj'e. Pli kaj pli
laŭt'e aŭd'iĝ'as pol'a'j voĉ'o'j. Tem'as pri irit'at'a'j plen'kresk'ul'o'j, kies krud'a'j voĉ'o'j flug'as
tra la ŝtorm'o, voĉ'o'j tre blasfem'a'j, bon'e aŭd'ebl'a'j por la orel'o, kaj sent'ebl'a'j por
ĉiu anim'o sent'em'a. „Tiu'j damn'a'j rus'o'j!
Co za bałagan, cholera! Kia fatras'o, fi! Kial ili neniam pur'ig'as ni'a'n strat'o'n?”
#000138
Mal'aper'as ili'a'j bot'o'j en la blank'a tavol'o. La knab'o supr'e'n'tir'as si'a'n kol'um'o'n, pli'ŝirm'ant'e
la vizaĝ'o'n de la mord'ant'a mal'varm'o. Li rev'as pri dolĉ'aĵ'o'j kaj hejm'a varm'iĝ'o en la
komfort'o de amik'a dom'o. Le'o atend'as li'n tie por kun'e stud'i la gramatik'a'j'n tikl'aĵ'o'j'n
de la antikv'a grek'a. Fakt'e morgaŭ okaz'os grav'a test'o en la lern'ej'o. Pend'aĵ'o neĝ'kovr'it'a
montr'iĝ'as antaŭ li'a'j esper'plen'a'j okul'o'j. Li'a gant'o tuj for'viŝ'as la neĝ'o'n, kaj sur
la ŝild'o aper'as vort'o rus'a:
#000139
Kun bedaŭr'o, li obstin'e daŭr'ig'as si'a'n voj'o'n. Iu stumbl'as, kaj kontraŭ'vol'e pied'frap'as
mal'plen'a'n botel'o'n, kiu kuŝ'is en la neĝ'o. La ŝtorm'o tra'las'as de'nov'e krud'a'n voĉ'o'n. Tiu
hom'o halt'as ŝancel'iĝ'ant'e, pren'as la botel'o'n kaj ĵet'as ĝi'n. La botel'o tint'e frakas'iĝ'as
en apud'a rub'uj'o. Apenaŭ aŭd'ebl'e, krud'a'j vort'o'j en la rus'a, kiu'j akr'e menci'as la pigr'ec'o'n
de la pol'o'j, ating'as la orel'o'j'n de la knab'o. Kial mal'amik'a'j grup'et'o'j far'iĝ'is tut'e
fremd'a'j unu'j al ali'a'j, kaj inter'kompren'iĝ'ad'o est'as absolut'e ne ebl'a?
#000140
Li tuj turn'iĝ'as dekstr'e'n al la ali'a flank'o de la strat'o. Tie est'as ali'a ŝild'o. Tra
la aer'o li flar'as agrabl'a'n odor'o'n de freŝ'a'j bak'aĵ'o'j. Gant'o viŝ'as la ŝild'o'n, kaj leg'ebl'as
la vort'o: pan'o. Li ĉirkaŭ'ir'as la angul'o'n, kaj est'as ali'a vend'ej'o antaŭ li. Li'a'j okul'o'j
rigard'as supr'e'n al la ŝild'o de tiu vend'ej'o. La neĝ'o las'is la last'a'j'n liter'o'j'n klar'e
skaja. Li frap'et'as la ŝild'o'n, kaj la neĝ'o fal'as leĝer'e sur la strat'o'n.
Konditerskaja. Suker'aĵ'ej'o. Jen fin'e la ĝust'a lok'o! Li'a'j okul'o'j jam komenc'as bril'et'i, kiam li en'ir'as
la vend'ej'o'n. Kelk'a'j'n minut'o'j'n post'e la knab'o pli ĝoj'e promen'as sur la strat'o kun sak'et'o.
#000141
Kia mal'oportun'aĵ'o! La antikv'a grek'a hav'as tiom da difin'a'j artikol'o'j, kaj mi neniam
sukces'is parker'ig'i ili'n sen help'o de Le'o. Feliĉ'e li help'os al mi, kaj mi trov'is la
dolĉ'aĵ'o'j'n kiel rekompenc'o'n post la stud'ad'o. Tri, naŭ, dek tri ... Jen! Ĉi tie dev'as
est'i la apartament'ar'o, kie loĝ'as Le'o. La knab'o rekt'e en'ir'as la konstru'aĵ'o'n kaj rapid'as
#000142
„Kie'n vi ir'as? Kiu vi est'as? Ĉu vi ne vid'is la ŝild'o'n? Vi dev'as anonc'i vi'n, stult'ul'o!” Surpriz'it'e li turn'as la kap'o'n kaj subit'e vid'as la pord'ist'o'n. „Pardon'u mi'n, sinjor'o”, li mal'laŭt'e respond'as rus'e. „Atend'as mi'n mi'a amik'o Le'o Wiener, kiu loĝ'as en la tri'a etaĝ'o.” La pord'ist'o koler'et'e fingr'o'montr'as la ŝild'o'n al la tim'ig'it'a knab'o. Sur ĝi est'as skrib'it'a
#000143
Lazaro Zamenhof ek'kompren'as, ke la gramatik'o pov'as pli kaj pli degel'i en li'a'j man'o'j,
kaj ke la grand'ec'o'n de la vort'ar'o'j pov'as anstataŭ'i unu sufiks'o, kiu signif'as cert'a'n
rilat'o'n. Li subit'e ek'sent'as la ter'o'n sub si'a'j pied'o'j. Antaŭ li'a'j okul'o'j klar'iĝ'as skiz'o'j
#000144
Spit'e al plur'a'j tiu'rilat'a'j dis'vast'iĝ'int'a'j kliŝ'o'j, ur'olog'o ĉiam pli oft'e okup'iĝ'as ankaŭ
pri vir'in'o'j. Fakt'e tut'mond'e la kancer'o de urin'a vezik'o traf'as kresk'ant'a'n nombr'o'n da
in'a'j individu'o'j: ĉiu'jar'e en Italio oni observ'as ĉirkaŭ 5000 nov'a'j'n kaz'o'j'n, el kiu'j
#000147
Ĝeneral'e, vezik'a'n kalkulus'oz'o'n (kiu est'as kon'at'a ankaŭ kiel gruz'mal'san'o) spert'as 5 %
de la in'a ital'a loĝ'ant'ar'o. Pli ol 2 milion'o'j da pacient'in'o'j, si'a'flank'e, sufer'as pro
urin'a inkontinenco. Cist'it'o mem est'as problem'o, kiu tradici'e je 90 % rilat'as al vir'in'o'j,
en iu ajn aĝ'o. Pro la pli'iĝ'o de la supr'e menci'it'a'j patologi'o'j, kaj kun la esper'o pov'i
help'i hom'o'j'n el'kon'i kaj fru'e pri'zorg'i ĉi tiu'j'n mal'san'o'j'n de la urin'a aparat'o,
Società Itali'an'a di Ur'ologi'a (Ital'a Asoci'o pri Ur'ologi'o) prepar'is kaj, printemp'e de 2018, el'don'is detal'a'n kaj
interes'a'n man'libr'o'n. Interes'at'o'j pov'as el'ŝut'i la ital'lingv'a'n broŝur'o'n el la oficial'a
#000148
Kvankam Skot'land'o est'as mal'grand'a pec'o de ter'o ĉe la okcident'a marĝen'o de Eŭrop'o,
ĝi est'as nask'iĝ'lok'o de kelk'a'j el la plej grav'a'j intelekt'ul'o'j en la kamp'o de la natur'filozofi'o.
Ek'de la dek-ok'a jar'cent'o – la period'o de la tiel nom'at'a Skot'a Kler'ism'o – la ĉef'urb'o de Skot'land'o, Edinburg'o, iom tro mem'kontent'e nom'as si'n „la Ateno de la Nord'o”. Renom'a'j skot'a'j intelekt'ul'o'j, kiu'j hav'is mond'vast'a'n influ'o'n, inkluziv'as la filozof'o'n
kaj histori'ist'o'n David Hum'e, la beletr'ist'o'n kaj histori'ist'o'n Thomas Carlyle kaj la
filozof'o'n kaj ekonomik'ist'o'n Adam Smith, kies amik'o Hum'e ne ĉiam konsent'is pri li'a'j
#000150
Adam Smith nask'iĝ'is la 5an de juni'o 1723 en la orient-skot'a urb'o Kirkcaldy (gael'a
nom'o: Cair Chaladain), ĝis antaŭ ne'long'e pli kon'at'a kiel centr'o de fabrik'ad'o de linoleum'o
ol kiel hejm'o de pens'ul'o'j. Li fru'e montr'is si'n apart'e inteligent'a student'o, kiu interes'iĝ'is
pri ĉiu'j akademi'a'j fak'o'j. Post jar'o'j de stud'ad'o en Glasgovo kaj Oksford'o, dum la rest'o
de si'a viv'o li iom post iom far'is si'n mult'sci'ul'o. Li ricev'is renom'o'n kiel lekci'ist'o
en Edinburg'o, sed est'ant'e dec'a kalvin'ist'o, li mal'aprob'is tio'n, kio'n li rigard'is kiel
la diboĉ'a'n viv'o'n en la ĉef'urb'o, kaj prefer'is loĝ'i en la pli sobr'a Glasgovo.
#000151
Far'int'e prov'a'n lekci'o'n pri la tem'o
De Origin'e Idearum (Pri la origin'o de ide'o'j), en 1751 li est'is promoci'it'a kiel profesor'o pri logik'o.
Kiel profesor'o Smith est'is apart'e respekt'at'a, ne nur de skot'a'j student'o'j, sed ankaŭ
est'is serĉ'at'a de student'o'j el la ĉef'a'j eŭrop'a'j land'o'j kaj el Rusio, kiu'j post'e dis'vast'ig'is
li'a'j'n ide'o'j'n kaj princip'o'j'n en si'a'j propr'a'j land'o'j.
#000152
Smith verk'is kaj lekci'is pri vast'a gam'o da fak'o'j. Li'a'j ese'o'j ampleks'is: filozofi'a'j'n
tem'o'j'n; histori'o'n de astronomi'o; histori'o'n de la antikv'a fizik'o; histori'o'n de logik'o
kaj metafizik'o antikv'a'j; ese'o'n pri la ekster'a'j sens'o'j; la imit'a'j'n art'o'j'n; afin'ec'o'n
inter muzik'o, danc'o kaj poezi'o; afin'ec'o'n inter poezi'o angl'a kaj ital'a; recenz'o'n pri
la angl'a vort'ar'o de doktor'o Samuel Johnson ktp.
#000153
Bedaŭr'ind'e, tamen, la ekonomik'ist'a'j princip'o'j de Smith (human'a kaj kompat'em'a vir'o)
pli oft'e est'as mis'uz'at'a'j por prav'ig'i la eksces'o'j'n de la tiel nom'at'a nov-liberal'ism'a
laissez faire (liber'a merkat'o sen inter'ven'o de la ŝtat'o), t.e. tut'e la mal'o de la social'ism'a kred'o.
Ekstrem'a ekzempl'o de la aplik'ad'o de
laissez faire est'is la politik'o de la antaŭ'a brit'a ĉef'ministr'o Margaret Thatcher, kiu asert'is ke
„la soci'o ne ekzist'as; nur individu'o'j”, sed tut'mond'e mult'a'j ali'a'j politik'ist'o'j kaj instanc'o'j sekv'is (kaj ankoraŭ sekv'as)
#000157
Kiam mi unu'e ricev'is ĉi tiu'n et'a'n libr'o'n, mi dub'is, ĉu ĝi bezon'as pli ol mal'long'a'n
recenz'o'n, sed fakt'e mi trov'is ĝi'n interes'a kaj konciz'a en'konduk'o al la viv'o kaj la
ide'o'j de la grav'a filozof'o Adam Smith, precip'e kie ili rilat'as al ekonomik'o. La aŭtor'o,
Bo Sandelin, est'as super'a profesor'o en Göteborg, Svedi'o.
#000159
Ali'a recenz'o pri la sam'a libr'o aper'is en la rubrik'o „Ekonomi'o” (MONATO 2018/07, p. 21)
#000160
Not'ind'a event'o okaz'is en la urb'o Yaguaramas (municip'o Abreus, aparten'ant'a al la kuba
centr'o-sud'a provinc'o Cienfuegos), kie oni last'a'temp'e munt'is 19 440 sun'panel'o'j'n donac'it'a'j'n
de Ĉini'o. La ambasador'o de Ĉin'a Popol'a Respublik'o en Havano, sinjor'o Chen Xi, trans'don'is
la ŝlos'il'o'n simbol'ant'a'n la komenc'o'n de la ekspluat'ad'o de sun'energi'a'j park'o'j kun sum'a
gener-pov'um'o de 9 mega'vat'o'j (MW), konsider'ant'e ankaŭ tiu'j'n en la okcident'a provinc'o
Pin'ar del Rio. Ambaŭ est'is konstru'it'a'j kun la financ'a help'o de la ĉin'a reg'ist'ar'o.
#000162
Rubén Cid Carbonell, kuba vic-ministr'o pri energi'o kaj min'ej'o'j, deklar'is, ke, malgraŭ
la mal'facil'aĵ'o'j lig'it'a'j kun la ekonomi'a kaj komerc'a blok'ad'o far'e de Uson'o, preskaŭ
ĉiu'j kub'an'o'j hav'as al'ir'o'n al elektro'energi'o. „Yaguaramas, kun'e kun Pin'ar del Rio, konstitu'as la unu'a'n etap'o'n de donac'o far'e de Ĉini'o,
kaj la du park'o'j fin'it'a'j en 2018 hav'ig'as 13 500 mega'vat-hor'o'j'n (MWh) jar'e kaj redukt'os
la produkt'at'a'n karbon'di'oksid'o'n”, li not'is. En'e de mal'pli ol 90 tag'o'j la kontribu'o de la park'o'j egal'is al pli ol 3500
MWh kaj oni evit'is emisi'i en la atmosfer'o'n 3000 tun'o'j'n da CO
#000164
Al'ven'as en Italion apart'e efik'a sistem'o por perd'i pez'o'n, kiu jam est'is sukces'e uz'it'a
en ali'a'j land'o'j de la mond'o. Tem'as praktik'e pri gastr'a balon'o, kiu'n oni glut'as sam'kiel
pilol'o'n komenc'e de la trakt'ad'o kaj kiu post ĉirkaŭ kvar monat'o'j el'ir'as natur'e el la
korp'o, en'e de hom'a'j fek'aĵ'o'j. La produkt'o, kiu nom'iĝ'as
Elips'e, est'is prezent'it'a komenc'e de juni'o 2018 en Milano kaj oni pri'skrib'as ĝi'n kiel la
unu'a'n balon'o'n kun ĉi tia'j nov'ec'a'j trajt'o'j. Fak'ul'o'j rekomend'as ĝi'n al dik'a'j person'o'j,
kies korp'o'mas'a indic'o (BMI) egal'as al – aŭ pli alt'as ol – 27, precip'e se ili jam prov'is sekv'i diet'o'n sen tamen ating'i la dezir'at'a'n rezult'o'n.
#000165
La uz'o de tiu ĉi metod'o por mal'dik'iĝ'i est'as part'o de program'o, kiu intenc'as, dank'e
al la paralel'a help'o de fak'ul'a team'o kaj al la sent'o pri sat'ec'o kaŭz'at'a de la balon'o,
ŝanĝ'i la manĝ'a'j'n kutim'o'j'n de pacient'o'j. La program'o antaŭ'vid'as, ankaŭ en la faz'o sekv'ant'a
la for'pel'o'n de la balon'o, la ĉe'est'o'n de ar'o da diet'ik'ist'o'j je dispon'o de pacient'o'j:
ili kler'iĝ'is tiu'rilat'e kaj do hav'as apart'a'n kompetent'o'n kaj ĉiu'j'n neces'a'j'n kapabl'o'j'n
por pri'zorg'i hom'o'j'n post la el'pel'o de la gastr'a balon'o per'e de ili'a ekskrement'o.
#000169
En Romo, kie la projekt'o jam komenc'iĝ'is, ekzist'as 15 nutr'a'j kurac'ist'o'j, kiu'j jam al'iĝ'is
al la projekt'o; en Sicilio oni nombr'as sum'e 20, dum ali'a'j ek'aper'as nun kaj pret'as
propon'i tiu'n util'a'n serv'o'n en Lombardio, Emili'a-Romagna kaj ali'a'j region'o'j.
#000170
La patr'in'a'n tag'o'n oni celebr'as en la unu'a du'on'o de maj'o en tre mult'a'j land'o'j: ĉi-jar'e
ĝi est'os solen'it'a en la 12a tag'o. La koncern'a dat're'ven'o ŝanĝ'iĝ'as iom'et'e de jar'o al
jar'o, sed ĝi koincid'as ĉiam kun la du'a dimanĉ'o de maj'o.
#000171
La origin'o de la patr'in'a tag'o ek'is antaŭ plur'a'j jar'cent'o'j: la fest'o est'is antikv'e
lig'it'a ver'ŝajn'e kun la kult'o de fekund'ec'o kaj patr'in'ec'o. La patr'in'a tag'o, kia ni ĝi'n
kon'as hodiaŭ, est'is tamen star'ig'it'a fin'e de la 19a jar'cent'o, kiam ĝi'n en'konduk'is la
uson'a por'pac'a aktiv'ul'in'o An'n Reeves Jarvis, sekv'it'a de ŝi'a fil'in'o Anna kaj de sinjor'in'o
#000172
Dum la 1860aj jar'o'j An'n Reeves Jarvis ag'ad'is kaj organiz'ad'is kampanj'o'j'n por kontraŭ'batal'i
la infan'a'n mort'em'o'n kaŭz'at'a'n de divers'a'j mal'san'o'j kaj de la polu'ad'o de lakt'o. Post
la uson'a en'land'a milit'o An'n Reeves Jarvis komenc'is lanĉ'i iu'spec'a'j'n „pa'nj'o-fest'o'j'n”. Tem'is precip'e pri piknik'o'j kaj ali'a'j aranĝ'o'j, kun la cel'o antaŭ'e'n'ig'i la amik'ec'o'n
inter patr'in'o'j aparten'ant'a'j al frakci'o'j, kiu'j est'is mal'amik'a'j dum tiu milit'o. En 1870
Juli'a Ward Howe verk'is la Proklam'o'n de la Patr'in'a Tag'o, kiu instig'is vir'in'o'j'n lud'i
pli aktiv'a'n rol'o'n en la pac'ig'a procez'o.
#000173
La 10an de maj'o 1908 Anna Jarvis, fil'in'o de An'n Reeves Jarvis, organiz'is en divers'a'j
uson'a'j urb'o'j event'o'j'n dediĉ'it'a'j'n al patr'in'o'j. Dum la post'a'j jar'o'j la fam'o kaj grav'ec'o
de tia tag'o kresk'is pli kaj pli, kaj la uson'a prezident'o Woodrow Wilson oficial'ig'is
la fest'o'n en 1914. Li decid'is, ke la fest'o koincid'u ĉiam kun la du'a dimanĉ'o de la
monat'o maj'o, kaj tiel oni memor'as la dat'o'n de la mort'o de An'n Reeves Jarvis, for'pas'int'a
la 9an de maj'o 1905. Ĉi tiu tag'o est'is post'e elekt'it'a en plur'a'j okcident'a'j land'o'j,
inkluziv'e de Italio ek'de la mal'fru'a'j 1950aj jar'o'j.
#000174
Kiam la ne'kon'at'a vir'o ven'is loĝ'i en la vilaĝ'o, neni'u atent'is li'n. Li aĉet'is mal'nov'a'n
dom'o'n, iom'et'e ripar'is ĝi'n, re'konstru'is la tegment'o'n, farb'is la bar'il'o'n de la kort'o
kaj far'is garaĝ'o'n por si'a aŭt'o.
#000176
La ne'kon'at'a vir'o kun neni'u konversaci'is, kun neni'u renkont'iĝ'is. Nur de temp'o al temp'o
li inter'ŝanĝ'is po kelk'a'j vort'o'j'n kun Cecka, la vend'ist'in'o en la magazen'o, kaj sam'e
kun Petranka, la jun'ul'in'o, kiu labor'is en la kaf'ej'o.
#000178
Iom post iom la hom'o'j al'kutim'iĝ'is al li, sed ili evit'is li'n kaj ne al'parol'is li'n.
Li kvazaŭ prefer'is pas'ig'i la tag'o'j'n hejm'e, kaj nur de temp'o al temp'o oni li'n vid'is
sur la vilaĝ'a plac'o. Li'a dom'o trov'iĝ'is ĉe la rand'o de la vilaĝ'o, ĉe la strat'o, kiu
dekliv'is sub'e'n al la ŝose'o al la urb'o.
#000180
Sed iu'n tag'o'n la ne'kon'at'a ul'o serioz'e mal'trankvil'ig'is preskaŭ la tut'a'n vilaĝ'o'n. Tio
est'is en la komenc'o de oktobr'o. Tri'a'n tag'o'n la pluv'o ne ĉes'is. Pluv'is, la pluv'o pli'fort'iĝ'is,
kaj evident'iĝ'is, ke tut'a'n semajn'o'n pluv'os.
#000181
En la vilaĝ'o est'is nur baz'a lern'ej'o, kaj kelk'a'j lern'ant'o'j, kiu'j frekvent'is gimnazi'o'n,
ĉiu'n tag'o'n pied'marŝ'is al la urb'o, kiu trov'iĝ'is tri kilo'metr'o'j'n de la vilaĝ'o.
#000182
Hodiaŭ, kiam Veska re'ven'is de la lern'ej'o, Milka, ŝi'a patr'in'o, demand'is ŝi'n, kiel ŝi
sukces'is ir'i al la lern'ej'o en la fort'a pluv'o. Veska respond'is, ke maten'e, kiam ŝi
ek'ir'is al la lern'ej'o kun si'a'j amik'in'o'j Katja kaj Ljubka, Ne'kon'at'o, kiu loĝ'is ĉe la
rand'o de la vilaĝ'o, propon'is vetur'ig'i ili'n per si'a aŭt'o al la urb'o, kaj ili vetur'is
#000183
– Kiel vi kuraĝ'as vetur'i en la aŭt'o de Ne'kon'at'o? Vi nek sci'as, kiu li est'as, nek kon'as
li'n. Neni'u sci'as, kiu li est'as! Oni dir'as, ke li est'as krim'ul'o kaj far'us al vi i'o'n
mal'bon'a'n aŭ vetur'ig'us vi'n i'e'n kaj mal'honor'ig'us vi'n!
#000185
– Sed, pa'nj'o, ni est'is tri knab'in'o'j kaj neni'a'n fi'ag'o'n li pov'us kaŭz'i al ni. Kaj ŝajn'as
al mi, ke li ne est'as krim'ul'o, bon'eduk'it'a kaj kultur'a li est'as ...
#000186
– Neni'o'n mi vol'as aŭd'i! – inter'romp'is ŝi'n Milka. – Kaj neniam vi kuraĝ'u en'ir'i li'a'n aŭt'o'n.
#000187
Sed, evident'e, Veska ne taks'is serioz'e la avert'o'n de si'a patr'in'o, kaj post kelk'a'j
tag'o'j iu najbar'in'o dir'is al Milka, ke ŝi vid'is Veska-n de'nov'e en'ir'i en la aŭt'o'n de
Ne'kon'at'o sur'voj'e al la urb'o. Tio nervoz'ig'is Milka-n. Ŝi salt'is kaj ek'ir'is al la dom'o
de Ne'kon'at'o. Post nur kelk'a'j minut'o'j ŝi est'is antaŭ la pord'o kaj komenc'is fort'e frap'i
al la pord'o. Ne'kon'at'o el'ir'is kaj mir'e al'rigard'is ŝi'n. Ĝis nun neni'u el la vilaĝ'o vizit'is
li'a'n dom'o'n, nek serĉ'is li'n por io. Li mal'ferm'is la buŝ'o'n por demand'i Milka-n, kio'n
ŝi vol'as, sed ŝi ne permes'is al li eĉ unu son'o'n prononc'i.
#000188
– Sinjor'o! – komenc'is koler'e kaj minac'e ŝi – Mi ne sci'as, kiu vi est'as, sed mi avert'as vi'n ne okup'iĝ'i pri mi'a fil'in'o! Tio konven'as
nek al vi'a aĝ'o, nek al vi'a'j jar'o'j. Se mi ek'sci'os, ke vi ankoraŭ foj'e propon'os al ŝi
vetur'ig'i ŝi'n al la urb'o per la aŭt'o, mi plend'os al la polic'o, kaj mi proces'os kontraŭ
vi! Ĉu vi ne hont'as!
#000189
Ne'kon'at'o rest'is konstern'it'a. Li rigard'is ŝi'n kaj ne sci'is, kio'n respond'i.
#000190
– Pluv'is, kaj mi vol'is help'i la knab'in'o'j'n, por ke ili ne marŝ'u pied'e – dir'is li.
#000191
La nov'aĵ'o rapid'e dis'vast'iĝ'is, kaj ĉiu'j en la et'a mont'ar'a vilaĝ'o jam sci'is, ke Ne'kon'at'o
vetur'ig'as la knab'in'o'j'n al la urb'o per la aŭt'o. Iu'j, kiel Milka, suspekt'is li'n pri
mal'dec'a'j intenc'o'j, sed ali'a'j sen'kulp'ig'is li'n. Est'as vir'in'o'j, kiu'j dir'is, ke Ne'kon'at'o
kompat'is la knab'in'o'j'n kaj propon'is vetur'ig'i ili'n al la urb'o, por ke ili ne marŝ'u tri
kilo'metr'o'j'n pied'e en la pluv'o.
#000194
Ĉar en la vilaĝ'o okaz'is preskaŭ neni'a'j event'o'j, tiu nov'aĵ'o kelk'a'j'n tag'o'j'n kapt'is la
atent'o'n de la hom'o'j. Oni pri'diskut'is ĝi'n en la dom'o'j, en la drink'ej'o kaj en la kaf'ej'o.
Iu'j patr'in'o'j serioz'e avert'is si'a'j'n fil'in'o'j'n evit'i Ne'kon'at'o'n. Sed kiel ĉiu mirakl'o
tri'tag'a ankaŭ tio'n oni rapid'e forges'is. Ne'kon'at'o preskaŭ ne vid'ebl'is en la vilaĝ'o.
Kvazaŭ li est'us for'ir'int'a i'e'n, kaj li'a dom'o sen'hom'iĝ'is.
#000195
La vintr'o pas'is, ven'is la printemp'o, la arb'o'j verd'iĝ'is, en la kort'o'j ek'flor'is la printemp'a'j
flor'o'j. La sun'radi'o'j pli kaj pli varm'ig'is la kor'o'j'n, kaj la sud'vent'o for'pel'is la zorg'o'j'n,
la mal'trankvil'o'j'n, kaj rid'et'o'j ek'bril'is sur la vizaĝ'o'j de la hom'o'j. La pli jun'a'j komenc'is
fru'maten'e ir'i al la agr'o'j, kiu'j ĉi tie en la mont'o'j est'is mal'grand'a'j, sed la hom'o'j
#000196
Iu'n post'tag'mez'o'n mal'bon'a inform'o kvazaŭ glaci'a vent'o pas'is super la vilaĝ'o: Nedelĉo,
la kvin'jar'a fil'o de la famili'o Kanĉov, mal'aper'is. Li el'ir'is el la kort'o, li'a patr'in'o
Ver'a ne rimark'is li'n, kaj kiam ŝi serĉ'is li'n, li jam for'est'is. Ŝi ek'ir'is tra la vilaĝ'o
por serĉ'i li'n, sed neni'e li'n trov'is. Ŝi demand'is, pri'demand'is, sed van'e, de la infan'o
ne est'is eĉ spur'o. Tiu ĉi sci'ig'o rapid'e dis'vast'iĝ'is tra la tut'a vilaĝ'o. La hom'o'j mal'trankvil'iĝ'is.
La vir'o'j kolekt'iĝ'is en la drink'ej'o por decid'i, kio'n far'i. La kor'ŝir'a plor'o de Ver'a
#000197
– Cert'e li ek'ir'is al la arb'ar'o – supoz'is la vir'o'j. – Ni dev'as dis'iĝ'i en grup'o'j'n kaj tra'serĉ'i la arb'ar'o'n.
#000198
Ili ek'ir'is, rapid'is, ĉar baldaŭ vesper'iĝ'os kaj en la mal'lum'o ili trov'us neni'o'n. La
plac'o sen'hom'iĝ'is kaj silent'iĝ'is en mal'trankvil'a atend'ad'o. Nur el la dom'o de la famili'o
Kanĉov daŭr'e el'flug'is la plor'eg'o de Ver'a. La hor'o'j mal'rapid'e kaj pen'e pas'is, sed la
vir'o'j ne re'ven'is. La vir'in'o'j ili'n atend'is kun kun'tir'it'a'j kor'o'j kaj kun rigard'o'j fiks'it'a'j
al la dens'a pin'arb'ar'o, kiu de nord'e kaj de okcident'e ĉirkaŭ'is la vilaĝ'o'n. La sun'o
kvazaŭ tim'e sub'ir'is, kaj ĝi'a'j last'a'j radi'o'j simil'is al sav'man'o'j.
#000199
Kiam la vir'in'o'j, kiu'j est'is en la kaf'ej'o ĉe la plac'o, jam opini'is, ke ĉi-vesper'e la
vir'o'j ne pov'os trov'i Nedelĉo-n, el la rand'o de la vilaĝ'o aper'is Ne'kon'at'o. Li rapid'e
marŝ'is al la plac'o, port'ant'e man'e Nedelĉo-n. Petranka el la kaf'ej'o la unu'a li'n vid'is
tra la fenestr'o kaj ĝoj'e ek'kri'is:
#000200
La vir'in'o'j ek'salt'is kvazaŭ vek'it'a'j de subit'a tondr'o kaj ek'kur'is ekster'e'n. Ne'kon'at'o
halt'is, trans'don'is Nedelĉon al iu el ili kaj mal'laŭt'e dir'is:
#000202
– Li dorm'is ĉe la herb'ej'o Ge'nov, apud la grand'a pin'o. Hazard'e mi li'n vid'is.
#000203
– Di'o vi'n ben'u – al'don'is ali'a.
#000205
Ne'kon'at'o turn'iĝ'is por ek'ir'i, sed Petranka li'n halt'ig'is.
#000207
– Sinjor'o, atend'u, en'ir'u, por ke ni almenaŭ per unu kaf'o regal'u vi'n.
#000208
Ne'kon'at'o ek'rigard'is ŝi'n, por sekund'o li en'pens'iĝ'is, sed ek'ir'is al la kaf'ej'o. Li sid'iĝ'is
ĉe iu tabl'o kaj la vir'in'o'j li'n ĉirkaŭ'is. Petranka al'port'is la kaf'o'n.
#000209
– Bon'vol'u, sinjor'o – dir'is ŝi. – De'long'e vi ne ven'is en la kaf'ej'o'n, ver'ŝajn'e vi hav'as labor'o'n?
#000210
– Jes – respond'is li. – Mi ne hav'as liber'a'n temp'o'n.
#000211
– Kio'n vi far'as? Mal'oft'e vi el'ir'as el la dom'o – daŭr'ig'is per la demand'o'j Petranka.
#000212
– Verk'ist'o – inter'rigard'is si'n la vir'in'o'j. Ne ĉiu'j klar'e kompren'is, kio'n signif'as est'i verk'ist'o,
sed sur ili'a'j vizaĝ'o'j aper'is estim'o kaj respekt'o.
#000214
Sekv'e al tiu ĉi tekst'o aper'is leter'o de leg'ant'o en post'a numer'o de MONATO.
#000216
Oni sci'as, ke neni'u dev'as miks'i art'o'n kaj art'ist'o'n, kaj ke, se oni vol'as konserv'i
si'a'j'n rav'o'n kaj admir'o'n pri ajn'a art'ist'o (kaj mi ver'e admir'as la tuj recenz'ot'a'n verk'ist'o'n!),
oni ja dev'as ten'i si'n je sekur'a distanc'o de tiu. Pli'e, en ĉiu'j land'o'j, kultur'o'j kaj
lingv'o'j trov'iĝ'as art'ist'o'j, kies viv'o'n komplet'e ĉirkaŭ'as, vol'e ne'vol'e, polemik'o'j. Feliĉ'e
aŭ ne, ĉe ni, esperant'ist'o'j, ne est'as ja kutim'e hav'i art'ist'o'j'n, kiu'j est'as ankaŭ kaŭz'o
aŭ cel'o de akr'a'j polemik'o'j, tio est'as ja escept'o. Sed nun ni parol'u pri unu el tiu'j
#000218
Esperant'lingv'a poet'o el Hispanio, kon'iĝ'int'a ek'de la fin'o de la 80aj jar'o'j, Camacho
est'as unu el tiu'j revoluci'ul'o'j de ni'a poezi'o, kiu'j, grup'e, fam'iĝ'is kiel
Iber'a Skol'o. Tamen li'a'j person'a'j si'n'ten'o'j antaŭ kelk'a'j el ni'a'j instituci'o'j aŭ ali'a'j fam'ul'o'j de
ni'a mov'ad'o ĉiam rezult'ig'is, ke la verv'o kaj verk'o de Camacho est'as rigard'at'a'j ne nur
kiel tempest'a'j, sed ankaŭ kiel agres'em'a'j kaj, de kelk'a'j person'o'j, ne'toler'em'a'j. Ne
est'as mal'mult'a'j tiu'j, kiu'j pens'as, ke „ja tem'as pri el'star'a poet'o, tamen
#000219
Tamen pro la fakt'o mem, ke mi ne rajt'as juĝ'i hom'o'n, kun kiu mi neniam hav'is person'a'n
kontakt'o'n, mi pov'as (almenaŭ mi tio'n pens'is, sed tio'n taks'u leg'ant'o mem) kun iom da
sen'parti'an'ec'o prepar'i tiu'n ĉi recenz'o'n pri li'a last'a libr'o, titol'it'a
Brul'vund'e est'as bon'a rikolt'o de poem'o'j, produkt'it'a'j en la jar'o'j 2016 kaj 2017, kio ig'as la
libr'o'n du'part'a tekst'ar'o, kred'ebl'e organiz'it'a laŭ verk-ord'o mem.
#000220
La unu'a part'o, 2016, ek'as per vers'form'a prezent'o de la akr'a disput'o, tiam ĵus okaz'int'a,
inter la aŭtor'o kaj Carlo Minnaja. Fakt'e, la unu'a'j sep poem'o'j de la tut'a libr'o konsist'as
el rakont'ad'o de li'a versi'o de la afer'o kaj en atak'o'j kontraŭ Minnaja. Est'as domaĝ'e,
ke Minnaja ne est'as ankaŭ poet'o, tiel li ebl'e pov'us per sam'a'j arm'il'o'j prezent'i kaj
propr'a'n versi'o'n. Tamen ne nur kontraŭ Minnaja Camacho atak'as, est'as sam'e ali'a cel'o: I'a'n Fantom,
kiu, tamen, „merit'is” nur unu poem'o'n, en la paĝ'o 112.
#000221
Sed ne pens'u, ke la tut'a poem'ar'o est'as tiom akr'e milit'em'a. Est'as en ĝi kor'tuŝ'a omaĝ'o
al la tiam ĵus for'pas'int'a ĉef'redaktor'o de MONATO, ni'a kar'memor'a Paul Gubbins (p. 30, vid'u la kadr'o'n), kaj al Baldur Ragnarsson, al
kiu Camacho dediĉ'as la libr'o'n. Li re'kon'as li'n kiel „model'o'n” por si'a verk'o kaj konfes'as ŝuld'i al li la vers'a'n struktur'o'n, konstru'it'a'n laŭ „tri'o'j”. Pli'e, en la poem'o „Al unt'a'j poet'o'j”, li eĉ rekomend'as al si'a'j post'e'ul'o'j bon'e tra'stud'i la verk'o'j'n
#000222
Bon'e ... kaj pri la poem'o'j mem? Kio'n pri ili oni pov'as dir'i?
#000224
Fin'e, kia'manier'e taks'i poet'o'n kiel Camacho? Sen'konsider'e pri la polemik'ist'o, mi sincer'e
pov'as dir'i, ke li'a'j poet'a'j kvalit'o'j ankoraŭ daŭr'e verv'as, sed li'a'j poezi'a'j formul'o'j
jam, iom post iom, el'ĉerp'iĝ'as. Tiel, oni ja flar'as post leg'ad'o de
Brul'vund'e iom'a'n lac'iĝ'o'n, de li mem konfes'it'a'n, antaŭ la (mem'dev'ig'a?) task'o est'i ĉiam avan'gard'ec'a.
Ebl'e mi aŭdac'u dir'i, dum tiu si'a „poezi'a aŭtun'o”, ni'a eminent'a poet'o dev'os invest'i iom da temp'o je propr'a re'invent'ad'o, kaj, sen plu'a
kompromis'o por est'i modern'a, far'iĝ'i tiam etern'a.
#000226
Aŭtent'a poet'o kun mar'a krom'sonor'o
#000227
Carlo Minnaja prav'e sub'strek'as en si'a recenz'o, kiu'n mi leg'is, ke
Laminari'o est'as mar'a brun'alg'o, kies nom'o'n ne'fak'ul'o kutim'e ne kon'as. Tiu titol'o, ver'ŝajn'e, vol'is
Celakant'o'j de Camacho, fiŝ'o'j, supoz'it'a'j for'mort'int'a'j de ĉirkaŭ 65 milion'o'j da jar'o'j (kiel registr'as
NPIV) kaj tut'e abrupt'e re'trovit'a'j en 1938 kiel plu viv'ant'a'j.
#000228
Person'e mi sugest'as, ke per ĉi tiu titol'o – iel spegul'ant'e si'a'n amik'o'n en la elekt'ad'o de ekzotik'a viv'aĵ'o – la aŭtor'o intenc'is titol'o'n ne tuj forges'ebl'a'n, kiu iel, ver'ŝajn'e, registr'iĝ'os en
#000229
flu'o'j – la tri sub'titol'o'j de ĉi poem'ar'o – iom svag'e medit'ig'as pri la verk'ad'o de tiu ĉi poezi'a libr'o: por mi person'e Font'o unu'a'vic'e
pens'ig'as pri mi'a konstant'a el'don'ist'o, kun kiu tra la jar'dek'o'j tiom da libr'o'j kaj libr'et'o'j
ni pov'as en'mond'ig'i, sed konkret'e, ili tri – font'o'j, tajd'o'j, flu'o'j – pens'ig'as pri akv'o, sur kiu driv'as ni'a mond'o, ni'a ekzist'o: la unu'a ĉapitr'o – font'o'j – komenc'iĝ'as per Sabl'o'dolar'o: tia strang'a viv'aĵ'o, kiu'n la „mi” de la verk'o vol'us imit'i en sekret'a kuŝ'ad'o ne'rimark'at'a, por vend'iĝ'i tri'groŝ'e kiel
ornam'aĵ'o en pul'bazar'o. Kia modest'eg'a rev'o!
#000232
re'trov'i la voj'o'n al vi est'as mister'a task'o
nur plen'um'ebl'a de bird'o'j manĝ'ant'a'j pan'er'o'j'n
aŭ de talp'o'j tunel'e lig'ant'a'j ni'a'j'n grot'a'j'n tim'o'j'n
ĉar tio aŭtomat'e pens'ig'as oni'n pri bild'o'j ĉiu'flank'e'n salt'ant'a'j: jen unu el la plej
grav'a'j task'o'j de „modern'a” poezi'o. Si'a'n viv'o'n oni ja ek'ir'as, post'las'ant'e spur'o'j'n por kapabl'i re'trov'i la voj'o'n
irit'a'n, sed bird'o'j, kiu'j hazard'e pas'as kaj ek'ĝu'as la ĵet'it'a'j'n pan'er'o'j'n, for'ig'as tiu'n
spur'o'n ... Tiam do re'trov'i la voj'o'n far'iĝ'as ne'ebl'e.
#000233
Glaci'romp'e – pov'as est'i, ke mi komplet'e mis'asoci'ad'as, sed mi'n tiu poem'et'o impres'as tre trist'e
trist'ig'e: ŝajn'e, la „mi” ŝip'e driv'as tra mar'o da rub'o, kvazaŭ glaci'mont'o da rub'o. Ĝi memor'ig'as mi'n pri dokument'a
film'o, kiu'n antaŭ ne'long'e televid'e mi spekt'is.
#000234
Danc'ant'a Satirus'o – kiel klasik'lingv'ist'o tuj mi ek'pens'is pri tiu mir'ind'a statu'o, kiu mar'fund'e dum jar'cent'o'j
konserv'iĝ'is, nun prav'e en muze'o mi'a'taks'e fier'eg'a: Kiel traf'a
ĉar amas'e turist'o'j ven'is vid'i ĝi'n.
#000235
Sed post la mal'kovr'o de la mir'ind'a statu'o la viv'o re'iĝ'is normal'a:
#000236
La memor'o'j pri la av'o aŭd'iĝ'as kompat'em'a tener'ec'o, kiu'n sam'temp'e li ne'as (help'o'ŝnur'o'n mi el'ĵet'us, / sed
#000237
La siam'a'j lukt'ist'o'j – al mi impres'as iom trist'e, ke ĉi tiu'j du lukt'ist'o'j reciprok'e, ŝajn'e, si'n am'as, ja
iel hav'as inter'kontakt'o'n, sed sam'temp'e ne pov'as si'n aŭd'i: tip'e „modern'a” trist'ec'o kun ĉiu'j teknik'aĵ'o'j ja uz'at'a'j.
#000238
Herbari'o – romantik'a poem'et'o, kiu komenc'iĝ'as per renkont'iĝ'o por pri'zorg'i la herbari'o'n, la herb'o'kolekt'o'n;
en'ŝov'iĝ'as ge'jun'ul'a'j am-sent'o'j, sed malgraŭ ia hezit'et'o inter romantik'a'j em'o'j kaj odor'o'j
de plej log'a'j flor'o'j, subit'e venk'as ĉu dev'o'sent'o: „ni hast'u al park'o, verd' atend'as.”
#000239
La basen'o – pri „akv'a kor'o” en la ĝarden'o de Palerm'o. Mi, kompren'ebl'e, ne pov'as est'i cert'a, ke tem'as ekzakt'e
pri la sam'a natur'fenomen'o, sed ŝajn'as al mi, ke ĝust'e tie antaŭ tiom da jar'o'j mi est'is,
Kuraĝ'e antaŭ'e'n! pri nimf'o, kiu tra la flu'o'j de river'o'j migr'as de kontinent' al kontinent'o por honor'i
#000240
Kaŭz'e – Ja klar'e: tio okaz'as al oni, se oni kuŝ'as sur'plank'e en ĝarden'o. Fung'o'j'n oni aŭd'as
kresk'i, aer'o'n pump'ad'i radik'e'n. En Esperant'o mi ankoraŭ ne renkont'is, almenaŭ ne konsci'e,
poet'o'n tiel atent'a'n pri la natur'fenomen'o'j. Gratul'o'n al vi, kar'a!
#000241
Medit'o, pri kio rest'os post ĉiu ni'a labor'em'o, lukt'ad'o, pen'ad'o – tre ĉarm'e re'kon'i sur'voj'e kon'at'a'j'n nom'o'j'n, eĉ de ni'a amik'a rond'et'o de Kajt'o – sed fin'e ĉio for'vapor'iĝ'os en etern'ec'a'n neniom'o'n ... Person'e tio mi'n impres'as tre
religi'e, sed, supoz'ebl'e, tio pruv'as precip'e pri mi'a person'ec'o. Dank'o'n, Suso! Bel'a
#000242
Preleg'o'j ne nur pri arkiv'o'j
#000243
Mi akcept'is ĉi tiu'n libr'o'n por recenz'o part'e pro tio, ke mi nun okup'iĝ'as, part'a'temp'e,
pri arkiv'o kaj pri bibliotek'o, nom'e pri la post'las'aĵ'o de Marjorie Boulton kaj pri
la katalog'ad'o de Bibliotek'o Butler. Miroslav Malovec trakt'is la afer'o'j'n, kiu'j plej
proksim'e rilat'as al mi'a ag'ad'o. Ankaŭ mi pens'as pri la banan'skatol'o'j.
#000246
Inter la 11 ali'tem'a'j preleg'o'j mi apart'e not'as du preleg'o'j'n de Pi'et Buijnsters, en
kiu'j li pri'taks'as divers'a'j'n parol're'kon'il'o'j'n kaj liter'um'il'o'j'n por Esperant'o. Domaĝ'e,
ke li ne simil'e pri'taks'is divers'a'j'n tekst'leg'il'o'j'n por Esperant'o, ĉar tio eĉ pli interes'us
mi'n. Kiu el ABBYY FineReader, OmniPage, Readiris kaj, ebl'e, ankaŭ ali'a'j program'o'j
plej bon'e funkci'as por kia'j tekst'o'j? Jen interes'a tem'o, ebl'e, por iu ali'a. Pi'et Buijnsters
for'pas'is, bedaŭr'ind'e, kelk'a'j'n semajn'o'j'n antaŭ ol mi ricev'is ĉi tiu'n libr'o'n.
#000247
Ĉar mi est'as latin-amerik'an'o, mi viv'as en mond'o'part'o, kies kultur'o est'is grand'part'e
muld'it'a de la rom'katolik'a eklezi'o, kaj, ĉar mi viv'as en urb'o mond'fam'e kon'at'a kaj pro
karnaval'a fest'o kaj pro statu'o de Krist'o Redemptor'o, cert'e ali'kontinent'a leg'ant'o pov'us,
kvankam pal'e, imag'i, kun kia sci'vol'o divers'a'j el mi'a'j sam'urb'an'o'j rigard'as la sep ortodoks'a'j'n
preĝ'ej'o'j'n ekzist'ant'a'j'n en Rio-de-Ĵanejro, el kiu'j ĉiu est'as lig'it'a al unu en'migr'int'a
kolektiv'o el ortodoks'a'j land'o'j, do est'as ortodoks'a rus'a, ukraina, siria, libana, pol'a,
#000249
Tiel, ortodoks'a kred'o est'as afer'o de ni'a'j slav'de'ven'a'j sam'land'an'o'j; kio por ni est'as
neni'a problem'o. Sed oni konfes'u, ke por mult'a'j brazil'an'o'j est'as ja iom strang'e vid'i
hom'o'j'n, kiu'j viv'as si'a'n kred'o'n laŭ manier'o, kiu por ni, latin'o'j, „ne sam'as sed egal'as”, kiel dir'as la kanzon'o de kuba kant'aŭtor'o Silvi'o Rodríguez. Tio okaz'as, ĉar ortodoks'a
kred'o ĉiam montr'iĝ'as al ni kiel mult'e pli serioz'a kaj tradici'em'a versi'o de katolik'ism'o,
tamen kun pli bel'a'j kirk'o'j kaj pli al'log'a'j mes'o'j (kaj long'barb'a'j pastr'o'j).
#000250
Ĉar ĝi ĝeneral'e est'as asoci'it'a kun slav'a'j popol'o'j, ortodoks'ec'o far'iĝ'is kvazaŭ komun'a
kaj ĝeneral'a kultur'a trajt'o de slav'o'j, kiu'j, eĉ kiam rom'katolik'o'j, hav'as kultur'o'n
ĝeneral'a'n, plen'ig'it'a'n de ortodoks'a pens'manier'o; tiel tre oportun'as, ke ni hav'u, en
Esperant'o kaj ali'a'j lingv'o'j, tekst'o'n de la
Proglas (antaŭ'kant'o), tio est'as, kant'o, kiu antaŭ'as, dum'mes'e, la prezent'ad'o'n kaj leg'ad'o'n
#000251
Verk'it'a de Sankt'a Ciril'o, ankaŭ kon'at'a kiel Konstanten'o la Filozof'o, tem'as pri religi'a
poem'o, kiu iel resum'as la Nov'a'n Testament'o'n. Ja en si'a esperant'a versi'o la poem'o bel'as,
kaj trans'don'as al ni la religi'a'n sent'o'n de la verk'int'o, kred'ebl'e sam'e ten'at'a'n de nun'temp'a'j
Antaŭ'kant'o grav'as ne nur pro si'a religi'a simbol'ism'o, sed ĝi eĉ pli grav'as pro si'a lingv'ist'ik'a
valor'o. La tut'a poem'o est'as la unu'a tekst'o skrib'it'a kaj en unu el la slav'a'j lingv'o'j
kaj en tut'e nov'a alfabet'o. Bon'e, tio'n klar'ig'i postul'os iom da histori'o.
#000252
Antaŭ'kant'o'n en tio, kio'n lingv'ist'o'j nom'as „mal'nov'slav'a lingv'o”, el'pens'it'a kiel unu'a tut'slav'a plan'lingv'o, do kompren'ot'a de ĉiu slav'lingv'an'o, kiu
sci'pov'as la glagolic'a'n alfabet'o'n. Tamen post la mort'o de Konstanten'o li'a frat'o Metod'o
re'adapt'is kaj simpl'ig'is la glagolic'a'n, tia'manier'e kre'ant'e ali'a'n alfabet'o'n kiu, omaĝ'e
al la mort'int'a frat'o, est'as nun kon'at'a kiel „ciril'a”.
#000254
Kaj oni ja dev'as konstat'i, ke tre traf'e pens'is la frat'o'j rilat'e al la lingv'o, ĉar
simpl'a rigard'o al tiu ok'lingv'a el'don'o de
Antaŭ'kant'o (el'don'it'a ĝust'e en Nitr'o), ebl'ig'as ke, se oni eĉ nur fulm'e kompar'as ili'n – kiu'j si'a'vic'e est'as, krom la esperant'a, la mal'nov'slav'a (en la ciril'a kaj glagolic'a
alfabet'o'j), la slovak'a (laŭ'senc'a kaj vers'a traduk'o'j), la nitr'a dialekt'o, la ĉeĥ'a,
la bulgar'a kaj la angl'a (?!) – rapid'e konstat'ebl'as, kiom proksim'a'j tiu'j lingv'o'j ja eĉ hodiaŭ est'as. Tamen la vari'ec'o
de lingv'o'j permes'as, ke oni demand'u: ĉar tem'as pri slav'a tekst'o, kial rus'a kaj pol'a
versi'o'j mal'est'as, ĉu ili ne ekzist'as?
#000255
Se kompar'i kun kelk'a'j antaŭ'a'j verk'o'j de Modest, ĉi tie mank'as iu'j trajt'o'j, kiu'j si'a'temp'e
est'is kritik'at'a'j, sed rest'as iu atmosfer'o de sen'temp'ec'o kaj sen'lok'ec'o. Privat'a detektiv'o
Janko Sinapov est'as pet'at'a esplor'i pri mal'aper'int'a person'o; nom'o'j est'as bulgar'a'j,
sed la scen'o pov'us okaz'i en ajn'a lok'o: tram'o, aŭtomobil'o, mez'grand'a urb'o kun mal'pli
luks'a'j ĉirkaŭ'aĵ'o'j, rutin'ec'a mal'nov'dom'a ofic'ej'o, kie amas'iĝ'as paper'a'j dokument'o'j (kvankam
preter'pas'e est'as menci'it'a'j komput'il'o kaj ret'o), kaf'ej'o'j taŭg'a'j por renkont'iĝ'o'j, edz'in'o
lac'a pro la tro'labor'o de la edz'o, inspekt'ad'o pri eventual'a kokr'o ktp.
#000259
Por ke vi ne plu konfuz'iĝ'u
#000262
Konfuz'il'o'j kolekt'iĝ'as sur 152 paĝ'o'j vort'o'j konfuz'a'j jen pro la simil'son'ec'o, jen pro la etim'ologi'o
kaj simil'o al vort'o'j naci'lingv'a'j, ĉiu'j kun tre bel'a'j ilustr'aĵ'o'j kaj difin'o'j, baz'it'a'j
Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o. Aŭ kiel aper'as en la sub'titol'o: „vort'o'j, kiu'j far'as ni'a'n lingv'o'n mal'facil'a”.
#000264
Ĝeneral'e, est'as do nur laŭd'o'j. Ebl'us kritik'i, tamen, du afer'o'j'n. La kovr'il'o est'as
iom ne'kutim'a kaj ne al ĉiu plaĉ'os; pov'us est'i, ke tial la verk'o mal'pli bon'e vend'iĝ'os
ol ĝi en'hav'e merit'as. Ceter'e, mank'as kelk'a'j fi'vort'o'j, kiu'j'n mi person'e est'us al'don'int'a,
ĉar grav'as, ke oni ili'n ne erar'e uz'u. Sed mi imag'as, ke tio mal'facil'as, ĉef'e pro la
#000266
Se vi vol'as perfekt'ig'i vi'a'n Esperant'o'n aŭ instru'as al progres'ant'o'j, mi varm'e rekomend'as
#000267
Eric Le'e est'as brit'a ĵurnal'ist'o kaj histori'ist'o, adept'o de klasik'a marks'ism'o kaj social'demokrati'o.
Rev'o li'a, kiel de amas'o da social'demokrat'o'j, est'as demokrati'a social'ism'o – ord'o, kie soci'a just'ec'o kaj hom'a'j rajt'o'j kun'ekzist'as en plen'a harmoni'o. Sed ekzist'as
strang'a problem'o: tie, kie venk'is social'ism'em'a'j politik'a'j fort'o'j, est'iĝ'is politik'a'j
ord'o'j, kie aŭ rest'is kapital'ism'a sistem'o, nur iom „pli'bon'ig'it'a”, aŭ mank'is demokrati'o ... Kaj Eric Le'e fin'fin'e trov'is tiu'n land'o'n kaj mal'long'a'n period'o'n,
kie, tamen, li vid'as efektiv'iĝ'int'a'n rev'at'a'n soci-politik'a'n ord'o'n: sen'de'pend'a'n Kartveli'o'n
en la jar'o'j 1918-1921 (kio'n antaŭ'is la kamp'ar'an'a „Guria Respublik'o”, ekzist'int'a en unu distrikt'o de Kartveli'o en 1905).
#000268
La event'o'j, kiu'j'n trakt'as la aŭtor'o, est'as du'on'forges'it'a'j: por la epok'o de la 1a kaj
2a rusiaj revoluci'o'j, ili ŝajn'as, en mond'histori'a skal'o, nur flank'a'j okaz'int'aĵ'o'j,
kaj li'a atent'ig'o pri ili est'as grav'a restaŭr'o de la histori'a honor'o de li'a'j protagonist'o'j,
kartvel'a'j social'demokrat'o'j. Memor'ig'o pri tiu'j event'o'j antaŭ'cent'jar'a'j est'as tre edif'a
por nun'a'j mal'dekstr'a'j politik'ist'o'j. Sed konsent'i kun ĉiu'j konklud'o'j de la aŭtor'o ne
#000269
Laŭ la aŭtor'o, ekskluziv'a influ'o de social'demokrat'o'j en Kartveli'o dum la 2a rusia
revoluci'o ŝuld'iĝ'as al tio, ke ili mult'o'n lern'is mem el la spert'o de popol'a ribel'o
kaj star'ig'o de pli ol du'on'jar'a kamp'ar'an'a mem'reg'ad'o en la guria distrikt'o en 1905.
Tio, ke ili ne simpl'e prov'is ek'gvid'i la kamp'ul'a'n ribel'o'n, sed al'propr'ig'is la spert'o'n,
proksim'ig'is ili'n al la popol'o kaj el'vok'is grand'a'n fid'o'n al ili. Tial ili (nom'at'a'j
en post'a sovetia politik'a histori'o'grafi'o „menŝevistoj”) far'iĝ'is la sol'a amas'e sub'ten'at'a parti'o 12 jar'o'j'n post'e – en la jar'o'j 1917-1918, kio konduk'is al ili'a absolut'a venk'o en la land'o. Krom'e, ili
est'is sufiĉ'e unu'ec'a'j, kaj intern'a'j kontraŭ'dir'o'j ne mal'help'is al ili akord'e gvid'i la
#000270
Eric Le'e asert'as, ke la re'form'o'j kaj la fin'fin'e form'iĝ'int'a konstituci'o de Kartveli'o
reg'at'a de la social'demokrat'o'j hav'is ver'e social'ism'a'n kaj sen'rezerv'e demokrati'a'n karakter'o'n.
La dokument'a'j atest'o'j, ŝajn'e, sub'ten'as tiu'n opini'o'n. Kaj laŭ ili, tie est'is ver'e la
„or'a epok'o” de demokrati'a social'ism'o. Tamen unu afer'o est'as jur'a'j dokument'o'j, sed tut'e ali'a est'as
#000271
Ĉiu'okaz'e, la libr'o est'as tre'eg'e interes'a minimum'e pro tio, ke ĝi re'mal'kovr'as du'on'forges'it'a'j'n
histori'a'j'n event'o'j'n kaj el'vok'as sur'baz'e de tio tre aktual'a'j'n medit'o'j'n, demand'o'j'n kaj
diskut'o'j'n. Tial ni pov'as nur dank'i al Mas kaj al la traduk'ist'a team'o sub gvid'o de
Renat'o Corsetti pro aper'ig'o de la libr'o kaj gratul'i la esperant'lingv'a'n publik'o'n pro
la ebl'o la libr'o'n leg'i – ja ĝi nun ekzist'as, krom Esperant'o, nur en la angl'a kaj la kartvel'a.
#000275
Mi far'is ĉio'n far'ebl'a'n en la Esperant'o-mov'ad'o, de ag'ad'o kiel sekretari'o de lok'a klub'o
ĝis organiz'ad'o de jun'ul'ar'a renkont'iĝ'o, de instru'ad'o ĝis verk'ad'o de lern'o'libr'o'j kaj
eĉ verk'ad'o de recenz'o'j por MONATO, sed mi neniam okup'iĝ'is profesi'e pri Esperant'o. Pro tio mi leg'is kun pli grand'a interes'o
ĉi tiu'n libr'o'n de Petr Chrdle, kiu raport'as pri si'a'j person'a'j spert'o'j en tiu kamp'o.
#000277
Chrdle est'is ĉef'e el'don'ist'o kaj vojaĝ-agent'o. Tem'as pri fak'o'j, pri kiu'j plur'a'j esperant'ist'o'j
interes'iĝ'as, kaj per kiu'j ili rev'as viv'ten'i si'n. Mi tut'kor'e rekomend'as al ili, ke
ili bon'vol'u atent'e leg'i ĉi tiu'n libr'o'n antaŭ ol komenc'i la labor'o'j'n por profesi'a ag'ad'o
en tiu'j kamp'o'j. La aŭtor'o el la propr'a spert'o montr'as la problem'o'j'n, kiu'j'n oni renkont'as,
kiam oni ag'as en la normal'a mond'o, kaj la problem'o'j'n, kiu'j'n oni renkont'as, kiam oni
ag'as por klient'o'j aŭ partner'o'j, kiu'j est'as tro entuziasm'a'j esperant'ist'o'j.
#000278
Pli bon'e ol mi pov'us far'i, la util'ec'o'n de ĉi tiu libr'o montr'as la fakt'o, ke ĝi hav'is
tri el'don'o'j'n. Mi ne hav'as i'o'n por al'don'i al ĝi'a en'hav'o. Mi pov'as nur dir'i, ke el la
lingv'a vid'punkt'o, ĝi est'as en perfekt'e klasik'a Esperant'o kaj el la pres'teknik'a vid'punkt'o
ĝi est'as de tia kvalit'o, ke ĝi sufiĉ'as por invit'i aĉet'i ali'a'j'n libr'o'j'n de la El'don'ej'o
Kava-PECH. En la libr'o est'as, ceter'e, plur'a'j fot'o'j de ili'a'j kovr'il'o'j.
#000279
La libr'o hav'as ver'e konfuz'a'n titol'o'n:
Nek pardon'o, nek re'don'o: La demand'o pri sen'pun'ec'o en krim'o'j kontraŭ la hom'ar'o. Decid'int'e est'i ĝi'a recenz'ont'o, mi opini'is, ke tem'as pri verk'o politik'a kaj part'e
histori'a, sed mi erar'is komplet'e. Tamen mi ne bedaŭr'as kaj fort'e rekomend'as ĝi'n al
ĉiu'j, kiu'j opini'as, ke „ali'a mond'o ebl'as”. Special'e, se ili mal'akcept'as la mond'o'n, konstru'it'a'n de la aŭtor'o de tiu'j ĉi vort'o'j.
#000281
Tiu ĉi verk'o est'as unu el mal'mult'a'j ekzempl'o'j de aktual'a literatur'o en Esperant'o,
ja esperant'ist'o'j prefer'as traduk'i kaj el'don'i klasik'aĵ'o'j'n (ebl'e pro la aĝ'o de plej'part'o
de la eŭrop'a'j sam'ide'an'o'j). La origin'a franc'a el'don'o aper'is en 2009 kaj post nur'a'j
kvin jar'o'j Sat aper'ig'is ĝi'n en la Lingv'o Inter'naci'a, ricev'int'e aprob'o'n de la aŭtor'o
#000282
La aŭtor'a pens'o preter'flug'as strat'batal'o'j'n kaj eĉ demand'o'j'n pri propriet'a'j rajt'o'j,
impost'o'j kaj klas'a konsci'o. Li cel'as radik'o'j'n de la problem'o, kaŭz'int'a ĉiu'j'n obstakl'o'j'n
kaj ĝen'o'j'n en la hom'a viv'o. Evident'e, li pli detal'e analiz'is la jam'a'j'n politik'a'j'n
sistem'o'j'n ali'lok'e, ĉar ĉi-foj'e li nur preter'pas'e menci'as la ŝtat'a'n social'ism'o'n (inkluziv'e
la soveti'an kaj ĉin'a'n model'o'j'n), teror'o'n de la ruĝ'a'j ĥmer'o'j kaj kruel'aĵ'o'j'n de la kultur'a
revoluci'o. Do li'a kritik'o rekt'e traf'as la domin'ant'a'n soci'o-ekonomi'a'n model'o'n – la nun'temp'a'n kapital'ism'a'n soci'o'n, kiu'n oni oft'e (kaj traf'e) nom'as konsum'ism'a.
#000284
Kiu'j'n riproĉ'o'j'n li hav'as al la ebl'e plej stabil'a kaj prosper'a part'o de la mond'o, kies
sukces'o kaj viv'kapabl'o montr'iĝ'is jam en la komplet'a kolaps'o kaj dis'fal'o de la rival'a
komun'ism'a blok'o, kies last'a'j rest'aĵ'o'j en form'o de Nord-Korei'o kaj Kubo velk'e veget'as
kaj po'iom'et'e driv'as direkt'e al la ĉin'a du'on'ŝtat'a kapital'ism'o? La ĉef'a kaj fakt'e sol'a
akuz'o vort'um'ebl'as konciz'e: ĝi kontraŭ'as la viv'o'n.
#000285
Neniam hom'o est'is ver'e liber'a, ĉiam ekzist'is iu'form'a sub'prem'ad'o kaj ekspluat'ad'o. „La hom'o nask'iĝ'as liber'a kaj ĉie ĝi est'as en katen'o'j”, amar'e konstat'is la franc'a filozof'o Rousseau. En ĉiu'j epok'o'j la sub'prem'at'o'j protest'is,
foj'e ribel'is, jen venk'ant'e respektiv'a'j'n elit'o'j'n, jen (pli oft'e) mal'gajn'ant'e ĝeneral'e,
sed ricev'ant'e iu'j'n ced'o'j'n. Dum jar'cent'o'j oni kutim'is vid'i barikad'o'j'n, manifestaci'o'j'n,
leg'i pri sindikat'a'j strik'o'j kaj eĉ pri teror'a'j atak'o'j kontraŭ la potenc'ul'o'j.
#000286
Sed la last'a'j jar'dek'o'j montr'as mir'ind'a'n mank'o'n de grand'a'j klas'batal'o'j. La klasik'a
prolet'ar'o ŝrump'as kaj perd'as si'a'n influ'o'n, ĝi'a'n lok'o'n okup'as „blank'a'j kol'um'o'j”, part'e kiel mem'dung'it'o'j kun propriet'aĵ'o'j, kvankam et'a'j. La dung'it'o'j en la okcident'a'j
land'o'j ĝu'as relativ'e alt'a'j'n salajr'o'j'n kaj social'a'n protekt'o'n. Var'o'j abund'as kaj oft'e
mal'mult'e'kost'as. Se mon'o ne sufiĉ'as por tuj'a aĉet'o, oni pov'as pren'i kredit'o'n en bank'o
#000287
La respond'o est'as klar'e ne'a. Milion'o'j da hom'o'j generaci'o'n post generaci'o kur'as antaŭ'e'n
por ne mal'fru'iĝ'i, sed efektiv'e preskaŭ ne mov'iĝ'as, ja tiu kur'ad'o pli simil'as al hast'a
aktiv'ad'o de la hamstr'o'j en turn'iĝ'ant'a rul'cilindr'o. Kliŝ'o'j anstataŭ pens'o'j, trud'it'a'j
ŝablon'o'j anstataŭ valor'o'j, merkat'a inter'ŝanĝ'o anstataŭ hom'a'j rilat'o'j. Mi re'memor'as
la vort'o'j'n de Erich Fromm: „En ni'a temp'o en hom'a'j rilat'o'j oni mal'oft'e trov'as am'o'n aŭ mal'am'o'n. Eventual'e en ili
domin'as pur'e ekster'a amik'em'o kaj eĉ pli ekster'a honest'ec'o, sed sub tiu ekster'aĵ'o kaŝ'as
si'n fremd'ec'o kaj indiferent'ec'o. Kaj ne mal'mult'as ĉi tie ankaŭ kaŝ'it'a mal'fid'o.”
#000289
En la soci'o, baz'it'a sur pur'e ekonomi'a'j rilat'o'j, la hom'o mem iĝ'is var'o, objekt'o de
inter'ŝanĝ'o'j, kies valor'o egal'as al li'a komerc'a util'ec'o. Mort'ig'ad'o de milit'kapt'it'o'j
ĉes'is, kiam oni komenc'is vend'i ili'n, rimark'ig'as Vanejgemo. Infan'o'j kaj vir'in'o'j akir'is
pli grand'a'j'n rajt'o'j'n, eĉ hejm'a'j best'o'j est'as konsider'at'a'j pli valor'a'j – ĉar ĉiu'j ĉi kategori'o'j iĝ'is aktiv'a'j konsum'ant'o'j, do ili'a komerc'a valor'o kresk'is.
#000290
Kiam la grek'a ministr'o pri financ'o'j Janis Varufakis protest'is kontraŭ si'a eksklud'o
el la grav'a kun'ven'o far'e de la prezid'ant'o de la Eŭr'o'grup'o Jeroen Dijsselbloem kaj
atent'ig'is, ke li reprezent'as suveren'a'n ŝtat'o'n, membr'o'n de Eŭrop'a Uni'o, li ricev'is
rimark'ind'a'n respond'o'n de tiu ĉi burokrat'a ofic'ej'o: „La Eŭr'o'grup'o ne hav'as leĝ'a'n ekzist'o'n. Tem'as pri ne'formal'a grup'o kaj, sekv'e, neni'u
leĝ'o lim'ig'as la ag'ad'o'n de ĝi'a prezid'ant'o.” Pli'a'n foj'o'n mi dev'as cit'i Erich Fromm: „Tre mal'facil'as ne obe'i, ĝis la hom'o eĉ ne kompren'as, ke li obe'as”.
#000292
Raulo Vanejgemo ne kred'as je radikal'a'j solv'o'j, jam plur'foj'e el'prov'it'a'j kaj ĉiam kre'int'a'j
nur pli'a'j'n sufer'o'j'n kaj ĥaos'o'n. „Anstataŭ'ig'i la soci'a'n revoluci'o'n per la teror'ism'o est'is atak'i fi'insekt'ar'o'n anstataŭ
for'ig'i la rub'o'j'n, en kiu'j ĝi prosper'as”, klar'ig'as la aŭtor'o.
#000294
Sed ĉu la model'o, bon'e funkci'ant'a en mont'ar'a'j vilaĝ'et'o'j, aplik'ebl'as al la nun'temp'a
kompleks'a, plur'tavol'a soci'o? Mi imag'as kun'ven'o'n de la komun'um'o en mil'kap'a vilaĝ'o,
sed kiel tio okaz'us en Pekino kun ties 25 milion'o'j da loĝ'ant'o'j? La zapat'ist'a just'ec'o
montr'as si'a'n efik'ec'o'n en grup'o'j et'a'j kaj homogen'a'j, sed ĉu tio funkci'os ankaŭ en Nov'jork'o,
kie ĉiu tri'a el 8 milion'o'j da urb'an'o'j nask'iĝ'is ekster'land'e?
#000297
Sam'e ne'solv'it'a aspekt'as la justic'a problem'o. La aŭtor'o prav'e atent'ig'as pri total'a
sen'efik'ec'o de la nun'temp'a'j justic'o kaj pun'sistem'o. „Ŝtel'u bulk'o'n, kaj oni en'karcer'ig'os vi'n, ŝtel'u fer'voj'o'n, kaj vi sid'os en senat'o”, laŭ'dir'e konstat'is Mark Twain. Eĉ se la cit'aĵ'o est'as apokrif'a, tio ne ne'as ĝi'a'n ĝust'ec'o'n.
La prizon'o'j en ĉiu'j land'o'j plen'as je hom'o'j, kies ĉef'a kulp'ec'o est'is aparten'i al mal'alt'a'j
#000298
Ekzempl'e, la uson'a kaj rusia prizon'ul'ar'o'j grand'part'e konsist'as el hom'o'j, kondamn'it'a'j
pro vend'ad'o de narkot'aĵ'o'j. Mi mem kon'as du tia'j'n ul'o'j'n. Unu est'as taĝik'o-en'migr'int'o,
kiu long'a'temp'e labor'is kiel konstru'ist'o kaj post'e ced'is al tent'o gajn'i rapid'a'n mon'o'n.
Rezult'o: 11 jar'o'j en mal'liber'ej'o. Unu'e li fart'is tie sufiĉ'e bon'e, eĉ aranĝ'is konstru'a'n
brigad'o'n, sed nun infekt'iĝ'is je tuberkul'oz'o tiom oft'a en la rusiaj mal'liber'ej'o'j kaj
#000299
Ali'a est'as jun'ul'o 20-jar'a, kiu ced'is al la sam'a tent'o, tiom reklam'at'a en holivud'a'j
film'o'j pri sukces'a'j ŝtel'ist'o'j, kaj rapid'e akir'i mon'o'n – sol'a'n ŝlos'il'o'n al feliĉ'o. Li nur unu'foj'e akompan'is vend'ist'o'n, tut'a'n temp'o'n sid'is
en aŭt'o kaj nek far'is, nek vid'is i'o'n. La enket'ist'in'o kompat'is li'n kaj li'a'n sol'ul'a'n
patr'in'o'n, nun mort'ant'a'n pro kancer'o, sed ne pov'is ŝanĝ'i juĝ'ist'a'n verdikt'o'n: 11 jar'o'j
da mal'liber'o. Ŝi dir'is, ke oni al'port'as tia'j'n ge'jun'ul'o'j'n ĉiu'tag'e. Dum'e produkt'ant'o'j
kaj vend'ist'o'j de la plej mort'ig'a'j (laŭ la nombr'o de viktim'o'j) narkot'aĵ'o'j kiel alkohol'aĵ'o'j
kaj tabak'o gajn'as milion'o'j'n kaj ĝu'as soci'a'n respekt'o'n kiel estim'ind'a'j komerc'ist'o'j.
#000300
Jun'a'j stult'ul'o'j, pri'rab'int'a'j sam'aĝ'ul'o'n sur'strat'e por akir'i mod'a'n telefon'o'n, ir'as al
prizon'o, dum financ'ist'o'j, kiu'j pri'rab'is tut'a'j'n land'o'j'n, rest'as liber'a'j kaj eĉ ricev'as
plur'miliard'a'j'n rekompenc'o'j'n el la ŝtat'a poŝ'o, do kost'e de la hom'o'j, kiu'j'n ili ĵus
pri'rab'is. Oni pov'us atend'i pli serioz'a'n trakt'ad'o'n de la afer'o dum inter'naci'a'j tribunal'o'j
pri krim'o'j kontraŭ la hom'ar'o, sed ankaŭ ili trans'form'iĝ'as je fars'o, kie sur la scen'ej'o'n
ven'as ĉef'e hazard'a'j figur'o'j, dum la ili'n kre'int'a sistem'o rest'as preskaŭ ne'damaĝ'it'a
#000301
La jud-german'a verk'ist'o kaj scienc'ist'o Victor Klemperer dir'is: „Se la sort'o de la venk'it'o'j est'us en mi'a'j man'o'j, mi for'las'us pac'e ordinar'ul'o'j'n kaj
eĉ iu'j'n grav'ul'o'j'n ... sed mi pend'um'us ĉiu'j'n intelekt'ul'o'j'n kaj profesor'o'j'n mi pend'um'us
eĉ tri fut'o'j'n pli alt'e ol la ali'a'j'n”. Sed Raulo Vanejgemo ir'as plu'e'n kaj kun bedaŭr'o konstat'as: eĉ ili'a pend'um'ad'o ŝanĝ'os
neni'o'n, ja ankaŭ ili est'as nur'a sekv'o, ne kial'o. Sed kiel el'radik'ig'i la kial'o'j'n? Mank'as
#000302
Esperant'ist'o'j pov'as parol'i pri io ajn, sed fin'e ili parol'os pri Esperant'o. Mi ne est'as
escept'o. Sed ĉi-foj'e tem'as ne pri la mov'ad'an'a obsed'o, sed pri tut'e praktik'a afer'o.
Mi opini'as, ke el tiu ĉi libr'o la esperant'ist'ar'o dev'as far'i grav'a'n konklud'o'n rilat'e
#000304
Oni prov'is antaŭ'e'n'ig'i Esperant'o'n kiel universal'a'n komunik'il'o'n, sed tio apenaŭ efik'as
en ni'a epok'o de la preskaŭ tut'mond'a domin'ad'o de la angl'a, pro kio eĉ simpati'ant'a al
la Lingv'o Inter'naci'a uson'a art'ist'o Benjamin Tiven nom'is ĝi'n „solv'o sen problem'o”. Oni klopod'as nun antaŭ'e'n'ig'i ĝi'n kadr'e de la batal'o por la lingv'a'j rajt'o'j, sed al
99 % de la hom'o'j neces'as unu'e klar'ig'i, ke tiu'j rajt'o'j ekzist'as, post'e, ke ili est'as
damaĝ'at'a'j, kaj nur fin'e prezent'i Esperant'o'n kiel la solv'o'n. Ĝis nun tiu strategi'o
apenaŭ sukces'is eĉ inter la lingv'ist'o'j kaj aktiv'ul'o'j.
#000305
Kio rest'as? Rest'as svag'a, loz'a, sed vast'a mov'ad'o de „alternativ'a tut'mond'iĝ'o” aŭ ali'mond'ism'o, kiel ĝi'n bapt'is Esperant'o-Vikipedio. Tem'as pri cent'o'j, eĉ mil'o'j da
organiz'aĵ'o'j kaj grup'o'j, kiu'j batal'as jen lok'nivel'e, jen tut'mond'e por hom'a'j rajt'o'j,
ekologi'o, konserv'ad'o de kultur'a hered'aĵ'o, just'a konsum'ad'o, mem'reg'ad'o ktp. Ili ne est'as
unu'ig'it'a'j, nek hav'as komun'a'n koncept'o'n aŭ ideologi'o'n, sed ĉi-okaz'e tio est'as ne mank'o,
sed avantaĝ'o; ja tem'as ĉef'e pri sent'o, esper'o, ke ali'a mond'o ebl'as kaj ke ĝi est'os
pli just'a, sekur'a kaj plural'ism'a. Ĉu nur mi vid'as en tio cent'procent'a'n kongru'o'n kun
#000306
Do ni sekv'u la sam'a'n strategi'o'n, kiu'n Raulo Vanejgemo implic'it'e sugest'as al soci'a'j
ag'ant'o'j: en'iĝ'u en ali'mond'ism'a'j'n mov'ad'o'j'n je ĉiu'j skal'o'j kaj grand'ec'o'j kaj ag'ad'u kun
ili. Ili jam pruv'is si'a'n efik'ec'o'n plur'kamp'e, ili cert'e post'viv'os nun'temp'a'j'n ekonomi'a'j'n
kaj politik'a'j'n kataklism'o'j'n, do ankaŭ Esperant'o post'viv'u kun ili! Oni pov'as riproĉ'i
mi'n pri for'las'o de la etern'a „politik'a neŭtral'ec'o” de UEA, sed mi fajf'as pri tio pro du kial'o'j.
#000307
Unu'e, ĉar mi cel'as ne UEA – ĉiam pli mal'fort'a'n, arkaik'e aranĝ'it'a'n organiz'aĵ'o'n kun mal'grand'nombr'a an'ar'o kaj sen'efik'a
estr'ar'o. Mi cel'as la Esperant'o-komun'um'o'n, kiu ĉiam est'is pli vast'a kaj produkt'iv'a
ol ĉiu'j Esperant'o-organiz'aĵ'o'j sum'e. Ni ne atend'u decid'o'j'n de babil'ul'o'j en led'a'j brak'seĝ'o'j,
sed al'iĝ'u al la popol'o, kiu postul'as si'a'n rajt'o'n je viv'o – ĉu tem'as pri
Occupy Wall Street en Uson'o aŭ indiĝen'a'j protest'o'j en Sud-Amerik'o.
#000308
Du'e, ĉar tiu „neŭtral'ec'o” en real'o neniam plen'e ekzist'is. Ĉu oni pov'as imag'i aŭ almenaŭ akcept'i esperant'ist'o'n-faŝist'o'n?
Ĉu fripon'o, intenc'e detru'ant'a medi'o'n, est'os bon'ven'a en ni'a komun'um'o? Do ni for'ĵet'u
tiu'n rudiment'o'n de la mal'varm'a milit'o kaj agnosk'u: Esperant'o postul'as ali'a'n mond'o'n
kaj tiu'kamp'e ĝi est'is pionir'o tut'mond'a. Nun ni simpl'e re'ven'u al ni'a'j radik'o'j kaj daŭr'ig'u
en ĝust'a direkt'o – antaŭ'e'n al la viv'o.
#000309
Ilustr'aĵ'o'j mank'as, krom kolor'a bild'o sur la kovr'il'o, kiu'n mi konsider'as mal'traf'a.
Evident'e, la ilustr'ist'o leg'is nur la titol'o'n, do supoz'int'e, ke tem'as pri jur'a'j afer'o'j,
met'is sur la nigr'a'n fon'o'n mez'epok'a'n ilustr'aĵ'o'n pri justic'o kun pes'il'o'j kaj glav'o en'man'e.
Kiel mi jam dir'is, la justic'o est'as tut'e flank'a afer'o en la libr'o, dediĉ'it'a fakt'e
al sen'pov'ec'o kaj mal'just'ec'o de iu ajn justic'o en la nun'a mond'o.
#000311
La en'paĝ'ig'o'n evident'e plen'um'is amator'o, kio kaŭz'is tip'a'j'n fuŝ'o'j'n. En iu'j aline'o'j la
vort'o'j inter'glu'iĝ'as kvazaŭ en mez'epok'a manuskript'o, en ali'a'j ili subit'e halt'as mez'e
de la paĝ'o kaj salt'as al sekv'a aline'o. Ebl'e almenaŭ tio'n kaŭz'is mank'o de vort'divid'o,
kio ĉiam sen'natur'ig'as aspekt'o'n de la tekst'o.
#000312
Kiel mi jam dir'is, la aŭtor'o part'o'pren'is la Situaci'ist'a'n Inter'naci'o'n kaj tio sent'ebl'as
en la verk'o, kiu uz'as termin'o'j'n de la situaci'ist'o'j kaj fakt'e evolu'ig'as ili'a'n ideologi'o'n
sur'baz'e de post'a'j spert'o'j. Sed ĉio'n ĉi kompren'os nur hom'o, kiu serĉ'is kaj trov'is la
Not'o'j i'o'n ajn dir'as pri tio. Tia'j verk'o'j bezon'as kun'tekst'o'n kaj ĝi tut'e mank'as ĉi-okaz'e.
Tio valid'as ankaŭ al la menci'it'a'j
Not'o'j, kiu'j est'as tro mal'mult'a'j kaj konciz'a'j. La aŭtor'o abund'e menci'as nom'o'j'n kaj event'o'j'n
el la franc'lingv'a'j kultur'o kaj histori'o, sed tiu'j alud'o'j rest'as tut'e ne'kompren'ebl'a'j
#000313
La traduk'o ĝeneral'e est'as sufiĉ'e bon'kvalit'a, sed foj'foj'e est'ig'as demand'o'j'n. Mi ne
parol'u special'e pri foj'e dub'ind'a vort'elekt'o (ekzempl'e pri „gard'o'kamera'o'j”, dum de'long'e ekzist'as Piv'a „gvat'kamera'o”), sed atent'ig'u pri kelk'a'j strang'aĵ'o'j. La vort'o „propag'i” est'as abund'e uz'at'a en la senc'o „dis'vast'ig'i”. Ĉu la aŭtor'o ver'e uz'as en la franc'a original'o tiu'n fak'termin'o'n, mark'it'a'n en Piv
kiel „fizik'a, medicin'a”? Se ne, tio est'as mal'bon'a elekt'o, ja la traduk'int'o est'as ne verk'ist'o, sed per'ant'o,
do dev'as trans'don'i ne nur la en'hav'o'n, sed ankaŭ la stil'o'n de la original'a verk'o.
#000314
Majuskl'ig'o de la etn'o'nom'o'j ankaŭ aspekt'as strang'e, evident'e spegul'ant'e tradici'o'n de
la franc'lingv'a original'o, sed ne tiu'n de Esperant'o.
#000316
La ge'edz'o'j Maj'a Gorova kaj Bogomil Ĵivkov, kon'at'a'j bulgar'a'j art'ist'o'j, est'as aktiv'a'j
esperant'ist'o'j, kiu'j dum plur'a'j jar'o'j far'is ekspozici'o'j'n en divers'a'j land'o'j dum Esperant'o-aranĝ'o'j.
Ili'a'j bel'eg'a'j skulpt'aĵ'o'j kaj pentr'aĵ'o'j al'log'as mult'a'j'n ŝat'ant'o'j'n de pentr'art'o kaj
#000318
Jam de plur'a'j jar'o'j, la rigor'a kontrol'ad'o de tio, kio'n oni met'as sur la teler'o'n, far'iĝ'is
preskaŭ obsed'o. Tio de'pend'as ne'last'e de la kresk'ant'a influ'o de televid'o kaj gazet'o'j,
kiu'j „mani'ul'e” montr'as la grav'ec'o'n en la nun'a mond'o de mal'dik'a korp'o – ne nur kaj ne ĉiam, kompren'ebl'e, pro san'kial'o'j: plej oft'e pro estetik'a'j. Ili tia'manier'e
pel'as hom'o'j'n, plej kutim'e sen real'a kial'o, prov'i plej divers'a'j'n diet'a'j'n metod'o'j'n.
Diet'o dev'as tamen ĉiam est'i entrepren'at'a post konsult'o de fak'ul'o, krom se oni'a intenc'o
est'as perd'i nur unu aŭ du kilo'gram'o'j'n.
#000322
Ni oft'e aŭd'as pri laŭ'mod'a'j diet'o'j kun ne'kutim'a'j kaj foj'foj'e sensaci'a'j nom'o'j, sed en
kio ili konsist'as kaj kia'j'n efik'o'j'n ili pov'as hav'i sur la korp'o? Tio ne ĉiam est'as
klar'ig'at'a, nek tro interes'as mal'dik'iĝ'em'a'j'n hom'o'j'n. Ver'dir'e kelk'a'j el la plej laŭ'mod'a'j
diet'o'j ja est'as sukces'a'j, ĉar ili ja baz'iĝ'as sur scienc'a fundament'o: ekzempl'e oni
pens'u pri tiu'j diet'o'j, kiu'j est'as vast'e pri'stud'at'a'j kaj klasifik'it'a'j kiel protein-diet'o'j.
En tia'j diet'o'j oni pli'ig'as la procent'o'n de protein'o'j je mal'profit'o de ali'a'j kompon'ant'o'j,
#000323
Do, la ambici'o de hom'o'j trov'i mirakl'a'j'n solv'o'j'n por la problem'o de (foj'e nur supoz'at'a)
dik'ventr'ec'o est'as pretend'a kaj tromp'em'a. Perd'i pez'o'n redukt'ant'e karbon'hidrat'o'j'n kaj
suker'o'j'n est'as ebl'e, sed oni dev'as sci'i preciz'e la ec'o'j'n de ili'a'j anstataŭ'ant'o'j kaj
kia'j'n specif'a'j'n efik'o'j'n ili pov'as implic'i.
#000325
La menci'it'a fast'o'sistem'o est'as iom risk'a praktik'o, sam'e kiel manĝ'i nur unu'foj'e tag'e.
Far'i unu'nur'a'n komplet'a'n manĝ'o'n signif'as pli'mult'iĝ'o'n de insulin'o: mal'e, dis'ig'i la tag'a'n
nutr'aĵ'o'n en plur'a'j'n manĝ'et'o'j'n almenaŭ teori'e ŝajn'as redukt'i la amas'iĝ'o'n de gras'o.
Do la diet'o, laŭ kiu oni altern'ig'u kvin tag'o'j'n da nutr'a liber'ec'o kun du tag'o'j, dum
kiu'j ebl'as en'konduk'i simpl'e frukt'o'kirl'aĵ'o'j'n aŭ kuir'it'a'j'n legom'o'j'n kun mal'mult'e da
ole'o, ne est'as tiom bon'a ide'o. Tio prav'ig'ebl'as nur, se oni vol'as „pur'ig'i” si'n post streĉ'a period'o aŭ post period'o, en kiu ne ebl'is sekv'i taŭg'a'n diet'o'n, ekzempl'e
#000329
Violon'e: Tut'e liber'a, kiel bird'o aer'a
#000330
En si'a'j du antaŭ'a'j, tre kor'tuŝ'a'j, mem'biografi'a'j rakont'libr'o'j Eddy Raats pli ol unu
foj'o'n alud'as si'a'n violon'am'o'n. Tut'e klar'e la violon'o est'is por la „farb'it'a bird'o” anim'a eskap'o en la liber'ec'o'n, for de ĉiu mizer'o kaj sufer'o. Nun li verk'is broŝur'et'o'n
pri si'a am'at'in'o. Krom en'konduk'o en la teknik'o'n de la instrument'o kaj en ĝi'a'n natur'a'n
viv'medi'o'n, la orkestr'o'n, li liver'as ar'o'n da eĉ en Piv ne ĉiam facil'e trov'ebl'a'j termin'o'j
#000331
Gaj'a'j anekdot'o'j el la ver'a viv'o de orkestr'o'muzik'ist'o suk'ig'as la tekst'o'n. Kiu interes'iĝ'as
pri iu arĉ'instrument'o, trov'os mult'e da interes'a'j sci'ind'aĵ'o'j en la verk'et'o. La libr'et'o
est'as cit'ind'a, precip'e ĉar ne abund'as tia'j fak'rilat'a'j tekst'o'j en ni'a libr'ar'o.
#000332
En'e de la plej grand'a komerc'a centr'o de Italio (Città Fier'a), situ'ant'a en la nord'a komun'um'o Martignacco, inter plej divers'a'j butik'o'j, oni renkont'as
Centr'o Colibrì. Tem'as pri scienc'a institut'o, kiu kun'labor'as kun prestiĝ'a'j ital'a'j kaj ekster'land'a'j
universitat'o'j por el'labor'i protokol'o'n pri la protekt'ad'o kaj la bred'ad'o de kolibr'o'j.
#000334
Ĝi'a cel'o? Evit'i la mal'aper'o'n de unu el la best'o'j surpriz'e plej grav'a'j por la ekvilibr'o
kaj la san'o de ni'a planed'o: tiu bunt'a bird'o kon'at'a en Esperant'o ankaŭ kiel muŝ'bird'o.
„Ven'u kaj mal'kovr'u lok'o'n magi'a'n, kie scienc'o kaj fantazi'o renkont'iĝ'as kun best'o'j viv'a'j
kaj liber'a'j inter la vizit'ant'o'j”, anonc'as la slogan'o de la centr'o, alud'ant'e la ĉe'est'o'n de divers'a'j ali'a'j best'o'j: papili'o'j,
bradip'o'j, papag'o'j, tukan'o'j, arde'o'j, kultiv'ant'a'j formik'o'j, ĉiu'j en si'a re'kre'it'a natur'a
medi'o. La centr'o, kies are'o egal'as 900 kvadrat'a'j'n metr'o'j'n, en'hav'as sep laŭ'tem'a'j'n ĉambr'o'j'n.
Tamen la ver'a ĉef'rol'ul'o de la lok'o, kiu ali'flank'e don'as al ĝi ne'hazard'e eĉ ĝi'a'n nom'o'n,
#000335
La medi'o est'as zorg'e konstru'it'a por kontent'ig'i plej bon'e la bezon'o'j'n de bird'o'j tiel
mal'oft'a'j kaj subtil'a'j, kiel nur kolibr'o'j est'as. La aer'o, kiu'n oni en'spir'as, est'as
steril'a, kaj la deĵor'ant'o'j filtr'as ĝi'n 9-foj'e ĉiu'n hor'o'n per tre potenc'a'j filtr'il'o'j:
la sam'a'j uz'at'a'j en mal'san'ul'ej'a'j operaci'ej'o'j. Ĉi tiu'j special'a'j filtr'il'o'j util'as por
ten'i kolibr'o'j'n en medi'o sen'makul'a el mikro'biologi'a vid'punkt'o.
#000336
Ĉiu flug'ant'a „gast'o” hav'as si'a'n bird'ej'o'n kaj dev'as viv'i dis'ig'it'e de la ceter'a'j kolibr'o'j. Al ĉi tiu'j bird'o'j
ne plaĉ'as viv'i ar'e. Tem'as pri tre sol'ec'a best'o, terur'e agres'em'a al si'a'j simil'ul'o'j.
Eĉ la ĉe'est'o de la propr'a partner'o streĉ'as ĝi'n kaj, se oni ten'as ĝi'n en grup'o, tio
pov'as kaŭz'i eĉ ties mort'o'n. Tial kolibr'o'j ne viv'as en komun'a'j bird'ej'o'j, sed dis'iĝ'as
unu de la ali'a krom en la mal'long'a faz'o de par'iĝ'o. Kiam tio permes'at'as, la kolibr'o'j
renkont'iĝ'as unu hor'o'n maten'e kaj unu hor'o'n vesper'e, sed nur sub sever'a gard'ad'o far'e
de la bred'ist'o'j de la centr'o.
#000337
La am'ind'um'ad'o fakt'e est'as krud'a kaj per'fort'a: ĝi konsist'as en sen'brid'a batal'o. Tuj
post la kun'iĝ'o, ĉiu kolibr'o re'ven'as al si'a bird'ej'o, kaj la skip'o de la centr'o ferm'as
la fenestr'o'j'n, kiu'j pov'as kun'lig'i laŭ'neces'e la divers'a'j'n bird'ej'o'j'n.
#000338
Por kolibr'o ne grav'as, kiom da spac'o ĝi hav'as je si'a dispon'o. Pli grav'as, ke en ĝi'a'n
medi'o'n absolut'e neni'u en'ir'u. Ĉi tiu'j bird'ej'o'j est'as konstru'it'a'j kun scienc'a rigor'o,
por konform'iĝ'i al la apart'a'j kondut'a'j bezon'o'j de la koncern'a'j bird'o'j. La nigr'a kolor'o
de la ĉirkaŭ'ant'a'j mur'o'j help'as kolibr'o'n sent'i si'n protekt'at'a kaj kontrol'i plej zorg'e
la lim'o'n de si'a teritori'o.
#000339
Ankaŭ la lum'ig'ad'o, kiu re'produkt'as fidel'e la frekvenc'o'j'n de la infra'ruĝ'a kaj trans'viol'a
zon'o'j, est'as pri'esplor'it'a tre zorg'e, por ebl'ig'i al la kolibr'o gard'i bon'e si'a'n propr'a'n
spac'o'n. Ĉiu'j ec'o'j de kolibr'o, kiu'j ig'as ĝi'n tiel mal'sam'a ol la ceter'a'j bird'o'j, tiel
postul'em'a kaj ankaŭ tiel teritori'em'a, est'as lig'it'a'j kun ĝi'a metabol'ism'o, unik'a en
la tut'a animal'a regn'o. Ĝi'a kor'o ating'as 1260 bat'o'j'n minut'e, kaj ĝi'a'j flug'il'o'j pov'as
mov'iĝ'i ĝis 80-foj'e sekund'e. Sed, por pov'i el'ten'i tiu'j'n ritm'o'j'n, ĝi dev'as hav'i la ebl'o'n
#000340
Kiam kolibr'o rest'as sen manĝ'aĵ'o pli ol 30 minut'o'j'n, ĝi spert'as hipoglikemion kaj mort'as
en'e de mal'pli ol unu hor'o, se ĝi ne sukces'as trov'i ali'a'n nutr'a'n font'o'n. Ĝi nutr'as
si'n per flor'a nektar'o, sed ĉiu unu'op'a flor'o en'hav'as tre mal'mult'e da tio. Tio dev'ig'as
kolibr'o'n vizit'i ĝis 200 flor'o'j'n ĉiu'tag'e por pov'i super'viv'i. Ĝi dev'as bon'e defend'i
si'a'n spac'o'n por ne rest'i sen flor'o'j kaj tia'manier'e mort'i pro mal'sat'o. Ĝust'e pro tio,
kolibr'o est'as tiel si'n'gard'em'a, ankaŭ front'e al si'a partner'o.
#000341
Centr'o Colibrì la nektar'o est'as pret'ig'at'a du'foj'e ĉiu'tag'e, kaj oni en'met'as ĝi'n abund'e en vitr'a'j'n
trink'il'o'j'n antaŭ'e steril'ig'it'a'j'n. La kolibr'o'j ne pov'as sci'i, ke tiu nektar'o en la bird'ej'o
neniam mank'os. Pro tio ili far'iĝ'as tre agres'em'a'j ĉiu'n foj'o'n, kiam ili renkont'as simil'ul'o'j'n.
Tamen, se neni'u en'ir'as en la bird'ej'o'j'n, la kolibr'o'j sent'as si'n tut'e komfort'a'j kaj
ne est'as ĝen'at'a'j de la ĉe'est'o de hom'o'j ekster si'a spac'o.
#000342
Kiel oni pov'as konstat'i, kolibr'o'j sent'as si'n propriet'ul'o'j de si'a teritori'o je tiom'a
nivel'o, ke ili ne tim'as hom'o'j'n. Ili ja observ'as la vizit'ant'o'j'n, sed rest'as trankvil'a'j,
ĉar ili sci'as, ke ili'a'n teritori'o'n neni'u, se tiel dir'i, „profan'os”. Kompren'ebl'e nepr'as respekt'i ili'a'n medi'o'n kaj vizit'i ĝi'n silent'e: tial aŭd-mesaĝ'o
invit'as, komenc'e de la promen'o, sid'iĝ'i sur benk'o'j kaj ne kri'i, ne'last'e ĉar mult'a'j
in'o'j tiu'moment'e re'produkt'iĝ'as kaj kelk'a'j inter ili eĉ kov'as.
#000343
Okaz'e de danĝer'o, kolibr'o'j konsci'as la ebl'o'n kaŝ'i si'n en la plej alt'a'j kaj sen'lum'a'j
angul'o'j de bird'ej'o'j per tuj'a mov'o, kiu port'as ili'n al rapid'ec'o de 90 kilo'metr'o'j hor'e
#000344
Fin'a kurioz'aĵ'o: ja tem'as pri la unu'sol'a bird'o, kiu pov'as retro'flug'i, sukces'ant'e tiel
eskap'i eĉ la atak'o'n de rapid'a'j kaj tim'ig'a'j pred'ant'o'j, kia'j serpent'o'j!
#000345
La centr'o, fond'it'a de la ital'a scienc'ist'in'o Margherita Hack (kon'at'a precip'e pro si'a'j
kontribu'o'j al astronomi'o, kio tamen laŭ'ŝajn'e ne est'is ŝi'a sol'a pasi'o), ebl'ig'as al
vizit'ant'o'j far'iĝ'i membr'o'j kaj sub'ten'ant'o'j de ĝi'a ag'ad'o. Ĝi ne vol'as est'i simpl'a ekspozici'o
pri kolibr'o'j, kaj ĝi ankaŭ ne pri'skrib'as si'n kiel best'o'ĝarden'o'n, sed intenc'as est'i
apart'a centr'o pri bred'ad'o, esplor'ad'o kaj protekt'ad'o de tiu'j bird'o'j, tiom grav'a'j ĉef'e
por la super'viv'ad'o de la sud-amerik'a'j arb'ar'o'j. Tie ili est'as la ĉef'a'j polen'ant'o'j,
respond'ec'a'j pri 85 % de la tut'a polen'ad'o.
#000346
Kiel dir'it'e en antaŭ'a artikol'o (MONATO 2018/10, p. 9) est'is ne'ver'ŝajn'e, ke tiu furioz'a, ras'ism'a, hom'o'fobi'a, ksenofobi'a, per'fort'a kaj ekstrem'e
mal'taŭg'a kandidat'o venk'os en la brazilaj prezident'a'j elekt'o'j. Mi ankoraŭ pen'as kompren'i
li'a'n tut'a'n kampanj'a'n strategi'o'n, sed mi raport'os ĉi tie fakt'o'j'n, kiu'j est'is tre decid'a'j.
#000347
En septembr'o oni oficial'e mal'permes'is al Luiz Inácio Lul'a da Silva est'i prezident'a
kandidat'o. Ĝis tiam Lul'a est'is en la unu'a pozici'o en ĉiu'j voĉ'don'a'j enket'o'j, kvankam
li est'is kondamn'it'a de juĝ'ist'o Sérgio Mor'o, kiel MONATO raport'is (2018/04, p. 4). Tamen Lul'a ankoraŭ pov'is apelaci'i pri la juĝ'a decid'o. Kaj Komitat'o pri Hom'a'j Rajt'o'j
de UN rekomend'is, ke Brazilo garanti'u li'a'j'n politik'a'j'n rajt'o'j'n. Ĉi tiu'n rekomend'o'n
ne akcept'is la brazila Super'a Voĉ'don'a Tribunal'o (SVT), kaj tiel Fernand'o Haddad iĝ'is
la oficial'a kandidat'o de Labor'ist'a Parti'o, anstataŭ'ant'e eks-kandidat'o'n Lul'a.
#000348
La brazila popol'o est'is mal'kontent'a pri la soci'a'j politik'o'j, precip'e pri sekur'ec'o.
Util'ig'ant'e la mank'o'n de politik'a spert'o de la brazil'an'o'j, Bolsonaro prezent'iĝ'is kiel
opozici'o, la kontraŭ-sistem'a kandidat'o, kvankam li voĉ'don'is favor'e en ĉiu'j decid'o'j
de la nun'a reg'ist'ar'o de Michel Tem'er. Li aper'is ankaŭ kiel nov'a politik'ist'o, malgraŭ
preskaŭ tri'dek jar'o'j da politik'a karier'o, dum kiu'j li produkt'is neni'o'n signif'a'n. Kaj,
kiel dir'it'e (MONATO 2018/10, p. 9), mult'a'j hom'o'j vid'as li'n kiel milit'ist'o'n batal'ant'a'n kontraŭ per'fort'o.
#000349
La rol'o de fals'a'j nov'aĵ'o'j
#000351
WhatsApp est'as tre dis'vast'iĝ'int'a inter brazilaj voĉ'don'ant'o'j, uz'at'a de 66 % el ili, 97 milion'o'j
da hom'o'j. Ek'de la komenc'o de la jar'o oft'e okaz'is, ke dis'vast'iĝ'as fals'a'j nov'aĵ'o'j rilat'a'j
al kandidat'o'j. La brazilaj kontrol'ant'a'j agent'ej'o'j trov'is 123 fals'a'j'n nov'aĵ'o'j'n, el
kiu'j 104 est'is favor'a'j al Bolsonaro.
#000352
La plej intens'a dis'vast'iĝ'o okaz'is en la semajn'o antaŭ la unu'a'faz'a voĉ'don'o. Esplor'a'j
institut'o'j ident'ig'is korelaci'o'n inter la kresk'o en voĉ'don'a'j intenc'o'j favor'e al Bolsonaro
kaj la nombr'o de dis'vast'iĝ'int'a'j fals'a'j nov'aĵ'o'j dum tiu semajn'o. Vid'int'e la problem'o'n,
Facebook far'is paŝ'o'j'n por mal'help'i dis'vast'ig'o'n de fals'a'j nov'aĵ'o'j en la du'a faz'o, kvankam SVT
entrepren'is neniu'n efik'a'n ag'o'n. Krom asoci'i Haddad kun mis'funkci'ad'o de antaŭ'a'j reg'ist'ar'o'j,
la mesaĝ'o'j prov'is ĉef'e lig'i li'n al komun'ism'a'j diktator'ec'o'j kaj al trud'ad'o de sam'seks'em'o
#000353
Unu flank'efik'o de la dis'vast'ig'o de fals'a'j nov'aĵ'o'j kaj de la furioz'a'j parol'ad'o'j de
Bolsonaro est'is pli'iĝ'o de per'fort'o. La brazil'an'o'j neniam vid'is tiom da krim'o'j rilat'e
al politik'a'j disput'o'j en si'a land'o. Unu fam'a okaz'o est'is la murd'o de kapoejra majstr'o
far'e de Bolsonaro-voĉ'don'ant'o, simpl'e ĉar tiu prefer'is ali'a'n kandidat'o'n. Krom tio okaz'is
plur'a'j ali'a'j krim'o'j, tamen kiam pri ili raport'is la gazet'ar'o, Bolsonaro dir'is, ke
li est'as mis'kompren'it'a kaj ke li ne pov'as reg'i la per'fort'a'n re'ag'o'n de li'a'j apog'ant'o'j.
#000354
Ekzist'as juĝ'proces'o'j kontraŭ Bolsonaro pro klar'a rilat'o inter li'a elekt'o kaj dis'vast'ig'o
de fals'a'j nov'aĵ'o'j. Ali'a akuz'o est'as donac'o'j de kompani'o'j, kio est'as mal'permes'it'a en
Brazilo. Ceter'e, Bolsonaro propon'is al la juĝ'ist'o Sérgio Mor'o posten'o'n en la ministeri'o
pri justic'o. Mor'o est'as la juĝ'ist'o, kiu bar'is kandidat'ig'o'n de Lul'a por la elekt'o'j.
#000355
Super'viv'as la gen'o'j de pra'histori'a'j eŭrop'an'o'j
#000356
En la deoksi'rib'o'nukle'a acid'o (DNA) de la sard'o'j (la ĉef'a gent'o de Sardi'o, la du'e plej
grand'a insul'o de Italio kaj ankaŭ de Mediterane'o) ekzist'as plur'a'j alt'valor'a'j inform'o'j
pri la pra'a histori'o de Eŭrop'o kaj de la hodiaŭ'a'j eŭrop'an'o'j. Tio'n ĉi sci'ig'as apart'a
esplor'o, kiu konsider'is la tut'a'n genomon de 3514 individu'o'j el divers'a'j part'o'j de
la mez-mediterane'a insul'o, kon'at'a ankaŭ kiel Sardinio.
#000357
Traf'a artikol'o tiu'rilat'e est'is last'a'temp'e publik'ig'it'a en la revu'o
Natur'e Genetics: ĝi inform'as, ke sard'o'j – kaj precip'e tiu'j el la intern'a'j part'o'j – konserv'as pli bon'e ol ajn'a ali'a nun'temp'a gent'o la gen'a'j'n trajt'o'j'n de tio, kio est'is
la loĝ'ant'ar'o de la eŭrop'a kontinent'o antaŭ 7000 jar'o'j. La skip'o'n de esplor'ist'o'j, kiu'j
okup'is si'n pri ĉi tiu projekt'o, direkt'is la ital'o Francesco Cucca [franĉ'esk'o kuk'a],
direktor'o de la institut'o pri genetik'a kaj bio'medicin'a esplor'ad'o de la Naci'a Esplor'o-Konsili'o
(ital'a akronim'o: Cnr-Irgb), kaj de la uson'an'o John Novembr'e, profesor'o pri hom'a genetik'o
en la universitat'o de Ĉikago.
#000358
La DNA tip'a por la sard'a loĝ'ant'ar'o est'as pri'skrib'it'a de la fak'ul'o'j kiel rezerv'uj'o
de antikv'a'j genetik'a'j variant'o'j, kiu'j nun'temp'e est'as tre mal'oft'a'j ali'lok'e en la mal'nov'a
kontinent'o, sed tre'eg'e grav'as por kiu ajn, kiu vol'as pri'stud'i genetik'a'j'n mal'san'o'j'n.
#000359
Sav'u la natur'o'n, admon'as WWF
#000360
En la raport'o est'as menci'it'e, ke la ter'o perd'is ĉirkaŭ 50 % de si'a'j mal'profund'akv'a'j
koral'o'j en la pas'int'a'j 30 jar'o'j, dum 20 % de Amazoni'o mal'aper'is dum nur 50 jar'o'j.
La raport'o sub'strek'as ankaŭ, ke la natur'o ek'de for'a'j pra'temp'o'j sen'pag'e proviz'as la
hom'ar'o'n per alt'valor'a'j „serv'o'j” (freŝ'a aer'o, pur'a akv'o, manĝ'aĵ'o, energi'o, kurac'il'o'j, kurac-herb'o'j ktp). Mond'a Natur-Fondus'o
admon'as, ke la natur'o nur en bon'a stat'o ebl'ig'as al'front'i kaj lim'ig'i la danĝer'o'n de
klimat'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j. Oni eksplik'as, ke ekzempl'e koral'o'j protekt'as insul'o'j'n kontraŭ ŝtorm'o'j
kaj tajfun'o'j; grund'o ne'kultur'at'a for'sorb'as akv'o'n mult'e pli bon'e ol makadam'o; mangrov'o'j
#000362
Mond'a Natur-Fondus'o est'as kon'at'a inter'naci'a ne'reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o por la protekt'ad'o
de la natur'o kaj de la medi'o. Ĝi el'don'as tia'n raport'o'n ĉiu'n du'a'n jar'o'n kun la cel'o
don'i al la hom'ar'o ampleks'a'n vid'o'n pri la san'o de la planed'o.
#000363
Ĉu frag'o'j ruĝ'as simpl'e pro si'a'j kolor'o'j? Ne, tut'e ne; frag'o'j ruĝ'as pro sang'o. La event'o'n,
kiam tio okaz'is, vi pov'os trov'i en la nov-aper'int'a libr'o
#000366
Tem'as pri la tra'viv'aĵ'o'j de jun'a ĉeĥ'in'o Ver'a, kies patr'in'o est'is rus-de'ven'a. Pro tiu
de'ven'o ŝi'a patr'in'o est'is suspekt'at'a je perfid'o far'e de la sovetia polic'o NKVD en la
jar'o 1945 je la fin'o de la du'a mond'milit'o. Ver'a, ŝi'a frat'in'o kaj ŝi'a patr'in'o est'is
transport'it'a'j de Ĉeĥi'o al Siberio, kie ili rest'is (evident'e, kontraŭ propr'a vol'o)
#000367
La patr'in'o rapid'e mort'is pro mal'esper'o kaj mal'bon'eg'a'j viv'kondiĉ'o'j. Ver'a sukces'os fin'e
super'viv'i ĉio'n: persekut'o'j'n, mal'sat'o'n, dev'ig'a'n labor'o'n, risk'o'n de mort'o pro mal'san'o
ktp. Ŝi neniam forges'os si'a'n land'o'n Ĉeĥ'o'slovaki'o kaj si'a'n de'nask'a'n urb'o'n Brno en Moravio.
#000368
Pli'e, mi trov'is la stil'o'n de la aŭtor'o Jiři Kupka agrabl'e leg'ind'a, sen stil'a'j balast'o'j,
kaj tio'n ni ŝuld'as al la lert'a traduk'ad'o far'e de J'a'n Werner.
#000371
Mi menci'os person'a'n emoci'o'n: post fin'a re'ven'o si'a'land'e'n Ver'a renkont'as fid'ind'a'n vir'o'n,
si'a'n est'ont'a'n edz'o'n, kiu promen'ig'as ŝi'n sur si'a motor'cikl'o Jawa 250, ĝust'e la sam'a,
kiu'n mi stir'is kiam mi est'is jun'ul'o!
#000372
Ebl'as al'don'i kelk'a'j'n mal'grand'a'j'n kritik'o'j'n, kiu'j tut'e ne sen'valor'ig'as la libr'o'n: ekzempl'e
mi ŝat'us trov'i en pied'not'o'j la traduk'aĵ'o'j'n de kelk'a'j parol'o'j en la rus'a, la german'a
aŭ la ĉeĥ'a, kvankam la kompren'o de la situaci'o neniel sufer'as. Okaz'is kelk'a'j tajp'erar'o'j,
precip'e ĉe la fin'o de la libr'o, kiu'j'n ni volont'e indulg'os. Kelk'a'j neolog'ism'o'j aper'as,
medpunkto, kiu signif'as en la lingv'aĉ'o de mal'liber'ul'o'j medicin'a punkt'o. Ankaŭ not'ind'as
azbuko, sinonim'o de la ciril'a alfabet'o en la buŝ'o de rus-parol'ant'o'j.
#000373
En Ĉeĥi'o aper'is jam 5 el'don'o'j de la libr'o. Vêra Sosnarová preleg'is pri si'a'j tra'viv'aĵ'o'j
en Siberio en la tut'a land'o. La traduk'int'o aŭskult'is ŝi'n en Brno pas'int'jar'e.
#000374
Ĉeĥi'o mult'e sufer'is dum la du'a mond'milit'o, tiom pli ke la hom'o'j sent'is si'n for'las'it'a'j
de la okcident'a'j potenc'o'j (Briti'o, Franci'o) post la hont'ind'a'j akord'iĝ'o'j en Munkeno
1938. Tut'cert'e, tia'j spert'o'j las'is spur'o'j'n, per kiu'j est'us klar'ig'ebl'a'j kelk'a'j nun'a'j
trajt'o'j de la ĉeĥ'a popol'o. Ni, civit'an'o'j de Eŭrop'a Uni'o, ne surpriz'iĝ'u, ke orient'a'j
land'o'j (Pollando, balt'a'j land'o'j, Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o) em'as turn'i si'n al la grand'a frat'o
Uson'o cel'e al protekt'ad'o. Nun la leg'ant'o far'u al si propr'a'n opini'o'n!
#000375
Special'ist'o'j ĉe Imun'ologi'a Molekul'a Centr'o (IMC) en Kubo antaŭ ne'long'e kre'is
Cimavax-EGF, terapi'a'n vakcin'o'n kontraŭ progres'int'a pulm'a kancer'o. Oni jam test'is ĝi'n ĉe pli ol
5000 mal'san'ul'o'j kaj la rezult'o'j ating'it'a'j est'as tre favor'a'j.
#000378
Tiel ebl'as iel halt'ig'i la pli'mult'iĝ'o'n de karcinom'o ĉe la ĉef'a organ'o de hom-spir'ad'o
kaj sekv'e pli'long'ig'i la viv'o'n de mal'san'ul'o'j. La vakcin'o ceter'e prezent'as toks'ec'o'n
apart'e mal'alt'a'n kaj est'as bon'e toler'at'a. Fakt'e ĝi ne okaz'ig'as la mal'agrabl'a'j'n krom'efik'o'j'n,
kiu'j kutim'e aper'as pro kemi'terapi'o kaj radi'o'terapi'o.
#000380
La doktor'in'o pri scienc'o'j Tania Crombet Ram'os, esplor'ist'o ĉe IMC, inform'is, ke la
vakcin'o'n oni en'ig'as per intra'muskol'a voj'o kaj ke ĝi'a nivel'o de sekur'ec'o est'as tre'eg'e
alt'a. Tia'manier'e oni pov'as pli'bon'ig'i la viv'kvalit'o'n de pacient'o'j rimark'ind'e kaj precip'e
#000381
Cimavax-EGF est'is unu'a'foj'e registr'it'a en 2008 en Kubo. Ĝi'n registr'is plur'a'j land'o'j, kiel Argentino,
Kolombio, Peruo, Paragvajo, Bosnio-Hercegovin'o kaj Kazaĥi'o. Rilat'e al ĝi'a intelekt'a
propriet'o, la dis'don'ad'o de tiu ĉi esper'o'don'a medikament'o baz'iĝ'as sur du mal'sam'a'j patent'o'j,
unu el kiu'j valid'os en 80 land'o'j ĝis la jar'o 2028, inkluziv'ant'e ŝtat'o'j'n de EU kaj
Uson'o'n. Nun'temp'e okaz'as divers'a'j klinik'a'j test'o'j de
Cimavax-EGF ĉe instituci'o'j en Eŭrop'o, Azi'o kaj Uson'o. En Uson'o la test'ad'o okaz'as en la esplor'centr'o
Roswell Park Cancer Institut'e de Nov-Jork'o.
#000382
Kiel sub'strek'is Ram'os, la ven'ont'a'j projekt'o'j pri la vakcin'o konsider'os la plen'um'ad'o'n
de nov'a esplor'o, per kiu oni prov'os taks'i la rezult'o'j'n de ĝi'a util'ig'o kombin'e kun
divers'a'j ali'a'j kurac'il'o'j, mem registr'it'a'j kontraŭ pulm'a kancer'o. Oni vol'as tia'manier'e
kompren'i, ĉu ebl'as ĝi'n uz'i ankaŭ kontraŭ ali'a'j malign'a'j tumor'o'j kaj dum pli fru'a'j
#000383
IMC est'is fond'it'a en 1994 de la tiam'a prezident'o de Kubo, Fidel Castro Ruz. Ĝi esenc'e
intenc'as produkt'i nov'a'j'n medikament'o'j'n trakt'ont'a'j'n kaj kancer'o'n kaj tiel nom'at'a'j'n
#000384
La jun'a vir'in'o lant'e vag'as tra la publik'o kaj sopir'e ĵet'as rigard'o'n por trov'i si'a'n
kar'a'n amik'o'n Nev'a. Preter kun'danc'ant'a'j zombiulo kaj vampir'ul'o ŝi rimark'as, ĉe du ali'a'j
siluet'o'j, har'plen'a'n hom'lup'o'n. Ŝi tuj direkt'as si'a'n paŝ'ad'o'n al la angul'o, kie trov'iĝ'as
la tri'op'o. Jun'a ge'edz'a par'o mort'aspekt'a re'kon'as la jun'a'n sorĉ'ist'in'o'n. „Sal, Sara! Fin'fin'e vi al'ven'as! Ĉu la motor'o de vi'a bala'il'o mis'funkci'is?” dir'as mok'et'e la edz'o. Rul'int'e la okul'o'j'n, Sara direkt'as si'n al Nev'a. „Ĉu vi prepar'is la plen'um'o'n de ni'a plan'o? Mi ne vol'as plu atend'i!” Nev'a konspir'e kap'jes'as kaj fin'as si'a'n bier'o'n. „Jes, ni est'as kvar'op'o. La ted'a'j gufujanoj jam en'lit'iĝ'is, kaj ni pov'as okup'i tiu'n trankvil'a'n
#000386
„Tio est'as bon'a solv'o. Sinjor'o Couturat ja nur konduk'us ni'n al marĉ'o!” Sara kolekt'as si'a'n kuraĝ'o'n kaj star'ig'as demand'o'n al la du spirit'o'j. „Kar'a Hector, kar'a René, pri la nun'a situaci'o de la Esperant'o-mov'ad'o: ĉu vi hav'as konsil'o'n?” Hector est'as la unu'a, kiu respond'as. „Ĉu U. E. A. daŭr'e gvid'as la Mov'ad'o'n? Star'ig'u divers'lok'e mult'a'j'n Esperant'o-Ofic'ej'o'j'n
en tre vizit'at'a'j strat'o'j, por ke la publik'o volont'e en'ir'u kaj aĉet'u kaj mend'u.” Sara tuj re'ag'as. „Kvazaŭ ĝi est'us super'bazar'o!” Nun est'as la vic'o de René. „Ju pli la literatur'o esperant'a kresk'as, des pli la vort'ar'o pli'grand'iĝ'as; kaj neni'u
pov'as kontraŭ'star'i tiu'n rezult'aĵ'o'n de la viv'o mem de la lingv'o. Verk'u, verk'u, verk'u!” Al René Sara respond'as iom pli si'n'gard'e. „Mi dev'as konfes'i, ke mi neniu'n verk'o'n skrib'is, eĉ pli hont'e, mi mal'mult'e leg'as ...” Bram kaj Nev'a ŝajn'as ĝem'et'i. „Kar'a fraŭl'in'o,” deklar'as Hector, „bon'vol'u las'i la etern'a'n mond'o'n ven'i al si'a trankvil'ec'o. Tuj ek'okup'iĝ'u pri la temp'a
mond'o! La per'esperant'a kaj por'esperant'a flank'o'j de ni'a mov'ad'o ne est'as tiel apart'a'j.
Ili si'n turn'as proksim'um'e al la sam'a publik'o. Ek'produkt'u rezultat'o'n en harmoni'o.” La korp'o'j de Bram kaj Nev'a trem'et'as delikat'e, kaj la du ge'amik'o'j ek'vek'iĝ'as. Sam'e
Peter re'ven'as al konsci'o. La kandel'o'j subit'e esting'iĝ'as.
#000389
Ĉu tatu'ad'o est'as barbar'ec'a kutim'o?
#000391
La 9aj rugbe'a'j mond'pokal'a'j lud'o'j okaz'os septembr'e 2019 en Japani'o. Kadr'e de la prepar'ad'o
la administr'a organ'o en Dublino pas'int'septembr'e don'is gvid'lini'o'n pri tio, ke la lud'ont'o'j
kaŝ'u si'a'j'n sur'korp'a'j'n tatu'aĵ'o'j'n. Ili dev'os kovr'i la desegn'aĵ'o'j'n per jak'o aŭ simil'aĵ'o,
kiam ili uz'as publik'a'n lok'o'n kiel naĝ'ej'o'n aŭ ekzerc'ej'o'n.
#000392
Dir'ant'e, ke ili klopod'as respekt'i la kutim'o'j'n kaj kultur'o'j'n de vizit'ot'a'j land'o'j, la
membr'o'j de la nov-zelanda team'o
All Blacks (Tut'nigr'a'j) deklar'is, ke ili respekt'os tiu'n instrukci'o'n. Hodiaŭ ne-mal'mult'a'j sport'ist'o'j
– ne nur rugbe'ist'o'j – port'as tatu'aĵ'o'j'n sur si'a'j brak'o'j aŭ dors'o. Ankaŭ ja est'as fakt'o, ke en la nun'a Japani'o
tatu'ad'o est'as oft'e lig'at'a al mafi'an'o'j, kaj mult'a'j publik'a'j ban'ej'o'j kaj varm'a'font'a'j
gast'ej'o'j rifuz'as akcept'i gast'o'j'n kun tatu'aĵ'o'j sur la haŭt'o.
#000393
Histori'e tatu'ad'o est'as tre mal'nov'a. En Eŭrop'o „la glaci'ul'o”
1 hav'is tatu'aĵ'o'j'n sur si'a'j dors'o, brak'o'j kaj gamb'o'j. En Azi'o ĉin'a histori'a libr'o verk'it'a
en la 3a jar'cent'o pri'skrib'is la tiam'a'j'n japan'o'j'n. Laŭ ĝi, ĉiu'j vir'o'j hav'is tatu'aĵ'o'j'n
sur si'a'j vizaĝ'o kaj korp'o. Tamen probabl'e pro ĉin'a influ'o tatu'aĵ'o'j'n oni long'e uz'is
kiel sign'o'n de krim'ad'o en la mez'epok'a Japani'o.
#000394
En 1948 la mal'permes'o est'is nul'ig'it'a. Tamen ordinar'a'j hom'o'j ne em'is hav'i tatu'aĵ'o'j'n,
ĉar dum long'a temp'o tatu'ad'o est'is praktik'at'a nur de jakuzanoj
3, kies kial'o'j est'is montr'i apart'iĝ'o'n de la ordinar'a mond'o, lojal'ec'o'n al si'a organiz'aĵ'o
kaj kuraĝ'o'n el'ten'i dolor'o'n. Tatu'aĵ'o'j impon'is kaj tim'ig'is ordinar'a'j'n hom'o'j'n.
#000396
Iom post iom art'ist'o'j, kant'ist'o'j kaj ge'jun'ul'o'j tim'em'e komenc'is pav'e montr'i si'a'j'n tatu'aĵ'o'j'n.
Hodiaŭ'a'j ge'jun'ul'o'j sent'as, ke tatu'ad'o est'as mojos'a. Ĉar nur kurac'ist'o'j hav'as la permes'o'n
far'i aŭtent'a'n tatu'aĵ'o'n, oni far'as iom oportun'a'n kaj foj'foj'e for'viŝ'ebl'a'n tatu'aĵ'et'o'n.
Ja ne neces'as referenc'i la japan'a'n konstituci'o'n pri la rajt'o je liber'ec'o de esprim'ad'o
kaj serĉ'ad'o de feliĉ'o, kiam oni vol'as desegn'i tatu'aĵ'o'n sur si'a'n haŭt'o'n.
#000397
1. Mumi'o nun'temp'e kon'at'a kiel Ötzi, la Hom'o de Similaun aŭ la Hom'o de Hauslabjoch.
Li viv'is antaŭ ĉirkaŭ 5300 jar'o'j kaj est'is trov'it'a en alp'a glaci'ej'o en 1991. La mumi'o
#000398
2. Genr'o de japan'a art'o.
#000399
Jakuza est'as la nom'o don'at'a al la japan'a mafi'o.
#000400
Nun'temp'e hom'o'j mult'e vojaĝ'as. Kial ne? Ja est'as mult'e da mon'o, kaj hav'ebl'as aviad'il'o'j,
kiu'j en'e de kelk'a'j hor'o'j port'as oni'n al Afrik'o, Amerik'o aŭ Nov-Zelando ... Mil'o'j da
agent'ej'o'j si'a'flank'e reklam'as ĉiu'tag'e al'log'a'j'n, rav'a'j'n pejzaĝ'o'j'n, dum milion'o'j da hom'o'j
flug'as sur strand'o'j'n de Egipti'o, de Unu'iĝ'int'a'j Arab'a'j Emir'land'o'j, de Turki'o. Labor'ant'o'j
en agent'ej'o'j organiz'as agrabl'a'n ban'ad'o'n, turist'o'j re'ven'as sun'brun'a'j ...
#000402
Oni pov'us sen'fin'e ŝerc-mok'et'i filistr'o'j'n, sed ni ek'parol'u pri afer'o'j pli serioz'a'j.
Kio interes'as vojaĝ'ant'o'j'n? Ili ne nur (kaj ne ĉiam) interes'iĝ'as pri ban- aŭ kurac-lok'o'j.
Ili tamen dezir'as ricev'i inform'o'j'n pri la kultur'o de la vizit'ot'a land'o, sci'i pli pri
muze'o'j, etn'a'j mor'o'j kaj plur'a'j lok'a'j interes'aĵ'o'j. Kaj ju mal'pli la land'o est'as pri'skrib'it'a
en turism'a reklam'o, des pli sci'vol'ig'a ĝi est'as.
#000403
Ĉu oni mult'o'n bezon'as por kompren'i kaj kompren'ig'i si'n en fremd'a lingv'o? Antaŭ ĉio,
hom'o'j dev'as ek'mastr'i la son'o'j'n, kiu'j for'est'as en ili'a ge'patr'a lingv'o. Ne mal'bon'e est'us
ek'mastr'i la skrib'sistem'o'n kaj lern'i ĝi'n leg'i, sed kelk'foj'e tio est'as tro mal'facil'a
– pens'u pri la japan'a aŭ la arab'a por okcident'an'o'j – kaj sum'e ne'neces'a, ĉar, laŭ la metod'o de la german'a el'don'ej'o, proksim'um'a el'parol'o
est'as jam don'at'a per trans'skrib'o.
#000406
Du'e, la verb'o: konjugaci'o laŭ person'o'j en as-, is-, os-temp'o'j; ĉio ĉi ekzist'as en
plej mult'a'j lingv'o'j. Krom'e: imperativ'o kaj subjunktiv'o, verb'o'j en la demand'a kaj la
negativ'a form'o'j. Adjektiv'o'j: kiel est'as format'a'j la grad'o'j de kompar'o, kiel ili ŝanĝ'iĝ'as
laŭ kaz'o'j, se tio ekzist'as. Est'as neces'a'j ankaŭ kardinal'a'j numeral'o'j, ord'a'j numeral'o'j
kaj divers'a'j pronom'o'j: person'a'j, posed'a'j, demand'a'j kaj ali'a'j. Kaj numeral'o'j kaj pronom'o'j
pov'as hav'i kaz'o'j'n. Oni dev'as sci'i prepozici'o'j'n kaj kiu'j'n kaz'o'j'n (de substantiv'o'j kaj
adjektiv'o'j) ĉiu el ili eventual'e postul'as.
#000408
Mahali gani ni pazuri pa kuangalia wanyama? –
Lok'o kiu est'as bon'a de observ'o best'o'j? – Kie oni pov'as plej bon'e observ'i best'o'j'n?
#000412
La kursiv'a fraz'o en la ekzempl'o'j est'as traduk'o laŭ'vort'a. Komenc'e ĝi ŝajn'as sen'util'a
Kauderwelsch ĝust'e signif'as „galimati'o”, „abrakadabro”). Sed, iom post iom, la leg'ant'o de la lern'o'libr'o dank'e al tiu ŝajn'a absurd'ec'o penetr'as
en la struktur'o'n de la ĝis nun ne'kon'at'a lingv'o.
#000413
Od kod ste, če smem vprašati? –
De kie vi-est'as, se mi-prav'as demand'i? – Ĉu mi rajt'as demand'i, de kie vi est'as?
#000415
1. Aŭ Kajjam, kiel liter'um'it'a en plur'a'j verk'o'j akir'ebl'a'j ĉe
#000418
Rajecká Lesná [rajecka lesna] est'as pitoresk'a mont'vilaĝ'et'o situ'ant'a en la nord'o de
la slovak'a region'o Žilina [ĵilina] (ĉirkaŭ 200 km nord'e de Bratislav'o). Ĝi est'is fond'it'a
en 1474, kaj dank'e al la riĉ'a pas'int'ec'o ĝi est'as hodiaŭ grav'a pilgrim'ad'o-centr'o de
#000419
Unu el la plej signif'a'j konstru'aĵ'o'j en ĉi tiu mal'grand'a vilaĝ'et'o est'as ver'ŝajn'e la
plej grand'a mov'ebl'a lign'a krip'o en la mond'o (8,5 m long'a, 2,5 m larĝ'a kaj 3 m alt'a)
far'it'a ekskluziv'e el tili'a lign'o, kiu trov'iĝ'as en la Kapel'o de Di'a Mizerikord'o (slovak'e
Kaplnka Božieho Milosrdenstva). Ĝi est'as verk'o de la lok'a lign'o'skulpt'ist'o Jozef Pekara (1920-2005) kaj est'as sen'dub'e
la plej grav'a art'a esprim'o de popol'a lign'a skulpt'art'o en Slovaki'o.
#000420
Pekara komenc'is skulpt'i la krip'o'n en 1980, kaj en 1997 – post preskaŭ 17 jar'o'j – ĝi est'is fin'it'a. Li skulpt'is 300 lign'a'j'n figur'et'o'j'n, el kiu'j la du'on'o est'as mov'ebl'a.
La krip'o figur'as – krom scen'ig'o de la event'o'j ĉirkaŭ la nask'iĝ'o de Jesuo – ankaŭ la riĉ'a'n histori'o'n de la mal'grand'a slovak'a naci'o. Ne est'as mir'ind'e, ke oni
nom'as ĝi'n la slovak'a naci'a krip'o. Ĝi montr'as la simpl'a'n viv'o'n, kutim'o'j'n kaj tradici'a'j'n
labor'o'j'n de la slovak'a popol'o en la pas'int'ec'o (paŝt'ist'o'j, min'ist'o'j, vin'ber'ist'o'j, lign'o'hak'ist'o'j,
meti'ist'o'j, pot'far'ist'o'j, lign'aĵ'ist'o'j, forĝ'ist'o'j ktp).
#000421
En la krip'o ni pov'as trov'i ankaŭ domin'ant'o'j'n inter la slovak'a'j kastel'o'j kaj burg'o'j,
modern'a'j'n konstru'aĵ'o'j'n kaj la slovak'a'n mont'o'pint'o'n Kriváň – situ'ant'a'n en la mont'ar'o Alt'a'j Tatroj – kiu de la 19a jar'cent'o est'as ne'oficial'a simbol'o de Slovaki'o kaj est'as unu el la tri
naci'a'j simbol'o'j, kiu'j aper'as ankaŭ sur la slovak'a'j eŭr'o-mon'er'o'j.
#000422
Jun'ul'ar'a protest'o kontraŭ la turk'a okup'ad'o
#000423
La 15an de novembr'o 1983, preskaŭ dek jar'o'j'n post la turk'a invad'o al Kipro, est'is
proklam'it'a tiel nom'at'a Turk'a Respublik'o de Nord'a Kipro: fantom'ŝtat'o, kiu okup'as
37 % de la insul'a teritori'o kaj kiu'n ĝis nun oficial'e re'kon'is absolut'e neni'u mond'a
ŝtat'o krom Turki'o mem. Tem'as pri are'o de 3355 kvadrat'a'j kilo'metr'o'j kun proksim'um'e
#000424
Ĉiu'jar'e okaz'e de tiu dat're'ven'o, do ĝust'e en tiu novembr'o'mez'a tag'o, plur'a'j manifestaci'o'j
psevdokratos (fals'a ŝtat'o, en la nov'grek'a) okaz'as en la ĉef'a'j urb'o'j de la orient-mediterane'a respublik'o.
Mult'nombr'a'j event'o'j est'is organiz'it'a'j en 2018, kiel en la antaŭ'a'j jar'o'j, en la ĉef'urb'o
Nikozi'o, sed ankaŭ en Limasolo, Pafos'o kaj Larnako.
#000425
Maten'e, kiel kutim'e, mil'o'j da lice'a'j kaj universitat'a'j student'o'j far'is grand'a'n strik'o'n.
Ili ne ir'is lern'ej'e'n, sed anstataŭ'e renkont'iĝ'is en centr'a lok'o de si'a urb'o. Ili far'is
parol'ad'o'j'n de kondamn'o kaj memor'ig'is pri la viktim'o'j de la turk'a invad'o, sam'kiel pri
la mult'a'j mal'aper'int'o'j (person'o'j, kiu'j mal'aper'is dum la tumult'o'j de 1974 kaj pri kies
sort'o neni'u iam i'o'n ek'sci'is). Ili ankaŭ lud'is kaj kant'is kanzon'o'j'n kun patriot'ism'a
en'hav'o, kontest'ant'e la turk'a'j'n reg'ist'ar'o'n kaj politik'o'n, kaj sam'temp'e pet'ant'e, ke
la inter'naci'a'j instituci'o'j help'u trov'i pac'a'n solv'o'n.
#000426
Ili esper'as, ke tia solv'o konduk'os al re'unu'iĝ'o de la land'o kaj de la du komun'um'o'j
(grek-kipra kaj turk-kipra), kiu'j pas'int'ec'e pac'em'e kun'viv'is en la tut'a insul'o. La
neces'a kondiĉ'o, por ke tio okaz'u, est'as ili'a'opini'e, ke la koloni'an'o'j kaj la turk'a'j
milit'ist'o'j for'las'u la insul'o'n, kie ili kontraŭ'leĝ'e trov'iĝ'as ek'de 1974.
#000427
Maten'e de la 15a de novembr'o jun'ul'o'j el Limasolo ating'is la voj'o'n Anexartisias kaj
rest'is tie plur'a'j'n hor'o'j'n, organiz'ant'e pac'a'n protest'o'n antaŭ grand'a reg'ist'ar'a konstru'aĵ'o.
Ili ten'is en'man'e tol'bend'o'j'n kaj flirt'ig'is la kipr'an kaj la grek'a'n flag'o'j'n (ĉi-last'a
est'as simbol'o de la etn'o de grek-kipr'an'o'j, si'a'dir'e grek'lingv'a'j civit'an'o'j de la sen'de'pend'a
Respublik'o Kipro, sed fakt'e an'o'j de la grek'a naci'o, ne'mal'sam'e ol la grek'lingv'an'o'j
de Greki'o). Oni montr'is aŭ klam'is slogan'o'j'n kiel „Atil'o for'las'u Kipron!” (kun alud'o al la barbar'a reĝ'o), „Kipro aparten'as al si'a popol'o!” kaj „Ni mal'akcept'as ĉi'a'n faŝism'o'n!”.
#000428
Grek'a'j tomb'ej'o'j kaj grek'a teror'ist'o en Albanio
#000429
Albanio probabl'e est'is la unu'a membr'o de Lig'o de Naci'o'j invad'it'a de si'a grand'a najbar'o,
la faŝist'a Italio, la 7an de april'o 1939. Tiam oni proklam'is kun'iĝ'o'n de la reĝ'land'o'j
Italio kaj Albanio, laŭ kiu ambaŭ land'o'j „engaĝ'iĝ'is por protekt'i unu la ali'a'n” okaz'e de eventual'a milit'o kun tri'a land'o. Tiel, la 28an de oktobr'o 1940 Greki'o est'is
atak'it'a de faŝist'a Italio tra alban'a teritori'o. Part'o'pren'is ankaŭ du alban'a'j taĉment'o'j,
kiu'j baldaŭ dizert'is. La grek'a reg'ist'ar'o deklar'is stat'o'n de milit'o kun Albanio.
#000430
Tiam grek'o'j brav'e rezist'is kaj organiz'is fort'a'n kontraŭ'atak'o'n. Ili'a'j reĝ'a'j soldat'o'j
ne nur for'pel'is la ital'a'j'n taĉment'o'j'n el la grek'a teritori'o, sed ankaŭ en'ir'is profund'e
en Albanion. Okaz'is akr'a'j batal'o'j, kaj ambaŭ'flank'e mort'is mil'o'j da soldat'o'j. Sed printemp'e
de 1941 la nazi'ism'a Germanio atak'is Greki'o'n kaj baldaŭ okup'is ĝi'n. Grek'a'j soldat'o'j
#000431
Post'milit'e la grek'a reg'ist'ar'o paradoks'ec'e plu'ten'is la tiel nom'at'a'n „stat'o'n de milit'o” rilat'e Albanion, kiu ne est'as nul'ig'it'a ĝis hodiaŭ, kiam ambaŭ land'o'j est'as membr'o'j
de NATO. Ceter'e, Greki'o est'is la last'a EU-membr'o, kiu akcept'is en'ir'o'n de Albanio al
NATO kaj post'e liber'iĝ'o'n de viz'o'j por alban'o'j. Ĝi ankoraŭ ne agnosk'is la sen'de'pend'ec'o'n
#000432
Alban'a'j reg'ist'ar'o'j dev'is ced'i al la postul'o'j de Greki'o pri, ekzempl'e, star'ig'o de tomb'ej'o'j
de grek'a'j soldat'o'j fal'int'a'j en Albanio. Plu'e, Greki'o postul'is, ke tia'j tomb'ej'o'j (almenaŭ
kvar) aper'u ĝust'e laŭ la lini'o, kiu difin'as la land'lim'o'n de la tiel nom'at'a „Nord'a Epir'o”, la sud'a part'o de Albanio, je kiu hav'as pretend'o'n ŝovinism'a'j rond'o'j en Greki'o. Ali'flank'e,
ĝi obstin'e ne'as re'ven-permes'o'n al mil'o'j da alban'o'j for'pel'it'a'j en 1924 kaj 1944 el
la vast'a 5000-kvadrat'kilo'metr'a region'o en nord-okcident'a Greki'o (de Ionia Mar'o ĝis
Florino). En la jar'o 1913 tiu'j alban'a'j teritori'o'j est'is okup'it'a'j de la grek'a arme'o
kaj aneks'it'a'j de la grek'a ŝtat'o.
#000433
Alban'a'j civit'an'o'j nask'iĝ'int'a'j en vilaĝ'o'j kaj urb'o'j, kiu'j nun est'as en Greki'o, ne rajt'as
#000434
Antaŭ ne'long'e, la 28an de oktobr'o 2018, oni aranĝ'is grand'a'n solen'aĵ'o'n okaz'e de la
star'ig'o de tomb'ej'o en la vilaĝ'o Bularat, sud'e en la land'o. Ven'is mil'o'j da grek'o'j,
famili'an'o'j de fal'int'a'j soldat'o'j, sed ankaŭ membr'o'j de ekstrem'ism'a'j organiz'aĵ'o'j kaj
de la parti'o Or'a Aŭror'o. Bularat aparten'as al la grek'a minoritat'a region'o Dropull,
kie la grek'a'j flag'o'j flirt'as ĉe ĉiu dom'o sen'problem'e. La alban'a polic'o zorg'is pri
#000435
Surpriz'e, unu 35-jar'a grek'de'ven'a vir'o kun du'obl'a civit'an'ec'o alban'a kaj grek'a, Kostantinos
Kacifas, vest'is si'n soldat'e je grek'a uniform'o kaj komenc'is paf'i centr'e de la vilaĝ'o
Kalaŝnikov. Kiam la polic'o inter'ven'is, li paf'ad'is kontraŭ ĝi'n dum du hor'o'j (ĉirkaŭ 90 kartoĉ'o'j'n),
en'danĝer'ig'ant'e la viv'o'j'n de la polic'ist'o'j. La polic'o paf'respond'is, kaj fin'e paf'mort'ig'is
#000436
Tio kaŭz'is tuj'a'n re'ag'o'n de amas'komunik'il'o'j en Greki'o, apart'e ĉe tie'a'j ŝovinism'a'j politik'a'j
rond'o'j. Amas'o'j da grek'o'j marŝ'is al la alban'a ambasad'ej'o en Ateno kaj prov'is for'brul'ig'i
ĝi'n, laŭt'e kri'ant'e „Ni mort'ig'u la alban'a'j'n hund'o'j'n!” Grek'a'j instanc'o'j sen'kial'e re'vok'is kaj sen'valid'ig'is pasport'o'j'n de cent'o'j da alban'a'j
civit'an'o'j labor'ant'a'j en Greki'o. Feliĉ'e, la grek'a reg'ist'ar'o ag'is ĝeneral'e prudent'e
kaj kun'labor'is kun alban'a'j aŭtoritat'o'j por klar'ig'i la afer'o'n. Todoros Pangalos, eks-ministr'o
pri ekster'a'j afer'o'j, dir'is: „Arm'it'a'n teror'ist'o'n kondamn'us ĉiu land'o; la alban'a polic'o ne kulp'as.” Simil'e si'n esprim'is la nun'a ministr'o pri instru'ad'o kaj ali'a'j grav'a'j politik'ist'o'j.
Est'is prezent'it'a'j film'registr'aĵ'o'j kaj ali'a'j atest'aĵ'o'j. Oni far'is ankaŭ detal'a'n jur'medicin'a'n
#000437
La polic'o ne inter'ven'is ankaŭ dum la en'tomb'ig'o de la teror'ist'o la 7an de novembr'o
2018 en Bularat, kie'n ven'is dek'o'j da bus'o'j kun grek'a'j civit'an'o'j, deput'it'o'j kaj ali'a'j.
Bedaŭr'ind'e la part'o'pren'int'o'j ekspluat'is la en'tomb'ig'o'n por manifest'i ŝovinism'a'j'n slogan'o'j'n
kiel „Nord'a Epir'o est'as grek'a, ni re'posed'os ĝi'n! Ni for'hak'u la kap'o'j'n de la alban'a'j hund'o'j!
Ni est'as ĉi tie sur ni'a ter'o! Makedonio est'as grek'a!”. Re'ven'ant'e, ili blok'is aŭt'o'ŝose'o'n konduk'ant'a'n al la land'lim'o kun Greki'o. La polic'o
inter'ven'is kaj konstat'is, ke almenaŭ 52 el ili est'is trans'pas'int'a'j la land'lim'o'n ne'leĝ'e.
Ili est'is deklar'it'a'j „ne'dezir'at'a'j” kaj ne plu ricev'os permes'o'n en'ir'i Albanion.
#000438
Tia mal'agrabl'a incident'o kaŭz'it'a de ekstrem'ist'o'j en la najbar'a land'o cert'e ne pov'as
detru'i la tradici'a'n amik'ec'o'n inter la du popol'o'j. Albanio akcept'is, post la jar'o 1949
(kiam fin'iĝ'is la civit'an'a milit'o en Greki'o) dek'mil'o'j'n da grek'a'j partizan'o'j kun famili'o'j.
Ceter'e, nun'temp'e en Greki'o labor'as almenaŭ 600 000 alban'o'j. Ĉiu'jar'e en Greki'o nask'iĝ'as
6000 alban'de'ven'a'j beb'o'j kaj en la grek'a arme'o serv'as almenaŭ 10 000 alban'de'ven'a'j soldat'o'j.
#000439
Kia'j rilat'o'j inter la seks'o'j trans Mediterane'o?
#000440
Renkont'iĝ'o'j Averroes - seks'o kaj religi'o'j
#000442
Kial tiu titol'o „renkont'iĝ'o'j Averroes”? Ibn Ruŝd el Kordobo – Averroes – est'is filozof'o, jur'ist'o kaj kurac'ist'o de la 12a jar'cent'o. Li verk'is en la arab'a lingv'o,
ĉar li est'is islam'a andaluz'o. Li nask'iĝ'is en 1126 en Kordobo (nun'a Hispanio, sed tiam
arab'a teritori'o) kaj mort'is en Marakeŝo. Li do simbol'as la rilat'o'j'n inter la region'o'j
nord'e kaj sud'e de Mediterane'o. Li est'as unu el la ĉef'a'j arab'a'j filozof'o'j kaj li'a verk'o
est'is re-mal'kovr'it'a en la 19a jar'cent'o kaj inspir'as la raci'a'j'n pens'kurent'o'j'n.
#000443
Kial elekt'i „seks'o'n” kiel diskut'tem'o'n? La rilat'o'j inter la seks'o'j – en la long'a histori'o kaj en la nun'o – sku'as la mond'o'n. Ĉu tem'as pri mal'aper'ig'o de paternalism'o aŭ seks'ism'o kun sam'temp'a
retro'ir'o al diskriminaci'o? Kvar rond'a'j tabl'o'j trakt'is la jen'a'j'n tem'o'j'n: „Ĉu la seks'a'j rilat'o'j fond'iĝ'as sur religi'a'j aŭ soci'a'j tekst'o'j?”, „Ĉu la rilat'o'j fond'iĝ'as sur imag'o aŭ valor'o'j?”, „Ĉu la rilat'o'j fond'iĝ'as sur praktik'ad'o aŭ kontest'ad'o?” kaj „Ĉu la rilat'o'j fond'iĝ'as sur koŝmar'o'j aŭ rev'o'j?”
#000444
Ĉef'e rol'as seks'o en islam'o, laŭ okcident'a pens'manier'o, kiam vir'in'o'j dev'as sur'met'i
kap'tuk'o'n, aŭ komplet'e kaŝ'i si'n sub nigr'a surtut'o (ne adapt'it'a al dezert'o kaj varm'o,
do kial vir'o'j en blank'o kaj vir'in'o'j en nigr'o?), ne bicikl'i, ne stir'i aŭt'o'j'n ktp. Tro
long'us raport'i detal'e pri ĉiu'j rond'a'j tabl'o'j; ni do elekt'is la unu'a'n pri religi'o'j.
#000445
La filozof'o, verk'ist'o kaj raben'o Marc-Alain Ouaknin koment'is, ke la leĝ'o por jud'o'j
est'as Tora'o („La leĝ'o”) koment'at'a generaci'o'n post generaci'o, t.e. Talmud'o, kie inter'frot'iĝ'as koment'o'j por
evit'i unu'nur'a'n pens'o'n. La sankt'a'j tekst'o'j ven'as el di'o, koncept'a ide'o mal'simil'a al
la real'o. La tekst'o'j ne dev'us komenc'iĝ'i per „Di'o dir'is”, sed per „Di'o, se ĝi ekzist'as, dir'is ...”. La mit'o'j ven'as el Babilono; se Tora'o est'is don'it'a al la hom'o'j, ĝi ne plu est'as en
la ĉiel'o. Filozofi'e, ĉu detru'it'a objekt'o plu est'as la sam'a objekt'o? Sekv'e la hom'o'j
dev'as mastr'um'i inter'konsent'o'n ĉirkaŭ sankt'a leĝ'o.
#000447
En la post'a'j inter'ŝanĝ'o'j inter la kvar diskut'int'o'j kaj la publik'o el'star'iĝ'is la ide'o,
ke la religi'a'j tekst'o'j pov'as est'i mal'klar'a'j, dum la jur'a'j leĝ'o'j dev'as est'is tre klar'a'j.
En la tut'a histori'o vir'o'j super'is vir'in'o'j'n kaj sekv'e ankaŭ la klerik'ar'o. Hav'i ŝtat'a'n
religi'o'n (ekz. islam'o en plur'a'j arab'a'j land'o'j) mal'ferm'as aŭt'o'ŝose'o'n al la klerik'ar'o,
kiu pov'as estr'i ĉio'n; sed ankaŭ en krist'an'ism'o teolog'o'j ekspluat'as si'a'n aŭtoritat'o'n
pri tem'o'j rilat'a'j al la soci'a viv'o (ekz. abort'ig'o).
#000450
Filozofi'a konklud'o est'as, ke ebl'as interpret'i kaj pens'i ali'manier'e nur se oni kapabl'as
forges'i la mal'nov'a'n pens'manier'o'n. Liber'ec'o ekzist'as nur se diferenc'o ne prem'eg'as la
ali'ul'o'n. Stud'ad'o permes'as al la hom'o rest'i inteligent'a. Sam'kiel ekonomi'o ne pov'as
regul'ig'i si'n mem, religi'o ne pov'as regul'ig'i si'n; neces'as ĝi'n regul'ig'i de ekster'e.
#000451
Post tiu'j riĉ'a'j inter'ven'o'j ebl'as nur „preĝ'i”, por ke la hom'o'j kompren'u, ke ebl'as kred'i ne trud'ant'e si'a'n religi'a'n kompren'o'n al
la ali'a'j. Tio jam est'as en franc'a leĝ'o de 1905, kiu disting'as eklezi'o'n dis'de la ŝtat'o;
bedaŭr'ind'e iu'j land'o'j ankoraŭ ne ating'is tiu'n punkt'o'n, ĉef'e tiu'j kun mult'a'j analfabet'o'j,
kiu'j neniam leg'is aŭ leg'os la fundament'a'j'n religi'a'j'n tekst'o'j'n.
#000452
Kiu mastr'um'as ĉi tiu'n land'o'n?
#000453
En novembr'o pas'int'jar'a la uson'a prezident'o Donald Trump vizit'is Japani'o'n. Li al'ven'is
al la uson'a milit'baz'o Yokota en Tokio kaj du tag'o'j'n post'e for'ir'is al Korei'o de la
sam'a baz'o. Bon'ven'ig'is li'a'n al'ven'o'n ne japan'a'j ĉef'ministr'o kaj alt'rang'a'j politik'ist'o'j,
sed uson'a'j soldat'o'j kaj ili'a'j famili'an'o'j, al kiu'j la prezident'o parol'is pri la neces'o
kaj valor'o de ili'a tie'a rest'ad'o.
#000454
Ĉu tia kondut'o ne est'as grand'a ofend'o kaj insult'o al la japan'a popol'o kaj ĝi'a suveren'ec'o?
Ebl'e jes, sed la toler'em'a'j japan'o'j neniam okaz'ig'is manifestaci'o'n kontraŭ Trump, kvankam
en ĉiu'j ali'a'j demokrati'a'j land'o'j okaz'is kaj okaz'os protest'o'j kaj manifestaci'o'j kontraŭ
li'a politik'o, kiam li vizit'as. Ver'dir'e okaz'is manifestaci'o en Tokio kontraŭ Trump
far'e ne de japan'o'j, sed de uson'an'o'j loĝ'ant'a'j tie.
#000455
Mult'a'j hom'o'j opini'as Japani'o'n sub'ul'o aŭ vasal'o de Uson'o. Sed Yaĉi Ŝotaro, la nun'a
ĉef'o de la naci'a sekur'ec'a buro'o kaj la plej alt'rang'a profesi'a diplomat'o, iam kompar'is
la rilat'o'n inter Uson'o kaj Japani'o al tiu inter kavalir'o kaj ĉeval'o. Do, Japani'o ne
est'as ŝild'ist'o Sanĉ'o Panzo, sed ĉeval'aĉ'o Rosinante, kiu sur'dors'e port'as Do'n Kiĥoton.
#000456
En mez'epok'a feŭd'a Japani'o vasal'o, kiu mal'ŝat'is si'a'n mastr'o'n, hav'is liber'ec'o'n for'ir'i,
sed ĉeval'o'j ne. La hom'o kaj la ĉeval'o ne star'as sur egal'a baz'o. Sam'e la japan'a reg'ist'ar'o
kaj la uson'a (fakt'e uson'a arme'o) ne rilat'as kiel egal'ul'o'j. Ali'vort'e, japan'o'j ankoraŭ
est'as sub la jug'o de uson'a milit'a du'on'okup'ad'o.
#000457
En 2018 la japan'a reg'ist'ar'o propon'is al la uson'a arme'o uz'i part'o'n de Yokota-aer'zon'o,
kiu vast'e kovr'as la ĉiel'o'n de Tokio kaj 8 najbar'a'j guberni'o'j. Nun Japani'o bezon'as
mult'ig'i la nombr'o'n de flug'o'j al la inter'naci'a flug'haven'o
Haneda, ĉar ekster'land'a'j vizit'ant'o'j pli'mult'iĝ'os en la ven'ont'a'j jar'o'j. Sed la uson'a arme'o
rifuz'is mal'ferm'i la part'o'n de la aer'zon'o, kiu'n ĝi administr'as. Ĉi tiu afer'o montr'as,
ke japan'o'j ne pov'as liber'e uz'i la aer'spac'o'n de si'a ĉef'urb'o kaj la ver'a reg'ant'o de
ĉi tiu land'o est'as la uson'a arme'o.
#000458
Nu, kia'manier'e la uson'a arme'o reg'as Japani'o'n? Ek'de la fin'iĝ'o de la milit'a okup'o regul'e
kun'ven'as japan'a-uson'a komun'a komitat'o konsist'ant'a el ses alt'rang'a'j japan'a'j burokrat'o'j
kaj sep uson'an'o'j (ses milit'a'j oficir'o'j kaj vic'ambasador'o). La japan'a'j burokrat'o'j est'as
el la ministr'ej'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j, justic'o, ĝeneral'a'j afer'o'j, financ'o, defend'o,
land'o kaj infra'struktur'o, agrikultur'o kaj forst'ad'o kaj el tiu pri medi'o. Ĉi tiu komitat'o
est'as efektiv'a komand'ej'o de japan'a politik'o, kie uson'a'j milit'ist'o'j ordon'as al japan'a'j
burokrat'o'j. Laŭ mal'kovr'it'a protokol'o de kun'sid'o, la uson'a flank'o oft'e deklar'is: „Ĉar pri tio jam decid'is la komand'ant'o de la Pacifik'a Arme'o, ne grav'as, ĉu la japan'a
#000459
Tia ekstravaganc'a milit'a du'on'okup'ad'o ig'as eĉ civil'a'j'n diplomat'o'j'n de Uson'o mir'i kaj
kritik'i. Ekzempl'e, Condoleezza Rice, ministr'in'o pri ekster'a'j rilat'o'j sub prezident'o
Georg'e W. Bush, koment'is, ke Japani'o est'as de'long'e koloni'it'a, ne de la uson'a reg'ist'ar'o,
sed de la arme'o. Sub la du'on'okup'ad'o la uson'a arme'o mem'kompren'ebl'e hav'as ekster'teritori'a'j'n
rajt'o'j'n. Princip'e japan'a'j leĝ'o'j ne est'as aplik'ebl'a'j en la uson'a'j milit'a'j baz'o'j. La
uson'a arme'o liber'e pov'as okaz'ig'i trejn'ad'o'n kaj ekzerc'ad'o'n sen inform'i la japan'a'n flank'o'n.
Eĉ en okaz'o de krim'o'j far'e de uson'a'j soldat'o'j, la japan'a polic'o ne uz'as la rajt'o'n
#000460
Mal'kiel en Germanio kaj Italio
#000461
Est'as kon'at'e, ke ankaŭ en Germanio kaj Italio trov'iĝ'as uson'a'j milit'baz'o'j, sed tiu'j
ŝtat'o'j aplik'as si'a'j'n leĝ'o'j'n en la uson'a'j baz'o'j, kaj la uson'a'j arme'o'j dev'as avert'i
pri si'a'j ekzerc'ad'o'j kaj ricev'i konsent'o'n ktp.
#000462
Konklud'e: evident'iĝ'as, ke Japani'o ankoraŭ est'as du'on'sen'de'pend'a ŝtat'o. Ŝinzo Abe, la
nun'a ĉef'ministr'o, oft'e dir'is, ke li re'akir'os bel'a'n Japani'o'n, sed neniam menci'is re'akir'o'n
de la perd'it'a suveren'ec'o de la regn'o.
#000463
Thomas Kesselring instru'is filozofi'o'n kaj etik'o'n en divers'a'j universitat'o'j en Germanio,
Svis'land'o, Brazilo, Salvadoro, Barato kaj Mozambiko. En la pedagogi'a alt'lern'ej'o de
Berno li instru'is etik'o'n, inter'kultur'a'n kler'ig'o'n kaj sci'o'n pri daŭr'i'pov'a evolu'o. Ek'de
#000464
MONATO: Ni konsider'u la nun'a'n stat'o'n de Svis'land'o. Ĝi, land'o neŭtral'a, hav'as arme'o'n. Ĉu
ni pov'as nom'i ĝi'n „mem'defend'a korpus'o”, kiel Japani'o far'as pri si'a arme'o?
#000465
Kesselring: Svis'land'o atribu'as apart'a'n grav'ec'o'n al si'a neŭtral'ec'o. Tio signif'as, ke
ĝi princip'e ne inter'ven'as en politik'o'n de ali'a'j land'o'j kaj cert'e ne lanĉ'us milit'o'n
per agres'o kontraŭ iu ajn land'o. Pli'e, ĝi ne sub'ten'us land'o'n engaĝ'it'a'n en milit'o por
help'i ĝi'n en tiu milit'o. Tamen Svis'land'o hav'as arme'o'n. La nur'a cel'o de ĉi tiu arme'o
#000466
MONATO: Svis'land'o est'as kon'at'a ĉirkaŭ la mond'o pro si'a aktiv'ad'o por la pac'o. Ĝi est'as la
land'o de Henry Dunant kaj la nask'iĝ'lok'o, la lul'il'o, de Ruĝ'a Kruc'o. Ĝi est'as ankaŭ
la garanti'ant'o, konserv'ant'o kaj protekt'ant'o de la Ĝenevaj Konvenci'o'j. En septembr'o
2018 en Nov'jork'o la prezid'ant'o de la Konfederaci'o Alain Berset ripet'is antaŭ la Ĝeneral'a
Asemble'o de UN help'o'propon'o'n de Svis'land'o por solv'i konflikt'o'j'n. Ĉu ĝi'a milit'ag'ad'o
#000467
Kesselring: Arme'o lim'ig'it'a al nur'a mem'defend'o ne est'as paradoks'o. Tamen Svis'land'o
efektiv'e en'ir'as en serioz'a'j'n paradoks'o'j'n je ali'a'j manier'o'j.
#000468
MONATO: Por sub'ten'i la ekonomi'o'n, la Federaci'a Konsili'o (ekzekutiv'a pov'o) vol'is, en juni'o
2018, mild'ig'i la regul'ig'o'n de arm'il'komerc'o okaz'e de vend'ad'o al ne'svis'a'j aĉet'ant'o'j.
Nun'temp'e tiu regul'ig'o mal'permes'as vend'i arm'il'o'j'n al milit'ant'a'j land'o'j. La propon'it'a
amend'o permes'us vend'o'n de arm'il'o'j al land'o'j hav'ant'a'j civit'an'a'n milit'o'n sur si'a teritori'o.
Per kiu'j argument'o'j la Federaci'a Konsili'o sub'ten'is ĉi tiu'n mild'ig'o'n?
#000469
MONATO: Ĉu oft'e okaz'as, ke la popol'o sukces'as per tia prem'o?
#000471
MONATO: Ĉu vi pov'as analiz'i la situaci'o'n? Ĉu okaz'is re'ven'o al
, t.e. al la situaci'o antaŭ la konflikt'o? Ĉu tia situaci'o est'as kontent'ig'a?
#000473
MONATO: Eŭrop'o spert'is milit'o'n en la balkana region'o en la 1990aj jar'o'j; nun'temp'e ĝi spert'as
milit-situaci'o'n inter Ukrainio kaj Rusio. Ĉu Svis'land'o bezon'as arme'o'n en ĉi tiu kun'tekst'o?
#000475
Kesselring: Ne, cert'e ne! El neni'u el tiu'j region'o'j Svis'land'o al'front'as danĝer'o'n.
Post popol'a iniciat'o en Svis'land'o la 26an de novembr'o 1989 okaz'is referendum'o pri
jen'a demand'o: Ĉu la arme'o dev'as est'i abol'it'a? Pli ol tri'on'o de la voĉ'don'rajt'a'j civit'an'o'j
(35,6 %) voĉ'don'is favor'e al ĉi tiu propon'o. La mond'o ŝajn'is pli sekur'a pro la fal'o
de la Berlina Mur'o (1989-11-09). Ver'ŝajn'e hodiaŭ ne tiom da svis'o'j argument'us favor'e
al abol'o de la arme'o.
#000476
MONATO: Kia est'as vi'a ĝeneral'a opini'o pri la ekzist'o de arme'o en Svis'land'o, kiam ni'a'j jet'o'j
dev'as turn'iĝ'i post du flug'minut'o'j, ĉar la teritori'o est'as mal'grand'a? Iu'j asert'as,
ke per si'a milit'serv'o jun'a'j svis'a'j vir'o'j ek'kon'as ali'a'j'n part'o'j'n de la land'o. Ĉu la
arme'o neces'as okaz'e de katastrof'o'j, dum la civit'an'a protekt'ad'o est'as bon'e organiz'it'a?
La arme'o est'as lok'o de inter'ŝanĝ'o'j, kie ni'a'j kvar lingv'o'j est'as uz'at'a'j kaj ĉiu jun'a
civit'an'o ricev'as ebl'o'n mal'kovr'i ili'n, aŭd'i ili'n, praktik'i ili'n.
#000477
MONATO: Mult'a'j hom'o'j en la mond'o aŭd'is pri la dev'ig'o konstru'i kontraŭ'atom'a'n protekt'ej'o'j'n
en ĉiu dom'o en Svis'land'o. Ĉu tiu postul'o ankoraŭ valid'as?
#000479
Kesselring: Jes! Spert'o'j dum la Du'a Mond'milit'o sugest'is, ke rifuĝ'ej'o'j protekt'u la
loĝ'ant'ar'o'n kontraŭ aer'atak'o'j, kaj supoz'ebl'e tia'j sub'ter'ej'o'j protekt'us la loĝ'ant'ar'o'n
ankaŭ kontraŭ atak'o'j per kemi'a'j, biologi'a'j aŭ nukle'a'j arm'il'o'j. Ceter'e la loĝ'ant'ar'o
dev'us trov'i lok'o'n en tiu'j protekt'ej'o'j ankaŭ okaz'e de ne'milit'a'j nukle'a'j akcident'o'j.
Feliĉ'e, ĝis nun neni'o tia okaz'is. Do, fakt'e, la protekt'ej'o'j neniam est'is test'it'a'j
kaj, mi'a'opini'e, tia test'ad'o ver'ŝajn'e ne est'us sukces'a, almenaŭ koncern'e arm'il'o'j'n de
#000480
MONATO: Laŭ vi'a opini'o, kia'n rol'o'n Svis'land'o pov'as lud'i en la hodiaŭ'a mond'o?
#000481
Kesselring: Ekzist'as amas'o da inter'naci'e grav'a'j task'o'j: Svis'land'o pov'as, ekzempl'e,
part'o'pren'i en per'ad'o de por'pac'a'j procez'o'j kaj en konflikt'o'prevent'ad'o. Kiel riĉ'a kaj
privilegi'a land'o Svisio pov'us ankaŭ streb'i tut'e elimin'i la forc'ej'a'j'n gas'o'j'n kiel ebl'e
plej fru'e. Tiam ĝi star'ig'us bon'a'n ekzempl'o'n kaj montr'us, ke ĝi efik'e zorg'as pri minac'o'j
de klimat'ŝanĝ'iĝ'o. Dum la klimat'ŝanĝ'iĝ'o daŭr'e antaŭ'e'n'ir'as, la viv'kondiĉ'o'j en mult'a'j
part'o'j de la mond'o far'iĝ'as pli mal'facil'a'j kaj la risk'o de per'fort'a al'front'ad'o rapid'e
#000482
Por ne'ali'seks'em'a'j adolesk'ant'o'j ekzist'as super'ŝveb'ant'a kaj konkret'a risk'o de mem'mort'ig'o,
pli ol tri'obl'a kompar'e kun ali'seks'em'a'j ge'jun'ul'o'j. Por trans'seks'em'ul'o'j, tiu risk'o est'as
pli ol kvin'obl'o de la averaĝ'a. Tio leg'ebl'as en stud'o far'it'a en la ital'a universitat'o
#000483
Taks'ad'o de la risk'o pri klopod'o mem'mort'ig'i inter ne'plen'kresk'ul'o'j pro seks'a'j kial'o'j est'as publik'ig'it'a en la inter'naci'a revu'o
Jam'a Pediatrics. Ver'dir'e oni far'is last'a'temp'e neniu'n nov'a'n ŝok'a'n mal'kovr'o'n, sed la koncern'a scienc'a
esplor'o pri'skrib'as detal'e, kun la sub'ten'o de statistik'a'j datum'o'j, la dimensi'o'j'n de
problem'o jam vast'e kon'at'a. Tio est'as tre pens'ig'a kaj koncern'as ĉi-rilat'e la famili'o'n,
la lern'ej'o'n, la eklezi'o'n kaj ĝeneral'e la soci'o'n.
#000484
La esplor'o sub'strek'as, ke mem'mort'ig'o est'as la du'a ĉef'a kaŭz'o de mort'o inter adolesk'ant'o'j
en la tut'a mond'o. „Ĉi tiu mem'mort'ig'a em'o far'e de tiel nom'at'a'j seks'a'j minoritat'o'j jam est'is kon'at'a, sed
unu'a'foj'e okaz'is preciz'a taks'ad'o pri la ampleks'o de tiu fenomen'o inter adolesk'ant'o'j
el la komun'um'o LGTBQ (Lesbian, Gay, Transgender, Bisexual and Queer – lesba, gej'a, trans'seks'em'a, ambaŭ'seks'em'a kaj ekster'norm'a)”, asert'is doktor'in'o Ester di Giacomo [di ĝákomo], kurac'ist'o, instru'ist'o kaj direktor'o
de la fak'o pri psikiatri'o de la universitat'o Milano-Bicocca, kiu efektiv'ig'is la esplor'o'n.
#000485
Sam'seks'em'a'j, ambaŭ'seks'em'a'j kaj trans'seks'em'a'j adolesk'ant'o'j, laŭ di Giacomo, ĝeneral'e
spert'as pli alt'a'n risk'o'n pri izol'ad'o, per'fort'ad'o kaj riproĉ'ad'o, far'e de famili'an'o'j
aŭ eĉ de si mem.
#000488
Est'as facil'e parol'i pri la neces'o de pli grand'a konsci'o pri tiu fenomen'o en la publik'a
opini'o, sam'kiel pri la bezon'o de pli taŭg'a sub'ten'o al tiu'j jun'a'j person'o'j: sub'ten'o
baz'it'a sur la klopod'o integr'i en la soci'o'n ne'ali'seks'em'a'j'n ge'jun'ul'o'j'n por help'i ili'n
el'ir'i el oft'e ne'simpl'a situaci'o el psikologi'a vid'punkt'o.
#000489
Hodiaŭ est'as iu nov'a esper'o, mal'ferm'it'a de la fin'a dokument'o de la freŝ'e fin'iĝ'int'a
Sinod'o de Jun'ul'ar'o. Tie oni parol'as pri liber'ec'o, person'a respond'ec'o kaj dev'ont'ig'o
real'ig'i si'n mem „propr'a'manier'e”. La rom'katolik'a eklezi'o krom'e instig'as pli'ig'i la nombr'o'n de specif'a'j
akcept'o'grup'o'j, jam ekzist'ant'a'j en iu'j diocez'o'j. „Ni vid'os, kiel la afer'o dis'volv'iĝ'os”, asert'is tiu'rilat'e la sacerdot'o.
#000491
Mi sci'vol'as, kiu'j er'o'j en la novel'o
Cent diant'o'j ig'as Johanon Petik asert'i, ke la aŭtor'o est'as evident'e hungar'a (MONATO 2019/02, p. 5). Al mi ne'hungar'o la tekst'o impres'as preskaŭ model'e. Ĝi est'as flu'e leg'ebl'a kaj klar'e
esprim'it'a. Mi trov'as nur unu fraz'o'n („ĉi tiu'j bel'eg'a'j cent ruĝ'a'j diant'o'j”), en kiu mi prefer'us ali'a'n vort'ord'o'n, kaj pri iu'j aspekt'o'j interpunkci'a'j ebl'as diskut'i,
sed tio est'as bagatel'a. Est'as en'tut'e absurd'e, parol'i pri ia hungar'a dialekt'o de Esperant'o
#000492
Iu sekci'o de Eŭrop'a Komision'o propon'as, ke en ĉiu'j park'o'j de la Uni'o aper'u ŝild'o kun
la tekst'o: „Tie ĉi seks'a molest'ad'o ne est'as toler'at'a.”. Mi'a di'o! Kaj do ekster la park'o'j ĉiu rajt'as liber'e molest'i ali'a'j'n? La ide'o kondamn'i
seks'a'n molest'ad'o'n cert'e est'as gratul'ind'a, sed tiel la kampanj'o rid'ind'ig'as si'n.
#000494
Laŭ'leĝ'e la di'serv'o dev'as est'i krist'an'a: tiu'n ŝtat'a'j ofic'ist'o'j ne rajt'as inter'romp'i,
sed efektiv'e ankaŭ ali'a'j funkci'ul'o'j foj'foj'e kun'labor'as. Ekzempl'e ankaŭ jud'a raben'in'o
sam'temp'e kun krist'an'o di'serv'is leg'ant'e el la Hebre'a Bibli'o.
#000496
En'tut'e en Nederlando pli ol tri'dek rifuĝ'int'a'j famili'o'j atend'ad'as la verdikt'o'j'n de
la juĝ'ist'o'j ĉu ili rajt'as rest'i. Inter'temp'e kontraŭ tio est'iĝ'as protest'o'mov'ad'et'o,
kiu emfaz'as, ke la procedur'o'j por trakt'i azil'pet'o'j'n en Nederlando dev'as fundament'e
ŝanĝ'iĝ'i, por ke est'ont'e est'iĝ'u klar'ec'o pri ili'a sort'o en'e de real'ism'a temp'o'lim'o kaj
ne, kiel nun, kiam oft'e tem'as pri procedur'o'j de mult'a'j jar'o'j, kiu'j'n la reg'ist'ar'o regul'e
pli'long'ig'as eĉ per si'n'sekv'a'j apelaci'o'j kontraŭ decid'o'j juĝ'ist'a'j pri azil'permes'o.
#000497
Tiu armen'a famili'o – ge'patr'o'j kaj tri ge'fil'o'j – en la preĝ'ej'o Bethelkerk en Hag'o, jam kelk'a'j'n jar'o'j'n atend'as la rezult'o'n rilat'e al
si'a azil'pet'o. Esper'ebl'e la politik'ist'o'j ŝanĝ'os la procedur'o'j'n por pli hom'ec'ig'i la
leĝ'o'j'n kaj la infan'o'j, kiu'j ĝis nun est'as la viktim'o'j, ricev'os iom pli hom'ind'a'n sort'o'n.
Tiu ĉi stafet'a di'serv'o inter'temp'e vek'is la atent'o'n de la tut'a mond'o. Ankaŭ mi baldaŭ
kiel pastor'o part'o'pren'os kun'e kun koleg'o el Hag'o.
#000498
Ĝis'dat'ig'o: La 31an de januar'o 2019 la stafet'a di'serv'o halt'is, ĉar la nederlanda reg'ist'ar'o ŝanĝ'is si'a'n azil'leĝ'o'n kaj la armen'o'j ne est'os ekzil'it'a'j.
#000499
Aleksander Gofen kun Maria Cvetajeva prav'as (El mi'a vid'punkt'o, MONATO 2018/10, p. 5-6 ), asert'ant'e, ke neni'u lingv'o propr'e promes'as reciprok'a'n inter'kompren'o'n. Laŭ la Bibli'o
la plej fru'a murd'o de la hom'ar'o okaz'is inter frat'o'j. En la nun'temp'a Japani'o pli ol
du'on'o de la mort'ig'o'j okaz'as inter famili'an'o'j. Cert'e lingv'o kaŭz'as mis'kompren'o'j'n kaj
konflikt'o'j'n, sed ankaŭ ĝi est'ig'as inter'kompren'o'n kaj amik'ec'o'n. Tial mi elekt'as Esperant'o'n,
kiu est'as produkt'o de la okcident'a civilizaci'o, ĉar ĝi est'as relativ'e facil'a kaj relativ'e
neŭtral'a. Mi tre ĝoj'as, ke mi pov'as leg'i tia'n opini'o'n en Esperant'o.
#000500
Sur la sojl'o de histori'a revoluci'o
#000501
Tamen nun'temp'e ni star'as sur la sojl'o de teknologi'a era'o tiel revoluci'a, kiel tiu,
kiu okaz'is nur unu'foj'e en la pas'int'ec'o: pli-mal'pli antaŭ cent jar'o'j. Tem'is pri la
ŝanĝ'o de la transport'ad'o funkci'ig'at'a plej'part'e ĉeval'e al vojaĝ'ad'o baz'it'a sur eksplod'motor'o'j.
#000503
Observ'ant'e mal'nov'a'n bild'o'n de trafik'plen'a voj'o en iu ajn urb'o de Nord-Amerik'o aŭ okcident'a
Eŭrop'o el la jar'o 1900, leg'ant'o'j sen'dub'e pov'us rimark'i plur'a'j'n ĉeval'ĉar'o'j'n, ni dir'u
98 el'cent'o'j'n de la tut'o, kaj ebl'e unu sol'a'n pra'a'n aŭt'o'n. Se ceter'e tiu „aŭt'o” efektiv'e ekzist'us en vi'a bild'o, ĝi aspekt'us mult'e pli kiel mal'nov'a ĉeval'ĉar'o ol kiel
#000504
Imag'u nun vid'i bild'o'n de la sam'a lok'o en la jar'o 1913, tuj antaŭ la komenc'iĝ'o de la
unu'a mond'milit'o. Nu, tiu du'a bild'o, fot'it'a – ne forges'u – nur dek tri jar'o'j'n post'e, ŝajn'us al vi tut'e mal'sam'a ol la unu'a, ĉi-foj'e en'hav'ant'e
98-el'cent'e aŭt'o'j'n kaj ebl'e unu (aŭ neniu'n) ĉeval'ĉar'o'n. Kio ebl'ig'is tio'n? La al'ven'o
#000505
Tia'spec'a teknologi'a kaj soci'a ŝanĝ'o okaz'as nun, kaj ĝi est'as neni'o ali'a ol la ŝanĝ'o
de eksplod'motor'o'j (precip'e benzin'motor'o'j) al mem'stir'a'j aŭt'o'j, ĉef'e elektr'a'j aŭ, se
#000506
„Sed – vi atent'ig'os – post tiam mi vid'is neniom da mem'stir'a'j aŭt'o'j kaj nur mal'mult'e da elektro'motor'o'j.” Nu, ebl'e ne, kvankam ili ja ekzist'as. Eksplod'motor'a'j aŭt'o'j mem preskaŭ ne vid'ebl'is
en la jar'o 1900, sed ili est'is ĉie en la jar'o 1913, post nur dek tri jar'o'j. Se la
teknologi'o tiel drast'e modif'is la transport'ad'o'n kaj soci'o'n antaŭ cent jar'o'j, ĝi tut'e
bon'e pov'us far'i la sam'o'n de'nov'e, eĉ mult'e pli rapid'e. Do, kio ebl'ig'os tio'n?
#000507
La firma'o Uber kaj ali'a'j ret'ej'a'j kompani'o'j jam modif'is ni'a'n manier'o'n vojaĝ'i tra la
urb'o'j, kaj en labor'a'j kaj en soci'a'j situaci'o'j. En preskaŭ ĉiu'j urb'o'j tra la mond'o,
Uber-ŝofor'o'j trov'ebl'as ne pli ol du minut'o'j'n for de vi kaj ili postul'as sen'dub'e mal'pli
da mon'o ol ordinar'a'j taksi'o'j. Imag'u nun, kio okaz'us, se (kaj kiam) oni mal'aper'ig'os
la ŝofor'o'n per aper'ig'o de mem'stir'a aŭt'o: la prez'o de vi'a vojaĝ'o subit'e du'on'iĝ'os.
#000509
Medi'a'j'n ŝanĝ'o'j'n oni ne plu pov'as ne'i. La medi'o ŝanĝ'iĝ'is dum la last'a'j cent jar'o'j.
Hom'o'j kulp'as, kaj la ĉef'a kun'kulp'ul'o, aŭ cert'e unu el la ĉef'a'j, est'as la eksplod'motor'o.
Reg'ist'ar'o'j tra la tut'a mond'o postul'os, pli aŭ mal'pli fru'e, pur'a'j'n teknologi'o'j'n en
ĉiu'j fak'o'j de la soci'o, kaj eĉ pli ard'e en tiu de transport'ad'o.
#000512
Jen ebl'e la plej grand'a'j ŝanĝ'o'j: la soci'a'j. La evolu'o pov'os ver'e revoluci'i ni'a'n manier'o'n
posed'i aŭt'o'j'n. Fakt'e, ĝi pov'os ŝanĝ'i la manier'o'n, laŭ kiu ni pens'as pri aŭt'o'j: ne
plu pri „posed'aĵ'o”, sed nun simpl'e pri „serv'o”. La pli'mult'o de ni uz'as si'a'n aŭt'o'n dum 5 % ĝis 10 % de si'a temp'o. Dum la ceter'a temp'o,
ni'a'j vetur'il'o'j est'as park'um'it'a'j. Ver'ŝajn'e mult'e pli da hom'o'j ol nun'temp'e decid'os uz'i
aŭ lu'i mem'stir'a'n vetur'il'o'n, nur kiam ili bezon'os ĝi'n, tiel evit'ant'e al si la neces'o'n
bon'ten'i, proviz'i per brul'aĵ'o, asekur'i kaj pri'zorg'i i'o'n, akir'ant'e vetur'o'j'n tre facil'e
kaj mal'mult'e'kost'e, kiam ajn kaj kie ajn tio neces'as.
#000513
Origin'e nom'at'a Sankt'a Kristofor'o de Havano, sed nun'temp'e kon'at'a simpl'e kiel Havano,
la mult'kolor'a kuba ĉef'urb'o fest'os ĉi-jar'e si'a'n 500an dat're'ven'o'n.
#000515
Laŭ kronik'ist'o'j la hispan'a mar'ist'o Pánfilo de Narváez fond'is la urb'o'n en la jar'o 1515.
Post'e oni ĝi'n trans'lok'is en la nun'a'n region'o'n, kie la 16an de novembr'o 1519 oni celebr'is
la unu'a'n mes'o'n kaj magistrat'o-kun'sid'o'n, kiu en'skrib'iĝ'is en la histori'o kiel la fond'a
#000516
Por etern'ig'i tiu'n histori'a'n moment'o'n de la urb'a star'ig'o ĉe la havana haven'o sub foli'abund'a
kapok'arb'o, la guberni'estr'o Francisco Cagigal de la Veg'a konstru'ig'is en 1754 kolon'o'n
tri'flank'a'n, kiu port'as ĉe la baz'o du tekst'o'j'n ankoraŭ leg'ebl'a'j'n, en la latin'a kaj
kastilia lingv'o'j, kun detal'o'j pri la okaz'int'aĵ'o.
#000517
Havano konserv'as mult'a'j'n hered'aĵ'o'j'n, kiu'j rakont'as kaj konserv'as la histori'o'n de ni'a'j
indiĝen'a'j pra'loĝ'ant'o'j, bedaŭr'ind'e mal'aper'int'a'j plej'part'e. Unu el tiu'j hered'aĵ'o'j est'as
Mal'nov'a Havano, distrikt'o pri'zorg'at'a de la Ofic'ej'o de la Urb'a Histori'ist'o (OUH).
#000518
Nun'temp'e oni re'nov'ig'as la distrikt'o'n Mal'nov'a Havano dank'e al la sub'ten'a ag'ad'o de la
ŝtat'o kun'e kun OUH, kiu far'as grand'eg'a'n kaj merit'o'plen'a'n labor'o'n impuls'it'a'n inter'ali'e
de Emili'o Roig de Leuchsenring kaj Eusebio Leal Spengler, respektiv'e la unu'a kaj la
nun'a histori'ist'o'j de la urb'o.
#000519
1 deklar'is Havanon unu el la sep „mir'ind'a'j urb'o'j” en 2016. Bernard Weber, prezid'ant'o de tiu fond'aĵ'o, dir'is: „Post la re'kon'o de Havano kiel unu el la sep mir'ind'a'j urb'o'j de la modern'a mond'o, ĝi
rest'os kiel part'o de la tut'glob'a hered'aĵ'o, kiel unu el tiu'j sep memor'ind'aĵ'o'j.”
#000520
Eŭrop'a demografi'o kaj ekonomi'a dinamik'o: migr'ant'o'j neces'as!
(La biologi'a'j baz'o'j de mensog'o1
#000521
Kiam mi verk'is la artikol'o'n
La intern'a ide'o kaj ekster'a politik'o (MONATO 2018/10, p. 5), mi ne imag'is, ke grotesk'a'j ilustr'aĵ'o'j por ĝi tuj hav'ebl'os en ni'a real'o. Jen, ekzempl'e,
la last'a oksimor'aĵ'o de la franc'a prezident'o Macron: „Naci'ism'o est'as perfid'o de patriot'ism'o”. Jen du li'a'j german'a'j koleg'o'j: „Ne nur german'o'j far'as Germanion”; „Est'as bon'e, ke Germanio est'os mal'pli german'a kaj pli islam'a”. Kaj jen sved'a'j: „Ni dev'as est'i toler'em'a'j al islam'o kaj islam'an'o'j, ĉar kiam ni iĝ'os minoritat'o, ili
est'os sam'e tia'j al ni”.
#000522
Tamen jen io pli rilat'a al ni'a leg'ant'ar'o: la tem'o de la last'a Universal'a Kongres'o
de Esperant'o est'is tut'mond'iĝ'o kun scienc'a apog'o (vid'u la program'o'n1). Kvankam mi ne ĉe'est'is la menci'it'a'j'n preleg'o'j'n, mi skrib'as ĉi tio'n sur'baz'e de tio,
kiom grotesk'a'j est'as jam la preleg'o-titol'o'j mem1, kaj sur'baz'e de mi'a antaŭ'a stud'ad'o de la tem'o2. Kia koincid'o – la apud'ec'o de tiu'j ĉi titol'o'j! Mi eksplik'u.
#000523
Ni tra'viv'as sen'precedenc'a'n epok'o'n, kiam la reg'ist'ar'o'j de la okcident'a'j land'o'j (precip'e
de EU) kaj de UN mal'valid'ig'is la fundament'a'n princip'o'n de la mond'a ord'o: la princip'o'n,
al kiu la hom'ar'o pen'e kaj dolor'e streb'is dum la tut'a histori'o, nom'e, ke „land'o X aparten'u al popol'o X”. Popol'o'j streb'is al tiu ĉi princip'o kaj al mem'decid'o, ĉar nur tiel ĉi ebl'is evit'i
#000524
Nun do la komisar'o'j de tut'mond'ec'o ne'as tiu'n ĉi princip'o'n ĝeneral'e, sed precip'e agres'em'e
ili rifuz'as la rajt'o'n de popol'o X hav'i propr'a'n land'o'n X por popol'o'j blank'a'j, eŭrop'a'j
#000525
Sen'dub'e la komisar'o'j iom stumbl'is en si'a'j pen'o'j „divers'ig'i” azi'a'j'n kaj afrik'a'j'n popol'o'j'n aŭ islam'a'j'n land'o'j'n. Tiu'j ial ne em'as celebr'i divers'ec'o'n.
Tamen ili sukces'is en'doktrin'ig'i la civit'an'ar'o'n de la okcident'a'j land'o'j tiu'grad'e, ke
la civit'an'ar'o akuz'as je „ras'ism'o”, naci'ism'o (egal'ig'at'a al nazi'ism'o), ksenofobi'o kaj je ali'a'j „pek'o'j” ĉiu'j'n, kiu'j simpl'e vol'as konserv'i si'a'j'n land'o'j'n en la origin'a etn'a kaj ras'a konsist'o,
kun la origin'a'j kultur'o, lingv'o kaj religi'o.
#000526
Est'as ver'e, ke la modern'a Eŭrop'o est'as sur'voj'e al demografi'a si'n'mort'ig'o, ke por ĉiu'j
eŭrop'a'j land'o'j la re'produkt'a koeficient'o est'as drast'e mal'pli grand'a ol la minimum'e
neces'a averaĝ'a valor'o de 2,1 infan'o'j je vir'in'o. Eŭrop'o ven'is al tiu ĉi pri'plor'ind'a
stat'o pro mult'a'j kial'o'j, el kiu'j unu'e end'as menci'i rezign'o'n pri la tradici'a'j famili'a'j
kaj (jud-)krist'an'a'j valor'o'j. Eŭrop'an'o'j prefer'as mal'ĉast'ec'o'n anstataŭ frukt'ec'o, kaj
tio redukt'as la loĝ'ant'ar'o'n de ili'a'j land'o'j. Tio est'as mal'ĝoj'ig'a, tamen ne plej'ebl'e
mal'ĝoj'a. Oni ja pov'as iel plu'viv'i ankaŭ en ne'sufiĉ'e loĝ'at'a'j modern'a'j land'o'j.
#000528
Se indiĝen'a speci'o mal'progres'as, ĉu oni import'as ali'a'n speci'o'n kun pli alt'a re'produkt'iĝ'o?
Ĉu tia konkur'ad'o help'os la indiĝen'o'j'n?
#000530
Se indiĝen'a plant'o en park'o ial degener'as: ĉu ĝarden'ist'o'j import'as fremd'a'n agres'em'a'n
plant'o'n, aŭ mal'e, for'ig'as agres'em'a'j'n plant'o'j'n por facil'ig'i kresk'o'n de la indiĝen'a'j?
#000531
Tamen la komisar'o'j de fremd'a migr'ad'o kun grotesk'a mem'cert'ec'o vol'as kompens'i mank'o'n
de pom'o'j per oranĝ'o'j, pretend'ant'e, ke tio ne grav'as; kvazaŭ atent'i kaj zorg'i pri tiu
ĉi tromp'a anstataŭ'ig'o est'us ne'ind'a kiel „ksenofobi'o” ktp laŭ la ĉi-supr'a list'o de „pek'o'j”.
#000532
La real'o fakt'e est'as drast'e pli aĉ'a. Ili anstataŭ'ig'as pom'o'j'n ne per oranĝ'o'j, sed per
lol'o! Ili anstataŭ'ig'as karp'o'j'n per piranj'o'j, kvazaŭ „doktor'o preskrib'is ĝust'e ĉi tio'n”! Fakt'e, la nov-mond-ord'a „doktor'o” insid'e preskrib'is ĝust'e ĉi tio'n, kaj la stult'a'j pacient'o'j entuziasm'e akcept'is tia'n
„kurac'il'o'n” motiv'it'a'n per asert'o'j, ke ...
#000533
Fabel'o'j pri la ekonomi'a neces'o aŭ util'o de la nov'ven'int'o'j el la islam'a mond'o est'as
pur'a mensog'o, ĉar nur et'a part'o el ili vol'as kaj kapabl'as labor'i en la modern'a mond'o,
sed pli'mult'o suĉ'as la stult'e mal'avar'a'n soci'a'n help'o'n, ruin'ig'ant'e la ekonomi'o'n.
#000534
Kaj, eĉ se est'us por-moment'a ekonomi'a util'o: ĉu ŝanĝ'o de la etn'a konsist'o de land'o
est'as bagatel'o, kiu'n oni neglekt'u por ekonomi'o? Jes, respond'as la komisar'o'j de tut'mond'ec'o,
tio est'as bagatel'o, kaj hont'ind'a bagatel'o!
#000535
La komisar'o'j de tut'mond'ec'o sen'hont'e (kaj sakrilegi'e) egal'ig'as la modern'a'j'n islam'an'o'j'n
3 kun rifuĝ'int'o'j kaj viktim'o'j de la terur'eg'a'j mond'milit'o'j de la pas'int'ec'o. Tamen...
#000536
* Islam'an'o'j fuĝ'as el islam'a'j land'o'j: ĉu rezult'e de persekut'ad'o?
* Islam'an'o'j fuĝ'as al krist'an'a'j land'o'j sen ajn'a intenc'o iĝ'i krist'an'o'j, sed kun la
intenc'o islam'ig'i la akcept'ant'a'j'n land'o'j'n: ĉu tio aspekt'as kiel fuĝ'ad'o por azil'o?
* El plej'part'e arab'a'j land'o'j arab'o'j amas'e migr'as al ne'arab'a'j land'o'j de Eŭrop'o (kiu,
laŭ Bat Ye'or, jam iĝ'as „Eŭrabio”). Ĉu tio est'as rifuĝ'ad'o?
* La islam'a'j „rifuĝ'int'o'j” oft'e kondut'as kiel per'fort'ul'o'j, kiu'j ven'is por liver'i la akcept'ant'a'j'n land'o'j'n al
la Dom'o de Islam'o – kaj por hav'i la sen'pag'a'j'n bon'aĵ'o'j'n, kiu'j'n ili konsider'as „impost'o” (ĵizzja) je „mal'fidel'ul'o'j”. Ĉu tio est'as rifuĝ'ad'o?
#000537
Simil'a grotesk'o okaz'as pri la „karavan'o” de aspir'ant'o'j al uson'a ĥalavo
3 el la mez-amerik'a'j land'o'j, kiu'j, tra'pas'ant'e kelk'a'j'n land'lim'o'j'n, cel'as invad'i Uson'o'n,
simpl'e ĉar ili tiel vol'as kaj pov'as. La sam'a'j komisar'o'j de tut'mond'ec'o ekscit'as, organiz'as
kaj help'as ili'n, proviz'ant'e ankaŭ per ĵurnal'ist'a raport'ad'o.
#000538
Kaj eĉ se la rifuĝ'int'o'j ver'e est'us persekut'it'a'j en si'a'j for'a'j land'o'j: ĉu ne est'us
pli ŝpar'em'e kaj prudent'e, ke ili'a'j Okcident'a'j bon'far'ul'o'j aranĝ'u por ili sekur'a'j'n tend'ar'o'j'n
for'e, kaj re'popol'um'u per ili ali'a'j'n, simil'a'j'n land'o'j'n anstataŭ si'a'j'n? Ekzempl'e, por
„fuĝ'ant'o'j” el la mez-amerik'a'j land'o'j, ĉu ne est'us pli proksim'a'j kaj pli taŭg'a'j la najbar'a'j land'o'j
sud'e (la tut'a Sud-Amerik'o!) aŭ tuj nord'e (Meksiko), parol'ant'a'j la sam'a'n hispan'a'n lingv'o'n,
kun pli simil'a civit'an'ar'o? Ĉu ind'as mok'i la ide'o'n pri „Fortik'aĵ'o Eŭrop'o”
1 kaj ĝeneral'e la ide'o'n de ajn'a land'o kiel fortik'aĵ'o por si'a popol'o kaj civit'an'ar'o?!
#000539
La komisar'o'j de re'popol'um'o de si'a'j land'o'j per tia'j nov'ven'int'o'j hipokrit'e lament'as
pri (ver'a'j) terur'aĵ'o'j de la antaŭ'a'j milit'o'j, dum ili fakt'e prepar'as la grund'o'n por
nov'a eŭrop'a milit'o: ne'evit'ebl'a milit'o por si'n'liber'ig'o, kies terur'aĵ'o'j ebl'e super'os
ĉio'n, kio okaz'ad'is en la pas'int'ec'o. Kial la komisar'o'j konduk'as tia'n perfid'a'n propagand'o'n?
1 eksplik'as tio'n per si'a titol'o ...
#000540
1. Sciencoriĉa UK en Lisbon'o, Esperant'o, n-ro 1327. La titol'o'j de preleg'o'j: Eŭrop'a
demografi'o kaj ekonomi'a dinamik'o: migr'ant'o'j neces'as (Martins), p.180; La biologi'a'j
baz'o'j de mensog'o (Pontes), p. 189; Lingv'o'j, kultur'o'j, tut'mond'iĝ'o. Kie'n nun? (Alcalde),
#000541
Халява [ĥaláva] – traf'a rus'a slang'ec'a idiom'aĵ'o por ne'merit'it'a kaj ne'klar'ig'ebl'a dis'don'ad'o de bon'aĵ'o'j.
#000543
Pli ol 5 milion'o'j da libr'o'j kaj dokument'o'j, 679 inkunabl'o'j – pres'aĵ'o'j de la 15a jar'cent'o –, nombr'eg'o'j da histori'a'j pres'aĵ'o'j, manuskript'o'j, ĉiz'aĵ'o'j, gravur'aĵ'o'j, bild'a'j kaj biografi'a'j
material'o'j, ĵurnal'o'j, magazin'o'j, period'aĵ'o'j, revu'o'j, alt'valor'a'j libr'a'j rar'aĵ'o'j ktp
akumul'iĝ'is en la daŭr'o de du jar'cent'o'j kaj konsist'ig'as unu el la plej grand'a'j bibliotek'o'j
en la mez'a Eŭrop'o: la Slovak'a Naci'a Bibliotek'o en la histori'a urb'o Mart'in.
#000545
La bibliotek'o'n fond'is en 1820 la slovak'a religi'a verk'ist'o kaj literatur'a histori'ist'o
Michal Rešetka [miĥal reŝetka] (1794-1854). Post'e sub'ten'is ĝi'n la organiz'ant'o de la
tiu'temp'a naci'a kultur'a viv'o kaj lingv'ist'o Mart'in Hamuljak (1789-1859), kiu donac'is
#000547
Tiu'j ĉi du libr'o'kolekt'o'j kre'is la baz'o'n de la slovak'a naci'a bibliotek'o jam en la 19a
jar'cent'o. En 1863 oni fond'is en Mart'in
Matica slovenská) kiel simbol'o'n de la slovak'a naci'a kultur'a konsci'o sub la hungar'a reg'ad'o, kiu reprezent'is
ekster'e ankaŭ la unu'a'n naci'a'n bibliotek'o'n.
#000548
Post 137 jar'o'j la naci'a bibliotek'o per ŝtat'a leĝ'o est'is apart'ig'it'a de Slovak'a Fond'aĵ'o
kaj ĝi iĝ'is mem'star'a, aŭtonom'a kaj kultur'a instituci'o de la slovak'a naci'o, kun la
#000549
Hodiaŭ SNB est'as ne nur depon'ej'o de literatur'a'j juvel'o'j kaj trezor'o'j de la naci'a kultur'o,
sed ankaŭ modern'a instituci'o, kiu kontribu'as al dum'viv'a eduk'ad'o de individu'o'j kaj
vast'a en'land'a kaj ekster'land'a publik'o.
#000550
SNB el'don'as ankaŭ propr'a'j'n libr'o'j'n kaj publik'aĵ'o'j'n. Inter la libr'o'j, kiu'j en la last'a
period'o est'as mult'e admir'at'a'j, trov'iĝ'as la grand'a histori'a monografi'o en'hav'ant'a map'o'j'n
kaj grafik'aĵ'o'j'n de histori'a'j pres'aĵ'o'j de la 15a ĝis la 18a jar'cent'o el libr'o'kolekt'o'j
kaj stok'o'j de SNB, kiu prezent'as al la publik'o la plej grav'a'j'n kart'o'grafi'a'j'n esprim'o'j'n
de origin'a'j aŭtor'o'j. Grand'a'n popular'ec'o'n akir'is ankaŭ la 300-paĝ'a libr'o
Lud'o'j de Betleĥemo, kiu ilustr'as la popol'a'n kre'em'o'n de mont'ar'a'j paŝt'ist'o'j en period'aĵ'o'j de la du'a du'on'o
#000551
De 2012 ĝis 2015 SNB real'ig'is la projekt'o'n
Cifer'ec'a bibliotek'o kaj cifer'ec'a arkiv'o. Ĝi est'is la plej grand'a cifer'ec'ig'a projekt'o koncern'e skrib'a'n kaj kultur'a'n hered'aĵ'o'n
en Slovaki'o kaj laŭ si'a'j ampleks'o kaj kompleks'ec'o ankaŭ unik'a projekt'o en Eŭrop'o.
Oni cifer'ec'ig'is 2,5 milion'o'j'n da objekt'o'j de la stok'o'j de SNB kaj de la naci'a arkiv'o,
kiu est'as funkci'a infra'struktur'o por cifer'ec'ig'o kaj konserv'ad'o. Oni konstru'is ankaŭ
pint'nivel'a'j'n fak'a'j'n labor'lok'o'j'n por cifer'ec'ig'o de libr'o'j kaj dokument'o'j kaj por ĥemi'a
pri'zorg'o kaj restaŭr'ad'o, kaj est'is modern'ig'it'a depon'ej'o de la ĉef'a konstru'aĵ'o de SNB.
#000552
SNB est'as hodiaŭ aktiv'a membr'o de Inter'naci'a Federaci'o de Bibliotek'a'j Asoci'o'j kaj
Instituci'o'j (IFLA) kaj de la Konferenc'o de Eŭrop'a'j Naci'a'j Bibliotek'ist'o'j (CENL). Katarína
Krištofová [katarina kriŝtofova] – ĝeneral'a direktor'in'o de SNB – est'as vic'prezid'ant'in'o de la kvin'membr'a plen'um'komitat'o de CENL. Fin'e de oktobr'o ŝi
ĉe'est'is inter'naci'a'n renkont'iĝ'o'n de direktor'o'j de bibliotek'o'j en la ĉin'a urb'o Hanĝoŭo,
kie fond'iĝ'is la Uni'o de Bibliotek'o'j de Ĉini'o kaj Ŝtat'o'j de Mez'a kaj Orient'a Eŭrop'o
China CEEC Libraries Uni'o'n). La reciprok'a kun'labor'ad'o inter eŭrop'a'j kaj ĉin'a'j bibliotek'o'j komenc'iĝ'is jam en
2012 kun la cel'o kre'i platform'o'n por inter'ŝanĝ'o de inform'o'j kaj spert'o'j.
#000553
SNB hav'as ankaŭ kolekt'o'n da esperant'a'j libr'o'j, vort'ar'o'j kaj revu'o'j. En 1907 oni el'don'is
en Mart'in la unu'a'n lern'o'libr'o'n de Esperant'o por slovak'o'j
Fundament'o de Esperant'o. Inter la interes'a'j libr'o'j leg'ant'o'j pov'as trov'i ekzempl'e la
Slovak'a'n Antologi'o'n, kiu prezent'as al la mond'a publik'o bunt'a'n elekt'o'n el la literatur'a'j valor'aĵ'o'j de
la naci'o kaj don'as tra'rigard'o'n pri la histori'o de la literatur'o ek'de la plej mal'nov'a'j
#000554
Si'a'n honor'a'n lok'o'n en la histori'o de la esperant'a literatur'o en SNB hav'as ankaŭ Eduard
Vladimír Tvarožek [tvaroĵek], kiu aŭtor'is la lern'o'libr'o'n por slovak'o'j (Esperant'o en 14 lecion'o'j), verk'is poezi'o'n, proz'o'n, didaktik'a'j'n tekst'o'j'n kaj dram'o'j'n (ekzempl'e
Skiz'o de la Esperant'a literatur'o ktp) kaj Stan'o Marček [marĉek], kies lern'o'libr'o
Esperant'o per rekt'a metod'o est'is el'don'it'a en 40 ali'a'j lingv'o'j.
#000555
La iam'a'j kaj nun'a'j ag'ad'o'j de SNB daŭr'e konfirm'as, ke Slovaki'o komunik'iĝ'as kun la mond'o
ne nur per'e de si'a'j natur'bel'aĵ'o'j, sed ankaŭ per si'a'j kultur'a histori'o, art'o kaj literatur'o.
La inter'rilat'o'j plu help'os la du'flank'a'j'n kaj mult'flank'a'j'n inter'ŝanĝ'o'j'n de literatur'a'j
valor'o'j favor'e al la kultur'a pli'riĉ'ig'o de la hom'o'j kaj help'os li'n viv'i plen'valor'a'n
#000556
Mi hav'as la impres'o'n, ke la aŭtor'o tre simpati'as Esperant'o'n, sed tre mal'mult'e sub'merg'iĝ'is
en ĝi'n, almenaŭ en ĝi'a'n mond'o'n kaj en ĝi'a'n kultur'o'n. La vort'ar'o cert'e est'as mal'pli
bon'a ol la vort'ar'o de Ulrich Matthias ... do kio nov'a sub la sun'o? Ĝi ver'e al'port'as
neni'o'n nov'a'n. Kio do prav'ig'as ĝi'a'n el'don'o'n? Precip'e, se vi ne aparten'as al la mis'e-bis'e-an'ar'o,
uz'ad'o de tiu vort'ar'o nur koler'ig'os vi'n.
#000563
Mi ne kompren'as, kial MONATO ĉiam antaŭ'reklam'as, sur la kovr'il'o de la revu'o, la artikol'o'j'n, kiu'j defend'as la politik'ist'o'n
Lul'a da Silva (MONATO 2018/04 kaj MONATO 2018/07). Lul'a ŝtel'is milion'o'j'n de mi'a land'o Brazilo kaj ricev'is, pro tio, just'a'n
kondamn'o'n. Mi esper'as ke, se iam mi decid'os skrib'i artikol'o'n pri li'a'j korupt'a'j ag'o'j,
la redakci'o de la revu'o antaŭ'reklam'os ankaŭ ĝi'n sur la kovr'il'o!
#000565
Unu'e, est'as absurd'e redukt'i la nun'a'n stat'o'n de la mond'o al konflikt'o inter islam'o
kaj iu „okcident'a” krist'an'ism'a civiliz'o. Neces'as konsci'i, ke la du popol'nombr'e plej grand'a'j land'o'j de
la mond'o – Ĉini'o kaj Barato – kaj amas'o da ali'a'j land'o'j est'as nek islam'a'j nek krist'an'a'j.
#000568
Pli'e, ne ebl'as senc'hav'e parol'i pri islam'o kiel unu'ec'a tut'o: ekzist'as la baz'a skism'o
inter suna'ism'o kaj ŝijaism'o, kaj intern'e de kaj apud tiu'j du grup'o'j est'as mult'a'j islam'a'j
ideologi'o'j. La ideologi'o'n de la tiel nom'at'a Islam'a Ŝtat'o kaj de simil'a'j ĝihad'ism'a'j
mov'ad'o'j ne sub'ten'as la plej'part'o de la hom'o'j, kiu'j si'n konsider'as islam'an'o'j. Akuz'i
la tut'a'n islam'a'n mond'o'n pri ĝihad'ism'a ideologi'o est'as insult'o al islam'o, sam'kiel est'us
insult'o al krist'an'ism'o supoz'i, ke ĉiu'j krist'an'o'j sub'ten'as la ekstrem'a'j'n ide'o'j'n de
#000569
Kaj util'as memor'ig'i ankaŭ, ke en la tut'a histori'o de krist'an'ism'o kaj de ni'a „okcident'a” civiliz'o (mi preskaŭ met'us cit'il'o'j'n ankaŭ ĉirkaŭ la du'a vort'o) ne mank'as okaz'o'j de
ekstrem'ul'o'j kiu'j (ne konsider'ant'e si'n „ekstrem'a'j”) masakr'is kaj buĉ'is je la nom'o de Di'o.
#000570
Kaj tio ven'ig'as mi'n al la du'a afer'o. Kiom da indiĝen'o'j amerik'a'j pere'is pro la invad'o
de eŭrop'an'o'j, kiu'j oft'e kred'is si'n send'it'o'j de Di'o? La princip'o, ke „land'o X aparten'as al popol'o X”, cert'e hav'is grand'a'n rol'o'n en la naci'a konsci'iĝ'o kaj la est'iĝ'o de naci'a'j ŝtat'o'j en
Eŭrop'o dum la 19a kaj 20a jar'cent'o'j, sed se oni vol'as nom'i tio'n „etern'a aksiom'o” oni rigard'u iom pli vast'e al la histori'o. La tut'a nun'a Uson'o est'iĝ'is per mal'respekt'o
al tiu princip'o, ĉar kiam en Amerik'o al'ven'is eŭrop'an'o'j, jam ekzist'is indiĝen'a'j popol'o'j.
Do laŭ la logik'o de Aleksander Gofen (uson'an'o, se mi bon'e kompren'as), li'a tut'a hejm'land'o
baz'iĝ'as sur krim'o kontraŭ la hom'ar'o. En land'o kiu'n kre'is en'migr'int'o'j, ne dec'as batal'i
#000571
Traduk'it'a'j literatur'aĵ'o'j en la sunda lingv'o
#000572
La sunda lingv'o est'as minoritat'a lingv'o parol'at'a de ĉirkaŭ 42 milion'o'j da person'o'j
en la okcident'a part'o de la insul'o Jav'o, en Indonezio. Kvankam ĝi est'as la du'e plej
dis'vast'iĝ'int'a minoritat'a lingv'o en Indonezio, ĝi sufer'as pro la prem'o de la naci'a
idiom'o, nom'e la indonezia, kaj de kelk'a'j fremd'a'j lingv'o'j, precip'e la angl'a. Oni iam
pen'is konserv'i la lingv'o'n per traduk'ad'o de fremd'a literatur'o al ĉi tiu lingv'o. Tamen
nun la nombr'o de traduk'it'a'j verk'o'j mal'pli'iĝ'as.
#000573
En januar'o 2018 la verk'ant'o ek'traduk'is la rakont'o'n
La Et'a Princ'o de Antoine de Saint-Exupéry al la sunda lingv'o. La prov'o komenc'iĝ'is post la iel koler'ig'a
konstat'o, ke oni hav'as la traduk'o'n de tiu rakont'o eĉ al la antikv'a egipta lingv'o,
sed ne ekzist'as io tia por la sunda lingv'o. Tial la verk'ant'o komenc'is traduk'i la rakont'o'n,
mal'kovr'ant'e interes'a'j'n fakt'o'j'n pri traduk'ad'o al la sunda lingv'o.
#000574
Ĉe ret'a esplor'o pri traduk'it'a literatur'o en la sunda lingv'o, ebl'is trov'i preskaŭ neni'o'n.
Mal'kovr'ebl'is nur tio, ke la roman'o
La Graf'o de Mont'e'krist'o de Alexandre Dum'as est'is traduk'it'a al la sunda en 1928. Ali'a interes'a mal'kovr'o est'is,
ke kelk'a'j mal'long'a'j rakont'o'j est'is traduk'it'a'j kiel en'hav'o de lok'a revu'o. Neni'o ali'a
est'is. Tial la verk'ant'o sent'is si'n fier'a, traduk'int'e la verk'o'n de Saint-Exupéry al
#000575
Post fin'o de la labor'o okaz'is vizit'o al el'don'ej'o. Kun la el'don'ist'o est'is plen'um'it'a
long'a diskut'o pri literatur'o traduk'it'a en la sund'an. Est'is tre surpriz'e (eĉ iom ŝok'e)
mal'kovr'i, ke fakt'e la parol'ant'o'j de la sunda est'as relativ'e inter la plej aktiv'a'j
en la traduk'ad'o de fremd'a literatur'o ek'de 1920. Ne est'is pri'a'j inform'o'j en'ret'e, ĉar
oni ne al'ŝut'as tiu'j'n libr'o'j'n. Tamen la el'don'ej'o ja posed'as kelk'a'j'n ekzempler'o'j'n de
#000576
Ekzempl'e, en la sunda lingv'o hav'ebl'as traduk'o'j de
La vojaĝ'o'j de Gulivero (de Jonathan Swift),
Odise'ad'o kaj ali'a'j literatur'aĵ'o'j el la period'o 1920-1930. Tial la el'don'ist'o menci'is, ke la
sund'an'o'j bon'ven'ig'as fremd'a'j'n verk'o'j'n traduk'it'a'j'n en ili'a'n lingv'o'n.
#000577
Bedaŭr'ind'e, kvankam en la pas'int'ec'o la sund'an'o'j oft'e traduk'is fremd'a'j'n verk'o'j'n al
la propr'a lingv'o, nun'temp'e la nombr'o de traduk'o'j mal'kresk'is. Aktiv'a'j sundaj verk'ist'o'j
est'as ĉef'e mal'jun'a'j, kaj plej bril'a'j verk'ist'o'j jam for'pas'is. Nun'temp'e la nombr'o de
lert'a'j sundaj traduk'ist'o'j mal'alt'as, kaj plej'part'e ili nur traduk'as mal'long'a'j'n rakont'o'j'n
kiel en'hav'o'n de lok'a revu'o.
#000579
Tag'ord'o rakont'as si'n'sekv'o'n de ag'o'j, kiu'j konduk'is nazi'o'j'n al potenc'o, unu'e en Germanio, post'e,
kun pli da histori'a'j detal'o'j, en Aŭstrio ktp. Ĝi klar'e montr'as strategi'o'j'n, uz'at'a'j'n
por ating'i kaj ten'i la total(ism)an potenc'o'n en tiu'j land'o'j. Tio, en si mem, est'as
neni'a nov'aĵ'o, ĉar abund'as tekst'o'j pri tiu terur'a tem'o. Nov'as ja la cel'punkt'o'j elekt'it'a'j
de Vuillard, ĉar, anstataŭ ad'e ripet'i tio'n, kio'n jam sci'as pli'mult'o, ĝi fokus'iĝ'as
al tiu'j, kiu'j plej'e gajn'is kun la Tri'a Regn'o: la german'a'j entrepren'ist'o'j, kiu'j financ'is
Hitleron, tiu'j, kiu'j post'e uz'is labor'fort'o'n de sklav'ig'it'a'j mal'pli'mult'o'j de la koncentr'ej'o'j.
#000583
La tekst'o sam'e montr'as, kia'manier'e nazi'ism'o strangol'is si'a'n unu'a'n viktim'o'n: Aŭstrion.
Kaj ĉi-okaz'e la tekst'o, kvankam kern'e literatur'a, akir'as histori'a'j'n kontur'o'j'n: oni
kelk'foj'e dev'as gugl'i, kiu est'is tiu aŭ ali'a, ĝeneral'e aŭstr'a, rol'ul'o, kiu ne kapabl'is
al'front'i la hitlerajn fort'o'j'n. Tamen ne nur en tio la libr'et'o surpriz'as ni'n: plej
gap'e est'as konstat'i la komplic'a'n silent'o'n de la tiel nom'at'a'j „demokrati'a'j fort'o'j” antaŭ la nazi'a'j atak'o'j sur ali'a'j eŭrop'a'j teritori'o'j.
#000584
En Vieno la 18an de decembr'o 2018 okaz'is forum'o „Afrik'o-Eŭrop'o”, en kiu part'o'pren'is ŝtat'estr'o'j, ĉef'ministr'o'j kaj mil reprezent'ant'o'j de firma'o'j el
Afrik'o kaj Eŭrop'o. En la centr'o de la diskut'o'j est'is la kun'labor'o en la sfer'o'j nov'ig'o
kaj cifer'ec'ig'o, ĉef'e pri tio, kiel la avantaĝ'o'j de cifer'ec'ig'o pov'us util'i. La aranĝ'o'n
kun'organiz'is Aŭstrio, kiu dum la du'a du'on'o de 2018 ten'is la prezid'ant'ec'o'n en Eŭrop'a
Uni'o (EU), kaj Afrik'a Uni'o.
#000588
Dum la solen'a mal'ferm'o la aŭstr'a kancelier'o Sebastian Kurz al'vok'is al pli da eŭrop'a'j
invest'o'j en Afrik'o. EU cert'ig'as la evolu'help'o'n, tamen ĉe la invest'o'j ĝi pov'us pli'bon'ig'i
si'a'n kontribu'o'n. Kurz deklar'is, ke tem'as ne nur pri politik'a, sed ankaŭ pri ekonomi'a
kun'labor'o. La politik'a kun'labor'o pov'as est'ig'i la ĝeneral'a'j'n kondiĉ'o'j'n, la kun'labor'o
je ekonomi'a nivel'o pov'as lanĉ'i daŭr'i'pov'a'n evolu'o'n. Afrik'o hav'os ĝis la jar'o 2050 proksim'um'e
2,5 miliard'o'j'n da loĝ'ant'o'j kaj do far'iĝ'os grav'a merkat'o. Eŭrop'o dev'as re'kon'i la ŝanc'o'j'n
por egal'rajt'a kun'labor'o. Fin'e Kurz dir'is: „Ni ne las'u Afrik'o'n al la ĉin'o'j.”
#000589
Per'e de tiu fraz'o li atent'ig'is pri la fakt'o, ke Ĉini'o jam super'as la ali'a'j'n grav'a'j'n
ekster'land'a'j'n komerc'partner'o'j'n de Afrik'o. En septembr'o Ĉini'o invit'is al „Forum'o pri kun'labor'o Ĉini'o-Afrik'o” ŝtat'estr'o'j'n el pli ol 40 afrik'a'j land'o'j kaj mil'o'j'n da entrepren'ist'o'j. Antaŭ ili la
ĉin'a ŝtat'prezid'ant'o Xi Jinping promes'is al Afrik'o invest'o'j'n je sum'o de 60 miliard'o'j
da uson'a'j dolar'o'j dum la sekv'a'j tri jar'o'j.
#000590
Je'a'n-Claude Juncker, prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o, deklar'is: „Ni ne komenc'as de nul'o. EU pret'ig'is 44 miliard'o'j'n da eŭr'o'j por la invest'a plan'o, el
kiu'j jam 37 miliard'o'j est'as uz'at'a'j en Afrik'o. Ni dev'as far'i mult'e pli, por ke la komerc'o
en Afrik'o est'u pli bon'a, pli just'a kaj pli long'daŭr'e efik'a. Ni nepr'e kuraĝ'ig'u la eŭrop'a'j'n
firma'o'j'n si'n engaĝ'i kaj pli fort'e invest'i en la region'o.” Por tio est'as bezon'at'a „seren'a klimat'o” por entrepren'ist'o'j. Juncker preciz'ig'is, ke ĉe la ekonomi'a'j rilat'o'j inter EU kaj Afrik'o
tem'as pri partner'ec'o inter egal'rajt'a'j part'o'pren'ant'o'j. Tiu'spec'a'n partner'ec'o'n Afrik'o
pov'as real'ig'i pli facil'e kun Eŭrop'o ol kun Ĉini'o. Laŭ Juncker ambaŭ kontinent'o'j hav'as
komun'a'j'n sort'o'j'n kaj interes'o'j'n. Eŭrop'o bezon'as Afrik'o'n kaj Afrik'o bezon'as Eŭrop'o'n.
#000591
Paul Kagame, prezident'o de Ruando kaj prezid'ant'o de Afrik'a Uni'o, emfaz'is la serioz'ec'o'n
de la forum'o. Li deklar'is: „Ni kun'e est'as fort'a'j. De tiu unu'iĝ'o [inter Afrik'o kaj Eŭrop'o] pov'as profit'i ambaŭ
kontinent'o'j.” Se Eŭrop'o invest'us en Afrik'o kaj trakt'us la tie'a'j'n land'o'j'n kiel partner'o'j'n, kaj ne
kiel profit'ant'o'j'n de evolu'help'o, tio cert'e kontribu'us al pli bon'a'j reciprok'a'j rilat'o'j.
#000592
Est'is sub'skrib'it'a'j kontrakt'o'j, en kiu'j EU promes'as al Afrik'o 75 milion'o'j'n da eŭr'o'j
kiel kredit'help'o'n por mal'grand'a'j kaj mez'grand'a'j firma'o'j kaj 45 milion'o'j'n da eŭr'o'j
por agrikultur'a'j projekt'o'j. Tri milion'o'j da eŭr'o'j cel'as sub'ten'o'n por la Afrik'a Liber'komerc'a
#000593
Eŭrop'a Invest'a Bank'o cert'ig'is kredit'o'j'n je valor'o de 500 milion'o'j da eŭr'o'j por invest'o'j
en Afrik'o, kaj Mond'a Bank'o promes'is dispon'ig'i ĝis la jar'o 2030 22 miliard'o'j'n da eŭr'o'j
#000594
Est'is sun'a'j varm'et'a'j septembr'a'j tag'o'j. La ĉiel'o blu'is kiel infan'a okul'o, febl'a vent'o
kares'is la vizaĝ'o'j'n, la park'o dolĉ'e dorm'et'is en la silent'o. Ĉiu'tag'e, post la fin'o
de la labor'temp'o, Ljuben ŝat'is pied'ir'i hejm'e'n, ĝu'ant'e la trankvil'a'j'n septembr'a'j'n post'tag'mez'o'j'n.
Ankaŭ nun li ek'ir'is sur la vast'a'n bulvard'o'n kun la tili'o'j, kaj post'e dekstr'e'n li en'ir'is
la park'o'n, kie la arb'o'j simil'is al star'ant'a'j sen'mov'a'j gard'ist'o'j kun bunt'a'j mantel'o'j
de flav'a'j, ruĝ'a'j, brun'a'j foli'o'j. La aŭtun'a'j flor'o'j en la bed'o'j iom mov'iĝ'is pro la
vent'o kaj kvazaŭ klin'is si'n por salut'i li'n.
#000595
Ĉe la et'a lag'o en la park'o dum la sun'a'j septembr'a'j tag'o'j kolekt'iĝ'is pentr'ist'o'j, kiu'j
prezent'is si'a'j'n bild'o'j'n, kaj la lok'o ĉi tie simil'is al grand'a ne'ordinar'a ekspozici'o.
Ljuben ŝat'is tra'rigard'i la pentr'aĵ'o'j'n, konversaci'i kun la pentr'ist'o'j, kiu'j'n li bon'e
kon'is, kaj foj'e-foj'e li aĉet'is iu'n pentr'aĵ'o'n. Jam li hav'is sufiĉ'e da bild'o'j kaj rev'is
iam fond'i art'galeri'o'n, kie est'os pentr'aĵ'o'j de divers'a'j pentr'ist'o'j.
#000596
Nun li mal'rapid'e pas'is preter la ord'ig'it'a'j bild'o'j, atent'e tra'rigard'is ili'n, esperant'e
vid'i interes'a'n kaj ne'ordinar'a'n pentr'aĵ'o'n, sed la bild'o'j ne vek'is li'a'n atent'o'n. Ja,
Ljuben bon'e kon'is la stil'o'n kaj pentr'o'art'o'n de mult'a'j el la pentr'ist'o'j, kiu'j ekspozici'is
#000597
Li daŭr'ig'is mal'rapid'e ir'i, sed subit'e halt'is. Sur unu el la benk'o'j est'is ord'ig'it'a'j
kelk'a'j akvarel'a'j pejzaĝ'o'j. Ljuben al'rigard'is ili'n kaj surpriz'iĝ'is. La pentr'aĵ'o'j est'is
ne'ordinar'a'j. La pentr'ist'o, kiu pentr'is ili'n, hav'is eg'e original'a'n stil'o'n. Li kvazaŭ
percept'is ne'kon'at'a'n mirakl'a'n mond'o'n kaj talent'e pentr'is ĝi'n. La kolor'o'j est'is mir'ind'a'j.
Ljuben mir'e rigard'is la bild'o'j'n. Ili rav'is li'n per ia naiv'ec'o, sincer'ec'o, radi'ant'a'j
lum'o'n kaj ĝoj'o'n. Sent'ebl'is la fort'a inspir'o kaj jubil'o de la pentr'ist'o.
#000598
Ljuben ĉirkaŭ'rigard'is por vid'i la pentr'ist'o'n, sed proksim'e al la bild'o'j est'is neni'u.
Ĉe la najbar'a benk'o star'is o'ĉj'o Petko, mal'jun'a kon'at'a pentr'ist'o, kiu'n Ljuben bon'e
#000599
– O'ĉj'o Petko, kiu pentr'is tiu'j'n ĉi pentr'aĵ'o'j'n? – demand'is Ljuben.
#000600
La mal'jun'ul'o ek'rid'et'is kaj montr'is al la lag'o.
#000601
Ljuben rigard'is al la direkt'o, kiu'n montr'is la mal'jun'a pentr'ist'o, sed tie li vid'is
nur kelk'a'j'n knab'o'j'n, kiu'j pilk'lud'as.
#000603
– Kie? – demand'is Ljuben.
#000604
– Tie – de'nov'e dir'is o'ĉj'o Petko – la blond'har'a bub'o, kiu nun kur'as al la pilk'o.
#000605
– Ĉu li pentr'is la pejzaĝ'o'j'n? – ne kred'is Ljuben.
#000606
Kaj o'ĉj'o Petko vok'is la knab'o'n:
#000608
– Ruslan, ven'u ĉi tie'n. Tiu ĉi sinjor'o dezir'as parol'i kun vi.
#000609
Sen'dezir'e la knab'o proksim'iĝ'is al ili. Li est'is pli-mal'pli dek'jar'a kun dens'a blond'a
har'ar'o, hel'blu'a'j okul'o'j kiel du vitr'a'j glob'et'o'j kaj ruĝ'a'j vang'o'j pro la kur'ad'o, simil'a'j
#000610
– Ruslan, ĉu vi pentr'is tiu'j'n ĉi pejzaĝ'o'j'n? – demand'is Ljuben.
#000611
– Jes – respond'is la knab'o.
#000612
– Do, vi ŝat'as pentr'i – dir'is Ljuben.
#000613
– Kaj kial vi al'port'is ĉi tie'n la pentr'aĵ'o'j'n?
#000614
Tiu ĉi demand'o iom embaras'is la knab'o'n. Li al'rigard'is mal'supr'e'n al si'a'j el'frot'it'a'j
ŝu'o'j, kaj li'a'j long'a'j palpebr'o'j kaŝ'is li'a'n rigard'o'n. Kelk'a'j'n sekund'o'j'n li silent'is,
kaj post'e mal'laŭt'e li ek'parol'is:
#000615
– Kial? – mir'is Ljuben.
#000616
– Ĉu vi'a'j ge'patr'o'j ne pov'as aĉet'i al vi poŝ'telefon'o'n? – demand'is Ljuben.
#000618
– Mi'a patr'in'o ne labor'as. Oni mal'dung'is ŝi'n. Mi ne hav'as patr'o'n; mi ne sci'as, kiu li
#000619
Ljuben al'rigard'is la knab'o'n, post'e de'nov'e la pentr'aĵ'o'j'n, kiu'j star'is sur la benk'o,
#000620
– Bon'e. Mi aĉet'os du vi'a'j'n pejzaĝ'o'j'n. Tamen promes'u, ke vi daŭr'ig'os pentr'i.
#000621
La okul'o'j de la knab'o ek'bril'is.
#000622
La knab'o eĉ ne hezit'is kaj tuj respond'is:
#000624
– Kiam mi est'os plen'aĝ'a, mi far'os ekspozici'o'n en la urb'a art'galeri'o, kaj mi'a patr'o,
kiu'n mi ne kon'as, ven'os, tra'rigard'os mi'a'j'n pentr'aĵ'o'j'n kaj vid'os, ke mi far'iĝ'is pentr'ist'o.
#000625
– Iam vi cert'e far'os grand'a'n ekspozici'o'n, kaj vi'a patr'o cert'e ven'os vid'i ĝi'n – dir'is Ljuben. – Nun mi pren'os tiu'j'n ĉi du pentr'aĵ'o'j'n.
#000626
Ljuben proksim'iĝ'is al la benk'o, pren'is du pentr'aĵ'o'j'n kaj don'is al Ruslan kelk'a'j'n mon'bilet'o'j'n.
#000627
– Mi cert'as, ke vi far'iĝ'os fam'a pentr'ist'o – dir'is Ljuben kaj for'ir'is.
#000628
Pli'akr'iĝ'o de la kosov-serbi'a'j rilat'o'j
#000629
Kvankam dum mult'a'j jar'o'j okaz'is dialog'a'j sesi'o'j inter Kosovo kaj Serbi'o, per'it'a'j de
Eŭrop'a Uni'o, la serb'a reg'ist'ar'o far'as plej'ebl'o'n por mal'help'i al Kosovo, sen'de'pend'a
ek'de 2008, al'iĝ'i al inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j. Tiel, ĝi instig'is negativ'a'n voĉ'don'ad'o'n
en Unesk'o kaj, antaŭ monat'o, en Interpol, ambaŭ tut'e ne politik'a'j, tre grav'a'j kaj
#000630
Drakon'a impost'o por serb'a'j var'o'j
#000631
Serbi'o mal'help'as al Kosovo ankaŭ en tiu'j organiz'aĵ'o'j, kie ĉi-last'a jam est'as akcept'it'a.
Pro tio, la reg'ist'ar'o de Ramush Haradinaj decid'is alt'ig'i ĝis 100 % impost'o'j'n por ĉiu'j
serb'a'j var'o'j en'ir'ant'a'j en Kosovon. Tio signif'as, ke Serbi'o perd'os kelk'cent'o'j'n da milion'o'j
da eŭr'o'j! Tuj re'ag'is la EU-Komision'o, sed Haradinaj respond'is, ke la decid'o hav'as
politik'a'n karakter'o'n kaj ke ĝi eks'valid'iĝ'os en la moment'o, kiam Serbi'o agnosk'os la
#000632
Ĉiu ŝtat'o rajt'as hav'i si'a'n arme'o'n. Tamen Kosovo, liber'ig'it'a en juni'o 1999 kaj sen'de'pend'a
ek'de februar'o 2008, ankoraŭ ne hav'as si'a'n arme'o'n, dum membr'o'j de NATO el'spez'as en
Kosovo, de 20 jar'o'j, por si'a'j kelk'mil'op'a'j trup'o'j.
#000633
Tial la 14an de decembr'o la parlament'o de Kosovo voĉ'don'is por pli'alt'ig'i la status'o'n
de la Fort'o'j de Sekur'ec'o al preskaŭ regul'a arme'o, kiu konsist'os el 5000 soldat'o'j kaj
#000634
Tuj re'ag'is Serbi'o, kiu, laŭ rezoluci'o 1244 de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, plu konsider'as Kosovon
si'a „administr'a part'o”. „Ni dev'as protekt'i ni'a'n popol'o'n!”, deklar'is la serb'a prezident'o Aleksandar Vučić. Tem'as pri mal'pli ol 100 000 serb'o'j
el du milion'o'j da loĝ'ant'o'j de Kosovo. Ceter'e, pli da alban'o'j viv'as en Preŝeva Val'o
en Serbi'o! Kaj Serbi'o aĉet'as de Rusio, pli kaj pli, modern'a'j'n ofensiv'a'j'n milit'rimed'o'j'n
#000635
Ali'flank'e, la arme'o de Kosovo est'as defend'a kaj pac'a faktor'o. En Kosovo plu rest'os
KFOR-trup'o'j, najbar'e est'as du membr'o'j de NATO – Montenegro kaj Albanio, pac'a'j land'o'j.
#000636
La agnosk'o de Kosovo far'e de Serbi'o, Rusio kaj ceter'a'j ŝtat'o'j de la mond'o, al'don'e
al la pli ol cent land'o'j jam agnosk'int'a'j ĝi'n (la nombr'o iom vari'as de'pend'e de la inform'o-font'o
kaj de tio, kio'n signif'u „agnosk'o”), est'us pli'a stabil'ig'a paŝ'o en la region'o.
#000637
Student'o'j de ŝtat'a'j universitat'o'j protest'as
#000638
„Vi for'ŝtel'is ni'a'j'n rev'o'j'n, ni for'rab'os vi'a'n dorm'o'n!”, „Ni ne est'as klient'o'j, ni ne est'as bank-aŭtomat'o'j!”
#000639
Unu'e, ili protest'is dum long'a'j hor'o'j antaŭ la ministeri'o pri instru'ad'o, kie student'o'j
postul'is de la ministr'in'o Lindita Nikolla la nul'ig'o'n de la leĝ'o pri kler'ig'ad'o akcept'it'a
en 2015, kiu drast'e redukt'is ŝtat'a'n financ'ad'o'n de publik'a'j universitat'o'j. Post'e ili
protest'is antaŭ la parlament'ej'o. Foj'foj'e ili blok'is ĉef'a'j'n voj'arteri'o'j'n kaj tiel ag'is
#000641
Tia'n amas'a'n student'a'n mov'ad'o'n oni vid'is nur 28 jar'o'j'n antaŭ'e, en decembr'o 1990. Tiam
protest'o'j rezult'ig'is establ'o'n de politik'a divers'ec'o en la last'a orient'eŭrop'a social'ism'a
land'o. Nov'ec'o est'as, ke ĉi-foj'e la student'o'j ne elekt'is si'a'j'n reprezent'ant'o'j'n, nek
si'n apog'is sur politik'a'j parti'o'j, ĉar ili ne plu kred'as al gvid'ant'o'j, kiu'j tradici'e
perfid'is ili'a'j'n interes'o'j'n. Tio simil'as al la last'a'temp'a'j manifestaci'o'j en Parizo.
#000643
La social'ist'a ĉef'ministr'o Ed'i Ram'a, eg'e embaras'it'a, unu'e kategori'e kontraŭ'star'is,
sed post'e propon'is al ili dialog'o'n, inter'trakt'ad'o'n. Tamen tio mal'ebl'as pro la mank'o
de reprezent'ant'o'j ĉe student'o'j, kaj la student'o'j ne plu fid'as al la reg'ist'ar'o. „Unu'e plen'um'u ni'a'j'n postul'o'j'n, post'e ni pov'us dialog'i”, dir'as la student'o'j. La reg'ist'ar'o cert'e dezir'as gajn'i temp'o'n kaj, plej probabl'e,
#000645
La popol'o vid'as en tiu nov'a ne'kutim'a kaj amas'a protest'o de la plej vigl'a kaj san'a
tavol'o ek'bril'o'j'n de radikal'a ŝanĝ'iĝ'o en la politik'a situaci'o de la land'o, kiu sufer'as
pro stagn'ad'o en ekonomi'a evolu'o, not'ind'a el'migr'ad'o, enorm'a korupt'o de reg'ant'o'j, juĝ'ist'o'j,
#000646
La flor'vaz'o, kiu'n nazi'o'j ŝtel'is de Italio
#000647
„Germanio restitu'u tuj al Florenco la pentr'aĵ'o'n si'a'temp'e ŝtel'it'a'n de nazi'o'j!”: jen la al'vok'o de Eike Schmidt, la direktor'o de la muze'o Uffizi [ufici] en la ital'a
urb'o Florenco. La ne'kutim'a kaj ne'ambigu'a al'vok'o est'as des pli signif'o'plen'a, se oni
konsider'as, ke li, art-histori'ist'o 51-jar'aĝ'a, est'as ĝust'e german'o.
#000648
Tem'as pri la ole'o'pentr'aĵ'o ital'lingv'e nom'at'a
Vaso di fiori (Flor'vaz'o) de la nederlanda pentr'ist'o J'a'n van Huysum. Ĝi'n ŝtel'is milit'ist'o'j de
Wehrmacht, la german'a arme'o, dum la du'a mond'milit'o. Ĝi rest'is pli ol jar'cent'o'n en la florenca
Palazzo Pitti, de 1824 ĝis 1943. Post la ŝtel'o ĝi neni'e re'aper'is antaŭ 1991, post
la re'unu'iĝ'o de Germanio. Oni tamen tiam pet'is de Germanio laŭ'dir'e „absurd'a'n el'aĉet'o'n”, por re'don'i la pri'disput'at'a'n art'aĵ'o'n al Italio. La prokuror'ej'o de Florenco deklar'is,
ke tiu objekt'o klar'e aparten'as al Italio kaj tut'e ne akir'ebl'as aŭ vend'ebl'as. Nigr'a-blank'a'n
kopi'o'n oni de plur'a'j jar'o'j ekspozici'as simbol'e en Palazzo Pitti, akompan'at'a'n de inform'a
#000649
La kuba urb'o Trinidad, situ'ant'a en la centr'o-sud'a provinc'o Sancti Spirit'us kaj fond'it'a
la 2an de februar'o 1514 de la hispan'a konker'ant'o Dieg'o Velázquez de Cuéllar, oficial'e
ricev'is la status'o'n de mond'a meti'art'a urb'o la 15an de septembr'o 2018.
#000650
En Latin-Amerik'o nun trov'iĝ'as kvin urb'o'j posed'ant'a'j la sam'a'n disting'o'n. En ceter'a'j
mond'part'o'j kiel Ĉini'o, Barato, Irano kaj Dani'o, urb'o'j premi'it'a'j el'montr'as ankaŭ tiu'n
prestiĝ'a'n atest'o'n, ĝi iĝ'as ver'a ĉarm'o por hom'o'j dezir'ant'a'j ili'n vizit'i, kaj tiel ĝu'i
ili'a'j'n meti'art'o'j'n, kiel esprim'o'j'n de ili'a aŭtent'ec'o.
#000651
„Kiel stimul'o'n al la kre'ad'o, tradici'o kaj agnosk'o de la meti'ist'o'j el Trinidad”, karakteriz'is Mercy Correa, vic-prezid'ant'o de Mond'a Konsili'o pri Meti'art'o'j (MKM)
World Crafts Council - WCC) por Latin-Amerik'o, la menci'it'a'n disting'o'n okaz'e de ties trans'don'o al la urb'o.
MKM est'as ne-reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o sen'profit'cel'a fond'it'a en 1964, en Nov-Jork'o, destin'at'a
al re'akir'o kaj konserv'ad'o de tia'j art'meti'o'j.
#000652
Trinidad est'as urb'o de tradici'o'j kaj legend'o'j. Vigl'as tie la meti'art'a kre'ad'o, kiu'n
oni natur'form'e trans'don'as de generaci'o en generaci'o'n. Jen evident'a'j ekzempl'o'j el ili:
tol'aĵ'o, ceramik'o, palm'aĵ'o'j, teks'aĵ'o'j, plastik'art'o kombin'it'a kun meti'art'o'j, tri'kart'o
#000653
Antaŭ ĉi tiu moment'o special'a, oni profund'e enket'is pri tiu ĉi tem'o, kaj en 2015 oni
el'labor'is dosier'o'n, kiu'n oni prezent'is al la menci'it'a organiz'aĵ'o, kaj la urb'o'n vizit'is
fak'ul'o'j de MKM. En 1988 Trinidad est'is ankaŭ deklar'it'a de Unesk'o Kultur'a Hered'aĵ'o
#000654
En Brazilo ek'de nun la ministeri'o pri agrikultur'o demarkaci'os indiĝen'a'j'n region'o'j'n.
Ĝi'a'j interes'o'j preskaŭ ĉiam kontraŭ'star'as tiu'j'n de konserv'ad'o. Laŭ Jair Bolsonaro,
la prezid'ant'o de Brazilo, est'as problem'o, ke ankoraŭ ekzist'as protekt'at'a'j indiĝen'a'j
region'o'j, ĉar ili est'as mal'dens'e loĝ'at'a'j. Li ne rimark'as, ke la viv'kutim'o'j de ĉi tiu'j
popol'o'j tre diferenc'as de tiu'j, kiu'j loĝ'as en urb'o'j.
#000655
Fakt'e, la decid'o baz'iĝ'as sur ekonomi'a'j interes'o'j de agrikultur'ist'o'j. La prezid'ant'o
ankaŭ parol'as pri integr'iĝ'o de la indiĝen'a'j loĝ'ant'o'j al urb'o'j. Ĉi tio signif'as detru'i
la kultur'o'n de ĉi tiu'j popol'o'j, inkluziv'e art'o'n, lingv'o'n, manĝ'kutim'o'j'n ktp.
#000656
En la last'a'j jar'o'j la ĝeneral'a si'n'ten'o de la publik'o pri scienc'ist'o'j kaj divers'tip'a'j
nov'ig'ist'o'j ŝanĝ'iĝ'is rimark'ind'e. Oni rigard'as al ili kun interes'o kaj foj'foj'e admir'o,
sen la tim'o kaj la suspekt'em'o de la pas'int'ec'o. Ĉi tiu ŝanĝ'iĝ'o en la pens'manier'o evident'as
ankaŭ en kin'art'o: fakt'e al matematik'o oni freŝ'e don'is mult'a'n spac'o'n sur la tiel nom'at'a
grand'a ekran'o, kvankam mal'oft'e oni spekt'as verk'o'j'n, en kiu'j la ĉef'rol'ul'o est'as matematik'ist'o.
#000658
La intrig'o'j hav'as unu komun'a'n element'o'n: la ĉef'rol'ul'o est'as plej oft'e jun'ul'o kun impon'a
matematik'a talent'o. Komenc'e de la verk'o neni'u konsider'as li'n serioz'e, sed en iu punkt'o
de la rakont'o li el'star'iĝ'as kaj ek'lud'as grav'a'n rol'o'n en la histori'o. Tem'as kutim'e
pri talent'plen'a'j ul'o'j, kiu'j spert'as paralel'e person'a'j'n problem'o'j'n. Dum la dis'volv'iĝ'o
de la histori'o la talent'o ia'manier'e inter'ag'as kun la problem'o'j de la ĉef'rol'ul'o, ebl'ig'ant'e
al li ating'i not'ind'a'j'n rezult'o'j'n: spit'e al ĉio, tamen, ne ĉiam la film'o fin'iĝ'as gaj'e.
#000661
En ĉi tiu'j verk'o'j la pov'o de la ĉef'rol'ul'o est'as ekskluziv'e mens'a: li sukces'as far'i
ekster'ordinar'a'j'n afer'o'j'n, kiu'j'n nur mal'mult'a'j hom'o'j kompren'as kaj ŝat'as, sed tio ne
help'as li'n solv'i si'a'j'n person'a'j'n problem'o'j'n. Oni ŝajn'e vol'as pentr'i matematik'ist'o'j'n
kiel spec'o'n de ekstrem'e inteligent'a'j super'hero'o'j. Tamen la real'o est'as mal'sam'a, almenaŭ
koncern'e mens'a'j'n super'pov'o'j'n. Matematik'ist'o'j est'as tut'e ordinar'a'j person'o'j.
#000662
En la efektiv'ig'o de ĉi tia'j film'o'j la real'a viv'o de matematik'ist'o'j est'as pri'skrib'at'a
dank'e al la konsult'ad'o de profesi'ul'o'j, kiu'j kun'labor'as, sed ĉiam rest'as en la fon'o.
Plej oft'e ili'a kontribu'o lim'ig'as si'n je iu'j detal'o'j ie-tie kaj iu'j fak'a'j klar'ig'o'j,
kiu'j'n la ĉef'rol'ul'o en la film'o dev'as don'i, aŭ je iu'j formul'o'j, kiu'j'n li skrib'as furioz'e
#000663
La orient-slovak'a urb'o Košice [kóŝice] (ĉirkaŭ 400 km for de Bratislav'o) akir'is la
titol'o'n „Eŭrop'a ĉef'urb'o de volont'ul'ad'o 2019” (angl'e
1. Košice tiel far'iĝ'is la unu'a urb'o el la mez'a'j kaj orient'a'j eŭrop'a'j land'o'j kaj la
ses'a eŭrop'a urb'o hav'ant'a la prestiĝ'a'n titol'o'n, post Barcelono (2014), Lisbon'o (2015),
#000666
Volont'ul'ad'o hav'as en Košice long'a'n tradici'o'n, kaj ĝi est'as esprim'o de lok'a patriot'ism'o.
En pas'int'a temp'o mil'o'j da lok'a'j volont'ul'o'j signif'e kontribu'is al la sukces'a organiz'ad'o
de eŭrop'a kultur'a ĉef'urb'o (2013), eŭrop'a urb'o de sport'o (2016), inter'naci'a'j pac'maraton'o'j
kaj ali'a'j karitat'a'j ag'ad'o'j. Neces'as menci'i ankaŭ la volont'ul'o'j'n, kiu'j ĉiu'tag'e dediĉ'as
si'n al social'a labor'o koncern'e hom'o'j'n long'temp'e mal'san'a'j'n, handikap'ul'o'j'n, mal'riĉ'ul'o'j'n,
mal'jun'ul'o'j'n ktp. En la jar'o 2019 atend'os volont'ul'o'j'n en Košice du grand'a'j event'o'j:
la mond'a sport'konkurs'o de glaci'hoke'o (maj'o) kaj la mond'a sport'konkurs'o de pilk'hoke'o
#000667
La titol'o'n eŭrop'a ĉef'urb'o de volont'ul'ad'o ĉiu'jar'e al'juĝ'as la Eŭrop'a Volont'ul'a Centr'o
Centr'e Européen de Volontariat, (CEV) kun sid'ej'o en Bruselo ek'de 2013. CEV est'as eŭrop'a ret'o kun pli ol 80 volont'ul'a'j
centr'o'j, dis'volv'o-agent'ej'o'j kaj organiz'aĵ'o'j okup'iĝ'ant'a'j pri la sub'ten'o de volont'ul'o'j
kaj volont'ul'ad'o en Eŭrop'o, je eŭrop'a, land'a kaj region'a nivel'o'j. Ĝi est'as ankaŭ centr'a
forum'o por la inter'ŝanĝ'o de praktik'o kaj inform'ad'o pri volont'ul'a labor'o en divers'a'j
#000668
120 jar'o'j da japan'a integr'iĝ'o en la kub'an soci'o'n
#000670
Pec'et'o de Kubo est'as japan'a. En kuba kultur'a miks'aĵ'o aŭ, pli specif'e, en ĝi'a mult-etn'a
konsist'o iam pri'skrib'it'a de la kuba scienc'ist'o kaj el'star'a antrop'olog'o Fernand'o Ortiz
Fernández, en'est'as porci'o aparten'ant'a al la land'o de lev'iĝ'ant'a sun'o, ali'a arkipelag'o
kiel la kuba, sed ban'at'a de la vast'a Pacifik'a Ocean'o.
#000671
La 18an de decembr'o 2018 la kuba prezident'o Miguel Díaz-Canel Bermúdez akcept'is en
Palac'o de la Revoluci'o Keiji Furuya, prezid'ant'o'n de la parlament'a lig'o de japan'a-kuba
amik'ec'o, kiu vizit'is Kubon kadr'e de la fest'a'j aranĝ'o'j omaĝ'e al la 120-jar'iĝ'o de la
komenc'o de japan'a en'migr'ad'o al Kubo.
#000672
Dum la renkont'iĝ'o ambaŭ grav'ul'o'j sam'opini'is pri la bon'a stat'o de la du'flank'a'j rilat'o'j.
Ili kun plezur'o re'memor'is la oficial'a'n vizit'o'n al Havano de la japan'a ĉef'ministr'o
#000673
Dum li'a rest'ad'o en la kuba ĉef'urb'o, tie okaz'is ankaŭ la tri'a kun'ven'o de la publik'a-privat'a
komitat'o Kubo-Japani'o, kie part'o'pren'is 22 japan'a'j entrepren'o'j. Oni sub'skrib'is dokument'o'n
pri japan'a vari'aĵ'o de spad'fiŝ-kapt'a turnir'o
Ernest Hemingway okaz'ont'a en juni'o 2020, sam'temp'e kun la ven'ont'a'j somer'a'j olimpi'a'j lud'o'j en Tokio.
#000674
Antaŭ 120 jar'o'j, la 9an de septembr'o 1898, per vapor'ŝip'o
Orizawa al Kubo ven'is la unu'a japan'o kun la intenc'o ek'loĝ'i tie, Y. Ozuna. Leg'ant'e la paĝ'o'j'n
Diario de la Marin'a (Tag'libr'o de la ŝip'ar'o), la plej grav'a tiu'epok'a gazet'o, oni ek'sci'as, ke la al'ven'o
de Ozuna cel'is progres'ig'i komun'um'o'n, kiu'n nun'temp'e oni taks'as je pli ol 1200
nikkei, japan'de'ven'a'j en'migr'int'o'j kaj ili'a'j post'e'ul'o'j.
#000675
Ili ven'is al la karib'a insul'o el divers'a'j guberni'o'j de la azi'a naci'o: Okinaŭo, Kagoŝimo,
Kumamoto, Fukuoko, Hiroŝim'o, Nagano, Fukuŝimo kaj ali'a'j. Plej amas'e
nikkei ven'is inter la jar'o'j 1924 kaj 1926. Plej'mult'o el la al'ven'int'o'j est'is vir'o'j, eks-samuraj'o'j,
kiu'j okaz'e de la fal'o de ŝogun'a'j reĝim'o'j kaj Meiji-re'star'ig'ad'o dev'is for'vojaĝ'i ekster'land'e'n.
#000676
Sed jam antaŭ pli ol 400 jar'o'j, en juli'o 1614, unu'a'foj'e en la histori'o ven'int'o'j el
Japani'o paŝ'is sur kub'an ter'o'n: samuraj'o Hasekura Rokuemon Cunenaga estr'ant'a du'cent-person'a'n
ŝip'an'ar'o'n, kiu vojaĝ'is laŭ la ordon'o vizit'i Eŭrop'o'n komerc'o-cel'e de feŭd'a sinjor'o
(daimi'o) Dat'e Mas'am'un'e el la urb'o kaj provinc'o Sendajo (guberni'o Mijagi) (Monat'o 2017/11,
#000677
„La japan'a en'migr'ad'o en Kubon est'is mal'mult'a kompar'e kun ali'a'j sud'amerik'a'j land'o'j kiel
Brazilo kaj Peruo, sed la ekzempl'o de simpl'ec'o, honest'ec'o, spirit'o de si'n'ofer'o kaj
am'o al labor'o kaj al la patr'uj'o, kiu'n ili inokul'is al ni, est'is not'ind'a”, sub'strek'is Francisco Miyasaka, prezid'ant'o de la organiz'a komitat'o pri la 120a dat're'ven'o
de la komenc'o de japan'a en'migr'ad'o.
#000678
„Japani'o kaj Kubo hav'as long'a'n rilat'o'n de amik'ec'o kaj konfid'o”, resum'is Keiji Furuya, prezid'ant'o de la parlament'a lig'o de amik'ec'o, kiu gvid'is delegaci'o'n
vizit'ant'a'n Havanon por kulmin'o de la fest'o'jar'o.
#000679
nikkei est'as integr'it'a'j en la kub'an soci'o'n kaj japan-manier'e kontribu'as al ĝi. La parlament'a
lig'o de amik'ec'o daŭr'e aktiv'e kun'labor'os, por ke la ekonomi'a'j rilat'o'j inter la du land'o'j
#000680
La jar'o 2018 super'is ĉiu'j'n slovak'a'j'n ekonomi'a'j'n statistik'o'j'n. La mal'grand'a mez-eŭrop'a
Slovaki'o produkt'is en la pas'int'a jar'o pli da aŭtomobil'o'j ol iam en si'a histori'o. La
kvar aŭt'o'fabrik'o'j en Slovaki'o (Kia Motors Slovaki'a en Žilina [ĵilina],
PSA Peugeot Citroën en Trnava,
Jaguar Land Rover en Nitr'a kaj
Volkswagen en la ĉef'urb'o Bratislav'o) produkt'is pli ol 1 080 000 nov'a'j'n aŭt'o'j'n; en 2015 ĉirkaŭ
#000682
Dank'e al tio la slovak'a ekonomi'o konstant'e kresk'as. La kvot'o de produkt'ad'o de aŭtomobil'o'j
en la tut'a industri'a produkt'ad'o ating'is 46,8 % kaj la aŭtomobil'a industri'o reprezent'is
35 % de la industri'a eksport'ad'o. Neces'as ankaŭ rimark'i, ke Slovaki'o dum kelk'a'j jar'o'j
hav'as la unu'a'n lok'o'n (kun 198 aŭt'o'j) en la mond'a rang'list'o de aŭt'o'j produkt'it'a'j je
1000 loĝ'ant'o'j. Sekv'as Ĉeĥi'o, Hispanio kaj Germanio.
#000683
Voĉ'o de la kuba hered'aĵ'o
#000685
La titol'o ident'ig'as la kub'an radi'o'staci'o'n situ'ant'a'n en la urb'o'centr'o de la ĉef'urb'o.
La tre kon'at'a tiel nom'at'a
Plaza de las Palomas (Plac'o de la kolomb'o'j) brak'um'as la bel'a'n konstru'aĵ'o'n, kie trov'iĝ'as Havana Radi'o,
La Lonja del Comercio (La kun'sid'ej'o de komerc'o).
#000686
La radi'o'staci'o, kiu aparten'as al la Ofic'ej'o de la Urb'a Histori'ist'o, est'is fond'it'a
la 28an de januar'o 1999, kiel omaĝ'o al ni'a naci'a hero'o José Martí en li'a nask'iĝ'dat're'ven'o.
Ĉi-jar'e, kiam Havano fest'as si'a'n 500-jar'iĝ'o'n, la „voĉ'o de la kuba hered'aĵ'o” kun'fest'as si'a'n 20an dat're'ven'o'n.
#000687
Kial hav'i radi'o'staci'o'n en la urb'o'centr'o? Tem'as pri ide'o de la urb'a histori'ist'o Eusebio
Leal Spengler, tre kler'a kaj ĉarm'a hom'o, kiu impuls'as kaj trans'form'as la projekt'o'n
pri konserv'ad'o de la kuba hered'aĵ'o.
#000688
La program'er'o'j de Havana Radi'o hav'as kultur'kler'ig'a'n en'hav'o'n kaj est'as plej'part'e gvid'at'a'j
de fak'ul'o'j pri muze'ologi'o, histori'o kaj kultur'o. Oni cel'as dis'kon'ig'i la ag'ad'o'n de
la Ofic'ej'o de la Urb'a Histori'ist'o ne nur en Havano, sed ankaŭ tra la tut'a insul'o.
#000689
La radi'o'staci'o sub'ten'as la ide'o'n pri muze'o de radi'o en Kubo kun la cel'o konserv'i la
histori'a'n memor'o'n de tiu ĉi amas'komunik'il'o, kiu hav'as solid'a'n tradici'o'n en la kuba
#000690
Laŭ dir'o de la kuba intelekt'ul'o Eusebio Leal Spengler, „Havana Radi'o vol'is est'i et'a fajr'er'o dum tiu'j ĉi jar'o'j. Por gvid'i la radi'o'team'o'n oni
al'vok'is la tiam'a'n knab'in'o'n Magda Resik, kiu nun'temp'e est'as ĵurnal'ist'in'o kaj doktor'in'o
kaj entrepren'is la projekt'o'n kun respond'ec'o kaj serioz'ec'o. Ŝi kresk'ig'is ĝi'n kaj profesi'e
#000691
La Víbora (La vipur'o) situ'as en la havana municip'o
10 de Octubre (10a de oktobr'o) je proksim'um'e 4 km for de la urb'o'centr'o. Kvankam la origin'a fond'o
okaz'is en 1628, la nun'a'n nom'o'n ĝi ricev'is en la jar'o 1728, kiam jun'a german'a kurac'ist'o
decid'is kre'i si'a'n propr'a'n konsult'ej'o'n en tiu ĉi lok'o.
#000692
Por reklam'i si'a'j'n kurac'ist'a'j'n serv'o'j'n la german'o dung'is meksik'an indiĝen'o'n por pentr'i
la kon'at'a'n simbol'o'n de Medicin'o sur la konsult'ej'a'n mur'o'n. Tamen anstataŭ serpent'o
– ŝajn'e pro ne'kon'o – la indiĝen'o pentr'is meksik'an vipur'o'n, kaj tiu est'as la kial'o de la nom'o.
#000693
Tem'as pri kvartal'o ne tiel kon'at'a de histori'a vid'punkt'o, sed ĝi hav'as riĉ'a'j'n detal'o'j'n;
ekzempl'e, tie trov'iĝ'as grand'eg'a'j dom'o'j kun impon'a arkitektur'o, kiu montr'as la art'a'n
#000694
Krom la Naci'a Sid'ej'o de Kuba Esperant'o-Asoci'o – kaj tre proksim'e de ĝi – en tiu ĉi kvartal'o situ'as ankaŭ antaŭ'universitat'a lern'ej'o kaj la kultur'dom'o de la
municip'o, kie plur'foj'e okaz'is event'o'j pri Esperant'o. En tiu kultur'ej'o oft'e prezent'iĝ'as
#000695
Kvankam trov'iĝ'ant'a iom for de la urb'o'centr'o La Vipur'o dis'kon'ig'as ne nur la kub'an,
sed ankaŭ la Esperant'a'n kultur'o'n en rilat'o kun la komun'um'o.
#000696
La slovak'a eks'ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Ján Kubiš [j'a'n kubiŝ] est'as nom'um'it'a
special'a kun'ord'ig'ant'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) por Libano. Li anstataŭ'is la dan'a'n
diplomat'in'o'n Pernille Dahler Kardel, laŭ oficial'a anonc'o de António Guterres, ĝeneral'a
sekretari'o de UN, en januar'o.
#000697
La 66-jar'aĝ'a karier'diplomat'o Kubiš komenc'is si'a'n profesi'a'n karier'o'n en la diplomati'a
serv'o de Ĉeĥ'o'slovaki'o. Li stud'is en la moskva Ŝtat'a Institut'o de Inter'naci'a'j Rilat'o'j
kaj parol'as kvin lingv'o'j'n. En 1993 li serv'is kiel konstant'a reprezent'ant'o de Slovaki'o
ĉe UN kaj ali'a'j inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j en Ĝenevo, kaj en la jar'o'j 2006-2009 li est'is
slovak'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j.
#000698
Kubiš hav'as pli ol 40-jar'a'n spert'o'n en la kamp'o de mult'flank'a diplomati'o. Li okup'is
ofic'o'j'n de ĝeneral'a sekretari'o de la Organiz'aĵ'o pri Sekur'ec'o kaj Kun'labor'o en Eŭrop'o
Li serv'is ankaŭ kiel special'a send'it'o de UN en Afgani'o (2011-2015) kaj last'e en Irako
(2015-2018). En 2013 li ricev'is franc'a'n orden'o'n „Komandor'o de la Honor'a Legi'o” pro ekster'ordinar'a sub'ten'o al mond'pac'o kaj sekur'ec'o dum si'a diplomat'a karier'o.
#000699
Li'a nov'a diplomati'a posten'o en Libano est'as politik'e tikl'a kaj est'as unu el la plej
defi'a'j en la mond'o. La nom'um'o de Kubiš ven'as en temp'o de pli'alt'ig'it'a streĉ'o de rilat'o'j
inter Israelo kaj Libano, kie Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j dis'lok'is pac'ig'a'j'n trup'o'j'n, kiu'j kontrol'as
la lim'o'n inter la du land'o'j. Oni esper'as, ke Kubiš, kiel mult'flank'a diplomat'o kun
riĉ'a spert'o en divers'a'j land'o'j, signif'e kontribu'os al pac'a solv'o de la region'a kriz'o.
#000700
La 2an de januar'o pap'o Francisko ĝu'is bunt'a'n kaj fest'a'n prezent'o'n de kuba cirk'a art'ist'ar'o
en la hal'o Paŭlo la 6a dum si'a ĝeneral'a aŭdienc'o.
#000701
La an'o'j de la trup'o Havano, aparten'ant'a al la Naci'a Cirk'o de Kubo, prezent'is mult'kolor'a'n
spektakl'o'n plen'a'n je akrobat'aĵ'o'j, ĵongl'ad'o'j, danc'o'j, ekzerc'o'j ekvilibr'a'j kaj kun rul'ring'o'j,
pilk'o'j kaj ŝnur'o'j, ĉiam akompan'at'a'j de tropik'a muzik'o, kiu anim'is la fin'o'n de la aŭdienc'o.
Unu el la ĵongl'ist'o'j eĉ met'is turn'iĝ'ant'a'n pilk'o'n sur la montr'o'fingr'o'n de la dekstr'a
man'o de la ŝtat'estr'o, kiu tiel iom'et'e aktiv'e part'o'pren'is en la prezent'o. La jun'a'j
art'ist'o'j kontent'ig'is la publik'o'n per lert'ec'o, ĝoj'o kaj bunt'ec'o.
#000702
Fin'e de la prezent'o la pap'o ne'long'e dialog'is kun la art'ist'o'j de la karib'a insul'o,
kun kiu'j oni li'n fot'is.
#000703
La trup'o Havano de'nov'e prezent'iĝ'as en Romo ek'de la 14a de decembr'o 2018, post la sukces'o
ating'it'a dum kelk'monat'a period'o – de 2017 ĝis 2018 – en kelk'a'j ital'a'j urb'o'j. Ĝi ar'ig'as pli ol 20 membr'o'j'n, inter kiu'j trov'iĝ'as akrobat'o'j,
ĵongl'ist'o'j kaj danc'ist'o'j kolor'riĉ'e vest'it'a'j.
#000704
En si'a fin'a parol'ad'o Francisko special'e dank'is la kubajn jun'ul'o'j'n, „kiu'j port'as kun si'a spektakl'o bel'ec'o'n postul'ant'a'n mult'e da pen'ad'o. Est'as evident'e,
ke ili dev'as fort'e trejn'i si'n.” „Bel'ec'o ĉiam lev'as la kor'o'n; ĝi pli'bon'ig'as ni'n ĉiu'j'n”. „Bel'ec'o port'as bon'kor'ec'o'n al ni kaj ankaŭ al Di'o; daŭr'ig'u tiel propon'ant'e bel'ec'o'n al
#000705
La ĝeneral'a aŭdienc'o okaz'as ĉiu'merkred'e, kaj dum ĝi la pap'o akcept'as mil'o'j'n da fidel'ul'o'j
kaj pilgrim'ant'o'j el la tut'a mond'o, kiu'j ĉe'est'as la event'o'n.
#000706
Du'foj'e sur la kuba grund'o
#000707
Inter pap'o Francisko kaj la kuba popol'o ekzist'as rilat'o special'a, kiu evident'iĝ'is
tiam, kiam la plej alt'a reprezent'ant'o de la rom'katolik'a eklezi'o unu'a'foj'e vizit'is dum
kvar tag'o'j la karib'a'n land'o'n kiel „misi'ist'o de mizerikord'o” (MONATO 2015/11, p. 7 (2015/011589.php) en septembr'o 2015. Tiam la kub'an'o'j montr'is al li el'kor'a'n si'n'ten'o'n, respekt'o'n kaj
#000708
La vatikan'a ŝtat'estr'o de'nov'e hav'is kontakt'o'n kun la hom'o'j de la karib'a insul'o tiam,
kiam li ĉe'est'is du'hor'a'n histori'a'n renkont'iĝ'o'n kun la patriarĥo Kiril'o en la havana
flug'haven'o. Tio okaz'is la 12an de februar'o 2016, kaj tiam ili sub'skrib'is deklar'o'n
#000709
Alexander Gofen de'nov'e don'as al ni ras'ism'a'n opini'o'n pri en'migr'ad'o (Biologi'a baz'o de mensog'ad'o, MONATO 2019/03, p. 10). Laŭ li la en'migr'ant'o'j dezir'as invad'i la land'o'j'n de blank'a'j katolik'a'j hom'o'j. Ne
est'is klar'e por mi, ĉu tiu'j, kiu'j biologi'e mensog'as, est'as la komisar'o'j de UN aŭ la
en'migr'ant'o'j. Sed en ambaŭ okaz'o'j ne ekzist'as serioz'a scienc'a esplor'ad'o, kiu sub'ten'as
li'a'n opini'o'n. Ĉu li ver'e pens'as, ke ĉi tiu'j en'migr'ant'o'j ŝat'us kun'viv'i kun hom'o'j, kiu'j
pens'as kiel li? Sinjor'o Gofen est'us pli help'a, se li pet'os, ke li'a'j reg'ant'o'j ĉes'u
ŝtel'i rimed'o'j'n de ali'a'j land'o'j. Tiam tiu'j popol'o'j pov'os pac'e kaj feliĉ'e daŭr'ig'i, loĝ'ant'e
for de hom'o'j kiel li.
#000710
Ver'ŝajn'e, unu el la karakteriz'o'j de ideal'ism'a'j mov'ad'o'j est'as, ke ili, krom liver'ad'o
de sukces'a ag'ad'o, uz'as ankaŭ amas'o'n da energi'o, kiu sen'rezult'e kaj en plen'a ombr'o
perd'iĝ'as. Kiom da bon'eg'a'j traduk'o'j de grav'a'j literatur'a'j verk'o'j perd'iĝ'is ĉe ni pro
la for'pas'o de la traduk'int'o'j? Neni'u sci'as, sed mult'a'j sci'as almenaŭ pri unu aŭ du.
Kaj tio ne nur en literatur'a kamp'o, sed ankaŭ en scienc'a labor'o. Fakt'e, mi'a recenz'o
#000711
Jam de la komenc'o Ref labor'is laŭ difin'it'a'j regul'o'j (Ref-regul'ar'o). En la daŭr'o de
la temp'o la regul'ar'o pli'vast'iĝ'is kaj fajn'iĝ'is. La unu'a part'o de la dokument'o (post
12-paĝ'a en'konduk'o pri la Ref-histori'o) konsist'as el ĝi. Precip'e tem'as pri sistem'o
de trans'skrib'o de la latin'ec'a lingv'aĵ'o ... tiel ke rest'as klar'a rilat'o inter la esperant'a
tekst'o kaj la latin'ec'a. Tiu part'o est'as eg'e grav'a kaj baz'a por ĉiu kun'labor'ant'o. El'ir'ant'e
de la trans'skrib'o'sistem'o de Wüster, Ref el'labor'is mult'e pli logik'a'n rekt'a'n sistem'o'n.
#000713
Interes'a'j list'o'j (2 x 12 p.) sekv'as kun la rilat'o inter latin'ec'a'j kaj esperant'a'j speci'o-epitet'o'j.
En la plant'o'nom'o'j tiu'j epitet'o'j foj'e ripet'iĝ'as, tial est'as interes'e dispon'i pri tia'j
list'o'j, kaj precip'e ĉe Ref, kiu klopod'is fiks'e lig'i latin'a'j'n (pseŭdo-)sinonim'o'j'n al
simil'a'j esperant'a'j (la rilat'o 1:1!).
#000717
Re'don'u do al Cezar'o ... La bibli'o puŝ'as mi'n al al'don'a not'o: la ĝerm'o de Ref fakt'e
est'as la verk'o de Wouter Pilger
Provizor'a privat'a list'o de komun'lingv'a'j nom'o'j de plant'o'j de nord-okcident'a Eŭrop'o (1982). Ĝis li'a eg'e tro'fru'a mort'o Wouter kun'labor'is en Ref.
#000719
Strang'e, sed serioz'o mank'is en pur'e materi'a kamp'o. La form'o, la real'ig'o de la el'don'o
est'as bon'a, taŭg'a, eĉ al'log'a ... sed nur pen'e vi trov'os iu'n paĝ'o'n, kiu ne hav'as (mal'grav'a'n,
#000720
Est'us hont'ig'e, se ni plu ignor'ad'us la verk'o'n. Ne neces'as blind'e akcept'i ĝi'a'j'n princip'o'j'n,
ĉar ĉiu nom'o en la verk'o anonc'as si'a'n font'o'n, si'a'n prav'ig'o'n aŭ si'a'n kritik'ind'ec'o'n
kaj do invit'as al plu'a pri'pens'ad'o kaj trakt'ad'o. Ĉe ĉiu „evit'ind'a” est'as klar'e menci'it'a la kial'o de evit'ind'ec'o. Eĉ se vi ne akord'iĝ'as pri la trans'skrib'o
aŭ pri la en'hav'o, ĝi rest'as valor'a verk'o kiel labor'dokument'o, kiel ĝi ja anonc'as si'n.
Ĝi ne est'as „definitiv'a” verk'o, ĉar, ne'evit'ebl'e, ĝi est'as etern'e evolu'ant'a kaj do dev'us est'i etern'e kresk'ant'a.
#000721
En la januar'a numer'o est'is artikol'o pri protest'o'j far'e de etn'e grek'a'j student'o'j en
Kipro pro la ĝeneral'e mal'akcept'at'a turk'a reg'o de part'o de la insul'o (MONATO 2019/01, p. 8). Bedaŭr'ind'e laŭ la artikol'o oni pov'us pens'i, ke la tut'a kulp'o de tiu situaci'o rest'as
ĉe la etn'a'j turk'o'j kaj Turki'o. Tamen est'as abund'a kulp'o ambaŭ'flank'e. Ekzempl'e, la
turk'a invad'o sekv'is serioz'a'n minac'o'n de invad'o far'e de la tiam'a grek'a milit'ist'a reg'ist'ar'o,
kiu fakt'e est'is faŝist'a kaj kiu kolaps'is pro la turk'a bat'o. Mi konsil'as al ĉiu'j prov'i
leg'i sen'parti'ec'a'n histori'o'n de la plor'ig'a histori'o de Kipro en la last'a'j 70 jar'o'j.
#000723
Mi'n dolor'as, ke MONATO en la oktobr'a numer'o de'nov'e mal'ferm'as si'a'j'n paĝ'o'j'n al la venen'o de Alexander Gofen.
Li asert'as, ke Islam'o est'as sklav'ig'a glav'o sang'o'n soif'ant'a kaj ke Krist'an'ism'o mal'e
ne est'as tia. Kio pri la mult'a'j milion'o'j da sklav'o'j al'port'it'a'j al la Nov'a Mond'o far'e
de krist'an'o'j? Je la sojl'o de la Uson'a Civil'a Milit'o, sud'ul'o'j prav'ig'is tiu'n sklav'ig'o'n
per krist'an'a'j argument'o'j. Ne forges'u la terur'a'j'n aspekt'o'j'n de tut'mond'a krist'an'a koloni'ad'o.
#000724
Ĉi-rilat'e Gofen menci'as mal'aprob'e la koncept'o'n de „blank'a privilegi'o”, klar'e ne kompren'ant'e, pri kio tem'as. Pro tio, ke mi est'as blank'a, mi ne dev'as zorg'eg'i,
ke polic'an'o ne mort'ig'os mi'n, nek ke oni ne dung'os mi'n pro mi'a haŭt'o'kolor'o, nek ke
oni mal'liber'ig'os mi'n mal'just'e, nek ke oni fort'e labor'os por mal'help'i mi'n balot'i, nek,
nek, nek. La sistem'o eg'e favor'as mi'n, kaj tio ja est'as privilegi'o.
#000725
Fin'e, est'as grav'eg'e disting'i inter religi'o kaj individu'a'j religi'an'o'j; mult'a'j uson'a'j
krist'an'o'j fort'e kontraŭ'star'is sklav'ec'o'n. En la sam'a numer'o de MONATO, fin'e de artikol'o pri en'migr'int'a'j labor'ist'o'j en Japani'o, est'is kor'tuŝ'a koment'o far'e
de svis'land'an'o: „Ni al'vok'is labor'fort'o'n, sed ven'is hom'o'j”.
#000726
Ĉu nov'a minac'o al indiĝen'a'j popol'o'j?
#000727
Yacy Souza est'as 19-jar'a indiĝen'o de la etn'o
Guaraní. Ŝi loĝ'as en San-Paŭlo. Ŝi tre protest'as, ankaŭ en soci'a'j ret'o'j, pro la last'a'temp'e
kresk'ant'a tim'o pri re'aper'o de neglekt'o kaj diskriminaci'o direkt'it'a'j kontraŭ indiĝen'a'j
popol'o'j en Brazilo. Ni'a tie'a korespond'ant'o Sidney Carlos Praxedes intervju'is ŝi'n.
#000728
MONATO: Sinjor'in'o Souza, kiam vi ek'interes'iĝ'is pri la histori'o de indiĝen'a'j popol'o'j de Brazilo?
#000729
Souza: Antaŭ tri jar'o'j. Tamen en libr'o'j kaj universitat'o'j tiu histori'o est'as kon'at'a
nur el ne'indiĝen'a vid'punkt'o. La indiĝen'a saĝ'ec'o est'as trans'don'at'a plej'part'e voĉ'e.
Krom'e, oni dev'as kun'viv'i kun tiu'j hom'o'j, se oni vol'as ver'e lern'i ili'a'j'n kultur'o'j'n.
#000730
MONATO: Kial vi kred'as, ke tiu'j problem'o'j kresk'os dum la reg'ad'o de Jair Bolsonaro?
#000731
Souza: Ĉar sub la last'a arme'a reg'ist'ar'o en Brazilo la indi'an'o'j tre mult'e sufer'is.
Tiam en Brazilo ekzist'is koncentr'ej'o'j por indi'an'o'j, sed pri tio oni ne instru'as en
#000732
MONATO: Ĉi tio'n sci'as nur mal'mult'a'j, eĉ en Brazilo. Bon'vol'u parol'i pli pri la sufer'o'j de
vi'a'j antaŭ'ul'o'j. Tiel ni pov'os help'i redukt'i minac'o'j'n.
#000733
MONATO: La cel'o de SPI est'is protekt'i indi'an'o'j'n. Kial ĝi'a'j ofic'ist'o'j per'fort'is ili'n?
#000735
MONATO: Sur la teritori'o de indiĝen'a'j vilaĝ'o'j est'is mult'e pli da indi'an'o'j ol da SPI-ofic'ist'o'j.
Kiel do la indi'an'o'j est'is reg'at'a'j?
#000737
Souza: Tiu'temp'e est'is kre'it'a'j indi'an'a'j kamp'ar'a'j gvardi'o'j (Guardas Rurais Indígenas, Gri'n). Ili est'is indi'an'a'j milici'o'j, kiu'j'n estr'is milit'serv'ist'o'j kaj kiu'j polic'is
la indiĝen'a'j'n vilaĝ'o'j'n. La unu'a'n grup'o'n de 84 indi'an'o'j komand'is kapitan'o Manoel Pinheiro.
Li'a'j cel'o'j est'is konserv'i bon'a'n ord'o'n en la vilaĝ'o'j, lim'ig'i mov'iĝ'ad'o'n de indi'an'o'j
inter vilaĝ'o'j, trud'i labor'o'j'n kaj denunc'i kulp'ul'o'j'n. Laŭ la raport'o de Figueiredo
el la ag'o'j de Gri'n rezult'is krim'a'j kontrakt'o'j pri espluatado de indiĝen'a'j teren'o'j,
kre'iĝ'is etos'o de konstant'a ribel'ad'o inter indi'an'o'j, kaj profit'is invad'ant'o'j.
#000738
MONATO: Kiel oni pun'is tiu'j'n, kiu'j mal'obe'is la regul'o'j'n?
#000739
Souza: La indi'an'o'j'n, kiu'j kulp'is pri mal'grav'a'j mal'obe'o'j, oni pun'is en ili'a'j vilaĝ'o'j.
Tamen tiu'j, kiu'j kulp'is pri serioz'a'j mal'obe'o'j ir'is al la kamp'ar'a re'form'ej'o Krenak
(Reformatório Agrícola Krenak), kiu ricev'is ĉi tiu'n nom'o'n, ĉar oni konstru'is ĝi'n apud la teritori'o de la indiĝen'a
etn'o Krenak en la urb'o Resplendor, ŝtat'o Min'as Gerais. Tiu'n re'form'ej'o'n estr'is kapitan'o
#000740
MONATO: Kio'n far'is la indi'an'o'j en tiu re'form'ej'o?
#000741
Souza: Ĉar la ŝtat'a reg'ist'ar'o vol'is uz'i la indiĝen'a'j'n ter'o'j'n. La re'form'ej'o'n Krenak
anstataŭ'is bien'o Guaraní (Fazenda Guaraní), en la urb'o Carmésia. En 1972, la indi'an'o'j de la re'form'ej'o Krenak kaj tiu'j, kiu'j
loĝ'is en la urb'o Resplendor, est'is trans'lok'it'a'j tie'n. Ĉi tiu bien'o ricev'is ankaŭ la
rol'o'n de indiĝen'a mal'liber'ej'o dum la diktatur'o. Tiu'temp'e oni dir'is, ke la bien'o far'as
„mens'a'n pri'trakt'ad'o'n”. Tamen, tie ne est'is struktur'o de psikiatri'a pri'zorg'ad'o. La bien'o Guaraní fakt'e est'is
ankoraŭ unu koncentr'ej'o por indi'an'o'j.
#000744
MONATO: Ĉu vi tim'as, ke tia'j sufer'o'j re'ven'os?
#000745
Souza: Nun en Brazilo re'aper'as iu'j ide'o'j el la temp'o de diktatur'o. Do ni risk'as far'i
la sam'a'j'n erar'o'j'n, se ni forges'os la histori'o'n. Ebl'e ni ne hav'os nov'a'j'n koncentr'ej'o'j'n,
sed ni bezon'as protekt'i ni'a'j'n viv'o'j'n kaj kultur'o'j'n.
#000746
En MONATO 2019/02 mi raport'is pri la stafet'a di'serv'o en Hag'o. Fakt'e, ĝi komenc'iĝ'is la 26an de oktobr'o.
Mi mis'tajp'is. Ind'as krom'e menci'i, ke ankaŭ mi kun'e kun koleg'o-teolog'o el ni'a hag'a
remonstrant'a komun'um'o 4-foj'e pov'is di'serv'i tie. Unu foj'o'n mi eĉ celebr'is tie la Sinjor'manĝ'o'n,
ali'vort'e la eŭkaristi'o'n, en'tut'e inter la amas'a celebr'ad'o, kvankam pro mi'a pas'int'jar'a
infarkt'o mi tim'is neniam plu pov'i tio'n far'i. Plej special'e menci'ind'as, ke foj'e eĉ
du'op'o da menonit'a'j pastor'o'j el Uson'o per'aviad'il'e ven'is por gvid'i du si'n'sekv'a'j'n di'serv'o'j'n.
#000747
Post decid'o de la reg'ist'ar'o don'i azil'o'n al la koncern'a famili'o plus al kvar'cent ĝis
kvin'cent ali'a'j koncern'at'o'j, kiu'j jam dum plur'a'j jar'o'j atend'as respond'o'n pri si'a pet'o
je azil'o, la stafet'a di'serv'ad'o fin'iĝ'is la 30an de januar'o. Mir'ind'e ĝust'e tiu'moment'e
komenc'iĝ'is la operaci'o de mi'a kor'o!
#000748
En Norvegi'o 2009 est'is deklar'it'a „jar'o de kultur'memor'aĵ'o'j”. Tiu'rilat'e oni pet'is la ĝeneral'a'n publik'o'n el'star'ig'i objekt'o'j'n el la ĉiu'tag'a viv'o,
kiu'j'n ni normal'e ne imag'as kiel kultur'a'j'n valor'o'j'n, kaj ankaŭ mal'pli konkret'a'j'n fenomen'o'j'n
– kiel ŝerc'o'j – kaj prezent'i ili'n kiel kultur'memor'aĵ'o'j'n. Re'ag'e al tiu pet'o mi verk'is norveg'lingv'a'n
ese'o'n, kiu'n mi nun – dek jar'o'j'n post'e – ali'vest'as por prezent'i ĝi'n al inter'naci'a publik'o.
#000749
Mi pas'ig'is mi'a'j'n unu'a'j'n jar'o'j'n en bien'et'o en la part'o intern'a (orient'a, turn'it'a al
la ĉef'ter'o) de la insul'o Lundøya en la komun'um'o Steigen, provinc'o Nord'land. Ĉar mi
nask'iĝ'is blind'a, en mult'a kamp'ar'a labor'o mi ne facil'e pov'is part'o'pren'i, sed se por
io oni pov'is uz'i mi'n, est'is por krank'i. Ebl'e est'as tro'ig'o dir'i, ke hejm'e ne ekzist'is
eĉ unu dom'mastr'a labor'il'o, kiu ne hav'is krank'o'n, sed grand'eg'a tro'ig'o tio ne est'as.
#000751
Unu el la plej kon'at'a'j krank'e funkci'ant'a'j aparat'o'j sen'dub'e est'as la akr'ig'il'o el ŝton'a
rad'o. Ĝi'n almenaŭ du norveg'a'j kant'verk'ist'o'j sen'mort'ig'is. Mi krank'ad'is, kiam neces'is
akr'ig'i ĉu tranĉ'il'o'j'n, ĉu falĉ'il'o'j'n, kaj mi memor'as, ke oni riproĉ'is mi'n, ĉar mi ne
turn'is la krank'o'n sufiĉ'e egal'rapid'e. „Tir'u egal'e!”, jen admon'o, kiu'n mi oft'e aŭd'is.
#000752
Tio, pri kio la plej mult'a'j hom'o'j pens'as, aŭd'ant'e la norveg'a'n vort'o'n por „buter'ig'uj'o”, est'as vertikal'a lign'a cilindr'o, en kiu oni far'as buter'o'n, ŝov'ant'e lign'a'n baston'o'n
supr'e'n kaj mal'supr'e'n. Ni hav'is ankaŭ tia'n buter'ig'uj'o'n hejm'e, sed ĝi ne est'is uz'at'a.
Tiu, kiu'n ni uz'ad'is, est'is relativ'e vast'a lign'a „barel'o” kuŝ'ant'a horizontal'e sur apog'il'o. En unu el ĝi'a'j rekt'a'j vand'o'j est'is tru'o, tra kiu
ebl'is pik'i krank-aks'o'n, kaj sur ĝi'n est'is sur'met'it'a aĵ'o konsist'ant'a el lat'o'j, kiu'j
buter'ig'is la acid'a'n krem'o'n, kiam oni krank'is.
#000754
Ekzist'as mult'a'j „primitiv'a'j” manier'o'j kirl'i ov'o'j'n kaj krem'o'n. Sed ni hav'is rad'a'n kirl'il'o'n, tut'e el metal'o. La
fiks'it'a part'o, sur kiu la krank'o est'is munt'it'a, al'ŝraŭb'iĝ'is al la tabl'o. La krank'o
rotaci'ig'is dent'rad'o'n, kaj ĝi si'a'vic'e rotaci'ig'is la rad'o'j'n de la kirl'il'o mem, kiu est'is
met'it'a en la uj'o'n kun la kirl'end'aĵ'o.
#000755
Ankaŭ ĉi tiu metal'aĵ'o al'ŝraŭb'iĝ'is al la tabl'o. Mi ne kompren'is, kial oni nom'is tiu'n
aparat'o'n „viand'o-muel'il'o”, ĉar hejm'e, laŭ mi'a memor'o, ĝi plej mult'e uz'iĝ'is por muel'i fiŝ'aĵ'o'n por „fiŝ'kuk'o'j”, kiu'j ne est'as ver'a'j kuk'o'j, sed fiŝ'muel'aĵ'o (farĉ'o?), kiu'n oni form'as kiel rond'a'j'n
„kuk'aĵ'o'j'n” kaj post'e frit'as. Mi kred'as memor'i, ke la fiŝ'aĵ'o dev'is tra'pas'i la muel'il'o'n kvar foj'o'j'n,
kaj inter la du'a kaj la tri'a muel'o oni al'don'is cep'o'n kaj muskat'o'n. Sed la viand'o-muel'il'o
est'is uz'at'a ankaŭ por far'i spec'o'n de kuk'et'o'j, kiu'j'n oni nom'is „muel'il'a'j kuk'o'j”. Tio, kio el'iĝ'is el la muel'il'o, ek'hav'is mal'sam'a'n form'o'n de'pend'e de la er'o munt'it'a
sur ĝi'n – ne mal'simil'e al tio, kio okaz'as ĉe modern'a'j manĝ'aĵ'prepar'il'o'j.
#000756
La klasik'a kaf'o-muel'il'o hav'as la krank'o'n supr'e, kaj oni krank'as horizontal'e. Ni hav'is
tia'n muel'il'o'n hejm'e, sed ĝi est'is tiom difekt'it'a, ke mi uz'is ĝi'n kiel lud'il'o'n. Tiu
muel'il'o, kiu'n ni uz'is por muel'i kaf'o'n, hav'is la krank'o'n flank'e. Plej supr'e est'is spec'o
de „funel'o”, ne konus'form'a, sed ort'angul'a, en kiu'n oni met'is la kaf'o'grajn'o'j'n. Ili est'is muel'at'a'j
per rul'cilindr'o trov'iĝ'ant'a plej mal'supr'e en la funel'o, kaj rotaci'ig'at'a per la krank'o.
La muel'it'a kaf'o fal'is en tir'kest'et'o'n ĉe la fund'o de la muel'il'o.
#000757
Por volv'i la fask'o'n en faden'bul'o'n ni uz'is ali'a'n lign'a'n il'o'n, ĉi-foj'e sen krank'o. Ankaŭ
ĝi hav'is kruc'o'n, sed ĝi rotaci'is horizontal'e. En la brak'o'j est'is plur'a'j tru'o'j mal'sam'distanc'e
de la centr'o, en kiu'j'n oni en'met'is baston'et'o'j'n por ten'i la fask'o'n streĉ'it'a. En kiu'j'n
tru'o'j'n oni met'u la baston'et'o'j'n, tio de'pend'is de la vast'ec'o de la fask'o.
#000759
Mi ne memor'as, ĉu la teks'il'o hav'is krank'o'n, sed mi tio'n ne ekskluziv'as. Ĝi hav'is du
lign'a'j'n rul'o'j'n: unu, ĉirkaŭ kiu est'is volv'it'a la faden'o antaŭ la teks'ad'o, kaj unu,
ĉirkaŭ kiu volv'iĝ'ad'is la tol'o dum la teks'ad'o. Iel – ĉu ne per krank'o? – la „faden'rul'o” ja dev'is est'i ĉirkaŭ'volv'at'a antaŭ la teks'ad'o.
#000762
La rul'prem'il'o kaj la kalandr'il'o
#000763
Mi rest'u en Lom. Tie oni hav'is kest'o'horloĝ'o'n, kiu est'is streĉ'at'a unu foj'o'n semajn'e.
Ĝi hav'is unu pez'aĵ'o'n por la montr'il'o'j kaj unu por la son'sistem'o. Por streĉ'i ĝi'n neces'is
en'pik'i krank'et'o'n tra tru'o en la vitr'o.
#000765
En mi'a plej fru'a infan'aĝ'o ni ne hav'is telefon'o'n hejm'e. Se ni vol'is telefon'i, ni dev'is
ir'i al la lok'a telefon'central'o, kiu situ'is ĉirkaŭ unu kilo'metr'o'n de ni'a hejm'o. Se
iu vol'is telefon'e parol'i kun ni, tiu telefon'is al la central'o kaj inter'konsent'is pri
hor'o, je kiu iu el la central'o est'u ven'ig'int'a ni'n tie'n por la inter'parol'o.
#000766
Tamen mi kon'at'iĝ'is kun la krank-telefon'o antaŭ ol ek'lern'i en la lern'ej'o. En la part'o
ekster'a (okcident'a, turn'it'a al la mar'o) de Lundøya loĝ'is onkl'in'o mi'a kun la edz'o kaj
ge'fil'o'j. Est'is gast'am'a famili'o, ĉe kiu mi pov'is pas'ig'i semajn'o'n somer'e, spec'o'n de
„somer'a'j feri'o'j”, antaŭ ol mi ek'frekvent'is la lern'ej'o'n. Tie ekzist'is krank-telefon'o, kiel ankaŭ en
Lom. En la intern'ul'ej'o en Trondheim, mal'e, la telefon'o est'is ali'spec'a, kun cifer'disk'o.
#000767
En mi'a viv'o mi ne hav'is mult'a'j'n muzik'skatol'o'j'n, kaj la plej mult'a'j, kiu'j'n mi hav'is,
est'as streĉ'at'a'j ne kiel gramofon'o, sed kiel vek'horloĝ'o. Tamen mi hav'as unu muzik'skatol'o'n,
La Inter'naci'o'n, kiam mi turn'as ĝi'a'n krank'o'n. Tiam mi pov'as mem decid'i, kiu'ritm'e ĝi lud'u. La sam'o'n
oni pov'as far'i, turn'ant'e la krank'o'n de gurd'o.
#000770
Kiam ni ek'hav'is traktor'o'n hejm'e, mi vol'is esplor'i ĝi'n kaj ek'sci'i, kiel nom'iĝ'as ĉiu'j
ĝi'a'j er'o'j. Mi ne memor'as la detal'o'j'n, sed ke la traktor'o hav'is krank'o'n, pri tio mi
#000771
Sed mi svag'e memor'as put'o'n ĉe ali'a onkl'in'o mi'a loĝ'ant'a sur Lundøya. Tie est'is krank'o
uz'at'a por mal'his'i sitel'o'j'n en la put'o'n kaj post'e his'i ili'n plen'a'j'n de akv'o.
#000773
Mi ne ĉes'is krank'i, kiam fin'iĝ'is mi'a infan'aĝ'o. Mult'foj'e, sid'ant'e en aŭtomobil'o, mi
per'krank'e ferm'is aŭ mal'ferm'is la fenestr'o'n. Mi hav'as ankaŭ tol'markez'o'n, kiu'n mi mov'as
per krank'o. Se nom'i krank'o la staci-serĉ'il'o'n de radi'o'aparat'o, tiam mi mult'e krank'ad'is
ankaŭ en mi'a plen'kresk'ul'a viv'o.
#000774
Ali'a'j manifest'iĝ'o'j de la klav'a epok'o
#000779
Kiam mi komenc'is prepar'i artikol'o'n pri la plej grand'a medi'a katastrof'o de Brazilo
kaŭz'it'a de hom'o'j en 2015 en la urb'o Marian'a, ali'a simil'a katastrof'o okaz'is. Ĉi-last'a
en Brumadinho en la sam'a ŝtat'o. Ambaŭ katastrof'o'j est'is la sekv'o de romp'o de bar'aĵ'o
re'ten'ant'a toks'a'n rest'aĵ'o'n de la min'entrepren'o Val'e.
#000782
En Marian'a 19 hom'o'j mort'is kaj tut'a river'o est'is preskaŭ detru'it'a, kio noc'is 230 urb'o'j'n
kaj 80 viv'aĵ'a'j'n speci'o'j'n. Scienc'ist'o'j prognoz'as, ke la rub'o, kiu ating'is la mar'o'n,
est'os elimin'it'a nur post 100 jar'o'j.
#000783
Ni ankoraŭ ne sci'as la medi'a'j'n damaĝ'o'j'n en Brumadinho, sed ĝi jam est'as la plej grand'a
labor'ist'a akcident'o en la histori'o de Brazilo. Ĝis nun 121 korp'o'j jam est'is trov'it'a'j
kaj 205 est'as mank'ant'a'j, el kiu'j iu'j ebl'e por ĉiam.
#000784
Arest'o pro spion'ad'o por Nord-Korei'o
#000785
La 25an de novembr'o 2018 la franc'a kontraŭ'spion'ad'a agent'ej'o
DGSI arest'is alt'rang'a'n ŝtat'ofic'ist'o'n de la franc'a senat'o Benoît Quennedey [benŭá kenedéj]
pro „kolekt'ad'o kaj liver'o al ali'land'a potenc'o de inform'o'j, kiu'j pov'as damaĝ'i la interes'o'j'n
de la naci'o” kaj pro perfid'o: laŭ'akuz'e, li liver'is grav'a'j'n inform'o'j'n al Nord-Korei'o, land'o fi'fam'a
inter'naci'e pro si'a em'o hav'ig'i al si nukle'a'j'n arm'il'o'j'n kaj kun kiu Franci'o hav'as neni'a'j'n
#000786
Ĉar Franci'o est'as unu el la ŝtat'o'j, kiu'j oficial'e hav'as nukle'a'j'n arm'il'o'j'n, est'as klar'e,
ke la afer'o pov'as est'i grav'a. Kvankam hodiaŭ Benoît Quennedey est'as liber'a, li atend'as
si'a'n juĝ'o'n, ne pov'as for'las'i Franci'o'n, renkont'iĝ'i kun nord-kore'o'j, kaj li perd'is si'a'n
#000787
Benoît Quennedey est'as 42-jar'aĝ'a ŝtat'ofic'ist'o, kiu okup'iĝ'is pri administr'ad'o de la
konstru'aĵ'ar'o kaj de la park'o'j de la franc'a senat'o, unu el la du ĉambr'o'j de la parlament'o.
Li ja hav'is rol'o'n grav'a'n kaj esenc'a'n, kaj kvankam li oft'e renkont'is potenc'ul'o'j'n kadr'e
de si'a labor'o, li tamen ne hav'is ofic'a'n al'ir'o'n al grav'a'j sekret'a'j dokument'o'j pri la
franc'a nukle'a program'o aŭ io ali'a tia'spec'a.
#000788
Ekster si'a labor'o, Benoît Quennedey dediĉ'is si'a'n viv'o'n al la asoci'o, kiu'n li prezid'as
Association d'amitié franc'o-coréenne (AAFC, Asoci'o de Franc'a-Kore'a Amik'ec'o), kiu est'is kre'it'a en 1969 kaj oficial'e apog'as
la kore'a'n re'unu'iĝ'o'n, sed fakt'e est'as prem'grup'o por Pjonjango. En AAFC membr'as 150
person'o'j, inter'ali'e mult'a'j komun'ist'o'j: ne est'as kon'at'e, kiam Quennedey al'iĝ'is al tiu
asoci'o, sed jam kiam li est'is student'o, li dis'vast'ig'is libr'o'j'n pri (kaj por) la ĝuĉeo-ideologi'o,
la nord-korei'a spec'o de social'ism'o (fakt'e, social'ism'aspekt'a naci'ism'o
#000789
Kadr'e de tiu asoci'o, li oft'e vojaĝ'as al Korei'o, jen nord'e de la inter'kore'a land'lim'o,
jen sud'e; ekzempl'e, li ĉe'est'is la manifestaci'o'n okaz'e de la 70-jar'iĝ'o de Nord-Korei'o
septembr'e 2018, kie li rajt'is sur'met'i sur si'a'n vest'o'n la ruĝ'a'n insign'o'n kun portret'o'j
de Kim Il Sung kaj Kim Ĝong Il, la plej honor'ig'a'n el la nord-korei'a'j insign'o'j. Li
ankaŭ verk'is du libr'o'j'n, unu en 2012 pri la nord-korei'a ekonomi'o, kaj ali'a'n, kiu cel'is
ŝanĝ'i la impres'o'n pri tiu land'o en Franci'o, en 2017. Krom'e, li est'is aktiv'a ret'e,
dis'vast'ig'ant'e si'a'j'n ide'o'j'n pri Nord-Korei'o en divers'a'j ekstrem-mal'dekstr'a'j jutub'a'j
#000790
Krom si'a asoci'a labor'o, Benoît Quennedey est'is membr'o (kaj eĉ naci'a sekretari'o) de
Part'i radical de gauche (PRG, Mal'dekstr'a Parti'o Radikal'a), kiu, kontraŭ'e al tio, kio'n ŝajn'ig'as ĝi'a nom'o, est'as
social-liberal'a kaj mal'dekstr'e centr'ism'a parti'o. En 2017 li ĉes'is est'i membr'o de tiu
parti'o, ebl'e ĉar tiam PRG kun'fand'iĝ'is kun la dekstr'e centr'ism'a
Part'i radical (PR, Radikal'a Parti'o) por form'i
Mouvement radical, social et libéral (MRSL, Radikal'a, Social'a kaj Liberal'a Mov'ad'o). Sed eĉ se li mal'akcept'is la kun'fand'iĝ'o'n
kun dekstr'a parti'o, kio montr'as li'a'n inklin'o'n al la etiked'o „mal'dekstr'o”, membr'ec'o de sub'ten'ant'o de la ekstrem-mal'dekstr'a Nord-Korei'o en centr'ism'a parti'o
#000791
Pri kio oni akuz'as li'n?
#000792
Benoît Quennedey de'long'e al'tir'is atent'o'n de DGSI, ĉar „fascin'iĝ'o” de alt'rang'a ŝtat'ofic'ist'o pri diktator'a reĝim'o est'is mal'trankvil'ig'a. La polic'o mal'kovr'is
ĉio'n, kio'n li kaj li'a asoci'o far'is mal'kaŝ'e (la ret'paĝ'ar'o de AAFC est'as eg'e, preskaŭ
suspekt'ind'e, detal'a), sed ankaŭ kelk'a'j'n ali'a'j'n afer'o'j'n, kiu'j'n Quennedey ne afiŝ'is.
#000793
Interlie evident'iĝ'is, ke li oft'e vizit'is la deleg'it'ar'o'n de Nord-Korei'o en Franci'o,
kaj apud la sid'ej'o de Unesk'o en Parizo li renkont'iĝ'is kun agent'o'j de la sekret'a inform-kolekt'a
#000794
Renkont'iĝ'o'j ja okaz'is. Tamen DGSI ne sukces'is pruv'i, ke inform'o'j aŭ ordon'o'j est'is
trans'don'it'a'j. Tial okaz'is la arest'o: la polic'o esper'is, ke la pri'demand'ad'o kaj tra'serĉ'ad'o'j
al'port'os pruv'o'j'n. Ĉu tio sukces'is, oni ek'sci'os dum la juĝ'a proces'o.
#000795
Pli'e, la polic'o mal'kovr'is en la ret'mesaĝ'o'j de la ŝtat'ofic'ist'o inform'o'j'n pri la franc'a
nukle'a arm'il'ar'o send'it'a'j'n al tiu inform-kolekt'a serv'o de Nord-Korei'o, sed tiu'j inform'o'j
est'is publik'a'j. Li simpl'e ar'ig'is ili'n.
#000797
Pli grav'e, DGSI akuz'as li'n pri tio, ke li help'is al agent'o'j de la nord-korei'a reĝim'o
en kapt'ad'o de jun'ul'o part'o'pren'int'a en manifestaci'o denunc'ant'a mal'respekt'o'n de hom'a'j
rajt'o'j en Nord-Korei'o. La sekret'a serv'o kapt'is la student'o'n por transport'i li'n kontraŭ'vol'e
en Nord-Korei'o'n, sed li for'kur'is, kaj la agent'o'j ne plu sci'is, kie li kaŝ'as si'n. Benoît
Quennedey, laŭ la polic'o, help'is, kvankam mal'sukces'e, al la sekret'a serv'o re'trov'i
#000798
Ambaŭ ag'o'j, se ili est'as ver'a'j, laŭ'leĝ'e est'as „perfid'o'j”. Laŭ la artikol'o de
Mediapart, Benoît Quennedey konfes'is la ver'ec'o'n de tio (sed mal'pli'ig'is si'a'n rol'o'n), sed li'a'j
#000799
Avert'o por la okcident'a'j demokrati'o'j
#000800
Ne est'as kon'at'e, ĉu Benoît Quennedey est'as fervor'a sub'ten'ant'o de la Kim-dinasti'o,
pro'parol'ant'o de la pac'o inter popol'o'j, kiu vol'as help'i la nord-kore'o'j'n, aŭ person'o
sen'dub'e inteligent'a, sed kun mens'a'j problem'o'j. Post la juĝ'a proces'o oni ebl'e vid'os
iom'et'e pli klar'e tio'n, kio efektiv'e okaz'is.
#000801
Tamen, inter'temp'e, oni pov'as vid'i tiu'n afer'o'n kiel avert'o'n al la okcident'a'j demokrati'o'j.
Tie oni parol'as nun'temp'e nur pri teror'ism'o kaj kontraŭ'teror'ism'o. Oni al'don'as al la
polic'o'j kaj sekret'a'j serv'o'j ĉiam pli da potenc'o, sed sam'temp'e ĉiam pli da misi'o'j (mal'pli'ig'ant'e
la rajt'o'j'n kaj liber'ec'o'j'n kaj, fakt'e, mal'pli'ig'ant'e ankaŭ la sekur'ec'o'n). Je inter'naci'a
nivel'o, oni tim'as Rusion maten'e, Rusion post'tag'mez'e, Rusion nokt'e. Sed se oni rigard'as
la freŝ'dat'a'n histori'o'n de spion'ad'o, oni ja vid'as Rusion, cert'e; tamen oni vid'as ankaŭ
Uson'o'n (WikiLeaks cert'e ne est'as neŭtral'a, sed ĝi'a'j inform'o'j est'is kred'ind'a'j), Ĉini'o'n ktp.
#000802
Ni'a mond'o est'as danĝer'a, kaj oni rest'u atent'a'j: la mal'varm'a milit'o fin'iĝ'is, sed ne
la spion'a milit'o, eĉ inter alianc'an'o'j, kaj eĉ far'e de „mal'grand'a'j” land'o'j.
#000803
1. Franci'o est'as unu el la mal'mult'a'j land'o'j, kiu'j neniam agnosk'is Nord-Korei'o'n post
la fin'o de la mal'varm'a milit'o. Ali'a'j est'as Uson'o, Japani'o kaj Estoni'o.
#000804
2. Menci'o'j de Marks'o, marks'ism'o-lenin'ism'o kaj komun'ism'o tut'e mal'aper'is el la konstituci'o
de Nord-Korei'o en 2009. Ili'n anstataŭ'is ĝuĉeismo.
#000805
Mi tre dank'as ĉiu'j'n leg'ant'o'j'n kaj koment'ant'o'j'n de mi'a oktobr'a (2018) artikol'o. Mi'a'j
#000807
La pont'o Mes'i est'as ŝton'a ark'o'pont'o super la river'o Kir en nord-okcident'a Albanio.
Ĝi trov'iĝ'as 8 km for de la urb'o Shkodër [ŝkoder]. La pont'o est'as turism'a al'log'aĵ'o
ne nur por lok'a'j loĝ'ant'o'j, sed ankaŭ por ekster'land'an'o'j. Okaz'e de nupt'o'fest'o'j ĉi tie'n
ven'as ge'edz'a'j par'o'j por fot'iĝ'i. Ili kred'as, ke ili est'os ben'at'a'j, se ili tra'pas'os
tiu'n mal'nov'a'n pont'o'n. Ĉiu'jar'e ĝi'n vizit'as mil'o'j da turist'o'j el i.a. Briti'o, Ĉeĥi'o,
#000808
La pont'o est'is konstru'it'a en la jar'o 1768 laŭ ordon'o de la paŝa'o Mehmet Buŝati, unu
el la reg'ant'o'j en Nord-Albanio. Ĝi est'as 108 m long'a, 3,4 m larĝ'a kaj hav'as 13 ark'o'j'n,
el kiu'j la mez'a est'as 21,5 m long'a. Por la konstru'ad'o de la pont'o oni uz'is tajl'it'a'j'n
#000809
En maj'o 2010 la alban'a ŝtat'o re'konstru'ig'is la pont'o'n kaj adapt'is ĝi'n al pied'ir'ant'o'j.
#000810
Kuba scienc'o okup'as avan'gard'a'n pozici'o'n koncern'e la bio'teknik'a'n fak'o'n, kiel jam est'as
inter'naci'e agnosk'it'e: ebl'as menci'i, ekzempl'e, kelk'a'j'n por'hom'a'j'n kaj por'best'a'j'n vakcin'o'j'n.
Oni plen'um'is esplor'ad'o'n ankaŭ en'e de la promes'hav'a mond'o de bio'material'o'j – nom'e produkt'o'j kun alt'a efik'ec'o por pli'bon'ig'i la estetik'o'n kaj viv'kvalit'o'n de person'o'j.
Inter la plej signif'o'plen'a'j rezult'o'j est'as la hist'a glu'aĵ'o
Tisuacryl, preskrib'at'a por hermetik'e kaj rapid'e ferm'i haŭt'a'j'n vund'o'j'n kaj tiu'j'n de la buŝ'a
kav'o. Okaz'e de vund'o'j kaŭz'it'a'j de traŭmat'o'j aŭ kirurgi'a'j operaci'o'j ĉe tensi'ig'it'a'j
hist'o'j ĝi kontent'ig'e anstataŭ'as la tradici'a'n sutur'a'n faden'o'n.
#000811
Tisuacryl est'as kre'it'a de special'ist'o'j el la bio'material'a centr'o de la havana universitat'o.
Ĉi tiu spec'o de biologi'a glu'aĵ'o far'iĝ'is emblem'a produkt'o de tiu esplor'centr'o kaj antaŭ
20 jar'o'j ricev'is si'a'n unu'a'n medicin'a'n atest'il'o'n pri util'ig'o en stomat'ologi'o kaj kirurgi'o.
Dot'it'a de el'star'a'j baktericid'a'j kaj hemostaz'a'j ec'o'j, kiu'j redukt'as signif'e la risk'o'n
de infekt'o'j kaj eventual'a sang'ad'o (io apart'e util'a por diabet'ul'o'j),
Tisuacryl help'as estetik'a'n cikatr'iĝ'o'n de haŭt'vund'o'j. Sam'temp'e ĝi evit'ig'as plur'a'j'n sutur-komplik'aĵ'o'j'n
(la ek'aper'o'n de keloid'a'j cikatr'o'j, por don'i unu ekzempl'o'n).
#000812
Kiu mastr'um'as ĉi tiu'n land'o'n de Isakawa Taks'i (MONATO 2019/02, p. 6) en'ŝtel'iĝ'is du erar'o'j. La komenc'a'j vort'o'j „En novembr'o pas'int'jar'a” dev'as tekst'i „En novembr'o 2017”. Krom'e la aŭtor'o atent'ig'is ni'n, ke la fot'o en paĝ'o 7 kontraŭ'dir'as la tekst'o'n, laŭ
kiu „la toler'em'a'j japan'o'j neniam okaz'ig'is manifestaci'o'n”. Laŭ la klar'ig'o de la aŭtor'o, iom da japan'o'j ja part'o'pren'is, sed ili'a nombr'o est'is
#000814
Du nov'konstru'it'a'j publik'a'j establ'o'j al'tir'as ĉiam pli da loĝ'ant'o'j kaj gast'o'j de la
finn'a ĉef'urb'o. Per si'a'j si'a'spec'a arkitektur'o kaj modern'a aranĝ'o ambaŭ disting'iĝ'as
kaj est'as nepr'e vizit'ind'a'j. Ili al'log'as ne nur leg'em'ul'o'j'n kaj art'ŝat'ant'o'j'n, sed ankaŭ
hom'o'j'n el la ĝeneral'a publik'o.
#000815
Oodi (od'o) projekt'is finn'a'j arkitekt'o'j kiel leg'ej'o'n por ĉiu'j. Ekster'e en mal'hel'a tag'o
la konstru'aĵ'o aspekt'as kiel mal'pez'a long'a lum'ŝip'o super la ter'o. Ĝi ne est'as tradici'e
rekt'angul'a, sed konsist'as el ark'o'j kaj part'o'j kurb'a'j, pli kaj mal'pli mal'larĝ'iĝ'ant'a'j.
Mult'a'j amuz'a'j kaj pens'ig'a'j finn'a'j vort'o'j leg'ebl'as sur nigr'a mur'o apud la helic'a ŝtup'ar'o
de la bibliotek'o. Ili cel'as hom'o'j'n, por kiu'j est'as konstru'it'a la dom'eg'o: sin'perd'int'o'j,
invent'ist'o'j, venk'it'o'j, sen'kulp'ul'o'j, paŭt'ant'o'j, same'o'j, sved'lingv'a'j finn'land'an'o'j, honest'ul'o'j,
si'n'kaŝ'int'o'j k.a. Domaĝ'e, la vort'o'j est'as nur en la finn'a (kvankam Finnlando est'as
#000816
La bibliotek'o dispon'as pri 100 000 libr'o'j, gazet'o'j, lud'o'j, film'o'j kaj ali'aĵ'o'j. Ĝi
hav'as kun'ven'ej'o'j'n, labor'ej'o'j'n kaj kin'ej'o'n/preleg'ej'o'n „Reg'in'a”. Tuj kiam la bibliotek'o est'is mal'ferm'it'a, la bret'ar'o'j mal'plen'iĝ'is, ĉar eg'e mult'a'j
hom'o'j prunt'is i'o'n. Ili rajt'as ne nepr'e re'don'i la libr'o'j'n al „Oodi”, sed las'i ili'n en iu ali'a al ili proksim'a urb'a bibliotek'o.
#000818
La muze'o situ'as sub plac'o, kie antaŭ'e aŭtobus'o'j atend'is vetur'ant'o'j'n. Nun tiu plac'o
aspekt'as kiel sahara dun'ar'o. Infan'o'j kaj plen'kresk'ul'o'j rajt'as grimp'i kaj mal'supr'e'n'glit'i
laŭ la dekliv'et'o'j. Tra grand'eg'a'j rond'a'j fenestr'o'j en la
dun'o'j oni pov'as rigard'i sub si la en'ir'hal'o'n de la muze'o. Sam'e el la muze'o oni pov'as rigard'i
supr'e'n. En la rond'a'j fenestr'eg'o'j oft'e aper'as vizaĝ'o'j de mal'supr'e'n-rigard'ant'o'j. Iu'j
rid'et'as kaj sving'as la man'o'j'n al la ali'a'j.
#000820
La atend'o'vic'o'j por en'ir'i la muze'o'n long'as, la en'ir'bilet'o kost'as 15 eŭr'o'j'n. Tamen oni
ja pov'as vizit'i nur la ekster'aĵ'o'n, kiu jam fam'iĝ'is.
#000821
Esperant'a ĉiĉeron'o pri la japan'a lingv'o
#000822
Est'as bon'e sci'at'e, ke la japan'a est'as unu el la plej mal'facil'a'j lingv'o'j en la mond'o.
Laŭ esplor'o plen'um'it'a inter angl'a'lingv'an'o'j pri plej mal'facil'e lern'ebl'a'j lingv'o'j, la
japan'a vic'as en la kvar'a lok'o, tuj post la ĉin'a, la rus'a kaj la arab'a. Do, kiu faktor'o
ig'as la japan'a'n lingv'o'n tiom mal'facil'a por lern'i? Kvankam la fonetik'o kaj la gramatik'o
de la japan'a ne est'as tiel kompleks'a'j, ŝajn'e tim'ig'as lern'ont'o'j'n la skrib'a sistem'o,
kiu uz'as alt'eg'a'n nombr'o'n da ĉin'a'j sign'o'j (tiel nom'at'a'j kanĵioj): tiu'rilat'e oni leg'u
Ĉin'a ideografi'o: ĉu katen'o aŭ hered'it'a trezor'o? (MONATO 2018/04, p. 14-16 (2018/012204.php). Ali'flank'e tiu'j kompleks'a'j kaj enigm'a'j kanĵioj ja al'log'is iu'j'n – eĉ se mal'mult'a'j'n – entuziasm'a'j'n ge'lern'ant'o'j'n.
#000823
Ĝis nun ekzist'as unu esperant'lingv'a man'libr'o pri la japan'a lingv'o,
En'konduk'o en la japan'a'n. Ĝi'n verk'is Yamasaki Seikô (1929-2017), kiu est'is membr'o de la Akademi'o de Esperant'o.
Ĉar la lern'o'libr'o bedaŭr'ind'e tut'e ne trakt'as kanĵiojn, la person'o'j, kiu'j ek'lern'is
la japan'a'n per Esperant'o, dev'is turn'i si'n al kanĵi-vort'ar'o hav'ebl'a en ali'a lingv'o.
Sed last'a'temp'e aper'is nov'a vort'ar'o:
Kanĵi-Vort'ar'o por Lern'ant'o'j: Esperant'a El'don'o. La vort'ar'o'n kompil'is Jack Halpern, poliglot'o kaj mem entuziasm'a esperant'ist'o, kun
la help'o de du el'star'a'j japan'a'j esperant'ist'o'j. La el'don'ej'o est'as Japan'a Esperant'o-Institut'o.
#000824
Jack Halpern, nask'it'a en 1946 en Germanio, viv'is en mult'a'j land'o'j kaj lern'is pli ol
dek'o'n da lingv'o'j. Kiam li est'is 24-jar'aĝ'a, li renkont'is japan'a'j'n kanĵiojn, kiu'j fascin'is
li'n, kaj post kvin jar'o'j li trans'loĝ'iĝ'is al Japani'o. Profesi'e li labor'is kiel vort'ar'kompil'ist'o
kaj, en 1990, el'don'is vort'ar'o'n util'a'n por lern'i kanĵiojn per la angl'a. Post'e li pli'grand'ig'is
kaj pli'bon'ig'is – per 3002 kap'karaktr'o'j, en'e de 1248 paĝ'o'j – tiu'n vort'ar'o'n, kiu iĝ'is vast'e akcept'at'a kaj est'as alt'e taks'at'a de la ge'lern'ant'o'j
#000825
Sur'baz'e de tiu pli'grand'ig'it'a vort'ar'o, Jack Halpern projekt'is el'don'i la vort'ar'o'n en
dek du lingv'o'j je redukt'it'a format'o (kun 1006 kanĵioj en du'on'o de la paĝ'o'j). La japan'a'j
lern'ant'o'j dev'as lern'i 1006 kanĵiojn dum la ses jar'o'j de baz'a lern'ej'o. Inter la cel'at'a'j
dek du lingv'o'j, la esperant'a versi'o est'is la plej fru'e el'don'it'a.
#000826
Histori'a Vort'ar'o de Esperant'o 1887-1889 de Gonçalo Neves kaj Bernhard Pabst. La PDF-versi'o de tiu verk'o ne plu est'as akir'ebl'a
en la lok'o menci'it'a, sed nun ĝi aper'is libr'o'form'e kaj est'as aĉet'ebl'a en la Ret'butik'o
#000828
Kial Marielle Franc'o est'is murd'it'a?
#000829
Por kompren'i la kial'o'j'n de ŝi'a murd'o, ni dev'as kompren'i ŝi'a'j'n valor'o'j'n kaj por kio
#000830
Marielle Francisco da Silva, kon'at'a kiel Marielle Franc'o, est'is brazila soci'olog'o,
politik'ist'o, femin'ist'o kaj defend'ant'o de hom'a'j rajt'o'j. Ŝi nask'iĝ'is la 27an de juli'o
1 antaŭ'urb'o de Rio-de-Ĵanejro kiel fil'in'o de Marinete Francisco kaj Antonio da Silva
Net'o. En 1990, 11-jar'a, ŝi komenc'is labor'i kun si'a'j ge'patr'o'j kiel kolport'ist'o. De
la 14- ĝis 17-jar'a aĝ'o ŝi est'is danc'ist'in'o, kaj post'e ŝi labor'is du jar'o'j'n kiel eduk'ant'o
#000831
Ŝi edz'in'iĝ'is en 1998 kaj sam'jar'e nask'is si'a'n unu'a'n kaj sol'a'n fil'in'o'n. En tiu sam'a
jar'o ŝi al'iĝ'is al la unu'a lok'a grup'o por pret'ig'i jun'ul'o'j'n por universitat'a'j ekzamen'o'j.
En 2000 ŝi komenc'is lukt'i por hom'a'j rajt'o'j, post kiam unu el ŝi'a'j amik'in'o'j est'is akcident'e
mort'ig'it'a per paf'o dum disput'o inter polic'o kaj drog'ŝakr'ist'o'j.
#000832
En 2002 ŝi kaj ŝi'a edz'o dis'iĝ'is, kaj ŝi ek'stud'is en Pontifícia Univers'id'ad'e Católica
en Rio-de-Ĵanejro, kie ŝi ricev'is diplom'o'n pri soci'a'j scienc'o'j kaj stipendi'o'n de la
Univers'id'ad'e par'a Todos (universitat'o por ĉiu'j), kre'it'a dum la unu'a reg'ad'o de Lul'a kiel brazila prezident'o.
Post'e ŝi magistr'iĝ'is en Univers'id'ad'e Federal Fluminense pri publik'a administr'ad'o.
En si'a magistr'a disert'aĵ'o Franc'o riproĉ'as la reg'ist'ar'a'n politik'o'n, kiu trakt'as ĉiu'j'n
loĝ'ant'o'j'n de faveloj kiel krim'ul'o'j'n.
#000833
Mal'kaŝ'e ambaŭ'seks'am'a, en 2017 Franc'o trans'loĝ'iĝ'is al la kvartal'o Tijuca kun si'a fianĉ'in'o,
Mônica Benício kaj si'a fil'in'o. La am'rilat'o'j de Franc'o kaj Benício komenc'iĝ'is en 2004.
En 2017 ili plan'is edz'in'iĝ'o'n (kiu neniam okaz'is) por la fin'o de 2018.
#000834
Pro tio, ke ŝi est'is vir'in'o de'ven'ant'a el la plej mal'alt'a'j soci'a'j klas'o'j, sol'a patr'in'o,
ambaŭ'seks'am'ul'o kaj nigr'ul'in'o, Franc'o al'front'is viv'o'n de mis'trakt'ad'o kaj mal'just'ec'o.
Ŝi est'is ĉio, kio est'as plej mult'e diskriminaci'at'a en la brazila soci'o. Por ŝi batal'ad'o
por hom'o'j en ĉi tia'j kondiĉ'o'j est'is ne alternativ'o sed neces'o. Franc'o reprezent'is
ankaŭ hom'o'j'n en la plej defi'a'j kondiĉ'o'j. Ŝi venk'is, kiam la brazila reg'ist'ar'o invest'is
pli en inkluziv'a'j soci'a'j politik'o'j. Tio cert'e ĝen'is iu'j'n elit'ul'o'j'n.
#000835
Ek'de 2007 Franc'o est'is dung'it'a kiel administr'ant'o de Komision'o pri Defend'o de Hom'a'j
Rajt'o'j kaj Civit'an'ec'o de la Leĝ'don'a Asemble'o de Rio-de-Ĵanejro. Tiel ŝi proviz'is jur'a'n
kaj moral'a'n help'o'n al parenc'o'j de murd'it'o'j (ankaŭ murd'it'a'j polic'an'o'j). Laŭ iam'a milit'a
polic'komand'ant'o, kiu inter'ŝanĝ'is kun Franc'o inform'o'n pri murd'it'a'j polic'an'o'j, „est'as stult'aĵ'o dir'i, ke ŝi ne defend'is polic'an'o'j'n” (asert'o dis'vast'ig'at'a ĝis nun).
#000836
En 2016 ŝi est'is elekt'it'a en la urb'a'n konsili'o'n de Rio-de-Ĵanejro. Pli ol 46 000 balot'int'o'j
voĉ'don'is por Franc'o. En la urb'a konsili'o ŝi prezid'is la Komision'o'n pri Defend'o de
Vir'in'o'j kaj estr'is komitat'o'n kun kvar hom'o'j, kies cel'o est'is kontrol'i la iam'a'n federaci'a'n
inter'ven'o'n pri sekur'ec'o en Rio-de-Ĵanejro. Ŝi kritik'is la federaci'a'n inter'ven'o'n kaj
denunc'is polic'a'j'n mis'uz'o'j'n kaj mal'observ'o'j'n de hom'a'j rajt'o'j.
#000837
Franc'o okup'iĝ'is ankaŭ pri kolekt'ad'o de datum'o'j pri per'fort'o kontraŭ vir'in'o'j, cert'ig'ant'e
laŭ'leĝ'a'n abort'ig'ad'o'n kaj pli'ig'ant'e part'o'pren'o'n de vir'in'o'j en politik'o. Dum ĉirkaŭ
unu jar'o ŝi redakt'is 16 decid'o-propon'o'j'n, el kiu'j du est'is aprob'it'a'j: unu regul'ig'as
motor'cikl'a'n taksi'o-serv'o'n, kaj la ali'a cel'as konstru'ad'o'n de ej'o'j por ne'komplik'a'j nask'o'j.
Ŝi'a'j leĝ'propon'o'j klopod'is garanti'i sub'ten'o'n por la rajt'o'j de vir'in'o'j, Glat-an'o'j, nigr'ul'o'j
kaj loĝ'ant'o'j de faveloj. En aŭgust'o 2017 ŝi'a propon'o por inkluziv'ig'i la tag'o'n de Glat-vid'ebl'ec'o
en la urb'a'n kalendar'o'n est'is mal'akcept'it'a.
#000838
La 14an de mart'o 2018 Franc'o est'is murd'it'a per tri paf'o'j en la kap'o'n kaj unu en la
kol'o'n. Ŝi est'is nur 38-jar'a. Murd'it'a est'is ankaŭ Anderson Pedro Mathias Gomes, ŝi'a
ŝofor'o. La ĉef'a supoz'o de la polic'o est'as, ke ili'a murd'o est'is antaŭ'plan'it'a. Laŭ
Hum'a'n Rights Watch, la murd'o de Franc'o rilat'as al sen'pun'ec'o kaj al ne'fid'ind'a sekur'ec'a sistem'o en la
#000839
La funebr'a'n ceremoni'o'n, kiu okaz'is en la Urb'a Ĉambr'o de Konsil'ant'o'j de Rio-de-Ĵanejro,
ĉe'est'is mil'o'j da hom'o'j. Ŝi'a murd'o motiv'is naci'a'j'n kaj inter'naci'a'j'n re'ag'o'j'n.
#000840
Ĵurnal'ist'o'j lig'it'a'j al la brazila dekstr'o akuz'is la mal'dekstr'o'n pri politik'a ekspluat'ad'o
de la murd'o de Franc'o. Krom'e, individu'o'j de la grup'o
Moviment'o Brasil Livre (Mov'ad'o Liber'a Brazilo) kaj la parlament'an'o Albert'o Frag'a publik'ig'is fals'a'j'n mesaĝ'o'j'n
en soci'a'j ret'o'j, esprim'ant'e dub'o'j'n pri la moral'a karakter'o de Franc'o: ekzempl'e, pri
ŝi'a supoz'at'a lig'o kun drog'ŝakr'ist'o'j. En la sekv'a'j semajn'o'j la juĝ'ist'ar'o ordon'is for'ig'o'n
de la kalumni'a'j publik'aĵ'o'j. Ali'a'n ideologi'a'n persekut'ad'o'n ĉi-jar'e ordon'is prezident'o
Jair Bolsonaro: mal'dung'i ĉiu'j'n rekt'e dung'it'a'j'n de li'a reg'ist'ar'o, kiu'j dis'send'is la
#000841
La polic'o ankoraŭ ne sci'as, kiu mort'ig'is Franc'o-n aŭ kiu ordon'is ŝi'a'n murd'o'n. Est'as
dub'ind'e, ĉu esplor'ad'o de ĉi tiu krim'o ver'e interes'as tiu'j'n, kiu'j reg'as la urb'o'n. La
juĝ'ist'in'o Marília de Castro Neves Vieira, kiu rekt'e okup'iĝ'as pri ĉi tiu krim'o, publik'ig'is
fals'a'j'n nov'aĵ'o'j'n pri Franc'o en soci'a'j ret'o'j. La nov'a guberni'estr'o de la ŝtat'o Rio-de-Ĵanejro
Wilson Witzel dum si'a kampanj'o dir'is, ke la enket'ad'o pri tiu ĉi krim'o ne est'as prioritat'a.
Tamen nun, sub naci'a kaj inter'naci'a prem'o, li dir'is, ke li est'as proksim'a al mal'kovr'o
de la ver'o pri la krim'o. Ĉu ver'e?
#000842
Tamen nov'a'j inform'o'j aper'is antaŭ ne'long'e. Hom'o'j suspekt'at'a'j pri la krim'o (kaj ankoraŭ
ne trov'it'a'j) est'as lig'it'a'j al Flávio Bolsonaro, fil'o de la brazila prezident'o. Se
tio est'as ver'a, tiu ĉi surpriz'a inform'o pov'as klar'ig'i, kial la polic'a esplor'ad'o est'as
tiom mal'rapid'a, kaj cert'e pov'as fal'ig'i la brazil'an prezident'o'n. Kvankam ĝis nun ne
ekzist'as lig'o inter la mort'o de Franc'o kaj Flávio Bolsonaro, se tia'j oni'dir'o'j est'us
kon'at'a'j dum la pas'int'jar'a prezident'a kampanj'o, est'us tre mal'facil'e por li'a patr'o venk'i.
#000843
1. Favelo: ne'regul'e kaj sen'permes'e konstru'it'a, mal'riĉ'a kaj krim'e pli danĝer'a part'o
de brazila urb'o. [Not'o de la redaktor'o]
#000844
Ne'mal'mult'a'j leg'ant'o'j probabl'e aŭskult'is la kant'o'n
1 kantat'a'n de JoMo ĉe esperant'ist'a'j event'o'j, aŭ el kompakt'disk'o (KD) far'e de JoMo kaj
Liber'ec'an'o'j. La kant'o tekst'as jen'e:
#000846
En la KD JoMo kant'as ĝi'n rok'stil'e si'n'sekv'e en tri lingv'o'j: hispan'a, esperant'a kaj
franc'a. Oni pov'as aŭskult'i divers'lingv'a'j'n versi'o'j'n de ĉi tiu kant'o en Jutub'o. La original'o
est'as la pol'a kant'o de rezist'em'o
Warszawianka (La varsovi'an'in'o, aŭ la Varsovia Kant'o
2) verk'it'a de Wacław Święcicki en la Varsovia Citadel'o iam inter 1879 kaj 1883. La
kompon'int'o de la melodi'o est'as ne'kon'at'a malgraŭ oni'dir'o'j pri kelk'a'j nom'o'j.
#000848
En 1957 la rus'a kompon'ist'o Dmitrij Ŝostakoviĉ verk'is si'a'n dek'unu'a'n simfoni'o'n en G
minor'a (op. 103 „1905”), en kies kvar'a moviment'o est'as lud'at'a patos'a kaj kor'ŝir'a marŝ'o de la Varsovia Kant'o.
Mult'a'j supoz'as, ke kiam Ŝostakoviĉ kompon'is la simfoni'o'n kaj uz'is tiu'n melodi'o'n, ebl'e
en li'a kor'o ekzist'is memor'o pri la sang'a dimanĉ'o en 1905 kaj ankaŭ pri la sub'prem'it'a
insurekci'o kontraŭ Sovetio en Hungari'o en 1956. En la film'o
Doktor'o Ĵivago, reĝisor'it'a de David Le'a'n en 1965, instrument'a versi'o est'is lud'at'a en la pac'em'a manifestaci'o
#000850
Tamen en la 1980aj jar'o'j aper'is iu piknik'a kant'o titol'it'a „Blu'a ĉiel'o for'a” en baz'lern'ej'a lern'o'libr'o pri muzik'o. La minor'a melodi'o – ĝust'e tiu de la Varsovia Kant'o – est'as ŝajn'e iom ne'akord'a al la gaj'a tekst'o. Klar'ig'it'a kiel „baz'it'a sur pol'a popol'kant'o” la piknik'a kant'o, aprob'it'a de la ministeri'o pri instru'ad'o kaj kiu est'is kantat'a dum
kelk'a'j jar'o'j, tekst'as jen'e (laŭ'vort'a traduk'o):
#000852
Nun'temp'e en la tut'a mond'o fend'o'j inter hav'ant'o'j kaj ne'hav'ant'o'j grand'iĝ'as. Est'iĝ'as
konflikt'o'j inter la popol'o'j serĉ'ant'a'j liber'ec'o'n kaj egal'ec'o'n kaj ili'a'j despot'a'j reg'ist'ar'o'j.
Ĉu en la ĝem'ad'o de la rezist'ant'a'j popol'o'j aŭd'iĝ'os la kant'o laŭ la Varsovia Kant'o aŭ
nask'iĝ'os tut'e nov'a kant'o de rezist'em'o? Neni'u sci'as.
#000854
2. Por disting'i la kant'o'n dis'de ali'a sam'e titol'it'a kant'o, ĝi est'as foj'e nom'at'a
Warszawianka 1905 rok'u (la Varsovi'an'in'o de 1905).
#000856
La vast'a'n, sen'fin'a'n mar'o'n, la ocean'o'n, la poet'o sent'as portugali'a, kvazaŭ iu'n
mar'e nostrum, kiel romi'an'o'j sent'is la en'ferm'it'a'n Mediterane'o'n. Portugal'a'j est'is esplor'ist'o'j, eĉ
se post'e la merit'o'n de la mal'kovr'o la tradici'o atribu'os al ali'ul'o'j; ĉiam Di'o help'is,
Di' est'is l' anim', korp' Portugali'o / de l' man' kiu ĝi'n gvid'is. Jes ja, Kabralo kaj Vask'o Gam'o est'is mar'hero'o'j, Magaljano
per'fort'is la ter'o'n ĝi'n ĉirkaŭ'ir'ant'e, sed la grand'a mar'o far'iĝ'as sal'a pro la larm'o'j de la portugal'o'j.
#000859
Sed pro mis'ŝanc'a milit-ekspedici'o en nord'a Afrik'o Portugali'o perd'is grand'a'n part'o'n
de si'a nobel'ar'o, si'a'n sen'de'pend'ec'o'n favor'e al hispan'a dinasti'o (tamen re'akir'ot'a'n post'e);
en la glor'o de Portugali'o domin'as la figur'o de Do'n Sebastiano, kiu, mal'aper'int'a sen'spur'e
fru'aĝ'e kaj sen'id'e, kre'is pens'o'flu'o'n preskaŭ mesi'a'n: kultur'a mit'o
sebastian'ism'o atend'as, ke Do'n Sebastiano re'aper'os dum nebul'a nokt'o kaj solv'os la problem'o'j'n de
si'a popol'o ... Al tiu kred'o est'as dediĉ'it'a'j la strof'o'j de la last'a part'o, plen'a'j de
saŭdad'o pri l' est'int'ec'o kaj kun dub'o'plen'a atend'o pri est'ont'ec'o, de'nov'e glor'a ...
#000860
Esoter'a poet'o, ĉe kiu alud'o'j pri antikv'a'j imperi'o'j, Roz'kruc'ism'o, Di'o, est'as la esenc'o,
ĉe kiu la esprim'o'j si'n vest'as per mister'o, tiel ke ese'ist'o'j kaj ekzegez'ist'o'j ne ĉiam
konsent'as pri la kaŝ'it'a signif'o. Gust'um'ind'a la son'o de la vers'o'j, kie abund'as elizi'o'j.
Konklud'as la libr'et'o'n, donac'at'a'n sen'pag'e al amik'o'j (!), omaĝ'a sonet'o al Pessoa, verk'it'a
#000861
1. Ĉiu'j esperant'ig'o'j, kiel en la recenz'it'a verk'o.
#000863
Am'ant'o'j de abel'o'j kaj de natur'o entuziasm'e ĝoj'kri'as. Entomolog'o'j rimark'is post 38
jar'o'j, en la insul'ar'o Molukoj (Indonezio), la ekzist'o'n de speci'o, kiu'n oni kred'is
jam mal'aper'int'a: tem'as pri la plej grand'a abel'o en la mond'o, scienc'e nom'at'a
#000864
La abel'o'n pri'skrib'is unu'a'foj'e la esplor'ist'o, biolog'o kaj entomolog'o Alfred Russell
Ĝi'n post'e re'mal'kovr'is en 1981 la uson'a entomolog'o Adam C. Messer, kiam li trov'is ĝi'a'j'n
nest'o'j'n sur la indonezia insul'o Bac'a'n. Post 1981 la gigant'a abel'o ne est'is observ'at'a
dum 38 jar'o'j, kaj scienc'ist'o'j komenc'is supoz'i, ke ĝi jam definitiv'e for'mort'is. Tamen
en februar'o 2019 inter'naci'a scienc'a ekspedici'o re'trov'is in'o'n en la insul'ar'o Molukoj,
kie ĝi est'is ankaŭ film'it'a kaj fot'it'a. La Inter'naci'a Uni'o por la Konserv'ad'o de Natur'o
International Uni'o'n for the Conservation of Natur'e and Natural Resources, IUCN) agnosk'is ĝi'n kiel minac'at'a'n speci'o'n.
#000866
Popol'a iniciat'o por sav'i abel'o'j'n
#000868
1 cel'as signif'e pli'bon'ig'i la bavar'a'n natur'konserv'ad'o'n, por ke la viv'medi'o de insekt'o'j
kaj mal'oft'a'j best'o'j pli'vast'iĝ'u, est'u pli bon'e inter'lig'it'a kaj pli bon'e protekt'at'a
#000869
„La bavar'a'j'n leĝ'o'j'n far'as la bavar'a parlament'o aŭ la popol'o”, preskrib'as la bavar'a konstituci'o. Per leĝ'propon'o la civit'an'o'j efektiv'ig'as la rajt'o'n
je kun'decid'o. Por ek'ig'i leĝ'propon'o'n, grup'o da civit'an'o'j dev'as formul'i ĝi'a'n tekst'o'n.
Tamen ekzist'as atent'end'a'j strikt'a'j gvid'lini'o'j. Ekzempl'e, la leĝ'propon'o ne rajt'as koncern'i
plur'a'j'n ministeri'o'j'n aŭ la financ'o'j'n de la federaci'a land'o. Krom'e, la grup'o dev'as
kolekt'i almenaŭ 25 000 sub'skrib'o'j'n de voĉ'don'rajt'a'j civit'an'o'j, kiu'j sub'ten'as la leĝ'propon'o'n.
Post tio, la bavar'a ministeri'o pri intern'a'j afer'o'j ekzamen'as la leĝ'propon'o'n kaj permes'as
ĝi'n, se la propon'o est'as bon'ord'e formul'it'a.
#000870
Dum la sekv'a paŝ'o, 10 % de la bavar'a'j voĉ'don'rajt'a'j civit'an'o'j dev'as prezent'i la person'a'n
ident'ig'il'o'n (pasport'o'n), si'a'j'n famili'a'n kaj person'a'n nom'o'j'n kaj sub'skrib'o'n en si'a'j
respektiv'a'j municip'o'j. Sufiĉ'as iom'et'e mal'pli ol unu milion'o da sub'skrib'o'j. Kiam ĉi
tiu mal'facil'a obstakl'o est'as venk'it'a, la leĝ'propon'o'n oni prezent'as al la bavar'a parlament'o
(t.e. al la fin'a leĝ'o'far'a instanc'o).
#000871
Se la ŝtat'a parlament'o voĉ'don'as por la propon'o, la bavar'a reg'ist'ar'o dev'as far'i el
la propon'o valid'a'n „civit'an'a'n leĝ'o'n”, kiu'n ĝi rajt'os ŝanĝ'i nur per'e de nov'a popol'a leĝ'propon'o. Se la ŝtat'a parlament'o
ne aprob'as la leĝ'propon'o'n, la bavar'a reg'ist'ar'o dev'as formul'i kontraŭ'propon'o'n, kaj
tiam la civit'an'o'j dev'os elekt'i unu el la du propon'o'j referendum'e, per pli'mult'o de
#000872
Bio'divers'ec'o – Sav'u la abel'o'j'n
#000873
Ĉi tio influ'as ankaŭ ĉiu'j'n insekt'o'manĝ'ant'o'j'n, precip'e mult'a'j'n bird'a'j'n speci'o'j'n. Tia
mal'kresk'o kaŭz'as ne nur mal'pli'bon'ig'o'n de ni'a viv'o'kvalit'o, sed konkret'a'n minac'o'n al
ni'a est'ont'ec'o. Se la ekvilibr'o inter faŭn'o kaj flaŭr'o est'as grav'e difekt'it'a, la ekologi'a'j
sistem'o'j pli mal'stabil'iĝ'os kaj iĝ'os mal'pli rezist'em'a'j al natur'a'j katastrof'o'j kiel
inund'o'j kaj period'o'j de sek'ec'o. La german'a Federaci'a Ofic'ej'o por Natur'protekt'ad'o konstat'is
en si'a „Agrikultur'a Raport'o 2017”: Agrikultur'o sen natur'protekt'ad'o pov'os en la est'ont'ec'o kaŭz'i alt'eg'a'n al'don'a'n kost'o'n
#000875
Mult'a'j fak'ul'o'j kaj la parti'o ÖDP (Ekologi'a Demokrati'a Parti'o) formul'is la leĝ'propon'o'n
kun'labor'e kun mult'a'j ali'a'j parti'o'j; natur'protekt'a'j asoci'o'j kaj kamp'ar'an'o'j apog'is la
#000876
Kamp'ar'an'o'j de'pend'as de la plu'ekzist'o de ekologi'a'j sistem'o'j. La postulat'a'j ŝanĝ'o'j dev'os
help'i al mal'pli grand'skal'a'j kamp'ar'an'o'j rest'i konkurenc'a'j per pli'a emfaz'o sur la kvalit'o
anstataŭ la kvant'o. Krom'e, la propon'at'a'j ŝanĝ'o'j help'os al la agrikultur'o rest'i profit'don'a.
#000877
Tamen est'as not'ind'e, ke mult'a'j kamp'ar'an'o'j sent'as si'n atak'at'a'j. Ili percept'as en la
propon'it'a'j ŝanĝ'o'j mal'estim'a'n riproĉ'o'n, kvazaŭ nur la kamp'ar'an'o'j respond'ec'us pri drast'a
mal'aper'o de speci'o'j en Bavari'o. Ili tim'as pli'iĝ'o'n de regul'ar'o'j kaj financ'a'j'n mal'avantaĝ'o'j'n.
Tial ili pet'is la civit'an'o'j'n ne sub'ten'i la referendum'o'n.
#000878
Tamen la sub'ten'ant'o'j de la referendum'o hav'is konvink'a'j'n argument'o'j'n por si'a leĝ'propon'o
kaj anstataŭ la minimum'e neces'a'j 10 % de la voĉ'don'rajt'a'j civit'an'o'j la leĝ'propon'o'n
sub'ten'is 18,4 %. Tio est'as la plej grand'a aprob'o, kiu'n ĝis nun ating'is iu ajn referendum'o
en Bavari'o. Ĝi montr'as, ke tre grand'a part'o de la loĝ'ant'ar'o re'kon'as la urĝ'ec'o'n kaj
grav'ec'o'n de la problem'o kaj postul'as konkret'a'j'n kaj efik'a'j'n decid'o'j'n favor'e al protekt'o
#000879
La politik'ist'o'j fin'e re'ag'is, kaj la bavar'a ĉef'ministr'o Söder kun'vok'is reprezent'ant'o'j'n
de la koncern'a'j asoci'o'j kaj scienc'o'j al t.n. rond'a tabl'o por inter'konsil'iĝ'i rilat'e
la paŝ'o'j'n neces'a'j'n por konserv'i biologi'a'n divers'ec'o'n kaj stabil'ec'o'n de ekologi'a'j sistem'o'j.
#000880
Ankaŭ je federaci'a nivel'o kaj en apud'a'j land'o'j, kiel Aŭstrio kaj Svisio, la popol'a
leĝ'propon'o spert'is mult'eg'a'n atent'o'n. La german'a ministr'o pri agrikultur'o Klöckner
jam anonc'is federaci'nivel'a'j'n paŝ'o'j'n por protekt'ad'o de speci'o'j.
#000881
Ĉi tiu sukces'o montr'as, ke civit'an'o'j pov'as fort'e esprim'i si'a'j'n zorg'o'j'n kaj dezir'o'j'n
kaj tiel decid'e influ'i la politik'o'n. Popol'a leĝ'propon'o, baz'a demokrati'a il'o, de'nov'e
#000882
1. „Popol'a leĝ'propon'o” est'as esperant'ig'o de la german'a jur'a termin'o
#000883
La leg'ant'o'j de MONATO sen'dub'e memor'as, ke antaŭ kelk'a'j monat'o'j pro san'problem'o'j Gerrit Berveling demisi'is
kiel redaktor'o de la rubrik'o „Spirit'a viv'o”. Ni nun pov'as anonc'i, ke ni hav'as por li post'e'ul'o'n: Albert'o García Fum'er'o. Ebl'e Albert'o
est'as kon'at'a al mult'a'j el vi. Antaŭ dek'o da jar'o'j li kontribu'is per plur'a'j novel'o'j
kaj last'a'temp'e ĉef'e per scienc'a'j artikol'o'j. Li est'as licenci'ul'o pri scienc'o'j de la
religi'o'j, fin'is distanc'a'n kurs'o'n pri teologi'o ĉe la kuba institut'o pri religi'a'j scienc'o'j
„Patr'o Félix Varela” kaj est'as regul'a kun'labor'ant'o de katolik'a revu'o.
#000884
Ni dezir'as al Albert'o sukces'o'n pri li'a nov'a task'o kiel redaktor'o de la rubrik'o „Spirit'a viv'o”.
#000885
La ĉef'rol'ul'o de la novel'o
Am'o kaj mal'am'o, Plamen Filov, est'as riĉ'ul'o kun du grand'a'j vend'ej'o'j, vin'fabrik'o kaj hotel'o'j. Tamen
li'a riĉ'aĵ'o ne est'as per'labor'it'a laŭ normal'a voj'o, sed per'e de politik'a intrig'o. Post
fest'o honor'e al li'a kvar'dek'jar'iĝ'o ĉe li'a pord'o trov'iĝ'as paper'et'o, sur kiu est'as not'it'a
jen'o: „Re'don'u tio'n, kio'n vi akapar'is, aŭ don'u al ni 100 000 eŭr'o'j'n. Ni telefon'os al vi, kie
kaj kiel vi don'os al ni la mon'o'n. Ne inform'u la polic'o'n! Ne forges'u – vi hav'as infan'o'j'n!” De tiam li'a viv'o far'iĝ'as mal'trankvil'a, kaj fin'fin'e li est'as mort'paf'it'a. Kiu paf'is
li'n? Pro kio li est'as paf'it'a?
#000886
Oni dir'as, ke literatur'o est'as flor'o de la lingv'o. Kiel mani'ul'o de la novel'o'j de Juli'a'n,
mi send'as aplaŭd'o'n je li'a sen'paŭz'a verk'ad'o por riĉ'ig'i la Esperant'o-kultur'o'n. Mi atend'ad'as
#000889
MONATO oft'e dis'vast'ig'as kaj el'star'ig'as sur si'a kovr'il'paĝ'o artikol'o'j'n, kiu'j defend'as la plej
grand'a'n komun'ist'a'n ŝtel'ist'o'n en Brazilo, Lul'a, kiu detru'is ni'a'n ekonomi'o'n. Jen nur
unu detal'o pri li'a'j korupt'aĵ'o'j: Li for'ĵet'is en ekster'land'o'n 617 miliard'o'j'n da real'o'j
al komun'ism'a'j land'o'j kaj al sang'avid'a'j diktator'o'j, dum 13 milion'o'j da labor'ist'o'j rest'is
sen labor'o kaj sen pan'o sur'tabl'e. Mi tre'eg'e bedaŭr'as, ke MONATO tiel valor'ig'as la komun'ism'a'n sistem'o'n.
#000890
Not'o de la redaktor'o pri politik'o: MONATO ne reprezent'as i'a'n apart'a'n parti'a'n aŭ politik'a'n vid'punkt'o'n kaj evit'as cenzur'ad'o'n.
Tial aper'ig'o de ricev'it'a'j tekst'o'j neniel signif'as „valor'ig'o'n” de ili'a en'hav'o. Se s-ro Monken aŭ ali'a kompetent'a aŭtor'o propon'os artikol'o'n pri korupt'aĵ'o'j
de Lul'a jam plur'foj'e menci'it'a'j en leter'o'j de leg'ant'o'j, ni publik'ig'os ĝi'n.
Alexander Shlafer, redaktor'o pri politik'o
#000891
Eŭrop'a Uni'o permes'as plu'uz'i gli'fos'at'o'n kaj venen'i hom'o'j'n, sed tio ne grav'as! Franci'o
rifuz'as al'ven'o'n de migr'ant'o'j – ne grav'as! La prezident'o de Franci'o al'parol'as la mond'o'n en la angl'a – ne grav'as! Tamen kiam oni atenc'as la sankt'a'n aŭt'o'n, tuj ek'ribel'as la popol'o! Konstern'e!
#000892
Jam plur'okaz'e la franc'a reg'ist'ar'o prov'is ig'i la aŭtomobil'ist'o'j'n pag'i la kost'o'j'n de
ekologi'a pli'bon'ig'o kaj ne sukces'is: en Bretoni'o antaŭ kelk'a'j jar'o'j protest'ant'o'j detru'is
la portik'o'j'n konstru'it'a'j'n por kontrol'ad'o de la preter'pas'ant'a'j ŝarĝ'vetur'il'o'j sur la
#000893
Ĉar la reg'ist'ar'o est'is jam invest'int'a milion'o'j'n kaj kontrakt'is kun privat'a entrepren'o,
la ne'real'iĝ'int'a'n profit'o'n dev'is pag'i la reg'ist'ar'o, do la franc'o'j ... Konstern'e!
#000894
Kiam por sav'i viv'o'j'n est'is decid'it'e redukt'i la rapid'ec'o'n sur la ordinar'a'j voj'o'j de
90 al 80 kilo'metr'o'j hor'e, ek'est'is kvazaŭ-revoluci'o kun protest'o'j.
#000895
Neni'u sci'as, ke en Norvegi'o, kiu est'as nek „perd'it'a tru'o”, nek sub'evolu'int'a land'o, sur aŭt'o'ŝose'o'j aper'as avert'a mesaĝ'o „vi vetur'as je 79 kilo'metr'o'j hor'e”, kaj la norveg'o'j trankvil'e vetur'as eĉ 30 kilo'metr'o'j'n hor'e. Sed ebl'e tie la aŭt'o ne
est'as sankt'a kiel en Franci'o ...
#000896
Do kiam la prez'o de benzin'o pli'alt'iĝ'is je du cent'on'o'j de eŭr'o, ek'est'is ribel'o. Konsider'ant'e,
ke la pli'alt'iĝ'o de prez'o de benzin'o pli'alt'ig'os ŝi'a'j'n kost'o'j'n, jun'a komerc'ist'in'o lanĉ'is
al'vok'o'n ĉe la soci'a'j ret'o'j „Ven'u protest'i ĉe rond'ir'ej'o sabat'e, la 17an de novembr'o!”. Kaj, ne'atend'it'e por la reg'ist'ar'o, dek'mil'o'j da hom'o'j blok'is la trafik'o'n.
#000897
La reg'ist'ar'o ne antaŭ'vid'is protest'o'j'n
#000898
Laŭ ĵurnal'ist'o, kiu ĵus verk'is libr'o'n pri la prezident'o kaj la popol'o, la al'vok'o est'is
send'it'a jam printemp'e, sed neni'u atent'is ĝi'n, kaj la reg'ist'ar'o ne kompren'is la ver'a'n
rilat'o'n de la franc'o'j al la afer'o.
#000899
Sur'met'o de flav'a veŝt'o, dev'a okaz'e de akcident'o, iĝ'is la simbol'o de protest'o. Ĉie
tra la land'o mobiliz'iĝ'is ribel'ul'o'j, kiu'j ne kontent'as pri si'a viv'o: vir'o'j kaj vir'in'o'j,
al kiu'j mank'as mon'o por plu'viv'i ĝis la fin'o de la monat'o (oft'e sol'patr'in'o'j kun infan'o'j,
kiu'j'n la demisi'int'a patr'o ne sub'ten'as).
#000900
Ĉin'a najbar'in'o dir'is al mi: „Vi, franc'o'j, ne sci'as, kiom feliĉ'a'j vi est'as, ke vi pov'as tut'e liber'e protest'i”. Kaj semajn'o'n post semajn'o alt'iĝ'is la nivel'o de protest'o: ĝis protest'ant'o'j part'e
detru'is la Triumf'ark'o'n en Parizo.
#000901
Al simpl'a'j franc'o'j, kiu'j protest'as kontraŭ pli'alt'iĝ'o de la viv'el'spez'o'j, al'don'iĝ'is
huligan'o'j kaj ŝtel'ist'o'j, kaj la tut'a mond'o pov'is televid'i sur'strat'a'j'n incendi'o'j'n,
frakas'it'a'j'n montr'o'fenestr'o'j'n kaj pri'ŝtel'it'a'j'n vend'ej'o'j'n de luks'aĵ'o'j (est'is atak'it'a'j
ne simpl'a'j legom'vend'ej'o'j, sed vend'ej'o'j de last'mod'a'j telefon'o'j, led'a'j vest'o'j, luks'a'j
#000902
Sed pli konstern'a est'is la re'ag'o de la reg'ist'ar'o, kiu re'ag'e send'is polic'ist'o'j'n, kiu'j
tamen ne rajt'as si'n defend'i. Post kiam du'dek'o da hom'o'j est'is vund'it'a'j, ŝanĝ'iĝ'is la
taktik'o de la polic'o, sed, laŭ la franc'a jur'o, ili ne rajt'as arest'i hom'o'n, pri kiu
ili suspekt'as, ke li ven'as por batal'i kaj detru'i, ĝis li ek'as ... Do ribel'ul'o'j ven'as
en kask'o'j kaj mask'o'j; ili ne est'as re'kon'ebl'a'j per'e de la registr'aĵ'o'j de kontrol'kamera'o'j.
#000904
Est'as interes'e, ke ekstrem'a'j politik'a'j mov'ad'o'j, dekstr'a'j kaj mal'dekstr'a'j, prov'is en'ŝov'iĝ'i
kaj al'tir'i al si la flav'veŝt'ul'o'j'n, sed ŝajn'e sen'sukces'e ...
#000905
En mi'a region'o, la protest'o'j est'is tre fort'a'j, oni okup'is la pag'ej'o'n de la aŭt'o'ŝose'o,
eĉ brul'ig'is ĝi'n kaj tre naiv'e postul'is „mal'pli da impost'o'j, sed pli da mon'o” (per pli'alt'ig'o de salajr'o'j kaj pensi'o'j). Mi ne est'as ekonomik'ist'o, sed mi bon'e memor'as
kas'ist'o'n de Esperant'o-asoci'o, kiu tre trankvil'e dir'is: „Se vi kre'as el'spez'o'j'n, kre'u en'spez'o'j'n!”.
#000906
Mult'a'j protest'ant'o'j en mi'a region'o est'as eks'a'j labor'ist'o'j de la ŝip'konstru'ej'o, kiu
ferm'iĝ'is antaŭ 30 jar'o'j. Ili plej'part'e rest'as sen'labor'a'j, sed feliĉ'e kun'ven'is ĉe la
kruc'iĝ'o'j, instal'is tend'o'j'n, ĝoj'e piknik'is, lud'is kart'o'j'n, kaj dir'ad'is: „Ni iĝ'is famili'o”, „Ni est'as inter amik'o'j”, „Ni pov'as diskut'i”. Est'as konstern'e, ke ili ne pov'as diskut'i aŭ trov'iĝ'i ali'lok'e! Ili oft'e ricev'is sub'ten'o'n
de hom'o'j, kiu'j ne pov'is al'iĝ'i, sed las'is si'a'n flav'a'n veŝt'o'n tre vid'ebl'a en la aŭt'o.
Iu'j donac'is manĝ'aĵ'o'j'n, kaj oni raport'as, ke la aktor'in'o Brigitte Bardot al'port'is du
botel'eg'o'j'n da ĉampan'o okaz'e de la jar'fin'o.
#000907
La protest'o'j daŭr'as monat'o'j'n, kvankam en januar'o la nombr'o de manifestaci'ant'o'j mal'kresk'is.
Tamen, laŭ psikiatr'o, tio pov'as daŭr'i long'e. Kompar'e kun la student'a ribel'o en 1968,
kiu cel'is pli bon'a'n est'ont'ec'o'n por ĉiu'j, la flav'veŝt'ul'o'j ŝajn'as zorg'i pri si mem.
#000908
Do tiu'j, kies postul'o'j ne est'os plen'um'it'a'j, plu protest'os. La reg'ist'ar'o re'ag'is, propon'ant'e
financ'a'n help'o'n. La entrepren'o'j plej'part'e akcept'is, ĉar tiu „premi'o” ne iĝ'os salajr'a pli'alt'ig'o kaj ne est'os impost'it'a. Sed ven'is protest'o'j. „Kaj mi?”, dir'as la sen'labor'ul'o'j kaj hom'o'j, kiu'j ricev'as iom pli aŭ iom mal'pli ol la baz'a'n
salajr'o'n kaj sekv'e ne rajt'as ricev'i tiu'n al'don'a'n pag'o'n ...
#000909
La postul'o'j, kiu'j unu'e rilat'is al la viv'nivel'o, nun turn'iĝ'as al la viv'kondiĉ'o'j de
„kamp'ar'an'o'j”. Pro alt'a'j prez'o'j de loĝ'ej'o'j en la urb'o'j, mult'a'j hom'o'j viv'as en la kamp'ar'o, en vilaĝ'o'j,
urb'et'o'j aŭ mez'grand'a'j urb'o'j. Tie evident'e ne est'as ĉiu'j publik'a'j serv'o'j, des pli,
ke administraci'o'j, konsider'ant'e, ke nun ĉio'n ebl'as far'i ret'e, „por facil'ig'i vi'a'n viv'o'n” ferm'is mult'a'j'n staci'o'j'n kaj ofic'ej'o'j'n (pri elektr'o, impost'o'j, poŝt'o; mal'san'ul'ej'o'j'n,
akuŝ'ej'o'j'n ktp). Do neces'as vetur'i al la plej proksim'a ofic'ej'o, ĝeneral'e 40-60 kilo'metr'o'j'n.
#000910
Sekv'e ven'is la nov'a faz'o: pri „demokrati'o”. Kial mi dev'u vetur'i, dum ali'a'j trov'as ĉio'n sur'lok'e? Iu jun'ul'o plend'is, ke ne est'as
universitat'o en li'a urb'et'o! Kelk'a'j urb'estr'o'j mal'ferm'is „plend'kajer'o'j'n” kiel en la antaŭ'revoluci'a Franci'o, sed, laŭ histori'ist'o'j, kun grand'a diferenc'o: Cent
jar'o'j'n antaŭ la revoluci'o de 1789, kamp'ar'an'o bon'e sci'is, kiu respond'ec'as pri kio.
Li sci'is, al kiu si'n turn'i, por ke pont'o est'u ripar'it'a aŭ voj'o permes'it'a. Nun'a'j hom'o'j
neni'o'n sci'as. (Kompar'u kun Brit'el'ir'o, kiam nur nun, post tri jar'o'j da trakt'ad'o por
el'ir'i el Eŭrop'a Uni'o, brit'o'j fin'fin'e konsci'as kiom lig'it'a'j ili est'as al EU).
#000913
Ĉar la ide'o skrib'i si'a'j'n postul'o'j'n ŝajn'as bon'a, la reg'ist'ar'o mal'ferm'is „grand'a'n debat'o'n” pri kvar ĉef'a'j demand'o'j (impost'o'j, publik'a'j serv'o'j, ekologi'o kaj demokrati'o) ĝis
#000914
Debat'o'j'n organiz'is kelk'a'j urb'estr'o'j, aŭ soci'a'j organiz'aĵ'o'j aŭ flav'veŝt'ul'o'j. Ebl'is
skrib'i ankaŭ ret'e, kaj mult'a'j kapt'is la okaz'o'n postul'i plej divers'a'j'n afer'o'j'n. Evident'iĝ'is,
ke la bezon'o'j de la franc'o'j ne est'as tio, kio'n imag'as la reg'ist'ar'o ...
#000915
Komision'o est'is kre'it'a por tra'leg'i ĉio'n kaj el'tir'i la esenc'o'n, sed tuj ven'is suspekt'o'j,
ke „oni” pri'konsider'os nur tio'n, kio konform'as al la politik'o de Emmanuel Macron, kiu'n iu'j
#000916
Ĉiu konsider'as si'n ĉef'o aŭ unu'op'ul'o
#000917
Ebl'is imag'i, ke konstru'iĝ'os politik'a parti'o, kiu prezent'iĝ'os ĉe la balot'o'j al la Eŭrop'a
Parlament'o la 26an de maj'o, sed kiel jam skrib'it'e, ek'est'is neni'u ĝeneral'a lini'o, krom
#000918
La problem'o de la reg'ist'ar'o kaj politik'ist'o'j est'is: „Al kiu si'n turn'i por diskut'i?”, ĉar ĉiu flav'veŝt'ul'o konsider'as si'n ĉef'o aŭ unu'op'ul'o. Sekv'e eĉ la protest'ant'o'j plej
„vid'ebl'a'j” dum la manifestaci'o'j ne kapabl'is (aŭ ne vol'is?) organiz'iĝ'i.
#000919
Peru'an'in'o dir'is al mi „Vi, franc'o'j, est'as feliĉ'a'j; vi viv'as bon'e!” Tamen en land'o, kie konsum'ad'o iĝ'as la deviz'o, kie oni kalkul'as progres'o'n nur laŭ
kresk'o de la konsum'ad'o, kie 13 % de la salajr'ul'o'j viv'as el aŭt'o'produkt'ad'o, est'as mal'facil'e
reklam'i, ke ebl'as simpl'e viv'i, ne tro konsum'i, mal'pli vetur'i kaj sav'i la natur'o'n.
#000921
La kroati'a ŝtat'o akcept'is nov'a'n minoritat'a'n kultur'o'n kiel protekt'end'a'n kultur'a'n hered'aĵ'o'n.
#000922
Post kvar'jar'a'j klopod'o'j la kroat'a'j esperant'ist'o'j ating'is agnosk'o'n de Esperant'o kiel
kultur'hered'aĵ'o de Kroati'o, kaj la ŝtat'o en'skrib'is tio'n en la ŝtat'a'n registr'o'n de protekt'at'a'j
#000923
La koncern'a decid'o de la ministr'ej'o pri kultur'o, kiu'n ebl'as trov'i en la ret'paĝ'ar'o
de Kroat'a Esperant'o-Lig'o (), ating'is la prezent'int'o'j'n de la propon'o en februar'o 2019.
#000924
Tio est'as la du'a tia'spec'a agnosk'o en la mond'o: tem'as pri la du'a ŝtat'o (la unu'a est'is
Pollando), kiu agnosk'as, ke Esperant'o-kultur'o est'as aŭtokton'a en la koncern'a land'o,
kaj ke la lingv'o, en kiu tiu kultur'o est'as kre'at'a, dev'as est'i ŝtat'e protekt'at'a.
#000925
Dum pli ol 130 jar'o'j la Esperant'o-mov'ad'o est'as batal'ant'a por divers'a'j oficial'a'j agnosk'o'j,
por ke la decid'organ'o'j (politik'a'j kaj scienc'a'j) ne konsider'u ĝi'n kiel fenomen'o'n ne'grav'a'n
kaj hobi'a'n kaj la lingv'o'n kiel art'e'far'it'a'n kaj ne egal'valor'a'n kun la naci'a'j lingv'o'j.
#000926
Ĝis nun agnosk'o'j ven'is de Unesk'o (en 1954 kaj 1985): tem'as pri dokument'o'j, kiu'j fakt'e
agnosk'as la Esperant'o-kultur'o'n kiel grav'a'n kultur'o'n en la mond'o kaj rekomend'as al
la membr'o-ŝtat'o'j en'konduk'i Esperant'o'n en lern'ej'o'j'n. Tamen tiu'j rekomend'o'j neniam al'port'is
frukt'o'j'n – neni'u ŝtat'o pro ĉi tiu'j rezoluci'o'j klopod'is en'konduk'i Esperant'o'n en lern'ej'o'j'n.
#000927
Nun ĉi tiu'j du land'o'j agnosk'as Esperant'o'n kiel i'o'n protekt'end'a'n, konsider'ant'e Esperant'o-kultur'o'n
kiel part'o'n de si'a naci'a kultur'o. Oni ne forges'u, ke tio'n antaŭ'is agnosk'o de Spomenka
Štimec kiel grav'a kroat'a verk'ist'o pro ŝi'a verk'ad'o en Esperant'o: ŝi est'as list'ig'it'a
en registr'o de verk'ist'o'j, kiu'j merit'as sub'ten'o'n kaj ricev'as monat'a'n financ'a'n pag'o'n
#000928
Inter'temp'e ĝust'e en Kroati'o (kun ok ali'a'j eŭrop'a'j partner'o'j) oni efektiv'ig'as projekt'o'n
por kre'i didaktik'a'j'n rimed'o'j'n, per kiu'j fremd'lingv'a'j instru'ist'o'j (ne'esperant'ist'o'j)
pov'as gvid'i lern'objekt'o'n en'konduk'a'n al la instru'ad'o de lingv'o'j ĝeneral'e – kaj tiu lern'objekt'o est'as mini-esperant'o. Tiu lern'objekt'o (mult'lingv'a akcel'il'o) fin'pret'iĝ'os,
inkluziv'e de eksperiment'a'j kurs'o'j por ok'jar'ul'o'j en tri baz'a'j lern'ej'o'j, ĝis decembr'o
#000929
Eŭrop'a Esperant'o-Uni'o kaj Kroat'a Esperant'o-Lig'o jam prepar'iĝ'as por propon'i en'konduk'o'n
de tiu lern'objekt'o en kelk'a'j'n baz'a'j'n lern'ej'o'j'n, baz'ant'e si'a'n postul'o'n sur eŭrop'a'j
dokument'o'j pri mult'lingv'ec'o, Unesk'o-rezoluci'o'j kaj la nov'a agnosk'o, ke neces'as protekt'i
kaj aplik'i Esperant'o-kultur'o'n en Kroati'o.
#000930
Tiu plan'o nun est'as tre real'ism'a pro du faktor'o'j: pro tio, ke nun la kroat'a ŝtat'o
laŭ'leĝ'e dev'as protekt'i Esperant'o'n kaj, du'e, ĉar la menci'it'a lern'objekt'o ne postul'as
financ'a'j'n rimed'o'j'n kaj prepar'ad'o'n de instru'ist'o'j. Oni simpl'e uz'os la jam ekzist'ant'a'j'n
#000931
Ali'flank'e la agnosk'o mal'ferm'as nov'a'j'n ŝanc'o'j'n por simil'a'j agnosk'o'j en ali'a'j eŭrop'a'j
land'o'j. Por tio jam serioz'e prepar'as si'n Slovaki'o kaj Litovio, kaj kelk'a'j ali'a'j land'o'j
#000932
Foj'e bild'kart'o'n el Milano ni ricev'is de ital'o'j Stefania kaj Gerard'o Dassi:
De la urb'o de Roberto Vecchioni [vekjoni], la aŭtor'o de la bel'eg'a kant'o „Samarcanda”, ni send'as sign'o'n de ni'a profund'a aprez'o kun la vort'o
dank'o'n al la popol'o de Uzbeki'o!
#000934
Ĉi tiu kanzon'o don'is la nom'o'n al sam'titol'a album'o
Samarcanda (1977). La kant'o aper'is sur divers'a'j vinil'a'j son'disk'o'j, kased'o'j kaj kompakt'a'j disk'o'j;
oni dis'aŭd'ig'is ĝi'n en radi'o kaj televid'o ... Kon'at'a ital'a pri'muzik'a ĵurnal'ist'o Mario
Bonanno dediĉ'is tut'a'n libr'o'n al profund'a kaj detal'a stud'o de la album'o
#000935
Roberto Vecchioni est'as unu el la plej signif'a'j ital'a'j art'ist'o'j kun ekster'ordinar'e
larĝ'a kre'iv'a gam'o. Neni'u en li'a famili'o hav'is ajn'a'n rilat'o'n al kant'ad'o aŭ muzik'o.
Jun'aĝ'e Roberto ven'is al muzik'o per'e de poezi'o, kiam li komenc'is kompren'i pri ritm'o.
Nokt'e li aŭskult'is muzik'o'n, precip'e la kant'o'j'n de belg'a bard'o Jacques Brel kaj de
franc'a'j kanzon'ist'o'j Charles Aznavour kaj Georges Brassens, mir'ant'e pri tio, kiel la
melodi'o pov'as harmoni'e konekt'iĝ'i kun la vort'o'j, en'korp'iĝ'ant'e en graci'a'j'n muzik'a'j'n
kaj poezi'a'j'n bild'o'j'n. De tiam la jun'ul'o hav'is dezir'o'n serioz'e okup'iĝ'i pri muzik'o.
#000936
Samarcanda est'as unu el li'a'j plej ikon'ec'a'j kant'o'j kun si'a vigl'a ritm'o kaj al'log'a refren'o. La
adekvat'a etos'o por la aŭskult'ant'o'j est'as kre'at'a de la prolog'o, kiu kutim'e antaŭ'as
la original'a'n versi'o'n de ĉi tiu kanzon'o:
Est'is grand'a fest'o en la ĉef'urb'o, ĉar la milit'o fin'iĝ'is. La soldat'o'j re'ven'is hejm'e'n
kaj de'met'is si'a'j'n uniform'o'j'n. Sur la strat'o ili danc'is kaj trink'is vin'o'n, la muzik'ist'o'j
lud'is sen'inter'romp'e. Est'is printemp'o, kaj vir'in'o'j fin'fin'e pov'is, post mult'a'j jar'o'j
de dis'iĝ'o, de'nov'e brak'um'i si'a'j'n vir'o'j'n. Ĉe tag'iĝ'o la lign'o'fajr'o'j est'is esting'it'a'j
#000938
La kant'o tem'as pri soldat'o, kiu tra'viv'is la milit'o'n ĵus fin'iĝ'int'a'n. Li subit'e ek'vid'is
en la hom'amas'o de jubil'ant'a'j hom'o'j strang'a'n vir'in'a'n figur'o'n, nigr'e vest'it'a'n, kun malic'a
rigard'o, kiu ŝajn'is al li est'i en'korp'iĝ'o de mort'o. Kred'ant'e, ke ŝi ven'is por li, la
soldat'o fuĝ'as de ŝi, rapid'e rajd'ant'e sur'ĉeval'e al Samarkando. La kanzon'o foj'foj'e est'as
#000939
Ni pet'is Roberto Vecchioni, ke li respond'u kelk'a'j'n ni'a'j'n demand'o'j'n.
#000940
MONATO: S-ro Vecchioni, kiel al vi ven'is la ide'o verk'i la kanzon'o'n Samarcanda
#000941
Vecchioni: Ĉe la baz'o de la kant'o
Samarcanda est'as mal'long'a fikci'a histori'o raport'it'a de William Somerset Maugham. Ĝi rol'as kiel
Appointment in Samarra (Rendevu'o en Samarra) de la uson'a verk'ist'o John Henry O'Har'a. Mort'o, kiu log'as kaj
tromp'as. Ĉi tiu arketip'a tem'o ven'as el la profund'a antikv'ec'o kaj ĝi est'as komun'a en
la tradici'o'j de mult'a'j kultur'o'j.
#000942
MONATO: Kiu'n ĉef'a'n mesaĝ'o'n vi vol'is trans'don'i al la aŭskult'ant'o'j per vi'a kant'o Samarcanda
#000943
Vecchioni: Tiu'temp'e mi pens'is, ke la sort'o est'as pli fort'a ol hom'o'j. La tem'o de
Samarcanda jam est'is en la Bibli'o, en hind'a'j kaj arab'a'j mit'o'j. Hodiaŭ mi opini'as, ke ĉio tut'e
mal'as, ke ĝust'e la hom'o'j determin'as si'a'n propr'a'n sort'o'n.
#000944
MONATO: Kiom da el'don'o'j de vi'a muzik'a album'o Samarcanda aper'is ĝis nun? Kiom'as ĝi'a proksim'um'a
#000945
Vecchioni: Ili est'as tiom mult'a'j, ke mi eĉ ne memor'as. En'tut'e, ebl'e 700-800 mil'o'j
#000946
MONATO: Kiom da ital'a'j kaj ekster'land'a'j kant'ist'o'j plen'um'is vi'a'n kant'o'n?
#000947
Vecchioni: Kelk'a'j art'ist'o'j kant'is ĝi'n, inkluziv'e de la ital'a band'o
#000948
MONATO: Ĉu vi'a kant'o est'as traduk'it'a en ali'a'j'n lingv'o'j'n?
#000949
Vecchioni: Nur en la hispan'a'n. Ver'dir'e, mi est'is sen'iluzi'ig'it'a, sed por tio ekzist'as
mult'a'j kial'o'j, ek'de la mank'o de pen'ad'o flank'e de la el'don'ist'o'j ĝis la kompleks'ec'o
#000950
MONATO: Ni sci'as ankaŭ pri la re'far'aĵ'o de vi'a kanzon'o
Samarcanda en la ĉeĥ'a lingv'o kaj pri poezi'a'j traduk'o'j de ĉi tiu kant'o en Esperant'o. Ĉu vi sci'as
#000951
Vecchioni: Mi neni'o'n sci'is pri tio. Dank'o'n pro la bon'a'j nov'aĵ'o'j.
#000952
Vecchioni: Por mi, Samarkando est'as rigard'e ne'vid'ebl'a kaj sam'temp'e sen'fin'e al'log'a
urb'o. Ĝi est'as mir'ind'a lok'o kun special'a esenc'a viv'o'spac'o, kiu est'as en'korp'ig'it'a en
La mil kaj unu nokt'o'j kaj est'as konserv'it'a de la anim'o'j de hom'o'j kaj per la mir'ind'a'j arkitektur'a'j struktur'o'j.
Fakt'e, ĉi tie ĉio re'memor'ig'as la grand'eg'a'n histori'a'n scen'ej'o'n, kiu asert'as la potenc'o'n
de bel'o, bon'o kaj mond'a ord'o, kaj kie ĉio demonstr'as, ke la sort'o grand'part'e de'pend'as
#000954
MONATO: Ni sci'as, ke vi est'as ne nur kompon'ist'o, kant'verk'ist'o kaj kant'ist'o, sed ankaŭ aŭtor'o
de plur'a'j fikci'a'j libr'o'j. Ĉu vi pov'us kon'at'ig'i ni'a'j'n leg'ant'o'j'n kun vi'a libr'o por infan'o'j
#000955
Vecchioni: Tio est'is komun'a projekt'o, real'ig'it'a de mi kun'e kun bon'eg'a desegn'ist'o-dezajn'ist'o.
En rakont'o por infan'o'j, ni dev'is, form'e de fabl'o kaj parabol'o, prezent'i la venk'o'n
de viv'o super mort'o kaj de bon'o super mal'bon'o, kiel fabel'o, kiu est'as al'ir'ebl'a por
ili'a kompren'o de art'a'j bild'o'j, kaj kiu instru'u al ili ĉiu'j'n plej grav'a'j'n kaj bon'a'j'n
afer'o'j'n en la viv'o. La sun'plen'a kolor'ig'o kaj la mir'ind'a spirit'o de aventur'o kun tuŝ'o
de patin'o help'is don'i al la infan'a rim'o profund'a'n moral'a'n sent'o'n: ne est'u arog'a'j en
la moment'o'j de ĝoj'o kaj glor'o, rest'u saĝ'a'j, zorg'em'a'j kaj atent'a'j eĉ al'front'e de danĝer'o.
#000956
MONATO: Kio plej grav'as en vi'a viv'o kaj kre'a labor'o?
#000957
Vecchioni: Mi kred'as je la viv'o, kiu en si mem est'as feliĉ'o. Mi pens'as, ke hom'o spert'as
moment'o'j'n de melankoli'o, nostalgi'o, adiaŭ'o ne por el'ig'i mal'ĝoj'o'n kaj turment'i anim'o'j'n,
sed por spir'i viv'o'n en ties tut'a ne'halt'ig'ebl'a mov'ad'o kaj divers'ec'o. Ja fin'fin'e, la
viv'o, kiel rapid'ant'a trajn'o, ebl'ig'as al ni rigard'i, ŝajn'e, al la sam'a'j afer'o'j, sed
inter'temp'e, mal'kovr'ant'e ĉiu'foj'e i'o'n nov'a'n kaj signif'a'n.
#000958
MONATO: Vid'u, dum preskaŭ kvar'dek jar'o'j mult'a'j el vi'a'j sam'land'an'o'j en Italio rakont'as aŭ
skrib'as al ni, ke ĝust'e la kanzon'o Samarcanda grand'part'e influ'is ili'a'n dezir'o'n vojaĝ'i
#000959
Vecchioni: Ĉar Samarkando est'as bel'ec'o kaj mister'o. En la kolektiv'a imag'pov'o, Samarkando
est'as bild'o de unu el la „ne'vid'ebl'a'j urb'o'j” (Le città invisibili) de ni'a verk'ist'o Ital'o Calvino. Kun si'a unik'a arkitektur'o kaj histori'a pejzaĝ'o, la
urb'o en'korp'ig'as unu el la ne'solv'ebl'a'j labirint'o'j de argentina proz'ist'o kaj poet'o Jorge
#000960
Vecchioni: Mi kred'as, ke la plej bon'a dezir'o de mi al ĉiu'j naci'o'j kaj land'o'j est'as
la sekv'a: pac'o, stabil'ec'o, saĝ'ec'o kaj bel'ec'o est'u ĉiam kun vi!
#000962
Mi ĝoj'is leg'i vi'a'n artikol'o'n
Havano 500-jar'iĝ'os ĉi-jar'e (MONATO 2019/02, p. 10) kaj ek'sci'i, ke Kubo est'is fond'it'a en 1515 far'e de hispan'a esplor'ist'o Panfilo de
Narvaez. Sign'o star'as antaŭ indi'an'a mont'et'o en St. Petersburg, Florido, trans la strat'o
en kiu mi viv'is kiel infan'o. Mi ankoraŭ pov'as cit'i la sur'skrib'o'n laŭ'memor'e: „Ĉi tie al'ter'iĝ'is Panfilo de Narvaez, la 15an de april'o 1528. De la lok'o de ĉi tiu
antikv'a indi'an'a vilaĝ'o est'is lanĉ'it'a la unu'a esplor'ad'o far'e de blank'ul'o de la nord-amerik'a
#000966
Lingv'o est'as mult'e pli ol nur'a komunik'il'o
#000967
Antaŭ ne'long'e mi spekt'is televid'a'n program'o'n pri afazi'o. Ĝis tiam mi sci'is preskaŭ
neni'o'n pri tiu strang'a kripl'ig'a stat'o, sed post konsult'o de Piv kaj Vikipedio mi konstat'is,
ke la termin'o, kiu de'ven'as de la grek'a vort'o αφασία [afasia] kaj signif'as „sen'parol'ec'o”, rilat'as al „perd'o de la parol'kapabl'o, sen paraliz'o de la lang'a'j muskol'o'j”.
#000968
La program'o tem'is pri la mal'ĝoj'a situaci'o de du pacient'o'j en rehabilit'a kaj terapi'a
centr'o, kiu'j pro apopleksi'o perd'is part'o'n de si'a mov'kapabl'o kaj si'a'n tut'a'n – aŭ preskaŭ tut'a'n – parol'kapabl'o'n.
#000969
La unu'a pacient'o, kies re'san'iĝ'o est'is relativ'e sukces'a, est'is profesi'a futbal'ist'o,
kiu kompren'ebl'e ne plu pov'is daŭr'ig'i si'a'n sport'a'n karier'o'n post la ek'aper'o de la mal'san'o.
Post la kurac'ad'o li tamen kapabl'is de'nov'e marŝ'i, kur'i kaj far'i iom da gimnastik'o.
Pli'e li re'akir'is sufiĉ'e mult'e da si'a parol'kapabl'o, kvankam li ne re'hav'is si'a'n mem'fid'o'n
por pov'i facil'e babil'i kun ne'kon'at'o'j kaj ja forges'is mult'a'j'n vort'o'j'n kaj esprim'o'j'n.
La rezult'o de la terapi'o de la du'a pacient'o est'is mult'e mal'pli kontent'ig'a. Li mal'facil'e
mov'is la brak'o'j'n kaj la krur'o'j'n, kaj li apenaŭ pov'is parol'i, el'ig'ant'e nur „jes”, „ne” kaj „mi ne sci'as”. Li iel montr'is, ke li sci'as, kio'n li vol'as dir'i, sed ne kapabl'is el'buŝ'ig'i la vort'o'j'n.
#000970
Forges'o de la de'nask'a lingv'o
#000971
Ambaŭ mal'feliĉ'ul'o'j esprim'is si'a'n kor'a'n dank'em'o'n kaj plezur'o'n, kvankam ni'a kontribu'o
est'is tre mal'grand'a kaj (por ni) sen'kost'a. Ni'a spert'o konfirm'as, ke ies lingv'o est'as
mult'e pli ol nur'a inform'il'o aŭ komunik'il'o. Ĝi est'as esenc'a part'o de ni'a anim'o, kaj
sen ĝi oni est'as apart'ig'at'a for de la hom'ar'o.
#000974
La aranĝ'o okaz'is sub la egid'o de la eŭrop'a komision'an'o pri viv'medi'o, mar'afer'o'j kaj
fiŝ'kapt'ad'o Karmen'u Vella el Malto. Sukces'o'n rikolt'is hungar'a migdal'arb'o, gajn'int'a
dank'e al 45 132 voĉ'o'j. La du'a'n lok'o'n ating'is kverk'o en la rus'a region'o Abramcevo (per
39 538 voĉ'o'j), kaj la tri'a'n premi'o'n gajn'is cent'jar'a ileks'kverk'o (ali'nom'e ĉiam'verd'a
kverk'o) el la portugal'a Mont'e Barbeira (al'ven'is 32 630 voĉ'o'j por ĝi). En tiu inter'naci'a
konkurs'o grav'as ne la arb'a bel'ec'o, util'ec'o, grand'ec'o aŭ aĝ'o, sed precip'e la histori'o
de la arb'o rilat'e al hom'o'j. Ne mir'ind'as do, ke ĉiu el tiu'j arb'o'j hav'as si'a'n propr'a'n,
#000976
Prun'us dulcis) est'as 135-jar'aĝ'a kaj trov'iĝ'as en la hungar'a urb'o Pécs. Ĝi kresk'as inter blank'a'j
ŝton'o'j antaŭ preĝ'ej'o dediĉ'it'a al la virg'ul'in'o Maria. La episkop'o Janus Pannonius verk'is
si'a'n poem'o'n pri migdal'arb'o jam en 1466, kaj la bel'eg'a'j blank'a'j ĝis roz'kolor'a'j flor'o'j
de la gajn'int'a arb'o est'as por la lok'a loĝ'ant'ar'o simbol'o de virg'ec'o, etern'a re'nov'ig'o
#000977
La tig'frukt'a kverk'o (Quercus robur), arb'o kon'at'a ankaŭ kiel pedunkl'a kverk'o aŭ robur'o, en la rus'a region'o Abramcevo,
hav'as eĉ 248 jar'o'j'n. Dum si'a long'a viv'o, ĝi est'is mut'a atest'ant'o pri mult'a'j el'star'a'j
rus'a'j verk'ist'o'j, poet'o'j, pentr'ist'o'j kaj aktor'o'j, kiel inter'ali'e Gogol, Turgenev, Repin,
Vasnecov kaj Lev'it'a'n. Unu el la plej fam'a'j pentr'aĵ'o'j de Viktor Miĥajloviĉ Vasnecov
Kverk'a bosk'o en Abramcevo, kiu datum'as de 1883 kaj akir'is grand'a'n sukces'o'n. La pentr'aĵ'o est'as hodiaŭ ekspozici'at'a
en la ŝtat'a galeri'o Tretjakov en Moskvo.
#000978
La fortik'a kaj masiv'a 150-jar'a ileks'kverk'o (Quercus rotundifolia) en la portugal'a urb'o Mértola (region'o Alentejo) kontribu'as al la bio'divers'ec'o kaj
dis'volv'iĝ'o de la lok'a kamp'ar'o. Dum amik'a kun'sid'o kun ge'amik'o'j en ĝi'a ombr'o, oni pov'as
ĝis mal'fru'a nokt'o medit'i, el'ĝu'ant'e pac'o'n kaj trankvil'o'n.
#000979
Part'o'pren'is la konkurs'o'n 15 arb'o'j el 15 eŭrop'a'j land'o'j; voĉ'don'is en'tut'e 311 772 hom'o'j
el la tut'a Eŭrop'o. La konkurs'o, unu'a'foj'e lanĉ'it'a en 2011, vol'as atent'ig'i pri arb'o'j
kiel grav'a natur'a riĉ'aĵ'o, kaj sam'temp'e sub'ten'i inter'naci'a'j'n projekt'o'j'n pri medi'protekt'ad'o.
#000980
Dat're'ven'o de kuba kultur'a instituci'o
#000981
La unu'a kultur'a institut'o nask'iĝ'int'a post la venk'o de la kuba revoluci'o fond'iĝ'is en
1959 kaj reprezent'as la grav'ec'o'n, kiu'n por la ŝtat'o ĉiam hav'as la kuba kultur'o.
#000983
La institut'o est'as la ĉef'a aŭtoritat'o ne nur por produkt'i kin'art'aĵ'o'j'n en'land'e, sed
ankaŭ por organiz'i la „Inter'naci'a'n Festival'o'n de Latin-Amerik'a Kin'art'o”, kiu far'iĝ'is 40-jar'a en 2018.
#000984
Tio est'as la difin'o don'it'a de la unu'a oficial'a leĝ'o pri kultur'o, laŭ iniciat'o de la
kuba revoluci'o. Tem'as pri leĝ'o 169, kiu re'kon'as la ampleks'a'n valor'o'n de kin'art'o kiel
fort'a'n kial'o'n por tiam fond'i la institut'o'n.
#000985
ICAIC gvid'as ankaŭ la kin'art'a'n ag'ad'o'n en'land'e kaj util'ig'as ĝi'a'j'n trajt'o'j'n por prezent'i
plej divers'a'j'n kaj real'a'j'n hom'a'j'n kaj soci'a'j'n konflikt'o'j'n en'kadr'ig'it'a'j'n en la kubaj
#000986
En si'a unu'a jar'dek'o la institut'o produkt'is kelk'a'j'n el la plej el'star'a'j film'o'j, kiu'j
en'skrib'iĝ'is en la histori'o'n de la kuba kin'art'o en'land'e kaj ekster'land'e, kaj kiu'j krom'e
al'don'iĝ'is al re'kon'at'a'j ekster'land'a'j list'o'j de la plej alt'kvalit'a'j film'o'j de la 20a
#000987
Memorias del Subdesarrollo (Memor'aĵ'o'j de Sub'evolu'o, 1968),
La muerte de un burócrata (For'pas'o de burokrat'o, 1966) kaj
Cecili'a Valdés (1982), kiu baz'iĝ'as sur la roman'o
Cecili'a Valdés o La lom'a del ángel (Cecili'a Valdés aŭ la mont'et'o de la anĝel'o) de la aŭtor'o Ciril'o Villaverde
#000988
Kiel asert'is la kuba intelekt'ul'in'o Grazziella Pogolotti
3, „La institut'o ne nur prepar'is la kultur'a'n kin'art'a'n politik'o'n, sed ankaŭ kontribu'is
por form'i la kultur'a'n politik'o'n de tiu unu'a jar'dek'o”.
#000989
2. Ciril'o Villaverde de la Paz (1812-1894) est'is kuba artikol'ist'o, roman'ist'o, instru'ist'o,
traduk'ist'o kaj verk'ist'o. Post 1868 li em'is al la kuba sen'de'pend'ec'o.
#000990
En si'a last'a leter'o (MONATO 2019/05, p. 5) Alexander Gofen propon'as al la leg'ant'ar'o la „origin'a'n senc'o'n” de ras'ism'o. Sed konstat'end'as, ke la menci'it'a'j „antaŭ'juĝ'o, mal'bon'a trakt'ad'o aŭ ekspluat'ad'o” est'as nur simptom'o'j de ras'ism'o, ne la kern'o de la koncept'o mem. Tiu'n kern'o'n ne neces'as
long'e serĉ'i: ras'ism'o est'as pens'manier'o aŭ mond'koncept'o, laŭ kiu hom'o'j est'as konsider'at'a'j
ne kiel individu'o'j kun propr'a'j bon'a'j kaj mal'bon'a'j trajt'o'j, sed kiel an'o'j de iu supoz'at'a
ras'o. Ras'ism'a si'n'ten'o kaŭz'as ne nur mal'bon'a'n trakt'ad'o'n kaj ekspluat'ad'o'n de iu'j, sed
#000992
Kaj laŭ tiu vid'punkt'o la pens'manier'o kaj mond'koncept'o de s-ro Gofen ŝajn'as est'i esenc'e
ras'ism'a'j, precip'e kiam li nom'as en'migr'ant'o'j'n „lol'o”, do trud'herb'o de ali'a speci'o ol la lok'a loĝ'ant'ar'o. Mi invit'as s-ro'n Gofen humil'e
medit'i pri la signif'o de la zamenhofaj vort'o'j bulonj'a'j: „inter la gast'am'a'j mur'o'j de Bulonj'o-sur-Mar'o kun'ven'is ne franc'o'j kun angl'o'j, ne rus'o'j
kun pol'o'j, sed hom'o'j kun hom'o'j.”
#000993
De labor'u ĝis'mort'e al labor'u ĝis mort'o
#000994
„Labor'u 365 tag'o'j'n, 24 hor'o'j'n ĝis'mort'e” est'is kompani'a slogan'o de Watami [ŭatami], grand'a trink'ej-ĉen'o, kies prezid'ant'o far'iĝ'is
membr'o de la Ĉambr'o de Konsil'ist'o'j. „Eĉ se vi mort'us, ne las'u vi'a'n task'o'n!” est'is ali'a slogan'o skrib'it'a en la kompani'a kajer'et'o de Dentsu, la plej grand'a reklam'agent'ej'o
#000995
En la komenc'o de 2016 ŝok'is la land'o'n la si'n'mort'ig'o de Takahaŝi Macuri, 24-jar'aĝ'a
fraŭl'in'o, kiu, akir'int'e diplom'o'n en la universitat'o de Tokio, dung'iĝ'is ĉe Dentsu 9
monat'o'j'n antaŭ'e. Kelk'a'j'n monat'o'j'n antaŭ ol mort'i en decembr'o ŝi krom'labor'is ĉ. 105
hor'o'j'n monat'e. Tiam ŝi publik'ig'is en Tviter'o: „Mi perd'is ĉiu'j'n sent'o'j'n krom dorm'em'o ... jam je la kvar'a hor'o trem'ad'as mi'a korp'o ...
#000996
Dentsu post'e pag'is 500 000 en'o'j'n (ĉ. 4000 eŭr'o'j) pro romp'o de la leĝ'o pri labor'norm'o'j,
sed nek la prezid'ant'o nek la super'ul'o de Takahaŝi est'is akuz'at'a'j. Tiu ĉi ĉef'o labor'ig'is
kaj molest'ad'is ŝi'n dir'ant'e „20 hor'o'j da vi'a krom'labor'o neni'o'n signif'as por la kompani'o” kaj „Mank'as kapabl'o al vi, kiu sent'as la nun'a'n task'o'n pen'ig'a.”
#000997
Laŭ la japan'a Kabinet'a Ofic'ej'o en 2015 si'n mort'ig'is 2159 hom'o'j pro problem'o'j rilat'a'j
al si'a labor'o. Jam en 2001 la ministr'ej'o pri bon'fart'o kaj labor'o publik'ig'is, ke krom'labor'i
pli ol 80 hor'o'j'n dum 2 ĝis 6 monat'o'j aŭ 100 hor'o'j'n dum 1 monat'o, hav'as grand'a'n risk'o'n
#000999
Kial japan'o'j tiel long'e labor'as kaj ne for'las'as labor'ej'o'j'n, kiu'j preskaŭ ĝis'mort'e
prem'as ili'n? Unu'e, labor'ist'o'j em'as labor'i long'e por hav'i krom'pag'o'n, ĉar la salajr'o
est'as mal'alt'a. Iu esplor'institut'o kalkul'is, ke se krom'labor'o est'us abol'it'a, la labor'ist'ar'o
da eŭr'o'j). Du'e, mult'a'j labor'ist'o'j – eĉ simpl'a'j dung'it'o'j – hav'as sent'o'n de respond'ec'o kaj pens'as, ke ili ne ĝen'u si'a'j'n koleg'o'j'n kaj klient'o'j'n
per si'a neglekt'o aŭ rezign'o. Tri'e, precip'e en la serv'industri'o gast'o'j kaj klient'o'j
postul'as mult'e da serv'ad'o; ili dev'as est'i traktat'a'j kiel di'o'j, kio ŝarĝ'as labor'ist'o'j'n
#001000
Post la okaz'o de Dentsu mult'a'j grand'a'j kompani'o'j mal'permes'is tro long'a'n labor'ad'o'n.
Ili oft'e mal'ŝalt'is lum'il'o'j'n de ofic'ej'o'j post la 21a hor'o, por ke dung'it'o'j ne plu labor'u.
La dung'it'o'j, tamen, re'ir'is hejm'e'n kun hejm'task'o'j.
#001002
Ali'a, sed pli fundament'a kaj eventual'e pli grav'a kaŭz'o de long'a labor'ad'o est'as la
mank'o de labor'fort'o. Laŭ iu prognoz'o, en 2030 mank'os 6 440 000 labor'ist'o'j. Tial la
reg'ist'ar'o, kun'e kun la politik'o de en'konduk'o de gast'labor'ist'o'j kaj stimul'ad'o de vir'in'a
labor'o, lanĉ'is projekt'o'n ŝanĝ'i la aĝ'o'lim'o'n de emerit'iĝ'o de 60-65 jar'o'j al 70, kaj
sam'temp'e ali'ig'i la aĝ'o'lim'o'n de pensi'iĝ'o, tiel ke mult'a'j mal'jun'ul'o'j dev'as labor'i.
#001003
labor'is en Uson'o, 25,7 % en Briti'o, 19,4 % en Germanio kaj 8 % en Franci'o. Nun la
japan'a reg'ist'ar'o pen'e antaŭ'e'n'ig'as la projekt'o'n kaj intenc'as alt'ig'i tiu'n kvant'o'n ĝis
67 % en 2020 per la deviz'o „Kre'u la soci'o'n de dum'viv'a'j aktiv'ul'o'j”, kiu por mult'a'j mal'jun'ul'o'j aŭd'iĝ'as kiel „Labor'u ĝis'mort'e!”
#001004
Du ekzil'it'a'j reĝ'o'j, la mal'alt'statur'a Viktor'o Emanuelo la 3a (Italio) kaj la alt'statur'a
Ahmet Zog la 1a (Albanio) aper'as sur fot'o de 1946 dum kun'manĝ'ad'o en restoraci'o en
la ĉef'urb'o de la reĝ'land'o Egipti'o, reg'at'a de la alban'de'ven'a kaj pli ol unu'jar'cent'a
#001005
La reprezent'ant'o de la savoja famili'o – iam mal'amik'o de la reĝ'o alban'a, kies kron'o'n li for'rab'is la 12an de april'o 1939, far'iĝ'ant'e
reĝ'o de Italio-Albanio kaj Abiseni'o – est'is for'pel'it'a de si'a land'o per popol'a referendum'o juni'e 1946. Li reg'is Italion
dum 46 jar'o'j kaj mort'is en Egipti'o unu jar'o'n post'e.
#001006
Ahmet Zog la unu'a est'is proklam'it'a reĝ'o de Albanio en la jar'o 1928 kaj est'is dev'ig'it'a
for'las'i la land'o'n en la unu'a'j tag'o'j de april'o 1939, post kiam faŝist'a Italio invad'is
ĝi'n. Tamen komun'ist'o'j mal'permes'is al li re'ven'i Albanion por ili'a kongres'o dum'milit'a,
maj'e 1944. Ahmet Zog mort'is en Parizo en la jar'o 1961.
#001007
Van'e ambaŭ daŭr'e esper'is re'star'ig'o'n de la monarki'o per'e de si'a'j hered'ant'o'j. Tamen,
ambaŭ reg'ist'ar'o'j post long'a temp'o akcept'is, ke la reĝ'a'j famili'o'j plu'viv'u en la patr'uj'o.
Tiel, la ost'o'j de Emanuelo est'is re'en'tomb'ig'it'a'j en Italio decembr'e 2017, kaj la vidv'in'o,
la fil'o kaj la nov'edz'in'o de Ahmet ek'loĝ'is kaj en'tomb'iĝ'is en Tiran'o. Ceter'e la nep'o
kun la nov'edz'in'o – nun loĝ'ant'a'j en la iam'a reĝ'a rezid'ej'o en Tiran'o – deĵor'as en ŝtat'a'j ofic'ej'o'j.
#001008
Fin'e de mart'o 2019 pli ol 4,4 milion'o'j da slovak'o'j voĉ'don'is por nov'a ŝtat'prezid'ant'o.
Venk'is, kun 1 056 000 voĉ'o'j, ne'kon'at'a 45-jar'a politik'ist'in'o, advokat'in'o kaj civil'a
aktiv'ul'in'o Zuzana Čaputová [zúzana ĉáputova].
#001009
Zuzana Čaputová decid'is kandidat'iĝ'i en mart'o 2018. En la unu'a faz'o de la prezid'ant'a'j
elekt'o'j ŝi ricev'is 40,6 % de la voĉ'o'j. Ŝi kaj Maroš Šefčovič [maroŝ ŝéfĉoviĉ], profesi'a
diplomat'o, vic'prezid'ant'o de la Eŭrop'a Komision'o kaj komision'an'o pri la Energi-Uni'o,
kiu ricev'is 18,7 % de la voĉ'o'j, avanc'is en la du'a'n faz'o'n de la elekt'o'j, kiu okaz'is
la 30an de mart'o 2019. En ĝi Čaputová ricev'is 58,4 % de la voĉ'o'j.
#001010
Šefčovič, sen'de'pend'a kandidat'o kun silent'a sub'ten'o de la reg'ant'a politik'a parti'o
SMER – sociálna demokracia (Direkt'o – social'demokrati'o), ricev'is nur 41,6 % de la voĉ'o'j. Mal'venk'o de tiu ĉi spert'a kaj
long'jar'a diplomat'o, kiu labor'as en alt'a'j posten'o'j en Eŭrop'a Uni'o, est'as ankaŭ amar'a
mal'venk'o por la politik'o de la reg'ant'a parti'o kaj por ĝi'a prezid'ant'o kaj eks'ĉef'ministr'o
Robert Fic'o. En'tut'e por la prezid'ant'a posten'o kandidat'is 15 hom'o'j.
#001011
Čaputová stud'is en la jur'a fakultat'o de la universitat'o Comenius en la slovak'a ĉef'urb'o
Bratislav'o. Fin'int'e si'a'j'n stud'o'j'n, ŝi komenc'is labor'i en la lok'a magistrat'o de mal'grand'a
urb'o Pezinok (ĉirkaŭ 30 km nord'e de Bratislav'o) kiel asist'ant'in'o en la jur'a fak'o,
kaj post'e kiel lok'a deput'it'o en la urb'o.
#001012
En 2016 ŝi ricev'is la prestiĝ'a'n inter'naci'a'n premi'o'n
Goldman Environmental Prize (Medi'a premi'o Goldman) pro si'a sen'ĉes'a kampanj'o kontraŭ mal'ferm'o de rub'aĵ'depon'ej'o
en la urb'o Pezinok. Čaputová hav'as ankaŭ si'a'n propr'a'n jur'a'n ofic'ej'o'n kaj est'as aŭtor'o
kaj kun'aŭtor'o de plur'a'j publik'aĵ'o'j kaj membr'o de la ret'o
Environmental Law Alliance Worldwide (ELAW, Tut'mond'a alianc'o pri medi'a jur'o) de medi'o'jur'ist'o'j. Ŝi est'as divorc'int'a kaj hav'as
#001013
De 2017 Čaputová est'as fond'a membr'o kaj vic'prezid'ant'o de la slovak'a social'liberal'a
Progresívne Slovensko (Progres'em'a Slovaki'o). Ŝi'n favor'is tiu'j, kiu'j ne kred'is la promes'o'j'n de la nun'temp'a'j
reg'ant'a'j politik'a'j parti'o'j. Ŝi'a prezid'ant'a kandidat'ec'o baz'iĝ'is sur ŝanĝ'o, ver'o, egal'ec'o,
help'o, just'ec'o kaj batal'ad'o kontraŭ korupt'ad'o. Ŝi mult'foj'e asert'is en la prezid'ant'a
kampanj'o, ke just'ec'o en Slovaki'o ne ĉiam aplik'iĝ'as egal'e al ĉiu'j. Ŝi'a'j grand'a'j avantaĝ'o'j
est'as bon'eg'a'j sci'o'j pri jur'o, polur'it'a retor'ik'o kaj pret'ec'o re'ag'i en ĉiu'j diskut'o'j.
#001014
Inter ŝi'a'j mal'avantaĝ'o'j nom'ebl'as sen'spert'ec'o pri en'land'a kaj ekster'land'a politik'o
kaj mal'fort'a sci'pov'o de la angl'a lingv'o. Laŭ politik'a'j analiz'ist'o'j Čaputová daŭr'ig'os
la politik'o'n de la nun'temp'a slovak'a prezid'ant'o Andre'j Kiska.
#001015
La prezid'ant'o'n oni elekt'as en Slovaki'o por serv'i kvin jar'o'j'n. La oficial'a en'posten'ig'o
okaz'os la 15an de juni'o 2019, kaj la unu'a ekster'land'a vizit'o de Čaputová est'os al
Ĉeĥi'o. Okaz'e de la inaŭgur'o de la kvin'a slovak'a ŝtat'prezid'ant'o, Zuzana Čaputová, la
Slovenská pošta) el'don'os poŝt'mark'o'n kun ŝi'a portret'o. Poŝt'mark'o'j kun portret'o de prezid'ant'o hav'as
long'a'n tradici'o'n en Slovaki'o (ankaŭ en la iam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o), sed ali'lok'e en la mond'o
tia'j poŝt'mark'o'j est'as mal'pli kutim'a'j.
#001016
Zuzana Čaputová ne est'as la unu'a prezid'ant'in'o de membr'o-ŝtat'o de Eŭrop'a Uni'o (antaŭ'is
ŝi'n i.a. Estoni'o, Kroati'o, Litovio kaj Malto), sed la unu'a prezid'ant'in'o en la histori'o
de la land'o'j de la viŝegrada grup'o (Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pollando kaj Slovaki'o).
#001017
Kvar'tag'a vizit'o de la brit'a princ'o Karlo
#001018
Karib'a vojaĝ'o de reprezent'ant'o'j de la brit'a reĝ'a famili'o inkluziv'is la angl'a'j'n eks'koloni'o'j'n
Sankt'a Luci'o, Barbad'o, Sankt'a Vincent'o kaj Grenad'in'o'j, Sankt'a Kristofor'o kaj Neviso
kaj Grenad'o. Kubo iĝ'is la ses'a, kvar'tag'a halt'lok'o, post kiu sekv'is la last'a cel'o:
#001019
La 25an de mart'o Miguel Díaz-Canel Bermúdez, la prezident'o de Kubo, oficial'e akcept'is
Karlon, princ'o'n de Kimr'uj'o, en la Palac'o de la Revoluci'o. Dum la renkont'iĝ'o la du
grav'ul'o'j inter'ŝanĝ'is si'a'j'n opini'o'j'n pri la stat'o de rilat'o'j inter Kubo kaj
Briti'o. Ili sam'opini'is pri tio, ke la rilat'o'j est'as baz'it'a'j sur kun'labor'ad'o kaj reciprok'a
kaj profund'a respekt'o, kaj pri la dezir'o dis'volv'i lig'o'j'n sur la kamp'o'j de san'protekt'ad'o,
kler'ig'ad'o, kultur'o, medi'o'protekt'ad'o kaj daŭr'ig'ebl'a dis'volv'ad'o. Briti'o kaj Kubo hav'as
sen'inter'romp'a'j'n histori'a'j'n rilat'o'j'n ek'de 1902.
#001020
Charles [ĉalz]), princ'o de Kimr'uj'o, kaj li'a edz'in'o Camilla, duk'in'o de Kornvalo, honor'is la
kub'an naci'a'n hero'o'n José Martí per flor'a kron'o sur Plac'o de la Revoluci'o. La program'o
de la vizit'o de la reĝ'famili'a ge'edz'a par'o al la plej grand'a inter la antilaj insul'o'j
est'is plen'a je divers'a'j ag'ad'o'j.
#001021
John Lennon, situ'ant'a en la havana kvartal'o Vedado, princ'o Karlo kaj duk'in'o Camilla ĝu'is skulpt'aĵ'o'n
pri la brit'a pac-aktiv'ul'o, kompon'ist'o kaj membr'o de la muzik'a grup'o
The Beatles, kiu'n kre'is kuba art'ist'o José Vill'a Soberón. Lennon far'iĝ'is viktim'o de atenc'o antaŭ
si'a dom'o en Nov'jork'o la 8an de decembr'o 1980. La brit'a'j ge'edz'o'j vizit'is ankaŭ la kultur'a'n
Yellow Sub'marin'e), nom'it'a alud'e al unu el la plej emblem'a'j kant'o'j de la brit'a rok'grup'o.
#001022
Akompan'at'e de Eusebio Leal Spengler, direktor'o de la Ofic'ej'o de la Urb'a Histori'ist'o
de Havano, princ'o Karlo kaj li'a edz'in'o pied'ir'is tra mal'larĝ'a'j strat'o'j de la mal'nov'a
Havano, kie oni sen'vual'ig'is statu'o'n omaĝ'e al Ŝekspiro.
#001023
En la sid'ej'o de la Kuba Vir'in'a Federaci'o duk'in'o'n Camilla akcept'is Teresa Amarelle,
la ĝeneral'a sekretari'o de la organiz'aĵ'o. La du vir'in'o'j inter'ŝanĝ'is ide'o'j'n pri vir'in'a'j
rajt'o'j kaj pri ili'a stat'o en Kubo, pri la ag'ad'o kontraŭ fizik'a kaj psik'a per'fort'o
kontraŭ vir'in'o'j, pri tem'o'j lig'it'a'j al la streb'ad'o garanti'i egal'ec'o'n de vir'in'o'j.
#001024
El'montr'o de kuba danc'a art'o
#001025
La reĝ'a'j gast'o'j vetur'is vizit'e al la special'a evolu'zon'o
Mariel (ZEDM), situ'ant'a 45 kilo'metr'o'j'n okcident'e de la ĉef'urb'o, en la provinc'o Artemiso,
kie ili part'o'pren'is en la ceremoni'o pri ek'konstru'ad'o de sun'panel'ar'o
Mariel Solar, kiu gener'os 50 mega'vat'o'j'n. Oni plan'as, ke ĝi plen'e funkci'os ek'de septembr'o. La antila
land'o aspir'as jam en la jar'o 2030 gener'i 24 el'cent'o'j'n de si'a energi'bezon'o el re'nov'ig'ebl'a'j
#001027
La vizit'o al Imun'ologi'a Molekul'a Centr'o (IMC) far'iĝ'is la last'a oficial'a ag'o de la
brit'a'j gast'o'j, kie oni rakont'is al ili pri IMC kaj pri la terapi'a vakcin'o
Cimavax-EGF, kiu est'as gvid'a produkt'o de IMC destin'it'a por lukt'i kontraŭ progres'int'a pulm'a kancer'o
#001028
Sen'dub'e plej oportun'a spec'o de urb'a trafik'o est'as metro'o. En mult'a'j urb'o'j tut'mond'e
#001029
Ukrainio ne post'rest'as. En la land'o metro'o ekzist'as en tri urb'o'j: Kievo, Ĥarkovo kaj
Dnipro (antaŭ'e Dnepropetrovsk). Krom'e, en la urb'o Krivyj Rig (rus'e: Krivoj Rog) est'as
tiel nom'at'a „rapid'a tram'o”, kiu laŭ la opini'o de iu'j iom simil'as al metro'o. Antaŭ jar'o'j oni plan'is konstru'i
metro'o'n ankaŭ en la urb'o'j Doneck kaj Lviv, sed la plan'o'j ne real'iĝ'is.
#001030
Plej evolu'int'a est'as la metro'o en la ukraina ĉef'urb'o Kievo. Tie la ide'o de sub'ter'a
fer'voj'o ek'est'is jam en 1884, sed ĝi'n ne aprob'is la kieva reg'ist'ar'o. La du'a'n projekt'o'n
pri metro'o en la ukraina ĉef'urb'o oni propon'is en 1916, sed ankaŭ ĝi ne efektiv'iĝ'is.
#001031
Nur en aŭgust'o 1944 la reg'ist'ar'o de Sovetio decid'is far'i esplor'o'j'n, teknik'a'n projekt'o'n
kaj antaŭ'kalkul'o'n de metro'o en Kievo. En april'o 1949 oni komenc'is ĝi'a'n konstru'ad'o'n,
kaj en 1960 ĝi'a unu'a lini'o ek'funkci'is. Nun la metro'o est'as modern'a inĝenier'a kompleks'o
kun divers'a'j serv'o'j kiel vagon'ripar'ad'o k.a.
#001032
En la sovetia period'o la metro'o port'is la nom'o'n de Vladimir Lenin, sed en la 90aj
jar'o'j la tabul'et'o'j'n kun tiu nom'o oni for'pren'is.
#001033
Komenc'e de la 60aj jar'o'j en Ĥarkovo oni konstru'is nov'a'j'n loĝ'ej'kompleks'o'j'n. Tio neces'ig'is
ankaŭ solv'o'n de la problem'o pri urb'a trafik'o.
#001035
Sur'ter'a'j spec'o'j de transport'ad'o ne plu sufiĉ'is lig'e kun la konstant'e pli'iĝ'ant'a nombr'o
de pasaĝer'o'j. La antaŭ'esplor'o'j montr'is, ke nek rapid'a tram'o nek unu'rel'a fer'voj'o pov'us
reg'i la situaci'o'n. Kiel sol'a solv'o evident'iĝ'is la konstru'ad'o de metro'o.
#001036
Ĝi ek'funkci'is somer'e de 1975 kaj est'as la du'a laŭ long'ec'o en la land'o. La metro'o konsist'as
el tri lini'o'j (long'e: 38,1 km), 29 staci'o'j kaj tri kruc'iĝ'staci'o'j. Je dispon'o est'as
ankaŭ du vagon'ej'o'j. Ĉiu'tag'e la metro'o'n uz'as 800 000 pasaĝer'o'j (laŭ proksim'um'a'j kalkul'o'j
ĝis nun vetur'is ĉirkaŭ 8 miliard'o'j da person'o'j).
#001037
La metro'o en la urb'o Dnipro est'as la plej nov'a. Ĝi hav'as nur unu lini'o'n kun 6 staci'o'j
#001038
Ties konstru'ad'o komenc'iĝ'is en 1981. Oni plan'is ĝi'n funkci'ig'i en 1991. Sed pro financ'a'j
mal'facil'aĵ'o'j kaj la dis'fal'o de Sovetio la funkci'ig'o okaz'is vintr'e de 1995. Tiu metro'o
est'as la plej mal'long'a en la mond'o. Por tra'vetur'i ĝi'n oni bezon'as 12 minut'o'j'n.
#001039
Holio est'as hindu'a fest'o por fest'i la al'ven'o'n de printemp'o per ĵet'ad'o de kolor'riĉ'a'j
pulvor'o kaj akv'o. Tio est'as vast'e fest'at'a en Barato, Nepalo kaj en ali'a'j land'o'j, kie
hindu'o'j loĝ'as. Pakistano est'as nom'at'a „la land'o de islam'o”, sed mult'a'j hindu'o'j loĝ'as ĉef'e en la provinc'o Sindho, kiu situ'as en la sud'a part'o
de Pakistano ĉe la land'lim'o kun Barato. Hindu'o'j konsist'ig'as 1,6 % de la tut'a loĝ'ant'ar'o
de Pakistano, kaj mult'a'j islam'an'o'j hav'as pra'a'j'n famili'an'o'j'n, kiu'j est'is hindu'o'j.
#001040
La fest'o okaz'is la 20an de mart'o 2019. La reg'ist'ar'o kaj kon'at'a'j politik'ist'o'j de Pakistano
kompliment'is hindu'a'j'n popol'o'j'n pro la fest'o. Pakistano est'as islam'a respublik'o, sed
tio ne signif'as, ke ĝi est'as land'o nur por islam'an'o'j. La motiv'o fond'i Pakistanon est'is
kre'i pac'a'n ŝtat'o'n, kie ĉiu'j hom'o'j pov'as hav'i liber'a'n kred'o'n. La fond'int'o de Pakistano,
Muhammad Al'i Jinnah, dir'is, ke ĉiu'j hom'o'j rajt'as hav'i si'a'n kred'o'n, kaj oni rajt'as
aparten'i al ajn'a religi'o kaj la ŝtat'o ne inter'ven'u. Hom'o'j kun mal'sam'a'j religi'o'j, lingv'o'j,
naci'o'j ktp, loĝ'as en unu ŝtat'o, Pakistano, sed divers'ec'o est'as oft'e bedaŭr'ind'e neglekt'at'a.
#001041
Ĉar Holio est'as hindu'a fest'o, mult'a'j islam'an'o'j konsider'as, ke fest'i ĝi'n est'as profan'a
ag'o; tial iu fest'ant'a dev'as pet'i de Di'o pardon'o'n. Vir'o'j kaj vir'in'o'j danc'as kun'e, ni
tuŝ'as la vizaĝ'o'n de ali'seks'ul'o'j por kolor'i ili'n, kaj tia'j ag'o'j est'as mal'bon'a'j laŭ
la opini'o de sever'a'j islam'an'o'j. Student'o'j part'o'pren'ant'a'j en la fest'o est'as oft'e kritik'at'a'j,
sed ili mem'fid'e dir'as, ke tio est'as ili'a kultur'o. Barato kaj Pakistano iam est'is unu
ŝtat'o kaj hom'o'j en ambaŭ land'o'j komun'e hav'as kultur'a'n tradici'o'n.
#001043
Opini'o'j dis'part'iĝ'as: iu dir'as, ke ni ne part'o'pren'u en fest'o de ali'a religi'o, sed ali'a
dir'as, ke jes. Se ni de'nov'e pens'as pri la motiv'o kre'i Pakistanon, oni dev'as toler'i
ali'a'j'n religi'o'j'n kaj la profund'ec'o'n de kred'o. Mi person'e pens'as, ke oni pov'us viv'i
pli feliĉ'e se oni toler'us la diferenc'o'j'n. Fest'i Holion ne est'as islam'a kultur'o, sed
sen'dub'e part'o de la pakistana kultur'o. Oni en Pakistano dev'as konsider'i la bezon'o'n
pri toler'em'o, kiu tamen bedaŭr'ind'e mank'as en la nun'temp'a mond'o.
#001044
En 2004, kiam Eŭrop'a Uni'o decid'is, ke en la balt'a'j land'o'j Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o
est'u prioritat'a fer'voj'konstru'ad'o, komenc'iĝ'is la tiel nom'at'a „jar'cent'a projekt'o” de la trans'eŭrop'a fer'voj'a ret'o
#001045
Ĉi projekt'o cel'as inter'lig'i Pollandon, la balt'a'j'n land'o'j'n kaj Finnlandon kaj tiel
pli'bon'ig'i la lig'o'n de centr'a kaj orient'a Eŭrop'o kun Germanio. La projekt'o antaŭ'vid'as
fer'voj'a'n lini'o'n lig'ont'a'n Talin'o'n (Estoni'o) kaj Varsovion (Pollando) tra Rig'o (Latvi'o)
kaj Kaunas (Litovio). La lig'o de Helsink'o al Talin'o ĉi-moment'e plu est'us per pram'ŝip'o'j,
sed en est'ont'ec'o tunel'o el'fos'ot'a inter Helsink'o kaj Talin'o ebl'ig'us lig'i la eston'a'n
ĉef'urb'o'n kaj Helsink'o'n per fer'voj'o.
#001046
Not'ind'as, ke por la fer'voj'a projekt'o mal'facil'aĵ'o'n kaŭz'as la fakt'o, ke ek'de la mez'o
de la 20a jar'cent'o ĝis nun en la balt'a'j land'o'j oni uz'as fer'voj'trak'o'n larĝ'a'n je 1520
mm, dum en Eŭrop'o la ŝpur'o est'as 1435 mm. Tial nun'temp'e la pli'mult'o de fer'voj'a'j ŝarĝ'o'j
ven'as el orient'a'j land'o'j, precip'e Rusio. Mank'o de rekt'a fer'voj'a lini'o inter Nord'a
kaj Balt'a Mar'o'j kaŭz'as al'don'a'j'n transport'kost'o'j'n.
#001047
La lini'o Talin'o-Varsovio long'os minimum'e 870 km. Eŭrop'a Uni'o cel'as al maksimum'a rapid'ec'o
de 249 km/h por pasaĝer'a'j trajn'o'j kaj 120 km/h por ŝarĝ'trajn'o'j. La invest'ad'o en projekt'o'j'n
en Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o ating'os proksim'um'e 5,7 miliard'o'j'n da eŭr'o'j. Nur en
Litovio invest'o'j super'os 2,4 miliard'o'j'n.
#001048
Dum'e, la nov'a 120-km-long'a lini'o de
Rail Baltica ating'as Kaunas, la du'a'n urb'o'n de Litovio. Per ĝi hodiaŭ ebl'as semajn'fin'e trajn'e ating'i
#001049
Ankaŭ est'is publik'ig'it'a la temp'o, kiu'n la trajn'o bezon'os por ating'i divers'a'j'n urb'o'j'n.
Ekzempl'e, anstataŭ la nun'a'j 9 hor'o'j bus'e, rapid'trajn'e la eston'a ĉef'urb'o Talin'o el
Vilnius est'os ating'ebl'a post 3 hor'o'j 38 minut'o'j, la pol'a ĉef'urb'o Varsovio post 4 hor'o'j
kaj la latv'a Rig'o post nur 1 hor'o 54 minut'o'j (hodiaŭ bus'e tio postul'as 4 hor'o'j'n).
Hodiaŭ la trajn'o inter Vilnius kaj Kaunas por ĉirkaŭ 100 km bezon'as ĝis 80 minut'o'j'n;
per rapid'a trajn'o sufiĉ'os nur 38 minut'o'j.
#001051
La vojaĝ'prez'o'j ĉi-moment'e ne est'as publik'ig'it'a'j, tamen klar'as, ke bilet'o'j por
Rail Baltica kost'os preskaŭ du'obl'e pli ol por bus'o, sed tamen rest'os du- aŭ tri'obl'e mal'pli alt'a'j
#001052
Kiel komplet'ig'o al la artikol'o
Popol'a iniciat'o por sav'i abel'o'j'n (MONATO 2019/05, p. 8) mi pov'as inform'i, ke inter'temp'e la leĝ'o'propon'o est'is trakt'it'a en la bavar'a parlament'o.
La reg'ist'ar'o promes'is, ke ĝi far'iĝ'os leĝ'o.
#001054
Kial Marielle Franc'o est'is murd'it'a? (MONATO 2019/05, p. 6): Mi renkont'is ŝi'n unu'foj'e, kaj mi pov'as dir'i, ke ŝi'a ekzist'o est'is ja minac'o al
la bandit'ar'o, kiu reg'as Rio-n. Kurioz'e, la murd'int'o proksim'as al la faŝism'a prezident'o
de mi'a kompat'ind'a land'o ...
#001055
Marielle Franc'o est'is murd'it'a (MONATO 2019/05, p. 6), ĉar ŝi defend'is la mal'riĉ'ul'o'j'n ... La murd'int'o est'as proksim'ul'o de ni'a aktual'a
#001056
Goncourt est'as atribu'at'a ĉiu'jar'e al la aŭtor'o de „imag'it'a verk'o proz'a”, kio normal'e signif'as, ke ĝi'n ricev'as aŭtor'o'j de roman'o'j. Sed kiam en 2017 la premi'o'n
ricev'is Éric Vuillard [erik vŭijár] pro la verk'o
L'ordre du jour („Tag'ord'o”), tio est'is surpriz'o, inter'ali'e ĉar la verk'o ne est'as roman'o de klasik'a spec'o. La
récit, do rakont'o, kaj en ĝi li rakont'as – kun grand'a imag'pov'o – seri'o'n da histori'a'j okaz'aĵ'o'j.
#001058
Tem'as pri okaz'aĵ'o'j en Eŭrop'o antaŭ la du'a mond'milit'o, dum la firm'ig'o de la nazi'a reĝim'o
en Germanio, precip'e rilat'e al la al'ig'o de Aŭstrio al la german'a regn'o kaj la fi'fam'a'j
inter'konsent'o'j munkenaj en la jar'o 1938a. Ĉio'n ĉi Vuillard rakont'as en vigl'a manier'o,
imag'ant'e la detal'o'j'n sed konstant'e al'don'ant'e pens'ig'a'j'n koment'o'j'n pri la rilat'o inter
histori'a real'o kaj la histori'a kompren'o de la post'e'ul'ar'o. Rezult'as tre leg'ind'a verk'o,
kiu'n kon'u ĉiu, kiu serioz'e interes'iĝ'as pri la histori'o de tiu epok'o.
#001059
Apart'e memor'ind'a'j en la tut'o est'as rakont'o'j pri adiaŭ'a vesper'manĝ'o, al kiu la brit'a
ĉef'ministr'o Chamberlain invit'is Ribbentrop, la eks'iĝ'ant'a'n ambasador'o'n de Germanio,
ĝust'e en la vesper'o, kiam german'a'j trup'o'j en'ir'as la aneks'at'a'n Aŭstrion, kaj pri la
munkena konferenc'o en septembr'o 1938.
#001060
Kaj tiu iom special'a verk'o est'as nun leg'ebl'a ankaŭ en Esperant'o. Gratul'ind'a est'as
la iniciat'o traduk'i grav'a'n last'a'temp'a'n verk'o'n, kaj mi al'vok'as al pli'a'j tia'j iniciat'o'j.
#001061
Esperant'o aktiv' mi ek'sci'as, ke la traduk'int'o hav'as ambici'o'j'n pri pli'a'j traduk'o'j literatur'a'j. Mi pov'as
nur rekomend'i al li, en ont'a'j afer'o'j konsil'iĝ'i ne nur ĉe si'a amik'ar'o sed ĉe ver'e spert'a'j
uz'ant'o'j de la lingv'o, kaj eventual'e eĉ part'o'pren'i en kurs'o'j aŭ labor'grup'o'j pri traduk'ad'o.
#001064
Lingv'a pri'pens'o pri ital'a revoluci'et'o
#001065
Dum la pas'int'a jar'o ankoraŭ ne est'is antaŭ'vid'it'e, ke en Italio rajt'as ge'edz'iĝ'i oficir'o
kaj sub'oficir'o. Ĉi-jar'e tio est'as ebl'a, kaj la ministr'o pri defend'o ĉe'est'is la unu'a'n
tia'spec'a'n ceremoni'o'n por gratul'i la ge'edz'o'j'n. Nu, la vort'o „geedz'o'j” est'as mal'facil'e aplik'ebl'a en ĉi tiu okaz'o, kaj mi uz'as la neŭtr'a'n (aŭ neŭtral'a'n) termin'o'n
„partner'o'j”, ĉar la nupt'a'n ceremoni'o'n fest'is du in'o'j.
#001066
Fakt'e, en Esperant'o, kiam oni ne pov'as (aŭ ne vol'as) indik'i la seks'o'n (nun oni foj'foj'e
parol'as pri „genr'o”), la teori'a regul'o de la Fundament'o est'as, ke por hom'o'j seks'e ne'difin'it'a'j oni uz'u la
pronom'o'n „ĝi”, sed, laŭ Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o, efektiv'e Zamenhof uz'is tio'n nur por infan'o'j.
#001067
Alexander Gofen ankoraŭ frap'ad'as per si'a venen'a proz'o (MONATO 2019/03, p. 10-11). Tio okaz'ad'as de plur'a'j jar'o'j. Ĉu la gazet'o inklin'as al faŝism'o?
Mi, blank'ul'a eŭrop'an'o, al'iĝ'as al neni'a religi'o, jud-krist'an'a aŭ ali'a. Jes ja, tio
ekzist'as! Sed mi sci'as pri mal'grand'a klik'o tut'e ne islam'a „Krani'o kaj tibi'o'j” (angl'e
Skull and bones), kiu vol'as reg'i la tut'a'n mond'o'n per milit'o, teror'o, mon'prem'o. Ĝi kre'as nigr'a'j'n ŝaf'o'j'n,
ĉef'e islam'a'j'n, por mal'atent'ig'i la popol'o'n pri la ver'a potenc'a organiz'aĵ'o, ĉar la fort'o
de tiu klik'o al'ven'as el la ombr'o. La mensog'o far'iĝ'as il'o por reg'i. Ĉu sinjor'o Gofen
ver'e konsider'as tiu'j'n mensog'o'j'n real'o?
#001068
Antaŭ 70 jar'o'j, la 12an de septembr'o 1949, mort'is la unu'a slovak'a botanik'ist'in'o, Izabel'a
Textorisová [tekstorisova], kiu okup'as apart'a'n kaj specif'a'n lok'o'n en la histori'o de
#001069
Izabel'a Textorisová nask'iĝ'is la 16an de mart'o 1866 en la mal'grand'a slovak'a vilaĝ'o
Ratková, ĉirkaŭ 200 kilo'metr'o'j'n nord-orient'e de Bratislav'o, en la famili'o de lok'a
advokat'o. Ŝi vol'is far'iĝ'i baz'lern'ej'a instru'ist'in'o, sed ŝi'a patr'o decid'is, ke ŝi est'os
leter'port'ist'in'o. Ne est'as mir'ind'e do, ke ŝi fin'is nur ses klas'o'j'n de la baz'lern'ej'o
kaj plu stud'is nur kiel mem'lern'ant'o. En 1886 ŝi sukces'e tra'pas'is poŝt'a'j'n ekzamen'o'j'n
kaj tiel ek'labor'is en nov'a poŝt'ofic'ej'o situ'ant'a en la mont'ar'a vilaĝ'o Blatnica, kie
ŝi rest'is praktik'e dum si'a tut'a viv'o.
#001070
Ŝi'a sopir'o al kler'iĝ'o est'is tiel fort'a, ke, krom la postul'em'a'j labor'a'j dev'o'j kaj la
zorg'ad'o pri si'a'j ge'patr'o'j kaj tri frat'in'o'j, spit'e al ĉiu'j antaŭ'juĝ'o'j kontraŭ la scienc'a
ag'ad'o de vir'in'o'j en tiu temp'o, ŝi lern'is ses fremd'a'j'n lingv'o'j'n (la latin'a'n, la german'a'n,
la franc'a'n, la rus'a'n kaj part'e ankaŭ la ital'a'n kaj la ruman'a'n) kaj intens'e stud'is
natur'a'j'n scienc'o'j'n – botanik'o'n, spele'ologi'o'n, astronomi'o'n kaj mineralogi'o'n.
#001071
La fin'o'n de si'a kre'em'a kaj produkt'em'a viv'o ŝi pas'ig'is en la mal'grand'a urb'o Krupina,
kie la 12an de septembr'o 1949 ŝi mort'is en la aĝ'o de 83 jar'o'j kaj kie ŝi est'as en'tomb'ig'it'a.
En 1981 ŝi'a'j rest'aĵ'o'j est'is transport'it'a'j en la naci'a'n tomb'ej'o'n en'e de la histori'a
urb'o Mart'in, kie ripoz'as mult'a'j eminent'ul'o'j de la slovak'a politik'a kaj kultur'a viv'o.
#001072
La vilaĝ'o Blatnica kuŝ'as ĉe la pied'o de la mont'ar'o Veľká Fatra (Grand'a Fatro), kies
ĉef'a mont'o'dors'o est'as 45 kilo'metr'o'j'n long'a. En la pitoresk'a'j val'o'j kaj herb'ej'o'j de
tiu mont'ar'o, Textorisová mal'kovr'is kelk'a'j'n rar'a'j'n endemi'a'j'n speci'o'j'n, kiel roz'a dafn'o
Daphne cneorum), edelvejs'o (Leontopodium alpinum) ktp. Ŝi'a nom'o en'skrib'iĝ'is en la scienc'a'n botanik'a'n nomenklatur'o'n, precip'e post kiam
ŝi mal'kovr'is en 1893 interes'a'n, antaŭ'e ne'kon'at'a'n, nov'a'n speci'o'n de kard'o sur la lok'a
mont'o Tlstá (Dik-korp'a). Tiu'n ĉi la hungar'a botanik'ist'o A. Margittai (1880-1939) post'e
nom'is, honor'e al ŝi, ĝust'e
#001073
Dum si'a viv'o Textorisová kre'is grand'a'n herb'o'kolekt'o'n, scienc'e nom'at'a'n
Herbarium Textoris, kiu en'hav'as proksim'um'e 5000 herb'o'j'n. Ŝi fak'e pri'skrib'is pli ol cent'o'n da nov'a'j plant'o'j
el la tiel nom'at'a „ĝarden'et'o Turiec”, la ĉirkaŭ'aĵ'o de Mart'in (pro la river'o Turiec, kiu tra'flu'as la distrikt'o'n Mart'in).
Si'a'j'n riĉ'a'j'n spert'o'j'n pri botanik'o ŝi regul'e publik'ig'is en la hungar'a fak'a period'aĵ'o
#001074
Textorisová hav'is ankaŭ proksim'a'j'n rilat'o'j'n kun Máša Haľamová, slovak'a poet'in'o de
fragil'a kaj pur'e vir'in'a lirik'o (MONATO 2018/07, p. 10 (2018/012265.php). Ŝi aper'ig'is ankaŭ mal'grand'a'j'n literatur'a'j'n artikol'o'j'n en la vir'in'a'j magazin'o'j
Listy žien (Leter'o'j de vir'in'o'j) kaj
Svet dievčat (Mond'o de knab'in'o'j), kolekt'is material'o'n pri slovak'a'j dialekt'o'j kaj sporad'e kun'labor'is
kun reprezent'ant'in'o'j de la slovak'a kaj ĉeĥ'a vir'in'a'j mov'ad'o'j.
#001075
Ukrainio: defi'o'j por la nov'a prezid'ant'o
#001077
Ĉiu'j naci'a'j kaj inter'naci'a'j observ'ant'o'j sub'strek'is, ke la unu'a kaj la du'a faz'o'j respond'is
al inter'naci'a'j demokrati'a'j norm'o'j, kontraŭ'e al la elekt'o'j de 2004, kiam el la „venk'o” de Viktor Janukoviĉ rezult'is la Oranĝ'a Revoluci'o kaj la venk'o de Viktor Juŝĉenko.
#001080
La ĉi-supr'a'n part'o'n oni kompren'u el histori'a vid'punkt'o. Ukraina Sovetia Social'ism'a
Respublik'o (Ukraina SSR) est'is la du'a laŭ grand'ec'o, grav'ec'o kaj loĝ'ant'ar'o el ĉiu'j
sovetiaj respublik'o'j, hav'ant'a nukle'a'n potencial'o'n kaj est'int'a kun'fond'ant'o de UN. Ukraina
SSR est'is la plej kompleks'a respublik'o de Sovetio, ĝi'a'j ali'pens'ul'o'j konsist'ig'is 75 %
de ĉiu'j sovetiaj politik'a'j mal'liber'ul'o'j. Pro tio, post la proklam'o de si'a sen'de'pend'ec'o
la 24an de aŭgust'o 1991 Ukrainio far'iĝ'is la mal'plej fid'ind'a najbar'o de Rusio, krom,
probabl'e, la tri balt'a'j land'o'j, kiu'j fakt'e por ĝi ne est'is tiel grav'a'j.
#001081
Ruslando pren'is de Ukrainio ne nur la nom'o'n (Petro la 1a de'komenc'e est'is car'o de Moskovio;
nur en 1721 li anonc'is si'n imperi'estr'o de la Grand'a, Blank'a kaj Mal'grand'a Rusioj),
sed ankaŭ la tut'a'n histori'o'n de la Kijiva Rusio (Ruteni'o). Fil'in'o'j de la Grand'a Kijiva
Princ'o Jaroslavo la Saĝ'a (983-1054) far'iĝ'is reĝ'in'o'j de Franci'o, Norvegi'o, Hungari'o.
#001082
En ali'a'j eks'a'j sovetiaj respublik'o'j, krom la balt'a'j land'o'j, Ukrainio kaj Kartveli'o,
prezident'o'j plen'um'as si'a'j'n dev'o'j'n dum mult'a'j jar'o'j. Kontraŭ'e, la rezult'o'j de elekt'o'j
en Ukrainio oft'e ne ripet'iĝ'as. Fakt'e, dum si'a 28-jar'a ekzist'o la sen'de'pend'a Ukrainio
hav'is 5 prezident'o'j'n, el kiu'j nur unu est'is re'elekt'it'a. Laŭ oni'dir'o'j, la last'a'j elekt'o'j
#001083
La elekt'a procez'o komenc'iĝ'is la 31an de decembr'o, tri monat'o'j'n antaŭ la unu'a faz'o.
Kutim'e, dum la nov'jar'a nokt'o'mez'o la prezident'o salut'as la popol'o'n kun bon'dezir'o'j por
la sekv'ant'a jar'o. Tio'n far'is la tiam'a prezident'o Poroŝenko, kaj tio'n el'send'is mult'a'j
televid'kanal'o'j, krom unu: „1+1”. Tiu last'a, kiu'n posed'as la riĉ'ul'o Kolomojskij, el'send'is salut'vort'o'j'n de la komik'a
aktor'o Volodimir Zelenskij, kiu anonc'is pri si'a intenc'o kandidat'iĝ'i por la prezident'a
posten'o. La histori'o sci'as pri simil'a'j fakt'o'j: laŭ'dir'e Lenin iam asert'is, ke eĉ kuir'ist'in'o
#001084
La iam'a sovet'i-ukraina por-komun'ism'a poet'o Pavlo Tiĉin'a verk'is poem'o'n (kiu'n nepr'e
dev'as parker'ig'i ukrainaj lern'ej'an'o'j), kiu komenc'iĝ'as per la vort'o'j:
Sur la plac'o, ĉe preĝ'ej'o
Est'u ataman' por ni ...1
Do, interes'a vic'o: kuir'ist'in'o, paŝt'ist'o, kaj nun, post 100 jar'o'j, komik'a aktor'o ...
#001085
Oni mult'e kritik'is kaj laŭd'is Poroŝenkon pro li'a'j mank'o'j kaj ating'o'j: li ja pli'fort'ig'is
la arme'o'n dum la milit'o kontraŭ Rusio, li help'is akir'i la „tomoson”, la dekret'o'n per kiu la Ortodoks'a Eklezi'o de Ukrainio far'iĝ'is la 15a sen'de'pend'a (de
Moskvo). Sed oni ne pov'is laŭd'i aŭ kritik'i la ali'a'n kandidat'o'n Zelenskij, ĉar li far'is
neni'o'n, ne aper'is publik'e ktp. Ankoraŭ unu mank'o de la aktor'o-prezident'o: li mal'bon'e
parol'as la oficial'a'n lingv'o'n de la ŝtat'o, la ukrain'an. Nur nun li serĉ'as instru'ist'o'n.
#001086
Analiz'ant'e la last'a'j'n elekt'o'j'n, oni menci'u ankaŭ mal'trankvil'ig'aĵ'o'j'n: dum en antaŭ'a
balot'ad'o en 2010 part'o'pren'is 25,5 milion'o'j da person'o'j, ĉi-jar'e tem'is pri nur 18,5
milion'o'j, 27 % mal'pli. Kial'o'j de tiu fakt'o est'as la aneks'ad'o de Krimeo far'e de Moskvo
kaj la milit'o kun Ruslando en Donbaso (orient'a Ukrainio); la elekt'o'j'n ne part'o'pren'is
ankaŭ civit'an'o'j de Ukrainio loĝ'ant'a'j en Rusio kaj Transnistrio (part'o de Moldavio
okup'it'a de Rusio). Ali'a grav'a faktor'o est'as la el'migr'ad'o pro la mal'facil'a'j ekonomi'a'j
kondiĉ'o'j en la land'o: nur en Pollando nun loĝ'as kaj labor'as proksim'um'e 2 milion'o'j
#001088
Mil'o'j da hom'o'j kolekt'iĝ'is sekv'a-tag'e apud la administr'ej'o de Petro Poroŝenko por dank'i
li'n pro la 5-jar'a sen'lac'a labor'o. Antaŭ la nov-elekt'it'a prezident'o Zelenskij star'as
defi'o'j de du milit'o'j: kontraŭ Rusio kaj kontraŭ korupt'ad'o. Sukces'o'j'n al li!
#001089
1. Traduk'o de la aŭtor'o. Ataman'o est'is titol'o de la plej super'a ĉef'o de la kozak'a'j
trup'o'j en la rus'a imperi'o.
#001090
Stud'o efektiv'ig'it'a cent'procent'e en Italio far'e de la institut'o IRCCS
Neuromed, en la centr'o'sud'a region'o Molizo, montr'is, kial spirulin'o (scienc'e:
#001092
En la river'o Devoll, sud-orient'e en Albanio, est'as konstru'at'a'j hidroelektr'a'j central'o'j,
kies kapacit'o est'as mal'pli grand'a ol tiu de la central'o'j en la river'o Drin – situ'ant'a en la nord'o – konstru'it'a'j jam en la komun'ism'a era'o, en la 70aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o.
#001098
Unu el ili, tiu de Moglica – la du'a en tiu river'o – est'as projekt'it'a kaj konstru'at'a de la norveg'a kompani'o
Statkraft jam de kvar jar'o'j. La 160 metr'o'j'n alt'a dig'o, unu el la plej alt'a'j en la mond'o, per'e
Franc'is garanti'os energi'pov'o'n de 180 mega'vat'o'j, kun jar'a produkt'ad'o de 450 000 mega'vat-hor'o'j.
La art'e'far'it'a lag'o ampleks'os pli ol sep kvadrat'a'j'n kilo'metr'o'j'n kaj hav'os volumen'o'n
de 400 milion'o'j da kubaj metr'o'j.
#001099
„La dig'o konsist'as el asfalt'a baz'o kaj lok'a plen'ig'a material'o”, dir'is la inĝenier'o kaj direktor'o William Burstrom. La central'o star'as sur mont'a
dekliv'o kaj la akv'o ven'as per 16-kilo'metr'a tunel'o tra rok'a masiv'o. En la konstru'ad'o,
laŭ s-in'o Rigela Gegprifti – ĉef'o de hom'rimed'o'j – est'as engaĝ'it'a'j pli ol 2000 labor'ist'o'j el 23 land'o'j.
#001100
Efik'o en la soci'a viv'o
#001101
Tia'j hidroelektr'ej'o'j – kun divers'a'j energi'pov'o'j – est'as konstru'at'a'j mult'nombr'e tra la tut'a Albanio. Ili efik'as bon'e al la infra'struktur'o
en la region'o kaj al pli'vigl'iĝ'o de la loĝ'ant'ar'a viv'o.
#001102
En Italio dum 2018 not'ind'e mal'alt'iĝ'is la nombr'o de mal'riĉ'a'j person'o'j. Ĉu ebl'e la kriz'o
#001103
Laŭ plur'a'j statistik'o'j publik'ig'it'a'j de la eŭrop'a statistik'a ofic'ej'o Eurostat, la nombr'o
de ital'a'j civit'an'o'j, kiu'j spert'is pas'int'jar'e grav'a'n material'a'n mank'o'n, est'is 5 035 000.
Unu'a'vid'e tio est'as alt'a nombr'o, sed fakt'e pli ol milion'o mal'pli ol la 6,1 milion'o'j
registr'it'a'j dum 2017. La person'o'j, kiu'j dev'is al'front'i signif'o'plen'a'n mal'hav'o'n, est'is
#001104
For'mort'o minac'as ĝis unu milion'o'n da speci'o'j
#001106
Laŭ freŝ'a 1800-paĝ'a raport'o far'e de Inter'reg'ist'ar'a Scienc'politik'a Platform'o pri Bio'divers'ec'o
Intergovernmental Scienc'e-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services, IPBES) est'as hodiaŭ en danĝer'o pli ol 40 % de la amfibi'a'j speci'o'j, preskaŭ 33 %
de la koral'a'j rif'o'j kaj pli ol tri'on'o de la mar'a'j mam'ul'o'j. El la 59 ekzist'ant'a'j speci'o'j
de raj'o'j kaj ŝark'o'j, 17 est'as en'danĝer'ig'it'a'j sekv'e de tro'a fiŝ'kapt'ad'o kaj ruin'ig'ad'o
de biotop'o'j. Klimat'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j kaj insekt'o'j damaĝ'as ankaŭ libanajn cedr'o'j'n. Ne mir'ind'e
do, ke la libana ministr'ej'o pri agrikultur'o en'konduk'is program'o'n, kiu antaŭ'vid'as la
plant'ad'o'n de ĝis 40 milion'o'j da cedr'o'j antaŭ 2030.
#001107
En la raport'o est'as inter'ali'e menci'it'e, ke bio'divers'ec'o est'as ni'a komun'a hered'aĵ'o
kaj la plej grav'a sekur'ec'a voj'o al la hom'a super'viv'ad'o. La inter'naci'a ar'o de fak'ul'o'j,
kiu'j pret'ig'is la esplor'o'n, resum'is jen'e la kvin kial'o'j'n, kiu'j plej influ'as la mal'aper'o'n
de best'o'j kaj plant'o'j. Tem'as pri mal'pli'iĝ'o kaj detru'iĝ'o de biotop'o'j, ne'leĝ'a ĉas'ad'o
de sovaĝ'a'j best'o'j, tut'mond'a pli'varm'iĝ'o, medi'a mal'pur'ig'o; fin'e kulp'as la ĉe'est'o de
nov'a'j speci'o'j de best'o'j kaj plant'o'j (ekzempl'e, rat'o'j, moskit'o'j, serpent'o'j ktp), kiu'j
ating'is de si'a'j origin'a'j lok'o'j ali'a'j'n mal'proksim'a'j'n land'o'j'n per'e de ŝip'o'j aŭ aviad'il'o'j.
#001108
La raport'o sci'ig'as, ke ekzist'as ne'rekt'a lig'it'ec'o inter klimat'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j/perd'o de
bio'divers'ec'o kaj la grand'iĝ'ant'a nombr'o de hom'o'j en la mond'o (kio kun'tren'as kresk'ant'a'n
konsum'ad'o'n de resurs'o'j): oni klar'ig'as, ke ek'de 1970 la agrikultur'a rikolt'o fakt'e tri'obl'iĝ'is,
dum el'hak'ad'o de arb'ar'o'j du'obl'iĝ'is. Ceter'e ĉiu'jar'e oni ekspluat'as 60 miliard'o'j'n da
tun'o'j da re'nov'ig'ebl'a'j kaj ne're'nov'ig'ebl'a'j natur'a'j resurs'o'j. La urb'o'j est'as nun du'obl'e
pli grand'a'j ol en 1992. Kompar'e kun 1980, la mal'pur'ig'o pro plast'o est'as dek'obl'e pli
mult'a. Pli'e, grand'a'j kvant'o'j da pez'a'j metal'o'j kaj toks'a'j fabrik-for'ĵet'aĵ'o'j mal'pur'ig'as
#001109
IPBES atent'ig'as, ke antaŭ 2016 mal'aper'is 9 % de la ras'o'j de mal'sovaĝ'a'j mam'ul'o'j bred'at'a'j
por nutr'ad'o aŭ labor'o. La damaĝ'o en eko'sistem'o'j, sam'kiel la esting'iĝ'o de spec'o'j de
sovaĝ'a'j kaj mal'sovaĝ'a'j best'o'j kaj plant'o'j, est'as rekt'a konsekvenc'o de grand'a'j kaj
mal'prudent'a'j ag'o'j de hom'o'j. La rezult'o'j de la raport'o cert'e est'os precip'a tem'o de
la mond'a konferenc'o pri protekt'ad'o de speci'o'j, kiu okaz'os en Ĉini'o ven'ont'jar'e. Dum
tiu konferenc'o est'os mond'vast'e determin'at'a'j la baz'a'j princip'o'j por la protekt'ad'o de
#001110
Oni fond'is la platform'o'n IPBES en Panam'o en 2012. Ĝi cel'as pli'fort'ig'i kaj profund'ig'i
scienc'a'n politik'a'n kun'labor'o'n por bio'divers'ec'o kaj daŭr'i'pov'a evolu'o. IPBES ag'ad'as
sub la aŭspici'o'j de kvar organiz'aĵ'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN): la Program'o de UN
pri la Hom'a Medi'o), Unesk'o, la Organiz'aĵ'o pri Nutr'ad'o kaj Agrikultur'o kaj la Program'o
de UN pri Dis'volv'ad'o. La sekretariat'o de IPBES trov'iĝ'as en Bonn'o (Germanio). La raport'o
est'is aprob'it'a dum ĝi'a 7a plen'a kun'ven'o de la 29a de april'o ĝis la 4a de maj'o 2019
#001111
Pli da inform'o'j hav'ebl'as angl'a'lingv'e ĉe
#001112
Orient'a Partner'ec'o: sukces'a politik'o de EU
#001113
Orient'a Partner'ec'o est'is fond'it'a en 2009 kiel diplomati'a projekt'o de Eŭrop'a Uni'o (EU)
post iniciat'o de Pollando. Ĝi prezent'as platform'o'n, kiu sub'ten'as eŭrop'a'n integr'ad'o'n
kaj cel'as pli'vast'ig'i la rilat'o'j'n kun la ses eks-sovetiaj respublik'o'j Armeni'o, Azerbajĝano,
Belorusio, Kartveli'o, Moldavio kaj Ukrainio.
#001114
Pri la est'ont'ec'o de Orient'a Partner'ec'o, sed ankaŭ pri inter'hom'a'j rilat'o'j, region'a
sekur'ec'o kaj ekonomi'a kun'labor'ad'o parol'is la ministr'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j de
la Viŝegrada Grup'o (Ĉeĥi'o, Hungari'o, Pollando kaj Slovaki'o) maj'e en Bratislav'o, Slovaki'o.
#001115
Laŭ la slovak'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, Miroslav Lajčák, li'a land'o de'long'e
konsider'as Orient'a'n Partner'ec'o'n sukces'a politik'o de EU kaj hav'as grand'a'n interes'o'n,
por ke ĝi est'u plu'e inter la prioritat'o'j de EU. En solen'a proklam'o sub'skrib'it'a de
la part'o'pren'ant'o'j oni esprim'is sub'ten'o'n al la land'o'j de Orient'a Partner'ec'o.
#001116
Plast'a'j rub'aĵ'o'j mal'pur'ig'as i.a. la mar'o'j'n. Fi'fam'a est'as grand'a kirl'iĝ'o mez'e en la
Pacifik'a Ocean'o. La plast'aĵ'o'j tie de'ven'as precip'e de tri river'o'j de orient'a kaj sud-orient'a
Azi'o. Pri 90 % de la mar'a'j plast'aĵ'o'j respond'ec'as 10 river'o'j, du en Afrik'o, la ali'a'j
en Azi'o. Sed la fenomen'o est'as tut'mond'e renkont'at'a ĉe strand'o'j. Fiŝ'o'j kaj ali'a'j viv'est'aĵ'o'j
sufer'as, manĝ'ant'e dis'frot'it'a'n plast'aĵ'o'n, la tiel nom'at'a'n mikro'plast'aĵ'o'n.
#001119
Est'as diskut'o'j, ĉu oni redukt'u la produkt'ad'o'n de plast'o'j. Sed tio pov'as hav'i nur marĝen'a'n
efik'o'n. La tut'mond'e produkt'at'a kvant'o (320 milion'o'j da tun'o'j aŭ da kubaj metr'o'j) est'as
laŭ volumen'o kompar'ebl'a al tiu de ŝtal'o (1662 milion'o'j da tun'o'j aŭ 210 milion'o'j da
kubaj metr'o'j). Tio signif'as, ke plast'a'j material'o'j hav'as avantaĝ'o'j'n, plen'um'as vast'iĝ'int'a'j'n
bezon'o'j'n kaj est'as ne nur super'flu'aĵ'o'j.
#001120
Tamen est'as dezir'ind'e drast'e lim'ig'i la plast'aĵ'o'j'n nur unu'foj'e uz'at'a'j'n (kiel la plej
mult'a'j pak'um'o'j, en Germanio 30,5 %, vid'u la diagram'o'n) kaj facil'e anstataŭ'ebl'a'j'n.
Eŭrop'a Uni'o nun mal'permes'os plast'a'j'n vat'baston'et'o'j'n, trink'ŝalm'o'j'n, unu'foj'a'j'n manĝ'il'o'j'n
k.a. kaj postul'as, ke la membr'o'ŝtat'o'j lim'ig'u la konsum'ad'o'n de plast'a'j sak'o'j al 90
ating'is la ĉi-last'a'n valor'o'n jam en 2017, ĉar – pro kampanj'o el la medi'o'protekt'a ministr'ej'o – plej mult'a'j vend'ej'o'j postul'as pag'o'n por la pli'mult'o de la sak'o'j. Oni nun vol'as pli'akr'ig'i
#001121
Por redukt'i rub'aĵ'o'j'n special'e en depon'ej'o'j, en 1991 Germanio mal'permes'is rekt'a'n depon'ad'o'n
kaj dev'ig'is produkt'ant'o'j'n re'pren'i kaj re'util'ig'i la pak'um'o'j'n. Sam'temp'e oni konstru'is
kaj modern'ig'is rub'o'brul'ig'ej'o'j'n. La jar'a depon'ad'o tiel redukt'iĝ'is je faktor'o 10, kaj
nur 1 % de la plast'a'j for'ĵet'aĵ'o'j ating'as depon'ej'o'j'n. Konsum'ant'o'j nun pag'as jam ĉe
la aĉet'o mal'mult'a'j'n cend'o'j'n por pak'um'o'j, mon'o'n, kiu est'as trans'don'at'a al firma'o'j,
kiu'j dis'spec'ig'as la kolekt'it'a'n pak'um'rub'aĵ'o'n.
#001122
Por evit'i plast'a'j'n for'ĵet'aĵ'o'j'n en la medi'o, cert'e iom help'as redukt'i la kvant'o'n de
unu'foj'a'j pak'um'o'j kaj ali'a'j tia'j var'o'j, aŭ per liber'a vol'o aŭ per impost'o'j aŭ per mal'permes'o'j.
Sed est'as mult'e pli efik'e kolekt'i ekz. pak'um'o'j'n kaj re'util'ig'i ili'n. Germanio – kaj ĝis nun bedaŭr'ind'e nur mal'mult'a'j ali'a'j land'o'j – est'as tiu'rilat'e sur bon'a voj'o. 99 % de la kolekt'it'a'j pak'um'o'j est'as re'util'ig'at'a'j,
aŭ kiel material'o aŭ kiel brul'aĵ'o.
#001129
Jen nur kelk'a'j ekzempl'o'j de mult'a'j ebl'a'j pli'bon'ig'o'j. Sed unu'a paŝ'o por redukt'i la
mond'vast'a'j'n plast'a'j'n for'ĵet'aĵ'o'j'n est'us, se mult'a'j land'o'j sekv'us simil'a'n voj'o'n kiel
#001131
Kiu ne esper'as la ne'esper'ebl'a'n, ne trov'os ĝi'n.
#001133
Heraklit'o oft'e nom'iĝ'as „la obskur'a” aŭ „la ne'kompren'ebl'a”, sed nepr'e li rest'as fascin'a.
#001134
André Cherpillod, laŭ propr'a asert'o ne'est'ant'e kapabl'a traduk'i Heraklit'o'n el la grek'a
original'o, uz'is plur'a'j'n divers'lingv'a'j'n traduk'o'j'n por el tiu'j distil'i si'a'n propr'a'n
versi'o'n. Tiu'n metod'o'n tre saĝ'a'n si'a'temp'e ankaŭ mi uz'is por mi'a versi'o de la
Evangeli'o kopt'a laŭ Tomas'o. Kaj la rezult'o, kiu'n en tiu ĉi libr'et'o li prezent'as, prav'ig'as li'a'n elekt'o'n.
#001135
Cherpillod kompren'ebl'e uz'is fak'ul'o'j'n al mi ne'kon'at'a'j'n, nun'temp'a'j'n, dum si'a'temp'e por
2 mi uz'is precip'e la tekst'fragment'o'j'n en la el'don'o de Brun'o Snell, München-Zürich,
#001136
La el'don'o'n de koleg'o-traduk'ist'o Cherpillod mi sen'hezit'e juĝ'as pli bon'a ol mi'a'n propr'a'n:
unu'e sen'ambigu'e li komenc'as per prezent'ad'o de si'a labor'metod'o, du'e li al'don'is en'konduk'o'n
#001137
Paĝ'o 7, ĉe I. La stult'ec'o de la hom'o'j kaj ili'a'j pens'o'majstr'o'j: „La surd'ec'o de la hom'o'j al la Diskurs'o”. La noci'o „diskurs'o” por franc'e-parol'ant'o'j nepr'e est'as kon'at'a, sed en tiu ĉi traduk'o el tiel for'a epok'o
ĝi impres'as al mi tro filozofi-fak'ul'e; mi mem mi'a'traduk'e prefer'is – kaj nepr'e rest'as ĉe tio – la mult'e pli simpl'a'n „parol'o”.
#001139
Rest'as al mi mir'ig'e, kiel mal'mult'e ŝanĝ'iĝ'is la hom'ar'o post tiu for'a period'o, kiam
mi leg'as en paĝ'o 11: „Koncern'e la mult'a'j'n mort'em'ul'o'j'n, / ili sat'iĝ'as kiel brut'o'j, per ventr'o, kaj seks'o,
#001142
Paĝ'o 11. Mi bedaŭr'as, ke erar'o'n mi trov'is en la rakont'o pri la efez'an'o'j plen'kresk'a'j:
„ili'n ekzil'is la plej'valor'a Hermodoro” dev'as est'i „ili ekzil'is la plej'valor'a'n Hermodoron”.
#001143
Al ĉiu sen'hezit'e mi pov'as rekomend'i tre trankvil'e, kvazaŭ gust'um'ant'e, ek'tra'leg'i tiu'j'n
ĉi cit'aĵ'o'j'n de tiu tre grand'a antaŭ'sokrat'a filozof'o. Ĝu'u ĝi'n!
#001144
Komenc'e de maj'o 2019 pap'o Francisko vizit'is unu'a'foj'e Bulgarion (jam vizit'it'a'n en maj'o
de 2002 de la pol'a pap'o Johano Paŭlo la 2a), kadr'e de vojaĝ'o, kiu post'e ven'ig'is li'n
ankaŭ al Nord-Makedonio. Bulgar'a rom'katolik'a monaĥ'in'o, frat'in'o Svetla Zekova, kiu
ag'as en monaĥ'ej'o de Respublik'o Kipro, sed flug'is al si'a patr'o'land'o por la okaz'o, ĉe'est'is
mem la event'o'n kaj hav'ig'is kelk'a'j'n ekskluziv'a'j'n fot'o'j'n, inform'ant'e ankaŭ la leg'ant'ar'o'n
de MONATO pri la ĉef'a'j tem'o'j trakt'it'a'j de la unu'a sud-amerik'a pap'o dum li'a vizit'o.
#001147
Post unu'tag'a rest'ad'o en la bulgar'a ĉef'urb'o Sofio, kie, serĉ'ant'e voj'o'n al ne tre facil'a
ekumen'ism'a dialog'o, li pov'is oficial'e renkont'i estr'o'j'n de la lok'a ortodoks'a eklezi'o
kaj pilgrim'e vizit'i la katedral'o'n de sankt'a Aleksander Nevski, li aviad'il'e ating'is
Rakovski. Tem'as pri urb'et'o loĝ'at'a de proksim'um'e 26 000 person'o'j en la sud'o de Bulgario,
ne mal'proksim'e de Plovdiv: tie viv'as mult'a'j rom'katolik'o'j kaj est'as monaĥ'ej'o de francisk'an'a'j
monaĥ'in'o'j, al kiu'j aparten'as ankaŭ Svetla Zekova.
#001148
En la maten'o de la 6a de maj'o 2019 pap'o Bergoglio (li'a ital'de'ven'a famili'nom'o) celebr'is
la sankt'a'n mes'o'n, dum kiu unu'a'foj'e ek'de si'a pap'iĝ'o li komuni'is 245 infan'o'j'n, kiu'j
ven'is de ĉiu part'o de Bulgario. La preĝ'ej'o sankt'a Mikael'o est'is plen'a, kaj mult'a'j
hom'o'j (10 000 en'tut'e al'ven'is tie por la okaz'o) ja ne pov'is en'ir'i en ĝi'n: ĉiu infan'o
pov'is do est'i akompan'at'a nur de unu ge'patr'o; la ali'a dev'is atend'i ekster'e. Fin'e de
la liturgi'o, riĉ'a de intens'a'j moment'o'j kaj reciprok'a'j dank'o'j, mult'a'j roz'a'j petal'o'j
(simbol'o de Bulgario) fal'is de la preĝ'ej'a plafon'o, salut'ant'e la pap'o'n.
#001149
En la post'tag'mez'o de la sam'a tag'o, post aŭtomobil'a tra'vetur'ad'o tra la urb'et'o Rakovski,
pap'o Francisko renkont'is la rom'katolik'a'n komun'um'o'n, aŭskult'ant'e plur'a'j'n el'kor'a'j'n atest'o'j'n
(ekzempl'e tiu'n de monaĥ'in'o, kiu rakont'is si'a'n mal'facil'a'n viv'o'n kaj la kial'o'n de si'a
decid'o, far'it'a dum pilgrim'ad'o en sud'a Franci'o, iĝ'i monaĥ'in'o por serv'i la ali'ul'o'j'n).
#001150
Li al'parol'is la ĉe'est'ant'o'j'n ital'lingv'e (help'at'e de bulgar'e'n traduk'ant'a pastr'o), dum
ili parol'is al li en la bulgar'a. Li kapt'is la okaz'o'n por long'e kaj spontan'e parol'i
al la bulgar'a komun'um'o pli kiel amik'o kaj spirit'a gvid'ant'o ol kiel reg'ant'o de la eklezi'o
(li oft'e asert'as, ke li sent'as si'n precip'e episkop'o de Romo).
#001151
Li ne tuŝ'is nebul'a'j'n doktrin'a'j'n tem'o'j'n, sed per emoci'plen'a'j rigard'o kaj voĉ'o sci'ig'is
si'a'n vid'punkt'o'n pri divers'a'j tem'o'j rilat'a'j al la ĉiu'tag'a viv'o kaj rakont'is anekdot'o'j'n
el si'a person'a spert'o. Jen unik'a ebl'o por kon'i kaj kompren'i, kia hom'o est'as pap'o Francisko,
preter tio, kio'n mal'preciz'e la inter'naci'a gazet'ar'o oft'e raport'as. Fakt'e oni oft'e li'n
mis'kompren'as pro li'a ag'manier'o tiel mal'proksim'a de la „tradici'o”, sed li klar'e montr'as, precip'e dum tiu'j renkont'iĝ'o'j kun kred'ant'o'j, si'a'j'n sincer'ec'o'n
#001152
Unu'e la pap'o dank'is al la ĉe'est'ant'o'j pro la varm'a bon'ven'ig'o, la bel'a'j tradici'a'j danc'o'j
kaj la divers'a'j parol'a'j atest'o'j. Li klar'ig'is, ke li pov'as fin'fin'e el'kompren'i, kial
Angel'o Roncalli (post'e far'iĝ'int'a pap'o Johano la 23a) en la pas'int'a'j jar'dek'o'j tiom
am'is Bulgarion, kie li jun'aĝ'e rest'is inter 1925 kaj 1934. La pap'o klar'ig'is, ke ni
dev'as vid'i per la okul'o'j de kred'o kaj de am'o, sekv'ant'e la spur'o'j'n de la „bon'a pap'o”, kiu sci'pov'is agord'i si'a'n kor'o'n laŭ tiu de Jesuo kaj ne konsent'is kun tiu'j, kiu'j
ĉirkaŭ si vid'is nur mal'bon'o'n kaj kiu'j'n Roncalli tial nom'is „profet'o'j de mal'bon'sort'o”. Oni ja dev'as fid'i je Di'o, kiu akompan'as ni'n daŭr'e kaj, eĉ mez'e de la problem'o'j de
la viv'o, kapabl'as real'ig'i ne'atend'it'a'j'n kaj surpriz'a'j'n projekt'o'j'n, anonc'is la pap'o.
#001153
Alud'ant'e al la tiu'maten'a vizit'o al la rifuĝ'ej'o de Vrazhedebna, li asert'is, ke li ĝoj'as
ek'kon'i hom'o'j'n de'ven'ant'a'j'n de plej divers'a'j land'o'j de la mond'o, al'ven'int'a'j'n al Eŭrop'o
por trov'i pli bon'a'j'n viv'kondiĉ'o'j'n. „Ni dev'as ek'konsci'i, ke ĉiu person'o est'as fil'o de Di'o, sen'de'pend'e de ties etn'o aŭ religi'a
aparten'o. Por am'i iu'n, ne neces'as pet'i ties viv'histori'o'n. Am'o ven'as antaŭ ĉio ĉi,
ĉar ĝi est'as sen'pag'a. Ĉu vi sci'as i'o'n pli'a'n? Ni dev'as atent'i.”
#001154
Li daŭr'ig'is si'a'n parol'ad'o'n per pli person'a kaj el'kor'a stil'o: „Mi neniam renkont'is pesimist'o'n, kiu far'is i'o'n bon'a'n en si'a viv'o. La Sinjor'o est'as
la unu'a, kiu ne pesimist'as. Pesimist'o'j detru'as ĉio'n, ili vid'as bel'a'n kuk'o'n kaj ĵet'as
vinagr'o'n sur ĝi'n. Jesuo si'a'flank'e est'as
ne-kurac-ebl-a optimist'o. Li ĉiam parol'as bon'e pri ni, klopod'ant'e konduk'i ĉiu'n el ni antaŭ'e'n, vet'ant'e
de'nov'e pri ni, don'ant'e al ni krom'a'n ebl'o'n post ĉiu fal'o kaj eĉ pek'o, tra'vid'ant'e nov'a'n
voj'o'n por ni. Kiel bel'as, kiam ni'a'j komun'um'o'j est'as konstru'ej'o'j de esper'o.”
#001156
„Eklezi'o neni'o ali'a est'as ol famili'o inter ali'a'j famili'o'j. Ĝi est'as dom'o kun mal'ferm'it'a'j
patr'in'o. Se pord'o ŝajn'as foj'foj'e ferm'it'a, la ŝlos'il'o est'as ĉiam sur ĝi, en la serur'o: oni
ne dev'as frap'i ĉe la pord'o, ĉiu pov'as mem mal'ferm'i ĝi'n sen pet'i apart'a'n permes'o'n.
Sufiĉ'as mal'mult'o por mal'ferm'i ĝi'n. Preĝ'ej'o'j ne est'u do ferm'it'a'j al iu ajn. Eklezi'o
est'as patr'in'o, ĉar patr'in'o ne kondamn'as, ne mal'aprob'as, sed ĉiam atend'as, kuraĝ'ig'as,
akcept'as. Patr'in'o'j neniam hav'as antaŭ'pret'ig'it'a'n respond'o'n; ili ĉiam konsol'as, ĉiam
hav'as surpriz'o'n por ni kaj vol'as ni'a'n feliĉ'o'n.”
#001157
„La dev'o de eklezi'o est'as hav'i mal'ferm'it'a'j'n pord'o'j'n, kiel far'is sankt'a'j Ciril'o kaj
Metod'o, kiu'j traduk'is la Bibli'o'n al slav'a'j lingv'o'j, por ke ĉiu hom'o pov'u kompren'i
la vort'o'n de Di'o kaj efik'e aplik'i ĝi'n al si'a propr'a viv'o. Oni dev'as nun el'ir'i, est'i
kuraĝ'a kaj kre'em'a, por prov'i kompren'i, kiel ebl'as traduk'i la am'o'n de Di'o, en konkret'a
kaj kompren'ebl'a manier'o, por la nun'a jun'ul'ar'o. Ni dev'as ating'i ties kor'o'n, kon'i ĝi'a'j'n
atend'o'j'n kaj rev'o'j'n kiel komun'um'o-famili'o, kiu sub'ten'as, akompan'as, invit'as spekt'i
la est'ont'ec'o'n per'e de esper'a'j okul'o'j, sen'de'pend'e de la frustr'iĝ'o'j kaj el'rev'iĝ'o'j, kiu'j'n
#001158
„En la mond'o est'as du kategori'o'j, kiu'j sufer'as mult'e: la jun'ul'ar'o kaj la mal'jun'ul'ar'o.
Ni dev'as ig'i ili'n renkont'iĝ'i, ili fakt'e bezon'as unu la ali'a'n. La mal'jun'ul'o'j est'as
la radik'o, la viv'a memor'o de ni'a kred'o. La jun'ul'o'j ja bezon'as radik'o'j'n, memor'o'n. Est'as
unu bel'a profet'aĵ'o de la profet'o Joelo:
La mal'jun'ul'o'j rev'ad'os, la jun'ul'o'j profet'ad'os. Kiam ili renkont'iĝ'as, la mal'jun'ul'o'j de'nov'e ek'rev'as, ek'viv'as, dum la jun'ul'ar'o est'as
kuraĝ'ig'at'a de ili. Ili tiel komenc'as vizit'i la est'ont'ec'o'n (ital'e
#001159
La pap'o fin'e ben'is la ĉe'est'ant'ar'o'n, memor'ig'ant'e la fam'a'n ben'o'n de pap'o Johano la 23a,
kiu mal'ferm'ant'e la 2an vatikan'a'n koncili'o'n sub lun'lum'o, invit'is si'a'temp'e la ĉe'est'ant'o'j'n
port'i al si'a'j hejm'o'j, kaj precip'e al si'a'j infan'o'j, li'a'n kares'o'n. Li salut'is la monaĥ'in'o'j'n,
la sacerdot'o'j'n, brak'um'ant'e inter'ali'e plur'a'j'n invalid'o'j'n, antaŭ ol ek'vetur'i al Nord-Makedonio.
#001160
La plej fam'a arĝent'a mon'er'o est'as taler'o kun portret'o de la imperi'estr'in'o Maria Theresia
#001161
En la urb'o Sankt Joachimsthal (hodiaŭ Jáchimov en Ĉeĥi'o) oni preg'is simil'a'j'n mon'er'o'j'n
ek'de 1519 ĝis 1528. Oni nom'is ili'n Joaĥim-taler'o'j aŭ mal'long'e taler'o'j. La nom'o „dolar'o” etim'ologi'e ven'as de taler'o.
#001163
La 21an de septembr'o 1753 Maria Theresia kaj la princ'o de Bavari'o konvenci'e re'nov'ig'is
la mon'sistem'o'n. El unu „Kolonj'a mark'o” (234 g da pur'a arĝent'o) oni preg'is 10, kaj el unu „Viena mark'o” (281 g da pur'a arĝent'o) 12 taler'o'j'n.
#001164
Sur la teritori'o de la tiam'a Habsburga Monarki'o est'is mult'a'j preg'ej'o'j. Unu el ili
est'is de 1764 ĝis 1805 en Günzburg, urb'o je 125 km okcident'e de Munkeno.
#001165
Sur la supr'a flank'o de taler'o el tiu preg'ej'o vid'ebl'as Maria Theresia en profil'o. Sur
la mon'er'o'j de 1764 kaj 1765 ŝi aper'as kun si'a bukl'a har'ar'o. En la period'o 1765 ĝis
1780 ŝi port'as vidv'in'a'n vual'o'n, ĉar ŝi'a edz'o for'pas'is en 1765. La mal'long'ig'it'a sur'skrib'o
est'as latin'a: M. THERESIA. D. G. R. IMP. HU. Bo. Reg. (Maria Theresia De'i Gratia Romanorum Imperatrix, Hungariae Bohemiaeque Reg'in'a, Maria Theresia, per di'a grac'o imperi'estr'in'o de la romi'an'o'j, reĝ'in'o de Hungari'o kaj
#001166
Sur kelk'a'j mon'er'o'j el la preg'ej'o Günzburg aper'as la liter'o G, post'e H. La liter'o'n
G ricev'is mon'er'o'j el la preg'ej'o en Nagybánya en Hungari'o (hodiaŭ Baia Mar'e en Rumani'o).
En 1805, dum la napoleonaj milit'o'j, oni ferm'is la preg'ej'o'n Günzburg, sed la konstru'aĵ'o'j
daŭr'e ekzist'as. Ni vizit'is la urb'o'n Günzburg en maj'o 2018 kaj pov'is en'ir'i la ej'o'j'n
#001169
En Aŭstrio la taler'o kun la portret'o de la imperi'estr'in'o est'is valid'a ĝis 1858, kaj
en iu'j afrik'a'j land'o'j eĉ en la 20a jar'cent'o. En kelk'a'j land'o'j ĝi ricev'is stamp'o'n „kontraŭ'mark'o” por indik'i, ke ĝi valid'as. La taler'o est'is preg'at'a ne nur en Aŭstrio, sed ankaŭ en
Londono, Romo, Milano kaj Kalkat'o. En'tut'e oni preg'is pli ol 400 milion'o'j'n da pec'o'j.
#001170
Dum la last'a'j jar'dek'o'j oni observ'is averaĝ'e kvin meteorit'o-fal'o'j'n en ĉiu jar'o. Kvin
el'cent'o'j de la trov'it'a'j meteorit'o'j konsist'as el metal'o'j (ĉef'e fer'o kaj nikel'o), la
ali'a'j el ŝton'o. Jam en la bronz'epok'o (2200 ĝis 800 antaŭ ni'a era'o), antaŭ la Fer'a
Epok'o (en Mez-Eŭrop'o de la 8a jar'cent'o antaŭ ni'a era'o ĝis la 5a jar'cent'o de ni'a era'o)
oni uz'is fer'o'n el meteorit'o'j.
#001172
Tambur'a bru'o kaj intens'a fulm'ad'o akompan'is la fal'o'n de meteorit'o la 1an de februar'o
2019, je la 13a hor'o, proksim'e de la urb'o Viñales en la okcident'o de Kubo. Supr'e de
la urb'o vid'ebl'is fum'a stri'o. La okul'frap'a event'o daŭr'is nur 20 sekund'o'j'n. Unu'e la
observ'ant'o'j kred'is, ke kraŝ'is aviad'il'o. Post'e ili kompren'is, ke meteorit'o fal'is. Tuj
oni komenc'is kolekt'i la fragment'o'j'n. Oni trov'is pli ol 100 kilo'gram'o'j'n da material'o.
Kelk'a'j pec'o'j kuŝ'is sur tegment'o'j, ali'a'j trov'iĝ'is profund'e en la mol'a ter'o.
#001173
Lud'o'vic Ferrière, la ĉef'a kurator'o de la meteorit'a kolekt'o de NHM, pri'skrib'as la nov'a'n
akir'aĵ'o'n: „Ĝi est'as preskaŭ tut'e kovr'it'a de ne-bril'a brun'e nigr'a fand'a krust'o, hav'as kor'a'n form'o'n,
kaj la mas'o est'as 61 gram'o'j. Flank'e ĝi est'as romp'it'a; tie oni vid'as la hel'griz'a'n struktur'o'n
de la mineral'o kaj ŝok-vejn'o'j'n. Laŭ la klasifik'o la meteorit'o est'as
ordinar'a kondrit'o L6. Kondr'o'j est'as kelk'a'j'n mili'metr'o'j'n grand'a'j silikat-glob'et'o'j en la meteorit'o.”
#001175
Christian Köberl, la ĝeneral'a direktor'o de la muze'o kaj esplor'ist'o de impaktoj, dank'is
al la kuba ambasador'o Ju'a'n Antonio Fernández Palacios pro la valor'a donac'o: „Por NHM, kiu hav'as la plej grand'a'n kaj mal'nov'a'n kolekt'o'n de meteorit'o'j, la vinjalesa
aerolit'o est'as valor'a pli'riĉ'ig'o de la kolekt'o.”
#001176
La vort'o „meteor'o” ven'as de la grek'a vort'o μετέωρος [meteor'os] kaj signif'as „en la aer'o”. En la 15a jar'cent'o oni opini'is, ke la ĉiel'o est'as di'a kaj sen'ŝanĝ'a kaj oni ne pov'is
imag'i, ke ŝton'o pov'as fal'i de grand'a distanc'o sur la ter'o'n. „Meteor'o” est'is tiam vort'o ankaŭ por veter'a'j fenomen'o'j kiel pluv'gut'o'j, nub'o'j kaj neĝ'flok'o'j.
Hodiaŭ oni sci'as, ke meteor'ŝton'o'j ven'as el la kosm'o kaj veter'fenomen'o'j aparten'as al
#001178
Meteoroid'o est'as ĉiel'a korp'o, kiu mov'iĝ'as tra la kosm'o. Meteor'o est'as lum'a fenomen'o,
kaŭz'at'a de la renkont'iĝ'o de meteoroid'o kun la atmosfer'o de Ter'o. Tre hel'a meteor'o
nom'iĝ'as bolid'o. Meteorit'o (nom'it'a ankaŭ aer'ŝton'o, aerolit'o, meteor'ŝton'o) est'as natur'a
mineral'a fragment'o, post'rest'aĵ'o de meteoroid'o, fal'int'a el la kosm'o sur Ter'o'n.
#001179
Komet'o est'as mal'grand'a kosm'a korp'o, oft'e kun du „vost'o'j”, unu el gas'o, la ali'a el polv'o. Pri impakto oni parol'as, se kosm'a objekt'o traf'as
#001180
Pri pederast'o kaj li'a'j viktim'o'j
#001181
Divers'a'j naci'o'j de la mond'o konstru'as ĉi tiu'n skulpt'aĵ'o'n en la nom'o de tut'mond'a'j patr'in'ec'o
kaj am'o kaj la kurac'a fort'o de muzik'o
. Tem'as pri fraz'o aper'int'a en la komenc'o de film'et'o de Michael Jackson pri li'a album'o
History. Kelk'a'j interpret'is ĝi'n kiel omaĝ'o'n al
La grand'a diktator'o de Charlie Chaplin, kiu kurioz'e ankaŭ uz'is la inter'naci'a'n lingv'o'n sur la ŝild'o'j de
la vend'ej'o'j en la jud'a kvartal'o.
#001182
Kvankam tiu'j fanatik'ul'o'j blind'e defend'as li'n, ili ne kapabl'as klar'ig'i fakt'o'n, kiu'n
tamen neni'u ne'as – nek li'a'j famili'an'o'j, nek li'a'j advokat'o'j: kio'n far'is Michael Jackson kun et'a'j knab'o'j
dum la pli ol 1000 nokt'o'j pas'ig'it'a'j kun'e en li'a dorm'o'ĉambr'o? La ĝis'nun'a'j pretekst'o'j
„li est'is ekster'ordinar'e kre'em'a, do natur'e hav'is bizar'a'n viv'o'n” kaj „li neniam ĝu'is normal'a'n infan'ec'o'n” ne plu konvink'as iu'n, kiu rigard'is la film'o'n.
#001184
Mi konfes'as, ke post spekt'ad'o de la film'o mi iom obsed'iĝ'is pri tiu ĉi tem'o, kaj leg'is
ĉio'n, kio'n oni iam skrib'is pri'e. Mi mal'kovr'is ali'a'j'n dokument'film'o'j'n de la jar'o'j 2002-2004,
en kiu'j inter'ali'e ĵurnal'ist'o'j kaj polic'ist'o'j montr'as, kio okaz'is en Neverland. Mi
rest'is ŝok'it'a. Krom'e, mi trov'is plur'a'j'n nov'aĵ'o'j'n de la 1990aj jar'o'j, en kiu'j la ĵurnal'ist'o
trankvil'e dir'as: „Michael Jackson al'ven'is akompan'at'a de si'a jun'a amik'o X, 9-jar'a”. Ankaŭ pri unu el li'a'j edz'iĝ'fest'o'j oni normal'e leg'as, ke „la edz'iĝ'atest'ant'o est'is Z, 8-jar'a amik'o de la stel'ul'o”. Ekzist'is tiom da atent'ig'a'j signal'o'j, ke el la nun'a perspektiv'o mal'facil'e kompren'ebl'as,
kial neni'u i'o'n far'is. Dum'e, la pederast'o daŭr'ig'is si'a'n krim'a'n ag'ad'o'n. Ver'ŝajn'e ni
ĉiu'j kulp'as, iu'grad'e, inkluziv'e de esperant'ist'o'j.
#001186
Antaŭ ne'long'e mi leg'is, ke la du plej grav'a'j hom'o'j, kiu'j (iom) uz'is Esperant'o'n est'is
pap'o Johano Paŭlo la 2a kaj la el'star'a kant'ist'o kaj danc'ist'o Michael Jackson. Honest'e
mi ne sci'as, ĉu mi kapabl'os aŭskult'i de'nov'e li'a'j'n kant'o'j'n sen re'vid'i la trist'a'j'n mien'o'j'n
de Wade kaj James. Ĉu ebl'as apart'ig'i la hom'o'n de ties kre'aĵ'o'j? Kiel ni rilat'u al la
mal'hel'a dimensi'o de art'ist'o? Ĉu ni daŭr'e menci'u li'n en ni'a propagand'a varb'ad'o?
#001187
Bril'a humur'o pri viv'o en Barcelono
#001188
Mi kun grand'a interes'o pren'is por recenz'o la libr'o'n, ĉar tiu ĉi verk'o de Eduard'o Mendoza,
diferenc'e de ali'a'j, ĝis nun ne ekzist'as en mi'a lingv'o. La verk'o (ne roman'o tamen,
sed grand'a novel'o) aparten'as al la ĝenr'o „humur'a scienc'fikci'o”, kies pint'a dis'flor'ad'o okaz'is en la 1950aj kaj 1960aj jar'o'j en kre'ad'o de Robert Sheckley,
William Ten'n kaj, apart'e, Stanisław Lem (Stel'a'j tag'libr'o'j de Ijon Tichy k.a.). Tiu ĉi verk'o, aper'int'a 30 jar'o'j'n post la pint'a'j specimen'o'j, est'as marĝen'a
por la aŭtor'o, tial ne ating'as ili'a'n nivel'o'n, sed est'as tut'e dign'a reprezent'ant'o de
#001189
La skrupul'a'j pri'skrib'o'j de divers'a'j kolizi'o'j kaj ironi'a'j menci'o'j de barcelonaj mor'o'j
nask'as la fort'a'n humur'a'n efik'o'n de la tut'a tekst'o, absurd'a'n komik'ec'o'n. Pro tio la
leg'ant'o, sen'de'pend'e de la grad'o de kon'at'ec'o kun la viv'o en Hispanio, oft'e sincer'e
rid'as. Nu, jen ekzempl'o: „Mi est'as al'ven'int'a je la lim'o de mi'a korp'a rezist'o. Mi ripoz'as met'ant'e mi'a'j'n du genu'o'j'n
sur la grund'o, la mal'dekstr'a krur'o fald'it'a mal'antaŭ'e'n kaj la dekstr'a fald'it'a antaŭ'e'n.
Vid'int'e mi'n je tiu poz'o, sinjor'in'o don'as al mi mon'er'o'n de du'dek kvin pes'et'o'j, kiu'n
mi tuj en'glut'as por ne ŝajn'i mal'ĝentil'a” (p. 15).
#001191
Erar'o'j ebl'as ankaŭ ĉe bon'a'j traduk'ist'o'j. Ili'n pov'as korekt'i prov'leg'ist'o'j kaj redaktor'o'j.
En la libr'o est'as menci'it'a'j eĉ du: Stéphane Brault kaj Lod'e Van de Veld'e. Sed ili
ĉu real'e neni'o'n prov'leg'is, ĉu mem ne tre bon'e reg'as la gramatik'o'n de Esperant'o. Ali'okaz'e
tiom da erar'o'j en la tekst'o ne rest'us. Ni nur bedaŭr'u, ke ĝu'ad'o'n de la bon'a verk'o
mal'help'as fuŝ'aĵ'o'j en la traduk'o.
#001193
La region'o'n ĉirkaŭ la urb'o Saint-Etienne stamp'is la ekspluat'ad'o de karb'o-min'ej'o'j.
Nun'temp'e ĉiu'j ŝakt'o'j est'as ferm'it'a'j. Rest'as ankoraŭ mult'a'j spur'o'j de tiu ekonomi'a
ag'ad'o, el kiu'j la plej el'star'a est'as la ŝakt'o'tur'o de
Puits Couriot (ŝakt'o Couriot, nun min'ej'o-muze'o), kaj ĝi'a'j du rub'aĵ'o-mont'et'o'j.
#001196
Antaŭ ne'long'e aper'is en lok'a ĵurnal'o artikol'o pri min'ist'o, kiu labor'is dum 64 jar'o'j.
Pierre Bru'as [pjer bru'as] nask'iĝ'is en 1857 kaj en'ir'is en min'ej'o'n en la aĝ'o de 10 jar'o'j.
Li fin'e emerit'iĝ'is en 1931, post 64 jar'o'j da labor'o: li est'is tiam 74-jar'a.
#001197
Li labor'is ĉe plur'a'j kompani'o'j, ĉiam kiel ĉe-fund'a min'ist'o. Kiel mult'a'j'n koleg'o'j'n
li'n traf'is plur'a'j labor-akcident'o'j, ekzempl'e iam li rest'is 5 hor'o'j'n super'kovr'it'a kaj
est'is ĝust'a'temp'e sav'it'a. Tiu akcident'o kaŭz'is la perd'o'n de du fingr'o'j. Li'a'j koleg'o'j
admir'is li'a'n energi'o'n kaj lert'ec'o'n. Ili nom'is li'n „pa'ĉj'o Bru'as” kaj rakont'is:
#001198
„Ĉe la ŝakt'o Cambefort li komand'is la supr'e'n- kaj mal'supr'e'n-lev'ad'o'n de la lift'o-kaĝ'o,
kun respond'ec'o pri la viv'o de min'ist'o'j. Tiam oni uz'is sonor'il'o'n por signal'i al la
surfac'a maŝin'ist'o: 1 frap'o por ir'i supr'e'n, 2 frap'o'j por ir'i mal'supr'e'n, 3 por iom retro'paŝ'i,
kiam la kaĝ'o halt'is tro alt'e, kaj kontinu'a sonor'ad'o por pet'i rekt'a'n supr'e'n'ir'ad'o'n.
Neniam li erar'is, kaj li nombr'is si'a'j'n sonor'il-frap'o'j'n en la region'a dialekt'o, parenc'a
al la okcitan'a lingv'o. Fakt'e li est'is vizit'int'a lern'ej'o'n dum nur kelk'a temp'o”.
#001199
Sed la ĉef'a kaŭz'o de li'a long'eg'a karier'o est'as famili'a: li zorg'is long'temp'e pri mult'nombr'a
famili'o. Li edz'iĝ'is unu'a'foj'e en 1883 kun Madeleine Vérot, kun kiu li hav'is du fil'in'o'j'n:
Philomène kaj Annette, nask'iĝ'int'a'j respektiv'e en 1885 kaj 1891. Tio est'is neni'o ekster'ordinar'a,
sed li'a edz'in'o bedaŭr'ind'e mort'is en 1904, kaj li re'edz'iĝ'is en 1906 kun Louise Mayanson.
Li est'is jam 49-jar'a, sed li est'is bon'e kon'at'a de si'a'j kun'ul'o'j kiel vir'o fort'a kaj
plen'e energi'a. Li'a nov'a edz'in'o est'is vidv'in'o kaj al'port'is al la ge'edz'a par'o si'a'j'n
4 infan'o'j'n. Krom'e ŝi nask'is kun Pierre Bru'as du pli'a'j'n infan'o'j'n, Louise kaj Félix,
#001200
Do, en la aĝ'o de 52 jar'o'j li respond'ec'is pri 8 ne'matur'a'j infan'o'j, sed tio ne mal'kuraĝ'ig'is
#001201
Tia tut'a viv'o da labor'o dev'is est'i agnosk'it'a. Tio'n pens'is la tie'a deput'it'o Petrus
Faure, kiam li ek'sci'is pri
pa'ĉj'o Bru'as. Li postul'is por li la medal'o'n de la Honor-Legi'o. Ĝeneral'e, tiu'n medal'o'n ricev'as
nur arme'a'j oficir'o'j aŭ alt'rang'ul'o'j, sed ĉi-foj'e tem'is pri simpl'a labor'ist'o, kies veŝt'o'n
li ornam'is la 1an de aŭgust'o 1937, mez'e de famili'an'o'j, amik'o'j kaj la tut'a komun'um'a
#001202
Li'a viv'o en la nun'temp'o
#001203
Kial tiu histori'o ni'n tuŝ'as profund'e ankoraŭ nun? Mult'a'j aspekt'o'j de li'a viv'o est'as
al'log'a'j. En tiu temp'o apenaŭ ekzist'is emerit'o-pensi'o'j aŭ sistem'o de soci'a asekur'o.
Labor'o est'is nepr'a neces'o. Ebl'e kelk'a'j liberal'ul'o'j (laŭ ekonomi'a vid'punkt'o) per li'a
ekzempl'o emfaz'os la ebl'o'n de pli long'a labor-karier'o, ĝust'e nun'temp'e, kiam pro la
pli'long'iĝ'o de viv'o aper'as financ'a'j problem'o'j ĉe emerit'o-kas'o'j. Tamen ali'a'j pov'os respond'i,
ke tia'j viv-kondiĉ'o'j est'as bild'o'j de la pas'int'ec'o. Feliĉ'e la soci'o progres'is, almenaŭ
#001204
En Vieno situ'as la palac'o
Albert'in'a, en kiu trov'iĝ'as la plej grand'a kolekt'o de grafik'aĵ'o'j en la mond'o. Krom'e tie est'as
daŭr'a ekspozici'o de la „Kolekt'o Batliner”, kiu ampleks'as verk'o'j'n ek'de la franc'a impresionism'o ĝis modern'a art'o. En la palac'a'j
ej'o'j oni ekspozici'as ne nur propr'a'j'n art'aĵ'o'j'n, sed ankaŭ daŭr'a'j'n aŭ por'temp'a'j'n prunt'aĵ'o'j'n
#001205
En la du'a du'on'o de la 17a jar'cent'o, sur la teren'o, kie nun star'as la palac'o, est'is
kort'eg'a konstru-ofic'ej'o. En 1742 ties direktor'o Emanuel Teles da Silva Tarouca [taruka]
(1696-1771) ricev'is de la imperi'estr'in'o Maria Theresia de Aŭstrio la permes'o'n ali'konstru'ig'i
ĝi'n al palac'o, kiu'n oni nom'is „Palac'o Tarouca”. Tarouca est'is la fil'o de la portugal'a ambasador'o, dum mult'a'j jar'o'j eduk'ist'o, grav'a
konsil'ant'o kaj intim'ul'o de Maria Theresia. Li pensi'iĝ'is en 1757. Post'e Maria Theresia
aĉet'is la palac'o'n kaj uz'is ĝi'n kiel gast'o'dom'o'n.
#001206
Albert kun si'a edz'in'o vojaĝ'is de januar'o ĝis juli'o 1776 tra Italio. En Venecio la
4an de juli'o 1776 la aŭstr'a ambasador'o Giacomo Durazzo trans'don'is al ili pli ol mil
kupr'o'gravur'aĵ'o'j'n, kiu'j pli'grand'ig'is la grafik'aĵ-kolekt'o'n. Tiu'temp'e oni ne plu amas'ig'is
kurioz'aĵ'o'j'n, sed fond'is scienc'e koncept'it'a'j'n kolekt'o'j'n kaj bibliotek'o'j'n.
#001208
En 1780 Albert iĝ'is aŭstr'a guberni'estr'o en Aŭstr'a Nederlando. Tie la kort'eg'a arkitekt'o
Louis de Montoyer (1749-1811) konstru'ig'is en Lak'e'n, nord'e de Bruselo, kastel'o'n, en
kiu la par'o loĝ'is. En 1792 Albert kaj Maria Christina pro revoluci'o dev'is fuĝ'i kun
la kolekt'o unu'e al Dresdeno, la hejm'urb'o de Albert. Post'e ili trans'loĝ'iĝ'is al Vieno.
En 1795 la imperi'estr'o Francisko la 2a sub'ten'is la par'o'n financ'e kaj donac'is al ili
la palac'o'n de la iam'a posed'ant'o Tarouca.
#001209
Albert komisi'is al si'a arkitekt'o Montoyer adapt'i la palac'o'n por si'a'j grafik'aĵ-kolekt'o
kaj bibliotek'o kaj inter 1802 kaj 1804 al'konstru'ig'is reprezent'a'n al'o'n, uz'ant'e ankaŭ
part'o'n de la aŭgustena monaĥ'ej'o. La palac'o iĝ'is pli ol du'obl'e pli grand'a. La nun 150
metr'o'j'n long'a fasad'o apud la imperi'estr'a palac'o Hofburg montr'as impres'e la financ'a'n
pov'o'n kaj mem'konsci'o'n de la duk'o. La intern'aĵ'o'j'n de la palac'o de Lak'e'n li integr'is
en nov'a'j'n pomp'a'j'n salon'eg'o'j'n kun silk'a'j teg'aĵ'o'j el Lion'o kaj or'um'it'a'j kristal'a'j lustr'o'j.
#001210
Dum la adapt'ad'o de la palac'o la par'o loĝ'is en Kaunitz apud Vieno, kie Maria Christina
mort'is en 1798. Ŝi est'is nur 56-jar'a. Maria Christina est'is la sol'a infan'o de Maria
Theresia, kiu rajt'is edz'in'iĝ'i ne laŭ la dinasti'a strategi'o de la imperi'estr'in'o, sed
#001211
Si'a'j'n last'a'j'n viv'jar'dek'o'j'n Albert pas'ig'is en si'a palac'o sen mult'a'j kontakt'o'j kun la
publik'o. Li pli'ampleks'ig'is la grafik'aĵ-kolekt'o'n. En 1816 Albert decid'is, ke ĝi est'u
ne'dis'ig'ebl'a kaj ne'vend'ebl'a valor'aĵ'o. Post li'a mort'o en 1822 la hered'ant'o'j pli'grand'ig'is
la kolekt'o'n. Post'e ĝi iĝ'is part'o de la Habsburga famili'a fond'aĵ'o. En 1870 la unu'a'n
foj'o'n oni nom'is la grafik'aĵ-kolekt'o'n
Albert'in'a memor'e al la nom'o de ĝi'a fond'int'o.
#001212
Post la unu'a mond'milit'o Aŭstrio iĝ'is respublik'o, kaj mult'a'j nobel'o'j perd'is si'a'n propr'aĵ'o'n.
Nov'a posed'ant'o iĝ'is la jun'a ŝtat'o, kiu ne pag'is kompens'o'n al la nobel'o'j. Oni vol'is
neni'ig'i la memor'o'n pri la monarki'a pas'int'ec'o. La pomp'a'j salon'eg'o'j ferm'iĝ'is. Ili iĝ'is
ten'ej'o'j de art'aĵ'o'j, ofic'ej'o'j kaj bibliotek'o'j. La kultur'a hered'aĵ'o iom post iom ruin'iĝ'is.
Tamen la grafik'aĵ-kolekt'o pli'grand'iĝ'is ĉe Alfred Stix, la direktor'o de
Albert'in'a de 1923 ĝis 1934. Li komplet'ig'is ĝi'n aĉet'ant'e franc'a'j'n kaj german'a'j'n desegn'aĵ'o'j'n.
Albert'in'a por la palac'o kaj kolekt'o iĝ'is oficial'a en 1921.
#001213
Albert'in'a sufer'is grav'a'j'n damaĝ'o'j'n pro bombard'ad'o far'e de uson'a'j aviad'il'o'j. Ĝis 1952 oni nur
supr'aĵ'e re'nov'ig'is la palac'o'n, kiu tamen perd'is si'a'n histori'a'n ident'ec'o'n. Dum la jar'o
1959 ĝi est'is mal'ferm'it'a nur 35 hor'o'j'n semajn'e, kaj la nombr'o de vizit'ant'o'j ne est'is
#001214
De 1962 ĝis 1986 direktor'o Walter Koschatzky re'viv'ig'is la palac'o'n kaj kolekt'o'n. Li
#001215
Oni ali'konstru'ig'is kaj re'nov'ig'is la konstru'aĵ'o'n en la 1990aj jar'o'j. La re'mal'ferm'o
okaz'is en 2003. Est'is restaŭr'it'a la histori'a fasad'o kaj 18 pomp'a'j salon'eg'o'j. En divers'a'j
land'o'j oni sukces'is aĉet'i original'a'j'n mebl'o'j'n el la period'o 1780-1822. La ĉef'a'n en'ir'ej'o'n
oni konstru'is sur la nivel'o de la 11 metr'o'j'n alt'a bastion'o. Est'iĝ'is nov'a'j ej'o'j por
ekspozici'o'j. Ties are'o kresk'is de 150 m2 al 5000 m2. Ek'de tiam la nov'a sub'ter'a ten'ej'o ampleks'as 5000 m2. Ind'as menci'i ŝtup'ar'o'n por fest'a'j event'o'j kaj spegul'a'n ĉambr'o'n.
#001216
Aktual'e la vizit'ant'o'j'n impres'as flug'il'simil'a tegment'o (Soravia Wing, 2003) el titan'o,
projekt'it'a de la aŭstr'a skulpt'ist'o Hans Hollein (1934-2014). Tem'as pri 53 metr'o'j'n
long'a, mal'larĝ'a tegment'o antaŭ la en'ir'ej'o, kiu aŭdac'e „tra'strek'as” la histori'a'n fasad'o'n. Tiu tegment'o est'is kaj est'as eg'e pri'diskut'at'a. Ĝi tamen neces'as,
ĉar ĝi protekt'as kontraŭ pluv'o la nov'a'j'n lift'o'n kaj rul'ŝtup'ar'o'n. Erwin kaj Hanno Soravia
pag'is la kost'o'j'n de la tegment'o. Krom'e ties famili'o okup'iĝ'is pri la konstru-projekt'o'j
#001217
Sub la tegment'o de la palac'o leg'ebl'as
Sammlung Batliner (Kolekt'o Batliner]. Ĝi konsist'as el 500 verk'o'j ek'de la franc'a impresionism'o ĝis modern'a
art'o kaj est'as kern'o de daŭr'a ekspozici'o. En 2007 tiu kolekt'o far'iĝ'is propr'aĵ'o de
Albert'in'a. La famili'o Rit'a kaj Herbert Batliner kolekt'is la art'aĵ'o'j'n ek'de la 1960aj jar'o'j.
#001218
La nombr'o de vizit'ant'o'j eg'e pli'iĝ'is. Ĝi ating'as preskaŭ 800 000 jar'e.
Albert'in'a est'as nun unu el la plej mult'e vizit'at'a'j muze'o'j en Vieno. Ĝi'a'j fak'o'j est'as grafik'aĵ'o'j,
fot'o'j, pentr'aĵ'o'j kaj arkitektur'a'j ekspon'aĵ'o'j. La nombr'o de kun'labor'ant'o'j pli'mult'iĝ'is
#001221
Ge'vir'o'j de l' mar'o vest'as si'n per long'a elast'a vost'o el plast'o, ŝirm'as si'a'j'n okul'o'j'n per okul'vitr'o'j
por naĝ'ad'o kaj en'akv'iĝ'as. Naĝ'ant'e oni ĉiel amuz'iĝ'as en basen'o, lag'o aŭ mar'o. Por komunik'iĝ'i
en la sub'akv'a mond'o oni ek'lern'as gest'o'lingv'o'n de man'o'j kaj mov'o'j. Oni uz'as si'a'n fantazi'o'n
en la naĝ'ad'o kaj trejn'as si'a'j'n muskol'o'j'n, precip'e tiu'j'n en la mez'o de la korp'o. Tial
ili'a ŝat'okup'o est'as ankaŭ fort'ig'a sport'o.
#001222
Tiu spec'o de naĝ'ad'o est'iĝ'is en Aŭstrali'o antaŭ dek'o da jar'o'j. Nun ĝi dis'vast'iĝ'as en
Eŭrop'o. En Finnlando oni jam al'iĝ'as al kurs'o'j pri „mar'vir(in)a naĝ'ad'o” (not'u, ke ankaŭ vir'o'j pov'as al'iĝ'i!). La kurs'o'j'n aranĝ'as hom'o'j, kies hobi'o far'iĝ'is
#001223
Plen'kresk'ul'o'j kaj ge'knab'o'j, kiu'j tim'as en'akv'iĝ'i, pov'as for'puŝ'i la tim'o'n imag'ant'e si'n
mar-est'ul'o'j. En la naĝ'ad'o oni komenc'as amuz'i si'n per fantazi'aĵ'o'j. Lud'ant'e oni mult'e
rid'as, serĉ'as trezor'o'j'n kaŝ'it'a'j'n sur la fund'o de la basen'o kaj admir'as la kolor'o'j'n
#001224
ge'vir'o'j de l' mar'o okaz'ig'is nask'iĝ'tag'a'n fest'o'n, kiu komenc'iĝ'is en basen'o, kie ili ĝis'sat'e admir'is la
lert'o'n kaj lud'o'j'n en la akv'o. Kiam ili fin'e sen'vost'ig'is si'n, ili ek'ĝoj'is pri si'a'j
re'trovit'a'j gamb'o'j. Iu el ili ek'kri'is: „Ho, mi tamen est'as du'pied'ul'o!”
#001225
Fakt'o'j: La plast'a naĝ'vost'o kost'as ĉirkaŭ 65 eŭr'o'j'n. Komenc'ant'o'j dev'as kapabl'i naĝ'i
50 m kaj sci'pov'i sen'streĉ'e flos'i sur la akv'o.
#001226
Kelk'a'j medikament'o'j tradici'e uz'at'a'j en la pas'int'ec'o kaj kon'at'a'j pro si'a efik'ec'o ne
plu hav'as la sam'a'n re'san'ig'a'n ec'o'n kaj tial far'iĝ'as pli kaj pli sen'util'a'j. Tio'n sci'ig'is
fin'e de april'o 2019, kun iom da mal'trankvil'o, fak'ul'o'j de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j. Ili klar'ig'is,
ke ne tem'as pri tut'e nov'a fenomen'o, sed ke oni jam spert'as ĉi-rilat'e ver'a'n tut'mond'a'n
kriz'o'n, kiu kompren'ebl'e pens'ig'as kaj tim'ig'as kaj medicin'ist'o'j'n kaj pacient'o'j'n. La
fenomen'o de rezist'ad'o kontraŭ medikament'o'j do daŭr'e pli'iĝ'as.
#001228
La konferenc'o'n organiz'is la ne-reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o
R20 - Regions of Climate Action (Region'o'j de klimat'a ag'ad'o), kiu'n en 2010 fond'is la uson'a aktor'o kaj eks'a guberni'estr'o
#001232
En si'a mal'ferm'a parol'ad'o la aŭstr'a prezident'o Alexander Van der Bellen sub'strek'is
la urĝ'ec'o'n, kun kiu oni dev'as kontraŭ'batal'i la klimat'ŝanĝ'iĝ'o'n. Li deklar'is: „Ni sci'as, ke la temp'o el'ĉerp'iĝ'as – la klimat-kriz'o ja ekzist'as de'long'e.” Nun oni dev'as invers'ig'i la tendenc'o'n pri el'las'ad'o de forc'ej'a'j gas'o'j. La soci'a'n kaj
ekonomi'a'n model'o'j'n est'ont'ec'e oni dev'as tiel ali'ig'i, ke ili funkci'u sen el'las'ad'o de
karbon'di'oksid'o. Tiu'n cel'o'n oni dev'as ating'i ĝis la jar'o 2050.
#001233
Aplaŭd'at'a est'is la parol'ad'o de Greta Thunberg, kiu fond'is en aŭgust'o 2018 la mond'skal'a'n
FridaysForFuture (Vendred'o'j por la est'ont'ec'o), kadr'e de kiu oni organiz'as protest'o'j'n kaj lern'ej'an'a'j'n
strik'o'j'n por pli bon'a klimat-politik'o kaj al'vok'as la reg'ist'ar'o'j'n aktiv'e ag'ad'i.
#001234
Thunberg dir'is, ke la hom'o'j eĉ ne sci'as, en kia danĝer'o ili trov'iĝ'as. Ili maksimum'e
rimark'as, ke io mal'ĝust'e funkci'as kaj ke iĝ'as pli varm'e. Kiam klar'iĝ'is al ŝi la detru'a'j
efik'o'j, kiu'j'n hav'as la klimat'ŝanĝ'iĝ'o, ŝi est'is mir'ig'it'a. Ĝi en'tut'e mank'as en la nov'aĵ'o'j
kaj ne ĉiu'tag'e oni parol'as pri tio. Fakt'e antaŭ long'a temp'o oni dev'is proklam'i kriz'a'n
stat'o'n de la klimat'o kaj aktiv'e ag'ad'i. Anstataŭ tio la tem'o pri klimat'o est'as traktat'a
#001235
La sved'a jun'ul'in'o apelaci'is, ke la politik'ist'o'j urĝ'e kontraŭ'ag'u la klimat'ŝanĝ'iĝ'o'n.
Kompren'ebl'e, milion'o'j da infan'o'j pov'us ir'i sur la strat'o'n, sed ili ne est'as gvid'person'o'j,
ankaŭ ne scienc'ist'o'j. Por mastr'i la kriz'o'n oni dev'us ali'ig'i ĉiu'j'n viv'o'sfer'o'j'n. Unu'op'a'j
solv'o'j, izol'it'a'j unu de ali'a, ne plu sufiĉ'as, dir'is Thunberg. La jun'a'j hom'o'j dev'us
postul'i de la nun respond'ec'a generaci'o: „Ni ne plu hav'as temp'o'n kaj ni ne al'las'os, ke vi el'tir'u vi'n!”
#001236
Arnold Schwarzenegger pled'is por pli da aktiv'ad'o kaj al'vok'is grand'a'j'n rev'o'j'n. Oni
opini'is li'n frenez'a en li'a viv'o, ĉar li hav'is ŝajn'e ne'ebl'a'j'n cel'o'j'n far'iĝ'i korp'o'kultur'ist'o-ĉampion'o,
film'stel'ul'o aŭ politik'ist'o. „Tamen rev'ul'o'j ali'ig'as la mond'o'n, kaj ne skeptik'ul'o'j”, emfaz'is Schwarzenegger. Li kritik'is, ke ankoraŭ 7 milion'o'j da hom'o'j mort'as jar'e
pro polu'ad'o de la natur'medi'o. Tia est'as la nun'a stat'o. „Ĉu ni ĝi'n konserv'u?”, li turn'is si'n al la skeptik'ul'o'j. Li al'vok'is, ke anstataŭ tio oni al'iĝ'u al la klimat-protekt'a
#001237
Antonio Guterres, ĝeneral'a sekretari'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN), deklar'is, ke la situaci'o
est'as ver'e „tre serioz'a”. Li al'vok'is la mond'a'n komun'um'o'n al pli da engaĝ'iĝ'o kontraŭ la klimat'ŝanĝ'iĝ'o. „Ni far'as tro mal'mult'e de tio, kio est'as inter'konsent'it'a. Kaj ni nun sci'as, ke ĝi en'tut'e
ne sufiĉ'as”, dir'is Guterres. Li alud'is la inter'konsent'o'n en Parizo, kiu'n oni akcept'is en la jar'o
2015. Konform'e al ĝi la ter'varm'iĝ'o dev'us est'i lim'ig'it'a ĝis sub 2 celsi'a'j grad'o'j. Ĝis
hodiaŭ mult'a'j land'o'j ne real'ig'is tio'n, kio'n ili promes'is en Parizo. Kiel nov'a'j'n konkret'a'j'n
paŝ'o'j'n li list'ig'is inter'ali'e la en'konduk'o'n de impost'o'j pro polu'ad'o de la natur'a medi'o
kaj for'ig'o'n de la subvenci'o'j por fosili'a'j brul'aĵ'o'j. „Mi sci'as, ke ni pov'as ating'i tio'n, kondiĉ'e ke ni hav'u politik'a'n vol'o'n”, deklar'is la ĝeneral'a sekretari'o de UN.
#001238
En la konferenc'o okaz'is fak'diskut'o'j pri tem'o'j kiel klimat-komunik'ad'o, daŭr'i'pov'a turism'o,
bio'ekonomi'o, mov'iĝ'ad'o. Arnold Schwarzenegger part'o'pren'is en diskut'o pri la tem'o „Aer'a polu'ad'o kaj san'o”, ĉar ĝi est'as tre grav'a por li. „Ven'is la temp'o, ke ni vek'iĝ'u kaj parol'u pri tio, kio ver'e grav'as: ĉiu'n tag'o'n ja mort'as
25 000 hom'o'j pro aer'a polu'ad'o”, dir'is Schwarzenegger.
#001239
Oni prezent'is projekt'o'j'n pri plej bon'a klimat-protekt'ad'o en Mali'o, Nikaragvo, Maldiv'o'j,
Lesot'o kaj projekt'o'n pri redukt'o de la el'las'ad'o de karbon'di'oksid'o en evolu'land'o'j.
#001240
Monik'a Langthaler, la organiz'ant'in'o de la aranĝ'o, dir'is: „Ĉi-jar'e ni sukces'is ating'i pli da hom'o'j kaj don'i fort'a'n signal'o'n por la klimat-protekt'o.” En la konferenc'o, kiu okaz'is la tri'a'n foj'o'n en Vieno, part'o'pren'is 1200 politik'ist'o'j,
fak'ul'o'j kaj eminent'ul'o'j el 30 land'o'j.
#001241
Inter'naci'a grup'o de scienc'ist'o'j mal'kovr'is nov'a'n speci'o'n de natrik'o, kiu viv'as en Turki'o,
Azerbajĝano, Armeni'o, Kartveli'o, Irako, Irano kaj Rusio, krom en mal'grand'a are'o de
orient'a Eŭrop'o. Sur'baz'e de genetik'a'j kaj morfologi'a'j don'it'aĵ'o'j la scienc'ist'o'j konstat'is,
ke de la natrik'o scienc'e nom'at'a
Elaphe sauromates ekzist'as du mal'sam'a'j speci'o'j. La nov'a, dis'a speci'o de natrik'o est'as nom'it'a
Elaphe urartica kaj scienc'e pri'skrib'it'a en la ĉi-maj'a el'don'o de la inter'naci'a scienc'a gazet'o
#001242
La nov'a'n scienc'a'n nom'o'n propon'is la scienc'ist'o'j honor'e al la german'a zoolog'o kaj botanik'ist'o
Peter Sim'o'n Pallas (1741-1811), kiu propon'is si'a'temp'e la nom'o'n
Elaphe sauromates. La specif'a epitet'o de la nov'a scienc'a nom'o (urartica) de'ven'as de la nom'o de mal'nov'a reĝ'o'land'o de la fer'epok'o, kon'at'a kiel Urarto, kiu
situ'is en mont'ar'a region'o inter la sud-orient'o de la Nigr'a Mar'o kaj la sud-okcident'o
de Kaspi'o. La reĝ'o'land'o akir'is potenc'o'n en la du'a du'on'o de la 9a jar'cent'o a.K. kaj
est'is konker'it'a de med'o'j komenc'e de la 6a jar'cent'o a.K.
#001243
Laŭ zoolog'o'j est'as ekster'ordinar'e kompleks'e trov'i ĉi tiu'n speci'o'n de natrik'o en liber'a
natur'o. Ili kolekt'as baz'a'j'n genetik'a'j'n inform'o'j'n jam de 17 jar'o'j, kaj nur detal'a analiz'o
de DNA (deoksi'rib'o'nukle'a acid'o) klar'e montr'is, ke tem'as pri frat'a kaj tiel nom'at'a
kript'a, t.e. kaŝ'it'a speci'o de natrik'o. La sum'a long'o de la nov'a speci'o est'as kutim'e
1,2 metr'o'j. Ĝi ne est'as venen'a kaj tut'e sen'danĝer'as.
#001244
La serpent'o'j de la genr'o
Elaphe est'as tre popular'a'j inter la bred'ist'o'j de serpent'o'j. Ili viv'as ne nur en la mez'varm'a
zon'o, sed ankaŭ en sub'tropik'a'j kaj tropik'a'j region'o'j.
#001245
Tiu'n ĉi jar'o'n en Litovio oni pov'us nom'i la jar'o de elekt'o'j kaj referendum'o'j – okaz'is tri balot'ad'o'j kaj du referendum'o'j.
#001246
Post dek'jar'a litova prezident'ec'o Dali'a Grybauskaitė trans'don'is si'a'n posten'o'n al la
nov'a prezident'o. La 26an de maj'o, en la du'a faz'o de la prezident'a balot'ad'o, li venk'is
kandidat'in'o'n de konservativ'ul'o'j (Patr'o'land'a Uni'o - krist'an'demokrat'o'j de Litovio) Ingrida
Šimonytė, kolekt'int'e 65,68 % de la voĉ'o'j kontraŭ 33,04 %. Spert'ul'o'j rimark'ig'as, ke
al la venk'o de Nausėda fort'e kontribu'is la fakt'o, ke li est'as sen'parti'a person'o, ekonomik'ist'o,
hom'o inteligent'a kaj trankvil'a en komunik'ad'o. En la unu'a faz'o de la prezident'a'j elekt'o'j,
kiu okaz'is la 12an de maj'o, Šimonytė ricev'is 31,31 % kaj Nausėda 30,94 %.
#001247
Gitanas Nausėda est'as 55-jar'aĝ'a financ'ist'o, preleg'ant'o, scienc'ist'o. Li part'o'pren'is
en la prezident'a'j elekt'o'j kiel sen'de'pend'a kandidat'o. Ek'de 2008 li est'is konsil'ant'o
de la prezid'ant'o de la sved'a bank'o Seb, financ'a analiz'ist'o, kaj post'e ĉef'a ekonomik'ist'o.
En aŭgust'o 2018 li for'las'is si'a'n posten'o'n en la bank'o.
#001248
La 12a de juli'o est'is la unu'a ofic'tag'o de la nov'a prezident'o Nausėda. La prezident'o
de Litovio elekt'iĝ'as per rekt'a voĉ'don'ad'o de la posed'ant'o'j de litova ŝtat'an'ec'o por
period'o de kvin jar'o'j. Tiu'n posten'o'n li ne pov'as okup'i pli long'e ol du'foj'e si'n'sekv'e,
#001250
Interes'e, ke por la posten'o de prezident'o ĉi-jar'e kandidat'iĝ'is eĉ naŭ person'o'j, inter
kiu'j est'is ankaŭ la nun'a ĉef'ministr'o Saulius Skvernelis. Antaŭ la voĉ'don'ad'o li dir'is,
ke li for'las'os si'a'n posten'o'n, se li ne venk'os en la unu'a faz'o de elekt'o'j. En la unu'a
faz'o li tamen rest'is nur la tri'a, kolekt'int'e 19,58 % de la voĉ'o'j, kaj rezult'e li konfirm'is,
ke li intenc'as demisi'i. Tamen post'e li ŝanĝ'is si'a'n opini'o'n kaj komenc'is parol'i pri
tio, ke li pov'us rest'i sur si'a posten'o.
#001251
Krom la prezident'a'j elekt'o'j, en Litovio okaz'is du grav'a'j referendum'o'j (la 12an de
maj'o) kaj elekt'o'j de 11 person'o'j por Eŭrop'a Parlament'o (la 26an de maj'o).
#001252
En la referendum'o'j la voĉ'don'ant'o'j dev'is esprim'i si'a'n opini'o'n rilat'e du demand'o'j'n:
ĉu ili aprob'as du'obl'a'n civit'an'ec'o'n kaj ĉu ili konsent'as mal'pli'ig'i la nombr'o'n de parlament'an'o'j
#001253
Pli konkret'e, oni propon'is etend'i la civit'an'ar'o'n tiel, ke la litov'an pasport'o'n pov'us
konserv'i ankaŭ tiu'j hom'o'j, kiu'j akir'is „civit'an'ec'o'n en ŝtat'o'j, kiu'j plen'um'as la kriteri'o'j'n de eŭrop'a kaj trans'atlantik'a integr'iĝ'o”. Referendum'o pri tiu ĉi konstituci'a amend'o okaz'is kun 53,16-procent'a part'o'pren'o;
tamen la amend'o ne est'is aprob'it'a, ĉar ĝi ne kolekt'is sufiĉ'a'j'n aprob'a'j'n voĉ'o'j'n: „jes” dir'is 73,92 % kontraŭ 26,08 % da ne'a'j voĉ'o'j, sed por ke ĝi est'u aprob'it'a, jes'e dev'is
voĉ'don'i pli ol du'on'o de ĉiu'j registr'it'a'j voĉ'don'ant'o'j.
#001254
La nun'a parlament'o de Litovio konsist'as el 141 parlament'an'o'j. En la referendum'o civit'an'o'j
dev'is esprim'i si'a'n opini'o'n, ĉu ind'as redukt'i la nombr'o'n de parlament'an'o'j ĝis 121.
Ankaŭ tiu ĉi amend'o ne sukces'is, ĉar tro mal'mult'a'j voĉ'don'ant'o'j part'o'pren'is. Kvankam
76,19 % jes'is, la part'o'pren'o de la voĉ'don'ant'o'j ating'is nur 47,80 % anstataŭ la neces'a'j
#001255
Litovio hav'as 11 mandat'o'j'n en Eŭrop'a Parlament'o. Tiu ĉi nombr'o est'as ĉi-jar'e divid'it'a
inter sep politik'a'j parti'o'j. Tri lok'o'j'n okup'os membr'o'j de Patr'o'land'a Uni'o (krist'an'demokrat'o'j),
po du la parti'o de litovaj social'demokrat'o'j kaj Uni'o de Kamp'ar'an'o'j kaj Verd'ul'o'j. Po
unu mandat'o'n gajn'is kvar ali'a'j politik'a'j organiz'aĵ'o'j.
#001256
Malgraŭ tio, ke la balot'ad'o por Eŭrop'a Parlament'o okaz'is en Litovio sam'temp'e kun tiu
por nov'a prezident'o, la aktiv'ec'o de balot'ant'o'j por Eŭrop'o est'is mal'pli alt'a: preskaŭ
10 000 person'o'j rifuz'is uz'i la voĉ'don'il'o'n de Eŭrop'a Parlament'o kaj pli ol 5 % simpl'e
#001257
Ver'ŝajn'e ebl'as konstat'i, ke la plej popular'a'j politik'a'j fort'o'j en Litovio est'as la
konservativ'ul'o'j kaj la social'demokrat'o'j. La 3an de mart'o en Litovio okaz'is municip'a'j
elekt'o'j. La rezult'o'j montr'is, ke la konservativ'ul'o'j kaj la social'demokrat'o'j ricev'is
la plej grand'a'n nombr'o'n da mandat'o'j: po 274. Por 1502 municip'a'j mandat'o'j konkurenc'is
#001258
En Litovio ek'de 1990 okaz'as elekt'o'j por urb'a'j konsili'o'j. 60 municip'a'j konsili'o'j est'as
elekt'at'a'j por kvar jar'o'j. La nombr'o de mandat'o'j en urb'a'j konsili'o'j de'pend'as de la
nombr'o de voĉ'don'rajt'a'j civit'an'o'j en tiu'j municip'o'j.
#001259
Pri la artikol'o de Cristina Casella
Obl'iĝ'as film'o'j pri matematik'ist'o'j (MONATO 2019/07, p. 14 (2019/012411.php) mi opini'as, ke mank'as menci'o de la televid'a seri'o titol'it'a en la angl'a lingv'o
Numb3rs (Num3ro'j) kaj en la franc'a lingv'o
La loi des nombres (La leĝ'o de la nombr'o'j), kiu'n kre'is Nicolas Falacci kaj Cheryl Heuton en 2005. En
118 epizod'o'j de po 42 minut'o'j, ĝi rakont'as la kun'labor'ad'o'n de du frat'o'j, la el'star'a
normal'a matematik'ist'o Charlie Eppes kaj la FBI-an'o Do'n Eppes, kontraŭ krim'ul'o'j.
#001260
Fiŝ'milit'o inter Skot'land'o kaj Irlando
#001261
La viv'o de mar'a fiŝ'kapt'ist'o est'as mal'facil'a, danĝer'a kaj oft'e ne tre rekompenc'at'a.
Eĉ pli mal'facil'ig'as ĝi'n tio, ke kvant'o'j kaj speci'o'j de fiŝ'o'j konstant'e mal'kresk'as,
kaj pro tio ne'mal'oft'e okaz'as disput'o'j pri la rajt'o fiŝ'kapt'i en iu'j region'o'j de ocean'o.
Unu el la plej grav'a'j inter tia'j disput'o'j est'is la tiel nom'at'a'j „moru-milit'o'j” inter Islando kaj Briti'o, kiu'j est'iĝ'is en la 1970aj jar'o'j kaj fin'iĝ'is per la venk'o
far'e de Islando en 1976, kiam ĝi gajn'is la ekskluziv'a'n rajt'o'n kapt'i moru'o'j'n en 370-kilo'metr'a
#001262
Nov'a „fiŝ'milit'o” ek'flagr'is dum la unu'a semajn'o de juni'o, ĉi-foj'e ne inter Islando kaj Briti'o, sed
inter du mal'grand'a'j kelt'a'j najbar'o'j: Skot'land'o kaj Irlando. La skot'a reg'ist'ar'o en
Edinburg'o avert'is Irlandon, ke ĝi intenc'as eksped'i si'a'j'n ŝip'o'j'n por dev'ig'i la irlandajn
fiŝ'ist'o'j'n for'las'i la 12-mejl'a'n1 zon'o'n ĉirkaŭ la izol'it'a rok'a insul'et'o
Rockall [rokol], kiu situ'as 301 kilo'metr'o'j'n okcident'e de Skot'land'o, 423 kilo'metr'o'j'n nord-okcident'e
de Irlando kaj 700 kilo'metr'o'j'n sud'e de Islando.
#001263
Tiu ĉi decid'o de la skot'a reg'ist'ar'o furioz'ig'is la irland'an reg'ist'ar'o'n, kiu ne akcept'as,
ke Rockall est'as skot'a posed'aĵ'o. En la jar'o 1955, Briti'o deklar'is posed'o'n de la rok'a
insul'et'o, kaj en 1972 ĝi est'is en'kadr'ig'it'a kiel part'o de Skot'land'o, kaj specif'e kiel
aparten'ant'a al Hebrida Insul'ar'o, kvankam Rockall est'as et'a ne'loĝ'ebl'a rok'a insul'et'o
370 kilo'metr'o'j'n for de la plej proksim'a lok'o, kie loĝ'as hom'o'j (la insul'o Nord'a Uisto,
unu el la insul'o'j de la For'a'j Hebridoj).
#001264
Irlando neniam asert'is, ke Rockall est'as ĝi'a posed'aĵ'o, kvankam antaŭ mult'a'j jar'o'j
iu irlanda unu'op'ul'o prov'is sur'ter'iĝ'i tie por instal'i irland'an flag'o'n kaj perd'is si'a'n
#001265
Kred'ebl'e la ag'o de la skot'a reg'ist'ar'o est'as part'e klar'ig'ebl'a per la fakt'o, ke Skot'a
Naci'a Parti'o, kiu hav'as pli'mult'o'n en la skot'a parlament'o, pli kaj pli intenc'as postul'i
sen'de'pend'ec'o'n de Skot'land'o kiel suveren'a ŝtat'o kaj ne part'o de Briti'o. Ĝi vol'as rest'i
membr'o de Eŭrop'a Uni'o, kvankam ĝi'a'j fiŝ'kapt'ist'o'j neniam est'is kontent'a'j pri ties fiŝ'kapt'a
#001266
2. La gazet'ar'o alud'as pri ali'a ebl'a motiv'o por asert'i (aŭ, respektiv'e, kontest'i) posed'o'n
de la insul'o: eventual'a proksim'a sub'mar'a font'o de naft'o kaj natur'a gas'o. (red.)
#001267
Mi ŝat'is la konklud'a'j'n demand'o'j'n de la artikol'o far'e de Xavi Alcalde (MONATO 2019/07, p. 12-13): Ĉu ebl'as apart'ig'i la hom'o'n de ties kre'aĵ'o'j? Kiel ni rilat'u al la mal'hel'a dimensi'o
#001268
Jam Puŝkin star'ig'is simil'a'n demand'o'n: „Ĉu pov'as kun'est'i geni'ec'o kaj mal'bon'farad'o?”
#001269
Est'as Di'o, kiu inspir'as geni'a'n art'o'n, kaj inter la art'o'j muzik'o est'as ĝust'e tia art'o,
kiu ebl'ig'as plen'e apart'ig'i la Origin'a'n Aŭtor'o'n dis'de pek'a'j „per'ant'o'j”.
#001271
ebl'e sonĝ'ant'e pri ne'verk'it'a'j verk'o'j.
#001272
Mi memor'os li'n kiel last'foj'e, kun supl'a sun'ĉapel'o
kaj el'fek'ebl'a sen'difekt'a se elefant'o ĝi'n digest'is.
#001273
Ĉu vi sci'as, per kiu vok'o oni halt'ig'as ĉeval'o'n en Esperant'o kaj kiel oni re'ir'ig'as
ĝi'n? Ĉu vi kon'as la blek'o'j'n (best'son'o'j'n) de ĉeval'o? Kaj krom'e: kie kaj kiel oni trov'as
respond'o'j'n al tiu'j demand'o'j? – Nu, ĉiu'j trov'ebl'as en Piv, sed – ho, ve – oft'e kaŝ'it'e kaj en ne'sistem'a'j lok'o'j. La ĵus aper'int'a
Esprim'ar'o – Promen'o'j en Eden'o de la kon'at'a flandr'a leksikograf'o Petro Desmet'
1 mal'kaŝ'as ili'n en rapid'e konsult'ebl'a'j registr'o'j.
#001274
En la ĉapitr'o pri „best'o'blek'o'j” ni leg'as ekzempl'e: „ĉeval'o: hen'as, ronk'as, snuf'as, snuf'eg'as, naz'o'bru'as, blov'as” – kaj sam'spec'e pri pli ol 470 ali'a'j best'o'j. Ankaŭ invers'ig'it'a list'o ekzist'as: „hen'i: ĉeval'o, mul'o, mustang'o, pone'o, stalon'o, zebr'o”. Simil'e kiel best'o'j, ankaŭ objekt'o'j „blek'as”. Kiam pez'aĵ'o'j kun'puŝ'iĝ'as ili „dir'as”
bac! kaj la trumpet'o konsol'e vok'as
trateratra! – jen pli'a list'o de la
Esprim'ar'o. Ĝi plu'send'as ni'n al ankoraŭ pli'a ĉapitr'o, nom'e tiu pri interjekci'o'j. Kaj tie ni intuici'e
kaj tuj'e trov'as la respond'o'n al la tekst'komenc'a'j demand'o'j: „halt'ig'o de labor'best'o, de ĉeval'o:
pru!” kaj „instig'o de ĉeval'o al mov'iĝ'o:
#001275
Ĥor'o: Ar'o da sam'opini'ant'a'j person'o'j:
la ĥor'o de la kri'ist'o'j kaj mok'ist'o'j.”
#001277
Pri proverb'o'j kaj frazeologi'aĵ'o'j tem'as la plej ampleks'a ĉapitr'o, kiu'n mi last'e vol'as
menci'i tie ĉi (est'as ankoraŭ pli'a'j). Kiel ĉe la „lepor'kor'o” ankaŭ ĝi ord'ig'as de la signif'o al la vort'o'j, dum en Piv est'as invers'e, nom'e de la
vort'form'o al la signif'o. Ekzempl'o:
akord' – en plen'a akord'o:
akord'i kiel akv'o kaj fajr'o [...], kaj tiel plu ĝis la senc'o'kompleks'o
zorg', kiu sol'a en'hav'as preskaŭ tri'dek sub'ide'o'j'n; la last'a est'as „cert'ig'i si'n por est'ont'o:
gard'i kandel'o'n por la nokt'o”.
#001278
tir'i la medol'o'n de l'
Esprim'ar'o: Por tiu, kiu plaŭd'e-feliĉ'e naĝ'et'as en la kiel-vi-fart'as-lag'o, ĝi ne hav'os apart'a'n
grav'ec'o'n. Ĉiu'j, kiu'j part'um'as kun la aŭtor'o la am'o'n al esprim'riĉ'a, suk'plen'a, vari'flor'a
Esperant'o, ĝi'n dank'e, tuj'e kaj ĝu'e akir'os. Por leksikograf'o'j-koleg'o'j ĝi est'as nepr'aĵ'o
kaj kontribu'u al pli'riĉ'ig'o de laŭ'ebl'e mult'a'j vort'ar'o'j.
#001280
1. Desmet' i.a. verk'is la plej ampleks'a'n vort'ar'o'n nederland'an-Esperant'o'n-nederland'an,
est'as kun'traduk'int'o de la nov'a Bild'vort'ar'o, pri'labor'is la Zamenhof'an Proverb'ar'o'n kaj
est'as konstant'a kun'labor'ant'o de MONATO.
#001281
2. La sol'a trov'lok'o est'as en la post'mort'e publik'ig'it'a unu'a volum'o de
Fabel'o'j de Andersen (1923), mult'aspekt'e ne'fid'ind'e redakt'it'a (kaj evident'e ŝanĝ'it'a) de iu
#001282
La unu'a fot'o de nigr'a tru'o
#001283
Ver'ŝajn'e ĉiu'j amas'komunik'il'o'j komenc'e de april'o montr'is la unu'a'n fot'o'n de la nigr'a
Messier 87, situ'ant'a en la centr'o de la galaksi'o Virg'o A (aŭ M87), je ĉirkaŭ 55 milion'o'j da
lum'jar'o'j de Ter'o. Ĝi ja hav'as mas'o'n 6,5-miliard'obl'a'n de tiu de la sun'o.
#001284
Ĉu vi sci'as, kiu est'as la plej recenz'it'a verk'o en Esperant'o? Tre ver'ŝajn'e tio est'as
Vojaĝ'o en Esperant'o-land'o de Bor'is Kolker. Aper'is pri ĝi recenz'o ne nur en MONATO (2002/08, p. 18), sed en 18 ali'a'j lok'o'j.
#001287
La du'a en la ĉampion'a list'o est'as
Arn'e, la ĉef'id'o, infan'libr'o de Leif Nordenstorm, kun 16 recenz'o'j, kaj la 3a la roman'o
Vojaĝ'o al Kazohinio de Sándor Szathmári kun 14.
#001288
En entrepren'o mi est'as gvid'ant'o de part'o de la firma'o. Mi bon'e kon'as la labor'o'n, kaj
ĉiu'j dir'as, ke mi est'as bon'a fak'ul'o kaj bon'a estr'o de tiu part'o de la firma'o. Sed
en la ĉiu'tag'a viv'o kaj en kontakt'o'j kun hom'o'j ekster la entrepren'o mi est'as ordinar'a
mal'fort'ul'o. Mi ne pov'as komenc'i la plej ordinar'a'n inter'parol'ad'o'n en rilat'o'j kun ali'a'j,
apart'e kun vir'in'o'j. Dum inter'parol'ad'o kun ali'a'j hom'o'j pri ĉiu'tag'a'j afer'o'j, mi est'as
embaras'iĝ'em'a, mi ne sci'as, pro kio, sed mi oft'e dir'as i'o'n, kio'n oni ne pov'as lig'i
kun tem'o de inter'parol'o, mi est'as konfuz'it'a, eĉ ne sci'as pardon'pet'i, kiam mi far'is
#001289
Mi ceter'e est'as ordinar'a jun'a hom'o, du'dek-naŭ-jar'a, fin'is ĉe ekonomik'a fakultat'o;
mi est'is bon'a student'o. Loĝ'as mi en mal'grand'a loĝ'ej'o, kiu'n por mi aĉet'is la ge'patr'o'j.
Mi hav'as ankaŭ modest'a'n sed nov'a'n person'a'n vetur'il'o'n kaj tre solid'a'n salajr'o'n. Mi
dir'as al vi: tut'e ordinar'a hom'o kaj ankaŭ tut'e ordinar'a mal'fort'ul'o mi est'as.
#001290
Iu'j mi'a'j kon'at'o'j dir'as, ke mi est'as ekstravaganc'ul'o, ke mi est'as sklav'o de mi'a'j kutim'o'j.
Mi el'lit'iĝ'as je preciz'e difin'it'a hor'o. Post la maten'a tualet'o, mi trink'as ankaŭ preciz'e
difin'it'a'n mark'o'n de kaf'o. Mi inter'aranĝ'as kolor'o'j'n de mi'a'j vest'o'j laŭ iu'j mi'a'j, nur
mi'a'j, regul'o'j. Se vi demand'us mi'n, kial mi ĝust'e tiel far'as, mi ne pov'us klar'ig'i.
#001291
Vendred'e ĉiu'foj'e, post la fin'o de la labor'o, mi pas'um'ant'e en'ir'as kaf'ej'o'n, kiu situ'as
en strat'o proksim'a al mi'a loĝ'ej'o. Tie mi sid'as ĉiam sur la sam'a lok'o, trink'as ĉiam
sam'a'n spec'o'n de nigr'a bier'o kaj leg'as ĉiam la sam'a'n tag'gazet'o'n. Ĉi tie mi silent'as
unu hor'o'n, ebl'e inter'ŝanĝ'as kelk'a'j'n vort'o'j'n kun kelner'o; post'e mi pag'as kaj tiam for'ir'as
#001292
Ĉiu'j gast'o'j – oft'e ili est'as hom'o'j el mi'a ĉirkaŭ'aĵ'o – kon'as unu la ali'a'n kaj kon'as mi'n kiel strang'ul'o'n, sed mi ne parol'as kun ili. En la
kaf'ej'o ĉiu'vendred'e oni gard'as „mi'a'n” lok'o'n. Kelner'o'j al mi al'port'as trink'aĵ'o'n kaj gazet'o'n, eĉ ne demand'ant'e, kio'n mi dezir'as.
#001293
– Fakt'e, mi ne pov'us sci'i! – mi respond'is al tiu vir'in'a voĉ'o.
#001297
– Ho ve! Ho ve! Mi pardon'pet'as! Mi pardon'pet'as cent'foj'e! Mi opini'is, ke vi est'as iu
ali'a! Mi cent'foj'e pardon'pet'as pro tiu mis'kompren'o! Mi opini'is, ke vi est'as mi'a parenc'o.
Mi erar'is! – La nigr'a'j okul'o'j rigard'is mi'n pet'eg'ant'e.
#001299
Pardonpetinte, ŝi for'ir'is al ali'a fin'o de la serv'o'tabl'o, mend'is kaf'o'n, kaj rest'is
sid'ant'a tie, ver'ŝajn'e atend'ant'e iu'n.
#001301
Temp'o pas'ad'is, sed neni'u al'ven'is.
#001302
Mi est'is konfuz'it'a. Sam'moment'e mi est'is surpriz'it'a pri mi'a ag'manier'o. Imag'u, mi en
tia'j okaz'aĵ'o'j nur murmur'is i'o'n sen'senc'a'n, absurd'a'n, direkt'ant'e la rigard'o'n al ali'a
flank'o. Ĉi-foj'e mi respond'is, rigard'ant'e en la okul'o'j'n de la vir'in'o. Tiu'j okul'o'j,
en kiu'j mi vid'is diabl'et'o'j'n, almenaŭ tiel ŝajn'is al mi, tut'e ne el'ir'is el mi'a kap'o
kaj daŭr'e obsed'is mi'n. Kvankam neni'u al'ven'is ĉe ŝi, mi ne hav'is kuraĝ'o'n invit'i ŝi'n
#001303
Ekster'e komenc'iĝ'is tempest'o. Unu'e ek'blov'is vent'o, kaj post'e ven'is ver'a pluv'eg'o. Terur'e,
kvazaŭ la ĉiel'o mal'ferm'iĝ'us. Mi ne pov'is for'pren'i mi'a'n rigard'o'n de la nigr'okul'a fraŭl'in'o.
#001304
Rigard'ant'e mi'a'direkt'e'n, ŝi ek'rid'et'is. Tiu rid'et'o al mi ŝajn'is ne'ordinar'a: ŝi rid'et'is
per la tut'a vizaĝ'o, sed apart'e ŝi'a'j okul'o'j lud'is kiel ole'o sur diafan'a akv'o.
#001305
La gast'o'j de la kaf'ej'o unu post la ali'a for'ir'is. La fraŭl'in'o probabl'e iu'n atend'is,
sed tiu ne al'ven'is. La pluv'eg'o ne ĉes'is. Ankaŭ mi ek'mov'iĝ'is. Tamen, ir'ant'e apud la
#001306
– Permes'u, ke mi vetur'ig'u vi'n hejm'e'n! Antaŭ la kaf'ej'o star'as mi'a aŭt'o. La pluv'eg'o est'as
fort'a. – Mi tio'n dir'is kvazaŭ infan'a'n poem'et'o'n.
#001307
Ŝi ek'ĝoj'is, sed dir'is, ke ŝi loĝ'as mal'proksim'e en mal'nov'a part'o de la urb'o. Mi dir'is,
ke tio ne est'as grav'a.
#001308
En la aŭt'o mi de'nov'e iĝ'is la mal'nov'a konfuz'ul'o, sed ŝi sen'ĉes'e babil'ad'is. Ŝi rakont'is,
ke ŝi fin'is si'a'n stud'ad'o'n sed ankoraŭ ne trov'is labor'o'n; ŝi dezir'is labor'o'n ie proksim'e,
ĉar en la urb'o viv'as ŝi'a'j mal'jun'a'j ge'patr'o'j. Ne, ŝi ne hav'as fraŭl'a'n kor'amik'o'n; ŝi
vol'as est'i bon'a student'in'o, kiu pri'zorg'as mal'jun'a'j'n ge'patr'o'j'n; ili ne hav'as mon'o'n
por pag'i ŝi'a'j'n stud'o'j'n. Ŝi en la kaf'ej'o atend'is parenc'o'n, kiu promes'is help'i ŝi'n trov'i
labor'o'n. Tiu'n parenc'o'n ŝi long'temp'e ne vid'is ...
#001309
Mi nur sporad'e ĵet'is rigard'o'n al ŝi, sed ŝi mult'e plaĉ'is al mi. Ŝajn'is, ke ŝi far'iĝ'is
pli seren'a, pli ĝoj'a en mi'a aŭt'o. Mi pov'is dir'i neni'o'n, nur „jes” kaj „ne”. Tiel fort'e ŝi influ'is mi'n.
#001310
Mi vetur'ig'is ŝi'n en ali'a'n part'o'n de la urb'o, kaj halt'is antaŭ du'dek'etaĝ'a apartament'ar'o.
Est'is mi tre konstern'it'a: mi forges'is demand'i ŝi'n pri la nom'o, telefon'numer'o, numer'o
de loĝ'ej'o, adres'o ... Ankoraŭ pluv'is. Ŝi ĝentil'e dank'is kaj for'kur'is al la en'ir'ej'o
de la apartament'ar'o. Mi for'vetur'is hejm'e'n.
#001311
Rest'ant'e sol'a, mi dir'is al mi mem, ke mi est'as grand'a kaj ne'korekt'ebl'a stult'ul'o, kaj
mi tio'n ripet'ad'is la tut'a'n sekv'a'n semajn'o'n.
#001312
En mi'a kap'o, sen'de'pend'e de mi'a vol'o, en'loĝ'iĝ'is la nigr'a'j okul'o'j de tiu bel'a vir'in'o,
kies famili'a'n nom'o'n kaj vok'nom'o'n mi, stult'ul'o, ne kon'is. Tiu'j nigr'a'j okul'o'j ĝen'is,
ke mi koncentr'iĝ'u dum la labor'o, dum negoc'a'j kun'ven'o'j. Mi mal'bon'e dorm'is kaj oft'e
#001313
Vendred'o'n mi de'nov'e al'ven'is en „mi'a” kaf'ej'o.
#001314
Kaj – imag'u – sur tiu „mi'a” seĝ'o en la kaf'ej'o sid'is ŝi, trink'ant'e kaf'o'n kaj parol'ant'e kun kelner'o.
#001315
Ŝi ne rimark'is mi'n. Mi al'ir'is, kovr'is per mi'a'j man'plat'o'j ŝi'a'j'n okul'o'j'n kaj dir'is:
#001316
Ŝi ek'parol'is mi'a'n nom'o'n kaj rapid'e daŭr'ig'is:
#001318
– Mi atend'is vi'n! Mi opini'is, ke vi ne al'ven'os, sed kelner'o klar'ig'is, ke vi ... – Ŝi dir'is mult'o'n unu'spir'e, mezur'ant'e mi'n per si'a'j penetr'em'a'j nigr'a'j okul'o'j.
#001319
Pas'is kvin monat'o'j. Ni nun prepar'as ge'edz'iĝ'o'n. Ni konklud'is, ke ne erar'o, sed feliĉ'a
cirkonstanc'o bapt'o'patr'is al ni'a lig'o, ni'a est'ont'a ge'edz'ec'o.
#001320
Mi plu'e est'as fak'a gvid'ant'o en la firma'o, sed nun mi ne est'as fuŝ'ul'o en la ordinar'a
ĉiu'tag'a viv'o. Ŝi, mi'a nigr'okul'a bel'ul'in'o, vek'is en mi iu'n dorm'ant'a'n part'o'n, pri kiu
#001321
La ĉiu'jar'a al'ven'o al la karib'a region'o de grand'a kvant'o da polv'er'o'j, form'e de nub'o'j
el la sahara dezert'o, okaz'ig'as ŝok'o'n mal'favor'a'n kontraŭ divers'a'j eko'sistem'o'j mar'a'j
kaj ter'a'j, kaj ĝeneral'e kontraŭ la hom'a san'o.
#001322
Doktor'o pri fizik'o Eugenio Mojena López, konsil'ant'o de la prognoz'a centr'o de la kuba
institut'o pri mete'ologi'o, cert'ig'as, ke „pli'mult'iĝ'o de bronk'a astm'o, alergi'o'j, haŭt'o- kaj kor-mal'san'o'j en Kubo, ŝajn'e hav'as
unu el si'a'j kaŭz'o'j en la tun'o'j da sahara polv'o, al'ven'ant'a'j ĉiu'jar'e al la insul'ar'o.”
#001323
Mojena López sci'ig'as ankaŭ, ke laŭ ĵus'a stud'o la grand'a'j ond'o'j de polv'o efik'as mal'favor'e
al la viv'o en la karib'a'j koral'rif'o'j, ĉar ili'n atak'as fung'o endemi'a en Afrik'o, kiu'n
transport'as tiu'j polv'o'nub'o'j. La polv'o vojaĝ'ant'a tra alt'a'j atmosfer'a'j tavol'o'j mal'san'ig'as
ankaŭ mar'a'j'n mam'ul'o'j'n. Tiu fenomen'o est'as kon'at'a kiel „ruĝ'a tajd'o”, ĉar eg'e mult'iĝ'as ruĝ'alg'o'j, el kiu'j mult'a'j est'as toks'a'j, ankaŭ por hom'o'j. Last'e ĝi
hav'as mal'favor'a'n efik'o'n al riz'o, fazeol'o'j, frukt'arb'o'j, suker'kan'o kaj ali'a'j kultiv'aĵ'o'j,
#001324
La sahara polv'o en'hav'as fer'kombin'aĵ'o'j'n, sal'o'n, silic'o'n kaj ali'a'j'n mineral'o'j'n, al'don'e
persist'a'j'n organ'a'j'n polu'aĵ'o'j'n, virus'o'j'n, fung'o'j'n, bakteri'o'j'n kaj divers'a'j'n akar'o'j'n
patogen'a'j'n, kapabl'a'j'n damaĝ'i hom'o'j'n, plant'o'j'n kaj best'o'j'n.
#001325
La polv'o'nub'o'j'n est'ig'as sabl'o'ŝtorm'o'j super Saharo kaj Sahelo. Ili pov'as ating'i alt'ec'o'n
de tri ĝis sep kilo'metr'o'j. Oni taks'as, ke ĉirkaŭ 90 milion'o'j da tun'o'j da sahara polv'o
ĉiu'jar'e al'ven'as al Karibio printemp'e kaj somer'e. Dum la last'a'j kvin jar'dek'o'j la kvant'o
da polv'o dis'sem'it'a atmosfer'e pli ol dek'obl'iĝ'is. La saharaj polv'o'nub'o'j averaĝ'e ating'as
la karib'a'n zon'o'n ses tag'o'j'n post kiam la sabl'o'ŝtorm'o okaz'is en la afrik'a dezert'o.
Ili ĝeneral'e al'ven'as al la Antiloj en la monat'o'j mart'o kaj april'o, sed la plej grand'a
ond'ar'o de polv'o'j okaz'as juni'e, juli'e kaj komenc'e de aŭgust'o.
#001326
Por help'i al'front'i la mond'a'n klimat'a'n ŝanĝ'iĝ'o'n la kuba reg'ist'ar'o aprob'is ŝtat'a'n plan'o'n
nom'at'a'n „Task'o Viv'o”, kiu postul'as prioritat'o'n en la land'a medi'a politik'o. La land'a ministeri'o pri scienc'o,
teknologi'o kaj medi'o respond'ec'as pri efektiv'ig'o kaj kontrol'o de la task'o'j de tiu program'o.
Por redukt'i la efik'o'j'n de sahara polv'o tra la land'o, „Task'o Viv'o” postul'as sistem'a'n plen'um'ad'o'n de plur'sektor'a'j ag'ad'o'j en ĉiu loĝ'lok'o kaj region'o de
#001327
Mod'o'kre'ist'o re'viv'iĝ'as en la nom'o de arane'o
#001329
Nov'a speci'o de aŭstrali'a arane'o, last'a'temp'e mal'kovr'it'a, ricev'is si'a'n nom'o'n (scienc'e
Jot'us karllagerfeldi) laŭ la ĵus for'pas'int'a mod'o'kre'ist'o Karl Lagerfeld (1933-2019). La nov'a'n scienc'a'n
nom'o'n propon'is inter'naci'a grup'o de german'a'j kaj aŭstrali'a'j scienc'ist'o'j, ĉar la arane'o
memor'ig'as per si'a'j kolor'o'j pri la stil'o de Karl Lagerfeld. La nov'a speci'o de arane'o
hav'as korp'o'n kolor'ig'it'a'n nigr'e, brun'e kaj blank'e, dum la ali'a'j reprezent'ant'o'j de la
Jot'us est'as hel'kolor'a'j, nur ruĝ'a'j aŭ blu'a'j.
#001330
Ĉi tiu salt'ant'a arane'et'o est'as grand'a inter kvar kaj kvin mili'metr'o'j'n. Oni ĝi'n trov'is
proksim'e al la lag'o Broadwater (Kvinsland'o, Aŭstrali'o). En Aŭstrali'o viv'as mil'o'j da
arane'o'speci'o'j, sed mult'a'j arane'o'j de tiu genr'o ankoraŭ ne est'as pri'skrib'it'a'j.
#001331
La german'a mod'o'kre'ist'o, art'ist'o kaj fot'ist'o, sed ankaŭ karikatur'ist'o, Karl Lagerfeld
mort'is en februar'o 2019 en la aĝ'o de 85 jar'o'j. Ek'de 1983 li gvid'is la fam'a'n franc'a'n
Chanel ĝis si'a mort'o. Li est'is original'a kaj re'kon'ebl'a ĉef'e pro si'a'j blank'a har'ar'o, nigr'a'j
okul'vitr'o'j, amel'it'a'j kol'um'o'j kaj nigr'a'j sen'fingr'a'j gant'o'j.
#001332
Dum 2017 proksim'um'e 464 000 hom'o'j en la mond'o perd'is si'a'n viv'o'n rezult'e de murd'o'j,
super'ant'e klar'e la kvant'o'n de 89 000 pere'int'o'j en arm'it'a'j konflikt'o'j dum la sam'a jar'o.
Tio'n raport'is en Vieno la Ofic'ej'o pri Drog'o'j kaj Krim'ad'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UNODC),
prezent'ant'e „Tut'mond'a'n stud'o'n pri murd'o'j 2019”.
#001334
„La cel'o de la stud'o est'as don'i klar'ig'o'j'n pri seks'rilat'a'j mort'ig'o'j, mort'ig'a per'fort'o
far'e de band'o'j kaj ali'a'j problem'o'j, por sub'ten'i prevent'ad'o'n kaj inter'ven'o'j'n cel'e al
mal'pli'ig'o de la nombr'o de murd'o'j”, dir'is Jurij Fedotov, direktor'o de UNODC. „La land'o'j dev'ont'ig'is si'n kadr'e de la Cel'o'j por Daŭr'i'pov'a Evolu'ig'o redukt'i ĉiu'j'n form'o'j'n
de per'fort'o kaj kun ili lig'it'a'j'n mort'o-indic'o'j'n antaŭ la jar'o 2030. La stud'o en'hav'as
grav'a'j'n ekzempl'o'j'n de efik'a'j inter'ven'o'j je komun'um'a nivel'o, kiu'j kontribu'as al pli'bon'ig'o'j
en region'o'j, kiu'j est'as tuŝ'at'a'j de per'fort'o, band'o'j kaj organiz'it'a krim'ad'o.”
#001335
La stud'o montr'as, ke la total'a nombr'o de hom'o'j, kiu'j sufer'is per'fort'a'n mort'o'n rezult'e
Pro la fakt'o, ke la mond'a loĝ'ant'ar'o tamen pli rapid'e pli'mult'iĝ'as, la indic'o de la
registr'it'a'j pere'int'o'j konstant'e redukt'iĝ'as. Tial en la mond'o mal'pli'iĝ'is la kvant'o
#001336
Nur al organiz'it'a krim'ad'o dum 2017 oni atribu'as 19 procent'o'j'n de ĉiu'j murd'o'j. Ek'de
la komenc'o de la 21a jar'cent'o band'o'j kaj organiz'it'a'j krim'grup'o'j mort'ig'is sam'e mult'e
da hom'o'j kiel ĉiu'j arm'it'a'j konflikt'o'j en la tut'a mond'o. Krom'e la organiz'it'a krim'ad'o
sam'kiel arm'it'a'j konflikt'o'j mal'stabil'ig'is land'o'j'n, sub'fos'is la soci-ekonomi'a'n evolu'o'n
#001337
La averaĝ'a tut'mond'a indic'o de murd'o'j dum 2017 (6,1) kaŝ'as drast'a'j'n region'a'j'n diferenc'o'j'n.
La indic'o en Nord- kaj Sud-Amerik'o (17,2) est'as la plej alt'a ek'de la komenc'o de fid'ind'a'j
registr'ad'o'j en 1990. Ankaŭ la indic'o en Afrik'o (13,0) est'as super la tut'mond'a averaĝ'o,
dum la indic'o'j en Azi'o, Eŭrop'o kaj Oceani'o est'as sub la tut'mond'a indic'o de murd'o'j
#001338
Kvankam la murd'o-indic'o'j en Amerik'o est'as sam'e alt'a'j kiel antaŭ'e, la situaci'o en la
unu'op'a'j land'o'j diferenc'as. Iu'j lok'a'j loĝ'ant'ar-grup'o'j hav'as indic'o'n de murd'o'j kompar'ebl'a'n
kun tiu'j en konflikt'a'j region'o'j.
#001339
La plej oft'a'j viktim'o'j est'as vir'o'j
#001340
Laŭ plej nov'a'j taks'o'j dum 2017 tut'mond'e 81 procent'o'j de la registr'it'a'j viktim'o'j est'as
vir'o'j kaj jun'ul'o'j, kaj pli ol 90 procent'o'j de la suspekt'at'o'j pri murd'o'j est'as vir'o'j.
La stud'o montr'as tamen, ke la seks'a diferenc'o inter la viktim'o'j ŝanĝ'iĝ'as laŭ la aĝ'o.
#001341
Knab'o'j kaj knab'in'o'j en aĝ'o de 9 jar'o'j – kaj pli jun'a'j – est'as murd'at'a'j, laŭ inform'o'j el 41 land'o'j, sam'kiel hom'o'j el ali'a'j aĝ'o'grup'o'j. Krom'e
vir'o'j konsist'ig'as pli ol 40 procent'o'j'n de la viktim'o'j.
#001342
En ĉiu'j region'o'j kresk'as kun pli'iĝ'ant'a aĝ'o la probabl'ec'o, ke ge'jun'ul'o'j far'iĝ'os viktim'o'j
de murd'o'j. Vir'o'j kaj jun'ul'o'j en aĝ'o inter 15 kaj 29 jar'o'j hav'as tut'mond'e la plej alt'a'n
#001343
Kvankam vir'in'o'j kaj jun'ul'in'o'j konsist'ig'as mult'e pli mal'alt'a'n procent'o'n de viktim'o'j
ol vir'o'j, tamen ĉe ili est'as la plej grand'a nombr'o de murd'o'j lig'it'a'j kun intim'a'j partner'o'j
#001344
Cel'direkt'it'a'j kaj efik'a'j inter'ven'o'j por kontraŭ'batal'i la murd'ad'o'n postul'as ampleks'a'n
kompren'o'n pri ĝi'a'j dis'vast'iĝ'o kaj faktor'o'j. La kaŭz'o'j de murd'ad'o el'star'ig'it'a'j en la
stud'o est'as mal'egal'ec'o, sen'labor'ec'o, politik'a mal'stabil'ec'o, seks'a'j stereotip'o'j en
la soci'o kaj ekzist'o de organiz'it'a krim'ad'o. Paf'il'o'j, drog'o'j kaj alkohol'o favor'as la
#001345
La stud'o de UNODC indik'as ankaŭ la signif'o'n de la reg'model'o, kiu koncentr'iĝ'as al jur'ŝtat'ec'o,
kontraŭ'batal'o de korupt'o, invest'o'j en soci-ekonomi'a evolu'o, inkluziv'e kler'ig'o'n. Ĉiu'j
ĉi est'as decid'a'j por la redukt'ad'o de per'fort'a'j krim'o'j.
#001346
gamification („lud'ec'ig'o”) nask'iĝ'is kun la cel'o ig'i amuz'a'j la ag'o'j'n kutim'e konsider'at'a'j'n enu'ig'a'j, dank'e al
kontent'ig'ant'a'j element'o'j tip'a'j por vide'o'lud'o'j. La nov'generaci'a'j program'o'j por la stud'ad'o
de fremd'a'j lingv'o'j konserv'as la interes'o'n de la uz'ant'o'j, en'pren'ant'e la baz'a'j'n element'o'j'n
de vide'o'lud'o'j, kiel poent'o'j, „viv'o'j”, rang'o'tabel'o'j, nivel'o'j kaj gaj'a'j son'o'j por fest'i sukces'o'j'n, kiel ekzempl'e kiam oni
bon'e plen'um'as test'o'n. Ebl'as ankaŭ ŝpar'i la rekompenc'o'j'n por al'ir'i al nov'a'j defi'o'j
aŭ far'i estetik'a'j'n ŝanĝ'o'j'n en la inter'fac'o – eĉ se, mal'e al la tip'a
freemium-model'o (part'e sen'pag'a, part'e pag'a), ne ekzist'as ebl'o de aĉet'o'j kun cirkul'ad'o de real'a
#001348
Uz'ant'o'j hav'as ĉiu'tag'a'n cel'o'n liber'e elekt'ebl'a'n kaj est'as rekompenc'at'a'j pro la plen'um'ad'o
de ekzerc'o'j, pro la regul'a uz'o de la program'o kaj, ĝeneral'e, pro si'a foj'foj'e ver'e
entuziasm'a lingv'o'lern'em'o. Se oni ne uz'as Duolingon kelk'a'j'n tag'o'j'n, oni ricev'as ret'poŝt'a'n
mesaĝ'o'n afabl'e memor'ig'ant'a'n pri la komenc'a si'n'dev'ig'o (ekzempl'e 10-minut'a lern'ad'o tag'e)
kaj invit'ant'a'n al pli oft'a al'ir'o. La el'ŝut'o kaj la uz'ad'o de Duolingo est'as sen'pag'a'j.
La program'o profit'as la kontribu'o'j'n de hom'o'j kun alt'a lingv'o'nivel'o, kiu'j traduk'as
la en'hav'o'n de la ret'ej'o.
#001351
La fond'int'o de Duolingo, Lu'is von Ahn, respond'ec'as ankaŭ pri la fam'a'j
reCAPTCHA-il'o'j, kiu'j ebl'ig'as al la uz'ant'o'j pruv'i est'i ne robot'o'j.
#001352
La 28an kaj 29an de juni'o konferenc'o de la Grup'o de 20 (mal'long'e, G20) okaz'is en Osaka,
la du'e plej grand'a urb'o en Japani'o. G20 est'as la forum'o de la plej grav'a'j land'o'j,
Eŭrop'a Uni'o kaj ĉef'a'j inter'naci'a'j financ'a'j organiz'aĵ'o'j por pri'diskut'i precip'e ekonomi'a'j'n
afer'o'j'n kaj ali'a'j'n grav'a'j'n task'o'j'n kiel medi'protekt'ad'o'n.
#001353
Nun'temp'e Japani'o ŝajn'as la plej taŭg'a kaj sekur'a lok'o por gast'ig'i inter'naci'a'n event'o'n,
kie kun'sid'as gvid'ant'o'j de grav'a'j land'o'j kaj organiz'aĵ'o'j, ĉar en Japani'o la risk'o,
ke okaz'os ag'o'j de politik'a aŭ religi'a teror'o aŭ manifestaci'o'j kontraŭ la konferenc'o,
est'as mal'grand'a. 30 000 polic'an'o'j el la tut'a land'o est'is mobiliz'it'a'j; por la du tag'o'j
de la konferenc'o oni ferm'is najbar'a'j'n ŝose'o'j'n kaj ĉirkaŭ 450 publik'a'j'n infan'ĝarden'o'j'n
kaj lern'ej'o'j'n en Osaka; ĉiu'j rub'uj'o'j en staci'dom'o'j est'is ferm'it'a'j ne nur en Osaka,
sed ankaŭ en Tokio, 400 km for de Osaka, por ke neni'u en'met'u eksplod'aĵ'o'j'n.
#001354
Mal'e, Abe, sur la fon'o de en'land'e stabil'a pozici'o kaj person'e intim'a'j rilat'o'j kun
gvid'ant'o'j de potenc'o'j kiel Uson'o kaj Rusio, vast'e vojaĝ'as ekster'land'e'n, propon'as,
persvad'as kaj montr'as model'o'n de liber'a komerc'o kaj inter'naci'a kun'labor'o. Ekzempl'e,
Abe jam kvar'foj'e lud'is golf'o'n kun Trump, kaj 25-foj'e hav'is pint'a'j'n konferenc'o'j'n kun
Putin dum si'a ses'jar'a reg'ad'o. Dum la sam'a period'o li vizit'is 80 land'o'j'n por plen'um'i
si'a'n „diplomati'o'n de la bird'okul'a vid'punkt'o pri la ter'glob'o”.
#001356
Kompren'ebl'e Abe tut'e ne est'as perfekt'a: li kaj membr'o'j de li'a kabinet'o plur'foj'e est'is
mez'e de skandal'o'j. Se tia'j skandal'o'j okaz'us antaŭ dek jar'o'j, tio nepr'e renvers'us la
kabinet'o'n. Sed hodiaŭ dank'e al la ses mal'grand'a'j kaj mal'fort'a'j opozici'a'j parti'o'j,
Abe ĝu'as preskaŭ absolut'a'n potenc'o'n. Nur 5,5 % de la voĉ'don'ant'o'j sub'ten'as la Konstituci'a'n
Demokrati'a'n Parti'o'n, la plej grand'a'n opozici'a'n parti'o'n, sed, ali'flank'e, la Liberal-Demokrati'a'n
Parti'o'n de Abe sub'ten'as ĉirkaŭ 35 % de la voĉ'don'ant'o'j.
#001357
Tuj antaŭ la konferenc'o de G20, sur'baz'e de si'a'j amik'a'j rilat'o'j kaj kun Uson'o kaj kun
Irano, Abe vizit'is Teheranon por plen'um'i per'ad'o'n inter tiu'j land'o'j, kiu'j akr'e kontraŭ'star'as
pri la nukle'a produkt'ad'o far'e de Irano. Bedaŭr'ind'e, la pac'per'ant'a vizit'o de Abe fiask'is,
ĉar dum li'a vizit'o Irano atak'is du petrol'ŝip'o'j'n en la Hormuza Mar'kol'o kaj paf'fal'ig'is
#001359
Dum la konferenc'o de G20 Abe apart'e renkont'iĝ'is kun Trump kaj Putin por antaŭ'e'n'ig'i
grav'a'j'n far'end'aĵ'o'j'n inter tiu'j land'o'j. Trump ne'klar'e menci'is komerc'a'n ced'o'n de'flank'e
de Abe, ebl'e por help'i al Abe, kiu hav'os elekt'o'j'n de membr'o'j de la senat'o en juli'o.
Sed en aŭgust'o Trump anonc'os grand'a'n frukt'o'n, kiu'n li akir'is de Japani'o por la uson'a
popol'o, kiu ven'ont'jar'e hav'os elekt'o'j'n de prezid'ant'o. La 26a konferenc'o inter Abe kaj
Putin nur de'nov'e konfirm'is, ke ili pen'u akcel'i la pac'traktat'o'n prokrast'at'a'n ek'de la
fin'o de la du'a mond'milit'o kaj inter'konsent'o'n pri trans'don'ad'o de insul'o'j aneks'it'a'j
#001360
Ĉu en la mond'o venk'is popol'ism'o?
#001361
Je la aĝ'o 82, post 41 jar'o'j kiel episkop'o – 38 el ili kiel ĉef'episkop'o de Havano – for'pas'is la 26an de juli'o Jaime Lucas Or'teg'a Alamino, „la kardinal'o”, aŭ tut'simpl'e „Jaime” [ĥajme] por la pli'mult'o de la kubaj katolik'o'j. Spit'e al la somer'a varm'eg'o, dum tri
tag'o'j hom'o'j ven'is en la havan'an katedral'o'n adiaŭ'i li'n, kaj oni celebr'is mes'o'j'n por
#001363
La funebr'a'n ceremoni'o'n ĉe'est'is, krom la kuba episkop'ar'o, episkop'o'j el Uson'o kaj Puertoriko,
la prezid'ant'o de la Naci'a Asemble'o de la Popol'a Pov'o, du vic'prezid'ant'o'j de la Ŝtat'a
kaj de la Ministr'a Konsili'o'j, kaj flor'kron'o'j'n send'is la prezid'ant'o Miguel Díaz-Canel
kaj la general'o Raúl Castro. Ankaŭ mesaĝ'o de la pap'o Francisko est'is leg'it'a.
#001364
Dum si'a mult'jar'a ag'ad'o – li est'is ordin'it'a en 1964, post stud'o'j en Kanado – Or'teg'a est'is si'a'temp'e paroĥ'estr'o en si'a nask'iĝ'urb'o Jagüey Grand'e (provinc'o Matanzas)
kaj de la katedral'o provinc'a, prezid'ant'o de la tie'a Diocez'a Komision'o Kateĥeza, profesor'o
pri moral'a teologi'o ĉe la havana seminari'o, episkop'o de Pin'ar del Río kaj ĉef'episkop'o
de Havano. Dum tri si'n'sekv'a'j period'o'j (ek'de 2001) li est'is prezid'ant'o de la Kuba Konferenc'o
de Katolik'a'j Episkop'o'j, kaj post kelk'a temp'o est'is re'e elekt'it'a. Kardinal'o Or'teg'a
membr'is en la Pap'a Konsili'o pri Soci'a Komunik'ad'o, la Kongregaci'o pri Evangeliz'ad'o
de la Popol'o'j kaj plur'a'j ali'a'j kongregaci'o'j, kaj est'is konsil'ant'o ĉe la Pap'a Komision'o
#001365
Kiel ĉef'episkop'o de Havano li kre'is nov'a'j'n paroĥ'o'j'n, re'konstru'ig'is pli ol kvin'dek
kirk'o'j'n kaj paroĥ'a'j'n dom'o'j'n, star'ig'is la nun'a'n sid'ej'o'n de la Konferenc'o de Kubaj Katolik'a'j
Episkop'o'j kaj la Dom'o'n de Laik'o'j. Li konsekr'is kvin episkop'o'j'n kaj ordin'is 43 sacerdot'o'j'n,
kaj sukces'is akir'i kaj la permes'o'n kaj la mon'o'n por la konstru'ad'o de nov'a seminari'o
– la antaŭ'a'n konfisk'is la reg'ist'ar'o por milit'ist'a'j cel'o'j en la ses'dek'a'j jar'o'j.
#001366
En 2011 kardinal'o Or'teg'a prezent'is al la tiam'a pap'o Benedikto la 16a si'a'n demisi'a'n
leter'o'n, ĉar episkop'o'j dev'ig'e emerit'iĝ'u je la aĝ'o de 75 jar'o'j, sed li est'is petit'a
rest'i en la posten'o. Nur en 2016 la pap'o Francisko akcept'is li'a'n demisi'o'n kaj anstataŭ'ig'is
li'n per la tiam'a episkop'o de la provinc'o Camagüey, Ju'a'n de la Caridad García Rodríguez.
#001367
Ordin'it'e en 1964, la jun'a pastr'o zorg'is pri plur'a'j task'o'j, inkluziv'e kiel Vikari'o
Kun'labor'a en la urb'o Cárdenas, ĝis en la jar'o 1966 li est'is pun'e send'it'a pro si'a religi'a
ag'ad'o al agrikultur'a pun'establ'o de la tiam'a'j
UMAP (Milit'ist'a'j Unu'o'j Apog'a'j de la Produkt'ad'o). Tie li kaŝ'e celebr'is di'serv'o'j'n, konfes'pren'is
kaj evit'ig'is kelk'a'j'n si'n'mort'ig'o'j'n inter la pun'at'o'j. Post ok monat'o'j li est'is liber'ig'it'a;
li hav'is viz'o'n por el'migr'i al Hispanio, sed elekt'is rest'i en Kubo kaj re'e okup'iĝ'is
pri plur'a'j paroĥ'o'j. En 1969 li est'is nom'um'it'a paroĥ'estr'o de la katedral'o de Matanzas.
#001368
Decembr'e de 1978 Johano Paŭlo la 2a nom'um'is li'n episkop'o de Pin'ar del Rio. Post tri
jar'o'j da sen'lac'a labor'o tie li est'is promoci'it'a al la ĉef'episkop'ej'o de Havano, kiu
#001369
Tem'is de'nov'e pri mal'facil'a'j jar'o'j. Kvankam novembr'e de 1978 komenc'iĝ'is la oficial'a'j
dialog'o'j kun la tiel nom'at'a komun'um'o kuba en ekster'land'o (dialog'o'j daŭr'ig'it'a'j en 1979,
kiu'j regul'ig'is la migr'a'j'n rilat'o'j'n kun Uson'o) la politik'a atmosfer'o est'is sufiĉ'e varm'a.
En novembr'o 1994 la pap'o Johano Paŭlo la 2a ig'is li'n la du'a kuba kardinal'o.
#001370
La sekv'a'j jar'o'j est'is sufiĉ'e ŝarĝ'it'a'j, ne nur en Kubo: inter ali'a'j task'o'j, en 1996
la kardinal'o est'is elekt'it'a kiel unu el la vic'prezid'ant'o'j de la Konferenc'o de Katolik'a'j
Episkop'o'j de Latin-Amerik'o (CELAM), kaj li ĉe'est'is la Asemble'o'n pri Amerik'o de la Sinod'o de Episkop'o'j ĉe Vatikan'o,
inter novembr'o kaj decembr'o 1997. En 1998 li est'is honor'a invit'it'o ĉe la Mond'a Kongres'o
de la Inter'naci'a Katolik'a Gazet'ar'a Unu'iĝ'o (UCIP) en la sid'ej'o de Unesk'o en Parizo, okaz'e de la al'juĝ'o de or'a medal'o al la havana
#001371
Tamen sen'dub'e la plej grav'a event'o de 1998 est'is la unu'semajn'a vizit'o de la pap'o Johano
Paŭlo la 2a al la land'o en januar'o. Post'e la kardinal'o hav'is ŝanc'o'n gast'ig'i pap'a'j'n
#001372
Kubo kaj la eklezi'o est'is la du ĉef'a'j afer'o'j en la viv'o de kardinal'o Or'teg'a. Dum si'a'j
mult'a'j jar'o'j ĉe la stir'il'o li klopod'is pli'bon'ig'i la rilat'o'j'n inter la eklezi'o kaj
la reg'ist'ar'o, aŭ pli ĝust'e, inter kub'an'o'j kaj kub'an'o'j. Tio al'tir'is al li kaj laŭd'o'j'n
kaj mal'laŭd'o'j'n. Ne ĉiu'j, ĉiam, kompren'is li'a'n ag'ad'o'n. Dum intervju'o en 2014 li konfes'is:
„Se mi dev'us re'komenc'i kaj re'orient'i mi'a'n viv'o'n, ŝajn'as al mi ke, spert'int'e kaj sci'ant'e,
ke Di'o mi'n vok'as, mi de'nov'e Li'n sekv'us, ebl'e kun pli da sci'o pri la signif'o de tio,
sed sam'e ĝoj'e kaj per la sam'a anim'a si'n'ten'o, kaj ebl'e eĉ pli bon'e.”
#001374
La plej mal'jun'a min'ist'o (MONATO 2019/08-9, p. 7-8 ) aper'is erar'et'o ĉe la fot'o'j: La ŝakt'o-fot'o montr'as la muze'o'n de min'ej'o en Saint-Etienne
nom'at'a „Puits Couriot” kaj ne la ŝakt'o'n Cambefort, kie labor'is Pa'ĉj'o Bru'as.
#001375
En la recenz'o de mi'a libr'o,
La Eksperiment'o: La forges'it'a revoluci'o de Kartvel'uj'o (MONATO 2019/08-09, p. 26-27) aper'as kelk'a'j erar'o'j.
#001376
La recenz'int'o, Nikolao Gudskov, skrib'as, ke „la social'demokrat'o'j ne sukces'is solv'i plur'a'j'n problem'o'j'n, unu'a'vic'e la naci'a'n” – kvazaŭ mi ne est'us skrib'int'a pri ili. Est'as plen'a ĉapitr'o en la libr'o pri la kartvel'a'j
naci'a'j mal'pli'mult'o'j, kaj tie mi konklud'is, ke „la kartvel'a'j social-demokrat'o'j ne ĉiam mastr'um'is la afer'o'n bon'e, kaj en kelk'a'j okaz'o'j
est'is respond'ec'a'j pri terur'a'j krim'o'j.”
#001377
Li skrib'as ankaŭ, ke „social'ism'o pov'as est'i nur rezult'o de la soci'a revoluci'o en industri'e evolu'int'a land'o” – sed en mi'a libr'o mi skrib'is mult'e pri tiu tem'o, kaj mi cit'is la kartvel'a'j'n gvid'ant'o'j'n,
kiu'j bon'e sci'is tio'n (mal'e al la bolŝevist'o'j).
#001378
„Neni'u mond'a potenc'o agnosk'is sen'de'pend'a'n Kartveli'o'n”, li skrib'as. Sed fakt'e, li erar'as. Ekzempl'e, en februar'o 1921, la Super'a Konsili'o
de la venk'int'a'j alianc'a'j potenc'o'j decid'is jur'e agnosk'i Kartveli'o'n. Graf'o Curzon telegraf'is
al si'a reprezent'ant'o en Kartveli'o: „La reg'ist'ar'o de li'a reĝ'a moŝt'o don'as al ĝi” – la Kartvel'a Demokrat'a Respublik'o – „jur'a'n agnosk'o'n”.
#001379
Li dub'as, ke Stalin hav'is la potenc'o'n lanĉ'i la invad'o'n en 1921, sed fakt'e Stalin kaj
li'a'j amik'o'j far'is tio'n mal'antaŭ la dors'o'j de la sovetia gvid'ant'o Lenin kaj la estr'o
de la ruĝ'a arme'o Trockij.
#001380
La kartvel'o'j „ne rezist'is al la okup'ad'o” de la rus'o'j post la invad'o, li skrib'as. Ebl'e li ne leg'is la ĉapitr'o'n „La fin'a batal'o”, kiu pri'skrib'as la rezist'ad'o'n de la kartvel'o'j, inkluziv'e de la grand'eg'a ribel'o en
#001381
Li konklud'is, ke mi'a libr'o „nun ekzist'as krom en Esperant'o, nur en la angl'a kaj en la kartvel'a”. Mi ĝoj'as inform'i ĉiu'j'n, ke la libr'o aper'os ĉi jar'e ankaŭ en la rus'a, kaj ni esper'as
fin'i la german'a'n traduk'o'n dum la ven'ont'a'j monat'o'j.
#001383
Gigant'a afrik'a helik'o: ne'dezir'at'a gast'o en Kubo
#001384
La kuba arkipelag'o riĉ'as je bio'divers'ec'o dank'e al si'a'j faŭn'o kaj flaŭr'o. Pli specif'e,
1 faŭn'o'n, la faŭn'o'n de la molusk'o'j, unu el la plej divers'spec'a'j tut'mond'e, ĉar ĝi hav'as
endemi'ec'o'n, kiu ating'as 95 % inter ĝi'a'j ter'a'j reprezent'ant'o'j (Henry Augustus Pilsbry,
uson'a malakologo, nom'is Kubon „malakologia paradiz'o”). Tia natur'a pejzaĝ'o est'as tamen minac'at'a de la en'ir'o en la land'o'n de ekzot'a, invad'a
#001385
La gigant'a'n afrik'a'n helik'o'n (Achatina fulica) oni konsider'as la plej invad'a speci'o de ter'a molusk'o ne'indiĝen'a en Kubo, kaj unu
el la cent ekzot'a'j kaj invad'a'j speci'o'j plej damaĝ'a'j mond'skal'e laŭ la Inter'naci'a Uni'o
por la Konserv'o de Natur'o (angl'e
International Uni'o'n for the Conservation of Natur'e and Natural Resources, IUCN).
#001386
La helik'o est'as konsider'at'a ekzot'a for de si'a de'ven-are'o (orient'a Afrik'o: pli preciz'e
Kenjo, Tanzanio kaj Somali'o) kaj est'as tip'a por la tropik'a zon'o. Ĝi'a invad'o ek'is en
la 19a jar'cent'o kaj est'is facil'ig'at'a ĉef'e de hom'o'j. Ĝi pov'as ag'i kiel plag'o kontraŭ
kultiv'aĵ'o'j kaj est'as aktiv'a vektor'o de mal'san'o'j.
#001387
La humid'a kuba klimat'o favor'as la re'produkt'ad'o'n de la helik'o tra speci'o'j de veget'aĵ'o'j
hortikultur'a'j, ornam'a'j kaj natur'a'j, en ekskrement'o'j de hejm'a'j best'o'j, fal'foli'ar'o sur'ter'a
#001389
La helik'o est'as speci'o ĉio'vor'a, konsum'ant'a precip'e veget'aĵ'a'n material'o'n, sed pov'as
ankaŭ ingest'i inter'ali'e liken'o'j'n, fung'o'j'n, paper'o'n kaj karton'o'n: tio est'as sukces'a
karakteriz'aĵ'o por ke ĝi pov'u adapt'iĝ'i je divers'a'j eko'sistem'o'j. Ali'a karakteriz'aĵ'o
est'as ĝi'a kapabl'o enter'iĝ'i ĉe minac'o'j aŭ por protekt'i si'n kontraŭ pred'ant'o'j, ferm'ant'e
si'a'n konk'o'n per membran'o kaj mal'pli'ig'ant'e si'a'n metabol'o'n dum mal'favor'a'j kondiĉ'o'j (kiel
sen'pluv'ec'o aŭ mank'o de manĝ'aĵ'o).
#001390
Tiu speci'o ĉio'n'manĝ'a est'as grav'a minac'o por la pli ol 1500 aŭtokton'a'j kubaj helik'o'j
pro la konkur'ad'o pri manĝ'aĵ'o'j kaj spac'o. Oni jam konstat'is, ke la helik'o pov'as si'n
nutr'i per almenaŭ 250 plant'a'j speci'o'j, mult'a'j'n el kiu'j oni ekonomi'a'cel'e kultiv'as.
#001391
La gigant'a afrik'a helik'o kutim'as loĝ'i en urb'o'j, prefer'as lok'o'j'n mal'pur'a'j'n kaj, ĉar
ĝi est'as origin'a el Afrik'o, ĝi'a loĝ'ant'ar'o sen'diferenc'e dis'vast'iĝ'as, de'lok'as indiĝen'a'j'n
speci'o'j'n kaj mal'ekvilibr'ig'as eko'sistem'o'j'n pro la mank'o de natur'a'j pred'ant'o'j ag'ant'a'j
#001392
Kiel sci'ig'is la biolog'o Antonio Alejandro Vázquez Perera, estr'o de laboratori'o pri
malakologio en la institut'o pri tropik'a medicin'o
Pedro Kourí, „Unu'a'foj'a raport'o pri ĝi'a aper'o en Kubo okaz'is en juli'o 2014, en la ĉef'urb'a municip'o
Arroyo Naranjo; ĝi est'is far'it'a de ni'a laboratori'o kaj publik'ig'it'a en la revu'o
Molluscan Research. Nun'temp'e ĝi ĉe'est'as en ĉiu'j kontinent'o'j.” Esplor'o publik'ig'it'a en la scienc'a revu'o
Biological Invasions ebl'ig'is lig'i la pli'vast'ig'o'n de tiu ĉi invad'a speci'o kun religi'a joruba praktik'ad'o;
ali'vort'e, ĝi'n oni en'ig'is en'land'e'n por plen'um'i ceremoni'o'j'n.
#001393
Doktor'o Vázquez Perera klar'ig'as: „Parazit'ologi'a esplor'o okaz'ig'it'a de ni'a laboratori'o ebl'ig'is al'don'e detekt'i, ke individu'o'j
Achatina fulica est'as infekt'it'a'j de la parazit'a nematod'o
Angiostrongylus cantonensis, ag'ant'o kaŭz'ant'a mening'it'o'n ĉe hom'o'j. La gigant'a afrik'a helik'o pov'as est'i gast'ig'ant'o
de larv'o'j de nematod'o'j, inter ili el'star'as tiu
Angiostrongylus cantonensis, malgraŭ tio, ke ĝi est'as ronĝ'ul'a parazit'o.” Li al'don'is: „Tiu nematod'o pov'as akcident'e infekt'i person'o'j'n per'e de la konsum'ad'o de veget'aĵ'o'j ne'bon'e
lav'it'a'j aŭ de krud'a'j molusk'o'j. La gigant'a afrik'a helik'o pov'as ankaŭ kaŭz'i bronk'it'o'n,
encefal'it'o'n, hist'a'n inflam'o'n, cefale'o'n, diare'o'n kaj febr'o'n.”
#001395
1. Malakologio est'as branĉ'o de zoologi'o, kiu okup'as si'n pri la stud'ad'o de molusk'o'j.
#001396
Plej efik'a rimed'o kontraŭ ronĝ'ul'o'j
#001397
„Biorat est'as uz'ebl'a por elimin'i ronĝ'ul'o'j'n, nom'e rat'o'j'n kaj mus'o'j'n, kaj ili'a'j'n plag'o'j'n” sci'ig'is Andrés Molina Soto, ĝeneral'a direktor'o de
Labiofam. Ĝi est'as produkt'at'a en la centr'o-sud'o de Kubo ek'de 1994, kaj grand'a'n kvant'o'n da
ĝi akir'as instituci'o'j pri publik'a san'o por mal'pli'ig'i kaj for'ig'i „ne'dezir'at'a'j'n gast'o'j'n”.
Biorat est'as el'labor'it'a sur'baz'e de riz'o kun ŝel'o, kiu'n oni ferment'ig'as. Ĝi uz'as kiel aktiv'a'n
substanc'o'n la bakteri'o'n salmonel'o (Salmonella enteritidis) kaj pli preciz'e ĝi'a'n variant'o'n Danysz, pli taŭg'a'n por rat'o'j kaj mus'o'j. Ĝi est'as
ne-noc'a por ali'a'j speci'o'j kaj est'as ankaŭ bio'mal'kompon'ebl'a.
#001399
Inter la avantaĝ'o'j oni pov'as menci'i, ke ĝi mort'ig'as rat'o'j'n kaj mus'o'j'n per unu'foj'a
aplik'o; ke ĝi ne damaĝ'as hom'o'j'n kaj hejm'a'j'n best'o'j'n; ke ĝi facil'e util'ig'ebl'as kaj
aplik'ebl'as; ke mal'san'a'j ronĝ'ul'o'j infekt'as kaj mort'ig'as la san'a'j'n; ke unu'foj'a aplik'o
sufiĉ'as por mal'aper'ig'i ronĝ'ul'o'j'n dum 6-8-monat'a period'o; en lok'o'j, kie est'as ankaŭ
Biorat est'as prefer'at'a de rat'o'j kaj mus'o'j. Oni dev'as aplik'i la produkt'o'n, kiam plej grand'a
est'as la ag'ad'o de ronĝ'ul'o'j (post la 4a post'tag'mez'e).
#001400
Ne'ordinar'a'j event'o'j okaz'is en Albanio en la jar'o 2019. La unu'a inter ili est'is la
total'a bojkot'o de la parlament'o domin'at'a de social'ist'o'j (78 lok'o'j el 140) far'e de
la opozici'o, ĉar la parlament'a pli'mult'o voĉ'don'ad'is (ek'de 2013, kiam ĝi gajn'is la elekt'o'j'n,
far'ant'e tro'a'j'n promes'o'j'n) tut'e neglekt'ant'e la mal'pli'mult'o'n.
#001402
Laŭ la opozici'o, plur'a'j membr'o'j de la social'ist'a parlament'a grup'o kaj proksim'um'e 370
alt'a'j ŝtat'a'j funkci'ul'o'j, kiu'j'n en'posten'ig'is la social'ist'a reg'ist'ar'o de Ed'i Ram'a, est'as
lig'it'a'j al la en'land'a drog-mafi'o.
#001403
Amas'a'j protest'o'j de student'o'j por nul'ig'o de la leĝ'o pri instru'ad'o kaj ali'a'j civit'an'a'j
protest'o'j kontraŭ tiel nom'at'a'j „ekonomi'a'j oligarĥ'o'j”, kiu'j mal'respekt'is la publik'a'n interes'o'n kaj est'is lig'it'a'j kun evident'a korupt'ad'o,
ig'is la ĉef'ministr'o'n ŝanĝ'i februar'e preskaŭ du'on'o'n de si'a reg'ist'ar'o.
#001404
Inter'temp'e, pro la grand'a justic'a re'form'o iniciat'it'a de la inter'naci'a komun'um'o (Uson'o
kaj Eŭrop'a Uni'o), ek'de la jar'o 2016 la land'o praktik'e rest'as sen konstituci'a kaj kasaci'a
kort'um'o'j. Do, mank'as super'a arbitraci'o!
#001405
La opozici'o bojkot'is ankaŭ la normal'a'j'n lok'a'j'n elekt'o'j'n en juni'o 2019, el kio rezult'is,
ke la social'ist'o'j est'is la sol'a parti'o venk'int'a en ili. La prezident'o Ilir Met'a el'paŝ'is
defend'e al la plur'ism'a sistem'o akir'it'a en la jar'o 1991 post du'on'jar'cent'a total'ism'a
reĝim'o, sed la social'ist'a parlament'o respond'e komenc'is la procedur'o'n por li'a el'posten'ig'o!
#001406
La somer'a'j feri'o'j kaj la bezon'o de turism'a'j en'spez'o'j provizor'e trankvil'ig'is la politik'a'n
situaci'o'n. Tiel oni atend'as la aŭtun'o'n por esper'i grand'a'j'n ŝanĝ'o'j'n: la opozici'o postul'as
ekster'ordinar'a'j'n lok'a'j'n kaj parlament'a'j'n elekt'o'j'n, kiu'j'n aranĝ'u trans'ir'a reg'ist'ar'o
sen Ed'i Ram'a kiel ĉef'ministr'o, kio re'star'ig'u plur'ism'o'n en Albanio. La social'ist'o'j
persist'as en si'a nov'a pozici'o de absolut'a domin'ad'o.
#001407
Mi est'as belg'o, kiu pas'ig'is la unu'a'n part'o'n de si'a profesi'a viv'o (1970-1987) en la
bank'a mond'o. Ĝi est'is la trans'ir'a period'o inter la epok'o, en kiu ordinar'a hom'o ne
sent'is si'n komfort'a en bank'o kaj ceter'e ankaŭ ne bezon'is bank'kont'o'n, kaj la nun'temp'o,
ne plu imag'ebl'a sen la elektron'ik'a'j pag'il'o'j propon'at'a'j de bank'o'j kaj pseŭdo-bank'o'j.
#001409
Post'skrib'o en la 28a de aŭgust'o 2019
#001413
Grand'eg'a evolu'o dum la pas'int'a'j 50 jar'o'j
#001415
La 1970aj jar'o'j est'is turn'o'punkt'o en la funkci'ad'o de la belg'a bank'a sistem'o. Antaŭ
1970 la cel'publik'o de la bank'o'j konsist'is nur en komerc'o, industri'o kaj riĉ'ul'o'j. La
simpl'a labor'ist'o aŭ ter'kultur'ist'o ne bezon'is bank'o'n. Ceter'e, en la plej grav'a financ'a
transakci'o dum la viv'o de belg'o'j, la aĉet'o de dom'o, bank'o'j ne pov'is inter'ven'i, ĉar
ili ne rajt'is don'i hipotek'a'j'n prunt'o'j'n: tio est'is la monopol'o de ŝpar'kas'o'j kaj kelk'a'j
#001416
La „sovaĝ'a” kapital'ism'o kaŭz'is en la jar'o'j 2008-2010 mond'a'n bank'o'kriz'o'n, kiu kolaps'ig'is ankaŭ
plur'a'j'n belg'a'j'n bank'o'j'n. Ili pov'is plu'ekzist'i nur dank'e al grand'skal'a ŝtat'a help'o
(inter'temp'e plej'part'e re'pag'it'a). Unu bank'o, la post'sekv'ant'o de la franc'a-belg'a
Dexia, kies belg'a part'o est'is fuzi'o de publik'a kaj kooperativ'a bank'o'j, daŭr'e est'as ŝtat'a
posed'aĵ'o. Inter la rimed'o'j, kiu'j'n uz'is la Eŭrop'a Centr'a Bank'o por san'ig'i la bank'a'n
sektor'o'n, est'is la kvazaŭ nul'a rent'o'nivel'o. Tio plen'e renvers'is la profit'baz'o'n de
la bank'o'j. Rezult'o est'is pli'a ŝrump'o de la nombr'o de ofic'ist'o'j kaj fili'o'j.
#001422
La tradici'a'j invest'ebl'o'j est'as ŝpar'kont'o'j kaj obligaci'o'j (ĉu de la bank'o, ĉu de la
ŝtat'o, ĉu de komerc'a entrepren'o). Invest'fondus'o'j est'as ofert'at'a'j de la bank'o'j ek'de
la 1970aj jar'o'j kaj hav'as moder'a'n sukces'o'n. Aĉet'o de akci'o'j neniam est'is popular'a
en Belgi'o, kaj la kolaps'o de mult'a'j bank'o'j (kies akci'o'j est'is konsider'at'a'j tut'e sekur'a
invest'o) memor'ig'is pri la grand'a'j ebl'a'j risk'o'j.
#001424
La du ĉef'rol'ul'o'j cel'as memor'ig'i la ven'ont'a'j'n generaci'o'j'n pri tia'j afer'o'j por ating'i
pli pac'a'n kaj just'a'n soci'o'n. Sekv'e, oni dev'as konstru'i muze'o'n de memor'o, de kruel'o
kaj horor'o, nom'e muze'o'n de milit'o. Se ĝi sukces'us inkluziv'i ĉiu'j'n milit'il'o'j'n de la
mond'o, ekster'e oni est'us pli sekur'a. Per mal'long'a'j ĉapitr'o'j, Magr'is montr'as al ni
ĉiu'n salon'o'n de la muze'o laŭ faden'o, kiu inter'plekt'iĝ'as kun ali'a'j, kiel la mult-tabul'a'j
not'o'j, verk'it'a'j de ĝi'a iniciat'int'o kaj la famili'a itiner'o de Luis'a Brooks, la hom'o,
fin'e real'ig'ant'a ĝi'n. Kurioz'e, la tut'o baz'iĝ'as sur real'a person'o, kiu ekzist'is en Triest'o
#001433
Jen post'leg'ad'a pri'pens'o: est'as tiom da milit'a'j muze'o'j en la mond'o, tiom da monument'o'j
al milit'em'a'j prod'aĵ'o'j ... ĉu oni dev'us trans'form'i ili'n, por ke ili far'iĝ'u memor'aĵ'o'j
al pac'o kaj al bon'o?
#001434
Kial grav'as daŭr'e esplor'i kaj pri'pens'i tiu'j'n hont'ind'a'j'n epizod'o'j'n de ni'a histori'o?
Ĉar ni dev'as ne forges'i, kio okaz'is, kio'n far'is la hom'a (ĉu ver'e infan'a?) ras'o. Ĉar
ni ne dev'as al'kutim'iĝ'i. Ĉar, ebl'e, la fum'o de la kremaci'ej'o de'ven'as de ni'a intern'o.
Ĉar honor'ig'ant'e la viktim'o'j'n kaj la etik'a'j'n hero'o'j'n, ankoraŭ plej'part'e anonim'a'j'n,
ni re'pren'as iom de la dign'o, perd'it'a pro la fi'ec'o de la murd'ist'o'j – ankaŭ plej'part'e anonim'a'j, ankoraŭ. En Hispanio oni tio'n nom'as
#001436
La libr'o de Claudio Magr'is far'as grand'a'n kaj alt'kvalit'a'n kontribu'o'n tiu'cel'e. La majstr'a
traduk'o de Carlo Minnaja ebl'ig'as, ke ĉiu'j kon'at'iĝ'u kun ĝi en raci'a lingv'o. Kaj li
al'don'is pli ol 200 util'a'j'n pied'not'o'j'n por kompren'i kaj ĝu'i la erudici'o'n de la aŭtor'o.
La revizi'ad'o de Feder'ic'o Gobbo perfekt'e en'ŝov'iĝ'as en profesi'a'n el'don'o'n. Kaj li al'don'is
valor'a'n prezent'o'n de la libr'o ĝust'e por ni, esperant'ist'o'j, kiu'j ne mal'proksim'as de
pac'ism'a'j utopi'o'j. Fin'e, la bel'a kovr'il'o de la Fel-el'don'o sam'as al tiu original'a, pri
#001437
Post tra'leg'o de du'dek'o da recenz'o'j en plur'a'j lingv'o'j, ŝajn'as, ke kelk'a'j kritik'ist'o'j
trov'is la verk'o'n tro ambici'a kaj long'a, foj'e ankaŭ iom konfuz'a, ne mal'oft'e kun tro'a
uz'o de kliŝ'o'j. Dum'e, la pli'mult'o el ili taks'is ĝi'n el'star'a, unik'a, poezi'a kaj fascin'a,
enciklopedi'a (ne hazard'e ĉiu recenz'o fokus'iĝ'as pri mal'sam'a epizod'o kaj cit'as apart'a'n
fraz'o'n), pint'o de la eŭrop'a human'ism'o. Inter'ali'e, ĝi premi'iĝ'is kiel la plej bon'a libr'o
de la jar'o 2016 de la ital'a ĵurnal'o
#001438
La 23an de aŭgust'o la balt'a'j land'o'j fest'is la 30an dat're'ven'o'n de event'o, kiu fort'e
simbol'is ili'a'n streb'ad'o'n al liber'ec'o.
#001441
En tiu tag'o de 1989, hom'o'j de Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o – tiam okup'at'a'j de Sovetio – lig'is la ĉef'urb'o'j'n Vilnius, Rīga kaj Tallinn per hom'ĉen'o 650 kilo'metr'o'j'n long'a, tiel
deklar'ant'e si'a'n aspir'o'n al liber'ec'o. Oni kalkul'as, ke ĉirkaŭ 2 milion'o'j da hom'o'j star'is
unu apud ali'a. La tag'o est'is elekt'it'a ne hazard'e, ĉar tio est'is la 50a dat're'ven'o de
1. Histori'ist'o'j konsent'as, ke la Balt'a Voj'o – kiu kun'ig'is tri naci'o'j'n – est'is unu el la plej grav'a'j paŝ'o'j sur'voj'e al sen'de'pend'ec'o.
#001442
En 2009 Unesk'o al'don'is al si'a Mond'a Memorlisto la Balt'a'n Voj'o'n – pac'a'n politik'a'n manifestaci'o'n – kiel soci-politik'a'n fenomen'o'n, kies signif'o kaj influ'o al la sen'de'pend'iĝ'o de Litovio,
Latvi'o kaj Estoni'o, ne est'as diskut'ebl'a'j.
#001443
Sur la katedral'a plac'o de Vilnius star'iĝ'is la memor'dekoraci'o „Radi'o-ond'o”, kiu est'as tiel grand'a kiel kvin'etaĝ'a dom'o. La instal'aĵ'o est'as 19,25 metr'o'j'n long'a,
16,60 metr'o'j'n alt'a kaj konsist'as el 2145 radi'o'aparat'o'j. Je la 19a hor'o ili ĉiu'j dis'aŭd'ig'is
la tiam'a'n tre popular'a'n kant'o'n „Baltio jam vek'iĝ'as”. La naci'a agent'ej'o
Factum, kiu registr'as naci'a'j'n rekord'o'j'n, inform'is, ke la art'aĵ'o far'iĝ'is unu er'o en la list'o
#001445
La naci'a radi'o kaj televid'o real'ig'is si'a'n ide'o'n kun help'o de la art'ist'o'j Viačeslavas
Mickevičius kaj Ieva Makauskaitė. „Tiu'temp'e la radi'o est'is eg'e grav'a kaj est'as ne'imag'ebl'e, ke la Balt'a Voj'o est'us sukces'int'a
sen modern'a teĥnik'o”, dir'is Mickevičius, kiu tiu'temp'e est'is nur kvar'jar'a knab'o.
#001447
Post la dat're'ven'a'j solen'aĵ'o'j de la Balt'a Voj'o la radi'o'art'aĵ'o est'is trans'lok'it'a al
la Eŭrop'a Park'o proksim'e de Vilnius por konstant'a ekspon'ad'o.
#001448
1. Traktat'o pri ne-agres'o sub'skrib'it'a la 23an de aŭgust'o 1939 en Moskvo inter Sovetio
#001449
Ĉu vi al'ter'iĝ'is en iu belg'a flug'haven'o last'a'temp'e aŭ for'flug'is de ĝi? Do tre ver'ŝajn'e
vi ne est'as serĉ'at'a krim'ul'o!
#001450
En la jar'o 2019 en Belgi'o est'is arest'it'a'j 94 person'o'j, kiu'j'n oni suspekt'as pri teror'ism'o,
120 person'o'j, kiu'j est'as suspekt'at'a'j pri hom'ŝakr'ad'o kaj 7 kidnap'ant'o'j. Ili ĉiu'j plan'is
#001451
La 15an de januar'o 2018 kre'iĝ'is la Sekci'o pri Pasaĝer'a'j Inform'o'j (angl'e
Passenger Information Unit), kiu plan'as kompar'i la pasaĝer'list'o'j'n de ĉiu'j flug'o'j, kiu'j al'ter'iĝ'as en Belgi'o aŭ
for'ir'as de ĝi, kun datum'baz'o'j de hom'o'j suspekt'at'a'j aŭ kulp'ig'it'a'j pri grav'a'j krim'o'j.
Nun, fin'e de 2019, 70 % de ĉiu'j pasaĝer'o'j est'as kontrol'at'a'j.
#001452
La 27an de april'o 2016 la Eŭrop'a Parlament'o kaj la Konsili'o de Eŭrop'a Uni'o aprob'is
la direktiv'o'n 2016/681 pri la uz'o de pasaĝer'list'o'j por la prevent'o, el'trov'o kaj esplor'ad'o
de teror'ism'a'j kaj ali'a'j grav'a'j krim'o'j.
#001453
La 28an de novembr'o de la sam'a jar'o la Eŭrop'a Komision'o publik'ig'is la detal'o'j'n, kiu'j'n
la membr'o-ŝtat'o'j dev'is ating'i ĝis maj'o 2018. Tiu'j detal'o'j antaŭ'vid'as inter'ali'e, ke
dev'as kontrol'i la pasaĝer'o'j'n, kiu'j ven'as de land'o ekster EU aŭ ir'as al land'o ekster ĝi,
rajt'as kontrol'i tiu'j'n, kiu'j far'as flug'o'j'n intern'e de EU aŭ intern'e de la membr'o-ŝtat'o.
#001454
„Ni ricev'as la datum'o'j'n 48 hor'o'j'n antaŭ la plan'it'a for'ir'o aŭ al'ven'o, kio don'as al ni
iom da temp'o por prepar'i kelk'a'j'n afer'o'j'n”, dir'as Gunter Ceuppens, direktor'o de la Sekci'o pri Pasaĝer'a'j Inform'o'j. „La datum'o'j tiam est'as kruc'ig'at'a'j kun tiu'j de hom'o'j, kiu'j est'as serĉ'at'a'j. Kiam la kruc'ig'o
rezult'ig'as traf'o'n, ili est'as analiz'at'a'j en la sekci'o kaj post'e trans'don'at'a'j al la
flug'haven'o, kie tiu hom'o sur'ter'iĝ'os aŭ for'ir'os.”
#001455
„De la komenc'o en 2018 la sekci'o analiz'is pli ol 26 milion'o'j'n da datum'o'j. Tio est'as
ĉirkaŭ 70 % de la datum'o'j de ĉiu'j flug'pasaĝer'o'j en ni'a land'o”, dir'is la belg'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j Pieter De Crem. „Por kompar'o, pas'int'jar'e la sekci'o analiz'is nur ĉirkaŭ 33 % de la flug'pasaĝer'o'j. La
intenc'o est'as, ke fin'e de 2019 ni ating'u 100 % de la aviad'kompani'a'j pasaĝer'o'j, sed
ankaŭ la datum'o'j'n pri pasaĝer'o'j de inter'naci'a'j trajn'o'j kaj bus'o'j ni vol'as al'don'i.”
#001456
Ĉie en la mond'o sent'iĝ'as la forc'ej'a efik'o pro la el'las'ad'o de karbon-di'oksid'o est'ig'at'a
de la hom'a ag'ad'o. Ĉe la orient'a rand'o de Eŭrazi'o la situaci'o est'as grav'a. Ĉar la japan'a
insul'ar'o est'as ĉirkaŭ'at'a de la mar'o, la indic'o de alt'iĝ'o de la temperatur'o est'as pli
grand'a ol la mez'nombr'a kvant'o. Dum la last'a'j 100 jar'o'j ĝi alt'iĝ'is je 1,1 celsi'a'j grad'o'j.
#001457
Laŭ la varm'iĝ'o de la akv'o en la Filipina Mar'o, mult'e da mar'akv'o vapor'iĝ'as, kaj far'iĝ'as
grand'eg'a'j kirl'o'j, el kiu'j baldaŭ kresk'as kaj form'iĝ'as tropik'a'j ŝtorm'o'j kaj tajfun'o'j.
Ĉiu'jar'e, averaĝ'e 27 tajfun'o'j nask'iĝ'as, kaj ĉirkaŭ tri el ili sur'ter'iĝ'as en Japani'o'n.
Scienc'ist'o'j antaŭ'vid'as pli'mult'iĝ'o'n kaj pli'grand'iĝ'o'n de tajfun'o'j pro la alt'iĝ'o de la
mar'akv'a temperatur'o. Tial oni tim'as, ke iu gigant'a tajfun'o atak'os Japani'o'n kaj inund'os
vast'a'n part'o'n de ni'a'j insul'o'j.
#001458
La mult'iĝ'o de karbon'di'oksid'o kaŭz'as varm'iĝ'o'n kaj acid'iĝ'o'n de la mar'akv'o, el kio rezult'as
ŝanĝ'iĝ'o kaj detru'o de la eko'sistem'o. En la last'a'j jar'o'j oni kapt'is ne mult'a'j'n el iu'spec'a'j
fiŝ'o'j, kiel salm'o'j kaj sairoj
1, kiu'j antaŭ'e est'is abund'e kapt'at'a'j. Varm'ig'it'a'j mar'a'j tajd'o'j mal'facil'ig'as la re'produkt'ad'o'n
de tiu'j fiŝ'o'j aŭ for'pel'as ili'n nord'e'n. Uson'a'j scienc'ist'o'j raport'is, ke en orient'a
Azi'o la fiŝ'a resurs'o mal'mult'iĝ'is je 15-35 % dum la last'a'j 80 jar'o'j.
#001459
De kelk'a'j jar'o'j okaz'as, ke moskit'o'j ne ven'as pik'i hom'o'j'n en la somer'fin'o en Tokio
kaj ali'a'j urb'o'j. Laŭ fak'ul'o'j, la moskit'o'j ne pov'as ag'ad'i en medi'o kun temperatur'o
oC. Al'don'e la fak'ul'o'j avert'as pri la ebl'o – ĉar en Japani'o la klimat'o est'as tropik'a – ke ali'spec'a'j moskit'o'j, kiu'j transport'as malari'o'n kaj ali'a'j'n tropik'a'j'n mal'san'o'j'n,
#001460
Ne nur la varm'o far'as la japan'a'n somer'o'n ne'el'ten'ebl'a, sed ankaŭ la humid'ec'o, kiu kelk'foj'e
super'as 70 %. Ĉi-aŭgust'e en Tokio est'is 10 tag'o'j, en kiu'j la plej alt'a temperatur'o
super'is 35 grad'o'j'n. Dum unu semajn'o – inter la 29a de juli'o kaj la 4a de aŭgust'o – 57 person'o'j mort'is en Japani'o pro grand'a varm'a ond'o, kaj 18 347 est'is ambulanc'e transport'it'a'j
al mal'san'ul'ej'o'j. En 2018 pli ol 1000 mort'is pro simil'a varm'ond'o. Ne'mal'mult'a'j mort'is
nokt'e, kio signif'as, ke dum'nokt'e la rol'o de humid'ec'o est'as grand'a.
#001461
Por protekt'i si'n kontraŭ la fort'a sun'a varm'o kaj la trans'viol'a'j radi'o'j, la japan'a
popol'o uz'as sun'ombrel'o'j'n. Jam antaŭ 300 jar'o'j urb'an'o'j uz'is bel'a'j'n ombrel'o'j'n far'it'a'j'n
el fortik'a'j paper'o'j. Alt'rang'a'j vir'o'j, inkluziv'e de samuraj'o'j, kurac'ist'o'j kaj bonz'o'j,
konkur'e uz'is okul'frap'a'j'n ombrel'o'j'n. La reg'ist'ar'o foj'foj'e mal'permes'is luks'a'j'n sun'protekt'il'o'j'n.
#001462
En la modern'a epok'o tut'e mal'aper'is la kutim'o port'i sun'ombrel'o'j'n ĉe vir'o'j. Tamen nun
la ministeri'o pri medi'o rekomend'as, ke ankaŭ vir'o'j uz'u tiu'j'n protekt'il'o'j'n. Laŭ enket'o,
ĉ. 70 % de la vir'in'o'j uz'as ombrel'o'n, dum nur ĉ. 5 % de la vir'o'j uz'as ĝi'n.
#001463
Cololabis saira, parenc'o de skombr'o (red.)
#001464
Esplor'ist'o'j de la universitat'o Tulane en Uson'o sukces'e ident'ig'is nov'a'n speci'o'n de
mal'grand'a ŝark'o, kiu ĉas'as iom ne'kutim'e. Ĝi al'log'as si'a'j'n viktim'o'j'n tia'manier'e, ke
en mal'lum'o ĝi ek'lum'as. Est'as ankaŭ interes'e, ke ĉi tiu nov'a speci'o de ŝark'o est'as
nur 14 centi'metr'o'j'n long'a. Krom per si'a scienc'a nom'o (Mollisquama mississippiensis) ĝi est'as kurioz'e kon'at'a ankaŭ kiel „uson'a poŝ'a ŝark'o” (angl'e
#001465
Ĉi tia ŝark'o est'is mal'kovr'it'a en la Golf'o de Meksiko en februar'o 2010 per ŝip'o de
National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA, Federaci'a Ocean'a kaj Atmosfer'a Administraci'o). Scienc'ist'o'j ek'inform'is la publik'o'n
pri la koncern'a golf'a ŝark'o jam en 2015, sed oficial'e ĝi est'is scienc'e klasifik'it'a
#001466
Tiu ĉi pred'ant'o ĉas'as fiŝ'o'j'n pli ol 300 metr'o'j'n sub la mar'nivel'o. Laŭ esplor'ist'o'j
el mal'grand'a poŝ'gland'o, situ'ant'a proksim'e de ĝi'a'j antaŭ'a'j naĝ'il'o'j, la ŝark'o el'ŝpruc'as
fluoresk'a'n fluid'aĵ'o'n. Tiel ĝi al'tir'as la atent'o'n de viktim'o, kiu naĝ'as al la lum'o,
dum ĝi (praktik'e ne'vid'ebl'e) atak'as.
#001467
La best'o est'as unu el du kon'at'a'j speci'o'j de poŝ'a'j ŝark'o'j de la genr'o
Mollisquama. La ali'a poŝ'a ŝark'o, ankaŭ mal'oft'e vid'at'a, est'as pacifik'a speci'o, scienc'e nom'at'a
Mollisquama parini. Ĉi tiu fiŝ'a vertebr'ul'o est'as 40 centi'metr'o'j'n long'a. Oni ĝi'n mal'kovr'is en 1979 ĉe
#001468
Mult'a'j „old'ul'o'j” (sed ankaŭ plen'kresk'ul'o'j, kelk'foj'e eĉ sub la aĝ'o de 40 jar'o'j) spert'as presbiop'ec'o'n,
normal'a'n stat'o'n lig'it'a'n al oni'a mal'jun'iĝ'o, kiu ne ebl'ig'as al la okul'o'j vid'i bon'e – kaj precip'e leg'i – de proksim'e. Se, por leg'i tiu'n ĉi artikol'o'n, vi jam bezon'as uz'i okul'vitr'o'j'n aŭ iom
mal'proksim'ig'i la revu'o'n de vi'a'j okul'o'j, tre interes'os vi'n sci'i, ke baldaŭ aper'os nov'a
#001470
Sufiĉ'os fakt'e en'met'i ĉiu'tag'e kelk'a'j'n gut'o'j'n en vi'a'j'n okul'o'j'n. Tio est'os ver'a revoluci'o
por milion'o'j da hom'o'j, kiu'j dev'as al'front'i ĉi tiu'n vid'a'n mal'ord'o'n kaj foj'e, forges'int'e
si'a'j'n okul'vitr'o'j'n, ne hezit'as pet'i la help'o'n de ne'kon'at'o'j en super'bazar'o por ek'sci'i
kelk'a'j'n detal'o'j'n pri la ingredienc'o'j aŭ la kost'o de la produkt'o'j, kiu'j'n ili vol'as
#001471
Nov'art'is (por nun, tem'as pri okul'akv'o kon'at'a nur per si'a mal'long'ig'o: Unr844) dev'us iĝ'i hav'ebl'a
jam en 2023 post la fin'o de la test'ad'o, ankoraŭ plen'um'at'a. Estr'o'j de la farmaci'a kompani'o
diskut'is en septembr'o 2019, en la svis'a urb'o Bazel'o, kun la inter'naci'a gazet'ar'o, pri
si'a'j nov'a'j esplor'o'j kaj pri la perspektiv'o'j, kiu'j'n ili mal'ferm'as tut'mond'e.
#001472
„La kurac'ad'o de presbiop'ec'o est'as tre interes'a fak'o, ĉar tiu problem'o koncern'as rimark'ind'a'n
part'o'n de la adolt'a loĝ'ant'ar'o, kaj la esplor'o'j don'as kuraĝ'ig'a'j'n rezult'o'j'n”, klar'ig'is Gaia Panina, medicin'a direktor'o de
#001473
La 19an de aŭgust'o 2019 la 26-jar'a jun'ul'o Ángel Ernest'o López Hernández star'ig'is mond'rekord'o'n,
kiam li „blind'e” pedal'is per unu'rad'a cikl'o tri kilo'metr'o'j'n en 13 minut'o'j kaj 35 sekund'o'j. Tio'n li
far'is tra ĉef'a'j strat'o'j de la urb'o Sancti Spíritus.
#001476
„Kiam mi ek'kon'is Aliet Pérez Martínez, kiu romp'is – la 13an de aŭgust'o 2016 en Santiag'o de Cuba – la mond'a'n rekord'o'n de blind-stir'ad'o de motor'cikl'o sen krom'ĉar'o, mi sent'is mi'n inspir'it'a
de li'a hero'aĵ'o”, dir'is Ángel Ernest'o. „Mal'kovr'int'e tiu'n ĉi vetur'il'o'n kun nur unu rad'o, mi intenc'is romp'i la rekord'o'n kaj,
ĉar mi est'as tre obstin'a, tio'n mi ating'is.”
#001477
Por garanti'i, ke li'a vid'pov'o far'iĝ'as nul'a, sur la okul'o'j li port'is unu'e bandaĝ'o'n el
koton'o kaj gaz'o; sur tio li port'is krom'e mask'o'n kaj fin'e nigr'a'n kapuĉ'o'n.
#001478
Ángel Ernest'o labor'as en la municip'a grup'o pri scen'a'j art'o'j, kiel klaŭn'o
Galletica (kekseto) kaj kiel amator'a ekvilibr'ist'o sur sep benk'et'o'j. Antaŭ pli ol unu jar'o li
plan'is tiu'n hero'aĵ'o'n antaŭ'e neniam kon'at'a'n en la mond'o.
#001479
La jun'ul'o esper'as sukces'i registr'i la event'o'n en la libr'o
#001480
La 7an de septembr'o 2019 en Parizo okaz'is futbal'matĉ'o Franci'o-Albanio. Laŭ'regul'e oni
aŭd'ig'as la naci'a'j'n himn'o'j'n de ambaŭ land'o'j – unu'e, tiu'n de la gast'o, ĉi-okaz'e de Albanio.
#001481
Sed, strang'e, ĉiu'j 80 000 spekt'ant'o'j aŭd'is ĝis'fin'e la himn'o'n de Andoro! Alban'o'j protest'is
ĉe la ĉef'arbitraci'ant'o, kaj tiu ĉi, si'a'vic'e, ĉe la organiz'ant'o'j. Post kvar minut'o'j,
la parol'ist'o, pardon'pet'ant'e, anonc'is la himn'o'n de ... Armeni'o!
#001482
Fin'fin'e, pli grav'a person'o re'pardon'pet'is, kaj la spekt'ant'o'j aŭd'is la alban'a'n himn'o'n
– star'e, tiel esprim'ant'e, ankaŭ ili, si'a'n pardon'pet'o'n je la nom'o de la franc'a popol'o.
Tio'n far'is oficial'e, du tag'o'j'n post'e, ankaŭ la franc'a prezident'o Emmanuel Macron en
si'a mesaĝ'o al la alban'a ĉef'ministr'o Ed'i Ram'a.
#001483
Tiu ĉi mal'agrabl'a okaz'int'aĵ'o vek'is disput'o'j'n en Albanio. Ĉu ĝi est'is ver'e sen'intenc'a
hom'a erar'o okaz'int'a du'foj'e aŭ ies fi'intenc'a ag'o?
#001484
Ceter'e, oni ek'sci'is, ke UEFA mon'pun'is la franc'a'n futbal'a'n federaci'o'n je 10 000 eŭr'o'j.
#001485
Ĉu Brit'el'ir'o kviet'e okaz'is jam en mart'o?
#001486
Kiam la 28an de aŭgust'o la brit'a ĉef'ministr'o Bor'is Johnson deklar'is, ke li suspend'os
la parlament'o'n, ek'est'is tuj'a furor'o en politik'a'j rond'o'j pri „konstituci'a kriz'o”, kun strat'manifestaci'o'j kontraŭ „la puĉ'o”. Sed ver'dir'e, la konstituci'a kriz'o ek'is ne la 28an de aŭgust'o 2019, sed la 23an de
juni'o 2016, kiam est'is deklar'it'a la rezult'o de la referendum'o pri brit'a membr'ec'o en
#001487
Plej grav'a event'o ek'de 1660
#001488
Tri monat'o'j'n post tiu referendum'o okaz'is fak'a seminari'o ĉe la Universitat'o de Londono
pri la konsekvenc'o'j de Brit'el'ir'o. Unu preleg'ant'o pri'skrib'is Brit'el'ir'o'n kiel la plej
grav'a'n konstituci'a'n event'o'n de la brit'a histori'o post 1660, ĉar ĝi montr'as, ke rilat'e
al la demand'o pri Eŭrop'o, la suveren'ec'o de la popol'o super'as la suveren'ec'o'n de la
#001489
Ali'a preleg'ant'o dir'is, ke li ne pov'as pens'i pri ali'a event'o en la brit'a histori'o,
en kiu la popol'o ĝis iu grad'o redukt'is la suveren'ec'o'n de la parlament'o. Li klar'ig'is,
ke laŭ jur'a vid'punkt'o la referendum'o est'is nur konsil'a, sed ĉar la reg'ist'ar'o promes'is
respekt'i la rezult'o'n de la voĉ'don'o, la pli'mult'o de la parlament'an'o'j kompren'is ĝi'n
kiel dev'ig'a'n. Post la referendum'o la reg'ist'ar'o kaj la parlament'o sekv'as politik'o'n,
kiu'n ili kontraŭ'as. „Tia situaci'o est'as sen'precedenc'a en ni'a long'a konstituci'a histori'o”, asert'is la preleg'ant'o, „Eŭrop'o do respond'ec'is pri la en'konduk'o de nov'a koncept'o en la brit'a'n konstituci'o'n,
la suveren'ec'o'n de la popol'o”.
#001490
La plej long'a sesi'o ek'de 1707
#001491
Ordinar'e parlament'a'j sesi'o'j daŭr'as unu jar'o'n, komenc'iĝ'ant'e en april'o aŭ maj'o. Fin'e
de sesi'o leĝ'propon'o'j ek'konsider'it'a'j nul'iĝ'as, kaj dev'as est'i de'komenc'e re'en'konduk'it'a'j.
La nov'a sesi'o komenc'iĝ'as per reĝ'in'a parol'ad'o, en kiu ŝi el'met'as la reg'ist'ar'a'n plan'o'n
por la sesi'o. Tamen la sesi'o, dum kiu Theresa May trakt'is pri Brit'el'ir'o, daŭr'is jam
pli ol du jar'o'j'n, kaj est'is la plej long'a ek'de la unu'iĝ'o de Angli'o kaj Skot'land'o en
1707, kaj do jam ven'is temp'o por nov'a parlament'a sesi'o.
#001492
Bor'is Johnson far'iĝ'is ĉef'ministr'o la 24an de juli'o, la tag'o'n antaŭ la somer'a paŭz'o,
kiu daŭr'is ĝis la 3a de septembr'o. Dum tiu paŭz'o li anonc'is, ke la parlament'a sesi'o
fin'iĝ'os la 10an de septembr'o, kaj la nov'a sesi'o komenc'iĝ'os la 14an de oktobr'o – por ebl'ig'i la okaz'ig'o'n de la parti'konferenc'o'j, por kio la parlament'o tradici'e paŭz'as,
sed el tio rezult'is la plej long'a suspend'o de la parlament'o post ĝi'a sesi'o de 1930-1931.
Laŭ Bor'is Johnson, tio'n li far'is por ebl'ig'i nov'a'n program'o'n de soci'a'j re'form'o'j sub
li'a ĉef'ministr'ec'o, sed laŭ li'a'j kritik'ant'o'j li far'is tio'n por silent'ig'i la parlament'o'n
#001493
Konflikt'a'j opini'o'j kaj politik'a'j artifik'o'j
#001494
En la semajn'o, en kiu la parlament'o kun'ven'is inter la somer'a paŭz'o kaj la fin'o de
la sesi'o, la parlament'o decid'is, ke la ĉef'ministr'o pet'u prokrast'o'n de la dat'o de Brit'el'ir'o.
Tamen Bor'is Johnson daŭr'e insist'is, ke la leĝ'o jam dir'as, ke Briti'o el'ir'os la 31an
de oktobr'o, sen'de'pend'e de tio, ĉu Briti'o kaj EU ating'os inter'konsent'o'n aŭ ne. La antaŭ'a'j
prokrast'o'j ne ebl'ig'is nov'a'j'n trakt'ad'o'j'n, kaj don'is nur temp'o'n por prov'i tra'puŝ'i esenc'e
la sam'a'n inter'konsent'o'n kontraŭ la vol'o de la parlament'o.
#001495
Tio, kiel Bor'is Johnson sukces'os pri tio sen ag'i kontraŭ'leĝ'e, far'iĝ'is grand'a demand'o
en la amas'komunik'il'o'j. Tamen iu aŭtor'o el la Brit'a Asoci'o pri Konstituci'a Jur'o (United Kingdom Constitutional Law Association) sugest'is unu ebl'o'n. Ĉiu nov'a leĝ'o, por ke ĝi valid'u, dev'as est'i promulg'it'a de la
reĝ'in'o laŭ konsil'o de la ĉef'ministr'o. Li argument'is, ke ebl'us, kaj eĉ dec'us, ke la
ĉef'ministr'o prezent'u nov'a'n leĝ'o'n al la reĝ'in'o, kun rekomend'o, ke ŝi rifuz'u ĝi'n promulg'i.
#001496
Briti'o est'as fam'a pro mank'o de skrib'it'a konstituci'o, aŭ, pli ĝust'e, de „kod'ig'it'a” konstituci'o. Ekzist'as kelk'a'j histori'a'j dokument'o'j, sed pli'e al tio la procedur'o'j'n
oni decid'as per'e de precedenc'o'j. La konstituci'a histori'o est'as long'daŭr'a potenc'lukt'o
inter la monarĥi'o kaj la parlament'o. Nun'temp'e oni konsider'as, ke la parlament'o est'as
suveren'a, sed la monarĥ'o konserv'as kelk'a'j'n rajt'o'j'n. Laŭ la angl'a'lingv'a Vikipedio,
„La parlament'o est'as du'ĉambr'a, sed hav'as tri part'o'j'n, konsist'ant'a'j'n el la Suveren'o
(Reĝ'in'o-en-Parlament'o), la Ĉambr'o de Lord'o'j, kaj la Ĉambr'o de Deput'it'o'j (la Sub'a Ĉambr'o)”. Do la potenc'o-divid'o inter la Suveren'o kaj la Parlament'o far'iĝ'is iom'et'e obskur'a.
#001497
Nov'a'j leĝ'o'j dev'as ricev'i reĝ'a'n aprob'o'n, kaj la fin'o kaj komenc'o de parlament'a'j sesi'o'j
dev'as ricev'i reĝ'a'n aprob'o'n. Tio ne est'as afer'o por la parlament'a'j ĉambr'o'j, sed afer'o
por la ĉef'ministr'o kaj la monarĥ'o. Tiu aprob'rajt'o nom'iĝ'as „la reĝ'a prerogativ'o”. La reĝ'a'n prerogativ'o'n oni aplik'as tradici'e ankaŭ al ekster'land'a'j afer'o'j, inkluziv'e
de la lanĉ'o de milit'o'j, sen tio, ke la parlament'a'j ĉambr'o'j hav'us formal'a'n voĉ'o'n en
#001498
Theresa May kiel ĉef'ministr'o aplik'is la reĝ'a'n prerogativ'o'n, kiam ŝi don'is la formal'a'n
aviz'o'n al Eŭrop'a Uni'o pri Brit'el'ir'o, tiel difin'ant'e la el'ir'dat'o'n la 29a de mart'o 2019.
Tamen la Alt'a Kort'um'o juĝ'is tio'n kontraŭ'konstituci'a, ĉar tem'as ne nur pri ekster'land'a'j
rilat'o'j, sed ankaŭ pri leĝ'o'j de Eŭrop'a Uni'o, kiu'j valid'as en'e de la land'o. Pro tio
Theresa May dev'is tio'n post'e akcept'ig'i per'e de la parlament'a'j ĉambr'o'j. Post'e, inter'konsent'e
kun Eŭrop'a Uni'o, ŝi plu'etend'is tiu'n dat'lim'o'n ĝis la 31a de oktobr'o, dum ŝi tri'foj'e
sen'sukces'e prov'is akcept'ig'i esenc'e la sam'a'n propon'o'n en la parlament'o.
#001499
Tia'j demand'o'j est'as ĝeneral'e evit'ind'a'j en la brit'a soci'o, ĉar la or'a regul'o de la
brit'a politik'o est'as, ke oni ten'u la reĝ'in'o'n for de la politik'o. Tamen ekzist'is alud'o'j
al eventual'a mis'uz'o de la reĝ'a prerogativ'o rilat'e al la invad'o de Irako, kaj cert'e
lev'iĝ'os pli'a'j demand'o'j ankaŭ pri tio, ĉu la skot'a verdikt'o rest'os ne'kontest'at'a.
#001501
Ekzist'as plur'a'j precedenc'o'j de long'a'j suspend'o'j de la parlament'o. Plej last'e ĉef'ministr'o
John Major en 1997 fru'e ĉes'ig'is la parlament'a'n sesi'o'n, tiel evit'ant'e debat'o'n pri sub'aĉet'o
de parlament'an'o'j por far'i parlament'a'j'n demand'o'j'n. Nun John Major est'as unu el la sub'ten'ant'o'j
de la jur'a ag'ad'o kontraŭ la suspend'o de la parlament'o far'e de Bor'is Johnson.
#001502
Ĉu Brit'el'ir'o jam okaz'is en mart'o?
#001503
Laŭ Robin Tilbrook, ĉiu'j jur'ist'o'j, kiu'j koment'is pri la afer'o, kun la escept'o nur
de tiu'j, kiu'j est'as pag'at'a'j por argument'i kontraŭ'e, dir'as, ke li hav'as fort'a'n argument'ar'o'n.
Tamen la afer'o eĉ ne ating'is la Alt'a'n Kort'um'o'n, pro inter'ven'o de unu el la juĝ'ist'o'j,
kiu deklar'is ĝi'n „tut'e sen merit'o”. Robin Tilbrook apelaci'is, argument'ant'e, ke tiu juĝ'ist'o hav'as, pro si'a histori'o,
politik'a'j'n motiv'o'j'n, kaj ne dev'us est'i en'plekt'it'a en tiu ĉi afer'o. Li nun atend'as
decid'o'n de Eŭrop'a Kort'um'o pri Hom'a'j Rajt'o'j (ne de Eŭrop'a Uni'o), al kiu li pled'is pri
la rajt'o est'i aŭd'at'a de jur'a tribunal'o.
#001505
La ironi'o mal'antaŭ tiu ĉi konfuz'o est'as, ke origin'e la ĉef'a motiv'iĝ'o mal'antaŭ la kampanj'ad'o
por brit'a el'ir'o el Eŭrop'a Uni'o – kaj eĉ kontraŭ la Traktat'o de Maastricht, kiu kre'is Eŭrop'a'n Uni'o'n – est'is la mank'o de demokrati'o en Eŭrop'a Uni'o. Sed nun, kiam Briti'o prov'as re'gajn'i
la suveren'ec'o'n, la demand'o est'as, ĝust'e kie kuŝ'u tiu suveren'ec'o en'e de Briti'o.
#001506
La plej last'a libr'o de profesor'o Vernon Bogdanor, el'don'it'a en februar'o ĉi-jar'e, titol'iĝ'as
Preter Brit'el'ir'o: cel'e al Brit'a Konstituci'o. Li argument'as por kod'ig'it'a konstituci'o sam'tip'a kiel tiu'j, kiu'j'n hav'as ali'a'j land'o'j.
La libr'o pri'skrib'as pli'a'n konfuz'o'n en'konduk'it'a'n de la aŭtonom'a reg'ad'o en Skot'land'o
kaj Kimri'o. En la antaŭ'last'a ĉapitr'o li cit'as kelk'a'j'n eminent'a'j'n konstituci'a'j'n jur'ist'o'j'n.
Unu el tiu'j asert'is: „Al la grand'a pli'mult'o el ni mank'as klar'a kaj ampleks'a kompren'o de tio, kio est'as la
kondiĉ'o'j de ni'a konstituci'o”. Laŭ ali'a: „konstituci'e, ni nun trov'as ni'n en sen'voj'a dezert'o sen ajn'a map'o aŭ kompas'o”.
#001507
Vernon Bogdanor mem pli fru'e en si'a libr'o skrib'is, ke antaŭ la al'iĝ'o de Briti'o al
la Eŭrop'a Komun'um'o en 1973, „la brit'a konstituci'o pov'us est'i karakerizata per preciz'e ok vort'o'j: ‚Kio'n ajn la reĝ'in'o-en-parlament'o promulg'as, tio est'as leĝ'o’.”
#001508
Tiel ni re'ven'as al la fundament'a problem'o, kiu'n difin'is profesor'o Bogdanor, ke la
popol'o voĉ'don'is por Brit'el'ir'o, dum la parlament'o kontraŭ'as. Tio konduk'is al konflikt'o,
en kiu la obskur'a konstituci'a kaj jur'a situaci'o est'as uz'at'a kiel batal'rimed'o. En la
angl'a lingv'o, oni nom'as tio'n
lawfare – vort'lud'a kun'fand'o de la vort'o'j
warfare (milit'ad'o). Ĝust'e tia jur'a milit'ad'o sur'baz'e de obskur'a konstituci'o est'as en la centr'o
#001509
Se gas- aŭ elektro-kompani'o kre'as fos'aĵ'o'n en vi'a strat'o por en'met'i tub'o'j'n aŭ kabl'o'j'n,
ĝi dev'as avert'i simil'a'j'n kompani'o'j'n, kiel ekzempl'e la koncern'a'n telefon-kompani'o'n,
por ke ili pov'u uz'i la okaz'o'n por instal'i aŭ re'nov'ig'i ankaŭ si'a'j'n kabl'o'j'n, ekzempl'e
Inter'ret-kabl'o'n, en la sam'a fos'aĵ'o. Tio ĉi est'as eŭrop'a direktiv'o jam de kvin jar'o'j,
kaj al ĝi dev'is adapt'iĝ'i la lok'a'j leĝ'o'j en ĉiu'j land'o'j de Eŭrop'a Uni'o (EU) antaŭ la
1a de januar'o 2016. La direktiv'o ŝajn'as logik'a, mon- kaj temp'o-ŝpar'a, kaj do oni atend'us,
ke la leĝ'o'n oni ĉie tuj aprob'us.
#001510
Paradoks'o: oni dev'as, sed ne rajt'as
#001511
Tamen Belgi'o est'as apart'a fenomen'o. Ĝi est'as federaci'o, kiu konsist'as el Flandri'o
(la plej grand'a part'o), Valoni'o kaj Bruselo (la plej mal'grand'a part'o). Tial la eŭrop'a
direktiv'o dev'as est'i leĝ'ig'it'a tri foj'o'j'n, apart'e en ĉiu federaci'er'o. La leĝ'ig'o okaz'is
preskaŭ tuj en Flandri'o kaj Valoni'o, sed post kvar jar'o'j ankoraŭ ne en Bruselo. La
kial'o est'as ne tio, ke la brusela leĝ'don'a instanc'o ne konsider'as la direktiv'o'n ind'a,
sed tio, ke ĝi konsider'as si'n ne rajt'ig'it'a kre'i tia'n leĝ'o'n.
#001512
La Eŭrop'a Kort'um'o opini'as, ke Eŭrop'a Uni'o sufiĉ'e long'e atend'is nun, kaj komenc'e de
juli'o decid'is pag'pun'i Belgi'o'n je 5000 eŭr'o'j tag'e ĝis la leĝ'o est'os real'ig'it'a. Est'as
atent'ind'e, ke ĝi decid'is pag'pun'i Belgi'o'n, sed ne Bruselon, ĉar ja Belgi'o est'as an'o
de Eŭrop'a Uni'o, ne la apart'a'j federaci'er'o'j. Bruselo protest'is, kaj dir'is al Eŭrop'a
Uni'o, ke ĝi ne est'as rajt'ig'it'a far'i tia'n leĝ'o'n, sed la Komision'o re'ag'is per simpl'a
„se Flandri'o kaj Valoni'o ja sent'as si'n kompetent'a'j, tiam ankaŭ Bruselo sent'u si'n kompetent'a
#001513
Philippe De Backer, la ministr'o en Belgi'o respond'ec'a pri „administr'a simpl'ig'o”, sent'as si'n tre mal'komfort'a pri tiu ĉi mult'e'kost'a jur'a nod'o kaj pet'is Bruselon „re'konsider'i si'a'n pozici'o'n”. Li ne tre bon'e kompren'as la obĵet'o'j'n de Bruselo kaj pet'as „simpl'e leĝ'ig'i la direktiv'o'n, sam'e kiel far'is Flandri'o kaj Valoni'o”.
#001514
Ĉu ebl'e Kafka stud'is en Belgi'o?
#001515
La ĉi-jar'a „Premi'o pri ĝust'a viv'manier'o” (angl'e:
Right Livelihood Award) ir'as al kvar ricev'ont'o'j:
#001516
1. La defend'ant'o de hom'a'j rajt'o'j Aminatou Haidar en Okcident'a Saharo, „pro ŝi'a konstant'a sen'per'fort'a ag'ad'o, malgraŭ mal'liber'iĝ'o kaj tortur'o, cel'e al just'ec'o
kaj mem'decid'rajt'o por la popol'o de Okcident'a Saharo”.
#001517
2. La advokat'o Guo Jianmei en Ĉini'o, „pro ŝi'a pionir'a kaj persist'a labor'ad'o por sekur'ig'i la rajt'o'j'n de vir'in'o'j en Ĉini'o”.
#001518
3. La klimat'aktiv'ul'in'o Greta Thunberg en Svedi'o, „ĉar inspir'ant'a kaj pli'klar'ig'ant'a politik'a'j'n postul'o'j'n pri urĝ'a klimat'ag'ad'o, kiu reflekt'as
#001519
4. La indiĝen'a gvid'ant'o Davi Kopenawa de la janomana popol'o en Brazilo, kun'e kun
Hutukara Associação Yanomami, „pro ili'a kuraĝ'a rezolut'ec'o por protekt'i la arb'ar'o'j'n kaj bio'divers'ec'o'n de la amazon'a
region'o, kaj la land'o'j'n kaj kultur'o'n de ĝi'a'j indiĝen'a'j popol'o'j”.
#001520
La premi'o est'is fond'it'a en 1979, kiam la sved-german'a filatel'ist'o Jakob von Uexküll
[fon ikskil] propon'is al la Nobel-fond'aĵ'o kre'i du nov'a'j'n Nobel-premi'o'j'n, ne kompren'ant'e,
ke la testament'o de Nobel ne ebl'ig'as tio'n. Eĉ la sved'a naci'a bank'o ja pov'is kre'i nur
Nobel-memor'premi'o'n pri ekonomik'o, ne Nobel-premi'o'n. Pro la rifuz'o de la fond'aĵ'o, von
Uexküll do fond'is propr'a'n premi'o'n, financ'at'a'n de li'a poŝt'mark'kolekt'o.
#001521
Mi'a'j amik'o'j nom'as mi'n klimat'a skeptik'ul'o. Sed ĉu ver'e? Mi ja kred'as, ke la klimat'o
sur ni'a ter'o ŝanĝ'iĝ'as. Mi ankaŭ kred'as, ke CO2 sorb'as varm'o'radi'ad'o'n. Mi ankaŭ est'as konvink'it'a, ke ni dev'as est'i zorg'em'a'j pri fosili'a'j
mineral'o'j: ili est'as kompleks'a'j molekul'o'j, en kiu'j'n la sun'o invest'is mult'a'n energi'o'n.
Sed ... mi ne kred'as, ke la hom'o kaŭz'as la nun'a'n klimat'a'n ŝanĝ'iĝ'o'n.
#001522
Mi'a'j amik'o'j nom'as mi'n negaci'ant'o: iu, kiu ne'as la evident'a'n real'o'n. Ili ankoraŭ ne
star'ig'as mi'n sur la brul'ŝtip'ar'o'n, sed tamen rigard'as mi'n kun cert'a mal'fid'o, iom'et'e
kiel herez'ul'o'n. La sekv'a tekst'o ne cel'as konvert'i mi'a'j'n amik'o'j'n, sed nur organiz'i
mi'a'j'n propr'a'j'n ide'o'j'n kaj eventual'e kompar'i ili'n kun ali'a'j vid'punkt'o'j.
#001523
Unu'e pri klimat'a ŝanĝ'iĝ'o. Ĉio komenc'iĝ'is antaŭ ĉirkaŭ 14 miliard'o'j da jar'o'j kun la
„grand'a knal'o”, la pra'eksplod'o, iom'et'e strang'a hipotez'o sed nun vast'e akcept'it'a. Antaŭ 3,5 miliard'o'j
da jar'o'j ni'a mond'o jam ekzist'is kaj tiam ver'ŝajn'e ek'est'is la viv'o. La surfac'o de la
ter'o est'is ankoraŭ varm'a kaj mal'mol'a. Aper'is kontinent'o'j, el kiu'j Rodinio antaŭ ĉirkaŭ
1 miliard'o da jar'o'j est'is la unu'a, preskaŭ cert'e sekv'it'a de ali'a'j.
#001524
Pange'o ekzist'is antaŭ 250 milion'o'j da jar'o'j. Ĝi est'is grand'a ter'a mas'o kun ver'ŝajn'e
kontinent'a klimat'o. Pange'a iom post iom dis'iĝ'is en apart'a'j'n kontinent'o'j'n. Geolog'o
rakont'is al mi, ke ek'de tiam cent'o'j, ebl'e mil'o'j, da klimat'a'j ŝanĝ'iĝ'o'j okaz'is. Glaci'a'j'n
period'o'j'n sekv'is varm'a'j period'o'j. Cert'e ili ĉiu'j okaz'is sen hom'a inter'ven'o. Rest'as
mir'ind'e, ke nun'temp'e, kiam la ŝanĝ'iĝ'o okaz'as la dek'mil'a'n foj'o'n, hom'o'j vol'as atribu'i
la kaŭz'o'n al hom'o'j. Pro divers'a'j kial'o'j hom'o'j vol'as est'i respond'ec'a'j pri ebl'a'j katastrof'o'j.
#001525
En bibli'a'j temp'o'j, Jeremio kaj ali'a'j profet'o'j jam antaŭ'dir'is katastrof'o'j'n rezult'ant'a'j'n
el hom'a kondut'o. Ezekiel'o antaŭ'vid'is la apokalips'o'n kaj la fin'o'n de la temp'o. Ĉi tiu
damn'it'a pens'ad'o daŭr'e viv'as en divers'a'j religi'a'j sekt'o'j. Est'as far'it'a scienc'a esplor'ad'o
pri tiu fenomen'o kaj ŝajn'as, ke la famili'o decid'as, kio'n oni kred'as. Ankaŭ la teori'o
de mond'varm'iĝ'o kaŭz'it'a de hom'o'j aparten'as al ĉi tiu seri'o. Kon'at'a est'as la „raz'il'o de Ockham” (William of Ockham, 14a jar'cent'o). Ĝi dir'as, ke oni ne supoz'u nov'a'n kaŭz'o'n de io,
se ni'a'j spert'o'j instru'as al ni, ke ĝi ĉiam okaz'is sen tiu specif'a kaŭz'o. Se mil klimat'a'j
ŝanĝ'iĝ'o'j okaz'is sen hom'a inter'ven'o, ne util'as formul'i hipotez'o'n por la mil-kaj-unu'a.
#001526
Mi'a'j amik'o'j dir'as: nun la cirkonstanc'o'j mal'sam'as. La teori'o de antrop'o'gen'a varm'iĝ'o
pruv'iĝ'is, ĉar 97 % de la scienc'ist'o'j asert'as tio'n. Ekzist'as konsent'o inter erudici'ul'o'j.
Do laik'o'j kiel mi ne rajt'as dub'i pri tio. Sed ĉu konsent'o pri teori'o est'as konvink'a
pruv'aĵ'o (pens'u pri la konsent'o pri sorĉ'ad'o)? Kaj eĉ la konsent'o de 97 % ne est'as ver'a
konsent'o, rest'as 3 %. Ekzist'as franc'a esprim'o pri ĉi tio:
l'art de grouper les chiffres (la art'o grup'ig'i nombr'o'j'n). Krom'e montr'iĝ'as, ke tiu nombr'o 97 % ven'as de unu sol'a
publik'aĵ'o, kaj ke ali'a'j aŭtor'o'j komplet'e refut'is ĝi'n.
#001527
Kred'ant'o'j dir'as – kaj probabl'e tio est'as ĝust'a – ke la kvant'o de CO2 en la atmosfer'o alt'iĝ'is de ĉirkaŭ 290 ppm (milion'on'o'j) ĝis ĉirkaŭ 410 ppm kaj ke
tiu kresk'o est'as rekt'a sekv'o de brul'ig'ad'o de fosili'a'j brul'aĵ'o'j far'e de hom'o'j. En la
inform'a'j kampanj'o'j pri klimat'o, grafik'aĵ'o oft'e montr'as la temperatur'o'n sur la ter'o
kaj la CO2 en la aer'o, de'pend'e de temp'o; la du lini'o'j – fenomen'o'j – kur'as preskaŭ perfekt'e paralel'e. La mez'a temperatur'o sur la ter'o alt'iĝ'is ek'de 1850
je ĉirkaŭ 1,0 grad'o. Por mult'a'j, tio pruv'as, ke la emisi'o de CO2, se ne la sol'a, cert'e est'as la plej grav'a kaŭz'o de mond'a varm'iĝ'o, ĉar ekzist'as fort'a
#001530
Mi'a'j amik'o'j dir'as: est'is ĉiel klar'e pruv'it'e, ke CO2 sorb'as varm'o'n kaj ke la CO2-koncentr'iĝ'o pli'iĝ'as. Sed ekzist'as ankoraŭ ali'a'j faktor'o'j. Krom „pli mal'grand'a'j frat'o'j” kiel ozon'o kaj rid'gas'o (N2O) tem'as ankaŭ ĉef'e pri met'an'o kaj akv'a vapor'o.
#001532
Met'an'o 25-obl'e pli fort'e ol CO2 konserv'as la atmosfer'a'n varm'o'n; ĝi pli'iĝ'is je 150 % en la atmosfer'o ek'de la 18a jar'cent'o.
#001533
CO2 hav'as divers'a'j'n font'o'j'n – ankaŭ ni'a korp'o kontribu'as al ĝi. Ĉirkaŭ kvar'on'o de la CO2 el'las'at'a en la atmosfer'o'n ĉiu'jar'e est'as provizor'e stok'it'a en plant'o'j kaj ali'a kvar'on'o
en la ocean'o'j. La fakt'o, ke iu'j CO2-font'o'j mem est'as klimat'a'j, ne facil'ig'as la problem'o'n. Pli'e, ebl'as, ke la varm'iĝ'o
mem pli'ig'as la CO2-koncentr'iĝ'o'n, kiel sugest'as la cit'it'a'j datum'o'j pri polus'a glaci'o. Iu'j CO2-pur'ig'il'o'j est'as ankaŭ klimat'de'pend'a'j: plant'o'j kresk'as pli bon'e, kiam ili ricev'as
pli da CO2, kaj pro pli varm'a printemp'o, fal'foli'a'j arb'o'j ricev'as si'a'j'n grand'eg'a'j'n surfac'a'j'n
foli'o'j'n, per kiu'j ili sorb'as CO2. Ali'flank'e, brul'ig'i fosili'a'j'n brul'aĵ'o'j'n laŭ'dir'e hav'as kvin- ĝis ses-obl'e pli grand'a'n
efik'o'n al la pli'iĝ'o de CO2 ol la redukt'it'a kapabl'o sorb'i CO2 rezult'e de sen'arb'ar'ig'o kaj mal'aper'o de ali'a'j natur'a'j are'o'j.
#001535
Ekzist'as dek'o'j da komput'il'a'j model'o'j, kaj regul'e oni dev'as korekt'i la rezult'o'j'n. IPCC
korekt'is si'n en januar'o 2019 kaj raport'is, ke la varm'iĝ'o de la 21a jar'cent'o ne sum'iĝ'os
al pli ol 0,5oC, kaj ke antrop'o'gen'a'j emisi'o'j neniam pov'as kaŭz'i varm'iĝ'o'n je 1,5oC.
#001538
Nun'temp'e ekzist'as du mond'a'j vid'punkt'o'j, far'it'a'j per ekster'pol'ad'o kaj eg'a simpl'ig'o
de datum'o'j. Unu'e, la mond'o mort'ant'a pro sek'ec'o, alt'iĝ'ant'a mar'nivel'o kaj varm'iĝ'o kaj
la ali'a utopi'o de stabil'a klimat'o en mond'o bon'eg'a por ĉiu'j. Al Gore dir'is bon'e en
si'a preleg'o okaz'e de la akcept'o de la Nobel-premi'o:
We ar'e what is wrong and we must make it right (Mal'ord'ig'is ni, kaj ni dev'as re'ord'ig'i.)
#001539
2. Vid'u pli en la ret'o sub
#001544
Marŝ'o de la ital'a jun'ul'ar'o
#001547
De temp'o al temp'o, aŭ pli preciz'e koincid'e kun la komenc'o de la lern'o'jar'o, la jun'a'j
generaci'o'j de Italio esprim'as per marŝ'o'j si'a'n mal'kontent'o'n, precip'e por protest'i kontraŭ
lok'a'j mis'funkci'o'j. Tio komenc'iĝ'is antaŭ kvin'dek'o da jar'o'j ĉe universitat'o, kontraŭ
la mal'bon'a ekzempl'o de iu'j profesor'o'j, kiu'j dediĉ'is mal'mult'e da temp'o al instru'ad'o
por si'n dediĉ'i al propr'a'j esplor'o'j aŭ privat'a'j profesi'o'j aŭ al politik'o.
#001548
Kun la pas'o de la jar'o'j part'o'pren'is pli mult'e la lice'an'o'j, do adolesk'ant'o'j, kiu'j kelk'foj'e
okup'is si'a'n lern'ej'o'n dum po kelk'a'j hor'o'j (aŭ eĉ nokt'o'j) semajn'e, por aranĝ'i paralel'a'n
„mem'reg'at'a'n” program'o'n pli proksim'a'n al si'a'j interes'o'j. Tiu mod'o daŭr'is kelk'a'j'n generaci'o'j'n, kaj
post'e silent'e esting'iĝ'is. Ĉi-jar'e la komenc'o de la lern'o'jar'o preskaŭ koincid'is kun
la politik'a protest'ad'o de la „flav'a'j veŝt'o'j” en Franci'o, kiu'j kun'tren'is ankaŭ ge'jun'ul'o'j'n, kaj osmoz'e ankaŭ la ital'a'j'n ge'jun'ul'o'j'n.
#001549
Tamen tut'e ne'atend'it'a en Italio est'is la amas'a part'o'pren'o de la jun'ul'ar'o en sam'temp'a'j
marŝ'o-manifestaci'o'j en pli ol cent urb'o'j: en'tut'e, pli ol unu milion'o da ge'knab'o'j al'iĝ'is
kvazaŭ procesi'e. Kvankam en ĉi tiu sezon'o okaz'as politik'a'j balot'ad'o'j en ni'a land'o,
neni'u politik'a parti'o iel part'o'pren'is. Nur la (nov'a) ministr'o pri publik'a instru'ad'o
send'ig'is al la lern'ej'estr'o'j cirkuler'o'n, por ke ili al'las'u, ke en tiu tag'o la lice'an'o'j
#001550
Do kio okaz'is? Est'is dis'kon'ig'it'a la parol'ad'o de Greta Thunberg [tunberj] antaŭ la
special'a pint'o'kun'ven'o pri klimat'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (la 23an de septembr'o 2019)
(la esperant'ig'o'n de la tekst'o vi trov'os ĉi-sub'e).
#001551
Cert'e rest'as instig'o al konsci'iĝ'o aŭ al mem'konsci'iĝ'o pri la problem'o de la varm'iĝ'o
de ni'a planed'o. Kaj tio koncern'as ne nur la jun'ul'ar'o'n, nek nur Unu'iĝ'int'a'j'n Naci'o'j'n.
#001552
Mi'a mesaĝ'o est'as: ni observ'os vi'n. Tio ĉi est'as tut'e mis'a. Mi ne dev'us est'i tie ĉi.
Mi dev'us re'est'i en mi'a lern'ej'o ali'flank'e de la ocean'o. Tamen vi turn'as vi'n al ni jun'ul'o'j
por trov'i esper'o'n. Kiel vi aŭdac'as?
#001553
Vi ŝtel'is mi'a'j'n rev'o'j'n kaj mi'a'n infan'aĝ'o'n per vi'a'j vant'a'j parol'o'j. Kaj tamen mi est'as
inter la bon'ŝanc'ul'o'j. Hom'o'j sufer'as. Hom'o'j mort'as. Tut'a'j medi'o-sistem'o'j kolaps'as.
Ni trov'iĝ'as en la komenc'o de amas'a eksterm'ad'o, dum ĉiu'j vi'a'j parol'o'j koncern'as nur
mon'o'n kaj fabel'o'j'n pri sen'fin'a ekonomi'a kresk'ad'o. Kiel vi aŭdac'as?
#001554
Vi dir'as, ke vi aŭd'as ni'n kaj kompren'as la urĝ'ec'o'n. Sed – kiom ajn mal'ĝoj'a kaj koler'a mi est'as – mi ne vol'as kred'i tio'n. Ĉar, se vi ver'e kompren'us la situaci'o'n kaj ankoraŭ rifuz'ad'us
ag'i, tiam vi est'us diabl'a'j. Kaj tio'n mi rifuz'as kred'i.
#001556
Tiu'j 50 % est'as ebl'e akcept'ebl'a'j por vi. Sed la nombr'o'j ne en'pren'as la sojl'o'punkt'o'j'n,
la retro'kupl'a'j'n cikl'o'j'n, la pli'a'n varm'iĝ'o'n kiu'n kaŝ'as toks'a polu'ad'o de la atmosfer'o,
kaj ĉiu'j'n aspekt'o'j'n de egal'ec'o kaj klimat-just'ec'o. Tiu'j nombr'o'j baz'iĝ'as ankaŭ sur
la supoz'o, ke mi'a generaci'o suĉ'os cent'o'j'n da miliard'o'j da tun'o'j de vi'a CO
2 el la aer'o – per teknologi'o'j, kiu'j apenaŭ ekzist'as.
#001558
Do 50 %-a risk'o est'as por ni, kiu'j dev'os viv'i kun tiu'j konsekvenc'o'j, simpl'e ne-akcept'ebl'a.
#001559
Por hav'i 67 %-an ŝanc'o'n rest'i sub tut'mond'a varm'iĝ'o de 1,5
oC – la plej bon'a kalkul'o, kiu'n pov'as prezent'i IPCC
1 – je la 1a de januar'o 2018 la mond'o pov'is el'ig'i ankoraŭ 420 giga'tun'o'j'n da CO
2. Hodiaŭ tiu nombr'o jam redukt'iĝ'is al mal'pli ol 350 giga'tun'o'j.
#001560
Kiel vi aŭdac'as ŝajn'ig'i, ke la problem'o'n ebl'as solv'i per'e de „la kutim'a negoc'ad'o” kaj kelk'a'j teknik'a'j aranĝ'o'j? Je la hodiaŭ'a'j nivel'o'j de el'ig'ad'o la rest'ant'a CO
2-buĝet'o est'os tut'e for'uz'it'a en'e de ok jar'o'j kaj du'on'o.
#001561
Vi perfid'as ni'a'j'n atend'o'j'n. Sed la mond'a jun'ul'ar'o komenc'as kompren'i vi'a'n perfid'o'n.
Ĉiu'j est'ont'a'j generaci'o'j observ'as vi'n. Kaj se vi elekt'as perfid'i ni'n, mi dir'u: ni
#001563
Ni ne permes'os, ke vi rest'u sen'pun'a'j pro tio. Ĉi tie kaj en ĉi tiu moment'o, ni strek'as
la lim'o'n; la mond'o vek'iĝ'as. Kaj ŝanĝ'o ven'os, ĉu vi tio'n ŝat'as aŭ ne ŝat'as.
#001564
La universitat'o de Mons (Belgi'o) en oktobr'o don'is tri doktor'ec'o'j'n pro honor'o al person'o'j,
kiu'j labor'as pri daŭr'i'pov'a soci'o. La plej fam'a sen'dub'e est'as la sved'a jun'ul'in'o Greta
Thunberg [tunberj]. Kun ŝi ricev'is la honor'ig'o'n la franc'a eks-ministr'o, medi-aktiv'ul'o,
verk'ist'o kaj prezent'ist'o Nicolas Hulot kaj la brit'a ekonomik'ist'o Nicholas Ster'n, kiu
labor'as ankaŭ en la kamp'o de ekologi'o.
#001566
Ĉi-jar'e la Sved'a Akademi'o al'juĝ'is Nobel-premi'o'n pri literatur'o ankaŭ al la aŭstr'o
1. Sen pri'diskut'i la art'ist'a'j'n valor'o'j'n de la premi'it'o alban'o'j est'as tre ŝok'it'a'j kaj
ĉagren'it'a'j, ĉar tem'as pri hom'o kun ide'o'j kaj ag'o'j ekstrem'e faŝism'a'j, esprim'it'a'j kaj
el'montr'it'a'j ankaŭ okaz'e de la last'a'j milit'o'j en la eks'a Jugoslavio, ĉef'e en Kosovo.
#001568
Peter Handke sub'ten'is la pere'ig'a'j'n klopod'o'j'n de la reĝim'o de la „buĉ'ist'o de Balkani'o”, Miloŝeviĉo, kontraŭ'star'is la NATO-bombard'ad'o'j'n al milit'ist'a'j ej'o'j de Serbi'o, kaj
ĉe'est'is la en'tomb'ig'a'j'n solen'aĵ'o'j'n de la last'a serb'a diktator'o komun'ist'a, eg'e admir'at'a
#001569
Alban'o'j ĝeneral'e – kaj apart'e tiu'j de Kosovo – sent'as si'n humil'ig'it'a'j kaj sen'iluzi'ig'it'a'j pro tia decid'o de la Akademi'o, kiu tradici'e
el'star'ig'as la plej progres'em'a'j'n person'o'j'n de ni'a hom'ar'o. Per si'a prezid'ant'o Mehmet
Kraja la Akademi'o de Scienc'o'j de Kosovo send'is oficial'a'n protest'o'n, dum la alban'a
ĉef'ministr'o Ed'i Ram'a dir'is, ke „mi unu'a'foj'e vom'em'is pro tia decid'o de la sved'a akademi'o”.
#001570
Ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j al'vok'is pri petici'o kun cent'mil'o'j da sub'skrib'o'j, send'ot'a
al Svedi'o por postul'i la nul'ig'o'n de la premi'o al'juĝ'it'a al Peter Handke.
#001571
1. Aŭstr'a verk'ist'o, aŭtor'o de teatr'aĵ'o'j, novel'o'j, poem'o'j kaj ese'o'j.
#001572