Historio de la Esperanta literaturo
#000000
Historio, kiu fariĝas parto de la historio
#000003
Voko al plibonigo de grava verko
#000004
Valora kroniko, precipe pri la poezio
#000006
Jen ĝi aperis – la granda literaturhistorio! Ĝia fizika aspekto estas tre alloga kun amaso da ilustraĵoj kaj plaĉa grafika aranĝo. Krom la ĉefa kronika parto ĝi havas plurajn gravajn aldonaĵojn. Pli ol mil piednotoj aperas paĝopiede, sed pli ampleksaj referencoj aperas en kvindekpaĝa apendico, kie kolektiĝas amaso da interesaj informoj. Sekvas antologia parto, bibliografio kaj indeksoj, krom de personoj ankaŭ de revuoj, de temoj kaj – tre utila – de verkoj.
#000007
La du aŭtoroj dividis inter si la verkadon. La diversaj ĉapitroj ne estas aparte subskribitaj, sed evidente Silfer ĉefe respondecas pri epokaj superrigardoj kaj ĉapitroj pri teatro, dum Minnaja ĉefaŭtoris la reston, do la plimulton. Oni sufiĉe facile distingas la du stilojn.
#000008
Mi tre ŝatas la manieron laŭ kiu Minnaja rakontas kaj analizas la historion. Lia stilo estas simpla kaj klara, la lingvaĵo plejparte bona kaj la rakonto konkreta, flua kaj atentokapta. Li ofte uzas historian prezencon, kio helpas al mi senti proksimecon kaj ĉeeston en la evoluo kaj eventoj. La stilo de Silfer estas pli vortriĉa, kelkfoje vante esotera, kaj liaj manioj kaj ŝiboletoj iom lacigas min.
#000009
La sola pli frua verko de sama amplekso estas la anglalingva Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto (CEOLE) de Geoffrey Sutton aperinta en 2008. La du verkoj tamen ege diferencas inter si, ne nur per la lingvo. Dum Historio de la Esperanta literaturo (HEL) pli amplekse traktas la fruajn epokojn ol la malfruajn, en CEOLE estas male. Dum HEL kronikas, revuas kaj analizas, CEOLE ĉefe kolektas amason da faktoj. Sutton ne eldiras proprajn prijuĝojn pri la verkoj, sed citas erojn el diversaj recenzoj, tiel ke mi ofte sentas min invitata en diskuton. Male, Minnaja preskaŭ ĉiam prezentas sian propran prijuĝon kaj nur de temp’ al tempo citas el recenzoj, ofte por subteni aŭ precizigi la eldiritan opinion, relative malofte por pridiskuti ĝin. Persone mi trovas esence, ke la aŭtoro mem pesu kaj prijuĝu la traktatajn verkojn, sed mi plej ŝatus havi kombinon de ambaŭ aliroj, kio kompreneble rabus pli da spaco.
#000010
Sutton en CEOLE strebas katalogi ĉiujn verkojn originalajn kaj tradukitajn de ĉiu traktata verkisto. En HEL ni ricevas elekton, kies kriterioj kaj motivoj ne klaras. Tute ne aperas listoj de kompletaj verkaroj, kion mi trovas manko. La leganto ne povas scii, kio estas ekskludita.
#000011
Se daŭrigi la komparon, mi trovas HEL-on pli bela, pli zorge kaj konscie redaktita kaj pli flue legebla ol CEOLE. HEL amase citas el poemoj, malofte ankaŭ el prozaj verkoj, dum ĝi iufoje resumas la intrigon de romano, kio ne okazas en CEOLE. Ankaŭ la ampleksa referencaro estas atuto en HEL.
#000013
En CEOLE aperas mallonga parto kun “specimenoj”, por montri al la anglalingva leganto kiel aspektas Esperanto, kaj aldone vortareto por helpi deĉifri la tekstojn. En HEL aperas antologio, kies poezia parto ampleksas 56 paĝojn kaj la proza 22. La kriterioj de elekto estas neesprimitaj kaj nekompreneblaj al mi. Relative multaj poetoj ja estas reprezentitaj. Sed la malgrandega proza elekto estas nur bizara.
#000014
Ambaŭ verkoj dividas la Esperantan literaturhistorion en epokojn, sufiĉe simile. La interperiodaj limjaroj laŭ Sutton estas 1920, 1930, 1952, 1975. Laŭ Minnaja kaj Silfer temas pri 1921, 1937, 1952, 1970, 1993. Mi persone ne komprenas la obsedon de esperantistoj pri divido en epokojn, kiu en HEL havas la maloportunan sekvon, ke verkistoj longe aktivaj estas dishakitaj en pecojn.
#000015
Fine de la komparo mi menciu, ke ambaŭ verkoj tute ne – aŭ tre malmulte – traktas la ĝeneralan historion de la monda literaturo, nek la rilaton inter la Esperanta kaj monda literaturoj, eble ĉar malfacilas trovi tian rilaton. Ĉu do nia verda kulturo estas izolita insulo?
#000016
Al mi persone malfacilas analizi aŭ eĉ nur priskribi poezion. Tial mi admiras la klarajn kaj kompreneblajn prezentojn de Minnaja pri verkaroj, poemaroj aŭ unuopaj poemoj de multaj Esperantaj poetoj. Evidente la multaj kaj ampleksaj citaĵoj helpas krei imagon pri la verkoj. Konkludoj foje estas ege trafaj. Pri Kalocsay li skribas: “entuziasmo estis ne pri tio, kion li diris per la versoj, sed pri la versoj, per kiuj li tion diris” (p. 121).
#000017
Kiam temas pri la prozo, li ŝajne ne havas egalan talenton. Nu, pluraj verkoj ja estas trafe prezentataj, ekz. la verkoj de Meye, Newell, Szilágyi, Francis kaj Nemere. Sed aliaj ne, laŭ mia opinio. Ofte li donas resumon de la intrigo sed malmulte pli. Prozaj citaĵoj aperas malofte. Alifoje la prezento maltrafas punktojn aŭ flankojn, kiuj ŝajnas al mi esencaj. Ĉe kelkaj verkoj ŝajnas, kvazaŭ li ne vere legis ilin, ekz. Kanako el Kananam de Linton, Morto de artisto de Löwenstein kaj la novelaroj de Karpunina.
#000018
Traktante Metropoliteno de Varankin, li mencias nek la metrokonstruon nek la meta-literaturan trajton, do ke ĝi estas romano pri la verkado de tiu sama romano. Pri Sen titolo de Ŝirjaev li asertas, ke ĝi “estis finita jam en 1898”. Simpla komparo kun la tekstoj, kiujn la junulo vere kreis tiuepoke, tuj pruvus tion absurda. Ĉe Homoj sur la tero de Engholm Minnaja ŝajne maltrafis la ĉeftemon esprimitan jam en ĝia titolo.
#000019
Pli grava manko estas la plena silentado pri iuj verkoj kaj verkistoj. Plej ŝoke mankas ajna mencio de Karuseloj... de Sara Larbar (Lilia Ledon da Silva). Tiu estas romano el 1987, kiu unikas el pluraj vidpunktoj, plej grave pro la vertiĝa stilo adaptita al la rakonto. Ne eblas, ke Minnaja ne konscias pri ĝia ekzisto, do la ekskludo estas grava misdecido.
#000020
Ĉiuj personoj kaj fenomenoj en la rondo ĉirkaŭ Giorgio Silfer (la Patrolo, Literatura Foiro ktp) estas detale kaj multpaĝe prezentataj. La aŭtoroj de HEL trotaksas ĉion ligitan al la Silferaj rondoj, sed plej grave la ideon, ke esperantistoj estas “popolo aŭtonoma” (p. 59). Tiun ideon oni imputas al multaj aŭtoroj mortintaj, kaj oni insiste penas retrospuri ĝin tra Baghy kaj Privat ĝis Zamenhof. Oni eĉ asertas, ke la mala opinio “restas tamen limigita al kelkaj tute marĝenaj unuopuloj” (p. 488). Per tia manko de realismo oni laŭ mi riskas ridindigi ankaŭ la seriozan enhavon de la verko. Estus domaĝe, se ĝi ekhavus reputacion de “Civita” memglorado, ĉar malgraŭ siaj mankoj ĝi ja estas riĉa, valora kaj alloga prezento de la Esperanta beletro.
#000022
La teatraj ĉapitroj de Silfer konstituas detalan kronikon pri teatroprezentadoj inter 1898 kaj 1993, en kongresoj, radiodisaŭdigoj kaj klubvesperoj. Temas plejparte pri verkoj tradukitaj, kaj la originala dramverkado iel perdiĝas en amaso da detaloj pri aktoroj kaj alio. Eble estus pli oportune eldoni ĉi tiujn ĉapitrojn en aparta volumo pri teatro. Tiu povus esti valora dokumento, kvankam la teksto estas senfokusa kaj bezonus sarkadon kaj redaktadon. En la nuna kunteksto ĝi iom malkonvenas, ankaŭ pro la stilo. Legante ĝin mi kvazaŭ aŭskultas monologon de maniulo delogita de sia propra voĉo.
#000023
La Esperanta literaturo estas relative vira afero. Ofte ĝi ŝajnas eĉ pli vira pro la emo de viraj kritikistoj atenti precipe aliajn virojn, kaj pro la konata fenomeno de klikoj aŭ “skoloj” el viroj, kiuj admiras kaj helpas sin reciproke. Bedaŭrinde ŝajnas al mi, ke ankaŭ HEL iomete kontribuas al tiu tendenco. Pluraj aŭtorinoj estas traktataj pli avare kaj malestime ol kompareblaj viraj verkistoj, aŭ eĉ mankas tute. Nu, oni trovas ankaŭ esceptojn bone prezentatajn.
#000024
Aperas en la verko kelkaj neglositaj terminoj, kiujn mi ne renkontis pli frue, komprenataj nur per la kunteksto: kanvaso (= intrigo, fabulo), marketro (= muntaĵo de intrigeroj) kaj nigra literaturo (= distraj verkoj pri krimoj). Krome Silfer uzas kelkajn teatrajn terminojn, kiujn li tamen piednote glosas.
#000025
Resume mi dirus, ke la verko donas tre valoran kaj interesan imagon pri la originala Esperanta poezio de 1887 ĝis 2014. Ĝi faras tion per plejparte trafaj analizoj kaj abundaj poemcitaĵoj, jen en la kronikaj ĉapitroj, jen aldone en la antologia parto. Oni tamen ne traktas la plej popularan poezion – tiun kantatan.
#000026
La prozon ĝi traktas iom malegale, jen bone kaj interese, jen en iom mankhava kaj magra prezento, jen tute neglekte. La analizoj kaj interpretoj de prozaj verkoj kelkfoje estas trafaj. Alifoje ili ŝajnas al mi ne tre lertaj, aŭ eĉ tute mankas. Malofte aperas prozaj citaĵoj, kaj la tielnomata antologio proza estas nur malbona ŝerco. Fojfoje Minnaja donas resumojn de romanintrigoj, kio tamen ne egalas analizon. (En unu tia resumo sur p. 302 li eĉ ne hezitas malkaŝi la finon, kion legantoj de krimromanoj ne aprezas.) Ankaŭ la spaco dediĉita al diversaj prozverkistoj ŝajnas al mi iom malekvilibra, kaj la plena silento pri iuj verkoj kaj aŭtoroj konsternas min. La informoj pri originalaj teatraj verkoj riskas droni en kaprica vortlavango pri ĉio kaj nenio.
#000027
Tamen, malgraŭ evidentaj mankoj, HEL estas valora historia kroniko, precipe pri la poezio kaj la fruaj epokoj de la Esperanta literaturo. Se temas pri la prozo kaj la malfruaj epokoj, la verko de Sutton donas gravan kompletigon, kiun utilus esperantigi.
#000028
Ĉi tiu recenzo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
#000029
Tiom da aŭtoroj, tiom da verkoj... kaj tiom da plezuro
#000030
Ne estas la celo en tiu ĉi mallonga recenzo kompari la du verkojn: efektive la titoloj ĉion eldiras.
#000031
La volumo de Sutton estas ja enciklopedio, do detala konsultlibro pri la “grandaj nomoj” en la literaturo de Esperanto kaj ĉefe pri ties verkoj. La historio de Minnaja kaj Silfer estas precize tia: historio, do rakonto, en la plej vasta senco, de la literaturo (kaj ankaŭ de la lingvo kaj la socio, kiun ĝi generis) ekde la fruaj jaroj ĝis la nuna jardeko.
#000032
Ne permesu, ke la vorto “historio” vin fortimigu. Minnaja kaj Silfer klare (kaj klere) verkas, tiel ke oni apenaŭ rimarkas, ke oni estas elmetata al “historio”. La ĉapitroj mallongas, tiel ke eblas ilin sendolore gluti. Abundas fotografaĵoj kaj aliaj ilustraĵoj, kaj la lingvo glate kaj facile fluas.
#000033
Ĝis la fino de la volumo troveblas specimenaj tekstoj de konataj kaj malpli konataj aŭtoroj. Argumenteblas, ke la paĝoj dediĉitaj al tiuj ĉi legaĵoj povus esti pli efike uzataj por pli funde analizi menciitajn verkojn.
#000034
Ekzemple, en paĝoj pri la hungara aŭtoro István Nemere, troveblas iom da kritiko (“la kvalito aŭ la inventemo estas fojfoje nekontentiga: tro rapida verkado kun ioma neglekto pri polurita formo” [p. 390]), kiu ne kunligiĝas al specifaj eroj en la romanaro. Estus interese vidi, kie kaj kiamaniere estas neglektita la polurita formo. Anstataŭe, kiel foje en volumoj pri literaturo-historio, legeblas resumoj pri la intrigo, kaj malpli analizoj pri enhavo kaj formo.
#000035
Jen persona vidpunkto, kiu neniel senvalorigu la gravecon de HEL. Ke enestas mankoj (neniu mencio pri tiu, kiu verkis eventuale la plej notindan unuaktaĵon en Esperanto, la japano Tabata Kisaku) kaj malekvilibroj (argumenteble tro da atento pri la itala literatura rondo La Patrolo, kun kiu kaj Minnaja kaj Silfer intime asociiĝis), vere ne surprizu. Esperanta literaturo, post nur jarcento kaj kvarono, jam enormas, kaj certe ne eblas, eĉ en 748 paĝoj, ĉion kapti kaj egale pritrakti.
#000036
William Auld iam diris, ke la esperanta literaturo, kvankam nana kompare kun la angla, franca, germana, ktp, tamen ene de unu jaro liveras pli da libroj, ol li kapablas legi. Jen la pruvo en tiu ĉi alte rekomendata volumo: tiom da aŭtoroj, tiom da verkoj ... kaj tiom da plezuro.
#000037
Verko, kiu plenumas kion ĝi promesas
#000038
Historio de la Esperanta Literaturo estas unu el tiuj verkoj kies titolo tute kongruas kun la enhavo; ĉi-aspekte, la verko ja plenumas tion, kion la titolo promesas: laŭlonge de siaj 610 paĝoj, la verko de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer prezentas al leganto preskaŭ ĉion sciendan pri la temo, de la unuaj beletraj elprovoj de niaj movadaj pioniroj ĝis verkoj ĵus eldonitaj en la momento de sia eldono. Tamen, se pro tio mem oni ja povus atendi simplan defiladon de nomoj, datoj kaj titoloj de libroj, ĉi-foje la aŭtoroj surprizas nin per mallonga analizo de almenaŭ la plej gravaj verkoj de ĉiu Esperanta aŭtoro. Tiuj analizoj, fakte, plenumas taskon prezenti al ni la ĝeneralan vizion (de la aŭtoroj) pri la menciitaj verkoj.
#000039
Aliaj gravaj punktoj de la verko estas la speciala atento al la Esperanta teatro (mi ja povas diri ke rilate al tio, la libro ne havas konkurantojn); la sistema valorigo de la ĉiam, ĝis nun, flankelasitaj Esperantaj aŭtorinoj (kiuj ja meritas apartan, longan studon plene centritan sur “iŝi”) kaj la vere interesaj fotoj, kiuj plibeligas la tekston kaj ebligas al ni, legantoj de la posta jarcento, almenaŭ (re)koni kiel aspektis kelkaj homoj pri kiuj oni ĉiam aŭdis, aŭ kies tekstojn oni ie ajn jam legis.
#000040
Tiuj ampleksa prezentado kaj koncernaj analizoj estas akompanataj de 148-paĝa antologio, kiu kelkfoje prezentas al ni poemojn kaj tekstojn pri kiuj oni ĉiam priaŭdas sed kiujn, pro longdata elĉerpiĝo aŭ tre malgranda eldonkvanto, oni neniam trovas ― eĉ en interreto. Tio iel ajn permesas al ni kompari la analizon prezentatan en la verko kaj la literatura teksto; tiamaniere, legantoj mem povos alveni al siaj personaj konkludoj pri la afero ― kaj la fakto, ke la libro mem donas al ni ilojn por ke oni konstruu propran opinion, estas, laŭ mi, tre pozitiva rilate al la intelekta honesteco de la aŭtoroj.
#000041
Fine, oni rajtas sin demandi, ĉu en la libro estas mankoj? Bedaŭrinde, dum legado oni povas rimarki iagradan malekvilibron inter prezentado kaj analizoj de ekstereŭropaj aŭtoroj kaj/ aŭ verkoj: kelkfoje mankas aŭtoroj aŭ verkoj kiuj, kvankam ili ne estis konataj tra la tuta Esperantujo, estis gravaj en siaj respektivaj landoj. Pri tio sufiĉas mencii la brazilanon Nuno Baena. Sed mi pensas ke la kvalitoj de la libro plene kompensas tiun malekvilibron, pro tio ke ĝi ne montriĝas kiel ago intenca far la aŭtoroj, sed kiel specifa rezulto de la fakto ke, dum multaj jardekoj, Esperanto, kaj la movade kaj kulture, estis rigardata kvazaŭ (nur) eŭropa fenomeno, kun kelkaj branĉoj en aliaj kontinentoj.
#000042
Tiu manko neniel malaltigas la gravecon de la verko mem, sed elmontras tion pri kio la aŭtoroj devas atenti, kiam ili preparos venontajn, reviziitajn versiojn, kaj tio same elmontras al amantoj de la Esperanta literaturo, ke, kvankam Historio de la Esperanta Literaturo estas la plej bona ĝis nun publikigita verko pri la temo, eĉ ĝi ne kapablas elĉerpi ĝin, eble ĉar la Esperanta literaturo estas jam tiom riĉa, ampleksa kaj varia, ke neniam plu ia verko povos ĉion diri pri ĝi.
#000043
Ital-svisa laborgrupeto sukcesis bonege plenumi sian taskon. Kiam ajn la tempo permesas estas al mi tre agrable re-eklegi altkvalitan fakan tekston ĉe kiu neniu restas indiferenta. Jam la unua foliumado de HISTORIO DE ESPERANTA LITERATURO donis plaĉan aspekton kun riĉe ilustritaj paĝoj. Pli profunda konatiĝo substrekas prestiĝan valoron de la enhavo. Ni ja havas je nia dispono diversajn antologiojn, sed ĝis nun estis sentata manko de tutmonda faklibro pri esperanta literatura historio.
#000044
Jen ni havas valoregan verkon por montri al kiu ajn. Fortaj dubemuloj ne kapablas racie argumenti kontraŭ la grava signifo de nia literaturo. Kun geamikoj mi nepre tostos entuziasme pro tiu ĉi grandioza atingaĵo. Strange, ke mi havas la senton kvazaŭ sekvi aventurromanon, kvankam mi bone scias, ke temas pri referenca enciklopedio unuaklasa.
#000045
El la tempuzada vidpunkto mi estas 84-jara privilegiulo. Tute libere mi povas doni mian tempon por trovi surprizajn erojn en la libro. Eĉ flegistino en mia loka sancentro miris la brilon de miaj okuloj. Kompreneble mi mallonge klarigis al ŝi la kialon. Jam 57 jarojn mi velis sur la oceano de esperanto. Iam kaj tiam literaturaj diamantoj povas naski ĝojegon. Pro tio mi devas esti kontenta kaj profunde dankema.
#000046
Indas mem legi la libron kaj rekomendi ĝin por kolektoj de lokaj bibliotekoj. Mia kompetento ne sufiĉas por recenzi "ĉi tiun mian juvelon", sed iom modifante mi imitas la verkiston Cezaro Rossetti kaj diras : "Kredu min sinjorino" kaj sinjoro!
#000047
"En tiu historio la unua epoko estas certe la
plej longa, eble la plej konvulsia, sed kvante la plej malgranda kaj estetike
ne la plej interesa. Ĝi ampleksas tridek kvar jarojn, 1887-1921: pli ol
generacion, kun multaj novaĵoj kiuj decide karakterizas la evoluon de la
#000052
ankaŭ la grava atento donita, en pluraj diversperiodaj ĉapitroj, al
la fenomeno Esperanta Teatro kaj al la nemultaj dramaturgoj
verkintaj originalajn teatraĵojn nialingve, krom al la tradukoj de
alilingvaj teatraj klasikaĵoj, enscenigitaj okaze de gravaj esperantaj
eventoj. Oni perceptas, tra la volumo, la intereson pri teatroverkado de unu el
niaj du esperantologoj, Giorgio Silfer, mem dramaturgo verkinta plurajn teatrajn originalaĵojn.
#000058
krome, la fortostreĉa senpasia eleganto de Carlo Minnaja priskribi la
lastan periodon de 1993 al 2013 kun aludoj ĝis 2014, ankoraŭ tro
freŝdatan tempon por sobre kaj distanciĝe, histori-analize pritaksi
eventojn kaj ĉefe homojn plu vivantajn kaj agantajn,
#000059
nun, la volumo Historio de la esperanta
literaturo estos nepra stud- kaj konsultlibro nemalhavebla por ĉiu
serioza verkonto, instruisto, redaktonto de revuo, movadano, kiu agos en nia
#000060
Historio de la esperanta literaturo
#000061
En “Enkonduko al literatura kritiko” Giorgio Silfer difinas: “Se la literaturo ne estas nur beletro, sed ankaŭ la verkoj, kiuj apartenas al la politika, filozofia, religia, scienca, historiografia kampoj, ĝi koincidas kun evoluo de la popoloj.” Kaj kiam ni trafoliumas la ampleksan “Historio de la esperanta literaturo” de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer, ni konstatas la kulturan evoluon de la esperanta socio.
#000062
La personoj, kiuj ne konas la Internacian Lingvon, la esperantajn literaturon kaj kulturon, ne kredus, ke tiu ĉi internacia socio nur dum 125 jaroj kreis tian riĉan kaj unikan kulturon. Ili devas tralegi “Historio de la esperanta literaturo” por kompreni kaj konstati, ke de la apero de la Internacia Lingvo ĝis hodiaŭ multaj esperantaj poetoj, verkistoj, aktoroj, kantistoj signife riĉigis la mondan kulturon kaj kreis unikan internacian kulturon.
#000063
Por ekverki tiun ĉi ampleksan literaturan historion la ambaŭ aŭtoroj starigis antaŭ si ambician kaj detalan planon, kiun ili multflanke pripensis kaj multfoje precize pritraktis. La leganto konstatas, ke la ĉefaj celoj de Minnaja kaj Silfer estis ne nur prezenti plurajn Esperanto-aŭtorojn kaj ties verkojn, sed montri la unikan specifon de la esperanta literaturo kaj klarigi la mondan fenomenon “memstara esperanta kulturo”.
#000064
Per “Historio de la esperanta literaturo” ili klare emfazas la gravan rolon de la literaturo en la homa vivo kaj ĝian aparte gravan rolon por la multnacia esperanta socio. Esperanto estas ne nur lingvo, kiu ebligas la homan komunikadon, sed en ĝi oni kreas literaturajn verkojn, kiuj dum 125 jaroj formis kaj formas la esperantan socian konscion. Tiu ĉi trajto de Esperanto estas tre bone esprimita jam en la unuaj frazoj de la libro: “Per la enmeto de “Mia penso” kaj “Ho, mia kor’” Doktoro Esperanto reliefigis, ke la lingvo estas pli ol komunikilo: ĝi estas ankaŭ arta perilo.” Minnaja kaj Silfer elokvente montris, ke la esperanta literaturo interpretas humanajn problemojn, ebligas estetikajn travivaĵojn kaj emocian ĝuon.
#000065
“Historio de la esperanta literaturo” konsistas el 54 ĉapitroj, kies titoloj estas citaĵoj el esperantaj verkoj aŭ aludas pri signifaj geografiaj lokoj, ligitaj al gravaj esperantaj literaturaj eventoj, aŭ mencias la nomojn de elstaraj esperantaj verkistoj kiel ekzemple “Ho, mia kor’”, “De Smolensks ĝis fora Siberio” aŭ “Julio Baghy paĉjo, vagabondo, homa homo”. La ĉapitroj kaj ties titoloj estas gravaj, ĉar ili montras, ke la aŭtoroj deziris pli bone precizigi la literaturajn periodojn kaj montri la plej signifajn aŭtorojn kaj verkojn en la diversaj periodoj.
#000066
La aŭtoroj detale esploras la evoluan vojon de la esperanta literaturo. Ili analizas la unuajn tridek jarojn post la apero de la lingvo, la rolon de la literaturaj tradukoj de Zamenhof “Hamleto”, “La revizoro”, “La rabistoj”. La vojo de la esperanta literaturo komenciĝis oriente kaj direktiĝis okcidente. La unuaj centroj de tiu ĉi nova literaturo estis Moskvo, Peterburgo, Varsovio kaj post mallonga tempo ĝi aperis en Parizo, Budapeŝto, Dresdeno. Post la unua mondmilito esperanta literaturo ekfloras en Budapeŝto kaj la aŭtoroj konstatas: “La poetoj de la nova generacio, kontraste kun la antaŭaj, preferas la originalan produkton al la traduka.” Tio estas tre grava en nia literaturo, ĉar la originala literaturo lanĉas originalajn ideojn, motivojn kaj temojn, karakterajn por la esperantaj aŭtoroj, montras iliajn pensmanieron kaj konceptojn pri la mondo kaj vivo. “Historio de la esperanta literaturo” emfazas la signifon de la esperantaj literaturaj revuoj, ĉar sur iliaj paĝoj unue aperas la novaj verkoj kaj la novaj aŭtoroj. Tial “Literatura Mondo” estas evento en nia literaturo. Minnaja kaj Silfer aldonas: “La revuo poluse altiras plurajn diverslandajn verkistojn.”
#000067
Post la dua mondmilito novaj aŭtoroj daŭrigas la tradiciojn de la esperanta literaturo kaj “Historio de la esperanta literaturo” klarigas la rolon de la eldonejo “Stafeto”, dank’ al kiu komenciĝis nova periodo en nia literaturo. “Stafeto” ebligis al multaj esperantaj verkistoj aperi en nia literaturo.
#000068
La libro prezentas la evoluon de nia literaturo preskaŭ ĝis hodiaŭ, emfazante la novajn verkojn, novajn verkistojn, iliajn ideojn, vivperceptojn kaj ilian kontribuon al la modernigo de la esperanta literaturo.
#000069
Estas tre grave, ke “Historio de la esperanta literaturo” ne nur listigas nomojn de aŭtoroj kaj ties verkoj, sed prezentas koncizajn analizojn de la menciitaj verkoj. Tiamaniere la legantoj konstatas la literaturajn kvalitojn de la verkoj kaj komprenas kiel ili estas ligitaj al la periodo, kiam la verkoj aperis kaj la cirkonstancojn, kiam ili estis verkitaj.
#000070
Multaj paĝoj estas dediĉitaj al esperanta teatro kaj esperanta muziko. Impresas la fakto, ke la aŭtoroj strebis ampleksi la tutan esperantan kulturon kaj literaturon. Ili ne nur menciis aŭtorojn, sed verkojn, kiuj jam estas forgesitaj de la legantoj kaj tio gravas, ĉar aŭtoroj, kiuj ne verkis tre abunde kontribuis al la riĉeco kaj multkoloro de nia literaturo.
#000071
“Historio de la esperanta literaturo” korektis faktojn, kiuj restis en la konscio de la esperantistoj kaj estis ofte ripetitaj. Ekzemple la aŭtoroj de “Historio” mencias la unuan esperantan konversacion inter Zamenhof kaj Grabovski, tamen laŭ ili tio ĉi ne estis la unua konvesacio en Esperanto, ĉar mankas certaj faktoj.
#000072
Estas klare, ke aŭtoroj, kiuj entreprenas verki historion de la esperanta literaturo ne havos eblecon tralegi ĉiujn esperantajn librojn, kiuj aperis dum tiu ĉi longa periodo. Iliaj literaturaj analizoj estas bazitaj ĉefe al recenzoj kaj opinioj pri verkoj kaj aŭtoroj kaj tio donas subjektivan pritakson de la analizitaj verkoj. Ekzemple en “Historio de la esperanta literaturo” preskaŭ ĉiuj bulgaraj verkistoj kaj poetoj estas listigitaj en Ĉapitro 21, kies titolo estas “La sovetia skolo ĝia influo en la proleta literaturo”. Tio ne estas tre korekta pritakso. Vere bulgaraj esperantaj poetoj Dimitro Zlatarski, Asen Grigorov, Hristo Gorov, Violin Oljanov kaj aliaj komencis verki esperante en la dudekaj jaroj de la pasinta jarcento, sed en iliaj poemoj kaj verkoj ne estas nur motivoj kaj temoj, karakteraj por la proleta literaturo. Dimitro Zlatarski, Asen Grigorov, Hristo Gorov, Violin Oljanov kaj aliaj aperigis esprantajn verkojn en diversaj revuoj kaj memstarajn librojn, en kiuj estas temoj kaj motivoj tuthomaj. Ili prikantis la amon, la naturon, la profundajn homajn emociojn, sed la aŭtoroj de la “Historio” ne mencias tiujn ĉi aliajn verkojn. La nunaj kaj la estontaj legantoj opinios, ke la bulgaraj esperantaj poetoj kaj verkistoj estas ligitaj nur al la proleta literaturo.
#000073
Sendube “Historio de la esperanta literaturo” estas unika, valora kaj tre utila libro. Ĝi montras, ke la esperanta literaturo estas samnivela al la naciaj literaturoj. Ĝi enhavas verkojn, kiuj riĉigis la mondan literaturon, kiuj montras la homan progreson kaj kiuj atestas pri seriozaj profundaj esploroj kaj intrepreto de la multkolora homa vivo. La laboro de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer estas grandega. Por ili tiu ĉi libro estas la plej elokventa monumento de ilia vivo kaj esperanta agado. Monumento, kiu montros al la estontaj esperantaj generacioj, ke du talentaj aŭtoroj kreis verkon, kiu prezentas la pli ol jardekan kreadon de pluraj verkistoj, kiu dediĉis sin al nobla kaj humana agado je la nomo de la progreso kaj kulturo.
#000074
under review - hereinafter HEL, by M&S - is a chronological
narrative of creative writing in Esperanto from its inception to the present.
M&S base their account on extensive reading and on personal evaluative
criteria. We expect HEL to tell us what M&S see from their
distinctive standpoint - which, for reasons that have been on record for
#000075
instance, after summarizing the plot of Heksakloro unu komo tri, a play
by Paul Gubbins, M&S conclude: "Protecting the environment has become a big
problem in our society; our theatre too, albeit late, is now taking it on
board" (547). Environmental concerns are not part of HEL's overall perspective:
M&S are going with the flow.
#000079
is puzzling, given M&S's acceptance of western European literature as the
default framework (see 116 on Kalocsay's Streĉita kordo or the
endorsement of Benczik at 464). What stops M&S from emulating the model
they accept, to the point of using its standard analytical tools? When we hear
them remarking that translated poetry is a genre seldom appreciated in western Europe (106), we get the point: critics are
known fans of translated poetry; M&S have chosen western Europe's general
public as their reference group.
#000081
exoteric, theory-free fluency leaves them waiting for more to emerge from their
reading. On p 543 they list recent novels by Steele, de Zilah, Löwenstein, and
Rodin & Sigmond which together, in their view, represent some
"characteristics and goals of the Esperantist community aiming for universal
equality of human rights for all, especially in the linguistic domain". But
this is a novel-specific point: their fluent style involves eschewing
#000082
Antaŭ tia impona libro, recenzemulo hezitas. Tiom pli ke la aŭtoroj estas bone
konataj specialistoj pri la fako. Ili dividis la malfacilan taskon inter si: ambaŭ pritraktis la periodon 1887-1993, dum Minnaja pritraktis specife la periodon 1994-2012.
Carlo Minnaja estas denaska Eparolanto, matematikisto, ĉiam aktiva en literatura kampo, ĉefe sur kampo traduka kaj literaturkritika. Ankaŭ aktiva sur movada kampo. Giorgio Silfer lernis esperanton junaĝe, kaj tuj ekaktivis sur literatura kaj movada kampoj. Ambaŭ do estas atentaj observantoj de la lingvo-strukturo de la lingvouzo, de la literaturkreado kaj produkto. Ĉar ja, beletra kreaĵo atingas sian legantaron nur tra eldon- kaj distribuo-vojoj. Tio signifas, ke ili praktike spertis la socian konsiston de la esperanta movado, kaj ĝian historion.
Ili “renkontiĝis” junaĝe, kadre de La Patrolo, grupo el kultur-agantoj eduke itallingvaj, kiuj iniciatis la revuon Literatura Foiro. Pli malfrue la grupo cedis sian rolon al nova realaĵo, LFKoop, kiu ne nur plueldonis la revuon, sed ekaktivis ankaŭ en la instruo de kulturo, kaj en la produkto de la rimedoj necesaj por tiu celo. Silfer kaj Minnaja daŭre kunlaboris, ankaŭ post la malapero de La Patrolo.
Ili restis proksimaj al la celo origina: produkti kulturon por socio diverskonsista, studi profundige tiun socion kaj ties kulturon, kaj helpi al ĝia plufortikigo. Ili restis fidelaj al la etika spirito de Zamehof.
#000091
Ne la unuan fojon oni publikigas verkon pri la temo “esperanta literaturo”. Sed ja nun la unuan fojon kun la celo pli detale pritrakti la aŭtorojn, la verkojn, la revuojn kaj la epokojn.
Drago Kralj (1960), Alfonz Pechan (1966), Tazio Carlevaro (en komuna verko de Ivo Lapenna kaj Ulrich Lins, 1974), Margaret Grace Hagler (1978), Giorgio Silfer (1978), Geoffrey Sutton (2008).
La du unuaj barakte proponas interesajn sed resumajn pritraktojn. La relative malmultaj paĝoj disponeblaj ne helpis. Carlevaro ne malpli barakte celis doni laŭeble kompletan superrigardon sur la aperintaj verkoj. Ne nur pri beletristiko originala, sed ankaŭ traduka (tiom grava ne nur por la esperanta kulturo, sed ankaŭ rilate multajn naciajn lingvojn). Pri sciencaj verkoj, revuoj, radiostacioj, eldonistoj, porinfana kaj prilingva literaturo, ĉar la kulturo en kiu trempiĝas esperantano proponas ankaŭ tiujn esprimilojn.
La libro de Silfer kaj Minnaja havas analogan celon, sed utiligas rimedojn multe pli fajnajn kaj science profundigitajn.
Menciindas ĉi tie, kiel prave indikas Sten Johansson (Esperanto, februaro 2016), ankaŭ konataj recenzantoj, tre kleraj kaj interesaj el literaturkritika vidpunkto: W. Auld, L. Tárkonyi, K. Kalocsay, K.R.C. Sturmer kaj aliaj.
#000092
Verki tian libron reprezentas defion. Esperanto estas ja lingvo, kiun utiligas ĝenerale homoj, kiuj ne lernis ĝin hejme (ĉi tie kun la escepto de Minnaja, tamen). Esperanton oni lernis: ĝi estas elektita kulturlingvo. Ĝi mem estis prezentita en 1887, do fakte ne temas pri antikva kulturlingvo. Kaj ĝin ne antaŭis kulturo senskriba, sed riĉa. La lingvouzo mem evoluis: komence, ĝi estis timema, malriĉa, iom eksperimenta. Nur pli malfrue ĝi alprenis forton kaj esprimivon. Tiu estas fenomeno ne komparebla kun kompara lingvouzo antikva-moderna. Ĉar la antikvaj lingvouzoj estas tamen plenaj kaj riĉaj. Ĉar ili respegulas kompletan aplikon en la koncerna epoko.
La esperanta literaturo ne estas esence ligita al landoj. Certe, ekzistas landaj influoj, sed ili estas eventuale enhavaj. Ili ne rilatas la lingvouzon. Krome, samlandaj E-aj aŭtoroj diverĝas tre ofte stile kaj enhave. Ne ekzistas veraj “skoloj” landaj. Ekzistas diverĝaj lingvouzoj, sed la aŭtoroj ne rekonas sin en skoloj.
Alia apartaĵo de la Ea literaturo estas la graveco de la tradukitaj verkoj, ne nur en la fruaj tempoj. Ili starigis nivelojn, kiujn ankaŭ la origina literaturo tamen devis atingi.
Ankaŭ la disvolviĝo de la Ea literaturo ne faciligas la taskon, eble pro sia mallonga evolutempo: la Ea literaturo montris unue poezian kreskon, kiun sekvis novelaroj, kaj la romanoj kaj la teatro venis nur pli malfrue. Parto de la verkoj publikigitaj aperis en revuoj, ofte efemeraj kaj malfacile troveblaj.
Fine, la Ea literaturo estas malfacile studebla, ĉar ĝi ne estas studobjekto en universitato, kaj pro tio ke estas tre maloftaj science kritikaj verkoj pri aŭtoroj, aŭtorgrupoj kaj epokoj. Grandparte, kvankam ne ĉiam, mankas kompetentaj bibliografiaj kaj biografiaj pritraktoj pri unuopaj aŭtoroj, kaj ankaŭ literatursciencaj analizoj de unuopaj verkistoj kaj verkoj.
Kaj tamen, Minnaja kaj Silfer aŭdacis... kaj, fakte, pretigis verkon novstilan, interesan kaj instruan.
#000093
Strukturo de la libro: La unua kerno konsistas el kvindek kvar ĉapitroj.
Minnaja kaj Silfer provis solvi la demandon de la prezento. Ili sekvis la kronologian tempon. Per tio ili provis precize indiki la spiriton de la tempo. La homojn, kiuj tiam verkis, la unuopajn limtranspaÙajn librojn, la kulturan nivelon de revuoj, kaj la gravecon de diversaj aliaj beletraj iloj, kiel la teatro.
Ĉiu ĉapitro ampleksiĝas per notoj kaj per abunde detalaj citaĵoj, por evidentigi aŭtorajn aŭ epokajn apartaĵojn, temgrupojn, stilrimedojn. Aparte interesaj estas ankaŭ la multaj bildoj, kiuj riĉigas ĉiujn ĉapitrojn.
Fakte, tiu verko prave povus nomiĝi “Enciklopedio de la esperanta kulturo”. Ĝi atingis nivelon ĝis nun neniam atingitan, ankaŭ helpe de iloj, kiujn mi priskribos poste.
Minnaja kaj Silfer ne priskribas nur la beletran kulturon produktitan en Esperantujo, sed ankaŭ ĝiajn rilatojn kun la ceteraj elementoj de la historio kaj de la socia konsisto de la movado. Estus neeble priskribi detale la tutan enhavon de tiu kerna ĉapitraro.
Evidente la aŭtoroj dividis la prezenton al kvin epokoj: la komenca (Zamehof kaj kelkaj pioniroj), la periodo antaŭ la unua mondmilito, la periodo intermilita, kaj la “moderna” epoko postmilita. Lasta ĉapitraro koncernas la nunajn tendencojn.
Estas neeble priskribi detale la tuton. La du aŭtoroj certe celis kompletecon: mi kalkulis ke oni menciis iom pli ol 800 personoj. Sed kompreneble kelkaj verkistoj trovas pli ampleksan pritrakton: biografian, bibliografian, ofte ankaŭ bildan, stilistikan. Kun la necesaj rilatoj kun eldonejoj, revuoj, enmovada aktivado, kulturaj rilatoj je nacia nivelo, eventuale en politika senco. Kelkaj aŭtoroj (sed ankaŭ kelkaj revuoj aŭ aktivadoj) trovas mencion kaj pritrakton en pluraj ĉapitroj. Feliĉe elpensitaj rimedoj ebligas facile sekvi tiun “migron” de unu al la alia ĉapitro. Aliaj verkistoj estas apenaŭ menciataj. Sed neniam nur nome. La aŭtoroj klopodas tamen ilin ligi al situacio aŭ al referenco literatura aŭ kultura. La aŭtoroj estas pritraktataj laŭ la kutima graveco-skalo. Unue Zamenhof (kaj la multaj literature kaj movade aktivaj Zamenhofoj), kun la pioniroj, ĝenerale rus- kaj pollingvaj (Bein, Grabowski). Kun neniam malaperinta celo konstrui E-lingvan Weltliteratur (Mondliteraturo). Feliĉe la fleksebla ĉapitro-strukturo permesas ankaŭ poste aldoni aŭtorojn, kiuj ja estas pionirecaj, sed ne apartenas al la slava mondo: Colas, Merchant, Bourlet, Hankel. Post la unua mondomilito naskiĝis Literatura Mondo (LM) kun gravaj aŭtoroj kiel Kalocsay kaj Baghy, kaj grupo el hungaraj kunlaborantoj (Tárkonyi, Szilágyi). Sed ja LM kungluis multajn aliajn ne-hungarojn: Waringhien, Adamson, Schwartz, van Schoor. Samperiode, naskißas grupoj klasbatale aktivaj, en Sovetunio kaj aliloke: Miĥalski, Hoĥlov, Baranyai, Weinhengst, Lanti, Bartelmes. Post la dua mondmilito reaperis dum mallonga periodo LM, poste La Nica Literatura Revuo kaj Norda Prismo (kaj nur pli malfrue Literatura Foiro) reprenis la torĉon, cetere kun novaj eldonejoj. Naskiĝis novaj aŭtoroj: Auld, Rossetti, Dinwoodie, Francis, Boulton, Ribillard, Lapenna. Nia “moderna” epoko. Kaj pli poste, nia “nuntempa” epoko: la Patrolanoj (i.a. Minnaja kaj Silfer mem, Conterno Guglielminetti, Pisoni, Rossi), kaj Nervi, Seabra, Camacho, Fernández Martín, Gutiérrez Adúriz (Liven Dek), Neves, Montagut. Kaj, indas substreki, multaj aliaj. Ne eblas ĉiam klara kaj elĉerpa klasigo: epoko, landoj, stiloj, kultura aparteno kaj esperanta sindediĉo povas ege varii. Sed ĉio estas retrovebla dank al la iloj ellaboritaj de ambaŭ aŭtoroj.
#000094
La dua kerna parto estas antologio el la verkoj de multaj menciitaj aŭtoroj
Literaturkritika pritrakto povas kelkfoje aspekti iom sensuka, malgraa la fakto ke la aatoroj ri¤igis ßin per historiaj kaj biografiaj trajtoj. Tial bonvenas tiu ¤i 77-paßa parto, antologio el la verkoj de kelkaj el la prezentitaj aŭtoroj. Kun poeziaĵoj (de Applebaum al Zamenhof, kun 52 kromaj aŭtoroj, reprezentataj per unu aŭ pli da poemoj) kaj prozaĵoj (de Beaucaire al Zamenhof, kun 13 kromaj aŭtoroj). Temas pri eklekta selekto el multegaj verkoj, kaj kelkfoje ne temas pri la plej konataj verkoj (kaj verkistoj), sed pri propra opinio de la aŭtoroj, kiuj ŝatis per tio esprimi preferojn kaj proponojn. Ne tre konata aŭtoro, aŭ verko ne speciale konata, ofte meritas revalorigon.
#000095
konsistas el la helpaj listoj kaj referencaj iloj por pli facile direkti la atenton de la leganto. Ĝenerale leganto komencas legi ĉe la unua paĝo, kaj ĉesas ĉe la lasta. Sed tio ne koncernas, principe, enciklopedian verkon. Ekzistas ja verkistoj, eldonejoj, revuoj, kiuj aktivis en diversaj cirkonstancoj, epokoj, landoj, kun modifotaj celoj. Ili do retroviĝas jen ĉi-ĉapitre, jen aliĉapitre. Pro tio la du aŭtoroj kreis ilojn, kiuj transformas tiun tekston al speco de “superteksto”. Estas do klare ke aŭtoro, verko, eldonejoj, revuo, evento, troviĝas en jena aŭ alia paĝo. Sed por alfronti tiun malfacilaĵon, la aŭtoroj metas je dispono de la interesata leganto kelkajn listojn en kromĉapitroj. Per tio ili konstruis elstaran helprimedon por studemuloj. Vi povas rekonstrui la vivon kaj la verkadon de unuopa aŭtoro, kaj la aktivadon de unuopa eldonejo, aŭ revuo.
#000096
La unua listo (49-paĝa) ligiĝas strikte al la unuopaj ĉapitroj. Ĝi detaligas klarigojn historiajn, biografian, bibliografiajn pri unuopaj verkoj kaj verkistoj, kaj okazaĵoj. Ne por ĉiuj, sed por tre multaj certe jes. Ĝi anstataŭas pezajn notojn piedpaĝajn. Atentu pri ili, ĉar ili prilumas ĝenerale konektojn, faktojn, situaciojn ne ĉiam konatajn aŭ klarajn.
#000097
La kernaj ĉapitroj montras multajn bildojn: verkojn, aŭtorojn, kongresojn. Kelkaj estas bone konataj, aliaj supozeble malofte renkonteblaj. Tiu indekso ebligas trovi la koncernan bildon.
#000098
Se subite vi volas nur legi detalojn pri iu verko, serĉu ĉi tie. Se la koncerna verko estas almenaŭ menciita, vi trovos la indikon de la paĝo en kiu ĝi aperas. Laŭdinde, grafika artifiko permesas distingi inter cito en la ĉapitraro, kaj cito en la referenca ĉapitro.
#000099
Se subite vi volas nur legi pri aŭtoro, aŭ tradukisto, aŭ aktoro, serĉu ĉi-tie. Se tiu persono estas almenaŭ menciita, vi trovos la indikon de la paĝo en kiu ĝi aperas. Grafika artifiko ebligas distingi inter cito en la ĉapitraro, kaj cito en la referenca ĉapitro.
#000100
Se subite vi volas nur legi pri revuo, serĉu ĉi tie. Se tiu revuo estas almenaŭ menciita, vi trovos la indikon de la paĝo en kiu ĝi aperas. Grafika artifiko ebligas distingi inter cito en la ĉapitraro, kaj cito en la referenca ĉapitro.
#000101
Se subite vi volas nur legi iun temon, serĉu ĉi tie. Ja, sed temas pri tikla elekto. Sur 14 paĝoj, mi trovis 1134 malsamajn “temojn”. Temas pri asocioj, grupoj, eldonejoj, situacioj, konkursoj, landoj, kongresurboj, versformoj, religioj, rimfarado, modoj, esprimaĵoj (“Esperanta popolo”, “Edzino de malamiko de la popolo”, kaj ankaŭ “homaranismo”, “samideano”... sed mi ne trovis “Interna Ideo”).
Krome, ĉapitro "Glosoj" proponas klarigon pri nekutimaj vortoj, specialaj fakvortoj uzitaj. Kaj troveblas ankaŭ dupaĝa Bibliografio, kiu proponas pli fruajn verkojn konsultitajn dum la pretigo de la jena verko.
#000102
Jen grava, dokumente bazita, sed certe kompleksa libro, kiu meritas atentan legon kaj studon. Ĝi krome proponas propran, originalan, sed science funditan historian kaj kulturkritikan metodologion. Bona bazo por esperantologoj kaj literatursciencistoj. Ĝi bone tipigas la evoluon de la kulturo produktita en Esperantujo. Kaj tial ĝi povus ne tro malfacile (almenaŭ parte) tradukiĝi kaj remuldiĝi en naciaj lingvoj ne propagandcele, sed studokaj analizo-cele por studantoj de literaturo kaj kulturo.
Tiu ĉi libro povas utili al homo interesata al tiu parto de la esperanta kulturo kiu esprimiĝis tra libroj, revuoj, eldonejoj kaj teatro. En sia verko, cetere, la aŭtoroj klopodis ligi tiujn observojn kaj faktojn kun historiaj kaj eksterkulturaj okazaĵoj kaj eventoj.
Tiu ĉi verko certe povas utili en kursoj, en diskutoj, en prelegoj pri la temo. Ĝi malfermas la pordon al nova studepoko: aliro detaliga al unuopaj arkivoj, revizio de iom tro malnovaj bibliografiaj kaj kritikaj eseoj pri unuopaj verkistoj. Por profundigi rilatojn inter unuopaj verkistoj (aŭ verkisto-grupoj) kaj lokaj kaj naciaj skoloj, okazaĵoj, kreaĵoj. Neniu serioza observanto povas ĉion scii. Indas esperi, ke tiu krea sinergio okazos, kiel cetere jam tie kaj tie oni faris.
Lasta demando: ĉu eble adapto nacilingva indus? Supozeble jes, se la scienca interesiĝo pri esperanto kaj planlingvistiko en universitatoj kaj kulturaj tavoloj disvastiĝus.
#000103
Historio de la Esperanta Literaturo
#000104
– Unue, ni devus iel juĝi pri la kompleteco de la verko: ĉu ni trovos ene ĉion, kion ni serĉas? La ideala kompleteco evidente ne eblas. Ĉi-tipa verko estas simila al biblioteko, kaj absolute kompleta biblioteko ne ekzistas. La esperanta literaturo estas jam tro granda por komplete listigi ĉiujn literaturaĵojn aperintaj – kaj malaperintaj – dum 125 jaroj. Aliflanke, ne ĉiuj eldonitaj tekstoj meritas eniri historion de literaturo. Kiu decidis pri la indeco de verkoj kaj verketoj eniri HEL-on? Se sinjoroj Minnaja kaj Silfer estus legintaj ĉiujn verkojn listigitajn en ĝi, ni rajtus diri, ke ili decidis. Sed ne eblas ĉion legi. Multajn literaturaĵojn ili povis koni nur pere de kritikaj fontoj: artikoloj, recenzoj, antologioj, la Interreto kaj antaŭekzistintaj literaturhistoriaj libroj. Ĉi-okaze la decido pri la «indeco eniri» grandparte dependis de kritikistoj kaj recenzistoj tre ofte jam mortintaj. Povis okazi, ke la aŭtoroj, kvankam ili
#000106
Plej bone mi konas min mem kaj miajn verkojn. En la Indekso de personoj mi serĉas mian nomon. Mi trovas «de Zilah, Eugène»- on inter «de Seabra, Manuel» kaj «de Zilah, Madeleine». Kia ĝoja surprizo! Ŝajnas al mi, ke la 30-jara sindediĉo de mia edzino al Esperanto estas agnoskita, oficialigita. HEL konsideras, ke Madeleine de Zilah, per La Gazeto kaj OSIEK, notinde kontribuis al la disflorado de la esperanta literaturo. Tian klarvidan honestecon mi ne atendis.
Mi legas poste tion, kion Carlo Minnaja diris pri mi kaj miaj verkoj: ĉio estas honesta kaj akceptinda. Min iom surprizis, ke Kaj kiu pravas «ne estas por malkleruloj, kiuj verŝajne nur la parton erotikan ĝuus; ĝi estas por filozofoj, kiuj demandas sin mem kiel la aŭtoro.» (p. 542a) Sed eble ankaŭ tio ĉi estas vera. Min kortuŝis kvazaŭ neesperita laŭdo, ke laŭ Carlo Minnaja, en La Princo ĉe la hunoj, «multajn terminojn li devis konstrui por detale priskribi objektojn ne apartenantajn al la eŭropa civilizo kaj do por kiuj esperanto ne havas jam pretan vorton; li ilin konstruis per skrupula lingva sento, tiel ke ili aspektas kvazaŭ de ĉiam hejmantaj en la lingvo.» (p. 542a) En la sama libro, ŝajne, mi «gloras justan, kvankam ŝtupe organizitan ŝtatan hierarkion». (p. 543a) Nu, jes, sed ĉu ekzistis en Azio, ne «ŝtupe organizita» ŝtata hierarkio en la 3a jarcento antaŭ Kristo? Eble, pro subkonscia premo, mi elmontris preferon al la justa. Estas ankaŭ menciita, ke mi estas «eseisto kaj recenzisto», kaj ankaŭ tio ĉi veras, eĉ se nenion konigas pri tri kvaronoj de mia verkaro. Resume: la teksto dediĉita al mi estas fidinda. Ŝajnas al mi, ke Carlo Minnaja legis miajn librojn kaj forĝis pri ili memstaran opinion.
Sed, ĉu tiu ĉi memstara inteligenta opiniado ekzistas pri ĉiuj aliaj aŭtoroj kaj verkoj? Por konvinkiĝi pri tio ĉi, mi serĉis ŝiboletan verkon en HEL. Temas pri la unue aperinta romano en nia literaturo: Kastelo de Prelongo de Henri Vallienne. Tiu ĉi romano havis maljuste detruigan kritikon en Esperanto en Perspektivo, en 1974, kaj de tiam preskaŭ ĉiuj blinde ĝin kondamnas.
Mi trovis en HEL: «Nur en 1907 aperas la unua longa romano: Kastelo de Prelongo de Henri Vallienne, kiu en 1908 publikigas la duan: Ĉu li?. Franco, tradukinto de Eneido, rapide gajnas al si la reputacion de plej granda stilisto, post Kabe. Li verkas imite al Alexandre Dumas kaj la felietonoj de tiu epoko, tial li estas siaflanke aktuala, kaj povas fariĝi la unua kazo de «best seller» (vendfurorulo) en nia literaturo, kvankam Kabe ankoraŭ larĝe superas lin en la influo al la publiko.» (p. 6a)
En la 9a ĉapitro Henri Vallienne havas preskaŭ tri paĝojn, kaj Kastelo de Prelongo meritas sufiĉe detalan recenzon. La aŭtoroj de HEL bone reliefigas la tiaman bezonon de la Esperanto-movado havi longajn romanojn. Ni bone komprenas, ke la celo de Vallienne, «kuracisto, alnajlita al sia ĉambro jam ekde aprilo 1905 post grava atako de kormalsano», estis doni al la Movado tiajn romanojn, rapide kaj sen troa zorgado pri originaleco kaj profundeco, kaj en lingvaĵo necese antaŭfundamenta. HEL ne silentas pri la lingvaj problemetoj en Kastelo de Prelongo, sed ĝia konkluda frazo estas: «La intrigo treniĝas tute impete, streĉoplene, la rapido en la legado estas nur ĝenata de la lingvaĵo, kelkloke (sed nur kelkloke!) fuŝa kvazaŭ de komencanto.» (p. 78a)
#000108
Vallienne eklernis Esperanton en 1902, nur 5 jarojn antaŭ la apero de Kastelo de Prelongo – li ja estis komencanto. Mi estas kontenta: la aŭtoroj de HEL ne kontentiĝis per blinda sekvado de tretitaj vojoj. Ankaŭ pri Vallienne HEL estas fidinda.
#000109
Nun mi kontrolu kion diras HEL, pri kelkaj verkistoj de mi bone konataj. Tuj apud mi, sur la paĝo 541a, troviĝas Christian Declerck. Pri Tarokoj kaj epokoj: «la ĉefa kvalito de tiu ĉi romano estas la senhipokrita enpenetro en sin mem». Mi preferus tekston iom pli longan pri Christian Declerck, sed mi jam multfoje konstatis, ke ju pli profunda estas iu verko, des pli koncizaj estas ties recenzoj. Do, eble tro lakona, sed tamen fidinda mencio pri tiu ĉi aŭtoro.
Pri Trevor Steele: «Per naŭ romanoj kaj tri novelaroj en la lastaj tridek jaroj imponas aŭstraliano Trevor Steele (1940[1970])». Listigi tiom da verkoj okupas 3 paĝojn (p. 537a- 540a), kaj, eĉ tiel, apenaŭ restas loko por profundaj analizoj. Ni tamen ekscias, ke «ideoj kaj stilo eminentis» en Sed nur fragmento (1987)»; ke «kelkfoje oni malfacile distingas la rakontojn de la protagonisto disde tiuj de la aŭtoro mem»; ke «apartaĵo estas la klopodo transskribi en diversaj proksimumaj esperantumoj la misprononcadon de la germana fare de diversnaciaj negermanoj. Iuj recenzantoj konsideris tion amuza virtuozaĵo, aliaj fiasko»; ke, en Kaj staros tre alte... (2006), «romantikaj promenadoj [...] certe estas tute fantaziaj se komparataj al la fakto ke en la unua jarcento junulinoj tute ne ĝuis tian liberecon»; kaj ke «la stilo estis tiu de aŭtoro fascinita de la homeco de Jeŝu: pasia, sed flua, trankvila, kun granda kapablo utiligi la latentajn potencialojn de la lingvo, kaj tre respektema al la baza vortaro»; ke, en Konvinka kamuflaĵo (2014), «la lastaj ĉapitroj estas filozofiaj, kiel ĉe persono kiu sentas, ke li diris ĉion»; ke, en lia tuta verkaro «certa sento de supereco de la blanka raso estas videbla en kelkaj fragmentoj ». Nu, ĉio ĉi ŝajnas fidinda, eĉ se la prijuĝoj ne ĉiam estas tre nuancaj.
#000110
Sen Rodin (1932[1940]) aperas en la ĉapitro 33, kie oni mencias, ke noveloj liaj aperis en diversaj revuoj, kaj, ke la eldono de Bildoj pri Norda Lando kaj aliaj rakontoj okazis duonjarcenton poste, en 2006. Ni retrovas lin en la ĉapitro 53, kie la enhavo de Bildoj pri Norda Lando ... estas prezentita, sed nenio estas dirita pri lia arto. Bedaŭrinde! En 2006, pro tiu libro mi ekatentis pri la tipe suda muziko de lia prozo. Post ellegado de multaj libroj verkitaj en UEA-dialekto, estis vera senpeziĝo por mi konstati, ke ekzistas ankaŭ tia lingvaĵo en Esperantio.
En Nu kaj do? (2010), «pri esperanto kaj esperantistoj li tute saĝe kaj trankvile komentas, certe kun la seniluziiĝo de okdekjarulo kiu esperantistiĝis okjara, sed kun la certeco pri la pluresto de la esperanta arto. [...] La flua rakontarto de Sen Rodin, kiu ĉiam havis esperanton kiel unuan familian lingvon, povas esti similigita al la stilo kaj humuro de Szilágyi kaj Rosbach, sed kun pli multe, kaj da optimismo, kaj da prudenta rezignacio pri iamaj mitoj kaj revoj.» (p. 529)
Júlia Sigmond (1929[1956]), verkistino, kiu publikigis du ĉarmajn librojn mallongajn: Mi ne estas Mona Lisa (2001) kaj Nomoj kaj sortoj (2011), alportis al Sen Rodin pasion kaj novan inspiron. La paro bele esprimis sian amon per komune verkita longa romano: Libazar’ kaj Tero. «En nia literaturo apenaŭ estas verkoj kie du aŭtoroj tiel kongrue integriĝas; ĉe Sen Rodin kaj Júlia Sigmond tio okazas perfekte, sekvo de ilia integriĝo en la privata vivo.» (p. 530a) Mankas fotoj en HEL pri Júlia Sigmond kaj Sen Rodin. Mi kompreneble ŝatus trovi pli da analizo, sed tio kion mi trovis pri la verkista paro estas vera kaj fidinda.
#000111
Fine de HEL, troviĝas 80-paĝa antologio: bonaj tekstoj de bonaj aŭtoroj. Mi ne estus metinta vivantajn aŭtorojn en tian teksto-kolekton. Mi eĉ ne estus farinta antologian parton, ĉar la loko, kiun tiu ĉi okupas, estintus sufiĉa por inkludi la tradukaĵojn de niaj plej sukcesaj tradukistoj. La esperanta literaturo – same kiel la literaturoj de ĉiuj kulturlingvoj – enhavas ankaŭ la mondkulture valorajn tradukaĵojn, kiuj pli influas la literaturan lingvon, ol certaj malpli valoraj originalaĵoj.
#000116
Antaŭ kelkaj tagoj mi mendis 2 ekzemplerojn de Historio de la esperanta literaturo ĉe la libroservo de UEA. Hieraŭ la libroservisto min avertis, ke «bedaŭre, momente la libro kiun vi mendis estas elĉerpita. Tuj post ricevo de nova stoko, mi informos vin pri la nova prezo.» Sed, eĉ se la prezo altiĝos, la libro restos akirenda; multaj esperantistoj jam taksis ĝin pozitive. De nun – kaj probable dum pluraj jardekoj – Historio de la esperanta literaturo estos nemalhavebla manlibro de ĉiuj kiuj interesiĝas pri nia literaturo.
#000117
1888-1921: "Identiteco de specifa kolektivo". Fiksiĝo de la lingvo. Unuaj UK, tradukoj, romanoj.
#000118
1937-1952: paŭzo dum la milito, tiam rolo de la Malgranda Revuo de Stellan Engholm en Svedio.
#000120
1970-1993: Apero de La Plena Ilustrita Vortaro, unua numero de la dumonata Literatura Foiro. 1980: Fonto kaj Monato, paralele florado de esperanto-kanzonoj ekde 1977, vasta produktado de romanoj.
#000122
1993-2014: "De lingvaj rajtoj al lingvo reta".
#000123
Ĉi-foje mi legis sisteme la antologiajn paĝojn, kaj diversajn ĉapitrojn, ekzemple la 38-an pri teatro dum la kvara periodo: "Kvar paroj serĉantaj originalan aŭtoron"...
Se vi ankoraŭ ne legis la libron, kia granda plezuro atendas vin, kaj ne nur dum Eo-Sumoo!
#000124
La libro estas instrua, ne nur pri nia literaturo mem, sed ankaŭ pri la faktoj kaj cirkonstancoj, ene de kiuj la verkoj estis produktitaj. Estas konsterne ekzemple ekscii, kiel tragika kaj damaĝa estis por nia movado la nazia kaj stalinisma diktaturoj.
#000125