Helianthus tuberosus var. subcanescen'oj A. Gray
#000001
La terpiro ( Helianthus tuberosus ), ankaŭ nomita sunradiko, sunĉokilo, terpomo aŭ topinambour , estas specio de sunfloro indiĝena al orienta Nordameriko, kaj trovita de orienta Kanado kaj Majno okcidente ĝis Norda Dakoto, kaj sude ĝis norda Florido kaj Teksaso.
Ĝi ankaŭ estas kultivita vaste trans la temperita zono por sia tubero, kiu estas utiligita kiel radiklegomo.
#000002
5 Kultivado kaj uzo 5.1
#000003
Helianthus tuberosus estas arbusta plant kultivado ĝis 1.5-3 m (4 ft 11 en-9-ft 10 in) alta kun kontraŭaj folioj sur la supraĵo de la tigo sed alterna malsupre.
La folioj havas malglatan, harplenan teksturon.
Pli grandaj folioj sur malsupra tigo estas larĝaj ovforma-akutaj kaj povas esti ĝis 30 cm (12 in) longaj.
Folioj pli altaj sur la tigo estas pli malgrandaj kaj pli mallarĝaj.
#000004
La floroj estas flavaj kaj produktitaj en capitatum[DEF-NODEF] floro-kapoj, kiuj estas 5-10 cm (2.0-3.9 in) en diametro, kun 10-20 radiofloretoj kaj 60 aŭ pli malgrandaj diskofloretoj.
#000005
La tuberoj estas longformaj kaj neegalaj, tipe 7.5-10 cm (3.0-3.9 in) longsilaboj kaj 3-5 cm (1.2-2.0 in) dikaj, kaj vage similaj al ruĝhara radiko en aspekto, kun krispa teksturo kiam krude.
Ili varias en koloro de pale bruna ĝis blanka, ruĝeco, aŭ purpuraj.
#000006
Antaŭ la alveno de eŭropanoj, indianoj kultivis Helianthus tuberosus kiel nutraĵfonto.
La tuberoj daŭras dum jaroj poste estante plantitaj, tiel ke la specio vastigis sian intervalon de centra Nordameriko ĝis la orientaj kaj okcidentaj regionoj.
Fruaj eŭropaj kolonianoj aŭdis pri tio, kaj sendis tuberojn reen al Eŭropo, kie ĝi iĝis populara kultivaĵo kaj naturigis tie.
Ĝi poste iom post iom falis en obskurecon en Nordameriko, sed provoj surmerkatigi ĝin komerce estis sukcesaj en la malfruaj 1900-aj jaroj kaj fruaj 2000-aj jaroj.
#000007
La artiŝoko enhavas proksimume 2% proteinon, neniun petrolon, kaj surprizan mankon de amelo.
Ĝi estas riĉa je la karbonhidrat inulin (76%), kio estas polimero de la Monosakarid fruktozo.
Tuberoj stokitaj por iu tempodaŭro konvertos sian inulin en ĝian komponentofruktozon.
Terpiroj havas subestan dolĉan guston pro la fruktozo, kio estas proksimume unu- kaj duonon fojojn pli dolĉajn ol sakarozo.
#000008
Terpiroj ankaŭ estis antaŭenigitaj kiel sana elekto por tipo 2 diabetuloj ĉar nature okazanta fruktozo, t.e. sendifektan aŭ trovitaj ene de la tuta manĝaĵo, estas facile tolerita fare de homoj - inkluzive de tipo 2 diabetuloj - supozantaj dieton de normalo, t.e. malalta, ne-toksa sukerkonsumado.
Ĝi ankaŭ estis anoncita kiel homkuracilo por diabeto.
Temperaturvariancoj pruviĝis influi la kvanton de inulin kiun la terpiro povas produkti.
Kiam ne en tropikaj regionoj, estis montrite fari malpli inulin ol kiam ĝi estas en pli varma regiono.
#000009
La artiŝokparto de la nomo de la terpiro venas de la gusto de sia manĝebla tubero.
Samuel de Champlain, la franca esploristo, sendis la unuajn provaĵojn de la planto al Francio, notante ke ĝia gusto estis simila al tiu de artiŝoko.
#000011
[ citaĵo bezonis ] La nomo "topinambur", en unu konto, originas de 1615, kiam membro de la brazila marborda tribo vokis ke la Tupinambá vizitis la Vatikanon en la sama tempo kiu provaĵo de la tubero de Kanado estis sur ekrano tie, prezentita kiel kritika nutraĵfonto kiu helpis al franc kanadajn setlantoj postvivi la vintron.
La Nova Monda ligo rezultigis la nomon topinambur estanta aplikita al la tubero, kiun la vorto nun uzis en la franca, la germana, al la itala, la rumanan, la rusan, kaj la hispanan.
#000012
La franca esploristo kaj la unua historiisto de Akadio, Marc Lescarbot, priskribas terpiron "same grandan kiel rapoj aŭ trufoj", kiu estas taŭga por manĝado, kaj" [gusto] kiel folibetoj, sed pli plaĉa."
Anglaj herbistoj kaj botanikistoj, John Parkinson, en 1629 adresoj kiuj la bon-kreskita terpiro fariĝis tre ofta kaj malmultekostaj en Londono "kiun eĉ la plej vulgaraj komencas malestimi ilin."
En kontrasto, kie terpiro debuto en Anglio, la planto estis bongustaĵoj por la reĝino.
#000014
Ili ankaŭ estis nomitaj la "Canadian trufo".
En Francio ili estas asociitaj, kune kun brasikbetoj, kun la senigoj de la jaroj de Naziistokupado dum 2-a Mondmilito, kie la ŝparporciigo kaj malabundeco de tradiciaj manĝaĵoj igis ilin regula parto de la franca dieto ĝis ĉe la fino de la milito ili revenis al sia kutima rolo kiel furaĝo.
#000015
Male al la plej multaj tuberoj, sed en ofta kun multaj aliaj membroj de la Asteracoj (inkluzive de la artiŝoko), la tuberoj stokas sian karbonhidraton kiel inulin (malsama al insulino) prefere ol kiel amelo.
Tial, terpirtuberoj estas grava fonto de inulin utiligita kiel manĝfibroj en manĝoproduktado.
#000016
Kultivaĵorendimentoj estas altaj, tipe 16-20 tunoj / ha por tuberoj, kaj 18-28 tunoj/ha verda pezo por foliaro.
Terpiro ankaŭ havas potencialon por produktado el bioetanolo, uzante inulin-adaptitajn trostreĉojn de gisto por fermentado.
#000017
Terpiroj facile kultiveblas, kiu tentas ĝardenistojn por simple lasi ilin tute solaj kreski.
La kvalito de la manĝeblaj tuberoj degradas, aliflanke, se la plantoj ne estas elfositaj kaj replantitaj en fekunda grundo.
Ĉar eĉ malgranda peco de tubero kreskos ĉu forlasite en la grundo kiun la planto povas detrui ĝardenojn per sufokado aŭ ombrado de proksimaj plantoj kaj povas transpreni enormajn areojn.
Farmistoj kultivante terpirojn kiu tiam rotaciu la kultivaĵon devos eble trakti la kampon kun herbicido (kiel ekzemple glifosato) por ĉesigi sian disvastiĝon.
Ĉiu radiko povas iĝi al pliaj 75 al nekredeblaj 200 tuberoj dum jaro.
#000018
La tuberoj foje estas utiligitaj kiel anstataŭaĵo por terpomoj: [14]
ili havas similan konsistencon, kaj en sia kruda formo havas similan teksturon, sed pli dolĉan, pli nuksan guston;
krudaj kaj tranĉaĵigitaj maldike, ili estas taŭgaj por salato.
Ilia inulinformularo de karbonhidratoj donas al la tuberoj emon iĝi mola kaj pulpeca se boligite, sed ili retenas sian teksturon pli bone kiam vaporite.
La inulin ne povas esti rompita malsupre de la homa digesta sistemo [15] sed ĝi estas metaboligita per bakterioj en la dika intesto.
Tio povas kaŭzi intestaeron kaj, en kelkaj kazoj, gastran doloron.
Gerard's Herbal, presita en 1621, la angla plantisto John Goodyer citas sur terpiroj: [16]
#000019
kiu maniero eĉ ili esti vestitaj kaj manĝitaj, ili moviĝas kaj kaŭzas malpuran abomenindan malbonodoran venton ene de la korpo, tiel igante la ventron esti afliktita kaj turmentita, kaj estas viando pli taŭgaj por porko ol viroj.
#000020
Terpiroj havas 650 mg kalion per 1 taso (150g) servado.
Ili ankaŭ estas altaj en fero, kaj enhavas 10-12% de Usono RDA de fibro, niacino, tiamino, fosforo kaj kupro.
#000021
Terpiroj povas esti utiligitaj kiel furaĝo, sed ili devas esti lavitaj antaŭ esti provizitaj al la plej multaj bestoj.
Porkoj povas furaĝi, aliflanke, kaj sekure manĝi ilin rekte de la grundo.
La tigoj kaj folioj povas esti rikoltitaj kaj uzitaj por insilaĵo, kvankam tranĉante la pintojn multe reduktas la rikolton de la radikoj.
#000022
μg = mikrogramoj • mg = miligramoj
#000023
En Baden-Virtembergo, Germanio, pli ol 90% de la terpirkultivaĵo kutimas produkti spiriton vokis " Topinambur ( de) ", "Sunkaskon" aŭ "Rossler".
Antaŭ la fino de la 19-ajarcentaj, terpiroj estis uzita en Badeno por fari spiriton nomitan "Jerusalem Artichoke Brandy", "Terpiro", "Sunkasko", "Erdäpfler", "Rossler", aŭ "Borbel".
#000024
Terpirbrando odoras frukteca kaj havas burĝonantan frenez-dolĉan guston.
Ĝi estas karakterizita per intensa, plaĉa, tera noto.
La tuberoj estas lavitaj kaj sekigitaj en forno antaŭ esti fermentitaj kaj distilitaj.
Povas esti plu delikate fari "Red Rossler" alkonstruante komunpaŝtejon tormentil, kaj aliajn ingrediencojn kiel ekzemple riboj, por produkti iom amaran kaj severan dekoktaĵon.
Ĝi estas utiligita kiel digestif, same kiel kuracilo por lakso aŭ abdomena doloro.
#000025
En la 1980-aj jaroj, la terpiro ankaŭ akiris iom da fifameco kiam ĝiaj semoj estis plantitaj fare de mezokcidentaj US farmistoj ĉe la instigado de agrikultura financpiramido.
Ekzistis malmulte da merkato por la tubero en tiu parto de Usono tiutempe, sed farmistoj estis certigitaj ĝi baldaŭ aperus sur la krudvarmerkato.
La nuraj profitoj estis realigitaj fare de la komencaj distribuistoj kaj la unuaj malmultaj niveloj de farmistoj (kiu vendis siajn semojn al postaj niveloj de la piramido).
Kiel rezulto, multaj el la bienoj kiuj plantis grandajn kvantojn de la kultivaĵo estis detruitaj.
#000026
Terpiro (Helianthus tuberosus) estas plurjara, moltiga legomplanto kun stolonoj havantaj tigotuberojn utiligeblajn kiel legomo, valora por diabetikuloj kaj kiel furaĝo.
#000029
Ĝi apartenas al familio de la asteracoj (kompozitacoj) (Asteraceae, aŭ Compositae), originale kreskis en norda Ameriko, estis kultivita ĉefe pro la manĝeblaj tuberoj. Ĝi apartenas al la sama genro (helianto) kiel sunfloro (Helianthus annuus). Same kiel la sunfloro ĝi havas grandajn foliojn kaj (kontraŭe al tiu) malgrandajn, forte flavajn florojn.
#000030
Ĝi altas 2-3 m, la rezervaj organoj estas tigotuberoj, kreskantaj sur disbranĉanta subtera tigo. La belaj infloreskoj aperas fine de somero, en frua aŭtono, la unuopaj petiolaj floroj estas flavaj, la tubaj floroj estas flavaj, brunetaj, purpuraj.
#000031
La subteraj tuberoj montras de diversan formon kaj pezas ĝis ĉ. 110 g. La koloro de la tubera ŝelo povas varii de la helbruna ĝis la prurpura, bruna, ruĝa. La ŝelo estas tre maldika, la tuberoj rapide elsekiĝas en aero. La interno de la tubero estas blanka kaj kraka. La tubero riĉas je planta fibro, mineraloj.
#000032
La plano estas plimultiĝebla per displantado de la tuberoj, ĝi toleras la pli malriĉajn grundojn, ĝi apenaŭ havas plantajn kaj bestajn damaĝantojn.
#000033
La terpiro bone toleras la sekecon kaj la froston.
#000034
La semado de la tuberoj povas okazi aŭ aŭtune (je profundo de 10-12 cm en sabla grundo) aŭ pintempe (je profundo de 8-10 cm en sabla grundo; je 6-8 cm en malloza grundo). La vicodistanco devas estis 50-70 cm, la najbara distanco 40-50 cm.
#000035