Finna ( suomi ( helpo
info ) , aŭ suoman kieli [ˈsuoman ˈkieli] ) la lingvo parolita fare de la plimulto de la populacio en Finnlando kaj de etnaj finnoj ekster Finnlando estas.
Ĝi estas unu el la du oficialaj lingvoj de Finnlando kaj oficiala minoritata lingvo en Svedio.
En Svedio, kaj norma finno kaj La Tornival-finna, finna dialekto, estas parolitaj.
La Kven-lingvo, dialekto de naĝilo, estas parolita en Norda-Norvegio de malplimulto de finna deveno.
#000001
Naĝilo estas la eponima membro de la Finic-lingva familio kaj estas tipologie inter fusional kaj aglutinaj lingvoj.
substantivoj, adjektivoj, pronomoj, numeraloj kaj verboj, depende de iliaj roloj en la frazo.
#000002
14 Gravaj vortoj kaj frazoj
#000003
4.4 4. Mez- kaj nordostrobotniaj dialektoj
#000006
Naĝilo estas membro de la Finic grupo de la Uralic familio de lingvoj.
La Finicgrupo ankaŭ inkludas la estonan kaj kelkajn minoritatajn lingvojn parolitajn ĉirkaŭ la Balta Maro.
#000007
Naĝilo montras alligitecon kun aliaj Uraliclingvoj (kiel ekzemple hungara/hungaro) en pluraj rilatoj inkluzive de:
#000008
Pluraj teorioj ekzistas kiel al la geografia origino de naĝilo kaj la aliaj Uraliclingvoj.
La plej vaste kontrolita vido estas ke ili originis kiel Prot-Uralic lingvo ie de la nordaarbara zono ĉirkaŭ la Ural regiono kaj/aŭ la kurbo de la mezo Volgon.
La forta kazo por proto-Uralic estas apogita per ofta vortprovizo kun regulecoj en solidaj korespondadoj, same kiel de la fakto ke la Uraliclingvoj havas multajn similecojn en strukturo kaj gramatiko.
#000011
La Defendo-Lingvo-Instituto en Monterey, Kalifornio, Usono klasifikas naĝilon kiel ebenan III lingvon (de 4 niveloj) laŭ lerna malfacileco por indiĝenaj anglaj parolantoj.
#000012
Naĝilo estas parolita fare de proksimume kvin milionoj da homoj, la plej multaj el kiuj loĝas en Finnlando.
Ekzistas ankaŭ famaj Finna-parolantaj malplimultoj en Svedio, Norvegio, Rusio, Estonio, Brazilo, Kanado, kaj Usono.
La plimulto de la loĝantaro de Finnlando, 90.37% aktuale en 2010 [ĝisdatigo] , parolas naĝilon kiel sia gepatra lingvo.
Sameaj ( Norda, Inari, Skolt) kaj aliaj lingvoj.
Ĝi atingis iun popularecon kiel dua lingvo en Estonio.
#000013
Naĝilo estas unu el du oficialaj lingvoj da Finnlando (la alia estaĵosvedo, parolita per 5.42% de la populacio aktuale en 2010 [ĝisdatigo] [7] ) kaj unu el la oficialaj lingvoj en la Eŭropa Unio ekde 1995.
Finna lingvo komencis akiri sian rolon dum la Grandprinclando Finnlando, kune kun la naciisma Fennoman-movado, kaj akiris ĝian oficialan statuson en la Finna Dieto de 1863.
Ĝi ĝuas la statuson de oficiala minoritata lingvo en Svedio.
Sub la Nordia Lingvo-Kongreso, civitanoj de la nordiaj landoj parolantaj naĝilon havas la ŝancon uzi sian gepatran lingvon dum interagado kun oficialaj korpoj en aliaj nordiaj landoj sen esti respondecaj al iu interpreto- aŭ traduko kostoj.
#000014
La Finiclingvoj evoluis el la Prot-Finnic lingvo post kiam Sámi estis apartigita de ĝi proksimume 1500-1000 a.K.
[ citaĵo bezonis ] nunaj modeloj supozas tri aŭ pli hipotezajn Prot-Finnic proto-dialektojn evoluigantajn dum la unua jarmilo BCE.
#000015
Dum la Mezepoko, naĝilo estis sole buŝa lingvo.
Eĉ post, la lingvo de larger-skala komerco estis la Mezmalaltgermana, la lingvo de administracio la sveda, kaj religiaj agadoj estis aranĝitaj en la latina, forlasante malmultajn eblecojn por finna-parolantoj por uzi sian gepatran lingvon en situacioj krom ĉiutagaj taskoj.
#000016
La unua konata skriba ekzemplo de naĝilo venas de tiu epoko kaj estis trovita en germana vojaĝadĵurnalo devenanta de c.1450:
Mÿnna tachton gernast spuho somen gelen emÿna daÿda (Moderna finno: "Minä-tahdokernastipuhua suoman kieltä, [mutta] en minä taida;
"la angla: "mi volas paroli naĝilon, [nur] mi ne estas kapabla").
Laŭ la vojaĝadĵurnalo, finna episkopo, kies nomo estas nekonata, estis malantaŭ ĉi-supra citaĵo.
La kontekste erara akuzativo en gelen (finna kielen) kaj la manko de la konjunkcio mutta ŝajnas indiki eksterlandan parolanton kun nekompleta superrigardo pri finna gramatiko, ĉar eraroj kun la multaj substantivkazoj estas karakterizaj por tiuj lernantaj finnan.
Finna priestdom tiutempe plejparte Sved-parolis.
#000017
La unua ampleksa skribsistemo por naĝilo estis kreita fare de Mikael Agricola, finna episkopo, en la 16-a jarcento.
Li surbaze sian ortografion de la sveda, la germana, kaj la latina.
Lia finfina plano estis traduki la Biblion, sed unue li devis difini regulojn de kiuj la finna normlingvo daŭre dependas, precipe kun respekto al literumo.
#000018
Moderna finna interpunkcio, kune kun tiu de la sveda, uzas la kojlokarakteron por apartigi la tigon de la vorto kaj ĝian gramatikan finiĝante en kelkaj kazoj (kiel ekzemple poste mallongigoj), kie iuj aliaj alfabetskribsistemoj uzus apostrofon.
Sufiksoj estas postulataj por ĝusta gramatiko, tiel ke tio ofte estas uzita, ekz.
EU,: ssa "en la EU".
#000022
En la 19-a-jarcenta Johan Vilhelm Snellman kaj aliaj komencis substreki la bezonon plibonigi la statuson de naĝilo.
Iam-ajna poste la tagoj de Mikael Agricola, skriba finno estis uzita preskaŭ ekskluzive en religiaj kuntekstoj, sed nun la Hegelianaj naciismaj ideoj de Snellman de naĝilo kiam plene-flugpreta nacia lingvo akiris konsiderindan subtenon.
Kunordigitaj klopodoj estis faritaj por plibonigi la statuson de la lingvo kaj por modernigi ĝin, kaj antaŭ la fino de la jarcentfinno fariĝis lingvo de administracio, ĵurnalismo, literaturo, kaj scienco en Finnlando, kune kun la sveda.
#000023
La plej gravaj kontribuoj al plibonigado de la statuso de naĝilo estis faritaj fare de Elias Lönnrot.
Lia efiko al la evoluo de moderna vortprovizo en naĝilo estis precipe grava.
Aldone al kompilado de la Kalevala , li funkciis kiel arbitracianto en disputoj ĉirkaŭ la evoluo de normfinno inter la propagandantoj de okcidentaj kaj orientaj dialektoj, certigante ke la okcidentaj dialektoj Agricola preferis konservita sian superan rolon, dum multaj originale-dialektvortoj de Orienta Finnlando estis enkondukitaj en la normlingvo, riĉigante ĝin konsiderinde.
La debuta romano skribita en naĝilo (kaj fare de finna-parolanto) estis Sep fratoj ( Seitsemän veljestä), publikigita fare de Aleksis Kivi en 1870.
#000024
La finna lingvo ŝanĝiĝis laŭ certaj manieroj post 2-a Mondmilito, kiu estis observita en la disvastigo de certaj dialektaj ecoj (ekzemple la disvastiĝo de okcidenta alofono de la areto t (metä: metän /metän (arbaro: arbaro) anstataŭe de metsä) kaj la orienta malapero de d-sono (tiän/ tij (j) än (mi) scii) anstataŭe de la okcidentaj alofonoj) kaj la samtempa prefero por prirezigni la pli videblajn dialektajn ecojn.
Kelkaj sciencistoj ankaŭ raportis la transloĝiĝon da la ä-sono direkte al la sono, eĉ teoriadante ke la finnaj parolantoj komencus prononci la sonon eĉ pli fore de la varia ä-sono por konservi vokalan harmonion.
#000025
La dialektoj de naĝilo estas dividitaj en du apartajn grupojn, okcidentajn kaj orientajn.
La dialektoj preskaŭ estas totale reciproke kompreneblaj kaj estas distingitaj de unu la alian per nur malgrandaj ŝanĝoj en vokaloj, diftongoj kaj ritmo.
Plejparte, la dialektoj funkciigas pri la sama fonologio, gramatiko kaj vortprovizo.
Ekzistas nur marĝenaj ekzemploj de sonoj aŭ gramatikaj konstruospecifaj por iu dialekto kaj ne trovita en norma finno.
Du ekzemploj estas la esprimita dentala frikativo trovita en la Raŭmo-dialekto, kaj la orienta eksesivekazo.
#000026
La klasifiko de proksime rilatitaj dialektoj parolitaj ekster Finnlando estas saĝe sentema temo kiu estis kontestata ekde la sendependeco de Finnlando en 1917.
Tio koncernas specife la karela-lingvon en Rusio kaj La Tornival-finna en Svedio, kies parolantoj ofte estas konsideritaj premitaj malplimultoj.
La karela estas sufiĉe malsama de norma finno por havi sian propran ortografion.
La Tornival-finna estas norda dialekto totale komprenebla al parolantoj de ĉiu alia finna dialekto, kiu atingis sian statuson kiel oficiala minoritata lingvo en Svedio pro historiaj kaj politikaj kialoj, kvankam naĝilo estas oficiala minoritata lingvo en Svedio, ankaŭ.
#000027
Unu el la Far Northern-dialektoj, La Tornival-finna, kiu estas parolita sur la sveda flanko de la limo, estas instruitaj en kelkaj svedaj lernejoj kiel klara normigita lingvo.
La parolantoj de La Tornival-finna iĝis saĝe separitaj de la aliaj finnoj kiam Finnlando estis aneksita al Rusio en 1809.
La kategoriado de La Tornival-finna ĉar aparta lingvo estas kontestata inter la finnoj, kiuj vidas neniujn lingvajn kriteriojn, nur politikajn kialojn, por traktado de La Tornival-finna alimaniere de aliaj dialektoj de naĝilo.
#000029
[ citaĵo bezonis ] La Kven-lingvo estas parolita en Finnmark kaj Troms, en Norvegio.
Ĝiaj parolantoj estas posteuloj de finnaj elmigrantoj al la regiono en la 18-a kaj 19-a jarcentoj.
Kven estas oficiala minoritata lingvo en Norvegio.
#000030
La orientaj dialektoj konsistas el la ĝeneraligitaj Savonianaj dialektoj ( savolaismurtet) parolitaj en Savo kaj proksimaj lokoj, kaj la Sud-orientaj dialektoj nun parolite nur en finna Suda Karelio.
La Sud-orientaj dialektoj ( kakoismurtet) antaŭe estis ankaŭ parolitaj sur la karela istmo kaj en Ingrio.
La karela istmo estis evakuita dum 2-a Mondmilito kaj rifuĝintoj estis transloĝigitaj ĉie en Finnlando.
Plej multe de la Ingriaj finnoj estis deportita al diversaj internaj areoj de Sovet-Unio.
#000031
Palataligo, komuna trajto de Uraliclingvoj, estis perdita en la Finicbranĉo, sed ĝi estis reakirita per la plej multaj el tiuj lingvoj, inkluzive de orienta finno, sed ne okcidenta finno.
En finna ortografio, tio estas indikita kun "j", ekz. vesj [vesj] "akvo", kp. norma vesi.
#000032
La lingvo parolita en tiuj partoj de Karelio kiuj ne historie estis sub sveda aŭ finna rego estas kutime nomita la karela-lingvo, kaj estas konsiderite kiel pli foraj de norma finno ol la orientaj dialektoj.
Ĉu tiu lingvo de ruso Karelio estas dialekto de naĝilo aŭ aparta lingvo estas demando pri interpreto.
Tamen, la esprimo "Karelian dialektoj" ofte estas uzita ordinarlingve por la finnaj Sud-orientaj dialektoj.
#000033
Dialektoj de Ingrio (en Rusio) [17]
#000039
La ĉiutaga lingvo plejparte evoluis nature el pli fruaj formoj de naĝilo, kaj atingis de la ĉefaj kulturaj kaj politikaj centroj.
La normlingvo, aliflanke, ĉiam estis konscie konstruita komunikilo por literaturo.
Ĝi konservas gramatikajn padronojn kiuj plejparte malaperis de la parollingvaj specoj kaj, ĉar ĝia ĉefa aplikiĝo estas skriba, ĝi havas kompleksajn sintaksajn padronojn kiuj ne facile pritraktas kiamebla uzite en parolado.
La ĉiutaga lingvo formiĝas signife pli rapide, kaj la gramatikaj kaj fonologiaj simpligoj ankaŭ inkludas la plej oftajn pronomojn kaj sufiksojn, kiuj sumigas supren al oftaj sed modestaj diferencoj.
Kelkaj solidaj ŝanĝoj estis heredigitaj for el la formala lingvo, kiel ekzemple la nereguligo de kelkaj komunaj verboj per asimilado, ekz. tule- → tuu- ("venanta", nur kiam la dua silabo estas mallonga, tiel ke la triapersona singularo ne kontraktiĝas:
hän tule "kiun li venas", neniam÷ hän tu;
Tamen, la pli longaj formoj kiel ekzemple tulo povas esti uzitaj en parola lingvo en aliaj formoj ankaŭ.
#000042
La librolingvo certe daŭre penas konsiderindan influon sur la parolita vorto, ĉar analfabeteco estas neekzistant kaj multaj finnoj estas fervoraj legantoj.
Fakte, estas daŭre ne totale nekutime renkonti homojn kiuj "parolas libraj" ( puhuvatkirjakieltä);
ĝi povas havi implicojn de pedanteco, troigo, modereco, ŭeaseling aŭ sarkasmo (iom kiel peza uzo de Latinate-vortoj en la angla: komparu la diferencon inter dira "There's no children I will leave it to" kaj "Tie aro neniu infanoj whom I devi forpermeso it".
Pli da komunpaŝtejo estas la entrudiĝo de tipe literaturaj konstruoj en parollingvan diskurson, kiel speco de citaĵo de skriba finno.
Devus ankaŭ notiĝi ke oni sufiĉe ofte aŭdas libro-similan kaj brilpoluritan paroladon en radio aŭ televido, kaj la konstanta eksponiĝo al tia lingvo tendencas kaŭzi la adopton de tiaj konstruoj eĉ en ĉiutaga lingvo.
#000043
La ortografio de la neformala lingvo sekvas tiun de la formala lingvo.
Tamen, foje sandhi povas esti transskribita, aparte la internaj, ekz. menenpä → min (n) empä.
Tio neniam okazas en formala lingvo.
#000045
Notu ke ekzistas videblaj diferencoj inter dialektoj.
Ankaŭ notu ke ĉi tie la formala lingvo ne signifas lingvon parolitan en formalaj okazoj sed la normlingvo kiu ekzistas preskaŭ nur en skriba formo.
#000047
Karakterizaj ecoj de naĝilo (komunpaŝtejo al iuj aliaj Uraliclingvoj) estas vokala harmonio kaj aglutina morfologio;
pro la ampleksa uzo de ĉi-lasta, vortoj povas esti tre longaj.
#000048
La ĉefstreso ĉiam estas sur la unua silabo, kaj ĝi estas prononcita aldonante ĉirkaŭ 100 m pli da longo al la stresigita vokalo.
Streso ne kaŭzas iujn ajn mezureblajn modifojn en vokalkvalito (tre multe male al la angla).
Tamen, streso ne estas forta kaj vortoj prezentiĝas egale stresigitaj.
En iom daj kazoj, streso estas tiel malforta ke la plej altaj punktoj de volumeno, tonalto kaj aliaj indikiloj de "artikulaciintenseco" ne estas sur la unua silabo, kvankam indiĝenaj parolantoj rekonas la unuan silabon kiel akcentsilabo.
#000049
Ekzistas ok vokaloj, kies vortfarada kaj gramatika rolo estas tre grava, kaj kiuj estas nekutime strikte kontrolitaj, tiel ke ekzistas preskaŭ neniu alofony.
Vokaloj estas montritaj en la tabelo malsupre, sekvita per la IPA simbolo.
Tiuj ĉiam estas malsamaj fonemoj en la komenca silabo;
por nekomenca silabo, vidu morfofonologion malsupre.
Ekzistas neniu proksima-meza / malferma-meza distingo, kun vera meza aŭ malferma-meza estaĵo uzita en ĉiuj kazoj.
#000050
La kutima analizo estas tiel finna havas longajn kaj mallongajn vokalojn kaj konsonantojn kiel apartaj fonemoj.
Tamen, longvokaloj povas esti analizitaj kiel vokalo sekvita per kroneme, aŭ ankaŭ, ke sekvencoj de identaj vokaloj estas okulfrapaj kiel "diftongoj".
La kvalito de longvokaloj plejparte interkovras kun la kvalito da mallongaj vokaloj, kun la escepto de u, kiu estas alcentrigita kun respekto al u;
longvokaloj ne metamorfozas en diftongojn.
Ekzistas dek ok fonemaj diftongoj;
kiel vokaloj, diftongoj ne havas signifan alofony.
#000051
Preskaŭ ĉiuj konsonantoj havas fonemaj duobliganta formojn.
Tiuj estas sendependaj, sed okazas nur mediale kiam foneme.
#000054
Sendependaj konsonantgrupoj ne estas permesitaj en indiĝenaj vortoj, krom malgranda aro de du-kongruaj silabelkondukoj, ekz. "r" en karsta.
Tamen, pro kelkaj ĵus adoptitaj pruntvortoj uzantaj ilin, ekz. strutsi de svedaj apogtraboj, kun la signifo "struto", finnaj parolantoj povas prononci ilin, eĉ se ĝi estas iom mallerta.
#000055
Kvalito de Finicfonologio estas la evoluo de labialaj kaj rondetaj vokaloj en ne-komencaj silaboj, kiel en la vorto titö.
Proto-Uralic havis nur«" kaj "mi" kaj iliaj vokalaj harmoniaj alofonoj en ne-komencaj silaboj;
moderna finno permesas aliajn vokalojn en ne-komencaj silaboj, kvankam ili estas nekutimaj komparite kun«",' ä kaj "mi".
#000057
Naĝilo havas plurajn morfofonologiajn procezojn kiuj postulas modifon de la formoj de vortoj por ĉiutaga parolado.
La plej gravaj procezoj estas vokala harmonio kaj konsonantogradeco.
#000058
Vokala harmonio estas redundotrajto, kio signifas ke la trajto [±back] estas unuforma ene de vorto, kaj tiel estas necese interpreti ĝin nur unufoje por antaŭfiksita vorto.
Ĝi signif-distingas en la komenca silabo, kaj sufiksoj sekvas;
tiel, se la aŭskultanto aŭdas [±back] en iu parto de la vorto, ili povas derivi [±back] por la komenca silabo.
Ekzemple, de la tigo tuote ("produkto") oni derivas tuotteeseensan ("en sian produkton"), kie la fina vokalo iĝas la buŝmalantaŭa vokalo«" (prefere ol la buŝantaŭa vokalo' ä ')
ĉar la komenca silabo enhavas la buŝmalantaŭajn vokalojn "uon".
Tio estas aparte rimarkinda ĉar vokaloj«" kaj' ä estas malsamaj, signif-karakterizaj fonemoj, ne interŝanĝeblaj aŭ alloson.
Finnaj buŝantaŭaj vokaloj ne estas umlaŭtoj.
#000059
Konsonantogradeco estas lenitio proceso por P, T kaj K, kun la oblikva tigo "malfortigita" de la nominativtigo, aŭ inverse.
Ekzemple, tarkka "preciza" havas la oblikvan radiktarkan-, kiel en Tarkan "de la preciza".
Ekzistas ankaŭ alia gradecpadrono, kio estas pli aĝa, kaj kaŭzas simplan elizion de T kaj K. However, ĝi estas tre ofta ĉar ĝi estas trovita en la partitivsigno: ĉu V estas ununura vokalo, V+ Ta → Va, ekz.÷ vanha+ta → vanhaa.
Alia kazo estas imperativo, kiu ŝanĝiĝas al glota halto en la singularo sed estas montrita kiel malkaŝa "Ka" en pluralo, ekz. meno vs. menkää.
#000060
Naĝilo estas lingva tipologio#Sintezaj lingvoj kiu utiligas ampleksan regulan aglutinon de modifier'oj al verboj, substantivoj, adjektivoj kaj numeraloj.
Tamen, naĝilo ne estas polisinteza lingvo, kvankam ne-finhavaj subpropozicioj povas esti kuntiritaj al infinitivoj ( laŭsenvastike, ekz. juode
Ni "kiam mi trinkis", ŝaltis.
#000061
La morfosintaksa paraleligo estas nominativ-akuzativa;
sed ekzistas du objektokazoj: akuzativo kaj disiganta.
La kontrasto inter la du estas tela, kie la akuzativo indikas agojn kompletigis ĉe kiel celite ( Ammuin hirven "I pafo (mortigita) la alko"), kaj la partitivo indikas nekompletajn agojn ( Ammuin hirveä "I pafo () la alko").
Ofte tio estas konfuzita kun perfektiveco, sed la nura elemento de perfektiveco kiu ekzistas en naĝilo estas ke ekzistas kelkaj perfektive-verboj.
Transitiveco estas distingita per malsamaj verboj por transitiva kaj netransitiva, ekz. ratkaista "por solvi ion" vs. ratketa "por solvi flank itself".
Ekzistas pluraj ripetaj kaj momentane verbkategorioj.
#000062
Substantivoj povas esti sufiksitaj per la signoj por la dirita akuzativo kaj partitivo, genitivkazo, ok malsamaj lokativoj, kaj kelkaj aliaj kazoj.
La kazosigno devas esti aldonita ne nur al la ĉefsubstantivo, sed ankaŭ al siaj modifier'oj;
ekz. suure+ssa talo+ssa, laŭlitere "granda-en dom-enen".
Posedo estas markita kun psedsufikso;
apartaj posedaj pronomoj estas nekonataj.
Pronomoj akiras sufiksojn ekzakte kiel substantivoj faras.
#000064
Vidu la listojn de finnaj vortoj kaj vortoj de finna origino ĉe Vikivortaro, la libera vortaro kaj la gefratprojekto de Vikipedio.
#000065
Finnish has a smaller core vocabulary than, for example, English, and uses derivative suffixes to a greater extent. As an example, take the word kirja "a book", from which one can form derivatives kirjain "a letter" (of the alphabet), kirje "a piece of correspondence, a letter", kirjasto "a library", kirjailija "an author", kirjallisuus "literature", kirjoittaa "to write", kirjoittaja "a writer", kirjuri "a scribe, a clerk", kirjallinen "in written form", kirjata "to write down, register, record", kirjasin "a font", and many others.
#000066
Jen estas iuj el la pli da komunpaŝtejo tiaj sufiksoj.
Kiu pri ĉiu paro estas uzita dependas de la vorto estanta sufiksita laŭ la reguloj de vokala harmonio.
#000067
Vortaj derivaj sufiksoj estas ekstreme diversspecaj;
pluraj frekventativoj kaj momentane'oj diferenciĝantaj kaŭzativo-, vol-neantaŭvideblaj kaj kontraŭkaŭzativoj estas trovitaj, ofte kombinite kun unu la alian, ofte indikante malhonestecon.
Ekzemple, hipätä "salti", hipiä "esti saltanta", hipeksiä "por esti saltanta senrespondece", hipäitää "por igi iun salti unufoje", hipitää "por igi iun salti plurfoje" (aŭ "al estro iu ĉirkaŭe"), hipititää "por igi iun kaŭzi trian personon salti plurfoje", hipitelä "al, sen celo, igi iun salti plurfoje", hipähtää "por salti subite" (en kontraŭkaŭzativ signifo), hipelä "por salti ĉirkaŭe plurfoje", hipiskelä "por esti saltanta plurfoje kaj senrespondece".
Caritives ankaŭ estas utiligita en tiaj ekzemploj kiel hipimätä "sen saltado" kaj hipelemätä "sen saltado ĉirkaŭe".
La diverseco kaj kompakteco de kaj derivaĵo kaj inflektional aglutino povas esti ilustritaj kun istahtaisinkohan "I miro se I devi sidi laŭ por tempeto" (de istua, "por sidi, por esti sesilaj"):
#000069
Dum de multaj jarcentoj, la finna lingvo pruntis multajn vortojn de vasta gamo de lingvoj, la plej granda parto de najbaraj hindoeŭropaj lingvoj.
Efektive, kelkaj taksoj metis la kernan Prot-Uralic vortprovizon pluvivantan en naĝilo ĉe nur proksimume 300 vorto radikoj.
[ citaĵo bezonis ] Pro la malsama gramatika, fonologia kaj fonotaktikstrukturo de la finna lingvo, pruntvortoj de hindeŭropa estis asimilitaj.
#000071
Ĝenerale, la unuaj pruntvortoj en Uraliclingvojn ŝajnas veni de tre fruaj hindoeŭropaj lingvoj, kaj poste plejparte de iranano, turklingva, baltaj, ĝermanaj, kaj slavaj lingvoj.
Krome, certa grupo de tre bazaj kaj neŭtralaj vortoj ekzistas en finna kaj aliaj Finiclingvoj kiuj estas forestantaj de aliaj Uraliclingvoj, sed sen rekonebla etimologio de iu konata lingvo.
Tiuj vortoj estas kutime rigarditaj [ kiun?
kiel la lasta resto de la paleo-eŭropa lingvo parolita en Fennoscandia antaŭ la alveno de la prot-Finnic lingvo.
[ citaĵo bezonis ] Vortoj inkluditaj en tiu grupo estas ekz. jänis (leporo), musta (nigre), mäki (monteto), sari (insulo), suo (marĉo) kaj niemi (kabo (geografio).
#000072
Ankaŭ kelkaj loknomoj, kiel Päijänne kaj Imatra, estas verŝajne antaŭ la prot-Finnic epoko.
#000073
Ofte cititaj pruntekzemploj estas kuninga "reĝo" kaj ruhtinaj
" suverena princo, prominenta nobelo" de ĝermana ÷ kuningaz kaj ÷ druhtinaz - ili elmontras rimarkindan tendencon direkte al fonologia konservado ene de la lingvo.
Alia ekzemplo estas äiti "patrino", de gotika aiþei, kiu estas interesa ĉar pruntepreno de proksim-parenceca vortprovizo estas malofta fenomeno.
La origina finna emo okazas nur en limigitaj kuntekstoj.
Ekzistas aliaj proksim-parencecaj vortoj kiuj estas pruntedonitaj de baltaj kaj ĝermanaj lingvoj ( morsian "novedzino", armaj "kara", huora "amoristino").
Ekzemploj de la antikvaj iranaj pruntoj estas vasara "martelo" de Avestan vadžra, Kloŝo kaj vajra kaj orja "sklavo" de arya , akenodita lantapiŝo "viro" (ĉi-lasta verŝajne per similaj cirkonstancoj kiel sklavo de slavo en multaj eŭropaj lingvoj [ citaĵo bezonis ]).
#000074
Aparte vortoj traktantaj administran aŭ modernan kulturon venis al naĝilo de la sveda, foje reflektante la plej malnovan svedan formon de la vorto ( malfruo - laki, "leĝo";
län - lääni , "provinco";
jordpäron - peruna,' terpomo '), kaj multaj pli pluvivas kiel neformalaj sinonimoj en parolita aŭ dialekta finno (ekz. likka, de sveda flicka, "knabino", kutime titö en naĝilo).
#000076
Tipaj rusaj pruntvortoj estas aĝaj aŭ tre aĝaj, tiel malmolaj rekoni kiel tia, kaj koncernas ĉiutagajn konceptojn, ekz. papu "fabon", sinusoj " ( n.) bluaj" kaj papuso- "pastro".
Precipe, kelkaj religiaj vortoj kiel ekzemple Raamattu ("Biblio") estas pruntitaj de la rusa, kiu indikas lingvokontakton antaŭantan la svedan epokon.
Tio estas plejparte kredita esti rezulto de komerco kun Novgorod de la 9-a jarcento sur kaj Russian Orthodox
misioj en la oriento en la 13-a jarcento.
#000077
Plej lastatempe, kaj kun kreskanta efiko, la angla estis la fonto de novaj pruntvortoj en naĝilo.
Male al antaŭa geografia pruntepreno, la influo de la angla estas plejparte kultura kaj atingas Finnlandon proksime de multaj itineroj, inkluzive de internacia komerco, muziko, filmo kaj televido (eksterlandaj filmoj kaj programoj, ekskludantaj tiajn destinitajn por junega spektantaro, estas montritaj subtekstigis), literaturon, kaj, kompreneble, la Reton - tio nun estas verŝajne la plej grava fonto de ĉiu ne-vizaĝ-al-vizaĝa eksponiĝo al la angla.
#000078
La graveco de la angla kiel la lingvo de tutmonda komerco gvidis multajn ne-anglajn firmaojn, inkluzive de Nokia de Finnlando, adopti la anglan kiel ilian oficialan funkciigadlingvon.
Lastatempe, estis observite ke anglaj prunteprenoj ankaŭ porpelas antaŭajn prunteprenojn, ekzemple la alternon de treffailla "ĝis nun" (de la sveda, träffa) ĝis deittailla de la angla "por iri por rendevuo".
Paŭsaĵoj de la angla ankaŭ estas trovitaj, ekz. kovalevy (disko).
Gramatikaj paŭsaĵoj ankaŭ estas trovitaj, ekzemple, la anstataŭigo de la nepersona ( pasivi) kun la Angla-stila senmarka vi, ekz. sä et voi "vi ne povas", anstataŭe de eivoi "kiun oni ne" povas.
Tiu konstrukcio, aliflanke, estas limigita al ĉiutaga lingvo, ĉar ĝi estas kontraŭ la norma gramatiko.
#000079
Tamen, tio ne signifas ke naĝilo estas minacita per la angla.
Pruntepreno estas normala lingvevoluo, kaj neologismoj estas kreitaj aktive ne nur fare de la registaro, sed ankaŭ de la amaskomunikilaro.
Krome, naĝilo kaj la angla havas sufiĉe malsaman gramatikon, fonologion kaj fonotaktikojn, malinstigante rektan prunteprenon.
Anglaj pruntvortoj en finna slango inkludas ekzemple pleikari "Sony PlayStation", hodari "kolbasobulkon", kaj hedari "kapdoloron", "kappafon" aŭ "ĉef pugon".
Ofte tiuj pruntvortoj estas klare identigitaj kiel slango aŭ ĵargono, malofte estante uzitaj en negativa etoso aŭ en formala lingvo.
Ekde angla kaj finna gramatiko, elparolo kaj fonetiko malsamas konsiderinde, la plej multaj pruntvortoj estas neeviteble sooner aŭ poste calkveitaj - tradukite en indiĝenan finnon - retenante la semantikan signifon.
#000080
[ citaĵo bezonis ] Neologismoj
#000081
Kelkaj modernaj esprimoj estis sintezitaj prefere ol pruntita, ekzemple:
#000082
puhelin "telefono" (de la tigo "puhel-" "parolas" +-instrumentsufikso" populara" por produkti "instrumenton por parolado")
tietokono- "komputilo" (laŭlitere: "sciomaŝino" aŭ "datenmaŝino")
levike "disketo" (de imposto- "disko-" + eta - ke)
sähköposti "retpoŝto" (laŭlitere: "elektra poŝto")
muovi "plasto" (de muovata "ĝis formo aŭ modelo, ekz. de argilo", de la tigo muov+ sufikso" -" i por produkti "substancon, materialon aŭ elementon por modeligado aŭ formiĝado".
La sufikso" -" i egalrilatus al la instrumentsufikso" populara", sed anstataŭe de instrumento en tiu kazo prefere substanco, materialo aŭ elemento kiuj povas esti uzitaj.
#000083
puhelin "telefono" (de la tigo "puhel-" "parolas" +-instrumentsufikso" populara" por produkti "instrumenton por parolado")
#000084
sähköposti "retpoŝto" (laŭlitere: "elektra poŝto")
#000087
Neologismoj estas aktive generitaj fare de la Lingvoplanado-Oficejo kaj la amaskomunikilaro.
Oni fakte donus malmodernan aŭ rustikan impreson uzantan formojn kiel ekzemple komputeri (komputilo) aŭ kalkulatori (kalkulilo) kiam la neologismo estas vaste adoptita.
#000089
Naĝilo estas skribita kun la sveda variaĵo de la latina alfabeto kiu inkludas la apartajn karakterojn Ä kaj Ö, kaj ankaŭ plurajn karakterojn (b, c, f, q, w, x, z kaj Å) rezervitajn por vortoj de ne-finna origino.
La finna ortografio sekvas la fonemprincipon: ĉiu fonemo (senchava sono) de la lingvo egalrilatas al ekzakte unu Grafemo (sendependa letero), kaj ĉiu Grafemo preskaŭ reprezentas ekzakte unu fonemon.
Tio ebligas facilan literumon kaj faciligas legadon kaj skribakiron.
La proksimuma regulo por finna ortografio estas:
skribu kiel vi legis, legis kiam vi skribas.
Tamen, morfemoj retenas sian literumon malgraŭ sandhi.
#000090
Kvankam naĝilo preskaŭ estas tute skribita kiam ĝi estas parolita, ekzistas kelkaj diferencoj:
#000092
Kiam la konvenaj karakteroj ne estas disponeblaj, la Grafemoj ä kaj Ö estas kutime transformitaj al a kaj o, respektive.
Tio estas ofta en retadresoj kaj alia elektronika amaskomunikilaro kie povas ekzisti neniu subteno por karakteroj ekster la baza Askio karaktraro.
Skribi ilin kiel ae kaj oe, sekvante germanan uzokutimon, estas pli rara kaj kutime konsideritan malĝusta, sed formale uzita en pasportoj kaj ekvivalentaj situacioj.
Ambaŭ konvertaj reguloj havas minimumajn parojn kiuj jam ne estus distingitaj de unu la alian.
#000094
La sonoj š kaj ž ne estas parto de finna lingvo mem kaj estis lanĉitaj fare de la finna nacialingvaj korpo por pli fonologie preciza transskribo de pruntvortoj kaj eksterlandaj nomoj.
Pro teknikaj kialoj aŭ oportuno, la Grafemsh kaj zh ofte estas uzitaj en rapide aŭ malpli singarde skribaj tekstoj anstataŭe de š kaj ž.
Tio estas devio de la fonetika principo, kaj kiel tia verŝajne kaŭzos konfuzon, sed la difekto estas minimuma kiam la transskribitaj vortoj estas fremdaj en iu kazo.
Naĝilo ne uzas la sonojn z, š aŭ ž, krom por la konsidero de precizeco, ili povas esti inkluditaj en literumo.
(La rekomendo citas la rusan operon Hovanštšina ekzemple.
Multaj parolantoj prononcas ĉio el ili s, aŭ distingas nur inter s kaj š, ĉar naĝilo havas neniujn esprimitajn sibilantojn.
#000095
La lingvo povas esti identigita memstare karakteriza manko de la literoj b, c, f, q, w, x, z kaj å.
#000096
(Traduko: "La suno ridetis malsupren al ili.
Ĝi ne estis kolera - neniu, ne de iu rimedo.
Eble ĝi eĉ sentis iun specon de simpatio por ili.
#000097
1 teo estas aldonita igi la frazon formala ( T-V distingo).
Alie, sen la ekstra" teo", ĝi estas neformala.
Estas ankaŭ aldonite kiam parolado al pli ol unu persono.
La transiro de duapersona singularo ĝis duapersona pluralo ( teititely) estas ĝentilecpadrono, konsilita fare de multaj "bonkondutecgvidistoj".
Aĝuloj, aparte, atendas ĝin de fremduloj, dum la pli juna eble sentos ĝin por esti tro formala al la punkto de malvarmo.
Tamen, lernanto de la lingvo ne devus esti troe maltrankvila ĉirkaŭ ĝi.
Preterlasante ĝi preskaŭ) estas (neniam ofensiva, sed oni devus memori kiu dum formalaj okazoj tiu kutimo povas fari bonan impreson.
#000100
Finnaj kulturaj kaj akademiaj institutoj
#000101
La karela La karela mem
#000104
La finna aŭ suoma lingvo (finne suomen kieli aŭ suomi) estas aglutina lingvo el la finn-ugra lingvaro. Ĝi estas fore parenca al la hungara lingvo, pli proksime al la estona kaj samea lingvoj.
#000105
La finna estas unu el la oficialaj lingvoj de Finnlando (4,7 milionoj da parolantoj) kaj oficiala malplimulta lingvo en Svedio (300 000 parolantoj). Malnovaj grupoj de parolantoj de la finna lingvo ekzistas ankaŭ en Rusio, plejparte en Ingrio (dum la 20-a jarcento plejparte forpelita kaj asimiliĝinta), kaj norda Norvegio. Pli novaj finnlingvaj komunumoj troviĝas en Norda Ameriko (aparte en Usonaj ŝtatoj Miĉigano kaj Minnesota, nuntempe ankaŭ en Florido, kaj en Kanada provinco Ontario, en Rusia Karelio kaj Siberio (asimiliĝinta) kaj Estonio. Oni taksas, ke la finna entute havas 6 milionojn da parolantoj.
#000106
La lingva kodo estas fi respektive fin (laŭ ISO 639).
#000107
La finna alfabeto havas 29 literojn:
#000108
Tamen B kaj F aperas nur en pruntovortoj; C, Q, W, X, Z kaj Å (“sveda” O) estas tre maloftaj kaj aperas nur en fremdvortoj. Krome d praktike ne estas uzata en dialektoj, sed ja en norma skriba lingvo.
#000109
La finna (same kiel ekzemple la estona kaj hungara) ne havas apartajn pronomojn por li kaj ŝi. La ununombra triapersona pronomo hän signifas simple tiu homo kaj ne indikas sekson.
#000110
La finnan skriban lingvon Mikael Agricola (16-a jarcento) bazis sur la modeloj de la sveda, germana kaj latina lingvoj. Tamen dum longa tempo en la finna ne aperis multe da literaturo, preskaŭ nur religiaj tekstoj kaj administraj komunikaĵoj.
#000112
La sveda lingvo restis la sola oficiala lingvo de Finnlando ankaŭ post kiam la teritorio de Finnlando fariĝis aŭtonoma parto de Rusio en 1809. Nur en 1863 estis akceptita leĝo laŭ kiu la finna fariĝos oficiala lingvo post periodo de 20 jaroj. En la 19-a jarcento stabiliĝis ankaŭ finnlingva gazetaro kaj senreligia literaturo kaj la finna komencis esti uzata en duagradaj kaj superaj lernejoj.
#000113
En tiu periodo okazis t.n. dialekta batalo dum kiu la malnova norma lingvo, kiu baziĝis al sud-okcidentaj dialektoj, ricevis pli da elementoj el aliaj dialektoj, ankaŭ el orientaj dialektoj kaj formiĝis literatura lingvo, kiu ne apartenas al iu el dialektoj.
#000114
Anna meille tänä päivänä jokapäiväinen leipämme.
#000118
Ja anna meille anteeksi velkamme,
#000119
niin kuin mekin annamme anteeksi velallisillemme.
#000120
ja voima ja kunnia iankaikkisesti.)
#000121
Same kiel ekz. la hungara kaj turka lingvoj, la finna posedas vokalan harmonion. La finna vokala harmonio signifas, ke oni ne povas miksi antaŭajn vokalojn (ä, ö, y) kaj malantaŭajn vokalojn (a, o, u) en sama vorto (krom en kunmetitaj vortoj).
#000122
E kaj i estas neŭtralaj vokaloj, kvankam ili estas antaŭaj. E povas esti malpli antaŭa en la vortoj, kioj enhavas ä:n, ö:n aŭ y:n, sed tio ne havas sencon por kompreno.
#000123
Pro tio, multaj finaĵoj havas du formojn: ekzemple, -ssa/-ssä signifas “en” (sen movo). Oni diras: talossa (en domo) kaj metsässä (en arbaro). Kiam vorto enhavas nur neŭtralajn vokalojn, oni uzu la antaŭvokalan formon. En kunmetitaj vortoj, oni konsideru la vokalojn de la lasta elemento.
#000124
La finna havas konjugaciojn. Jen ekzemploj de prezencaj verboj.
#000125
1 Hän signifas “li/ŝi”, kaj se signifas “ĝi”.
2 He estas multenombra hän, ne estas multenombra se.
#000126
La triapersonaj pronomoj estas devigaj, sed oni povas forlasi la unua- kaj duapersonajn.
#000127
Por fari nean frazon, la finna uzas nean helpverbon. Post ĝi oni uzas la verbon, kiun oni volas nei: oni trovas la formon de la verbo prenante la unuapersonan formon kaj forigante la finan -n. Ekzemple, “mi ne parolas” estas: “minä en puhu”. La konjugacio de la verbo estas jena.
#000128
La vorton “ĉu” oni tradukas per sufikso -ko/-kö. Oni komencas la frazo per la vorto, pri kiu oni volas demandi, kaj oni aldonis al ĝi tiun sufikson. Ekzemple :
#000129
Hän osti sen eilen. Li (aŭ ŝi) aĉetis ĝin hieraŭ.
Ostiko hän sen eilen? Ĉu li aĉetis ĝin hieraŭ?
Hänkö osti sen eilen? Ĉu li aĉetis ĝin hieraŭ? (La demando estas pri “li”.)
Senkö hän osti eilen? Ĉu tion li aĉetis hieraŭ?
Eilenkö hän osti sen? Ĉu hieraŭ li aĉetis ĝin?
#000130
La finna lingvo havas naŭ bazajn dialektojn kiu grupiĝas al du grupoj: okcidentaj (sur la mapo numeroj 1-5) kaj orientaj dialektoj (numeroj 6-7). En la flavaj teritorioj estas parolataj aliaj lingvoj, okcidente la sveda, oriente la karela, sud-oriente la rusa, sude la estona kaj norde la samea.
#000131
Ili estas relative multe proksimaj al la estona lingvo, ekzemple apud la longaj kaj mallongaj vokaloj, tiuj dialektoj havas ankaŭ meze longajn vokalojn. Sudokcidentaj dialektoj havas ankaŭ multajn fremdvortojn el la ĝermanaj lingvoj.
#000132
Tavastiaj dialektoj estas parolataj en suda, interna parto de okcidenta Finnlando. La grupo estas interne relative ne-unueca.
#000133
Tre unueca grupo da dialektoj, kiu estas parolataj en malgranda regiono en okcidenta Finnlando.
#000134
Tiuj ĉi dialektoj estas parolataj en regionoj Meza Ostrobotnio kaj Norda Ostrobotnio. Ili havas multajn trajtojn el orientaj dialektoj, kvankam kutime ili estas kalkulitaj en la grupo de okcidentaj dialektoj. En Meza Ostrobotnio ĉiu rivera valo havas sian distingeblan dialekton.
#000135
Tiuj dialektoj estas parolataj en vasta regiono kiu etendiĝas ĝis norda Svedio kaj Norvegio. En Norda Svedio la loka dialekto estas kalkulata nuntempe aparta lingvo kiun la lokanoj nomiĝas Meän kieli (nia lingvo), sed pri kiu oni uzas ankaŭ nomon tornival-finna. En Norvegio estas uzata nomo kvena lingvo. Ekstrem-nordaj dialektoj havas trajtojn kaj el okcidentaj kaj orientaj dialektoj.
#000136
Savoaj dialektoj havas plurajn subgrupojn kaj ili estas parolataj en vasta geografia teritorio. Ankaŭ malaperintaj dialektoj de arbar-finnoj en Meza Svedio apartenis al tiu ĉi grupo. Savoaj dialektoj estas tre kreemaj kaj havas plurajn priskribajn vortojn kaj esprimojn.
#000137
Sud-orientaj dialektoj (foje oni nomas ilin ankaŭ kareliaj dialektoj, tamen ne temas pri karela lingvo) estas parolataj en sud-orienta Finnlando. Nuntempe ilia teritorio estas relative malgranda sed antaŭ la dua mondmilito ili estis parolataj ankaŭ en Karelia terkolo kaj en Ingrio.
#000138
Kategorio Finna lingvo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Vikipedio en fi:Vikipedio en la finna lingvo (Reta enciklopedio)
#000140
(2) sono de rivereto, uzata interalie en la Esperanta traduko de Kalevala
(5) poezia neologismo signifanta "malprofunda" aŭ "neprofunda" (laŭ la finna 'matala'), uzita en tankao de Arthur Dawson Foote en ambaŭ eldonoj de Esperanta Antologio
(6) Laŭ la devenurbo Rauma.
#000141
abaza · avara · agula · adigea · azerbajĝana · sudaltaja · baŝkira · burjata · dargva · inguŝa · kabarda-ĉerkesa · kalmuta · karaĉaja · komia · kumika · laka · lezga · nogaja · maria · mokŝa · oseta · rutula · tabasarana · tatara · tata · tuva · udmurta · ĥakasa · caĥura · ĉeĉena · ĉuvaŝa · erzja · jakuta
#000143
vepsa · dolgana · kazaĥa (→) · karela · komipermjaka · mansa · neneca · selkupa · finna · ĥanta · ĉukĉa · evenka · evena · jukagira
#000144