Kiel la subskribo „la redakcio” montras, teozofoj proponas sian laboron sen atentigo pri aŭtoro: ne gravas personoj, gravas la temo. La jena teksto estas ĉefartikolo el Theosofie, trimonata gazeto pri teozofio. La tri teozofiaj celoj (de la Unuiĝinta Loĝio de Teozofoj) estas: la formado de kerno de Universala Homa Frateco, sen distingo de raso, kredo, sekso, personaj cirkonstancoj aŭ direkto; la kompara studo de malnovaj kaj modernaj religioj, filozofioj kaj sciencoj kaj la montro de la graveco de tia studo; la esploro de la nekonataj naturleĝoj kaj la psikaj kapabloj en la homo.
#000015
La fido estas oazo en la koro, kiun neniam atingos la karavano de la pensoj. Kahlil Gibran
#000017
Pli ol iam antaŭe estas en nia socio granda malsato je spiriteco, je instruoj kaj instrukcioj, kiuj faros nin fine feliĉaj. Sed ĉu ni vere scias, kion spiriteco implicas? Ekzistas tiom da kursoj kaj lernejoj, tiom da „spiritaj” ideoj kaj teknikoj, ke preskaŭ estas io absurda kaj ankaŭ io profunde bedaŭrinda en la konfuzo de ĉi tiu „nova epoko”. La fakto, ke la vorto „spiriteco” estas volonte uzata en ĵurnaloj kaj popularaj televidprogramoj, kvazaŭ ĉiuj komprenus kio ĝi estas, jam estas indiko ke nia kulturo estas spirite fremdiĝinta. Kiam io iĝas populara, kiel okazas nun kun spiriteco kaj esoteraĵoj, ĝi devas ja perdi sian esencan signifon, ĉar spiritaj principoj ja estas netaŭgaj por amaskomunikado. Kiam difinitaj ideoj estas prezentataj kiel spiritaj instruoj, tio ankoraŭ ne signifas ke ili ankaŭ estas spiritaj. Kaj inverse: kiam vera spiriteco estas proponata, ne sekvas aŭtomate ke ankaŭ ĉiu aprezas kaj akceptas tiun proponataĵon. Oni ja estu kapabla rekoni la spiritan kiam ĝi prezentas sin kiel tian. La realo tamen estas, ke homoj interesataj pri spiriteco ne ĉiam scias, kiel distingi tion kio estas vera de tio kio estas falsa. Tiel, unu el la plej grandaj miskomprenoj estas, ke ni povus sen tro multa peno atingi spiritan progreson. Artikolo pri Meditado kaj Memstudo rimarkigas pri tio jenon:
#000018
Tamen ni vidas, ke la pli multaj Novepok-aj filozofioj prezentas nur metodojn por senti sin pli sane, por senti sin pli komforte en la revoj de sia iluzia egoo. Sed la lakmusa testo de vera spiriteco estas ĝuste ĝia senkompromisa povo liberigi nin de tiu iluzio, ne tuj, sed kiam ni pro interna bezono konscias ke ne estas alia eblo.
#000024
En majo en laŭcela salonego de Vatikano Ĉina Filharmonia Orkestro de Pekino kaj Ĥoro de la Ŝanhaja Operejo ludis la rekviemon de Mozart antaŭ la papo kaj la kurio. Omaĝo al Benedikto la 16a, certe! Por evidentigi, ke la muziko reprezentas tutmondan lingvaĵon, substrekis ĉinologoj; por komenci per kvieta vojo la novajn rilatojn inter Pekino kaj Vatikano, flustris esperemaj ekleziuloj; por kontraŭpezi per nova iniciato la tibetajn embarasojn, diris la malpli simpatiantaj komentantoj. La iniciato, tamen, estis planita jam antaŭe. Oni informis, ke la germankultura kaj pianludkapabla papo Ratzinger multe ŝatis kaj aplaŭdis la koncerton kaj afable konversaciis kun la orkestranoj.
#000025
Muziko kaj milito: jen la temo de koncerto okazinta en junio en la albana ĉefurbo Tirano, kiam la kanto-aŭtoro kaj eksa soldato James Blunt [ĝejmz blant] ravigis spektantojn. Blunt, brito, deĵoris antaŭ kelkaj jaroj en Kosovo kiel komandanto de la tieaj britaj pacgardistoj. Militista kariero tamen ne malhelpis ankaŭ artan. Spektantoj, kiuj plenplenigis la centran stadionon en Tirano, ĝuis ne nur belajn kanzonojn kiel „Mi amas vin, belulino”, sed ankaŭ vidaĵojn el la milito en Kosovo elektitajn de la artisto mem.
#000026
Temas pri zorge prezentita libro kun multaj arabstilaj desegnaĵoj, ankaŭ koloraj. Redaktis ĝin Gerrit Berveling, Michael Cayley kaj Renato Corsetti. Centoj da proverboj, aranĝitaj laŭteme. Sur multaj paĝoj estas, krome, enkadrigitaj anekdotoj proverbecaj. Multaj el la arabaj proverboj similas (eĉ, kelkfoje identas) al la „okcidentaj” proverboj, jam familiaraj al ni. Entute, la proverbokolekto, el kiu povas ĉerpi la literaturo esperanta, multe pligrandiĝis. La sola riproĉo farebla estas pri la tre malgrandaj presliteroj.
#000027
Kiu konas la Proverbaron de Zamenhof, tiu trovos ĉi tiun libron bonvena kunulo por ĝi. Ne timu, ke vi ne komprenos tre arabkulturajn esprimojn, ĉar abundas klarigoj kaj piednotoj por helpi vin.
#000028
Por esperantistoj, kiuj iom konas nian historion, eble la komencaj ĉapitroj iras tro malrapide, sed ni ne forgesu, ke temas pri anglalingva originalo el la jaro 1985, ne destinita unuavice al internacia publiko: por pli bone komprenigi, kia estis Lidia, la aŭtorino unue donas bildon pri ŝia hejmo kaj precipe pri ŝia patro kaj Esperanto mem. Kaj tio estas trafa decido: ŝin ja formis kiel personon ĝuste tiu fono.
#000031
La vivo de Lidia estas multrilate malkutima: la plej juna filino de Zamenhof, por kiu la antaŭaj gefratoj ja estis jam adoltaj, kiam ŝi ekkonsciiĝis pri la vivo, iasence ekkreskis kvazaŭ solinfano. Nur 9-jara ŝi eklernis Esperanton por akompani la gepatrojn al la UK en Berno en 1913, kie pli-malpli aŭtomate ŝi ekludis kvazaŭ rolon de princino: ja filino de d-ro Esperanto mem! Se tion tiujare ŝi ne farus, ŝi devus resti hejme. Tiu minaco efikis. De post tiam ŝi ne plu ĉesis okupiĝi pri la Internacia Lingvo: jam frue ŝi komencis traduki en ĝin kaj fariĝis bonstila aŭtorino. Ĉiuj konas ŝian tradukon de Quo Vadis? kaj Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko, sed ankaŭ plurajn aliajn tradukojn kaj proprajn tekstojn ŝi aŭtoris.
#000033
Je certa momento ŝi iel kombinas ambaŭ siajn misiojn: ŝi fariĝas sukcesa Ĉe-instruistino, faras multajn propagando- kaj instruo-vojaĝojn, kaj allogas al la lingvo plurajn milojn da novaj homoj, kaj paralele ŝi faras paroladojn pri la bahaa religio, fariĝas intima kunlaboranto de ties misiistoj. Unufoje ŝi iras pilgrime al Palestino, al por bahaano sanktaj lokoj, renkontas la Gvidanton.
#000035
La verko fine rakontas pri ŝia pereo – murdita en Treblinka. Finas la libron klarigo pri fontoj uzitaj kaj utile ampleksa indekso.
#000037
La fotoj, kiujn oni renkontas, estas ege bonvena riĉigo de la libro – unue, estas bone vidi, kiuj estas la koncernaj homoj mem; aliflanke, la tiama aspekto de la bildoj tiel forte vekas la etoson de l' foraj tempoj. Belege.
#000038
Solresol, la universala muzika lingvo de Jean François Sudre [ĵa frasŭá sidr] (1787-1862), bazita sur la sep tonoj de la solfeĝo, malofte ricevis la atenton aŭ la respekton, kiun ĝi meritas. Tamen, ĝi estis la unua planlingvo, kiu akiris la subtenon de generaloj kaj aliaj potenculoj, famaj sciencistoj kaj komponistoj, internaciaj ekspozicioj, institutoj de kleruloj kaj simile (se ne de amasoj da realaj lernintoj kaj uzantoj), kaj tio por lingvo, unue publike prezentita jam 52 jarojn antaŭ la lanĉo de Volapuko kaj 60 jarojn antaŭ la Unua Libro de Esperanto.
#000043
Li starigas, do, konkludan demandon pri tio, kiuj historiaj okazaĵoj povus klarigi tian situacion. Kiel solvon li subtenas la teorion de la munkena profesoro Theo Vennemann, ke influo de antikvaj kaj nun malaperintaj parolantoj de semidaj lingvoj en Eŭropo okazigis trajtojn en la iam najbaraj aŭ anstataŭontaj keltaj lingvoj.
#000049
Sed ĉu la atestaĵoj vere sufiĉas, por fari tian konkludon? Kelkaj el la 40 punktoj de Cherpillod ŝajnas al mi malfortaj, ekzemple, lia punkto 10: familinomoj havas la formon „filo de ... ”. Cherpillod asertas, ke tiu kutimo ekzistas en malmultaj aliaj lingvoj (p. 47), menciante kiel solan alian ekzemplon la skandinavajn lingvojn. Tio simple ne estas vera, kaj cetere, temas ne pri lingva eco, sed kultura. Tra la mondo oni povas trovi tiun kutimon: hungaraj nomoj kiel Pálfi (fi, fiu = „filo”) kaj azerbajĝanaj kaj turkaj nomoj, finiĝantaj per -oglu (= „filo”), tuj venas en la kapon. En la kartvela nomo Ioseb Besarionis Dze Ĝugaŝvili (la naskonomo de Stalin) estas eĉ du tiaj patronomaj komponantoj (dze = „filo”, ŝvili = „ido”). Do, ĉu unika konverĝo, kie ne povas roli hazardo? Ne.
#000050
Dum temas pri eraroj, mi respondu la kvizdemandon: la atakojn en Nov-Jorko je la 11a de septembro 2001 gvidis Muhamad Atta, kaj mi mencias tiun ŝajne tute senrilatan fakton, ĉar sur paĝo 10 de Ilustrita OREL oni klopodas klarigi la korelativojn (nomante ilin tamen „pronomoj”) per aro da respondoj al KI-demandoj: Kie? En Usono. Kiel? Per aviadiloj. Kiom? Ĉ. 3000 mortoj. Ktp. Rimedo tre originala, sed eble malbongusta aŭ eĉ ofenda por iuj. Por mi la ĉefa problemo estas, ke ĉe „kiu” staras „Osama bin Laden”. Nu, estas vere, ke la usonaj amaskomunikiloj kulpigis lin tuj post la atakoj, sed Osama mem asertis, ke li eĉ ne estis informita pri la atakoj. Li ne havis motivon por mensogi, kaj oni ne havas motivon por ne kredi lin. Efektive, en 2006, reprezentanto de la usona federacia polico FBI diris publike, ke FBI havas „nenian bonan atestaĵon por ligi Bin Laden kun 9/11”. Osama ja estas en listo de homoj serĉataj de FBI, sed pro atakoj en Afriko en 1998, ne pro „9/11”; kontrolu mem ĉe , se vi volas. Ĉu la aŭtoro de Ilustrita OREL intence disvastigas miton, aŭ ĉu li mem estas viktimo?
#000065
Baraktas fiŝistoj ekster la akvo
#000069
Strikis meze de julio miloj da japanaj fiŝistoj. Ariĝis en Tokio 3000 reprezentantoj de la fiŝistoj, postulante por sia industrio registaran subvencion. De sur podio deklaris sinjorino Hatakejama Ecuko el la gubernio Mijagi: „La prezo de nafto pli kaj pli altiĝas, sed fiŝprezoj neniam. Kotizoj por pensio kaj sanasekuro, impostoj, ĉio altiĝas. Se tiu situacio daŭros, ni ne povos vivteni nin. Helpu nin!”
#000070
Fiŝkaptado multe dependas de nafto. Ĉirkaŭ 50 % de la elspezoj de la fiŝistaro rilatas al nafto, ĉefe pro ŝipetoj. Lastatempe la kosto de nafto kvarobliĝis (de ekvivalento de 200 eŭroj ĝis pli ol 800 eŭroj por mil litroj). Tamen fiŝistoj ne povas aldoni tiun kroman elspezon al la prezoj de kaptitaj fiŝoj. La pograndistaro, havante pli da forto ol la fiŝistaro, premas prezojn por afabli al konsumantoj.
#000071
Gustoj de konsumantoj pri fiŝoj ŝanĝiĝis. Ili pli ŝatas tiajn fiŝojn kiel salmo, tinuso kaj seriolo (Seriola quinqueradiata), kiujn oni povas facile kuiri kaj manĝi same kiel viandon. Nuntempe homoj estas tiom okupataj, ke ili ne volas malrapide kuiri kaj manĝi malgrandajn fiŝojn kun multaj ostetoj. Tamen por kapti tinusojn, fiŝistoj devas vojaĝi al malproksima maro apud Sud-Afriko.
#000072
Tial al la kunveno en Tokio venis mesaĝo de unu el tiuj fiŝistoj: „Estimata ministro, ni nun kaptas tinusojn 650 mejlojn sude de Kaburbo, Sud-Afriko, en malvarmegaj ventoj. Ni aĉetis nafton en Kaburbo en junio kontraŭ 125 000 enoj (830 eŭroj) por mil litroj, 50 000 enojn (300 eŭrojn) pli multekoste ol en januaro. Ni ŝparis kaj ŝparis, sed ni ne povas tion plu fari.”
#000073
La tinusojn oni transportas per aviadilo al Japanio. Do oni moke diras, ke tinusoj, kiuj venas al Japanio, ne nur naĝas en la maro, sed ankaŭ flugas en la aero. Ankaŭ por tio oni bezonas nafton.
#000074
Ekzistas alia problemo pri japana fiŝado: maljuniĝintaj fiŝistoj. En 1984 estis 440 000 fiŝkaptistoj en Japanio, sed nun estas nur 210 000. Dum la pasintaj 20 jaroj la nombro duoniĝis, kaj 40 % de la fiŝistoj estas pli ol 65-jaraĝaj. Do pro nafto-kostoj, ŝanĝiĝantaj gustoj de konsumantoj kaj maljuniĝanta fiŝistaro la japana fiŝindustrio travivas malfacilajn tempojn.
#000075
Tamen konsumantoj ŝajne ne multe interesiĝas pri tiu problemo. En la vespera televido multas programeroj pri frandaĵoj kaj ekzemple pri „rotaci-suŝi-restoracioj”, kie oni surtabligas malmultekostajn, sed bongustajn suŝiojn (suŝio: kruda fiŝaĵo sur rizbulo). Tie infanoj kaj gepatroj manĝas kun feliĉa mieno, tute ne sciante, kiamaniere tiuj fiŝaĵoj venas al ilia tablo.
#000076
Antaŭ nelonge en la albana ĉemara urbo Durrës estas malfermita ekspozicio pri pentraĵoj de nekonata artisto. Temis pri 23-jara albana elmigrinto al Italio, kiu tie estis dumvive enprizonigita pro murdo. En la prizono vekiĝis lia talento pri pentrado.
#000077
Konsultinte kun sia fratino, li decidis sin dediĉi al pentrado. Rezulte aperis kelkaj dekoj da verkaĵoj tiel artismaj, ke lia naskiĝurbo konsentis starigi ekspozicion. La publiko ege ŝatis la pentraĵojn, kiuj spegulas ne nur prizonan vivon sed ankaŭ, kaj ĉefe, eksterprizonan ekziston, aparte la gajecon de la naturo kaj de la homa vivo.
#000078
Lastajn jarojn plimultiĝis sinmortigoj en Albanio. Dum la pasintaj ok monatoj pereis propramane 90 personoj. Statistike sinmortigoj okupas la trian lokon el 17 mortokaŭzoj, tuj post trafik-akcidentoj. Mortigas sin ĉefe viroj inter 19 kaj 45 jaroj. Tamen konstateblas sinmortigoj ankaŭ ĉe adoleskoj kaj pli aĝaj albanoj.
#000079
Kiel lernantoj pasigas someran liberan tempon? En Japanio la lerneja jaro komenciĝas en aprilo kaj la unua lernosezono finiĝas ĉirkaŭ la 21a de julio. Somera libertempo ĝenerale daŭros dum 40 tagoj ĝis la fino de aŭgusto.
#000080
Kion nunaj lernantoj faras? Multaj lernas en privata lernejo por kompensi la nesufiĉan lernadon en la lernejo. Multaj partoprenas en sporta trejnado organizita de lerneja aŭ loka kluboj. En aŭgusto multaj vizitas geavojn, akompanate de la gepatroj. Fine de la monato multaj haste finas somerajn lernejajn hejmtaskojn.
#000081
Tamen en kelkaj urboj lernantoj ne povas havi 40-tagan libertempon. Antaŭ du jaroj edukaj komitatoj mallongigis je unu semajno la someran libertempon. Laŭ la ĵurnalo Asahi 10 % de la edukaj komitatoj en Japanio respondas jese al la demando pri mallongigo. Ili celas multigi lernohorojn, ĉar en 2002 komenciĝis edukado laŭ nova gvidlinio kaj lernohoroj malmultiĝis.
#000082
Tio maltrankviligis gepatrojn, kiuj kritikis la ministerion pri edukado. La ministerio konsentis reformi la gvidlinion, kaj venontjare en element- kaj mez-lernejoj plimultiĝos lernohoroj. Edukaj komitatoj, kiuj prove kaj anticipe mallongigis la someran libertempon, pravigis sin, dirante, ke ili celas eviti tro da ŝarĝo al lernantoj.
#000083
Tamen enketite, 75,5 % de mezlernejanoj kaj 43,0 % de elementlernejanoj respondis, ke mallongigo de la ferioj tute ne estas bona. Venas kritikoj ankaŭ de gepatroj: „Lernantoj ne povas partopreni en sporta trejnado”, „Lernantoj ne komprenas, kial ili devas iri al lernejo, dum iliaj gefratoj en supera mezlernejo ferias hejme”, „Somera libertempo donas al lernantoj ŝancon pasigi tempon laŭplaĉe kun siaj familianoj kaj en la naturo” ktp (laŭ la ĵurnalo Asahi).
#000084
Ĉi-jare 118 universitatoj organizis kursojn, en kiuj instruistoj ricevas 12 lecionojn pri eduka politiko kaj 18 lecionojn pri sia fako. Ĉiun jaron 100 000 instruistoj ĉeestos tiujn kursojn, do ankaŭ universitataj instruistoj devas multe labori dum la somero. Kion naskas okupita libertempo al Japanio? Pli klerajn lernantojn kaj instruistojn, kaj pli gloran Japanion? Eble ne.
#000088
Estas bone konate, ke ridoj malmultigas mensajn streĉojn kaj fortigas korpan imunecon. Tamen, por sano, kiom da ridoj necesas? Profesoro Kimura Jooĵi de la Kansaja Universitato, Japanio, komencis esplori la sekreton de ridoj.
#000089
Li diras: „Multaj homoj estas tro konsciaj pri sia sano, prenante medikamentojn kaj maltrankviliĝante pro sangopremo kaj glukozo.”
#000091
Tamen ne tiajn aferojn oni mezuru, sed ridkvanton. Laŭ la profesoro oni diru al si: „Aha, hodiaŭ ankoraŭ mankas 500 aH (unuo de ridoj) al mi. Mi ĝuu tradiciajn komikajn rakontojn kaj ridu.” Tiel, opinias Kimura, nepras vivi.
#000092
Ĉu hobio aŭ sporto? Tion vi mem decidu. Verdire okazas en Finnlando ankaŭ vintraj naĝokonkursoj en subĉielaj basenoj, sed tio estas jam alia afero.
#000097
Ĉiu esperantisto, kiu konas la literaturon, rekonas la nomon de Karolo Piĉ kaj la titolon de lia romano La litomiŝla tombejo. Ankaŭ ĉi tiu eseeto temas pri tombejo, kvankam ne en Ĉeĥio, sed en la irlanda kampara urbo Tulamore. Tiu, kiu promenas en la tulamora tombejo, tie trovos diversajn unikajn interesaĵojn.
#000098
Fremdulo eble surpriziĝos, ke malmultaj tomboŝtonaj surskriboj en la tombejo (kaj aliloke en Irlando) estas en la irlanda (gaela) lingvo. Kutime, la nomo kaj aliaj detaloj pri la forpasinto aperas en la angla, kvankam kelkfoje la epigrafo inkluzivas ankaŭ tradician citaĵon en la irlanda. Fakte, la plej granda monumento en la tulamora tombejo havas tutgaelan surskribon gravuritan en antikvaj irlandaj manuskriptaj literoj, sed tio estas escepto.
#000099
La plej ŝatataj kaj karakterizaj monumentoj konsistas el gravuritaj kolonoj en la formo de antikva kelta kruco, videbla en arkeologejoj kaj tombejoj en la tuta insulo. Tiu ĉi desegno, kvazaŭ simbolo de kelta kristanismo, havas cirklon super la du brakoj de la kruco.
#000101
Post la fino de la unua mondmilito, kaj la samtempa sendependiga ribelo kontraŭ brita regado, ĝis la estiĝo de pli paca situacio en Nord-Irlando, en la lasta jardeko de la 20a jarcento, irlandanoj, kies familianoj militservis en la brita armeo dum la mondmilitoj, hontis pri la supozata „perfido” de irlanda patriotismo. Pro tio, kvankam miloj da junaj irlandanoj mortis en la militoj (malgraŭ la oficiala neŭtraleco de la Respubliko en la dua), preskaŭ neniu irlanda familio aŭdacis malkaŝi la fakton per tomboŝtono memore al siaj militaj mortintoj.
#000102
En Irlando estas pluraj miloj da familioj, kiuj laŭtradicie vivas kiel nomadoj en ruldomoj kaj tendoj, kvankam ili ne estas de cigana deveno. Antaŭe tiu komunumo, angle „tinkers” (stanistoj, kaldronistoj,) gaele tincéirí), vendis kaj aĉetis ĉevalojn. Moderna socio ne plu bezonas manfaritajn kaldronojn kaj sitelojn, kaj la nomadoj taksas la nomon „tinker” insulto.
#000104
Ili nomas sin hodiaŭ „travellers” (vojaĝantoj; gaele: lucht siúil). Multaj vivas malcerte, danĝere kaj kelkfoje mizere, flanke de ŝoseoj. Tamen aliaj pli bonstataj nomadoj sukcesas gajni sufiĉe da mono por pli lukse subteni sin. Tiuj lastaj, pasigante la vivon sen fiksita domo, ŝatas imponajn monumentojn post sia morto. Pro tio, kelkaj el la plej grandaj kaj ornamitaj monumentoj en la tulamora tombejo kaj aliloke en Irlando troviĝas sur la tomboj de nomadoj.
#000105
La unua nomada monumento en la tombejo pompas el nigra marmoro, kun granda rando: ĝi estas alta tomboŝtono kun epigrafo en oraj literoj, flank-kolonoj beligitaj per orumitaj floroj, statuoj de la sankta virgulino kaj sanktuloj, florujoj, gravuritaj slabetoj donacitaj de diversaj familianoj, marmora piedpilko sur piedestalo, kaj antaŭa marmora genukuseno kun orumita invito „Stay and Chat” („Restu kaj babilu”).
#000106
La dua monumento trovita estas simila: el nigra marmoro, riĉe orumita, kun aldonaĵo de grandega rozario pendanta sur la tomboŝtono, orumitaj bildoj de kamioneto kaj nomada ĉarumo, kaj en la mezo, sur la marmora planko, piedestalo, sur kiu staras granda glaso da irlanda portero (nigra biero) Guinness [gínes].
#000107
Post funebraĵoj, anstataŭ malgrandaj florbukedoj, la nomadoj kutimas lasi sur la tombo grandegajn panelojn el artefaritaj plastaj floroj aranĝitaj en la formo de la nomo, kromnomo, aŭ titolo de la forpasint(in)o. Unu salutas „Grandad Baldy” („Avo Kalvulo”); alia deklaras, en kripligita poŝtelefona ĵargono, „I love u Mum” („Mi amas vin, panjo ”).
#000108
La irlandaj nomadoj kutime geedziĝas, kiam ili estas tre junaj. Plej patosa tombo estas tiu de juna (30-jara) nomada virino. Simila al la aliaj monumentoj (el nigra marmoro, sed kun multaj gravuritaj memorslabetoj en formo de koroj kaj unu kiel malfermita libro), ĝi informas, ke la forpasintino mortis, naskante infanon, kiu ne supervivis, kaj plie postlasis kvin filojn, kvar filinojn kaj 17 genepojn, plus nevojn kaj nevinojn. Ĝi atestas, ke la vivo de nomadoj ne ĉiam estas feliĉa, kaj iliaj mortoj ofte estas tragikaj.
#000109
Ankaŭ pri la tulamora tombejo eblus verki romanon.
#000110
Antaŭ nelonge divorcis juna paro el la suda ĉemara urbo Vlora. Poste ambaŭ komencis serĉi novan partneron per interretaj babilejoj. Ili prezentis sin en la elektronika medio per kaŝnomoj kaj tiumaniere virtuale renkontiĝis. Sekvis vid-al-vida renkontiĝo – kaj kiom grandis la surprizo, kiam la iamaj geedzoj denove sin vidis. Reflamiĝis amo kaj reunuiĝis la paro.
#000111
Laŭ oficiala statistiko 79 % de la litovoj estas romkatolikoj. Malgraŭ tio, ke katoliko estas konsiderata tiu, kiu estas oficiale baptita, pli granda parto de litovaj katolikoj ne estas veraj – ili malofte vizitadas preĝejon, ilia ĉiutaga vivo estas iom for de katolikaj doktrino kaj reguloj. Pri sia katolikeco ili rememoras nur ĉe geedziĝo aŭ funebra ceremonio.
#000112
Ideala katoliko estas tiu, kiu festas la „Sinjoran tagon”, dimanĉon. Ĝenerale la litovoj amasvizitas siajn preĝejojn nur dum la tago de la mortintoj, Kristnasko kaj Pasko. La litova eklezio tiurilate havas modestan postulon: necesas almenaŭ unufoje dum la jaro, Paske, fari konfeson kaj akcepti komunian sakramenton.
#000113
Litovaj sociologoj rimarkigas, ke dum multaj jaroj 79 % de la litovoj identigas sin kiel katolikoj. Tio ne signifas, ke ĉiuj estas praktikantaj katolikoj. Pri sia katolikeco la popolo senkaŝe deklaris nur de post la ŝtata sendependiĝo en la jaro 1990. Samtempe aldonindas, ke la litovaj katolikoj estas dispartigindaj en du kampoj: ne veraj kaj veraj, kies ĉiutaga vivo strikte baziĝas sur katolikaj valoroj. Al la lastaj apartenas ĉirkaŭ kvinono de la litova socio.
#000114
Krome, spertuloj parolas pri siaspeca socia premo – devigo esti katoliko. Ekzemple, estas normo geedziĝi en la preĝejo, malgraŭ ke Litovio estas unu el la progresintaj EU-landoj laŭ statistiko de divorcoj. Dum la unuaj jaroj post la resendependiĝo rimarkiĝis pli granda kvanto de tiuj, kiuj neis ajnan konfesion, malgraŭ ke nun la plej granda parto deklaras sin katolikoj. Dum la sovetia periodo la kredantoj estis en malfavora situacio. Post la resendependiĝo, kontraŭe: ne estas bonmore esti laiko, kio estas konsiderata kiel postrestaĵo, relikvo de la sovetiaj tempoj.
#000115
Tamen la litova eklezio ne maltrankviliĝas pri la religiemo de siaj samlandanoj. Se oni komparas ĝin kun la situacio en aliaj landoj de Eŭropo, kie preĝejon vizitadas nur 4-5 % de la katolikoj, Litovio aspektas tute normale. La kvanto de edziĝoj en la preĝejo daŭre kreskas. Pli bedaŭrinde estas, ke pri sia katolikeco multaj litovoj memoras nur, kiam ili intencas geedziĝi aŭ devas entombigi proksimulojn.
#000116
En pasintjara sociologia enketo evidentiĝis, ke 80,2 % de la respondintoj atribuas sin al romkatolikoj, 2,7 % al la ortodoksa kristanismo, 0,7 % al malnovritanoj, 0,6 % al evangeliaj luteranoj, 0,4 % al reformitoj. Ĉiu deka indikis pri nenia aparteno al religio. 33 % de la respondintoj indikis, ke preĝejon ili vizitas nur dum religiaj festoj, Kristnasko kaj Pasko, 17 % tion faras nur unufoje en la jaro aŭ eĉ pli malofte, 16 % almenaŭ unufoje en monato, 9 % kelkfoje dum monato, 8 % almenaŭ unufoje en semajno. 13 % ne vizitas preĝejon kaj ne partoprenas religiajn ceremoniojn. Malgraŭ ĉio 78,6 % sin kvalifikas kiel kredantojn kaj 16,4 % kiel indiferentajn al religio.
#000117
Laŭraporte estis arestita en restoracio en Sarajevo 33-jaraĝa uson-bosnia aferisto, Damir Fazlić. Tiu fariĝis celpunkto de fikampanjo en Albanio, kie opozicianoj diris, ke Fazlić ne nur komplicis kun la registaro en armiltrafikado, sed ankaŭ rilatis kun la murdistoj de la serba ĉefministro Đinđić.
#000118
Tamen kelkajn tagojn poste Fazlić aperis en la albana televido, dirante, ke ne li, sed alia aferisto estas arestita en la restoracio. Krome li malkaŝis, ke li venis al Albanio por korekti fifamojn pri sia konduto.
#000119
Li diris, ke li helpis la Demokratian Partion de Albanio reakiri potencon kaj tute morale rilatis kun la nuna registaro. Li atentigis ankaŭ, ke dum kvarjara esploro pri la mortigo de Đinđić eĉ ne unu fojon estas menciita lia nomo. Tiel finiĝis la fikampanjo kontraŭ Fazlić kaj la reganta partio albana.
#000120
Antaŭ nelonge respondeculo de la Eŭropa Komisiono deklaris, ke la albanoj, enirante Eŭropan Union, alportos almenaŭ du trezoraĵojn: gastemecon kaj interreligian solidarecon. La gastemo estas jam sankciita ankaŭ en la praa mor-kodo albana (la tiel nomata Kanuni i Lekë Dukagjinit aŭ „Kanono – leĝaro – de Lek Dukaĝini”, princo el la 15a jarcento), kie oni substrekas, ke „la hejmo de la albano estas samtempe la hejmo de Dio kaj la gasto”.1 Kaj interreligia harmonieco kaj solidareco estas jam konata en ĉiuj teritorioj kie loĝas amase sur sia propra teritorio albanaj etnuloj (nome en Albanio, Kosovo, suda Serbio, okcidenta Makedonio, suda Montenegro, norda Grekio).
#000121
Ĉe albanoj la islamanoj, en la lastaj jarcentoj, konsistigas la plimulton de la loĝantaro. (Respektive en Albanio 70 %, en Kosovo 90 %, en okcidenta Makedonio 95 %, en suda Montenegro 90 %, en suda Serbio 80 %, sed nur malplimulte en norda Grekio).
#000122
Historie neniam okazis fortaj kvereloj kaj malpaciĝoj inter islamanoj, katolikoj kaj ortodoksaj kristanoj en tiuj teritorioj, eĉ dum la grandaj tutmondaj krizoj (ambaŭ mondmilitoj ekzemple). Izolitaj incidentoj, kiuj okazis en Kosovo dum la lasta tiea milito, laŭdire tute ne koncernas la albanan popolon, sed nur ŝtelistojn kaj krimulojn, kiuj deziris profiti el la ĥaoso.
#000123
Lastatempe mi vizitis denove Kosovon kaj speciale la urbon Ferizaj, en kies centro staras du malsamreligiaj monumentoj, unu granda moskeo kun du minaretoj kaj unu belega ortodoksa preĝejo, ambaŭ restaŭritaj lastatempe. Ambaŭ konstruaĵoj situas en la sama kortego, unu apud la alia, kaj la kredantoj de ambaŭ religioj eniras senprobleme en la saman korton por preĝi al Dio en siaj malsamaj sanktejoj. Tio efektive jam daŭras jarcentojn kaj same okazas hodiaŭ.
#000124
Kritikantoj atentigas, ke tiu malnova leĝaro sankcias ankaŭ sangan venĝon. (Noto de la redaktoro.)
#000125
La pordoj glit-malfermiĝis, kaj li eniris la lifton. La ununura alia veturanto kontrolis lin, dum li enpaŝis, kaj poste re-mallevis la kapon. La butono por la tera etaĝo jam lumetis, do li nur apogis je la malantaŭa muro, dum la pordoj fermiĝis.
#000126
Kiam la lifto haltis, li atendis, ĝis la alia persono eliris, tiam marŝis malrapide el la konstruaĵo en la brilan junian tagon. Starante ekster la pordoj, ĝis la okuloj kutimiĝis al la sunlumo, li pripensis kion fari. Li havis nenian rendevuon por atingi, kaj neniu lin atendis. Li loĝis sola post la morto de sia edzino en la pasinta jaro, kaj liaj filoj loĝis eksterŝtate. Benko antaŭ li en la korto ŝajne vokis lin, do li marŝis al ĝi kaj sidiĝis.
#000127
Fonto en formo de kaduceo ŝprucis en orfiŝplena lageto antaŭ li. Infanoj ludis ĉe ĝi kaj ĉirkaŭ ĝi. Kiel juna arkitekto, (kiom da jaroj pasintaj?) li helpis dezajni ĉi tiun korton ĉe la universitata hospitalo kiel sian unuan projekton post la kolegio. Super la arboj kaj domoj trans la strato videblis la supro de la Fiŝburna Oficejo, kiu estis unu el liaj lastaj gravaj projektoj, antaŭ ol li emeritiĝis, jam kvin jarojn antaŭe. Ŝajnis al li iom ironie, ke li elektis ripozi ĉi tie, vidante kaj la komencon kaj la finon de sia profesia laboro. Koincido? Eble. Li tion ne kredis.
#000128
Li ne rimarkis la etan blankharulon eksidi ĉe la alia flanko de la benko, sed kiam li hazarde rigardis flanken, tie li estis. Li portis netan kompleton kun aŭdace helverda kravato, kvazaŭ peco de la gazono nodita ĉirkaŭ la nuko. Liaj piedoj apenaŭ atingis la teron. La etulo rimarkis lian rigardon kaj ekparolis.
#000129
Li ne estis kutime parolema kun fremduloj, sed ial li komencis paroli pri siaj problemoj al la eta gnomaspekta homo. Li rakontis pri la hepatito, kiun li ekhavis per pasinta transfuzo, sia malbona koro, kaj la kancero, kiun ili ĵus eltrovis. Pri tio, ke li ne estas kandidato por hepata transdono pro sia malbona koro, kaj ne por kora kirurgio pro sia malsana hepato, kaj pro siaj aliaj malsanoj li certe ne tolerus kemiterapion. Lia kuracisto proponis kurson de „subtena terapio”, kio vere signifas „komfortigi lin, ĝis li mortas”.
#000132
Li rerigardis dubeme al li, kaj demandis: „Ĉu vi estas kuracisto?”
#000134
„Ne. Almenaŭ, ne precize, sed mi kredas ke mi eble povas helpi vin.”
#000135
„Kion vi povas fari, kion la kuracistoj ne povas fari por mi?”
#000136
„Diru al mi la veron, kion faras por vi la kuracistoj?” Pro surprizo pri tia demando li silentis dum momento, kaj la malgranda homo tuj daŭrigis, ne atendante respondon. „Ĝuste kiel mi kredis. Viaj kuracistoj proponas, ke vi vivu la mallongan reston de via tempo sub la influo de drogoj, kiuj iom post iom iĝos pli kaj pli senefikaj, ĝis vi finfine mortos, kiel dolorplena, duonfreneza maniulo. Mi promesas nenion, sed mi kredas, ke mi povas fari pli bone ol tio.”
#000137
„Tio, kio, mi kredas, vin helpos. Drogherbaj ekstraktoj, kontraŭ-oksidigantoj, kaj tiel plu. Pli precize mi ne kapablus sciigi vin, sen ke vi multe studus.”
#000139
„Mi senpreze donas ĝin al vi”, la etulo diris formale, etendante la flakonon al li, riverencante.
#000141
Li prenis ĝin, kaj kontrolis la donacon. Ĝi enhavis klaran, iomete flavan likvaĵon, kiu fluis viskoze, kiel mielo. Li rerigardis al la malgranda homo. „Kaj kiam mi bezonos pli?”
#000142
„Atendu!” li kriis al li. „Kiel mi trovu vin, se mi bezonos pli da medikamento?”
#000144
Kelkajn tagojn poste liaj amikoj kaj parencoj kunvenis ĉe sepultistejo. La rabeno ĉantis funebran kadiŝon per forta, klara voĉo, kiu gvidis la lamentantojn, kiam iliaj propraj voĉoj eble stumblus. En la elegio li laŭdis la vivon kaj atingojn de la mortinto, kaj dankis al Dio, ke Li elektis preni lin pace, sensufere, dum li dormis.
#000149
Neniu aŭdis la etan blankharulon, kiu sidis en la lasta vico, diri: „Nedankinde.”
#000150
Papo Benedikto la 16a proklamis la periodon de la 28a de junio 2008 ĝis la 29a de junio 2009 „jaro de Sankta Paŭlo”. Parenteze, por protestanto tiu epiteto „sankta” sonas iom strange, kvankam la 13a apostolo ankaŭ en protestantismo gravege rolas.
#000151
Por multaj Paŭlo estas la vera fondinto de kristanismo. Por aliaj li grave misformis la originajn intencojn de Jesuo mem. Kiel ajn, la fakto, ke li naskiĝis antaŭ 2000 jaroj, instigis la papon al tiu ĉi mondvasta memorado pri li. Laŭ historiistoj Paŭlo ja naskiĝis iam inter 5 kaj 10 p.K.; la ekzakta dato ne estas konata. Kaj ĉar lian morton tradicie la romkatolika eklezio memoras la 29an de junio, kune kun tiu de Petro, tiuj ĉi datoj por la Paŭlo-jaro iel estas devigaj.
#000152
Ĉar Paŭlo naskiĝis en la urbo Tarso en nuna Turkio, ankaŭ en tiu loko oni kunfestas ĉi tiun jaron: la loka ĉefpreĝejo el la 12a jarcento estos je dispono de pilgrimantoj, laŭ decido de la turka registaro, kvankam de post 1943 ĝi oficiale ne plu estas preĝejo. Post 1943 komence oni uzis ĝin kiel tenejon; nun ĝi estas muzeo. Sed por la festo ĝi unu jaron denove funkcias kiel preĝejo.
#000153
Ankaŭ sur la insulo Malto oni devas kunfesti ĉi tiun jaron, ĉar sur tiu insulo Paŭlo alteriĝis post ŝiprompiĝo survoje al Romo, kie iun tempon li vivis kiel malliberulo. Laŭ la tradicio li poste mortis martire en Romo, tempe de imperiestro Nerono. La baziliko Sankta Paŭlo ekster la Muroj en Romo staras sur la tradicia loko, kie li estis enterigita. Jen tiu baziliko do estas la tria, ĉefa, loko de la celebradoj.
#000154
El la Nova Testamento la plej malnova parto konsistas el kolektaĵo da leteroj de Paŭlo, direktitaj al diversaj kristanaj komunumoj. Li respondas en ili plurajn demandojn kaj donas konsilojn. Poste aldoniĝis kelkaj leteroj de supozeble liaj lernintoj al la kolektaĵo de nun entute 13 leteroj. La kvar evangelioj datiĝas de iom pli poste. Ĉar liaj tekstoj estas tiel fruaj, liaj eldiroj grande influis kristanismon. Paŭlo estas vaste konata pro sia – lingve – komplikega stilo; tio estas unu el la kialoj, ke multaj homoj iom timas eklegi liajn leterojn. Alia problemo estas, ke fojfoje oni kvazaŭ subkonscie konas iajn ofte aŭdatajn interpretojn de diversaj eroj, kiujn tamen ĉe rea legado eblas interpreti ankaŭ malsame. Tiel Paŭlo, ekzemple, dumlonge por multaj estas ege kontraŭvirina teologo, sed aliaj – male – eĉ fojfoje nomas lin la unua feministo de la kristana historio.
#000155
Nian internacian publikon mi ŝatus instigi eklegi liajn leterojn por tiamaniere honori tiun unikan personon. En Esperanto ekzistas la tradicia traduko el la komenco de la 20a jarcento fare de anglikanaj pastroj (en la esperantlingva biblio), sed ankaŭ ekzistas pli nova traduko en la serio Oriento-Okcidento de UEA: tiun ĉi mian tradukon mi verkis laŭ pli modernaj tradukprincipoj de la nuna biblioscienco, tiel ke la enhavo fariĝas pli bone komprenebla por nuntempuloj. Kaj en la notoj kaj komentetoj mi provas iom detaligi interesajn trajtojn de la teksto. Espereble tiu ĉi Paŭlo-jaro estos kialo por multaj samtempuloj niaj denove ekkoni liajn verkojn, kiuj ja tiel funde influis kristanismon kaj, pere de tio, la tutan mondon!
#000156
Dum ok tagoj, de la 5a ĝis la 11a de oktobro 2008, el la baziliko Sankta Kruco en Romo oni dissendis la integran tekston de la biblio. 1200 legantoj, katolikoj, protestantoj, ortodoksuloj, islamanoj kaj nekredantoj, sin sekvis dum 180 horoj, senpaŭze, krom por momenta fama kanto aŭ muziko, en la deklamado de la tuta teksto.
#000158
Ĉio komenciĝis ĉe RAI 1 (Radio kaj televido itala), estis daŭrigata en RAI eduka 2 kaj fojfoje aŭdiĝis ankaŭ ĉe provincaj privataj kanaloj, kiam la laŭvica leganto apartenis al ties komunumo.
#000159
En Italio almenaŭ 67 % de la homoj posedas en sia biblioteko integran biblion, sed malpli ol 10 % el ĝi ĉerpas ion meditan.
#000160
En profunda nokto iu leginto eliris el la baziliko, kie ĵus li legis la psalmojn 31, 32, 33: „Ĉielaj vortoj skulptitaj en la ŝtono, perloj de saĝeco ili estas”, li komentis. „Jen la temo: homo persekutata de malamikoj, malbonŝanca, vivas inter maltrankvilaĵoj. Ĉiuj konspiras kontraŭ li, bruligitan teron ili faras ĉirkaŭ li. Sed li sin turnas al la Sinjoro (Dio), kiu elaŭdas lian preĝon, prenas lian manon, al li forviŝas la larmojn, lin levas, ree verŝas en lian koron la dignecon de ekzisto spite de la kalumniantoj. Tiam la homo ‚renaskiĝinta’ plenĝoje invitas la tutan mondon laŭdi la Sinjoron”. Jen la komento de la leginto (ĉu katolika aŭ protestanta, ĉu nekredanta?), noktofunde, pri sia ĵusa sperto al ĵurnalistoj, kiuj lin atendis ĉe la pordo de la baziliko.
#000161
Celebris en oktobro nostalgiuloj pri komunismo la 100an datrevenon de la naskiĝtago de eble la plej sovaĝa diktatoro komunisma en orienta Eŭropo. Temas pri la albano Enver Hoxha [hodĵa], kiu naskiĝis en la urbo Gjirokaster [ĝirokaster] en 1908 kaj mortis en Tirano en 1985.
#000162
Komunistoj planis elspezi grandan monsumon por la solenaĵoj, kaj eĉ invitis rusajn komunistojn. Tamen, indigniĝis kaj protestis tiuj, kiujn persekutis la tiama reĝimo totalisma, kaj kiuj memoris la krimaron, genocidon, subpremon kaj ekspluatadon fare de la ŝtato-partio laŭ ordonoj de la diktatoro mem.
#000163
Trafis landon kun apenaŭ pli ol miliono da loĝantoj en 1944 amasaj ekzekutoj (ĝis 6000), politikaj enprizonigoj (ĝis 1945: 10 000), koncentrejoj, devigaj laborejoj, deportejoj kaj internigejoj, kie ĝis 1991 suferis centmiloj da albanoj. Lernejoj, preĝejoj, kazernoj, fabrikoj, stadionoj kaj privataj domoj transformiĝis en prizonojn, ĉar ne sufiĉis jam ekzistantaj.
#000164
La kondiĉoj en la devigaj laborejoj estis tiom malbonaj kaj malhumanaj, ke oni taksis la koncentrejojn ĉe Mauthausen aŭ Dachau pli bonaj. Politikaj prizonuloj, kiuj nombris tiam 20 000, malsekigis marĉojn, konstruis tunelojn, flughavenojn, domojn kaj elektrocentralojn kaj laboris en minejoj. Dume pereis centoj da homoj.
#000165
Ribelado estis forte punata, kelkfoje per morto aŭ rekondamno. Kelkaj pasigis jardekojn en prizonoj – ĝis 45 jarojn. Samtempe suferis ekonomie, politike, socie kaj morale la tuta lando, kiun oni taksis entute granda prizono. Pro tio abomenis multaj albanoj la celebradon de la naskiĝdatreveno de Enver Hoxha.
#000166
Novan parlamenton elektis litovoj en oktobro – kaj tiel adiaŭis la socialdemokratan registaron de Gediminas Kirkilas kaj salutis la konservativan de Andrius Kubilius.
#000167
Kreskinta korupto kaj troa elspezado turnis litovojn kontraŭ la socialdemokratoj. Kontraste furoris la konservativuloj, tiel ke, post okjara paŭzo, revenis la Unio de Patrujo – Kristandemokratoj de Litovio kaj gajnis 45 lokojn en la nova parlamento. La socialdemokratoj retenis 25 lokojn.
#000168
Kreiĝis do koalicio konsistanta el konservativuloj, la Partio de Nacia Leviĝo, Liberala Movado, Unio de Liberaluloj kaj la centro, kiu decidis pri la ĉefaj postenoj: Kubilius estros la registaron kaj Valinskas la parlamenton.
#000170
Tamen litovoj ne multe entuziasmiĝis pri la balotoj. Por elekti la novan parlamenton partoprenis en la unua etapo 48,6 % de la popolo kaj en la dua nur 32,4 %.
#000171
Manifestaciis en la albana ĉefurbo Tirano membroj de la neregistara organizaĵo Mjaft („Sufiĉe”) okaze de vizito de la itala ministro pri eksterlandaj aferoj, Franco Frattini.
#000173
Okulfrapis sloganoj en la itala lingvo No al razzismo („Ne al rasismo”), kiuj aludis decidojn de la itala registaro kaj parlamento diskriminacii kontraŭ fremduloj, interalie per apartaj klasĉambroj por italoj kaj neitaloj.
#000174
En Italio oficiale loĝas 400 000 albanaj enmigrintoj. Cetere Italio okupas la unuan lokon en Albanio por fremdlandaj investoj. En Tirano subskribis Frattini kvin interkonsentojn ekonomiajn, kiuj inkluzivas konstruadon de granda elektrocentralo.
#000175
Siaflanke promesis Frattini liberigi la vizo-reĝimon kun Albanio, ĉar la lando plenumis preskaŭ ĉiujn tiurilatajn kondiĉojn. Tio ne malhelpis dum la manifestacio disaŭdigon per laŭtparoliloj de la kanzono Giovinezza (Junularo) komponita en 1909 kaj kantita en Italio kaj en ties okupataj landoj, inkluzive de Albanio, ĝis la fino de la dua mondmilito.
#000176
Striko malsata aŭ ĉu memŝata?
#000177
Malsatstrikis albanaj parlamentanoj en novembro por protesti kontraŭ nova leĝo. Naŭ deputitoj de malgrandaj partioj rifuzis forlasi la parlamentejon kaj ekkuŝis sur la plankon, dum ekstere manifestaciis sampartianoj kaj aliaj subtenantoj.
#000178
La kialo: la du ĉefaj partioj voĉdonis por leĝo, kiu – laŭ la malsatstrikantoj – nuligus la esperojn de la malgrandaj por okupi lokojn en nova parlamento elektota venontan someron.
#000179
En malgranda Albanio, kun loĝantaro ĉirkaŭ kvarmiliona, agadas aktuale pli ol 40 politikaj partioj, kiujn subvencias la ŝtato. Antaŭ 1991, kiel ĉie en orienta Eŭropo, ekzistis nur unu partio – komunisma. Sed nun tiom da relative malgrandaj partioj estas vera luksaĵo. Multaj celas okupi lokojn en la parlamento por profiti kaj ne por servi.
#000181
Kiel esprimis sin politikisto el la junularo, Erion Veliaj, eĉ inter la malsatstrikantoj troveblas sep grandaj aferistoj. Krome la reprezentanto de Eŭropa Unio por Balkanio, Doris Pack, intervjuite de albana televida kompanio, mem diris, ke la malsatstriko estiĝis verŝajne nur pro personaj kialoj kaj ne favore al la bono de la lando.
#000182
Mortis tri virinoj, kaj vundiĝis kelkdeko da aliaj homoj, kiam kolapsis parto de pluretaĝa domo en la albana urbo Gjirokaster [ĝirokaster]. Apude oni estis fosanta fundamentojn por alia pluretaĝa konstruaĵo, kaj ŝajnas, ke pro avideco sekurecon oni neglektis. Povas esti, ke pro korupto la koncernaj instancoj ne sufiĉe atentis la danĝeron.
#000183
La tragedio havis grandan enlandan eĥon, ĉar jam okazis similaj katastrofoj. Dum la polico naŭ suspektatajn respondeculojn arestis, la ĉefministro ordonis reviziadon de ĉiuj permesiloj de konstrufirmaoj. Publika opinio kondamnas la avidecon de tiuj ĉi firmaoj, kiuj aktuale multon enspezas pro floranta domkonstruado.
#000184
Amon al la patrujo esprimis albanoj eksterlande loĝantaj per granda spektaklo. Kvarfoje estis prezentata „Ni amu pli multe Albanion”, en kiu partoprenis i.a. la holivuda aktoro kaj humuristo Jim Belushi. La ordenon „Honoro de la nacio” prezentis al li la albana prezidanto Bamir Topi. Partoprenis ankaŭ Et-hem Ramadani, el Slovenio, kiu finance subtenis ne nur artistojn, sed ankaŭ familiojn afliktitajn de eksplodo ĉe la Gerdec-municiejo.
#000185
Materiismo estas, proksimume, la kredo, ke la sola realo estas tiu perceptebla tra la sensoj (ĉu aŭ ne helpe de teknologio). Laŭ tia vidpunkto, la sperto nur subjektiva estas nefidinda ĉar ne eblas kontroli ĝin kontraŭ sendependa normo komune akceptata. Tial por materiistoj malakceptiĝas – ĉar simple subjektivaj – ĉiaj religioj kaj spiritualismo.
#000200
Same kiel la aliaj grandaj fakoj de la mensa mondo, la spirita havas longan, varian historion. El la malmulta informo havebla, verŝajnas, ke la unua spirita kreitaĵo de homo („teorio” en plej vasta senco de la vorto) estis en formo de Mitoj; fakte, povas esti, ke Mitoj estis la bazo de ĉia nemateria kulturo. El pramitoj, la pensado evoluis en la plej fruajn formojn de religio, kie mitoj ligiĝas kun ritoj, aŭspicie de fakulo pri spiritaĵoj: unue ŝamanoj, poste sacerdotoj en temploj, fine organizaj religioj kaj eklezioj. Survoje, tiuj strukturitaj religioj akiris gamon da kromaj funkcioj – moralajn, disciplinajn, jurajn, sociajn, klerigajn, artajn, administrajn, eĉ foje politikajn kaj militajn – sed tiuj ne estas esencaj de la spirita, ili estas akcidentaj alkreskaĵoj. Do, la religio estas multe pli ol la spirita; ekzistas spirita dimensio en la vivo, ĉu aŭ ne ekzistas organiza religio.
#000204
„Dio” estas parto de tiu spirita-historia evoluo. Kiom estis misteroj en la vivo, preter klarigo kaj kompreno, tiom oportunis krei eksteran dimension – deus ex machina – por tion klarigi. Komence, tio estis simple mitaj „Fortoj” – tondro, printempo, pluvo, suno, varmo, vento, kaj tiaj plu. Pograde, tiuj „fortoj” ekhavis personajn kvalitojn kaj iĝis „spiritoj” aŭ dietoj (t.e. „etaj dioj”!). Tra multaj jarmiloj, oni ordigis tiujn diojn laŭ hierarkio, laŭ la graveco por la homaro, de tio, kion ili simbolis. Plej ofte superis la Ĉiel-Dio (pro kio venas el la ĉielo), vice la Ter-Diino (fekundo), Milito, Morto, Maro kaj cetere. Fine, ekestis la koncepto de unuopa „Vera Dio”, plej eble en Mezopotamio ĉirkaŭ 1000 antaŭ Kristo. Tiu unuopa Dio estis ĉiam pli abstrakta, pli fora ol la minoraj dioj, malpli koncernata pri homaraj aferoj.
#000205
Ortodoksaj preĝejoj en la ĥarkiva regiono
#000209
Ĥarkivo estas relative juna ukraina urbo – ĝi estas fondita en 1654. La ĉefa konfesio de ties loĝantoj estas ortodoksa kristanismo. En la urbo kaj ĝia regiono oni konstruis ĝis nun proksimume 900 ortodoksajn preĝejojn kaj monaĥejojn. Multaj el ili estis aŭ plene detruitaj, aŭ bruligitaj dum la sovetia periodo.
#000210
La plej malnova preĝejo troviĝas en urbo Izjum. Ĝi estas konstruita en 1685 kaj poste restaŭrita. En Ĥarkivo mem la plej malnova estas monaĥejo de la Protekto de Dipatrino (1689). Ĝi estis renovigata longan tempon, sed nun funkcias. Sur la tereno de monaĥejo oni starigis tri monumentojn omaĝe al la mil-jariĝo de kristanismo en Rusio-Ukrainio (celebrata en 1988), inter kiuj unu honore al Jesuo Kristo.
#000211
Kiam oni promenas en la centro de Ĥarkivo antaŭ la okuloj aperas eble la plej impona konstruaĵo – katedralo de Anunciacio. Ĝi impone aspektas ene kaj ekstere. Feliĉe, nek la sovetia reĝimo, nek la periodo de nazia okupado dum la dua mondmilito povis iel malbone influi al ĝi. Nur iam en 1974 fortega vento faligis la grandegan krucon de ĝia tegmento kaj por remeti ĝin necesis certaj klopodoj. Lastatempe oni ĉiam pli beligas la katedralon.
#000212
Ni ne povas ne mencii ankaŭ la katedralon de Dipatrina Ĉieliro. Ni jam skribis pri ĝi (MONATO 2004/2). Ĝi estas konstruita en 1780, poste kelkfoje renovigita, kaj nun belaspektas.
#000213
Fine ni ŝatus nomi tri pliajn vidindajn preĝejojn en nia urbo, kiuj estas ŝtonaj, restaŭritaj kaj nun funkciantaj: la ĉetombejan (1857), la kirkojn de Petro kaj Paŭlo (1875) kaj de la Dipatrino de Kazano (1912).
#000214
La 9an de novembro 2008 en Speyer [ŝpajer], suda Germanio, la urbo kaj la juda komunumo kune fondis novan sinagogon. En la lastaj jardekoj multaj judoj el Rusio translokiĝis en tiun apudrejnan urbon. Tial la antaŭe eta judaro nun povis kuraĝe aliri la fondon de juda centro kun sinagogo kaj kromaj salonoj kaj instalaĵoj.
#000215
La dato de la fondado estas simbola. Akurate sepdek jarojn post la detruado de multege da sinagogoj en la hitlera Germanio dum pogroma nokto, tiam moke nomata „imperia kristalnokto”, oni fondis la trian sinagogon en Speyer post la mezepoka kaj post la dua el la dek-naŭa jarcento, en 1938 detruita de la la nazioj. Speyer apartenis al la SCHUM-komunumoj, la plej renomaj judaj komunumoj en la mezepoko, kie elformiĝis la aŝkenazaj rito, teologio kaj vivmaniero. La akronimo SCHUM ligas la urbojn Speyer (SCH – Ŝ), Worms (W – Ŭ) kaj Mainz (M).
#000216
Ke nuntempe en Germanio fondiĝas sinagogoj, ne plu estas malofta mirindaĵo. Sed en Speyer la loko de la konstruaĵo estas aparte menciinda. La nova sinagogo ne estas konstruebla sur la tereno de la siatempe detruita sinagogo. Tie, urbocentre, instaliĝis jam antaŭ multaj jaroj granda vendejo. Anstataŭe oni trovis konvenan lokon en la tereno de la iama katolika monaĥejo Sankta Guido, antaŭ nelonge profanita kaj akirita de la urba komunumo. La sinagogo mem havos sian lokon precize tie, kie oni dum jarcentoj kultis kristane.
#000217
Dum la solena metado de la baza ŝtono parolis inter aliaj Kurt Beck, ministro-prezidanto de la federacia lando Rejnlando-Palatinato, Werner Schineller, la urbestro kaj precipa apoganto de la projekto, Peter Waldmann, la prezidanto de la Landa ligo de judaj komunumoj en Rejnlando-Palatinato, Karl-Heinz Wiesemann, la episkopo de la diocezo Speyer, Eberhard Cherdron, prezidanto de la evangelia eklezio de Palatinato kaj Alfred Jacoby, la arkitekto. Ili ĉiuj emfazis la simbolan karakteron de la fondado, de la dato, de la loko. Samtempe ili memorigis la dolorigajn eventojn en 1938 kaj aktualajn kontraŭjudajn agadojn kun la resumo: Neniam ree! Entute ili taksis la refondadon de la juda komunumo kaj la konstruadon de nova sinagogo esperiga momento en la urba kaj regiona historio, signifa religie, politike kaj kulture.
#000218
La ceremonion akompanis specife judaj kantoj. Kantoro kantis psalmon antaŭ la baza ŝtono, kiu trovis sian lokon en la niĉo, kie iam tabernakle manifestiĝis la dia ĉeesto. Granda aro da judoj kaj simpatiantoj estis konsciaj pri la historia signifo de la fondado. Per ĝi mirakle reekfloros la juda vivo en Speyer, antaŭe preskaŭ plene estingita. Laŭ la planoj la nova centro ekfunkcios en 2010, pliriĉigonte per judaj kontribuoj la kulturan vivon de la urbo, aktuale pli konata pro la katolika katedralo, tombejo de pluraj germanaj imperiestroj, kaj la protestanta protestado.
#000219
Murdis sesjaran albinan knabinon en Ruyigi, orienta provinco de Burundo, malbonuloj armitaj per pafiloj. Post la murdo ili detranĉis ŝian kapon, brakojn kaj gambojn, kiujn ili forportis. La knabino estas la kvara albino mortigita en 2008, laŭ la prezidanto de la landa albino-asocio.
#000220
Parlamenta enketo montras, ke membroj kaj organoj de albinoj estas vendataj en la regiono kaj ankaŭ en la najbara lando Tanzanio por sorĉaĵoj – kaj kontraŭ grandaj monsumoj. Fiŝkaptistoj kaj orserĉantoj uzas la organojn en diversaj sorĉaĵoj, por ke floru iliaj entreprenoj. Laŭ popolkredo, albinoj estas akvo-dioj, kies organoj plenas je misteroj. Kelkaj homoj kredas, ke albino-sango kuracas aidoson.
#000221
La polico jam arestis tiujn, kiuj mortigis la tri antaŭajn viktimojn. Arestitaj estas ankaŭ kvar suspektatoj en la kazo de la lasta mortinto. La provinca prokuroro postulas mortopunon. Intertempe la polico provas protekti la albinojn en aparta kampadejo en la ĉefurbo, el kiu tamen la lasta mortigito eliris, kredante, ke ne plu estas danĝero.
#000222
Entute mortis en 2008 tra diversaj landoj de orienta Afriko almenaŭ 27 albinoj, grandparte virinoj kaj infanoj, kaj ĉiuj viktimoj de homaj oferoj.
#000223
La atribuoj de la Nobel-pacpremio ĉiujare vekas tutmondan atenton. En la lastaj jaroj ĝin ricevis foje medi-aktivulo, foje defendanto de homaj rajtoj aŭ kampanjo kontraŭ amasmizero. Iuj miris, ke homoj, kiuj ne rekte okupiĝas pri paco, rajtas ricevi pacpremion. Sed la plimulto akceptas la pravigon, ke malriĉeco kaj detruo de la medio povas esti fundaj kaŭzoj de militoj.
#000224
Do ĝi specifas tri kondiĉojn: popola interfratiĝo, malarmado kaj packongresoj. Ĉu oni komprenu, ke sufiĉas unu el ili por rajti ricevi la premion? Aŭ ke necesas ĉiuj tri? Heffermehl en sia libro (Nobels vilje (La volo de Nobel), eldonejo Vidarforlaget, Oslo, 2008) trovas, ke la tri kondiĉoj konsistigas unuecan vizion, kiu koincidas kun la celo de la pacmovado de la 1890aj jaroj. Tiam oni pledis por arbitracio inter konfliktantaj nacioj kaj okazis grandaj internaciaj packongresoj en Bern (1892) kaj Hago (1899).
#000227
La komitatanoj de la postmilita tempo malfidelas al la vizio de Nobel pri malarmado kaj amikeco, akceptante la tradician pensmanieron: nacia sekurigo per armea forto. Kaj politikaj partioj ofte nomumas pensiiĝantajn parlamentanojn komitatanoj kiel honora rekompenco; Nobel tamen celis subteni senmonajn idealismajn pacfarantojn, ebligante al ili pluan porpacan agadon.
#000231
Post la apero de la libro la komitato atribuis premion por 2008 al Martti Ahtisaari pro lia paca mediaciado ĉe multaj internaciaj militetoj. Tiu agado absolute meritas premion, sed apenaŭ tiun de Nobel, taksas Heffermehl en intervjuo. Nobel celis malarmadon kaj starigon de internacia jura ordo, kio evitigu, ke konfliktoj alprenu militan formon.
#000236
Ĉu tiu kritiko stimulis publikan debaton en Norvegio? Ĝis nun ne: la Nobel-komitato konstatas nur, ke ĝi havas sian interpreton de la testamento kaj ne volas eniri ian ajn diskuton pri la afero.
#000238
Aparte en unu urbo de Japanio oni bonvenigis la venkon de la usona prezidonto Barack Obama –, en la urbo Obama.
#000244
La 5an de novembro 2008 en Obama, malgranda urbo apud Japana Maro, ariĝis 200 homoj por spekti programon pri la elekto de la venonta usona prezidanto. Dume grupo nomata Obama-gejunuloj (verdire ne-gejunuloj) dancis la hulaon de Havajo, de kie devenas Obama. Kiam Obama deklaris sian venkon, la salono pleniĝis de ripetataj ĝojkrioj: „Jes, ni povas!”.
#000245
La urbestro de Obama, s-ro Macuzaki, diris: „Ni pli progresigu la amikan rilaton kun Honolulo, Havajo, kaj samtempe disvastigu nian urbonomon Obama. Mi volas inviti s-ron Obama al nia urbo.” Cetere, kiam la japana ĉefministro Asoo parolis per telefono kun Obama, tiu respondis: „Mi jam vizitis Japanion, kaj mi konas la urbon Obama.”
#000246
Poste kolektiĝis samloke pliaj entuziasmuloj por dua festo, dum kiu salutis la ambasadoro de Kenjo, kie loĝas la avino de Obama. Fine la festantoj deklaris planon ĉeesti la instalan ceremonion de la nova prezidanto kaj danci hulaon antaŭ la Blanka Domo.
#000247
Pro publike faritaj eraroj kaj pro superflua uzado de fremdaj vortoj en la slovaka lingvo minacos sankcioj ekde la 1a de julio 2009.
#000248
La punojn proponas en nova leĝpropono pri la ŝtata lingvo la Ministrejo pri Kulturo en Slovakio. La nuntempa leĝo ne ebligas sankciojn pro malrespekto de la oficiala lingvo. Tiujn oni ellasis el la leĝaro en 1999, kio „malfermis pordon al senbrida kresko de malrespektado de la leĝo pri la ŝtata lingvo”.
#000249
Sude de Bailenambeann estas montaro nomata Slievenagat, angligita kripligo de la irlanda Sliabh na gCat, „montaro de la katoj”. La nomo ne rilatas al la besteto, kiun PIV ĉarme difinas kiel „mamulo ... tenata kiel muskaptanta dombesto”, sed al la pinarba mustelo aŭ marteso. La irlandgaela nomo de tiu rabobesto estas cat-crainn, laŭvorte „arba kato”. Kompare kun montaro en alpaj regionoj, Slievenagat ne estas tre impona; fakte, temas pri vico da montetoj, el kiuj nur kelkaj estas relative altaj. Tamen, ĝi estas bela regiono, kie oni ĉiam povas trovi solecon kaj trankvilon.
#000252
La montaranoj estas afablaj kaj gastamaj. Du el la plej interesaj kaj simpatiaj estas la maljunaj amikoj Seán kaj Tadhg. Ĝis siaj emeritiĝoj, ili ambaŭ laboris kiel ŝtonmasonistoj, metio, kiun ili heredis de siaj respektivaj patroj, loke renomaj pro sia konstruado de preskaŭ ĉiuj el la pontetoj kaj apudvojaj muroj en la regiono. Ankaŭ Seán kaj Tadhg estas tre lertaj masonistoj. Kvankam Seán ne plu gajnas sian tagan panon per laboro por la graflanda konsilantaro, li distras sin per farado de diversaj ŝtonaj artaĵoj. Kun helpo de Tadhg, li restaŭris kaj plibeligis la murojn de tradicia sankta puto, nun rigardata kiel kristana objekto, sed kiu verŝajne estas de pagana origino. Por la muroj li gravuris slabon kun surskribo en la irlanda lingvo kaj en la antikva manuskripta alfabeto, kaj ornamis ĝin per skulptita homa kapo. Ankaŭ lia riverborda ĝardeno estas ornamita per tiaj kapoj, imitaĵoj de la antikvegaj antaŭkristanepokaj ŝtonaj kapoj troveblaj en tuta Irlando. Iufoje, mia kara edzino Hortensia vizitis la hejmon de Seán akompanate de amikino, kiu estas arkeologo. La arkeologino estis tre ekscitita, kiam ŝi rigardis la kapojn. Ŝi demandis al Seán, ĉu li jam raportis al la nacia muzeo pri la ekzisto de tiuj gravaj arkeologiaĵoj. Li lakone respondis, ke ne. Ŝi insistis, ke tio estas lia devo. Kiam li klarigis, ke li mem faris la kapojn, ŝi estis iomete embarasita. La domo de Seán troviĝas apud rivero, klifoj kaj pitoreska ruino de muelejo en bela vilaĝo ĉe la flanko de la montaro. Tiun terenon ĉirkaŭ sia domo li transformis en belegan ĝardenon, admiratan de ĉiu vojaĝanto, kiu trapasas la vilaĝon.
#000253
En la sama vilaĝo, Ballyallin, loĝas iom ekscentra anglino, Zoe Drab. (Unu el la signifoj de la angla vorto drab estas „malbrila”; alia signifo – kiun ni ne menciu – estas „ĉiesulino”, sed tiuj adjektivoj nek taŭge nek juste priskribas ŝin.) Ŝi vestas sin per stranga miksaĵo de drapoj kaj koloroj, kaj ŝia rufa hararo elstaras kiel sovaĝaj flamoj ĉiuflanke de ŝia kapo. Ŝi okupas la plej grandan kaj plej kadukan domegon en la vilaĝo, kie ŝi naskis siajn (nun plenkreskajn) gefilojn Pandora, Icarus kaj Henry. La patro de la gefiloj ne plu vivas kun Zoe, do sola ŝi devas zorgi pri la domo kaj la bieno. En ĉi tiu kunteksto „zorgi” ne estas ekzakte la plej trafa verbo, ĉar la interno de la familia hejmo troviĝas en mizere neglektata stato. Iam, kiam ni vizitis ŝin kune kun amiko, tiu demandis, ĉu li povas uzi la necesejon, ŝi respondis, ke la necesejo ne funkcias, sed oni povas uzi la ĝardenon por la sama celo. Laŭinforme la gefiloj de Zoe estis edukitaj en unu el la plej multekostaj lernejoj en Irlando, do almenaŭ iam, al la familio Drab ne mankis mono. En la bieno abunde kreskas ĉiuj specoj de fruktoj kaj legomoj, sed Zoe ne portas siajn rikoltojn al iu ajn bazaro aŭ vendejo, do la troaĵo, kiun ŝi ne povas manĝi, putras aŭ estas fordonata al la najbaroj.
#000255
La ĉeesto de angloj ne ĉiam estis bonvena en Ballyallin. Dum la ribelo kontraŭ la brita regado de Irlando, kelkaj anoj de pacema angla bienista familio apartenanta al malgranda religia sekto estis murditaj de IRA (la tiel nomata irlanda respublikisma armeo). Kiuj supervivis, elmigris al Aŭstralio, kie iliaj posteuloj ankoraŭ vivas. Feliĉe, tiaj grandaj tragedioj ne plu okazas en la montara regiono.
#000257
Tamen kelkfoje la montaranoj spertas etajn malĝojojn. Du generacioj de la vilaĝa familio Murphy estis posedantoj de la loka trinkejo, „Riverborda Taverno”. Laŭ tradicio irlandaj familioj, kiuj havas plurajn gefilojn, dediĉas unu filon (kaj unu filinon, se estas pli ol unu) al la katolika eklezio. P.J., la plej aĝa el la gefiloj Murphy, estis ordinita kiel pastro kaj sendita de sia ordeno al paroĥo en Aŭstralio. Tie li iom maldiskrete ekamis kaj edziĝis kun aŭstralianino, do ne plu havis permeson funkcii kiel pastro. La gepatroj de la aŭstralia virino, kiuj estis tre piaj, ne akceptis la bofilon. Kune kun sia nova edzino, P.J. revenis al sia hejmvilaĝo en Irlando, kie li anstataŭis sian maljunan patron kiel proprietulo de la trinkejo. Aktuale Ballyallin ne havas sian propran pastron, kaj P.J. tre ŝatus povi celebri la meson en la vilaĝa preĝejo, sed tion la episkopo ne permesas. La vilaĝanoj, kiuj estas tre toleremaj, volonte akceptus lin kiel sian pastron (eĉ edziĝinta), sed nenio estas farebla. Laŭraporte, P.J., lia edzino kaj ilia kreskanta familio baldaŭ reiros al Aŭstralio, kaj la vilaĝanoj perdos unu el siaj plej ŝatataj filoj. Tia estas la vivo en la Lando de Sanktuloj kaj Doktuloj.
#000258
Johano estas mezaĝa profesia fotisto, kiu loĝas en la norda kvartalo de Bailenambeann. Lia ŝatokupo konsistas el longaj piedvagadoj en la montara regiono, kiun li tre bone konas, kaj pri kiu li faris belan ilustritan mapon. Ekde sia infaneco li estis tre sinĝena kaj soleca homo, sed lastatempe li iĝis multe pli aplomba kaj kontenta. La kaŭzo estas, ke li finfine sukcesis trovi virinon, kun kiu li povas rilati. Fatima – tiel ŝi nomiĝas – estas filino de irlanda patrino kaj (supozeble) indonezia patro. La patro malaperis, kiam ŝi estis bebo, kaj ŝi, kiel ankaŭ Johano, havis malfeliĉan infanecon. Ĉar ŝi ne havas eŭropan aspekton, ŝi ofte suferis diskriminacion. Antaŭ nelonge ili geedziĝis – ne en preĝejo, sed en la civila registrejo, aranĝo, kiu relative malofte okazas en ĉi tiu precipe katolika lando. Johano sentis, ke edziĝa ceremonio en nura oficejo ne estas sufiĉe romantika kaj solena, do, post la edziĝfesto, li invitis siajn konatojn al neoficiala bena ceremonio ĉe la sankta puto apud Ballyallin. La invitkarto informis, ke la evento konsistos (konforme al honorata kelta tradicio) el „beno kaj posta diboĉo”. P.J. konsentis doni la benon al la paro. Johano luis minibuson por transporti la konatojn al la puto. La bena ceremonio estis ĝoja afero, kvankam la suno ne ridetis sur ĝi. Fatima alvenis, refoje surhavante sian rozkoloran satenan nuptorobon. P.J., kiu por la okazo portis siajn ne plu ofte uzatajn mesvestojn, legis la edziĝliturgion kaj preĝojn, du amikoj legis poemojn, kaj la tuta evento ŝajnis (almenaŭ al Hortensio kaj mi) feliĉa kombinaĵo de kristanaj kaj paganaj tradicioj. Ni ĉiuj buse revenis al la vilaĝo, kie P.J. revestis sin per sia ĉiutaga vestaĵo kaj ree alprenis sian normalan trinkejestran rolon, kaj ni drinkis kaj trinkis, tostis la novajn geedzojn, kaj dancis ĝis noktomezo.
#000259
Norde de la rivero en Bailenambeann estas miksita kvartalo de socialaj domaroj de laboristoj kaj senlaboruloj, kune kun luksaj domoj de bonstataj civitanoj. Tie troviĝas ankaŭ la stadiono de la Gaela Atleta Asocio kaj la graflanda malsanulejo. Du virinoj, kiuj loĝas en la norda kvartalo kaj apartenas al nia rondo de konatoj, estas Orla kaj Aoife. Orla laboras en urba oficejo, sed semajnfine ŝi agas kiel arbitraciantino ĉe la matĉoj de la Camogie – (Virina Atleta) Asocio. Ŝi estas tre kapabla virino. Krom ŝia sporta aktiveco, ŝia dua – ne tipe ina – ŝatokupo estas ĉarpentado, kaj ŝi lerte faris sian propran doman meblaron. Ŝiaj gefiloj estas ĉarmaj kaj bonkoraj junuloj, kiuj laboras por bonfaraj organizaĵoj. Ŝia bela filino Patricia estas helpantino en centro por aŭtismuloj. Ŝia hobio estas ekzota ventrodancado, kiu tre furoras inter junaj virinoj en nia urbo. Laŭŝajne tiu speco de dancado estas rigardata kiel sana ekzercado, efika rimedo por eviti dikiĝon kaj por beligi la inan korpon, kaj samtempe spektaklo, kiu tre allogas la virojn. Aoife laboras en malsanuleja laboratorio, sed ŝi pli interesiĝas pri arto kaj muziko. En sia libertempo ŝi organizas artajn kaj muzikajn eventojn en la urbo. Kvankam ne plu tre junaj, ambaŭ virinoj estas beletaj, amuzaj kaj simpatiaj. Ambaŭ estis antaŭe edziniĝintaj, sed la edzoj estis drinkemaj kaj brutalaj viroj, kiuj konstante bategis ilin. Prudente, ili disiĝis de la edzoj kaj nun havas pli pacan kaj feliĉan vivon. Por ni ĉiam estas granda plezuro renkontiĝi kun tiuj du afablaj amikinoj. Ni malfacile povas kompreni, kial tiuj afablaj kaj ege inteligentaj virinoj elektis tiom maltaŭgajn edzojn.
#000260
Du gravaj civitanoj de Bailenambeann estas Paul M. kaj Liam B. Ambaŭ estas instruistoj pri muziko: la unua menciita, pri piano; la dua, pri trumpeto. Plie, Paul estas orgenisto en la katolika paroĥa preĝejo, kaj estas tre ĵaluza pri sia grandioza orgeno, unu el la plej grandaj kaj famaj en la lando. En sia malabunda libertempo, li estas direktoro de la urba ĥoro Schola Cantorum. Kelkaj el la viroj en la ĥoro iam havis bonajn voĉojn, sed ili ne plu estas junaj. La virinaj membroj estas eĉ pli maljunaj, kaj oni ne povas kredi, ke ili iam ajn bone kantis. Do, kvankam Paul estas bona muzikisto, al li mankas bona materialo por krei belan koruson. Aŭskultantoj ĉe la koncerto de la ĥoro devas suferi du horojn da malagrabla sono. Estus malĝentile kaj eble malvere aserti, ke ĝi similas la kantadon de virkatoj sur la tegmento de nia domo, sed dolĉa ĝi certe ne estas. Tamen, ĉar okazoj por aŭskulti klasikan muzikon estas maloftaj, oni devas esti dankema, ke almenaŭ iu klopodas levi la kulturan nivelon en Bailenambeann. Liam estas direktoro de blovorkestro formata el la plej bonaj anoj de sia lernantaro. Li estas tre malgranda homo – eĉ pli malgranda ol Paul, kies staturo estas iom malpli ol la averaĝa irlanda viro, sed li konfirmas sian viran dignon per impona barbo kaj forta personeco. Liam kaj Paul (kiel multaj muzikistoj) ege malamas unu la alian. Ili ofte kverelas pri muzika interpretado, kiam ili kune partoprenas en publika ceremonio, koncerto aŭ kantata meso. Iam, en la preĝejo okazis grava miskompreno. Paul ludis longan orgenan komponaĵon, dum kiu Liam devus ludi fanfaron. Subite Paul interrompis, plendante, ke Liam blovis malĝustan noton. Liam indigne protestis kontraŭ tiu akuzo. Paul leviĝis, kaj oni ricevis la impreson, ke li intencas bati la trumpetiston. La kongregacio tiam spektis teruran scenon, en kiu la orgenisto preskaŭ ĵetis sian kolegon malsupren laŭ la kruta ŝtuparo de la orgengalerio. Eĉ inter duonebriaj tradiciaj muzikistoj en irlandaj trinkejoj, tiaj bedaŭrindaj bataloj estas maloftaj. Feliĉe, Liam bone kapablas defendi sin, malgraŭ sia malalta – fakte preskaŭ nana staturo. Li estas inda posteulo de la fama kelta heroo Cu Chullin, kiu defendis sin per batilo kaj pilko kontraŭ la feroca hundo de Ulstero.
#000261
Alia interesa loĝanto de Bailenambeann estas William, la frato de la kontisto Albert Bell. Kiel iliaj nomoj sugestas, ili apartenas al protestanta familio de angloirlanda deveno. Albert estas sobra kaj respektinda ano de la socio, sed la vivstilo de William estas malpli ŝablona. Kvankam pli ol kvardekjaraĝa, li vestas sin kiel junulo, per lana ĉapo, T-ĉemizo, sakforma pantalono kaj kanvasaj sportŝuoj. Ĉiutage li manĝas en rapidmanĝejo, ŝatata de dekkelkjaruloj, kie li nutras sin per hamburgeroj kaj kokakolao. Laŭraporte li estas teknikisto, kiu iam laboris eksterlande, sed nun li pasigas preskaŭ ĉiun tagon de la semajno malrapide promenante tra la stratoj, salutante kaj rigardante neniun. Iam li aperigis memeldonitan libron, kiun li verkis dum periodo de kelkaj jaroj. Ĝia titolo estis Praktika gvidilo por efika uzado de la menso, kaj li prezentis ĝin al la publiko per librolanĉo en luksa hotelo. Oni devis pagi por ĉeesti la eventon, sed la enirpago donis rajton al glaso da acida vino kaj eta porcio de fromaĝo, kaj William insistis, ke ĉiu ĉeestanto aĉetu sufiĉe multekostan ekzempleron de la libro. Ni supraĵe rigardis la verkon kaj konstatis, ke ĝi estas nek praktika nek utila. La unuaj paĝoj precipe konsistas el listo de la terminaro uzota en la teksto, sed poste la aŭtoro uzas nur mallongigojn: ekzemple, EUM signifas „efika uzado de la menso”, NEUM, „neefika uzado de la menso”, ktp. Pro tio, la suferanta leganto devas trovi la vojon tra labirinto de akronimoj: EUM, NEUM, FTK, LNE, PRDL, ktp, kaj finfine rezignas pri la tasko kaj perdas la deziron pluvivi. Se oni iom persistas en la legado, oni konstatas, ke la verko estas nekomprenebla kaj nelegebla. Al unu el la malmultaj homoj, kun kiu William konsentas konversacii, li menciis, ke li inventis kaj patentigis maŝinon por kuraci kalvecon, sed ĉu la maŝino iam estis konstruita, kaj ĉu ĝi vere kuracas kalvecon, neniu scias.
#000262
Gravaj krimoj ne estas oftaj en Bailenambeann. Tommy Nolan estas malgranda deliktulo, kies pli persista misfaro estas troa drinkado. Preskaŭ ĉiun semajnfinon li ebriiĝas, kaj tiam lia normale pacema karaktero transformiĝas. Lastafoje li tiom freneziĝis, ke li frakasis preskaŭ ĉiujn fenestrojn en Preĝeja Strato. Li estis arestita kaj devis aperi en la urba kortumo antaŭ juĝisto, kiu kondamnis lin al unu monato da mallibero. Tio ne estis lia unua apero en la kortumo, sed ja lia unua restado en malliberejo. La sperto tute ne plaĉis al Tommy – fakte, li tiom suferis de depresio, ke post unu tago li provis pendumi sin en la karcero. Kiam li estis enkarcerigita, la provosoj forprenis de li liajn ŝulaĉojn, poŝtranĉilon, kaj la zonon de lia pantalono, por eviti, ke li damaĝu sin. Tamen, ili ne sciis, ke Tommy, kiu estas pesimisma viro kaj ĉiam anticipas katastrofon, kutime uzas kaj zonon kaj ŝelkon. La provosoj ne rimarkis la ŝelkon, do ne devigis lin forigi ĝin. Ĉar li ne havis alian rimedon, Tommy provis pendumi sin per sia ŝelko. Sed la ŝelko, kompreneble, estis elasta, do li ne sukcesis strangoli sin. Li nur resaltis kiel „bungi”-saltanto dum kvarono de horo, ĝis alveno de provoso, kiu malligis lin. Ekde tiam, Tommy ne tiom ofte ebriiĝas.
#000263
La irlandaj buĉejoj kaj viandfabrikoj dungis enmigrintojn el Brazilo, ĉar malmultaj irlandanoj nun pretas labori inter la sango kaj ekskremento de tiaj lokoj. La brazilanoj precipe devenas el ege malriĉaj regionoj de sia hejmlando, kaj la plimulto estas needukita kaj parolas nur la portugalan. Grupo da ili aliĝis al kurso en la teknika lernejo pri la angla lingvo, supozeble por povi trovi pli bonajn postenojn kaj por faciligi sian vivon en fremda lando. Bedaŭrinde la pordisto de la lernejo mise indikis la numerojn de la respektivaj klasĉambroj, kaj la brazilanoj erare troviĝis en la ĉambro, kie estis instruata la irlanda lingvo. Ili ĉiusemajne ĉeestis tiun kurson, kie, kompreneble, ili lernis nenion pri la angla. Post iom da tempo, la pordisto decidis ŝanĝi la numerojn de la klasĉambroj, kaj la irlandlingva ĉambro iĝis la pollingva. Pro tio, la brazilanoj nun trovis sin en la kurso pri la pola. Do, dum iom da tempo loĝis en Bailenambeann grupo da personoj, kiuj provis komprenigi sin per miksaĵo de irlandaj kaj polaj frazoj, supozante, ke ili parolas la anglan. Feliĉe, nelonge poste, ili konstatis, ke ili estis viktimoj de fuŝaĵo, kaj, ĉar ili estas nature inteligentaj homoj, ili sukcesis lerni sufiĉe bone la deziratan lingvon harmonie kun la nacia devizo de Brazilo: Ordem e progresso (ordo kaj progreso). Fino bona, ĉio bona ...
#000265
Fine de novembro 2008 astronaŭtino de la Internacia Spaco-Stacio (ISS) dum ekstera riparado perdis ilar-sakon, kiu nun ŝvebas kiel aparta sateliteto tra la spaco, ĉiam kelkajn minutojn antaŭ ISS. Kompreneble la kutimaj mokantoj komentis: Klare, ke ino perdis sian saketon ... Kiel ajn, amaskomunikiloj raportis pri ISS, same kiel kelkan tempon antaŭe pri difektita necesejo en la stacio. Sed pri eksperimentoj kaj esploroj en ISS oni jam delonge legas preskaŭ nenion. Efektive la sciencistoj en la stacio estas okupataj preskaŭ nur pri riparado.
#000266
Fakte ĉirkaŭ tiu tempo, kiam perdiĝis la ilarsaketo, ISS povus festi sian dekjaran jubileon – sed oni tute ne festis. Kio okazis, ke la „mondmiraklo por la nova jarmilo”, la „plej granda konstruprojekto post la piramidoj” kaj la „esplorurbo en la spaco” degeneris al nura riparejo? Per supre menciitaj epitetoj oni gloris la stacion, kiam la 20an de novembro 1998 Rusio pafis la unuan ISS-modulon Sarja kiel komponanton de la estonta laboratorio. Sed dek jarojn poste ĝi estas nenio alia ol konglomeraĵo de loĝkonteneroj, en kaj pri kiuj oni nur konstruas, sed praktike ne esploras aŭ eksperimentas. Tio ĝis nun kostis la gigantan sumon de 100 miliardoj da eŭroj.
#000267
Kiam oni planis la stacion, oni antaŭvidis, ke la sciencistoj en la spaco dum 27 horoj semajne eksperimentos kaj esploros; fakte intertempe estas maksimume 2,5 horoj semajne. Vartado kaj riparado de ISS bezonas dekoble tiom da tempo ol planite. Krom per malĝustaj prognozoj kaj tute nematura tekniko la astronaŭtoj estas bremsataj per la lama konstruprogreso. La eksplodo de la usona spacopramo Columbia antaŭ kvin jaroj definitive perturbis la tempoplanon, laŭ kiu la stacio jam delonge devus esti preta. Sed plej frue post unu-du monatoj oni povos sendi plian modulon. Ses astronaŭtoj tiam konstante laboru en ISS – kiel planite jam por pluraj jaroj antaŭe. Nun estas nur tri sciencistoj, kiujn komplete okupas ordinaraj vartolaboroj.
#000268
Ĉar la spacoloĝantoj praktike ne havas tempon por eksperimentoj, oni plejparte aŭtomatigis ilin, kio nerekte pruvas, ke por ili oni tute ne bezonus homojn. Ili nur devas premi iujn butonojn kaj la aparatoj laboras per si mem. Do oni povus rezigni pri loĝantoj en la spaco, ĉar ĉiu sufiĉe inteligenta roboto same bone povus plenumi la taskojn. „Escepte de eksperimentoj pri la homo mem, en esplorado preskaŭ ĉiuj eksperimentoj pli bone, pli precize kaj pli malmultekoste povas esti realigataj per senhomaj misioj”, kritikis Germana Fizika Societo jam antaŭ la starto de ISS. Ankaŭ Usono evidente perdis intereson, ĉar prezidanto Bush [buŝ] favoris usonan lunprogramon, tiel ke spacorganizaĵo NASA devis duonigi sian buĝeton por ISS.
#000269
Eŭropo ĝis nun investis kvin miliardojn da eŭroj, pliaj kvar sekvos. Sed sciencistojn kaj koncernajn kompaniojn en Eŭropo fakte ne interesas ISS. Praktike, diras kritikantoj, la homa spacveturado esploras nur sin mem. Sed eĉ tiukampe rezultoj estas marĝenaj kaj nekontentigaj. Eksa NASA-esploristo Lawrence Kuznetz [laŭrenc kuznec] kritikas: „Medicinaj studaĵoj surtere ampleksas centojn aŭ milojn da individuoj, en la spaco estas nur manpleno.” La „plibonigo de vivokvalito surtere”, per kiu NASA varbis por la projekto ankoraŭ antaŭ kelkaj monatoj, estas iluzio.
#000270
Dek jarojn poste ni memoru, kiel kaj kial oni iniciatis la artefaritan trabanton. La stacio, kvankam oni tiel proponis ĝin, neniam estis planita kiel nura esplorprojekto. Kiam la usona prezidanto Ronald Reagan [rejgen] en 1984 komisiis NASA, evoluigi ĝin, per tio li volis superi Sovetion. Kiam prezidanto Bill Clinton [klintn] invitis Rusion kunlabori, per tio li volis eviti, ke ties spacosciencistoj elmigros al malamikaj ŝtatoj. La stacio do dekomence estis precipe politika projekto. Kaj fakte, ke entute 16 ŝtatoj komune konkeras la spacon, ke ili kune ellaboris teknologian koncepton kaj juran kadron kaj spite al ĉiuj problemoj ĉiam denove kunagadas, estas sukceso kaj modelo por plia internacia kunlaborado, eĉ se laŭ scienca vidpunkto ISS estas fiasko. Por tiu politika sukceso tamen ni ĉiuj pagas tre, tre multan monon.
#000271
La Pendantaj Ĝardenoj estis sonĝo
#000272
Lir Torran malpakis la lastan el la kestoj, en kiuj alvenis lia posedaĵo, malfermis botelon da biero, eksidis kaj kontente suspiris. Finfine, li povis iom ripozi post la translokiĝo al sia nova domo. Sed li apenaŭ havis tempon por trinki unu plenbuŝon, kiam li aŭdis la pordan sonorilon. Malvolonte li leviĝis kaj iris al la enirejo. Viro kaj virino staris sur la sojlo. La virino ridetis.
#000274
„Bonan tagon!” ŝi diris angle. „Kredeble vi estas nia nova najbaro. Ni loĝas en la apuda domo. Sara kaj Johano Bartlett.”
#000275
La paro eniris en la malplenan salonon.
#000277
„Dankon”, diris Bartlett. „Alkoholaĵon ni ne trinkas.”
#000281
„Ne”, diris lia edzino. „Certe, vi estas tre okupita. Ni ne volis interrompi – nur bonvenigi vin al nia najbareco – kaj dividi kun vi bonan novaĵon.”
#000282
Lir estis iom perpleksigita. „Bonan novaĵon?”
#000283
La virino skuis la kapon. „Ne, vi devus legi la Sanktan Skribon en la angla versio, rajtigita de la reĝo Jakobo. Tiu estas la sola fidinda. Niaj misiistoj uzas tradukojn por enkonduki indiĝenojn al la fido, sed poste ili ĉiam instruas la anglan lingvon al siaj konvertitoj, por ke ili progresu en la religio. Ni estas konvinkitaj, ke Dio elektis la anglalingvajn popolojn por disvastigi la evangelion kaj enkonduki la demokration al nekristanoj.”
#000286
„Kompreneble”, respondis la virino. „En pli taŭga okazo ni havos tempon por konversacii.” La paro ekstaris kaj paŝis al la enirpordo. „Intertempe, ni adiaŭas. Ĝis revido.”
#000288
En la vespero li veturis al la flughaveno, kie li atendis la alvenon de la aviadilo portanta de Parizo lian edzinon Mariela. Survoje hejmen kun ŝi li menciis, ke li jam ricevis viziton de iliaj novaj najbaroj, la paro Bartlett.
#000290
„Iom nekutima paro. Ili volis paroli nur pri la Biblio.”
#000291
„Tiaj homoj ne estas nekutimaj. En nia lasta hejmo ni konstante estis vizitataj de Mormonoj, Atestantoj de Jehovo, la Legio de Maria kaj tiel plu, kaj tiel plu ...”
#000292
„Vi pravas. Senofendaj, sed iom ĝenaj piuloj. Almenaŭ ili ne volis vendi al ni asekuron aŭ enciklopedion. Kaj sendube ilia intenco estis amika. Ili bonvenigis nin al la najbareco.”
#000293
En la sekva tago Mariela senŝeligis terpomon, kiam refoje aperis ĉe la pordo sinjorino Bartlett. Lir laboris, do Mariela estis sola en la domo, krom la hundo Persiflaĝo. Ŝi kondukis Saran Bartlett al la salono, invitis ŝin sidiĝi kaj regalis ŝin per taso da kafo. Dum kafotrinkado ili konversaciis.
#000294
La najbarino ĉirkaŭrigardis la salonon kaj rimarkis, ke ekzemplero de la Astronomia Revuo kuŝis sur la tablo. „Astronomio – espereble ne astrologio!”
#000296
„Mia edzo interesiĝas pri astronomio, sed nur kiel amatoro. Astronomio estas scienco. Astrologio estas nura superstiĉo.”
#000297
Sara grimacetis. „Vi pravas. Sed ankaŭ tiel nomata scienco ofte estas nura superstiĉo. La universo ne estas tiom vasta, ke oni devas mezuri ĝin laŭ lumjaraj dimensioj, kaj la mondo ne estas tiom antikva, kiom la scienculoj asertas.”
#000298
Mariela ĵus eliris el la supervendejo, kiam ŝi refoje renkontis la najbarinon. Sara invitis ŝin trinki teon kaj iom ripozi en apuda kafejo antaŭ ol reiri hejmen.
#000306
Mariela ne tro entuziasmiĝis pri la perspektivo reaŭdi la bigotajn opiniojn de Sara, sed ĉar ŝi estis ĝentila virino, ŝi cedis.
#000308
„Ĉu vi hodiaŭ legis la ĵurnalon – pri brutala atako kontraŭ infano en la urba parko?” demandis Sara, post kiam ili sidiĝis en la kafejo.
#000309
Mariela neis. „Ĉi-matene mi ne havis okazon legi la novaĵojn.”
#000310
Mariela grimacis. „Hodiaŭ estas malfacile protekti la infanojn kontraŭ danĝero.”
#000311
Sara memkontente ridetis. „Feliĉe, kiam niaj infanoj estis junaj, ni ĉiam instruis ilin, ke ili ne bezonas timi danĝerojn aŭ maliculojn, ĉar ĉiu kristana infano havas gardanĝelon.”
#000312
Mariela malaprobis. „Ŝajnas al mi eĉ pli danĝere kredigi la infanojn, ke ili estas protektataj de gardanĝeloj. Tio lasas ilin vere vundeblaj kaj sen protekto.”
#000313
„Ho, malgrandfidulino!” kriegis Sara. „En la unua ĉapitro de la Epistolo al la Hebreoj ni legas: ‚Ĉu ne estas ili ĉiuj spiritoj servantaj, elsendataj, por servi al tiuj, kiuj estas heredontoj de la savo?’”
#000314
Mariela suspiris. „Ĉu vi pensas, ke miloj da teneraj infanoj kaj kompatindaj mizeruloj ne vokadis en aflikto al siaj gardanĝeloj, sen ricevi respondon aŭ protekton? Kio pri la milionoj da senkulpuloj, kiuj suferis kaj mortis en koncentrejoj? Ĉu vi ne kredas, ke ili preĝis kaj petis, sed tute vane? Estas malrespondece kaj kruele doni falsan senton de sekureco, kiam tia sekureco ne ekzistas?”
#000315
Indignita, ŝi adiaŭis Saran kaj rapide foriris al la aŭtobushaltejo.
#000318
Iun sabaton Lir, kiu promenis kun sia hundo, renkontis Johanon Bartlett apud la golfejo. Bartlett salutis. „Bone, ke ni renkontiĝis! Mi deziras inviti vin al la dimanĉa diservo en nia preĝejo. Nia pastoro intencas prediki pri la potenco de la preĝo – tre grava temo.”
#000319
„Mi dankas vin pro la invito, sed mi devas rifuzi. Mi estas katoliko – aŭ almenaŭ miaj gepatroj donis al mi katolikan edukadon. Mi konfesas, ke mi tute ne estas pia, kaj mi havas miajn personajn dubojn pri la preĝo. Kiam mi estis juna, oni instruis min, ke mi devas preĝi, sed post jaroj mi venis al la konkludo, ke neniu aŭskultas, ĉar neniu respondis. Se mi telefonas al iu ajn, kaj post longa tempo mi ne ricevas respondon, mi rezignas pri la telefonado. Same pri preĝado.”
#000320
„Aŭskultu – se iu el via familio – diru via filo – estus surveturita kaj serioze vundita, kion vi farus?”
#000321
„Kaj se oni devus amputi al li la krurojn?”
#000323
„Kaj se li estus mense difektita aŭ en komato?”
#000325
„Kaj se li estus mortinta?”
#000327
„Mi estus dankema, ke li ne plu suferas kaj estas en la ĉielo.”
#000328
„Sed mi ja ricevis respondon!”
#000330
„En trinkejon? Neniam. Mi devas rapidi al nia semajna preĝkunveno.”
#000333
Johano forkuris, lasante Lir sola kun la hundo.
#000334
Lir sidis en la kantino de sia nova laborejo, trinkante kafon kun grupo da siaj novaj kolegoj. Unu post alia ili prezentis sin al Lir, kiu nur en la antaŭtago komencis labori en la esplor- kaj disvolvofako de la fabriko. La kolegaro konsistis el Georgo, subĉefo de la fako; Petro, kontisto; kaj Johano, desegnisto. Ĝis tiam Lir ne sciis, ke Bartlett laboras en la sama laborejo, kiel li. Kiam Lir unuafoje eniris en la kantinon, Petro kaj Johano parolis kune pri religio, kiu ŝajnis al Lir iom stranga temo por diskuti dum laborhoroj. Johano klarigis, ke antaŭ ol iĝi kontisto Petro estis romkatolika seminariano, kaj ili ŝatas interŝanĝi ideojn pri siaj respektivaj religioj ... Johano estis membro de rigora evangelia sekto, la Ĉiela Paroĥo de la Eklezio de la Elaĉetinto. Georgo senpacienciĝis, dirante, ke li preferas diskuti sporton, kaj forlasis la salonon.
#000335
Johano kuntiris la brovojn. „La Biblio avertas nin kontraŭ tro da inklino al la virinoj. Finfine estis virino, kiu unua tentis la viron kaj enkondukis pekon en la mondon. Antaŭ la malobeo de Eva Adamo povis promeni en la ĝardeno kun Dio kaj paroli rekte kun li.”
#000338
Petro ridis. „Ĉu vi laŭvorte kredis je la Biblio?”
#000339
„Kiam mi estis studento pri teologio,” diris Petro, „ni studis la tradiciajn argumentojn pruvantajn la ekziston de Dio: la kosmologian, la moralan, la ontologian ktp.”
#000342
„Sufiĉas!” kriegis Petro. „Ni devas reiri al la laboro!”
#000348
Dum vespermanĝo Lir kaj Mariela parolis pri la okazaĵoj de la tago. Mariela esprimis surprizon, kiam ŝi aŭdis, ke ilia najbaro Bartlett laboras en la sama loko kiel ŝia edzo.
#000349
„Ne tiom surprize”, respondis Lir. „La urbo estas malgranda, kaj preskaŭ ĉiuj loĝantoj, krom la butikistoj kaj la bienistoj, estas dungitoj de la sama entrepreno. Sed kelkaj el miaj kolegoj estas ege bizaraj – precipe Bartlett. Li volas paroli nur pri sia kredo.”
#000350
„Ankaŭ lia edzino”, diris Mariela. „Hodiaŭ ni parolis trans la heĝo, kiam ni ambaŭ estis en la ĝardeno, kaj ŝi informis min, ke ŝi kondukas kampanjon inter la najbaraj familioj, por ke ili ne permesu, ke iliaj infanoj legu la romanojn pri Harry Potter.”
#000351
„Vere. Se mi hodiaŭ aŭskultis radiprogramon, en kiu oni raportis, ke en kelkaj lernejoj kaj universitatoj sub konservativa religia influo oni nun apenaŭ povas rekte instrui geologion, astronomion aŭ paleontologion. Se simile obskurantoj iam superregos en la ŝtataj registaroj, tio estos mort-bato por la disvolvo de la scienco.”
#000355
„Kia speco da homo malakceptas la eltrovaĵojn de la scienco, kredas fervore je la plej ekstrema formo de religio kaj samtempe volas detrui la ĉarman fabelan mondon de la etuloj?”
#000357
En septembro 2008 okazis en Slovenio ĉefbalotoj post kvarjara mandato, en kiu dekstra koalicio regis sub gvido de Slovena Demokratia Partio (SDS), kiun prezidas Janez Janša. Li sukcese gvidis la registaron, kaj Slovenio ekonomie progresis en tiu periodo. Slovenio ankaŭ sukcese gvidis Eŭropan Union en la unua duono de 2008.
#000361
La plej grava estis tiu pri aĉeto de specialaj armeaj veturiloj. La ministrejo pri defendo decidis aĉeti 130 ok-radajn ŝirmveturilojn kontraŭ pli ol 250 milionoj da eŭroj de la finna fabriko Patria. Montriĝis poste, ke influaj personoj ricevis koruptmonon, kaj la finna televido akuzis rekte la ĉefministron.
#000363
Fine la socialdemokratoj ricevis pli da voĉoj, ol la partio de Janša (iom pli ol 31 %), kaj ricevis la rajton kunmeti koalicion. Post dumonata intertraktado formiĝis kaj en novembro instaliĝis nova registaro, kiun konsistigas kvar maldekstraj partioj: la socialdemokrata (SD), la liberala (LDS), nova partio Zares kaj la partio de emeritoj (DeSUS).
#000364
La partio Nova Slovenio, parto de la antaŭa koalicio, ne ricevis 4 % de la voĉoj kaj elfalis el la parlamento. Tiun partion nun prezidas Ljudmila Novak, EU-parlamentanino kaj esperantistino. Ŝi esperas, ke la partio sukcesos reakiri statuson de parlamenta partio post kvar jaroj.
#000366
Kredis japanoj, ke pro alta nivelo de japana medicino la popolo estas perfekte protektata kontraŭ malsanoj. Kredo tia, tamen, ŝanceliĝas. Tra Japanio, ne nur en provincaj urboj kaj vilaĝoj, sed ankaŭ en grandaj urboj kiel Tokio, okazas bankrotoj kaj fermoj de hospitaloj. Aperas novaĵoj pri mortoj pro manko de sufiĉa kuracado.
#000367
Fermiĝis ekzemple la hospitalo de la urbo Ĉooŝi kun 72 000 loĝantoj en la gubernio Ĉiba. Ĝi estis polikliniko kun 16 fakoj kaj 393 litoj. La urbestro abrupte fermis la hospitalon, ĉar la urba financo estas tiel malbona, ke ĝi ne plu povas subteni ĝin. Kolektiĝis 50 000 subskriboj kontraŭ la fermo, sed vane: tiamaniere 166 enhospitaligitoj kaj vizitantaj pacientoj estas forĵetitaj de la urbo (kaj de la ŝtato) kiel medicinaj rifuĝintoj.
#000368
En Tokio 36-jara gravedulino suferis pro vomado, lakso kaj severa kapdoloro. Oni petis, ke la Tokio-municipa hospitalo Bokutoo ŝin akceptu, sed tiu rifuzis pro manko de kuracistoj. Oni petis ĉe sep aliaj hospitaloj, sed ĉiuj rifuzis. Fine la unua hospitalo Bokutoo decidis akcepti ŝin kaj sukcesis naskigi la bebon. La patrino tamen mortis pro sangado en la cerbo. Poste evidentiĝis, ke al 11 municipaj hospitaloj en Tokio mankas 56 kuracistoj, el kiuj 12 estas akuŝologoj.
#000369
En la 1970aj jaroj la registaro havis projekton „Unu gubernio, unu medicina universitato”, kaj la nombro de kuracistoj grandiĝis. En 1982 la registaro decidis subpremi la nombron de studentoj en medicinaj fakultatoj. En 1997 ĝi aprobis daŭrigon de tiu ĉi politiko. La rezulto estas la nuna situacio.
#000370
Tial, laŭ statistiko de la Organizaĵo por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo (OEKE), Japanio okupas la 26an lokon inter ĝiaj 30 membroŝtatoj koncerne la nombron de kuracistoj por 1000 loĝantoj. En 2008 la registaro decidis grandigi la nombron de studentoj en medicinaj fakultatoj, de 4000 al 4300, sed tio estas „akvoguto sur brula ŝtono”, kio efikos nur post 10 jaroj.
#000371
Kontribuas al la krizo la maniero trejni kuracistojn. Ĉiu volas finstudi ĉe bone ekipitaj hospitaloj, kaj do ne ĉe provincaj universitataj hospitaloj. Al ili do mankas kuracistoj, kaj tial ili revenigas medicinistojn el lokaj hospitaloj. Tiam al tiuj siavice mankas fakuloj kun la rezulto, ke fermiĝas lokaj hospitaloj, kaj suferas la popolo.
#000372
Dum la pasintaj 10 jaroj naskiĝis en Japanio granda malegaleco inter riĉuloj kaj malriĉuloj. Simile naskiĝas malegaleco pri kuracado.
#000373
Oficiale la tago de la liberiĝo de Albanio estas la 29a de novembro 1944. Tion difinis unue la eksa komunisma reĝimo. Krome la tago de sendependiĝo estas la 28a de novembro 1912. Sed post 1991 oni festas la tagon de liberiĝo dudate: dekstruloj la 28an de novembro kaj maldekstruloj la 29an de novembro.
#000374
Laŭ dekstruloj, la lando estas fakte liberigita la 28an de novembro, kio koincidas al la tago de sendependiĝo. Tiun tagon, en 1443, la nacia heroo Skanderbeg starigis sur la Kruja kastelo la albanan standardon, tiel proklamante ribelon kontraŭ otomanoj. Tiel oni festus unutage tri gravajn historiajn eventojn.
#000375
Pro tio, en 1992, parlamento de dekstruloj ŝanĝis la daton de liberiĝo, sed kvin jarojn poste venkintaj socialistoj restarigis la antaŭan tagon de liberiĝo. Eksaj komunistoj, nostalgiante pro „glora” kontraŭfaŝista milito (kiu estis siavice pleje civila milito), volus klare distingi la du datojn, por reliefigi la naciliberigan eventon kontraŭ la sendependigaj militoj.
#000376
Cetere la 29a de novembro estis ankaŭ la nacia festo de eksa Jugoslavio, granda aliancano de komunistoj albanaj. Siatempe Josip Broz Tito (la ĉefo de la jugoslavaj komunistoj) sendis telegramon al Enver Hoxha (la ĉefo de la albanaj komunistoj), per kio li postulis, ke la nacia festo de Albanio koincidu kun tiu de Jugoslavio. Ne hazarde ĉi-jare oni apenaŭ celebris la feston de sendependiĝo en ĉefurbo estrata de la socialisto Edi Rama. La tagon de liberiĝo, tamen, oni aranĝis kiel kutime parade kaj pompe.
#000377
Ĉu vi scias, kio ligas du malproksimajn landojn: Venezuelon kaj Rusion? Jes, antaŭ nelonge Venezuelon oficiale vizitis la prezidanto de Rusio Dmitrij Medvedev, kaj venis militŝiparo rusia por komunaj manovroj. Sed fakte ilin unuigas unu antikva vorto.
#000378
Verŝajne multaj kleraj kaj eruditaj homoj scias, ke la landnomo „Venezuela” devenas de „Venezia” (Venecio) kaj signifas „eta Venecio”.
#000379
Siavice „Venezia” kaj la nomo de la regiono itala Veneto devenas de la gento venedoj, kiuj migris ĉi tien ankoraŭ pli frue, ol postaj slavaj gentoj. Vidu la mapon de Balkanoj: ĉi tien venis slavoj el nordo, el nunaj teritorioj de Pollando, Ĉeĥio, Slovakio. Ĝis nun ĉi tie, en Balkanoj, vivas slovenoj, kroatoj, serboj, bosnianoj, makedonoj, bulgaroj, montenegranoj: ĉiuj slavaj popoloj. Venedoj vivis multe pli norde, apud la nunaj Estonio kaj Finnlando.
#000380
Ĝis nun estonoj nomas Rusion „Venemaa”, „vene” signifas „rusa”, kaj „maa” signifas „lando”, ankaŭ finnoj nomas simile rusojn kaj la landon „Venäjä”.
#000381
2. En verkoj de romiaj kaj bizancaj historiistoj venetoj (pli ofte venedoj, vendoj) estas la okcidenta branĉo de slavaj gentoj.
#000384
Interalie, la sama enciklopedio diras, ke la veneta lingvo estas aparta branĉo de la hindeŭropa familio. Ekzistas pli ol 250 skribaj atestoj (dediĉsurskriboj kaj tomboskriboj), parte en adaptita nord-etruska alfabeto kun aldono de grekaj signoj, parte latinskribaj (la 6a-1a jarcentoj a.K.).
#000385
Prosperon al vi, Veneto kaj Venezuelo!
#000386
Unu kvarono de la belgaj junuloj en la pasinta lerneja jaro spertis retturmentadon, ĉu kiel turmentanto, ĉu kiel viktimo, ĉu kiel atestanto. Tiujn ciferojn ĵus publikigis la Vrije Universiteit Brussel (Libera universitato de Bruselo).
#000387
Multaj junuloj bagateligas la fenomenon, sed kaj la viktimoj kaj la kulpuloj pli kaj pli ofte montras signojn de emociaj kaj kondut-problemoj. „Retturmentado estas relative nova fenomeno,” diras la bruselaj esploristoj. „Ni parolas pri retturmentado, se iu persono estas regule kaj dum difinita periodo turmentata pere de retpoŝto, blogaĵoj kaj aliaj elektronikaj rimedoj. Same kiel dum ‚tradicia’ turmentado, reta turmentado havas ne nur vortajn formojn, sed ankaŭ fizikajn. Oni ekzemple sendas viruson al la kompatindulo aŭ provas kaperi ties komputilon.”
#000388
Opinias la esploristoj: „La junuloj devus kompreni, ke sendi malagrablajn leterojn komputile aŭ per poŝtelefono, aŭ komenti malagrable pri iu en sia blogo, estas formo de turmentado. Tre ofte la kulpuloj ne konscias pri la graveco de sia agado.”
#000390
Ankaŭ ene de la Esperanto-movado kazoj de retturmentado estas konataj. Ĉar tie tre ofte temas pri interŝtata formo de turmentado, reagi estas eĉ pli malfacile ol inter lernejanoj samurbaj.
#000391
Vintre en Weston-super-Mare [ŭestan-supa-mea], marborda feriejo en sud-okcidenta Britio, okazas historia karnavalo. Ĝi originis en la jaro 1605 por celebri la malsukceson de romkatolika komploto detrui la protestantan parlamenton de Anglio.
#000392
Komence la karnavalo konsistis el simpla procesio kun homoj kantantaj kaj svingantaj fajrilojn. Nuntempe traktoroj tiras grandajn ekspoziciaĵojn brile iluminatajn kaj akompanatajn de laŭta, sonbendigita muziko. Ne plu la karnavalo festas la fiaskigon de romkatolika komploto, sed instigas la publikon mondonaci al almozaj fondaĵoj. Registritaj monkolektantoj akompanas la procesion, proponante sitelojn, en kiujn oni ĵetas monerojn.
#000393
La prezidanto de la karnavalo-komitato, Brian Coombes [brajan kumz], diris, ke proksimume 200 kolportistoj grave bremsis la sukceson de la evento, kiu devis toleri ankaŭ pluvegon. „Ili pagas malmulte por siaj permesiloj kaj povas leĝe komerci ie ajn, dum oficialuloj ne povas haltigi ilin. Ili venis al nia karnavalo el ĉiuj partoj de la lando kaj foriris, redoninte neniom.”
#000395
La loka konsilantaro povus mem regi strat-komercadon pere de loka parlamenta akto, kiel oni faris en aliaj urboj. Tio, tamen, kostus al la konsilantaro 45 000 pundojn (50 000 eŭrojn), kio ne eblas pro la nuna ekonomia situacio. Povas nur koleri karnavalo-organizanto Steve Townsend [stiv taŭnzend]: „La celo estas donaci al almozaj fondaĵoj, sed kolportistoj venas pro propra profito.”
#000396
Ne ĉiu, tamen, kulpigis la kolportistojn. Karnavalo-ĉeestinto Jo Payne [ĝo pejn] opiniis: „Spektantoj de la karnavalo havas elekton, kaj se ili volas aĉeti sorĉvergojn kaj torĉojn, ili rajtas. Se la karnavalo-enspezo estis vere malpli ol en 2007, kulpis probable la aĉa vetero. Gepatroj saĝe ne permesis al siaj infanoj ĉeesti en tia vetero. Cetere stratvendistoj plibonigas la etoson kaj ĝuigas, kvankam multekoste, multajn infanojn kaj vizitantojn.”
#000397
Pleniĝis pasintjare japanaj ĵurnaloj per novaĵoj pri kvar Nobel-premiitoj: pri fiziko Nanbu Jooiĉiroo (87-jara), Kobajaŝi Makoto (68-jara) kaj Masukaŭa Toŝihide (68-jara); kaj pri kemio Ŝimomura Osamu (80-jara). Ĝis nun neniam venis samtempe kvar premiitoj el Japanio. Tamen malantaŭ la novaĵoj kuŝas premoj por japana scienco.
#000399
Grava problemo konsistas en tio, ke esploristoj elmigras el Japanio. En la lando mankas bona kondiĉaro por studi kaj tial multaj esploristoj elmigras al Usono, kaj neniam revenas. El la kvar premiitoj, du nun loĝas en Usono kaj unu el ili akiris usonan ŝtatanecon (do, li jam ne estas japano).
#000400
Cetere velkas intereso en Japanio pri scienco. En 2003 japanaj lernantoj akiris bonan rezulton en internacia ekzameno pri scienco, sed al la demando „Ĉu lernado de scienco donas al vi ĝojon?” nur 19 % de la 13-jaraj lernantoj respondis jese – 25 % malpli ol la internacia mezumo de 44 %. Krome al multaj lernantoj mankas sperto pri naturo. Komputado, televidado kaj legado en la ĉambro ne malfermas la naturan mondon al lernantoj kaj sekve ne kondukas tiujn al scienco.
#000401
Kulpas ankaŭ la japana registaro, kiu postulas nur tujajn rezultojn. La ministerio pri edukado kaj scienco distribuas monon al universitatoj laŭ klare videblaj rezultoj, kaj sekve tiuj postulas similajn de profesoroj. En tia situacio, multjaraj esploroj ne estas bonvenaj. Masukaŭa Toŝihide, unu el la kvar premiitoj, kritikas la nunan politikon: „Kiam fonto (baza esploro) mortos, la rivero mortos. Por scienco necesas 50 jaroj, 100 jaroj. Oni ne atendu tujan rezulton.”
#000402
En Burundo la biciklo iĝas kutima kaj plej ŝatata transportilo de granda parto de la loĝantaro. La klarigo estas simpla. La lando trairis militon dum 13 jaroj, kio ĉion fuŝas. La ekonomio ŝrumpis kaj la lando ne povas kovri sian buĝeton (ĉirkaŭ 53 % de la ŝtata buĝeto venas de ekstero). Evoluintaj landoj helpas per mondonacoj, sed la popolo de Burundo ne profitas, ĉar eta grupo enpoŝigas ĉion.
#000404
Prezoj triobliĝis, sed salajroj ne ŝanĝiĝis. Nur la salajroj de deputitoj, ministroj kaj ĝeneralaj direktoroj altiĝis kaj tio kaŭzas senĉesajn strikojn. Inter la prezoj, kiuj kreskis, estas tiuj de lupagoj, manĝaĵo kaj transporto. Multaj laboristoj ne povis pagi transport-kostojn el siaj loĝkvartaloj al la ĉefurbo Buĵumburo. Pro la nekapablo kunigi la du ekstremaĵojn de la monatoj, ili ekpensis pri bicikloj.
#000405
Tial naskiĝis du transportomanieroj: motorciklo kaj biciklo. Motorciklo tamen estas tro kosta, kaj pro tio ekaperis taksi-bicikloj, kiuj intertempe fariĝis tre popularaj. Tiamaniere eblas pendoli inter loĝ- kaj labor-loko en la ĉefurbo kontraŭ ekvivalento de nur 0,13 eŭroj.
#000406
Sed, malpli pozitive, la nombro de strat-akcidentoj kreskis, ĉar multaj taksi-biciklistoj ne konas la trafikan kodon. Rezulte la registaro decidis malpermesi biciklan trafikon en la ĉefurbo. En 2005 okazis manifestacioj por protesti kontraŭ tiu ĉi regulo, ĉar jam estis malfrue por subite haltigi biciklo-trafikon. La registaro ŝanĝis sian decidon, sed estas konsentite, ke biciklistoj ne eniros la parton de la ĉefurbo, kie trafiko estas granda.
#000407
Multaj familioj vivtenas sin per biciklo-taksiado, kaj multaj aliaj profitas de tiu ĉi malmultekosta servo trovebla en ĉiuj urboj en Burundo. Intertempe kreskas uzo de ĉiuj transportiloj, inkluzive busoj, kies ŝoforoj fojfoje mortigas biciklistojn, pretekstante, ke tiuj forprenas pasaĝerojn, kiujn ili povus ricevi.
#000408
Strikis pro malbonaj laborkondiĉoj kuracistoj kaj flegistoj ĉe publikaj malsanulejoj en Burundo. Sindikatanoj, laborprete vestitaj, venis al siaj hospitaloj, sed rifuzis helpi pacientojn, sidante grupe kaj kolere. Funkciis nur minimumaj urĝec-servoj por viktimoj de akcidentoj kaj por akuŝontoj.
#000409
La strikon estigis protestoj kontraŭ la malrapideco de la registaro apliki novan kaj jam subskribitan interkonsenton pri la labor- kaj viv-kondiĉoj de sanserva laboristaro. Kulpas ankaŭ malaltaj salajroj, kiuj ne ebligas al sanfakuloj pagi lukostojn aŭ lernkotizojn de siaj infanoj. En Burundo kuracisto ricevas ĉirkaŭ sesonon, flegisto ĉirkaŭ dudekonon de la salajro de parlamentano aŭ ministro, dum tiuj ofte neniam finstudis kaj eĉ ne vizitadis universitaton.
#000410
Tiu ĉi malegala divido de salajro fuĝigas eksterlanden la intelektularon. Multaj kuracistoj preferas labori en Ruando, kie ili perlaboras kvinoble pli, ol en Burundo. Aliaj, finstudinte en aliaj landoj, preferas ne reveni al sia hejmlando.
#000411
Sindikatanoj, konsciantaj la danĝerojn rilate publikan sanon, pardonpetis al la popolo, sed fine kulpigis la registaron. Intertempe multaj malsanuloj serĉas helpon ĉe privataj klinikoj aŭ, pro iliaj altaj kostoj, turnas sin al tradicia medicino. Cetere la striko, la tria en 2008, koincidas kun ĥolero-epidemio en orientaj provincoj de Burundo.
#000412
La milito en Burundo inter 1993 kaj 2005 kaŭzis financajn, homajn kaj materialajn damaĝojn. Burundo, antaŭe nomita lando de lakto kaj mielo, iĝis lando de sufero kaj malfeliĉo. Aparte suferas infanoj.
#000413
Ĉie en la ĉefaj urboj vidiĝas infanoj, kiuj almozpetas por akiri ion por manĝi, dum aliaj laboras kontraŭ manĝaĵo, kaj kelkaj ŝtelas. Oni distingas multajn kategoriojn de infanoj. Kelkaj havas gepatrojn, kiuj ne kapablas nutri siajn idojn aŭ pagi lernokotizon, kaj do ili sendas la infanojn por almozpeti en la urbojn, por ke tiuj resendu monon al la gepatroj.
#000414
Mi estis la pli granda, poste la plej granda infano de miaj gepatroj, do, vole-nevole, mi devis esti pli kuraĝa ol miaj gefratoj. Tio ĉi signifis ankaŭ tion, ke mi gvidis ilin al ĉiuj infanaj miskondutoj.
#000416
Nur okjara mi estis, kiam ni somerumis en iu bela ripozloko. Niaj dometoj estis sur monteto, meze de fabelece bela arbaro. Mi memoras pri la bonega, freŝa aero, kiun ni ĝuis en la arbaro promenante, precipe kun mia tre amata tria onklino. Ni ĉiam trovis kaj manĝis rubusojn kaj arbarajn fragojn, ege bongustajn.
#000419
Alvenis poste ankaŭ la plej juna onklino, la kvara fratino de mia Dolĉa Patro, kiu talente fortepianludis. Ĉe la piedo de nia monteto, en la granda domo, kie loĝis la proprietuloj de surmontetaj dometoj, preskaŭ ĉiuvespere okazis „hejma koncerto”. Ŝi ludis de Raĥmaninov ĝis Liszt, sed ankaŭ Chopin. La muziko estis aŭdebla ĉirkaŭe, ankaŭ ni aŭdis, sed ni ne aŭskultis ĝin, ja por ni la plej grava okupiĝo estis la ludo. Ni infanoj ludis inter la dometoj sur monteto precipe kaŝiĝludon. Inter la arboj estis multaj bonegaj lokoj por sin kaŝi. Okazis iutage, ke dum la ludado, subite ekpluvis. La nuboj treege rapide alproksimiĝis. Tipa, somera tempesto torentis sur la monteton. Ĉiuj ludantaj infanoj kuris en la domon, krom ni du. Nur la serĉanto kaj mi malsekiĝis en la pluvo. Li nepre volis kapti min, sed mi neniel volis esti trovita. Suzi, la servistino, jam kriegis, ke ni finu la ludon kaj revenu en la domon. Mia kunludanto obeis, sed mi ankoraŭ restis, kaŝante min malantaŭ grandega arbo. Sed la pluvo jam iĝis pluvego, do, mi decidis malkaŝiĝi kaj mi ekkuris al la domo. Eble duonvoje mi estis inter mia kaŝloko kaj la domo, kiam fulmo frapis ĝuste arbegon mian. La tondro preskaŭ surdigis min, kaj la vento de la fulmo ĵetis min surteren. Suzi teruriĝante elkuris kaj enportis min inter siaj brakoj al la domo. Ke mi estis ĝisoste malseka, ne estis tiel grava problemo, kiel la fakto, ke min trafis plorkonvulsio. Post unu horo, kiam miaj gepatroj hejmenvenis, ili trovis min ankoraŭ plorantan. Sekvonttage mi vizitis mian karbiĝintan arbegon. Tiam mi ne pensis pri la mirfakto, nur plenkreske mi konsciiĝis, ke nur sekundoj mankis, ke ankaŭ mi tie neniiĝu. Pro mia stulta „kuraĝo”, ĉar mi ne timis la pluvon.
#000420
Laŭ horoskopo mi estas kankro. Kiu tute ne okupiĝas pri ĉi tiu „malserioza scienco” – kiel multaj homoj nomas ĝin –, tiu ne scias, ke ni, kankroj, estas altirataj de la luno kaj la lunŝanĝojn ni forte sentas. La luno ne nur al la tajdo havas influon. Precipe la plena luno havas grandan influon ankaŭ al ni. Nome, ĝi ne lasas nin dormi. Pasas horoj, kelkfoje preskaŭ la tuta nokto, sen dormo. Tion mi ne sciis, sed spertis jam en frua infaneco.
#000422
Certe estis plenluna nokto, pri kio mi rakontas al vi. Mi memoras, ke miaj gepatroj ankoraŭ ne estis hejme. La societo, al kiu ili apartenis, konsistis el kelkaj junaj, geedzaj paroj, kiuj ofte renkontiĝis ĉe unu el ili.
#000423
En la najbara vilao loĝis la ĉefo de mia Dolĉa Patro. La fenestro de nia banĉambro estis en tiu parto de nia loĝejo, kie troviĝis ilia belega, florplena ĝardeno, ĉirkaŭanta la vilaon. Ili estis ege riĉaj. La ĉefo de mia Dolĉa Patro estis la posedanto kaj direktoro de la plej granda fabriko de la urbeto, kie mi naskiĝis kaj loĝis antaŭ la dua mondmilito. La direktoro havis du filojn, kun kiuj malofte, tamen kelkfoje ni kunludis. Ili apartenis al alia socia klaso. La direktoro estis ĉiam tre amika kun ni, sed lia edzino estis fierega, mi ne memoras, ke ŝi diris al ni infanoj eĉ unu afablan vorton. Ŝi estis la Sinjorino, kies hejmon prirespondecis la servistaro. Ankaŭ apud la knaboj estis guvernistino, kiu estis maljuna, tre malbela, tamen agrabla virino, la „Fräulein”. Ŝi parolis kun la knaboj nur germane. Kelkfoje ni, fratino kaj mi, estis invititaj al festa, posttagmeza manĝeto, kiam okazis naskiĝtago de la knaboj. Mi ekadmiris la loĝejon de veraj riĉuloj. Ĝi estis plenplena de persaj tapiŝoj, en la vitrinoj brilis la kristaloj, sur la muroj pendis grandegaj kaj belegaj pentraĵoj, kaj eĉ la meblaro diferencis de niaj simplaj, malmodernaj mebloj.
#000427
Alvenis la milito ankaŭ en nia urbeto. Multaj loĝantoj rifuĝis antaŭ ĝi. Tiam okazis, ke la unuan fojon vizitis nin la edzino de la direktoro. La fierega Sinjorino estis tute alia. Ŝiaj okuloj estis larmoplenaj. Ŝi ĉirkaŭbrakumis mian Dolĉan Patrinon kaj kisis ŝin, samtempe petante, ke nia familio atentu kaj gardu la vilaon, se eblas. Ili devas rifuĝi, pro certa cirkonstanco. Kiam mia Dolĉa Patrino rakontis al mia Dolĉa Patro la okazintaĵon, el ilia diskuto mi ekkomprenis tiun „certan cirkonstancon”.
#000428
Unue alvenis la germanaj soldatoj. Mi estis vokita al la najbara vilao, por paroli kun la oficiro, kiu enloĝiĝis en la belegan domon. Nur unu sola servistino restis en la tuta domo kaj ŝi vokis min, ĉar nek ŝi parolis germane, nek la oficiro konis alian lingvon ol la germanan. La servistino sciis, ke mi paroletas ankaŭ la germanan lingvon.
#000429
La oficiro estis serioza, sed kiam li vidis, ke la „interpretisto” estas knabineto, li ekridetis kaj milde demandis min:
#000430
„Kie estas la familio, kiu loĝas en ĉi tiu vilao?”
#000431
„Neee, ili ne estas judoj. Ili estas kristanoj!”, mi diris kun senkulpa mieno.
#000435
Por subteni mian respondon, mi eĉ faris la signon de la kruco kaj mi kunmetis miajn manojn, kiel mi vidis ĉe la katolikoj, ke la fingroj estas streĉe kunmetitaj kaj supren tenitaj, ne kiel mi protestantino kutimas, interfingrigite teni la preĝantajn manojn.
#000437
„La knaboj en la romkatolika preĝejo partoprenis la mesojn, kiel mesknaboj”, mi daŭrigis mian „pledoparoladon”, kaj mi ne mensogis, ĉar mi sciis, ke ili fakte estas judoj, tamen multaj gepatroj, ankaŭ nia najbara familio, kristaniĝis tiutempe, kun la espero, ke ili savos la vivon de siaj infanoj. Nur malmultaj el ili sukcesis saviĝi.
#000438
Mi eĉ ne konjektis, ke post semajno ankaŭ nia familio rifuĝos kaj nur post duonjaro ni hejmenvenos, vere, nur nian vivon savante.
#000440
La rusoj kanonis nian urbeton kaj kuglo de kanono trafis la subtegmenton de nia domo. Ĝi ne eksplodis, sed decidigis mian Dolĉan Patron, rifuĝante savi la vivon de la familianoj.
#000441
La brueton kaŭzis la tajpado en la najbara vilao. Kiu scias kion tajpis la direktoro malfrunokte?
#000445
En sia interesa artikolo pri evoluo de Israelo Josef Ŝemer tute preterlasis la palestinan problemon, kaj tio provokis logikajn reagojn. Kiel popolo kiel la juda, kiu tiom suferis dum sia tragika historio, povas tiom suferigi alian popolon, kiu neniel kulpas pri la juda tragedio? Kial Israelo daŭre rifuzas la pacproponon de 2002 de Araba Ligo, en kiu ĉiuj arabaj landoj proponas pacon, tio estas rekonon de la juda ŝtato, malfermon de limoj, interŝanĝojn politikajn, komercajn, kulturajn ktp, kontraŭ la simpla aplikado de la fama rezolucio 242 de Unuiĝintaj Nacioj (evakuo de ĉiuj teritorioj okupitaj dum la milito de 1967 kaj rajto por Israelo kaj Palestino vivi en sekuraj landlimoj)? Tiujn demandojn provas respondi Jean Daniel, franca ĵurnalisto kaj judo devenanta el Alĝerio, en brila eseo La prison juive (La juda malliberejo), kie li demandas sin, ĉu judoj havas ion specifan, kio distingas ilin de ĉiuj aliaj popoloj. La respondo estas jesa, sed la konkludo ankaŭ estas, ke tiu aparta identeco neniel donas al ili rajton humiligi, kolonii kaj kredi sin supera al la internacia juro. Pensi la malon precize estas la „juda malliberejo”. Israelo havas la jenan elekton: vivi sian judecon pozitive, malferme kaj tolereme, en la respekto de la internaciaj leĝoj kaj, laŭ la aŭtoro, de la judaj religiaj tekstoj, aŭ resti en la „malliberejo” ... kaj vivi en eterna milito.
#000447
La estraro de Burunda Futbala Federacio volas profesiigi siajn membrojn per la helpo teknika, financa kaj materiala de la Federacio Internacia de Futbal-Asocioj (FIFA). La projekto estis akceptita de FIFA dum 5-taga renkontiĝo de la trejnistoj, prezidantoj kaj ĝeneralaj sekretarioj de la futbalkluboj de unua divizio de Burundo enkadre de la kampanjo „Gajni en Afriko kun Afriko”. Inter la trejnistoj kaj spertuloj de FIFA, kiuj ĉeestis la renkontiĝon, estis la eksfutbalisto de Kameruno Jean Onguene Manga. En dokumento nomita la „Buĵumbura Deklaro”, la partoprenintoj decidis fari ĉion eblan por finpretigi rekomendojn al FIFA por profesiigi la burundan piedpilkludadon.
#000449
Ekde novembro 2008 Burunda Futbala Federacio starigis komitaton, kiu sekvas la efektivigon de la mezuroj, kiuj troviĝas en la „Buĵumbura Deklaro” Tiu ĉi rekomendas al ĉiuj futbalkluboj havi jurajn statutojn, kiuj pruvos, ke reale la klubo ekzistas jure kaj morale kaj tio ekde 2009.
#000450
Pri financoj la Burunda Futbala Federacio devigos al ĉiu klubo de la unua divizio disponigi almenaŭ bankokonton kaj regularon rilate la financan mastrumadon. La klubo devas havi sian propran grundon, spertan trejniston kaj la nombro de teamanoj devas esti ne pli ol 25, por ke ĝi estu akceptita en la federacio burunda. La deklaracio provizas la instruadon de trejnistoj, juĝantoj kaj aliaj bezonataj personoj por atingi la celon. „Burundo estas riĉa je personaj kaj materialaj rimedoj kaj oni bezonas nur aktivigi kaj motivigi ilin por atingi la celon,” konkludis Lydia Nsekera, prezidanto de la Burunda Futbala Federacio kaj Paul Saviote, Moustapha Bakayoko kaj Jean Onguene Manga nome de FIFA, kiuj subskribis la deklaron.
#000452
Laŭ mi la kaŭzo de la nuna financa krizo estas la nekontrolita kapitalismo, kiu regis en la mondo de la „oraj knaboj”. Nekontrolita kapitalismo egalas al komunismo. En mia lando oni simple atendas kaj ... esperas.
#000455
Oni respondu la demandon: kio estas mono? Laŭ novaj teorioj, mono estas nur valuta unuo en komputilo. Oni povas laŭplaĉe ŝovi monon de unu konto al alia. Pli klasika (kaj laŭ mia kredo ĝusta) teorio diras, ke mono estas „realigita plusvaloro”, pli simple dirante, oni devas produkti varon kaj vendi ĝin. La diferenco inter la kostoj por la produktado de varo kaj ties prezo, do la plialtiĝo de la valoro, naskas monon. La ŝtato do devas kalkuli, kiom da valoro estas realigata en la ekonomio, kaj presigi tian kvanton de mono. Unu el la kaŭzoj por la ciklaj krizoj estas malĝusta rilato inter reale produktata valoro kaj presita mono.
#000458
Do mono ne estas detruita dum la krizo. La ŝajne detruita mono neniam ekzistis.
#000461
En Japanio komenciĝis nova sistemo pri medicina ekzamenado, kiun oni mallonge nomas „Metabo-ekzameno”. Oni interpretas la vortojn „metabola sindromo” kiel tro da internaĵa graso.
#000462
Kiel la registaro traktos metabo-ulon?
#000465
Oni grupigas la ekzamenitojn jene: 1. Nepraj helpatoj – havas pli da ventromezuro ol la normo. – trafas du erojn el 2, 3 kaj 4 de la supra difino aŭ trafas unu eron el 2, 3 kaj 4 kaj fumas. 2. Instigataj helpatoj – havas pli da ventromezuro ol la normo. – trafas unu eron el 2,3 kaj 4 kaj ne fumas. 3. Informatoj – havas pli da ventromezuro ol la normo – trafas neniun el 2,3 kaj 4.
#000466
En Japanio ĉiuj civitanoj apartenas al iu sanasekur-organizaĵo, kaj supre menciitaj helpatoj kaj informatoj devas plibonigi sian sanstaton sub la gvido de tiuj organizaĵoj. Nepraj helpatoj devas havi konkretajn, plenumendajn celojn por bonigi sian vivmanieron pri manĝaĵoj, ekzercado ktp. Komence ili havos intervjuon kun sanflegisto kaj dietisto kaj poste ricevados ties konsilojn per telefono kaj interreto dum 3-6 monatoj. Instigataj helpatoj havas same intervjuon kaj poste mem klopodas bonigi sian vivmanieron. Informatoj ricevados informon pri la graveco de bona vivmaniero.
#000467
Se tiuj helpatoj ne obeas aŭ ne ricevas la konsilojn de flegisto kaj dietisto, pretekstante okupitecon de sia laboro, kaj se la nombro de metabo-uloj ne malmultiĝas, tiu sanasekur-organizaĵo, al kiu tiuj homoj apartenas, ricevos punon. Ĝi devos pagi pli da tarifo por helpi la sistemon pri maljunulara medicino. Tial maldikigi metabo-ulojn estas tre grave ne nur por tiuj uloj, sed ankaŭ por tiuj organizaĵoj.
#000468
Iuj kuracistoj kritikas tiun metabo-ekzamenon. Ili opinias, ke tiu „normala” ventromezuro ne havas sciencan bazon, kaj ili montras alian „fidindan” esploron, ke diketaj homoj estas la plej longvivaj.
#000470
Laŭ Instituto de Tut-Korpa Ekzamenado, la sanstato de japanoj en 2007 iomete pliboniĝis. Ĝis 2006 japanoj pli kaj pli malsaniĝis, ekzemple en 1984, 29,8 % de ekzamenitoj estis sanuloj, sed en 2006, nur 11,4 %. Tamen en 2007 tiu proporcio altiĝis je 0,4 %. La instituto atribuis la kialon parte al la metabo-kampanjo, dirante: „En 2006 naskiĝis kaj furoris la vorto ‚metabo’. Homoj en siaj 30-40aj jaroj emas tuj reagi al la novaĵo kaj komencas preni rimedojn kontraŭ dikiĝo kaj dika ventro. Krome nia ĝisnuna kampanjo pri sano sukcesis”.
#000472
Lastatempe japanoj pli kaj pli dikiĝis pro usonstilaj vivmaniero kaj manĝaĵoj kiel hamburgeroj, terpomflokoj kaj Koka-kolao. Jam multaj sentis sin tro dikaj kaj tre malbelaj kun dika ventro, do tiu kampanjo pri metabo havis grandan eĥon en la socio. Tiu vorto disvastiĝis kaj nun japanoj havas pli da konscio pri sano.
#000473
Fino de ramadano: ĉu festo de gejunuloj?
#000474
Miloj da islamanoj vestitaj per blankaj tunikoj dum festo fine de ramadano fluas pace kaj ĝoje tra ĉiuj ĉefaj urboj por komuna matena preĝo. En Burundo 90 % de la loĝantoj estas kristanoj kaj 10 % islamanoj, sed dum la festo oni pensus, ke la ĉefurbo iĝis islama.
#000475
La celebrado de ĉi tiu festo iĝis tradicia en Burundo ekde la eniro de islamo pere de komercistoj el Zanzibaro, kiuj eniris Rumonge (trans la Tanganjika Lago) por komercaj celoj kaj islamigis tieajn loĝantojn, kiuj poste disvastigis sian religion en ĉiuj regionoj, precipe en la ĉefaj urboj.
#000476
La festo fariĝis infana, ĉar por plenkreskuloj, post la matena preĝo, la festo finiĝas. Gepatroj (eĉ el malriĉaj familioj) devas aĉeti novajn vestaĵojn por siaj infanoj kaj multon elspezas por ili dum la festo, aĉetante tre bongustan manĝaĵon kaj donante al ili poŝmonon.
#000477
Ĉiuj adeptoj de la islama religio renkontiĝas (frumatene) en elektita loko (en granda urbo) por komuna preĝo, en kiu virinoj, infanoj kaj viroj partoprenas. Post la preĝo okazas grandega festeno, kie ankaŭ kristanoj estas invitataj, kaj tio estas simbolo de paco kaj bona kunekzistado inter la du religioj. Posttagmeze, bonvestitaj kaj belaspektaj junuloj vidiĝas en ĉiuj stratoj kaj vagadas je ĉiuj distraj lokoj (marbordoj, kinejo ...). Estas bona festo, sed multekosta por la gepatroj, kiuj devas ŝpari monon por tio. Laŭ informoj de kelkaj gepatroj, en riĉaj familioj la elspezoj por unu infano povas atingi 150 usonajn dolarojn, kaj por malriĉaj kaj mezriĉaj familioj, la elspezo ĉirkaŭas 20-30 dolarojn. Komercistoj multon enspezas, vendante multekostajn vestaĵojn kaj manĝaĵojn dum la festo.
#000478
La registaro ĵus ordonis, ke la festo estu konsiderata kiel feritago – ordono, kiun multaj personoj kritikis pro la fakto, ke en la nuna burunda kalendaro jam estas multaj ferioj pro mortigo de multaj gravaj personoj dum la milito; do necesas nuligi kelkajn festojn anstataŭ multobligi ilin, ĉar dum ĉi tiu festo nur 10 % de la loĝantoj festas, kaj la aliaj restas hejme, sen fari ion.
#000479
La 29an de novembro 2008, per amasa, solena ceremonio, oni proklamis beata fraton José Olallo Valdés [ĥosé olajo valdés] de la ordeno Hospitalana de Sankta Johano de Dio. Kvankam ja temis pri la unua tia ceremonio en Kubo, frato Olallo (pro sia bonkoreco de ĉiuj nomata „Patro”, kvankam li neniam pastriĝis) ne estis la unua kuba beatulo, ĉar la 28an de oktobro 2007 oni jam proklamis, sed en Romo, beata fraton José López Piteira [ĥosé lopes pitejra], unu el la 498 martiroj murditaj dum la civila milito en Hispanio. La eraro estas certe pardoninda, des pli ke nur lastatempe oni komencis pli ofte pritrakti tiajn aferojn ĵurnale.
#000481
Frato Olallo estis ricevita la 15an de marto 1820 en la orfejo Sankta Jozefo en Havano. Nenion oni scias pri la gepatroj: paperslipo trovita apud la bebo nur tekstis: „Li naskiĝis la lastan 12an de februaro kaj ne estas baptita.” La familinomon Valdés li ricevis memore al la episkopo Jerónimo [ĥerónimo] Valdés, fondinto de la orfejo.
#000482
Dum preskaŭ 54 jaroj, ekde 1835, kiam furiozis ĥolera epidemio, frato Olallo dediĉis sin al flegado de malsanuloj kaj malriĉuloj en la hospitalo de la komunumo hospitalana en la nuna urbo Camagüey [kamagŭéj]. Dum la malsukcesa dekjara sendependiga milito (1868-1878) la frato, kiun ĉiuj opiniis sanktulo, prizorgis vunditojn el ambaŭ armeoj, kaj iufoje evitis amasan murdadon de civiluloj. Krome, li riskis sian vivon, kiam li zorgis kaj lavis la kadavron de la fama ribelulo Ignacio Agramonte, forĵetita surstrate de la koloniaj militistoj. Je lia morto la 17an de marto 1889 la tuta urbo marŝis procesie post la ĉerko, kaj per publika monkolektado oni starigis memorigan monumenton. Ankaŭ lian nomon portas kaj placo kaj strato.
#000483
Fraton Olallo oni agnoskas beatulo pro la mirakla resanigo de la infano Daniela Cabrera Ramos, suferinta pri kancero kaj renaj problemoj.
#000484
La solenan ceremonion, tiunokte elsenditan de la tutlanda televidkanalo 15, ĉeestis, krom la kuba episkoparo kaj helpepiskopoj amaso da fiduloj.
#000485
Butikisto el Karloreĝo (Charleroi) en la sudo de Belgio fiksis ŝtelinton al lanterna fosto en la plej vizitata placo de la urbo. La ŝtelinto dum pli ol duona horo duonnude lamentadis, kun ŝildo surbruste: „Mi estas ŝtelinto”. La drogdependa krimulo estis forpreninta komputilon de butikisto, kiu jam plurfoje spertis ŝtelon.
#000486
Diris al la gazetaro la vendisto: „Li estis la deka ŝtelanto en mallonga tempo, kaj la polico nenion faras. Por mi nun sufiĉis; mi kaptis la ŝtelinton kaj fiksis lin per multaj plastaj ligiloj al meritita pilorio.”
#000487
La ŝtelinto estis liberigita post iom da tempo de preterpasantoj, kaj probable do denove eskapos senpune. La butikisto tamen riskas punojn pro kaperado, limigo de libereco kaj torturado. „Dura lex, sed lex”, diris jam la romianoj: la leĝo estas dura, sed ĝi restas la leĝo ...
#000488
Plioftiĝas en ĉiuj landoj de Balkanio tiel nomataj pagitaj murdoj aŭ murdoj laŭ mendo. Laŭ fakuloj varias la kosto: inter 50 000 eŭroj por murdi per embusko ĝis miliono da eŭroj por murdi per eksplodaĵo aŭ kaŝpafisto. Konfliktoj, koleroj, venĝoj, kaj forigo de tiuj, kiuj tro scias pri diversaj fiaferoj, kialas por dungi murdiston.
#000489
La prezo ankaŭ dependas de la statuso de la viktimiĝonto. Forigi politikiston plej kostas: politikistoj estas ofte gardataj kaj do la prezo tion spegulas. Tre malofte la polico sukcesas kapti murdinton, malgraŭ tio, ke la albanaj instancoj identigis en la lastaj jaroj 23 murdojn laŭ mendo. Viktimoj inkluzivas ekleziulon islaman, industriistojn kaj prezidantojn de sport-federacioj.
#000490
La murdistoj fariĝas pli profesiaj. Ofte ŝajnas, ke la viktimoj mortis ne pro murdo sed dum rabado, pro akcidento aŭ eĉ pro naturaj kialoj.
#000491
Krom la menciitan recenzaron, la libro enhavas solidan raporton pri la historio de Biblioteko Hector Hodler, kaj Kiel nin organizi?, resumon pri la evoluo de la UEA-statutoj. En ĝi iom ĝenis min la oftaj komparoj inter UEA-strukturo kaj ŝtata reĝimo. UEA ne estas ŝtato; multe pli interese estus kompari ĝin kun aliaj civitanaj internaciaj organizaĵoj kaj kun la ĝenerala asocia vivo de la landoj, kie ĝi havis sidejon (do tiurilate estas bonvena la iom ampleksa klarigo pri nederlanda asocia juro). Fine estas dek pli leĝeraj artikoloj pri unuopaj jaroj. Kelkaj el tiuj (almenaŭ 1942 kaj 1955) estas iom tro bagatelaj por inkluzivi en libron, sed tiu pri 1959 kredeble estas la plej bona peco verkita de Ziko ĝis nun.
#000494
Estas Schmidt, kiu diris ke „homoj, kiuj havas viziojn, devus konsulti kuraciston”, kaj se Ziko subtenas tiun vidpunkton, oni komprenas lian megalofobion (la tendencon bagateligi ĉion, precipe la atingojn de aliaj; kontraste megalomanio estas la tendenco grandiozigi ĉion, precipe sin mem). La megalofobio estas bridita kaj pozitive funkcias en 1959: Fighiera en Varsovio, kiu priskribas la preparadon de la Zamenhof-jubilea Universala Kongreso. Ziko klare komprenigas, kiuj estas liaj herooj kaj malherooj, sed la herooj ne estas superhome perfektaj, kaj la malherooj ne estas demonoj. Eĉ la ĉefa malheroo Gian Carlo Fighiera – kiu iris naivega al Varsovio kaj revenis paranoja – estas priskribita kiel diligenta kaj kapabla Konstanta Kongresa Sekretario. Megalofobio en Esperantujo kutime signifas ankaŭ Lapenna-fobion, kaj aliloke en la libro Ziko tion montras abunde; sed en ĉi tiu artikolo Ivo Lapenna estas la plej pozitiva rolanto.
#000496
Resume, la libro estas havindega por ĉiu, kiu interesiĝas pri UEA kaj ĝia historio, kvankam nepras kritike legi ĝin. Sed tio ja rekomendindas pri historiaj studoj entute.
#000498
Dum longa periodo travivas la provinco Nord-Kivuo en la orienta parto de Demokrata Respubliko Kongo terurajn militojn. Batalas la nacia armeo de DR Kongo kontraŭ la terura militgrupo de eksgeneralo Laurent Nkunda. Subtenas la eksgeneralon la najbara lando Ruando.
#000500
Unue la ribelantoj pretendis protekti sian minoritatan etnan grupon, konsistantan el tutsioj. Ili celis ankaŭ rehejmigi eksmilitistojn, kiuj batalis por prezidanto de Ruando mortigita, kiam oni faligis lian aviadilon. Sed nun la nacia armeo ne plu kapablas kontraŭstari la ribelantojn kaj, anstataŭ protekti la popolon, mem prirabas kaj atakas la pacajn civitanojn.
#000501
Hodiaŭ du gravaj distriktoj, Rutshuru kaj Masisi, de kiuj dependas Nord-Kivuo, estas forlasitaj de la armeo kaj tute en la manoj de la ribelantoj. Tio signifas, ke en Goma, la provinca ĉefurbo, prezoj de nutraĵoj duobliĝis kaj duono de la popolo estas senlabora. La ribelantoj starigis barilojn ekster la vilaĝo Kibumba, 20 km for de Goma, kaj devigas komercistojn, kiuj volas trapasi, pagi pli ol la mezan monatan enspezon en DR Kongo, proksimume 15 eŭrojn.
#000502
En la distriktoj teorie „liberigitaj” de la ribelantoj okazas teruraĵoj. Homoj estas buĉataj, virinoj seksperfortataj; suferas ankaŭ infanoj, tiel ke la popolo forlasas siajn hejmojn kaj fuĝas en la arbarojn aŭ eĉ en najbarajn landojn, ekzemple Ugando kaj Ruando. Multaj restas tamen internaj rifuĝantoj.
#000503
Pri teruraĵoj en la parto regata de „liberigintoj” mi povas raporti. Almenaŭ 720 homoj estas amasbuĉitaj en urbeto Kiwajna la 5an kaj la 6an de novembro 2008. Samtage estas murdita la urbetestro de Kiringa, Segihobe Joseph: ankaŭ estas murdita en la familia hejmo lia infano. Laŭ onidiroj, post la murdo, la atakintoj fortranĉis seksorganojn kaj langojn.
#000504
Ne eblas tion kompreni. Cetere oni demandas sin, kiamaniere la murdintoj iam povos reeniri normalan socion. Kaj ĉio ĉi okazas, dum blukaskuloj de Unuiĝintaj Nacioj, deĵorantaj en DR Kongo, apenaŭ reagas por protekti la popolon. Tio, kion ili faras, estas foti aliajn eventojn por realigi belajn filmojn.
#000505
Aliflanke, eĉ en la ĉefurbo la kutima, fiksa telefonservo estas celobjekto de plendoj, ĉar la atendolisto de dezirantoj havi propran, hejman telefonaparaton ĉiam kreskas. De tempo al tempo oni disponigas limigitan kvanton da pliaj instalaĵoj hejmaj por difinita urboparto, kun rigora selektado de bonŝanculoj laŭ difinitaj kriterioj (la graveco de la laborposteno de la deziranto, ekzisto de malsanuloj ktp).
#000510
Albanaj edzinoj por serbaj fraŭloj
#000514
La vilaĝo Bogalinac en Serbio konsistas el 163 loĝantoj. Tie vivis antaŭ 17 jaroj 255 homoj kaj en 1948 700. Malkreskas la loĝantaro de la vilaĝo kiel en tuta Serbio, kaj samtempe kreskas la meza aĝo de la popolo.
#000515
Pro tio serbaj fraŭloj nun serĉas albanajn novedzinojn. Tion faris ekzemple Ĵikica Radojkoviĉ, kiu edziĝis al albana knabino Gentiana. Li konatiĝis kun ŝi en Shkoder [ŝkoder] en norda Albanio, kien li iris laŭ propono de amikoj. Gentiana enamiĝis al sia edzo ekde la unua tago, eklernis la serban kaj konvertiĝis al la ortodoksa eklezio. Ŝi nun zorgas pri la hejma mastrumado kaj paŝtado de la ŝafaro.
#000516
Ne ĉiuj loĝantoj de Bogalinac konsentas pri tiaj geedziĝoj. Ili timas, ke tiamaniere albanoj asimilos la serban popolon. Ili eĉ diras, ke en Serbio estas fondata „Nova Kosovo”. Aliaj vilaĝanoj tamen bonvenigas la albanajn edzinojn, dirante, ke tiuj bone adaptiĝas al vilaĝo, moroj kaj vivmaniero serbaj. Ene de duonjaro la edzinoj bone parolas la serban kaj vizitadas regule la preĝejon.
#000517
Miksaj geedziĝoj inter albanoj kaj serboj estas jam malnovaj. En 2007 en la vilaĝo Buĝevo kolektiĝis 40 tiaj paroj. La edzoj raportis feliĉe pri siaj spertaĵoj, dirante, ke serbaj virinoj ofte revas pri vivo en grandaj urboj kaj ne volas naski bebojn de tiel nomataj montaranoj.
#000518
Anoncis sian prezidanto-kandidaton la ĉefa opozicia partio en Burundo. La Fronto por la Demokratio en Burundo deklaris eksprezidanton Domitien Ndayizeye kandidato por la balotoj okazontaj en 2010.
#000519
Ndayizeye naskiĝis en 1953 kaj servis la Burundan Respublikon kiel vicprezidanto inter 2001 kaj 2003 kaj kiel prezidanto inter 2003 kaj 2005. Laŭ la konstitucio li ne rajtis kandidatiĝi kiel prezidanto en 2005.
#000520
Li fariĝis prezidanto pro la tiel nomata Arusha-interkonsento, kiu celis repacigi la landon kaj specife la hutuan kaj la minoritatan tutsian etnojn. Okazis du mandatoj, kiam prezidis membro de la tutsia etno, kun hutua vicprezidanto; kaj poste inverse, hutua prezidanto (Ndayizeye) kun tutsia vicprezidanto. Ilia tasko estis organizi demokratian voĉdonadon kaj krei novan konstitucion, fine aprobitan per 92 % de la popolo en 2005.
#000521
Post la prezidanta mandato Ndayizeye fariĝis senatano. Tamen, pro influo de la tiama prezidanta partio, la senato retiris la parlamentan protekton de Ndayizeye, kaj li estis arestita. La registaro akuzis lin, ke li volis ĝin renversi, kaj kondamnis lin al dumviva enkarcerigo. Post naciaj kaj internaciaj protestoj li estis post kvin monatoj liberigita.
#000522
Elirante el la prizono, Ndayizeye diris: „Mi forlasis politikan karieron, kiam mi eksprezidantiĝis en 2005, ĉar tiam mi faris grandegan laboron por mia lando. Post mia malliberigo pro falsaj akuzoj mi decidis denove aperi en la politika mondo.”
#000523
Ndayizeye estas gaja homo, subtenata kaj de sia etno kaj de tutsioj, kiujn li helpis dum sia prezidanteco. Multaj kredas, ke li havas grandan ŝancon en 2010 denove prezidi la landon.
#000524
Fine eblas esperi, ke baldaŭ ĉesos 13-jara interna milito en Burundo, dum kiu mortis pli ol 300 000 homoj. En decembro 2008 la lasta aktiva ribelanto-grupo, la Nacia Forto por la Liberigo de la Hutu-popolo, kaj la registaro de Burundo konsentis respekti pac-interkonsenton subskribitan antaŭ du jaroj.
#000525
Prezidanto Pierre Nkurunziza kaj la ribelestro Agathon Rwasa anoncis, ke malarmado rapide komenciĝos. La prezidanto donos 33 politikajn postenojn al membroj de la Nacia Forto pro ĝia rolo en la pacprocezo kaj liberigos ĉiujn kaptitajn ribelintojn.
#000526
Nacia Forto estas petita ŝanĝi sian nomon kaj fariĝi politika partio, kion ĝis nun ĝi rifuzis, tiel barante la vojon al paco. Post kvinhora diskuto la ribelintoj promesis forigi ĉi tiun lastan obstaklon kaj ja ŝanĝi la nomon, kio pli akordiĝos kun la nuna konstitucio.
#000528
Tio ne estas la unua fojo, ke la registaro kaj la ribelantoj interkonsentis pri paco. Ĉi-foje, tamen, la interkonsento verŝajne eltenos. Laŭ porparolanto de la ribelintoj: „Burundanoj bezonas pacon. Ni devas kombini niajn fortojn por havigi tion al ili.”
#000529
Konsentis eksterlandaj observantoj. La sud-afrika ministro Jeff Radebe opiniis: „Ne estas interkonsento inter la registaro kaj la ribelantoj sed inter burundanoj, kiuj suferas jam delonge. Politika stabileco en Burundo signifas stabilecon ankaŭ en la regiono kaj en Afriko ĝenerale.”
#000530
Preskaŭ ĉiuj politikaj partioj en Burundo salutis la atingitan paŝon, sed maltrankviliĝis pro la 33 postenoj promesitaj al la ribelintoj. Ili opinias, ke pro tio eblus denove malpaciĝi.
#000531
Unuafoje en Burundo okazis beleckonkurso. Laŭ la organizintoj ĝi celas montri al eksterlandanoj, ke ankaŭ en Burundo regas paco. Ĉeestis la eventon en Buĵumburo ministroj, ambasadoroj kaj la reprezentanto en Burundo de la ĝenerala sekretario de Unuiĝintaj Nacioj.
#000532
Enskribiĝis al la konkurso 82 fraŭlinoj, el kiuj 20 partoprenis la finalon. La fraŭlinoj devis montri inter aliaj lingvajn kapablojn (pri la burunda, franca kaj angla lingvoj) kaj posedi minimuman mezgradan instru-diplomon.
#000533
Venkis Alida Kaneza, kiu reprezentos sian landon dum diversaj kulturaj kaj sportaj eventoj kaj partoprenos ankaŭ internaciajn beleckonkursojn.
#000534
En la urbo Svitavy (okcidenta Moravio) oni solene malfermis novan Esperanto-muzeon. En ĝi oni lokis la bibliotekon de Jaroslav Šustr (5800 volumoj) kaj aliajn valorajn ekspoziciaĵojn. Ili troviĝis ĝis nun en la urba muzeo en Česká Třebová.
#000535
Al la nova muzeo oni disponigis salonon en unu el la plej belaj historiaj konstruaĵoj en Svitavy, la Ottendorfer-biblioteko, portanta la nomon de mecenato, kiu ĝin konstruigis en 1892. Siatempe ĝi posedis la plej ampleksan kolekton de germanlingvaj libroj (22 000 volumoj) en Moravio.
#000536
La muzeo konsistas el du partoj. La unua, pli granda, servas kiel ekspoziciejo. En ĝi estas 13 surmuraj informpaneloj, 5 tablovitrinoj kaj vico de vitroŝrankoj. La unua ekspozicio strebas doni al vizitantoj bazajn konojn pri Esperanto kiel lingvo kaj movado. De la planlingvaj projektoj antaŭ Zamenhof ĝis la nuntempa Esperanto-aktivado. Meze de la muzeo estas lokita granda busto de L. L. Zamenhof, kiu devenas plej probable de la jaro 1921 (de la 13a UK en Prago). Kiel pliajn unikaĵojn ni menciu almenaŭ la tutan jarkolekton 1912 de la japana kolora mane bindita „Ĉiumonata internacia gazeto ORIENTA AZIO” kaj originalon de la unua lernolibro de Esperanto en la ĉeĥa lingvo fare de F. V. Lorenz (1890).
#000537
La ĉefa konstruaĵo de la urba muzeo kaj galerio situas en najbareco de la Esperanto-muzeo kaj enhavas du daŭrajn ekspoziciojn: pri la plej konata naskito el Svitavy kaj savinto de centoj da judoj Oskar Schindler kaj pri tolaĵlavado kaj lavmaŝinoj. Aldone al ili la Esperanto-muzeo prezentas la trian daŭran ekspozicion en Svitavy.
#000539
Baldaŭ estos organizita ekspozicio pri du paralelaj temoj: „Kvardek jaroj de Ĉeĥa Esperanto-Asocio” kaj „Esperanto kaj junularo”. Tiu devus daŭri ĝis la ĈEA-konferenco, kiu okazos en Svitavy de la 9a ĝis la 11a de oktobro 2009.
#000540
Se vi pretas helpi per ajna mesaĝo (gratulo, interesiĝo k.a.), bonvolu uzi prefere ambaŭ retadresojn: muzeo@esperanto.cz kaj esperanto@muzeum.svitavy.cz. La koresponda adreso estas: Esperanto-muzeo, Máchova alej 1, CZ-568 02 Svitavy, kaj la TTT-ejo: muzeum.esperanto.cz
#000541
Rusio estas la plej granda lando en la mondo kaj do limas multajn aliajn, ekzemple Norvegion en Eŭropo, Japanion en Azio kaj eĉ Usonon en alia kontinento.
#000542
Rusio deklaras partnerajn, egalrajtajn rilatojn kun ĉiuj siaj najbaroj. La ministrejo pri eksterlandaj aferoj konfirmis, ke plene estas konsentitaj per traktato kaj markitaj sur la mapo la limoj kun Norvegio, Finnlando, Pollando, Mongolio, Norda Koreio kaj Ĉinio.
#000543
La traktato kun Estonio estas preta jam de kelkaj jaroj, sed dum ratifado estonoj enigis en la dokumenton eblecon pri ter-pretenda proceso kontraŭ Rusio. Do la laboro haltis. Nun Eŭropa Unio ne havas precizan limon kun Rusio, malgraŭ tio, ke la Unio ne rajtis membrigi Estonion sen traktate interkonsentitaj limoj kun ĝiaj najbaroj.
#000544
Lim-markado daŭras kun Litovio kaj Kazaĥio kaj daŭros kun Latvio. Kun Ukrainio traktato estas subskribita kaj validas, sed la limo ankoraŭ ne estas markita. Forestas simila traktato pri maraj limoj en Azova kaj Nigra Maroj. Kun Abĥazio kaj Sud-Osetio estas apartaj interkonsentoj pri la trairo de la limo.
#000545
Traktato kun Kartvelio en la nunaj kondiĉoj ne estas klara. Kun Azerbajĝano estas interkonsentitaj pli ol 80 % de la limo. Diskutoj kun Azerbajĝano forestas, sed estas demandoj, kiuj bezonas solvojn. Unu estas la kuniĝo de la limoj rusa, kartvela kaj azerbajĝana.
#000546
Kun Japanio oni ne laboras pro pretendoj de Tokio pri la sudaj kurilaj insuloj. Ne estas klara ankaŭ la limo kun Usono. La interkonsento pri maraj spacoj estas subskribita en 1990, sed ankoraŭ ne validas.
#000547
Unu el la sekvoj de la monda financa krizo (vidu MONATO 2008/12, p. 15) estis la kolapso de Fortis, unu el la plej grandaj belgaj bankoj. Por eviti financan katastrofon la belga registaro en septembro aĉetis grandan parton de la banko, tiel ke ĝi iĝis posedanto de 99,93 % de la akcioj. Poste, en oktobro, ĝi vendis 75 % de la akcioj al la banko BNP Paribas. La manovro unuavide sukcesis. Ĝi almenaŭ sukcesis kvietigi iomete la financan horizonton kaj savis la situacion.
#000548
Juĝistoj tamen deklaris la vendon de Fortis al BNP Paribas nejusta, ĉar la ŝtato vendis ĝin sen interveno de la akciuloj. Sekva paŝo do estos aprobo aŭ malaprobo fare de la ĝenerala kunsido de Fortis en februaro 2009. Sed montriĝis, ke funkciuloj de la ĉefministro intervenis ĉe la juĝistoj, eble kun la celo atingi pli favoran verdikton. Tio ne plu influas la vendon mem, sed estas malrespekto al la konstitucia principo de la apartigo de la povoj: la leĝodona povo ne rajtas interrilati kun la jurisdikcio. Pro tio la pozicio de kelkaj ministroj, inkluzive de la ĉefministro Yves Leterme kaj de la tuta registaro, nun estas pridemandata, kaj la registaro preferis demisii. Estas nun la tasko de la reĝo, kune kun speciale taskigita iama ĉefministro Wilfried Martens, kunmeti provizoran novan registaron.
#000549
Ĉie en la mondo ekzistas homoj, kiuj ne havas propran loĝlokon kaj devas tamen ie tranokti. En la urbo Kremenĉuk, en la provinco Poltava, oni provis nombri, kiom da tiaj homoj vivas tie.. Dum du tagoj policanoj okupiĝis pri la nombrado. Ili trovis en keloj, subtegmentoj aŭ surstrate entute 98 tiajn personojn. La polico ilin fotis, prinotis kaj liberigis. Jen verŝajne la unua fojo, ke oni provis tiel nombri senhejmulojn en Ukrainio.
#000550
La prezidanto de Ukrainio, Viktor Juŝĉenko, respondis plurajn interretajn demandojn senditajn de ordinaraj civitanoj. La plej populara demando, de proksimume 85 000 ukrainoj, estis: „Kiom ni, simplaj homoj, pagu al vi kaj al ĉiuj deputitoj de la supera parlamento, por ke vi ĉiuj por ĉiam forlasu nian landon?” Responde la prezidanto opiniis, ke la demando devenis ne de ukrainoj kaj tiuj celis simple provoki. Li aldonis, iom nebule: „Ni devas plibonigi la rilatojn inter la potenculoj kaj la simplaj homoj.”
#000551
Malgraŭ la malbona vetero kolektiĝis en la ukraina ĉefurbo centoj da viroj – sol-patroj, kiuj postulis, ke la instancoj ilin atentu. Kial, ili demandis, sol-patrinoj havu pli da rajtoj ol sol-patroj? Cetere ili atentigis, ke la prezidanto aperigis apartan ukazon favore al speciala tago – la tago de la patro. Se la parlamento aprobos la tagon, ĝi okazos verŝajne la 27an de oktobro.
#000552
Ukraino, kiu perfortis kaj mortigis centon da viktimoj, estas kondamnita al dumviva enkarcerigo. Tiu ĉi „rekordo” superis tiun de fifama murdisto el la sovetia epoko, iu Ĉikatilo, kiu laŭkonfese mortigis 55 homojn. La ĵus enprizonigito, kiu laboris en miliciejo, antaŭ maldungo pro falsado, pereigis minimume 100 viktimojn inter 1984 kaj 2005. Apartaj informoj pri 40 viktimoj estis prezentataj dum la proceso.
#000553
De jarcentoj la vilaĝo Grinzing [grincing] estas alloga vidindaĵo por turistoj, kiuj vizitas Vienon. En gastejoj la vitistoj vendas la propran vinon laŭ privilegio donita de la germana imperiestro Jozefo la Dua en la 18a jarcento. La ekstera signo por tio estas konifera fasko. Oni nomas tiujn ejojn germane Buschenschank aŭ Heuriger (drinkejo por ĉi-jara vino).
#000554
Dum la lastaj jaroj multaj vitistoj ne povis vivi de la vendado de propra vino. Ili proponas vinon el aliaj regionoj de Aŭstrio aŭ eĉ de eksterlando. Heuriger iĝas tial normala restoracio. Ofte ankaŭ la juna generacio ne volas peze labori en vitejo aŭ stari la tutan vivon en gastejo. Krome la konsumado de alkoholaĵoj eksmodiĝas. La sekvo estas la alikonstruado de vitistaj domoj al loĝdomoj por riĉuloj. El 180 Heuriger antaŭ 30 jaroj restas en 2009 nur 12. Sur la vitejoj kreskas arboj – la Viena Arbaro etendiĝas.
#000555
Turistoj, kiuj buskvante venas al Grinzing, ne multe rimarkas. La fasadoj de la ĉarmaj vitistaj dometoj estas bele renovigitaj. Apude en ampleksa restoracio oni trinkas aliregionan vinon, aŭskultante laŭtan muzikon, laŭdire tipan por Vieno.
#000556
La Asocio de la amikoj de Grinzing atentigas pri la ŝanĝoj en la vilaĝo kaj volas, ke ĝi fariĝu mondheredaĵo sub aŭspicio de Unesko. Tiel konserviĝu la originala impreso de vitista vilaĝo.
#000557
Europeana: kultura heredaĵo iĝos alirebla por ĉiuj
#000560
En decembro 2008 estis prezentita la retpaĝo , kunlabora projekto de grandaj sciencaj institutoj, arĥivoj, bibliotekoj, muzeoj ktp, subtenata de Eŭropa Unio. Oni intencis igi ĝin la centra serĉilo por trovi informojn stokitajn en cifereca formo ĉe la partneroj. Bedaŭrinde, la sistemo jam la unuan tagon kolapsis pro la amasa interesiĝo kaj je la jarŝanĝo funkciis nur simpligita versio.
#000561
Komence tio okazis eksperimente kaj per diversaj teknikoj (kaj i.a. evidentiĝis, ke skanado de mikrofilmoj ne donas bonan rezulton), sed intertempe establiĝis ĝenerale akceptataj proceduroj. Bonaj ekzemploj de lokaj iniciatoj estas la malnovaj gazetoj de la urbo Oostende (god.biboostende.be/, tiam precipe franclingvaj) en Belgio kaj Roermond () en Nederlando. Ankaŭ pluraj gazetoj mem en iu formo disponigas la enhavon de siaj malnovaj numeroj al la publiko, ekzemple la brita The Times, la usona New York Times kaj la germana Der Spiegel.
#000565
Same kiel en aliaj landoj, ankaŭ en Belgio sentiĝis la bezono pli sisteme aliri la taskon de ciferecigo. La 14an de novembro 2008 la Belga Reĝa Biblioteko () organizis studotagon, dum kiu la projektoj estis prezentitaj. En 2007 oni komencis ciferecigi kelkdekojn da titoloj de la belga gazetaro inter 1830 kaj 1950. Tute ne estas la kompleta gazetaro de tiu epoko: konsiderante la disponeblajn rimedojn, oni elektis la plej gravajn gazetojn laŭ lingvo, laŭ regiono, laŭ ideologio, ktp.
#000566
Ĝis nun unu miliono da paĝoj estas skanitaj kaj en 2009 ili iĝos konsulteblaj interrete. Ne nur videblos la bildo de la gazeto, sed danke al optika tekstorekono eblos ankaŭ traserĉi la tekstojn. La tekstoj ne estas centelcente ĝustaj (tio plurobligus la kostojn), sed tamen sufiĉe ĝustaj por igi esplorojn fidindaj. Kunlabore kun specialigita esplorinstituto () oni disponigos ankaŭ ĉiujn cenzuritajn kaj kaŝajn gazetojn, kiuj aperis en Belgio dum la du mondmilitoj.
#000567
La tempolimon (ĝis 1950) oni ne fiksis hazarde. Unue estas teknika kialo. Dum la amplekso de la malnovaj gazetoj malofte superis dek paĝojn, ĝi kreskis dum la dua parto de la jarcento al plurdekoj da paĝoj kaj fine de la jarcento semajnfinaj gazetoj de pli ol cent paĝoj ne estis esceptaj. Ciferecigo de tia giganta kvanto kun la nunaj rimedoj ne eblas.
#000568
Ekzemplo de landa projekto: Kroatio
#000573
Meze de 2008 en Zagrebo estis prezentita la interreta portalo „Kroata kultura heredaĵo” (), kiu donas aliron al ciferecaj kolektoj de kroataj arĥivoj, bibliotekoj kaj muzeoj. Elstara parto de ĝi estas la jarkolektoj 1950-2007 de la gazeto Glas Podravine. Tiel Kroatio jam montras je landa nivelo kion Europeana celas atingi je eŭropa nivelo. Samtempe tamen aperis problemo: la enhavo de povas esti interesa ne nur por kroatoj sed ankaŭ por personoj en la tuta mondo, kiuj iel interesiĝas pri la lando kaj ĝia historio kaj kulturo, sed konsulti ĝin sen koni la kroatan lingvon apenaŭ eblas.
#000574
En decembro 2008 Germanion terurigis atenco ĝis tiam neimagebla. Razkapulo sonorigis ĉe la loĝejo de la policestro de la bavara urbo Passau, apud la german-aŭstra landlimo. Li insultis la policanon per obscenaj dekstrismaj blasfemoj kaj provis murdi lin per tranĉilo. Mirakle la policestro transvivis la atencon, ĉar la tranĉilo je kelkaj centimetroj maltrafis la koron. La krimulo fuĝis kaj ĝis nun, kiam estas verkata tiu ĉi teksto, ne estas trovita.
#000575
Per tiu atenco la dekstrisma perforto atingis novan dimension. Novnazioj en Germanio ĝis nun murdis aŭ vundis „nur” eksterlandanojn, sed nun unuafoje viktimo fariĝis reprezentanto de la ŝtato; tion Germanio antaŭe konis nur pri la tiama maldekstrisma Ruĝa Arme-Frakcio (RAF), kiu antaŭ pluraj jardekoj sange batalis kontraŭ la ŝtato, murdante oficialulojn. La nuna atenco trafis policestron, kiu en sia regiono rigore persekutis novnaziojn kaj batalis kontraŭ la ekstremdekstra partio NPD (Nacidemokrata Partio de Germanio). En la retpaĝoj de NPD ofte oni kalumniis la policestron.
#000576
La bruna partio ja estas observata de la (ŝtata) konstituci-protekta servo, kiu konstante karakterizas ĝin danĝera, tamen NPD jam delonge havas deputitojn en pluraj parlamentoj de federaciaj landoj, precipe en orienta Germanio. La bruna sceno fariĝis amasmovado. Al nazi-koncertoj venas centoj, fojfoje miloj da homoj. Ili estas ne nur partianoj de NPD, sed ankaŭ multaj perfortuloj, kiel la konataj razkapuloj, kiuj brutale persekutas kaj bategas eksterlandanojn kaj murdas iujn (en 2008 preskaŭ ducent). La bruna movado firme enradikiĝis en Germanio.
#000577
Ne nur en Germanio. Ekde kiam en la 1980aj jaroj la franca Front National (FN) de Le Pen havis konsiderindajn sukcesojn, dekstrismaj partioj en tuta Eŭropo establiĝis kaj stabiliĝis. Ŝtat-nivele ili ofte atingas en elektoj inter dek kaj dudek procentojn, fojfoje eĉ pli. Limoj inter dekstraj popolismaj kaj radikalaj ideologioj malaperas. Jen estas ekzemple Vlaams Belang en Belgio, popolisma partio DF en Danio, Lega Nord en Italio, la partio Fidesz en Hungario kaj BZÖ en Aŭstrio. Kio interligas ilin? Estas precipe agitado kontraŭ enmigrintoj, islamofobio kaj polemiko kontraŭ eksterlandanoj, kiujn ili misfamigas kiel propekajn kaprojn, kiuj kulpas pri ĉiuj malbonaĵoj.
#000578
Ĝis nun tiuj partioj batalis ne kontraŭ demokratio, sed „nur” kontraŭ ĝiaj valoroj, escepte de FN ne perfortis, ne estis militemaj. Germana NPD estas alia, pli danĝera. Ĝi aliancas kun perfortemaj radikalaj elementoj novnaziaj kaj iliaj sekretaj societoj kaj kamaradaroj. Germanio tiel fariĝis modelo de ligo de dekstremaj konservativuloj (kiuj ekzistas en la tuta okcidenta kaj norda Eŭropo) kaj naciismaj revoluciaj grupoj, do brutal-razkapuloj (kiuj ekzistas precipe en orienta Eŭropo). NPD sukcesis krei simbiozon de la du ideologioj – la danĝero estas, ke tio estas modelo por cetera Eŭropo.
#000579
En Germanio oni nun diskutas pri ebla leĝa malpermeso de NPD. Unu fojon oni jam provis malpermesi ĝin, sed pro formalaj fuŝoj la tribunalo tiam rifuzis la akuzon. Post la atenco kontraŭ policestro la ŝancoj por atingi malpermeson eble estas pli grandaj. Sed eĉ se NPD malaperus kiel partio, tio sola ne solvos la problemon. Necesas forta kaj fortika socia kaj politika movado kontraŭ naziismo, por konsciigi civitanojn kaj kuraĝigi ilin energie kontraŭbatali por ekstermi la brunan marĉon.
#000580
En la novembra numero de 2008 mi atentigis pri la malavantaĝoj de grandaj aŭtoj laŭ pluraj aspektoj (Katastrofaj ciferoj, p. 7). Tiam temis precipe pri damaĝoj, kiujn ili kaŭzas por la klimato. Kiam antaŭ duona jaro mi verkis tiun artikolon, mi ne imagis, ke tiel rapide la aŭtomobil-industrion kaptos giganta krizo ĝuste pro aŭtoj tro grandaj kaj pezaj, kiuj konsumas multan karburaĵon. Nun tutmonde, sed precipe en Usono kaj partoj de Eŭropo, aŭtomobilproduktistojn de grandaj veturiloj minacas bankroto. Tion kaŭzis inter aliaj la terure kreskintaj prezoj de karburaĵoj meze de 2008. Sekve homoj ne nur evitis superfluajn veturojn, sed ankaŭ grandajn aŭtojn: oni ne plu aĉetas ilin, kaj se oni entute aĉetas novan veturilon, oni kutime elektas etajn aŭtojn, kiuj bezonas malmultan karburaĵon. Ĝiaj prezoj intertempe falis, sed homoj tamen hezitas, sciante, ke baldaŭ la prezoj denove povos kreski – naftofontoj ja ne fluos ĉiam. La aŭtokrizo alarmis registarojn, ĉar la kompanioj anoncis, ke ili devos amase maldungi laboristojn, kio krome akrigos la nunan ekonomian krizon. Do politikistoj donacas al la aŭtoindustrio miliardojn por savi ilin, miliardojn el niaj impostpagoj!
#000581
Ĉu estas la ĝusta vojo? Ĉu vere tiamaniere ni pardonu la erarojn de aŭtomobilkompanioj? Ili mem kulpas pri sia krizo, ĉar dum jardekoj ili sciis pri la problemoj, tamen daŭre konstruis la malĝustajn aŭtojn. Nun subite oni fervore serĉas alternativajn energiojn por la veturiloj, kion oni konstante neglektis dum pasinteco. Oni ne volis elspezi monon por esplorado, sed nur enspezi per vendado. Se ili ne rapide trovos solvon, eble tio signifos finon de individua aŭtomobilismo. Kaj ĉu tio estus terura? Dum jarmiloj la homaro ne havis aŭtojn, ankaŭ nun miliardoj da homoj ne disponas pri ili. Ĉu pro tio iam kaj nun homoj estis kaj estas malfeliĉaj? Kaj ĉu estus katastrofo, se komplete malaperus la aŭtomobilindustrio? Jam ofte malaperis kompletaj metioj kaj industrioj, tamen la homaro plu vivas. Laboristoj perdintaj siajn postenojn trovis aliajn. Probable ja ne tute malaperos aŭtomobiloj, sed ili aŭ estos aliaj aŭ servos precipe por publika trafiko; individue ni povas bicikli, kio estas multe pli bona por sano kaj medio.
#000582
Al la jena artikolo mi nepre devas antaŭmeti premison, por eviti ian ajn suspekton pri antisemitismo. Kiel zamenhofano-homarano-esperantisto mi profunde respektas la judan etnon (samkiel, ĝenerale, ĉiujn homajn etnojn). Mi ŝatas kaj admiras ĝiajn spirit-etoson, literaturon, muzikon ... humuremon, kaj plene konscias pri la persekutado, kiun ĝi suferis dum du jarmiloj, kaj pri la fakto, ke ĝin afliktis la plej terura amasbuĉado – la holokaŭsto – de la tuta homa historio.
#000583
Ĝuste tial, mi estas profunde ŝokata pro tio, kion la juda ŝtatestraro de Israelo estas plenumanta, per la enorma forto de sia armeo, kontraŭ la loĝantaro de Gaza, kaj ĝenerale kontraŭ la palestina popolo. Mi substrekas: la israela estraro, ne la judoj. Mi bone scias, ke ankaŭ en Israelo, kiel en la tuta mondo, troviĝas multegaj judoj, kiuj malaprobas kaj kondamnas la politikon de tiu estraro, bazitan nur sur armea forto, la kvara en la mondo.
#000584
Ĝuste hodiaŭ (2009-01-07) mi legas la alvokon de Abraham Yehoshua, unu el la plej elstaraj israelaj verkistoj-intelektuloj: „La palestinanoj estas niaj najbaroj, kaj tiaj ili restos estonte. Tio devigas nin konsideri tre atente la specon de milito, kiun ni faras kontraŭ ili; ĝian karakteron, ĝian daŭron, la kvanton de ĝia perforto. Ni bone agus, se ni plej rapide eligus el nia menso la iluzion, ke ni povas neniigi Hamas-on, ke ni povas elradikigi ĝin el Gaza. Male ni devas labori singarde kaj prudente por atingi tujan militpaŭzon kaj racian-detalan akordiĝon, celante modifon de Hamas. Tio estas ebla kaj atingebla.”
#000585
Notindas, ke antaŭ kelkaj tagoj la sama Yehoshua konsideris „neevitebla” la militan reagon de Israelo kontraŭ la raketoj de Hamas. Evidente la unuaj katastrofaj efikoj de la militago igis lin – racian homecan homon – korekti sian pozicion.
#000586
La samo okazas al mi. Mi ne povas forgesi, ke Hamas estas islama organizaĵo esence socihelpa, aganta por sanitara, civila, instrua asistado al la loĝantaro, profunde enradikiĝinta en la palestina socio, analoge kun samspecaj kristanaj organizaĵoj. En 2006 ĝi venkis en la baloto en ĉiuj palestinaj teritorioj okupataj de Israelo (demokrata elekto rekonita kiel valida de UN).
#000587
Ĝia elekto fare de la palestina popolo ne montris la islamiĝon de la palestina socio, sed estis la lasta alvoko de popolo fronte al ĉiuj fiaskoj de ĉiuj pac-proponoj. Certe, poste sekvis la krimaj raketoj Kasam kaj Katjuŝa. Sed tiuj raketoj estis la respondo, memleza kaj neakceptebla, al la rompo de la militpaŭzo flanke de Israelo, jam la 4an de novembro 2008.
#000588
Tion konfesis la ĵurnalo „Haaretz” la pasintan 30an de decembro: atendante la venkon de Obama, Israelo bombadis la tunelojn inter Sinajo kaj Gaza kaj plenumis plurajn „celitajn mortigojn”. Male Hamas estis respektinta la militpaŭzon dum 18 monatoj, malgraŭ la kruela sieĝo de Gaza fare de Israelo, kaŭzinta malsat-tragedion denuncitan de la UN-organizaĵo UNRWA. Tiu mortiga sieĝado estis skandala malobservo de la militpaŭzo, sed nek UN nek Usono diris „ĉesu!”
#000589
Kiam homgrupo estas okupata, persekutata, humiligata, ignorata de ĉiuj mondpotencoj, senigata je iu ajn espero, facile ĝi cedas al la allogoj de la perforto. Tiel okazas ĉie kaj ĉiam. Oni devus memori, ke eĉ cionismaj organizaĵoj, luktantaj por la starigo de juda ŝtato, utiligis terorismon. La eŭropaj partizanoj estis teroristoj (banditoj) laŭ la naziaj okupantoj. La irlandaj batalantoj estis teroristoj laŭ la brita ŝtato. La ĉeĉeniaj rezistantoj estis teroristoj laŭ Putin. La tibetanoj estas teroristoj laŭ la ĉina estraro, ktp, ktp.
#000590
Certe Hamas ne „rekonas” Israelon kaj predikas la neceson ĝin neniigi. Temas pri propagandaj proklamoj necesaj por la varbado. Ankaŭ Egiptio, Arabio, Jordanio, Sirio proklamis la samajn principojn kaj poste, pere de paciencaj, longaj, kompromisaj traktadoj, ili „rekonis” Israelon. La obstina rifuzo de Israelo trakti kun Hamas estas logike absurda. Pri gravaj, fundamentaj problemoj: kun kiu oni devus trakti, se ne kun la malamiko? Ĉu Israelo taksas Hamas-on malamiko? Do, ĝi devas „traktadi” ĝuste kun ĝi, celante ŝanĝiĝon de ĝia oficiala pozicio.
#000591
Necesas memori, ke apenaŭ antaŭ ok monatoj la usona eks-prezidanto Jimmy Carter, publikiginte pri la konflikto Israelo-Palestino libron kun la eksplicita titolo Peace, not Apartheid (Paco, ne rasapartigo), provplenumis pac-mision en sud-okcidenta Azio, traktante direkte kun Hamas, por eviti novan masakron. Cetere estas ĝenerala scio, ke nur Usono povus ŝanĝi la ĝeneralan kadron. Tion pruvis Bill Clinton per la paco de Camp David inter Arafat kaj Rabin, kiu poste estis murdita de juda fundamentisto, ne de Hamas.
#000592
Nu, mi tro bone scias, ke ĉiuj supraj argumentoj povas esti kontestataj kaj renversataj per malaj argumentoj. Sed fronte al ĉiaj dialektikaj rezonadoj restas, roke solida, la realaĵo. La militagado „Fandita Plumbo” estis entreprenita de Israelo por ĉesigi la raket-ĵetadon de Hamas, kiu dum ok jaroj murdis 10 israelanojn. Nu, dum unu semajno „Fandita Plumbo” murdis 635 palestinanojn, el kiuj almenaŭ 200 civilulojn, inter kiuj dekoj da infanoj; ĝi bombadis moskeojn, lernejojn, hospitalojn; ĝi uzis bombojn el blanka fosforo; ĝi polvigis centojn da loĝejoj, civilaj strukturoj, tutaj kvartaloj; ĝi subpremis per infera lavango el plumbo kaj fajro el aero, maro, tero tutan popolon.
#000593
Tial la Gaza-loĝantaro, laŭ eksplicitaj deklaroj de la Ruĝa Kruco, de la kuracistaj organizaĵoj, de internaciaj observantoj, estas en „katastrofa situacio”. Mankas akvo, nutraĵo, elektro, medikamentoj; centoj da vunditoj ne povas esti kuracataj; la operacioj okazas sen anesteziloj; kaj la infanoj freneziĝas pro timego sub la konstanta frakasbruo de la bombadoj.
#000594
Nu, karaj fratoj, judoj, pripensu! Haltu! Kiom ajn justaj estas viaj kialoj, viaj timoj, viaj argumentoj, ne tiamaniere vi pravigos vin. Se vi vere sukcesos neniigi en Gaza Hamas-on kaj restarigi tie la perfidulan estraron de Abu Mazen, la fina efiko estos la jena: tutaj generacioj de palestinanoj ĵurpromesos ekstermi vin; dekobliĝos en la tuta sud-okcidenta Azio kaj en la tuta mondo malamego kontraŭ vi; vi devos ĉiutage pluvivi minacataj de viaj najbaroj; via vivo estos senripoza ĉiuminuta singardo kontraŭ atencoj; vi ne konos pacon, trankvilon, ripozon.
#000595
Unuvorte: infero. Ĉu indas? Amikoj: tiuj, kiuj vin vere, sincere amas, petegas vin: haltu! Oni ne povas dece vivi ĉirkaŭataj de malamo.
#000596
Solidaras soldatoj sed ĉu por demokratio?
#000597
La komunumo reagis al la starigo de junto sub majoro Moussa Dadis Camara post la morto de la diktatora prezidanto de Gvineo, generalo Lansana Conte, kiu kaptis la potencon dum ŝtatrenverso en 1984. Ekde tiam Conte rezistis provojn demokratiigi la landon kaj, malgraŭ reformoj, kiuj devigis lin enpostenigi ĉefministron, daŭre retenis potencon.
#000599
La subita morto de Conte, en decembro 2008, semis konfuzon en Gvineo kaj lasis truon en la lando, kiun malaltrangaj soldatoj sub Camara tuj plenigis. Ili avertis generalojn lojalajn al Conte, ke ili ne enmiksiĝu en la aferon, ĉar tiel ili povus malstabiligi la landon. La generaloj ŝajne aŭskultis kaj la Nacia Konsilantaro por Demokratio kaj Evoluigo, regata de Camara, promesis organizi elektojn ene de tri jaroj.
#000600
Kontraŭis EKOAŜ, insistante, ke okazu elektoj (planitaj antaŭ la morto de Conte) ene de unu jaro. Pro tio la komunumo suspendis Gvineon.
#000601
Simile reagis la komunumo, kiam soldatoj en Togo akaparis la registaron post la morto de generalo Eyadema. Tiam ĝi organizis sankciojn kaj blokadon. Tion riskas ankaŭ Gvineo, se la reganta soldataro ne tuj iniciatas demokratiigon de la lando.
#000602
En sia artikolo Koro, kiu neniam serbe batis (MONATO 2008/6, p. 8) Zlatoje Martinov skribis, ke la „polico murdis 32 ministojn, kiuj protestis en la minejo Stari Trg” en Kosovo. Kiel kaj kiam okazis tio? Respondon mi ricevis el artikolo de Miomir Savić el la beograda ĵurnalo Politika de la 4a de marto 1989, sub la titolo „Ministoj de Stari Trg strikis en sekurecaj kondiĉoj” kaj ĝi diras, ke neniu estas murdita kaj ke la polico tie ne intervenis. Ŝajne la artikolo de Zlatoje Martinov do enhavas malverojn.
#000604
En decembro 2008 enoficiĝis nova prezidanto en Ganao. Profesoro John Atta Mills, 64-jaraĝa, transprenis povon sen ajna malstabiliĝo en la lando. Tiel Ganao, unu el la plej gravaj landoj en okcidenta Afriko, prezentas modelon al tuta Afriko.
#000605
Mills, el la opozicia partio Nacia Demokratia Kongreso, venkis la partion de la reganta prezidanto, John Kuffour. Mills, jam vic-prezidanto dum la ok-jara regado de la iama prezidanto Jerry Rawlings, du fojojn provis prezidantiĝi, sed ĉiam estis venkita ĉe la urnoj.
#000606
Ĉi-foje, el 26 kandidatoj, li sukcesis, post kiam elekta komisiono organizis finan balotadon, ĉar neniu kandidato en la unua balotado gajnis 50 % de la voĉoj. Fine subtenis Mills 50,5 % de la elektintoj, kontraste al 49,5 % por la kandidato de la reganta Nova Patriota Partio, Nana Akufo-Addo.
#000607
La nova prezidanto promesis fariĝi prezidanto por ĉiuj 22 milionoj da ganaanoj. Bona indiko estas, ke inter la gastoj ĉe la ceremonio por festi la sukceson de Mills estis la venkita prezidanto-kandidato Akufo-Addo.
#000608
En decembro 2008 Slovenio blokis plian traktadon de Kroatio por aliĝi al Eŭropa Unio. Kroatio kiel membro-kandidato devas fintrakti kun EU 40 tiel nomatajn aliĝo-ĉapitrojn. Ĝi fintraktis malpli ol dek kaj nun devis malfermi dekon da novaj, sed tion malebligis Slovenio. Slovenio do kiel membro de EU uzas iamaniere veto-rajton por malrapidigi aŭ malebligi la aliĝon de Kroatio. Kial?
#000609
Kiam disfalis Jugoslavio, Kroatio kaj Slovenio interkonsentis, ke komunaj landlimoj restos tiaj, kiaj ili estis en la tago de la proklamo de la sendependiĝo de la du landoj, do la 25an de junio 1991.
#000610
Sed la limoj surmare neniam antaŭe ekzistis kaj ne estis fiksitaj per iu ajn dokumento. Slovenio havas fiksitan maran limon kun Italio kaj nefiksitan kun Kroatio, kaj la marbordo de Slovenio estas tre mallonga. Tial la eventuala mara limo, kiu estus logika kaj verŝajna, se ĝin difinus internacia juĝisto laŭ internacia mara juro, disponigus al Slovenio nur etan triangulan maron, kiu ne havus eliron al internacia maro.
#000611
Pro tio Slovenio klopodas interkonsenti kun Kroatio por fiksi maran limon aŭ akiri maran koridoron en la kroata marteritorio por havi sian eliron al internacia maro kaj ne dependi de aliaj landoj rilate sian maran trafikon.
#000612
Nun, kiam Slovenio kaj Italio estas en EU kaj Kroatio volas aliĝi, la fakto, ke slovenaj ŝipoj devas pasi tra kroata aŭ itala maro por atingi internaciajn akvojn, ne gravas. Nek Italio, nek Kroatio kaŭzas problemojn pro tio. Sed, se iam en la estonteco EU disfalus (kiel ekzemple Sovetio aŭ Jugoslavio), tiam Slovenio povus pro tio havi gravajn malavantaĝojn.
#000613
Tial Slovenio klopodas interkonsenti kun Kroatio, estante preta pagi per kontraŭteritorioj kaj aliaj manieroj por ricevi la deziratan marlimon. En 2003 la tiamaj registaroj de la du landoj atingis interkonsenton pri markoridoro (interkonsento Drnovšek–Račan). Ĝin ratifis ambaŭ registaroj kaj la slovena parlamento. Tamen la kroata parlamento malakceptis ĝin kaj tiel ĝi neniam fariĝis valida. Poste ne plu Kroatio pretis pri tio trakti kaj interparoli.
#000614
Kroatio havas 31 067 kvadratajn kilometrojn da mara surfaco, kaj per la menciita interkonsento ĝi pretis fordoni al Slovenio 119 kvadratajn kilometrojn. Tio estas unu 260-ono de ĝia marteritorio. Se tio okazus, la nura malavantaĝo por Kroatio estus la perdo de la fiŝkaptado en tiu teritorio. Kroatio jare kaptas 32 000 tunojn da fiŝoj, kio signifas, ke ĝi perdus 260-onon de tio, do ĉirkaŭ 120 tunojn jare. Tio estas valoro de proksimume 200 000 eŭroj. Militistan aŭ alian ekonomian perdon ĝi ne havus.
#000615
Slovenio nuntempe rajtas ricevi subvenciojn el EU jare ĉirkaŭ 800 milionojn da eŭroj. Pro tio, ke Kroatio estas duoble pli granda kaj teritorie kaj loĝantare, kaj duone malpli evoluinta ekonomie, verŝajne ĝi akirus rajton pri eŭropaj subvencioj de sumo inter unu kaj du miliardoj da eŭroj. Ĉiu jaro da nemembreco en EU sekve portas al Kroatio perdon de tiu mono.
#000616
Ne volante interkonsenti kun Slovenio, Kroatio do perdas miloble pli grandan sumon, ol ĝi malgajnus per fordono de iom da sia marteritorio. Krome ĝi prokrastas la momenton komenci sanigi sian ege malsanan ekonomion.
#000617
Slovenio havas la atuton en la mano. De ĝi dependas la tempo, kiam Kroatio aliĝos al EU. Slovenio pretas pagi tion, kion ĝi volas aĉeti, sed Kroatio insiste daŭrigas sian nepretecon akcepti la „komercon”.
#000618
En la vespero de la 16a de januaro 2009 la flugo de la litova flugkompanio flyLAL – Lithuanian Airlines el Amsterdamo al Vilniuso, prokrastita je unu horo, estis la lasta en la historio de la kompanio. Poste la agado de la kompanio, fondita en la jaro 1938, estis haltigita. Ne plu estas rektaj flugoj el Vilniuso al Budapeŝto, Madrido, Londono, Amsterdamo, Frankfurto, Milano, Kievo kaj Moskvo. Oni informas, ke la ŝuldoj de la kompanio superas 26 milionojn da eŭroj.
#000620
Kial flyLAL, privatigita en la jaro 2005, alfrontis pezan financan situacion, kiu kondukis al ĝia morto? Vytautas Kaikaris, la ĝenerala direktoro de la kompanio, klarigis: „La litova flugkompanio longan tempon konkuradis en la merkato je malsamaj kondiĉoj. La falon kaŭzis plikostiĝo de aviada benzino kaj la monda financa krizo. Krome notindas, ke la posedataj aviadiloj ne respondis al la novaj merkataj kondiĉoj. Ili fariĝis tro grandaj, kaj tial flugoj kaŭzis troajn elspezojn. Ni projektis diversajn solvojn por eskapi el la malfacila situacio. Tamen ni ne sukcesis trovi investantojn por plua aktivado kaj, ne dezirante pligrandigi la ŝuldojn, ni devas ĉesigi la agadon.”
#000621
En decembro la posedantoj de flyLAL turnis sin al la ministrejo pri transporto kun la propono, ke la ŝtato akiru 51 % de la akcioj de la kompanio kontraŭ nur unu lido. Tamen la registaro rifuzis. Tuj post la malsukcesa propono aperis ebla investanto, la svisa kompanio SCH – Swiss Capital Holdings. Ĝi deklaris sin preta aĉeti la flugkompanion. La kontrakto valoris unu milionon da usonaj dolaroj kaj samgrandan kvanton da eŭroj por pagi la ŝuldojn de flyLAL. Tamen la aĉetonto, kiu nur en 2008 registriĝis en Svislando kaj antaŭe agadis en aliaj landoj, montriĝis neserioza. Ĝi ne plenumis sian promeson ĝiri la interkonsentitan sumon antaŭ la fiksita dato.
#000622
La decido pri la ĉesigo de la agado de la ununura litova flugkompanio konfuzis milojn da vojaĝantoj, kiuj jam havis biletojn. Post la kolapso de la flugkompanio ankaŭ la litova prezidanto estis devigita serĉi novan transportanton. Krome la decido lasis la ĉi-jaran eŭropan ĉefurbon de kulturo sen rekta ligo kun pluraj aliaj ĉefurboj de la kontinento. Ĉi-momente ne klaras, kiel la situacio evoluos. Eligijus Masiulis, la ministro pri transporto de Litovio, menciis, ke juraj instancoj probable ekanalizos, ĉu la bankroto de la kompanio sen konkreta posedaĵo ne estis intenca. Ja antaŭ tiu funebra dato ĉiuj dekkelkaj aviadiloj de flyLAL flugis sub la administrado de la najbara kompanio flyLAL Charters, kiu zorgas pri mendoflugoj.
#000623
Kvankam malgranda lando, kun malevoluinta ekonomio, Albanio produktis post 1970 jare ĉirkaŭ 14 filmojn. Laŭdire, samepoke, produktis Aŭstrio jare apenaŭ kvin filmojn.
#000624
Eblis filmproduktado en Albanio pro forta financa subteno de la ŝtato, kiu konsideris filmojn tre efikaj propagandiloj. Ekzemple, filmo pri revolucia kontraŭnaziismo, Subigi la morton de la reĝisoro Piro Milkani, farita en 1967, estis spektata enlande de ĉirkaŭ miliono da homoj, kaj de cent milionoj en Ĉinio. Tie oni kopiis kaj enĉinigis preskaŭ ĉiujn filmojn el la socialisma erao de Albanio.
#000625
Aparte tiam, dum la kultura revolucio en Ĉinio, la „ruĝaj gvardiistoj” kontraŭis ĉion okcidentan, prosperan kaj homaman, inkluzive filmojn; albanajn filmojn (ankaŭ rumanajn kaj jugoslaviajn), ne. Notinde estas, ke la gitaro, kiel ĉiuj aliaj „okcidentaj” muzikiloj, estis same abomeninda; sed ĉar en „Subigi la morton” unu el la komunistoj gitarludis, oni faris escepton. Rezulte milionoj da ĉinoj ekokupiĝis pri la instrumento.
#000626
Kvin jarojn post la apero de Subigi la morton la filmo estis malpermesata en Albanio. La ĉefrolulino, Edi Luarasi, estis la edzino de la reĝisoro Mihal Luarasi, arestita kaj kondamnita dum sovaĝa kampanjo kontraŭ intelektuloj. La filmo mem tamen plucirkuladis kaj cirkuladas en DVD-formo ankoraŭ en Ĉinio kun aliaj albanaj filmoj.
#000627
Protestoj kaj tumultoj akompanis la komencon de dekstrula regado en Litovio. En decembro pasintjare protestis muzikistoj ekster la parlamentejo pro decido altigi honorariajn impostojn de 15 % ĝis 21 %. Plendis ankaŭ eldonistoj kaj ŝoforoj, fajrobrigadistoj kaj policistoj pro impostoj.
#000629
En januaro organizis novan proteston la sindikata unuiĝo por atentigi pri registaraj planoj pri ŝparado. La protestoj ne celis forigi la registaron, sed, laŭ la estro de la unuiĝo, montri, kiom la ŝparado premas precipe la plej mizeran socian tavolon.
#000630
La sindikatoj volas, ke la registaro ne malgrandigu salajrojn, ne privatigu strategiajn ŝtat-posedaĵojn, ne liberaligu la laborrilatojn, ne reduktu ŝtatajn administrajn elspezojn kaj ne kreu novajn ministrejojn. Samtempe ili avertas, ke, se la registaro ne reagos, ĝi atendu naciajn strikojn.
#000631
La protestoj komenciĝis trankvile, sed ju pli ardis la paroladoj, des pli ekscitiĝis la 7000 protestantoj sur la Placo de Sendependeco. Per neĝbuloj oni atakis la fenestrojn de la parlamentejo. Sekvis ovoj kaj ŝtonoj. Frakasitaj estas dekoj da vitroj; tridekoj da homoj bezonis medicinan helpon; kaj la polico arestis pli ol 150 manifestaciantojn.
#000632
La nova registaro de Litovio preparis „kontraŭkrizan planon”, kiu baziĝas sur totala ŝparado. La ŝparetoso kaptis ankaŭ la parlamentanojn, kiuj decidis ekde februaro rifuzi 15 % de siaj salajroj. La Eŭropa Komisiono (EK) laŭdis la novajn intencojn de Litovio dirante, ke la rimedoj devus havi sukceson. Tamen ili venas unu jaron poste ol averaĝe en Eŭropo.
#000634
EK en siaj prognozoj pri 2009-2010 indikis, ke la malgrandiĝo de la malneta enlanda produkto (MEP) kaj la senlaboreco en Litovio estos unu el la plej intensaj inter landoj de Eŭropa Unio (EU). La MEP de EU en la jaro 2009 malkreskos je 1,8 %, tamen poste komencos altiĝi kaj en 2010 jam atingos pluson de 0,5 %. Tamen Litovio komencis siajn ekonomiajn reformojn pli malfrue kaj tial pri revekiĝo ĝi paciencu iom pli longe. En 2008, kiam Eŭropo jam dronis en ekonomia stagnado, Litovio sukcesis konservi unu el la plej altaj kreskoindicoj. Tio tamen ne savis la landon de la krizo. Tial en 2009 litovoj atendu kvarprocentan falon. Nur danke al la rimedoj de la nova litova registaro, tiu falo ne daŭros tro longe.
#000635
Litovoj alkutimiĝu al senlaboreco, kiu atingos 8,8 %, samgranda kiel EU-averaĝo (8,7 %). La senlaboreco kaŭzos stagnadon de la salajra kresko. La inflacio en Litovio atingos 5,6 % en 2009 kaj 4,8 % en 2010.
#000636
Ĉefministro Andrius Kubilius tute ne miris pri la prognozoj de la EK. „La sperto montras, ke krizoj aŭ kreskoj en ĉiuj tri baltaj landoj (Litovio, Latvio kaj Estonio) estas tute similaj. Estas nur unu eco tipa por Litovio: ĉe ni ĉio malfruas.” Li menciis ankaŭ, ke suferojn por Litovio aldonos la fine de 2009 fermota nuklea elektrocentralo en Ignalina. Tio estis la kondiĉo por aliĝo de Litovio al EU. La nova centralo povos esti finkonstruita nur en 2018 kaj elektroponto al Pollando kaj Svedio nur en 2012.
#000637
Lastatempe la optimismo de la litovoj pri la ekonomia situacio en la lando draste malkreskis kaj atingis la nivelon de 2001. Povas esti, ke tio ankoraŭ ne estas fino. Enketado montris, ke dum la venontaj 12 jaroj ekonomian pliboniĝon atendas nur dekono de la litovoj. Precipe homoj maltrankviliĝas pro la situacio en labora merkato.
#000638
Litovoj, kiel pluraj aliaj popoloj en la mondo, decidis pruvi, ke ankaŭ ili amas sian gepatran lingvon. Por realigi tiun ideon ili organizis amase nacian diktadon. Ĉi januaron okazis jam la kvaran fojon la evento.
#000640
Teksto, speciale kreita, estis legata iun sabaton je la 11a horo en la unua programo de la landaj radio kaj televido kaj ankaŭ en Interreto. La diktaĵon skribis pli ol 5000 entuziasmuloj en ĉiuj regionoj de Litovio kaj ankaŭ en 28 aliaj landoj.
#000641
Kubo en Latin-Ameriko rangas kiel la dua lando rilate al la maljuneco de la loĝantaro. La naskokvanto falis (0,9 % en 2006 kontraŭ 2,5 % en 1953), la elmigrokvanto atingas 0,26 % kaj la kresko de la loĝantaro estas ege malalta (-0,04 %). Rezulte de tio la proporcio de homoj aĝaj je pli ol 60 jaroj estas 16 %, kaj oni prognozas 22 % en 2020. Laŭ kelkaj fakuloj, en 2025 ĉiu kvara homo estos maljunulo.
#000643
Ne mirinde, do, ke en decembro 2008 la Nacia Asembleo aprobis leĝon, kiu altigas la emeritan aĝon al 65 jaroj por viroj kaj 60 por virinoj. Se oni ne farus tian decidon, la ekonomio tutsimple ne eltenus la ŝarĝon. La ŝtato ne enspezis sufiĉe por subteni la pensiulojn. La proporcio de aktivaj laboristoj kontraŭ emeritoj falis de 3,7 al 3,1 en la periodo 1986-2006, kaj oni prognozas 1,5 en 2025. La emerita aĝo estis sub la mezumo en Latin-Ameriko (je du jaroj por viroj kaj je kvar jaroj por virinoj) kaj la mezuma vivodaŭro sufiĉe alta.
#000644
La propono jam ŝvebis en la aero dum sufiĉe da tempo, sed al ĝia efektivigo instigis la dumtempe altega prezo de la petrolo, la paso de tri sinsekvaj uraganoj, kiuj skuis la landan ekonomion kaj postlasis perdon je 9,7 miliardoj da dolaroj, kaj la falo de la prezo de nikelo (41 % kompare kun la prezo en 2007). Krome estas la embargo.
#000646
En sia „vidpunkto” de februaro (MONATO 2009/2, p. 7) Stefan Maul parolas pri atenco kontraŭ germana policisto, sed tute ne ekzistas pruvo, ke la atenco okazis ĝuste tiel, kiel rakontite. La tranĉilo, pri kiu temas, apartenas al la domo de la policestro. Estas loka kutimo, ke en tiu sezono antaŭ la domo pendas kuko. Oni povas aliri kaj detranĉi pecon. Do, iu familiano manĝis iom kaj forgesis la tranĉilon antaŭ la domo.
#000648
Estas demandoj: Ĉu murdemulo iras al la policestro sen propra armilo, esperante, ke antaŭ la domo li eble trovos konvenan murdilon? Kial la polico firme kredis la eldiron de la policestro kaj ne esploris la familion (la polico ne faris tion, tion oni intertempe scias)? Kial oni ne identigis la suspektiton, kvankam li havas bone videblan kaj maloftan tatuaĵon? Do, krom la eldiro de la policestro ne ekzistas iu ajn certiga pruvo, ke okazis atenco en la raportita maniero.
#000649
Ĉu demokratio aŭ ne? (2)
#000651
Ni devas ne ekstermi, sed sekigi la brunan marĉon. Ekstremismon oni ne venkas per ekstermismo.
#000652
Vatikano diplomatie rilatas kun 177 landoj
#000653
Okaze de renkontiĝo de la diplomataro akreditita ĉe la Sankta Seĝo (kiu sidas en Vatikano) por novjara bondeziro al la papo, aperis en diversaj ĵurnaloj priskriboj pri la stato de la internaciaj rilatoj de la centro de la katolika eklezio. La unua kaj unika fonto estis la vatikana gazetara agentejo Fides.
#000654
Hodiaŭ, do, estas 177, al kiuj aldonendas la Rusia Federacio, kun kiu establiĝis diplomatiaj rilatoj je speciala naturo. La Sankta Seĝo, krome, diplomatie rilatas kun Eŭropa Unio kaj la Suverena Milita Ordeno de Malto kaj rajtigite konservas siajn oficialajn konstantajn observantojn ĉe la plej gravaj internaciaj registaraj organizaĵoj, kiel ekzemple UN en Nov-Jorko kaj Ĝenevo, Nutraĵa kaj Agrokultura Organizaĵo, Monda Organizaĵo pri Komerco, Araba Ligo kaj Afrika Unio. Unika kazo koncernas Tajvanon, kie la Sankta Seĝo ekde 1979 reprezentiĝas ne de nuncio, sed nur de simpla „aferŝarĝito ad interim” (portempa). Kaj tio en la atendo povi fine malfermi nunciejon en Pekino.
#000656
La Sankta Seĝo diplomatie ankoraŭ ne kunparolas kun 16 landoj. En naŭ el tiuj ĉeestas neniu vatikana sendito, nome en Afganio, Saŭda Arabio, Nord-Koreio, Butano, Popola Ĉinio, Maldivoj, Omano, Tuvalo kaj Vjetnamio. Agadas apostolaj delegitoj (papaj reprezentantoj ĉe lokaj katolikaj komunumoj, ne ĉe la tiulanda registaro) en aliaj sep landoj: tri en Afriko (Komoroj, Maŭritanio kaj Somalio) kaj kvar en Azio (Brunejo, Laoso, Malajzio kaj Birmo). Kun kelkaj el tiuj 16 landoj ne mankas kontaktoj, oficialaj kaj konfidencaj, ankaŭ je plej alta nivelo. En novembro 2007, ekzemple, la papo akceptis en historia aŭdienco la saŭdan reĝon Abdullah, dum en la antaŭa aprilo delegacio de Popola Ĉinio havis interparoladon en Vatikano kun ties reprezentantoj. Estas sciate krome, ke Afganio kaj Somalio konfidence montris deziron diplomatie ekrilati kun la Sankta Seĝo; Vjetnamio publike sciigis sian volon atingi la samon, dum la vatikana diplomatio laboras por krei tiajn rilatojn kun Omano. Kun Kosovo la antaŭtraktadoj ankoraŭ stagnas, ĉar eĉ se tiu lando jam akiris rekonon fare de multaj ŝtatoj, inter kiuj tamen ne ĉiuj de Eŭropa Unio, la Sankta Seĝo preferas ne riski perturbi la nunan trankvilecon inter la balkanaj ŝtatoj.
#000657
Proksimume duono de la landoj, kiuj diplomatie rilatas kun la Sankta Seĝo, havas sian propran ambasadejon en Romo, malsaman ol tiu ĉe Quirinale (= Kvirinalo, la sidejo de la itala prezidanto); la ceteraj male estas reprezentataj de delegitoj loĝantaj en sia lando aŭ en ambasadejo ĉe alia eŭropa lando. Kiel dojeno de tiu diplomataro funkcias vice la plej longserva akreditita ambasadoro en Romo. Ekde marto 2008 tiu tasko estas plenumata de Alejandro Emilio Valladares Lanza, la ambasadoro de Honduro de post 1991.
#000658
Jen kvin eroj el itala bildstrio, prezentitaj en Esperanto. La unua (el 1989-96) titoliĝas La skuegaj originoj de Rat-man, el kiu oni rapide komprenas, ke temas pri parodio de la usona komikso Bat-man. Tiu kutimas funkciigi serĉlumilon, en kies lumo aperas vesperta silueto; ĉe Rat-man tio fariĝas formo, simila al la kapo kaj oreloj de Miki-muso.
#000659
La dua rakonto nomiĝas Rat-man kontraŭ la araneo. Tiu sekvas la tradicion de la originalo, ke Bat-man kaj liaj kontraŭuloj akiris siajn unikajn kapablojn pro eksterordinara evento – toksiĝo je mistera substanco aŭ mutaciiĝo pro nuklea akcidento aŭ simila, kun aludoj pri obstakloplena kaj maljusta juneco por klarigi la nunan kontraŭnorman konduton.
#000660
La minaco verda atakas en la tria rakonto – temas pri io pli organika ol esperantistaj brigadoj. Ĝi eskapas de la laboratorio de freneza sciencisto kaj Rat-man devas konfronti ĝin per sia kutima heroeco.
#000661
En la kvara rakonto rajdas en la vivon de Rat-man Ĉincja la Barbara, kiu emas esprimi sin per kantado de fragmentoj el popularaj anglalingvaj amkantoj. Cetere, konvene alloga virino sukcesis enplekti sin en ĉiujn el la aventuroj, sed Rat-man (kiel Bat-man) neniam sukcesas trovi tie daŭran kontentiĝon. Ĉi-okaze Ĉincja trudas sian volon al la malvolema Rat-man.
#000662
La lasta rakonto, eble la plej facile digestebla, temas pri Titanic 2000 – aludante la eventojn de la jaro 1912 kaj al la novjarmila apero de la samnoma eposfilmo. Ĉi-foje la ĉefa virina rolo estas plenumata per vivgranda blovpupo, kun speciala gasta rolo por la glacimonto. Adiaŭan bison provizas rakonteto pri tio, kiel Rat-man klopodas, sed malsukcesas aliĝi al sia unua Esperanto-kurso – verkita de Daniele Binaghi kaj desegnita de Andrea Rosetto, kiu estas intervjuita sur la sekvaj paĝoj.
#000663
Jen libro – ho, jam tro respektema estas la vorto, „broŝureto” estas pli taŭga –, kiu ne plenumas sian promeson. La titolo „Ĉu kultura integriĝo de Eŭropo?” starigas demandon. La subtitolo „Jes, sed nur per demokratia simbiozo de la kulturoj” donas la respondon, kvazaŭ aserto. Kaj jen la fino de la afero. Vi, leganto, akceptu tiun edikton de la aŭtoro.
#000667
Kvankam lia komenca analizo de la bazo de la eŭropa kulturo estas promesplena, la aŭtoro ne sukcesis profundigi sian diskurson, nek alportis iun ajn fundamentan, renovigan aŭ freŝigan koncepton.
#000670
Jiři Laube: Ĉu kultura integriĝo de Eŭropo? Jes, sed nur per demokratia simbiozo de la kulturoj. Eld. KAVA-PECH, Dobřichovice, 2007. 31 paĝoj broŝuritaj. ISBN 978 808585 396 4.
#000671
Antaŭ pli ol dudek jaroj miaj filoj regule prunteprenis bildstriajn librojn de la biblioteko, kiujn ofte ankaŭ mi ĝuis. Inter ili estis Leonardo, en kiu ĉefrolas Leonardo da Vinĉi kaj lia iom stulta, timema lernanto. Tiu memoro komence iom influis la legadon de ĉi tiu libro, kiu celas unue gejunulojn, sed interesos ankaŭ pli aĝajn legantojn.
#000672
La libro rakontas pri okazaĵoj en la turbulema jaro 1487 en Florenco. Tiam Paolo Masi, 11-jara knabo, lernoservas en la metiejo de Leonardo da Vinĉi. Multajn jarojn poste li priskribas siajn travivaĵojn al sia filo.
#000673
En tiu jaro la rilatoj inter la riĉaj familioj De Mediĉoj kaj De la Padzoj pli kaj pli malboniĝas. Unue Paolo favoras la Mediĉojn, ĉar lia patrino iam laboris tie kaj ricevas financan subtenon de ili. Juliano de Mediĉoj ordonis, ke Leonardo da Vinĉi akceptu Paolon kiel lernoservanton. Post renkontiĝo kun sklavineto de La Padzoj, Giraga, li ekfavoras ilin, ĉar ili tre bone traktis la knabinon.
#000674
Per tiuj iom pli ol cent paĝoj la leganto ekscias pri parto de la itala historio kaj tiama vivo, ekzemple, la fakto, ke ankaŭ en Eŭropo oni sklavigis homojn; la timo, ke oni malsaniĝos je pesto; la flagelantoj; kiel laboris apotekistoj; la granda potenco de riĉaj familioj.
#000676
La traduko de Benata Hengstmengel estas flua, agrabla. Mi pensas, tamen, ke pendumitaj personoj pendas ne „sub ŝnuro” sed „je ŝnuro”.
#000677
Antaŭ 18 jaroj s-ron Aleksander Korĵenkov, posedanton de la eldonejo „Sezonoj”, ekobsedis la ideo eldoni en Esperanto verkojn de unu el la plej kultaj aŭtoroj de la 20a jarcento (eble eĉ la plej kulta!), J. R. R. Tolkien. La projekto realiĝis ne tuj, sed en 1995, 1996 kaj 1997 aperis sinsekve tri volumoj de la verkego La mastro de l' ringoj en la majstra traduko de William Auld (en 2007, pro rapida elĉerpiĝo, aperis korektita reeldono), kaj en 2000 – La hobito, kiun tradukis Christopher Gledhill. Tiel la verko de angla aŭtoro, jam fariĝinta pro tradukoj fenomeno de pluraj nacilingvaj kulturoj (en certaj lingvoj ekzistas po kelkaj malsamaj tradukoj, ekzemple, en la rusa minimume dek publikigitaj), eniris ankaŭ la internacilingvan kulturon. La eldonisto prave fieras pri la eldono – li ja plenumis ne nur organizajn kaj teknikajn taskojn, sed faris grandan redaktan laboron, konstante komunikiĝante perletere kun la tradukinto.
#000679
La broŝuro estas leginda de tiuj, kiuj ŝatas (kaj, des pli, amas) verkojn de Tolkien kaj ankaŭ de tiuj, kiuj meditas pri la vojoj, sorto kaj loko de la internacilingva kulturo en la makrosocio.
#000682
Facilus resumi la „intrigon” de la romano, se oni volus: junulo malaltaklasa, nomata Konrado, ekamas junulinon, nomatan Nelly, el tre riĉa sociklaso. La diktatoro de lia lando (konjekteble, Portugalio, sed tion ne klare diras la libro) postulas, ke ĉiu virjunulo, kiu malsukcesas en la universitata studado, devas iĝi militisto, same kiel ĉiuj aliaj virjunuloj ne tiel intelekte dotitaj. La militistaro entreprenas militon en Afriko, por ekstermi ribelon tie (pli precize, por „murdi la negrojn”, kiel diras tre ofte Konrado). Konrado malsukcesis en siaj studoj kaj rolas kiel leŭtenanto en la milito. Efektive, la konflikto stagnas. Konrado eĉ sekrete amikiĝas kun Joal, malamika batalisto, kiun li neniam renkontis, sed kun kiu li kaŝe interŝanĝas literaturaĵojn, i.a. poemlibron de Blaise Cendrars.
#000686
Tereza Kapista, serba esperantistino, akceptis peton gvidi Esperanto-kurson en Irano al rifuĝintoj el Afganio kaj rakontas siajn spertojn sur pli ol kvindek paĝoj. La libro impresas kiel taglibro aŭ serio de dumvojaĝaj leteroj.
#000692
La vojaĝo kaj lecionoj en diversaj urboj estas ĉeftemoj, kiujn la aŭtorino „spicas” per observoj pri la ĉiutaga vivo. Ekzemple, la skribmaniero – de dekstre maldekstren, komencante per kio al latinliteruloj estas la lasta kajerpaĝo, la televidaj programoj, vizito en Maŝhad al la tombo de Imamo Reza, manĝoj en tre gastamaj hejmoj, ekskurso al monto Mandazam.
#000693
Estas klare, ke la vojaĝo forte helpis la disvastigon de Esperanto en Irano, ne nur inter afganoj, sed kelkurbe ankaŭ inter irananoj. La lecionoj okazis en agrabla etoso kaj ofte estis tre praktikaj, ekzemple, vizito al bazaro por montri legomojn kaj diri la esperantan nomon kaj diskutado de nuntempaj temoj kiel la homaj rajtoj. Kelkfoje la aŭtorino miras pri islamaj reguloj – ekzemple, ke unu viro valoras du virinojn (temas pri atestado en juĝa proceso) kaj la vestado de virinoj ekster siaj hejmoj (kiu fakte estas kultura heredaĵo, kiu diferencas laŭ la landoj.)
#000694
La libro finiĝas per receptoj de kelkaj manĝaĵoj. Havante iranajn geamikojn, mi povas atesti pri ilia tre agrabla gusto!
#000695
Ĉu vi komprenis tiun bizaran disputon inter Moskvo kaj Kievo pri rusa gaso kondukata tra Ukrainio al landoj en orienta kaj okcidenta Eŭropo? Min ĝi memorigis pri mia infanaĝo, kiam ni spektis Kaspreto-teatron. Ofta scenaro en tiu pupoludo estis persekutado de rabisto fare de Kaspreto; kiam li kaptis la krimulon, Kaspreto batis kaj kun helpo de amiko Joĉjo katenis lin, ĝis fine venis policisto por aresti la rabiston. En la nuna Kaspreto-teatro pri gaso mi ne povis tiel klare distingi inter bonaj kaj malbonaj pupoj, ne sciis, kiu estis rabisto kaj kiu Kaspreto kaj kiu policisto. Kaj kiu haltigis la gason, Kievo aŭ Moskvo? Kontraste al la normala Kaspreto-teatro tiu ĉi infaneca disputo inter du grandaj landoj ne amuzis la spektantojn, ĉar dum la severa vintro suferis pluraj landoj, precipe Bulgario, Rumanio kaj eĉ Serbio, kiu antaŭ nelonge vendis sian gas-entreprenon por simbola prezo al Rusio. Homoj ne povis ridi pri tiu spektaklo, ĉar dum pluraj semajnoj ili ne povis hejti kaj devis frosti en siaj hejmoj, entreprenoj ne povis produktadi pro manko de energio. Vere, ambaŭ disputintaj registaroj konsiderinde perdis reputacion kaj certe daŭros longe, ĝis ili povos reakiri fidon de cetera Eŭropo.
#000699
Nu jes, ĉiu ridindigas sin tiel bone kiel li kapablas. Ridindigis sin nun ankaŭ la bavara registaro. Eble vi memoras, ke antaŭ unu jaro ĉi-loke mi mokis pri la leĝoj de protektado kontraŭ fumado en diversaj germanaj federaciaj landoj („Fum-karnavalo”, MONATO 2008/2, paĝo 5). La plej rigoran leĝon tiam realigis ĝuste Bavario, sed tio vekis daŭran proteston de vastaj rondoj kaj fine dum elektoj al la parlamento la tiam sole reginta partio CSU (Kristan-Sociala Unio) draste perdis mandatojn, onidire ankaŭ pro la fumleĝo. Nun la nova registaro (de CSU kaj liberala partio FDP) mildigis la leĝon, tiel ke ekzemple en malgrandaj trinkejoj kaj en grandaj festotendoj oni denove rajtas fumadi laŭplaĉe. Fidinda kaj honesta politiko estus alia. Registaro aganta tiel ne povas eviti riproĉon de oportunismo, se subite ne plu validas la antaŭaj argumentoj pri protektado de sano por nefumantoj. Sed ni ja kutimiĝis al arbitreco de politikistoj, ne nur en Bavario.
#000700
Kio okazas en Mez-Eŭropo? En pluraj landoj dum la pasintaj monatoj kreskis malkontenteco de homoj pro ekonomiaj problemoj. Protestoj kaj manifestacioj multiĝis konsiderinde, kelkaj registaroj spertas seriozajn krizojn. Meze de januaro ekzemple pli ol 10 000 homoj protestis antaŭ la latva parlamentejo, kaj la prezidanto eldiris ultimaton por la registaro pro reformoj kaj minacis aliokaze dissolvi la parlamenton. Kelkajn tagojn poste en Sofio amaso da homoj manifestaciis kaj interbatalis kun policanoj. Simile en la litova Vilniuso 7000 civitanoj protestis kontraŭ sia registaro. En daŭre nestabila Ukrainio la opozicio postulis abdikon de la prezidanto; homoj fariĝis pli kaj pli furiozaj pro la gasdisputo kun Moskvo, kiu alportis haltigon de produktado kaj maldungojn. La serba registaro promesis rabatojn je gasfakturoj, por preventi protestojn.
#000701
Kiam pluraj orientaj ŝtatoj fariĝis membroj de Eŭropa Unio (EU), la homoj esperis baldaŭan bonfarton. Sed nun, kelkajn jarojn poste, ili vivas preskaŭ same mizere kiel antaŭe kaj sentas sin trompataj. La organizintoj de la manifestacioj en Bulgario esprimis sian malkontenton tiel: „La protesto unuigas la homojn en la deziro, vivi en normala eŭropa lando.” Ĉu ne venis multa mono el Bruselo, ĉu EU ne konsiderinde subvencias la novajn membroŝtatojn? Sed ŝajnas, ke EU-monoj ne alvenas ĉe la homoj, sed malaperas en nigraj kanaloj de korupteco. Tipa ekzemplo estas ĝuste Bulgario, kie daŭre floras korupteco tiamaniere, ke Bruselo eĉ haltigis pagojn pro tio. La registaro en Sofio evidente ne kapablas realigi reformojn.
#000702
Precipe en la novaj EU-ŝtatoj kreskas furiozeco pri elitoj, kiuj ne kapablis krei rapidan bonfarton de la popoloj. Fakte ja dum kelkaj jaroj floris kaj kreskis grandaj partoj de tiu regiono de Eŭropo. Ekonomia kresko de ofte pli ol dek procentoj, subvencioj el Bruselo, miliardoj da monpruntoj kaj avida okcident-eŭropa labormerkato nutris revojn pri baldaŭa adaptiĝo al okcidenta vivnivelo. Jardekoj de plan- kaj mis-ekonomio – tiel oni kredis – forvaporiĝos post EU-membriĝo. Kaj efektive tio komence ŝajnis funkcii, ekzemple en la baltaj landoj, kiujn oni tiam nomis „tigroŝtatoj”, ĉar eksplodis salajroj same kiel prezoj de nemoveblaĵoj kaj importoj el okcidento. En Pollando jam mankis laborfortoj, ĉar poloj preferis gajni monon en okcidentaj landoj. Bruselo samtempe provis devigi tiujn ŝtatojn al reformoj kaj tiel stabiligi la junajn demokratiojn.
#000703
Sed nun? La socioj en tiuj landoj spertas suferigajn krizojn, multe pli ol en okcidentaj landoj, kiuj relative facile povas reagi al mondvasta ekonomia kaj financa krizo. En okcidentaj ĉefurboj kaj en Bruselo kreskas timoj, ke la novaj eŭropanoj turnos sin for de la malnova Eŭropo, ĉar homoj ofte havas impreson, ke dum la komunisma epoko ili fartis pli bone ol nun. Tiam senlaboreco estis nekonata, loĝantoj vivis sekure, kvankam sur relative malalta nivelo – sed ili ne malsatis. Nun, en la libera merkato, ili perdas postenojn kaj malaltaj socialaj asekuroj ne ebligas dignan vivadon. Ili forgesis, ke la socialisma sistemo kolapsis, ĉar la ŝtatkapitalismo bankrotis.
#000704
Kiaj estas la perspektivoj? Fakuloj antaŭvidas ekonomian regreson de minimume dek procentoj en tiuj landoj, kiuj financis sin per fremda mono kaj ne per daŭrema rekonstruado de la ekonomio. Tial oni devas atendi, ke malkresko en la novaj EU-landoj estos multe pli drasta kaj longdaŭra ol en la malnovaj. Ne estas konsolo por ili, ke ankaŭ Rusio suferas gravan krizon. Ankaŭ tie oftiĝas protestoj. Moskvo profitis dum multaj jaroj per vendado de nafto kaj gaso, sed nun ties prezoj tiel draste plonĝis, ke Rusio atendas por tiu ĉi jaro nur duonon de la enspezoj kompare al la prosperaj jaroj. La registaro tro multe fidis siajn krudfontojn kaj neglektis, simile kiel aliaj ekssocialismaj landoj, rekonstruadon de ekonomiaj kaj industriaj strukturoj. Pliaj ribeloj de la popoloj en orienta Eŭropo do estas atendeblaj. Espereble la junaj demokratioj ne tro forte malstabiliĝos. La homoj ne meritas fali el unu mizero en alian.
#000705
Dum preskaŭ duonjarcento de komunismo ankaŭ la pentrarto en Albanio estis ilo de la partio-ŝtato por „eduki la popolamasojn”. Pentristoj suferis konstantan cenzuron kaj premon en sia krea laboro. Jen unu el multaj ekzemploj: la granda pentraĵo, titolita La moskva kunveno, de Guri Madhi (1921-1988).
#000706
La pentraĵo temas pri kunveno de reprezentantoj de 81 komunistaj partioj dum novembro 1960. Tiam Nikita Ĥruŝĉov kaj lia grupo intencis ekskludi la komunistan partion de Ĉinio el la internacia komunisma movado pro kontraŭdiroj inter la du tiamaj plej grandaj komunistaj partioj.
#000707
En tiu kunveno Enver Hoxha [hoĝa], la ĉefo de la albanaj komunistoj, defendis la ĉinajn „kamaradojn” kontraŭ la „reviziisma linio” de Ĥruŝĉov, kio signifis disiĝon inter Sovetio kaj Albanio. Tiun „gloran” eventon la politburoo de la albana komunista partio decidis speguli ankaŭ per pentrarto, okaze de la granda ekspozicio en 1974. Tiucele Madhi estis komisiita krei pentraĵon.
#000708
La pentristo faris sian plejeblon, sed la cenzuristo intervenis paŝon post paŝo. Kiam la verko estis preta, la komunistaj gvidantoj proponis al Madhi refari la portreton de la komunista ĉefo, por ke tiu aperu pli realisme, dum la aliajn figurojn de la „reviziistoj”, inkluzive de Ĥruŝĉov, kaj la ceteraj membroj de la albana kaj ĉina delegacioj oni konsentis senŝanĝe lasi. Madhi rifuzis.
#000709
Tiam oni komisiis al alia pentristo, Zef Shoshi [ŝoŝi], fari la ŝanĝojn. La pentraĵo, je dimensioj 210 cm x 265 cm, aperis kun ŝanĝoj en la ekspozicio kaj estis laŭdata kiel ĉefverko de „socialisma realismo”. Enver Hoxha staras surpiede, kun montrofingro direktita kontraŭ la reviziistoj kaj defendante marksismo-leninismon. Ĉe-brake videblas Mehmet Shehu kaj Ramiz Alia, liaj intimaj kamaradoj, kaj apude la ĉina delegacio.
#000710
Tamen en 1978 rompiĝis la interrilatoj inter Albanio kaj Ĉinio. Tial la gvidantoj ordonis, ke oni intervenu denove en la bildo, ĉi-foje por forviŝi la figurojn de la ĉina delegacio. Madhi estis devigita fari tion: dolorige, ĉar pentraĵo similas al propra infano. Rezulte, vizitantoj en la albana Galerio de Artoj ne plu vidis ĉinojn apud la albana delegacio.
#000711
En 1981 mortigis sin Mehmet Shehu, la dua plej grava komunisto de la albana partio kaj la tiama ĉefministro, kiu en la pentraĵo staris ĉe-brake de Enver Hoxha. Tuj la partio kondamnis la sinmortigon kaj deklaris Shehu „malamiko, agento de imperiismo kaj socialimperiismo”.
#000712
Post 1990 la pentraĵo estis ekspoziciata en diversaj landoj (ekzemple Italio kaj Hispanio). Tie ĝi vekis grandan intereson, ne tiom pro sia arta valoro, sed pro historiaj kaj informaj aspektoj. Similan sorton dividas aliaj verkoj kaj ikonoj de la „socialisma realismo”.
#000714
Kubon varmigas trankvilaj marondoj de la Kariba Maro: plaĝoj kaj suno ĝueblas dum la tuta jaro. Sed la varmeco estigas alarmon por kubanoj.
#000715
La altaj temperaturoj de la maroj, kiuj ĉirkaŭas la kuban insulon, tre favoras ciklonojn. El ili povas naskiĝi fortaj kaj danĝeraj uraganoj, enormaj ventosistemoj, kiuj kun abunda pluvado turniĝas ĉirkaŭ regiono de malalta premo. Ĉe la norda hemisfero tiu turnomovo okazas maldekstren, laŭ la kontraŭa direkto de la horloĝmontriloj. Por la scienca komunumo koni tiujn tiel nomatajn energiajn maŝinojn prezentas grandan defion.
#000716
En 1997 komencis aplikiĝi en Kubo la skalo Saffir-Simpson, kreita en 1969 de la inĝeniero Herbert Saffir kaj de la direktoro de la usona Landa Uragana Centro, Bob Simpson. Tiu skalo ebligas per numero kategoriigi uraganojn precipe laŭ la ventorapideco. Tiel la loĝantoj de regionoj en risko povas koni ĝian grandecon.
#000720
Uraganoj estigas ne nur ekonomiajn perdojn. Ofte akompanas ilin morto. En 1791 la ŝtormo Barreto, kun kategorio 1, mortigis proksimume 3000 homojn en urbo Havano, precipe pro inundoj; en 1870 la uragano el 3a kategorio San Marcos damaĝis provincon Matanzas kaj mortigis proksimume 800 homojn, ankaŭ pro inundoj; en 1926 uragano, kun kategorio 4, mortigis en Havano 600 homojn pro fortaj ventoj, pluvado kaj grandaj marondoj. Ĝis 1963 du pliaj ŝtormoj mortigis pli ol 2000 viktimojn.
#000723
En la jaro 2008 du notinde danĝeraj uraganoj damaĝis Kubon: ili estis Gustav kaj Ike. La 30an de aŭgusto, per ventoj rapidaj je 340 km/h, Gustav kaŭzis multajn detruojn en la okcidenta regiono de la insulo, precipe en la insula municipo Isla de la Juventud kaj en la provinco Pinar del Río. Ok tagojn poste, la 7an de septembro, aperis Ike, kiu atingis kategorion 3, kun ventoj de 195 km/h. Ĝi eniris Kubon ĉe la norda marbordo de la provinco Holguín, kaj eliris tra la suda strando de la centra provinco Ciego de Ávila. Moviĝinte okcidenten dum kelkaj horoj, ĝi denove surteriĝis en la provinco Pinar del Río.
#000724
La uragano Ike formiĝis en septembro 2008, kaj ĝi estis speciala. Enirinte la landon, uragano ĝenerale malfortiĝas, ĉar la energio kaptita sur la maro perdiĝas pro la ventofroto sur la tera surfaco, des pli se la regiono estas montohava. Kvankam Ike trapasis Kubon en la distanco de multaj kilometroj, ĝi ne malfortiĝis, sed surmariĝis kun kategorio 1.
#000725
La damaĝoj estis grandegaj en la tuta insulo. La fortaj ventoj kaj abunda pluvado damaĝis diverstipajn konstruaĵojn: 444 000 domojn, el kiuj pli ol 63 000 entute detruiĝis; 3802 lernejojn; 1284 malsanulejojn. La telefona kaj elektra sistemoj ricevis fortan baton kaj falintaj arboj kaj inundoj blokis la vojojn. La kalkulitaj ekonomiaj perdoj sumiĝis je ĉirkaŭ kvin miliardoj da dolaroj.
#000726
La interesa kaj ĉagrena detalo en tiu ĉi uragana periodo estas, ke neniam antaŭe du grandaj ŝtormoj sinsekve trairis Kubon kun interspaco de nur ok tagoj. Tio estas rekordo: antaŭe la plej mallonga tempo estis 15 tagoj, kiam du samtipaj uraganoj eniris la teritorion en 1948.
#000727
Dum mia infanaĝo la plenkreskuloj diris, ke en la kapitalismaj landoj ofte okazas financaj krizoj, tiam la ordinaraj homoj malsatmortis pro malriĉeco, sed ke mia lando estas komunisma lando kaj oni ne timu tion. Tamen nun ankaŭ mian landon, kvankam ĝi nun ankoraŭ estas en la komunisma sistemo, trafas la monda krizo. Multaj fabrikoj, precipe tiuj, kiuj produktas varojn por aliaj landoj, malfacile vivtenas sin. Kaj feliĉe la estroj de mia registaro faris, faras kaj certe faros multajn laborojn por batali kontraŭ la forta krizo.
#000730
Enoficiĝis nova ĉefministro en Nov-Zelando post tutlandaj balotoj en novembro 2008. Venkis la Nacia Partio, estrata de John Key [ĝon ki], nun la plej multnombra partio en la nov-zelanda parlamento. Demisiis la antaŭa ĉefministro, Helen Clark [klak], kies Laborista Partio perdis subtenon.
#000731
Ĉiuj partioj en la antaŭa registaro (Laborista, Nov-Zelando Unue, Estonteco Unuiĝinta, kaj Progresema) ricevis malpli da voĉoj en la baloto (vidu la tabelon). Nov-Zelando Unue gajnis neniujn parlamentajn seĝojn kaj ĝia estro, Winston Peters [ŭinstn pitrz], multjara parlamentano kaj iama vicĉefministro, perdis sian mandaton. La aliaj partioj ricevis pli (Nacia, AKI, Maoria kaj Verdula).
#000732
En la monatoj antaŭ la baloto, Peters estis viktimo de akuzoj, ke en antaŭaj balotoj li kontraŭleĝe ne deklaris mondonacojn al sia partio. AKI (precipe ĝia estro Rodney Hyde [rodni hajd]) kaj la Nacia Partio akuzadis lin, sed tri oficialaj enketoj, inkluzive de unu polica, decidis, ke li faris nenion kontraŭleĝan. Supozeble la suspektita malbonfaro kostis voĉojn al la Partio Nov-Zelando Unue.
#000733
Tuj post la balotoj John Key (centra-dekstrema) interparolis kun la estroj de la partioj AKI (dekstrema), Maoria (eble centrema) kaj Estonteco Unuiĝinta (centrema). Ili konsentis kunlabori laŭ diversaj kondiĉoj. Ekzemple, ili provizos respektive du, du kaj unu ministron ekster la kabineto. La rapideco de la decidoj montras, ke Key lernis de antaŭaj registaroj pri postbalota marĉandado. Surpapere la registaro havas 69 mandatojn kontraŭ 53 en la opozicio.
#000735
Komentistoj diskutis kialojn por la ŝanĝo de populareco de la diversaj partioj. Helen Clark estis ĉefministro dum naŭ jaroj kaj, laŭ iuj komentistoj, ŝi estis unu el la plej bonaj kaj efikaj ĉefministroj iam ajn en Nov-Zelando. Iuj opinias, ke la popolo enuis; aliaj, ke ĝi ĝeniĝis, ĉefe pro leĝoŝanĝo por ne plu permesi al gepatroj uzi „pravigeblan perforton” por puni siajn infanojn, kion kontraŭis interalie reakciemaj eklezioj.
#000736
Kiam la finaj rezultoj de la balotado estis anoncitaj, Helen Clark demisiis kiel ĉefo de la Laborista Partio. La sekvan tagon demisiis ankaŭ la vicestro Michael Cullen [majkl kalin]. Post kelkaj tagoj la parlamentanoj de la Laborista Partio elektis novan estron, Phil Goff [fil gof], kaj vicestron, Annette King [anet king]. La estonteco de la partio NZ Unue estas necerta.
#000738
La monda financa situacio, kiu kolapsigis bankojn kaj aliajn kompaniojn, precipe en Usono kaj en Eŭropo, estas granda nekonata faktoro, kiun la nova registaro devos pritrakti. Interese estas tio, kion la nova registaro provos por mildigi la efikon de internaciaj problemoj.
#000739
La urso (Ursus arctos) estis sankta besto en praa popola kredo kaj en legendoj de la orienta eklezio. Inter la plej gravaj sanktuloj de Karelio estas Sergeo (Varfolomej), kiu kun sia frato Stefano konstruis preĝejeton en praarbaro. Dividante sian panon kun urso, li malsovaĝigis ĝin.
#000740
La mito pri la urso konstruiĝis ĉirkaŭ ideo pri besto, kiu vivas surtere kaj surĉiele. Sur la ĉielo ja videblas la konstelacioj Granda kaj Malgranda Ursino. Laŭ la mitoj de arktaj popoloj la urso naskiĝis en la ĉielo kaj tien ree leviĝas post sia morto. La finna nacia epopeo Kalevala diras, ke la urso estis naskita „ĉe la luno, sub la suno, sur la ŝultroj sepstelaraj” (46a kanto). De tie ĝi estis surterigita en ora lulilo pendanta de arĝentaj ĉenoj. Poste ĝi estis kreskigita ĉe la edzino de la finna arbardio Tapio.
#000741
Religiistoj komparas tiun miton kun alipopolaj mitoj pri ĉielaj kaj diaj filoj kaj ties postmorta reveno al la ĉielo. Disvastiĝintaj estas ankaŭ legendoj pri ursoj, kiuj homiĝis, kaj pri homoj, kiuj ŝanĝiĝis en ursojn. Kelklegende la urso edzinigis homan belulinon, kiu poste naskis fortulojn. De ili devenis tuta popolo. La persona nomo Björn (urso) estas ofta ĉe svedlingvanoj. Ĉe finnoj kiel nomo uzatas Osmo (kaŝnomo de urso). Aliflanke ŝajnas, ke parto de la praloĝantoj de Finnlando rigardis sin kiel posteulojn de la alko. Estis kvazaŭ du klanoj, tiu de la urso kaj alia de la alko.
#000742
La prafinnoj kaj sameoj ege timis la urson. Ili vivadis kun ĝi en la samaj arbaregoj kaj vivtenadis sin per la samaj beroj, plantoj, kaptaĵoj. De novembro ĝis marto la homoj estis trankvilaj, ĉar la urso dormas tra la vintro en sia nesto. Ekde aprilo kaj precipe somere, kiam la brutaro de la homoj paŝtis sin en la arbaro, la homoj timis. Per magiaj vortoj kaj oferaĵoj ili provis konvinki la urson, ke ĝi ne tuŝu ilian brutaron aŭ ilin mem. La homoj kredis, ke nature la urso estas bonvola, sed sorĉistoj povas – pro malamo aŭ envio – instigi la urson ataki homon aŭ ties brutojn. La homoj kredis, ke la sorĉitaj ursoj estas la plej danĝeraj.
#000743
La urso pezas 260–350 kilogramojn, kuras kaj grimpas rapidege. Stariĝinta ĝi multe similas al giganta homo, altas 260–270 centimetrojn. Ne eblas fuĝi ĝin. Ĉar niaj prapatroj ege timis kaj respektis la urson, ili nenie kuraĝis uzi ĝian veran finnan nomon „karhu”. Ili nomis la bestegon per ducento da kaŝnomoj flataj, admiraj: bulo bela, bulbelulo, mielmano, arbara greno, orkukolo, birdo, karulo, frato, arbara avo, bovo/ĉevalo de arbaro, reĝo drapvestita, belharulo, monharulo, orharulo, ... Tamen, ili ĉasis la urson pro la bongusta viando kaj la valora felo.
#000744
Inter multaj arktaj popoloj oni sekvis la saman ritaron. La mortigita urso estis portita al la vilaĝo kiel honorgasto. Ĝojante kaj timegante oni kantis kaj muzikis al ĝi, taksis ĝian felon. Oni kredis, ke se la urso estas gastame traktata, ĝi reiros al la ĉielo kaj rakontos, ke ne danĝeras fariĝi urso surtera kaj lasi sin esti kaptita de homoj. Ili bonege gastigas la kaptiton. La ĉasistoj kantis, ke ne ili mem mortigis la urson, sed iu alia, najbaro, ruso, aŭ ke la urso mem stumblis kontraŭ branĉoj, kiuj boris ĝian bruston kaj tranĉis ĝian ventron. En Kalevala la ĉasisto diras: „... lanco ne bezonis flugi, arko ne bezonis pafi: mem la urso renversiĝis”.
#000745
En Finnlando la kutimo meti la ursokranion sur pinobranĉon en tradicie sankta loko vivetis ankoraŭ en la 1930-aj jaroj en foraj arbaraj regionoj. Ankoraŭ nun oni scias pri „sanktaj” rokoj, kiuj aspektas kiel ursa kapo aŭ surhavas homan profilon. Vizitante tian lokon kun religiisto, iu ĉefepiskopo esprimis la opinion, ke paganismo kaj kristanismo ne nepre kolizias, sed estas du facetoj de sankteco. Ĝuste sanktecon multaj finnoj sentas en la naturo, ne ĉiam en katedraloj.
#000747
Finna religiisto, Juha Pentikäinen, amikiĝis kun ĥanta1 ŝamanfamilio. Ankaŭ la filoj de tiu familio sentis la sanktecon de prakultejo en Finnlando kaj rekonis la similecon de niaj praritoj. La finna vorto por „sankta” origine signifis „izolita, speciala, tabua”, ekzemple bosko, kie oni oferadis al dioj, aŭ tombejo inter picearo. La urso kiel motivo en blazonoj kaj diraĵoj daŭre vivas en nia popolo.
#000748
1. Ĥantoj: gento en norda Rusio, parenca al finnoj.
#000749
Panoramo de la Nerona Romo
#000757
La rakontanto estas Prokulpio, aktoro kaj amiko de Nerono. Ni renkontas Lukanon, Oktavian kaj Senekon. Tiel Anna Löwenstein situigas por ni en la kunteksto de la historio verkistojn de (kaj personojn el) jamaj tradukaĵoj en Esperanto. La du amikoj ie eĉ komentas diron de Seneko. Tra ili ŝi transdonas al ni kulturajn citojn, interalie kelkajn versojn. Scenoj – kruelaj aŭ idiliaj – estas jen alude tuŝataj, jen ankaŭ perage kaj detale. Ĉu la „publiko” finfine maturiĝis, mi miris, – ke oni povas priskribi la morojn de Romo laŭvere kaj laŭfakte? Eĉ se lerta aludo ofte sufiĉas.
#000759
Sed ni restu ĉe la romanoj de Löwenstein. Kiam ni tiel paŝtas la penson tra nia memoro de legemulo, iĝas klare, ke la ĵus „konsumita” verko estas historia romano, ne beletraĵo. La rakonto progresas kronologie, sen retroiroj, trankvile kaj nekomplike, kaj iom post iom ĝi konstruas koheran totalbildon de la Roma civilizacio, de ĝiaj moroj, de ĝiaj kulturaj pintoj, de la ĉiutaga vivo, de krueleco kaj maljusto, de degenero kaj dekadenco.
#000763
Kun siaj tri partoj (Britujo, Romo, Kristanoj) La ŝtona urbo estas pli varia, pli densa, ankaŭ enhave, ol Morto de artisto, kiu temas sole pri la vivo en Romo tempe de Nerono. La malvolviĝo de okazaĵoj estas do pli rapida kaj pli kuntrena en la unua libro. En la nuna duoble ampleksa Morto de artisto la agado aperas pli modera, minimuma, kaj jen kaj jen apenaŭ vivtenas la intereson, eĉ se plu ĝi tenas la atenton: intensa streĉo forestas preskaŭ entute. Ĉar mankas lingva vervo, vivo, efervesko; mankas energio, eksperimentemo, pasio. Oficialaj vortoj, jes! Vortoj ligitaj strikte laŭleĝe en frazoj preskribitaj gramatikiste. Nu, bone. Nenia ĵonglado do. Neniu libera, nelimigita, defia kreado. Teksto iomete enkorseta, korsetita, sen novismoj. Sed por multaj legantoj tio estos avantaĝo: ke en la lingvaĵo nenio surprizas, nenio frapas, nenio mirigas aŭ konsternas. Tio, tamen, forprenas el la eventuale beletreca valoro, kiu nun kuŝas sole en la alta kvalito de la teksto, vere elstara el gramatika vidpunkto. Jes, nepre: la stilkvalito konsistas precize en tio: la gramatika ĝusteco. Jen elekto de la aŭtoro: gravas precipe la enhavo. Ŝia krea kapablo kuŝas ne en la lingvaĵo, sed en la rakonto, substrato, kiu portu la historian faktaron.
#000764
Ŝi trovis helpon: apogantojn, instigantojn, provlegantojn; ili korektis kaj konsilis. Tamen ne ĉiuj mistajpoj kaj eraretoj estis elsarkitaj (mi kalkulis kvardekon). Krome, ĉu ne ia hezito inter „de” kaj „da”? Vortordo: „Mi vidis plurajn batalantojn ricevi la mallevitajn dikfingrojn, kiujn en Romo oni pardonus.” Vortelekto: „gvardiisto” (gvardiano, gardisto); konfuzo inter „vesto” kaj „vestaĵo”; „forbruligita” (364, 383, kial ne forbrulinta?).
#000766
flustri unu al la alia en la orelon; orelkise interbabili. Tiun ĉi lastan esperantan esprimon mi neniam legis aŭ aŭdis; mi
supozas, ke estas trovitaĵo de S-ro Wang
Chongfang, sed tre plaĉas al mi.
#000783
Ĉinologoj, sed ankaŭ aliaj puzlemuloj, bedaŭros ke ne enestas iu listo por
retrovi nekonatan ideografaĵon (do, kies
prononcon oni ne konas), sed almenaŭ
ĉiu ĉinologo disponas pri kromvojo(j).
#000786
La 17an de februaro 2009 festis albanoj en Kosovo por saluti la unuan datrevenon de la deklaro pri la fondiĝo de la nova ŝtato de Kosovo. Ekde 1912 la regiono estis regata de diversaj eksaj jugoslavaj ŝtatoj (reĝa, komunisma kaj postkomunisma-miloŝeviĉeca) ĝis en 2008, danke al internacia subteno, ĝi deklaris sin sendependa.
#000788
Tamen laŭ Adem Demaĉi, laŭreato de la premio „Saĥarov” por defendantoj de homaj rajtoj kaj demokratio, la sendependeco ankoraŭ ne estas kompleta. Ĝin baras tri faktoroj: Kosovo ne havas armeon; ĝi ne regas sian policon; kaj reprezentanto de Unuiĝintaj Nacioj kaj de la Eŭropa Unio ankoraŭ rajtas disigi la parlamenton kaj la registaron kaj elpostenigi altrangajn oficistojn.
#000789
Plie, danke al la principo de „malcentrado” antaŭvidita de la plano Ahtisaari, jam fondiĝis en Kosovo almenaŭ 11 novaj pure etnaj serbaj komunumoj konsistantaj el po tri aŭ kvin mil homoj kaj posedantaj eksterordinaran aŭtonomecon.
#000790
Tie Serbio estas tute libera aktivi kaj daŭre nei la sendependecon de Kosovo. Ekzemple, ĝuste kiam albanoj festis la unuan datrevenon de la nova ŝtato, pli ol 40 serbaj deputitoj alvenis buse al Zveĉan, en la norda parto de Kosovo, kaj tie kunvenis por ripete nei la sendependecon. Dume la polico, regata de la EU-instanco Eulex, indiferente staris.
#000791
Kiel ajn, estas notite, ke pli kaj pli da ŝtatoj agnoskas la sendependecon de tiu ĉi ŝtato, en kiu loĝas interalie pli ol du milionoj da etnuloj albanaj. Ekzemple, krom la 54 ŝtatoj, kiuj jam agnoskis Kosovon, baldaŭ al tiu ĉi grupo aliĝos Saŭda Arabio.
#000792
Nia magazino havas unu gravan malavantaĝon: ĝi ne estas vere aktuala, almenaŭ ne tiom kiom ĵurnalo, radio aŭ televido. Ĵurnalo informas pri ĉio, kio okazis dum la antaŭa tago ĝis vespero, tiel ke la postan matenon mi povas legi pri aktualaj eventoj kaj evoluoj. Sed en nia magazino inter verkado de artikolo kaj ties legado fare de vi pasas minimume kvar semajnoj, kutime eĉ pli. Tio fojfoje kaŭzas problemojn, kiel montras mia artikolo „Bruna marĉo” en la februara numero. Enkonduke mi menciis atencon kontraŭ la policestro de bavara urbo Passau, kiun oni atribuis al novnazio. En sia letero aperinta en la marta numero Michael Lennartz atentigis pri dubindaĵoj kaj neklaraĵoj ligitaj al tiu atenco kaj konkludis: „Do krom la eldiro de la policestro ne ekzistas iu ajn certiga pruvo, ke okazis atenco en la raportita maniero.”
#000793
Cetere ankaŭ nun, pli ol du monatojn poste, oni ne scias pli multe. La esplorojn intertempe gvidas supera polica instanco, sed ankaŭ ties speciala komisiono ĝis nun trovis neniun „varmegan spuron”, kiel tion nomas la polica ĵargono. La afero do restas enigma, kvankam la polico intertempe klare neas, ke la krimo povus havi motivon en la familia sfero. Se oni ne trovos atencinton, do por ĉiam restos nur la aserto de la policestro mem. Tamen povas esti, ke jam morgaŭ en la ĵurnalo mi povos legi tute novajn detalojn ... Tiujn al vi mi povos komuniki plej frue post unu monato.
#000795
La 12an de februaro papo Benedikto la 16a havis konversacion kun la membroj de la Konferenco de Prezidantoj de la plej elstaraj usonaj hebreaj organizaĵoj en la vatikana Konsistoria Salono. La papo pardonpetis per jenaj vortoj: „Kiel faris Vojtyla, mi pardonpetas”.
#000796
Tiu ĉi deklaro jam estis atendata post la neado de la ŝoaho1 fare de Richard Williamson, episkopo de la frataro Sankta Pio la 10a. Antaŭ nelonge Williamson estis denove reakceptita en la katolika komunumo per la ĉesigo de la ekskomuniko pri kvar episkopoj de la frataro Sankta Pio la 10a, kiuj estis ordinitaj sen konsento de la papo. Neante la ŝoahon aŭ for-interpretante ĝiajn faktojn ĝis preskaŭa nuligo, tiu episkopo kreis grandan embarason, krom surprizon kaj suferon, ĉe papo Benedikto la 16a; kelkaj eĉ suspektis ke li senplie estus tolerema aŭ senvole komplica kun tiaj opinioj, kaj ofte oni postulis novan kaj plej eksplicitan kondamnon pri tiu neado aŭ minimumigo de la ŝoaho.
#000797
Hebredevena esprimo, kiu signifas neniigo kaj kiu indikas la amasan murdadon de, interalie, judoj fare de la nazioj dum la dua mondmilito.
#000801
Aŭdinte la esprimon „perlo de Krimeo”, oni tuj rememoras pri Jalta, ĉarma urbo sur la suda bordo de la ukraina duoninsulo. Alloga kaj multvizitata, ĝi estas loko de turismo kaj ripozo por multaj ukrainianoj, rusianoj kaj eksterlandanoj. Alia perlo tamen, laŭ opinio de multaj, estas la proksime situanta Foroso. Ĝi estas urbotipa loĝloko ĉe la Nigra Maro je distanco 42 km sud-okcidente de Jalta. En Foroso loĝas 2185 loĝantoj (2001). Ĝi estas konata klimata kuracloko.
#000802
P. P. Firsov, esploranto de la regiono, skribas en siaj libroj, ke en la disponeblaj fontoj oni diversmaniere klarigas la devenon de ĝia nomo – merkato, lumturo. Oni opinias, ke la nomo devenas de la vorto „faros” (la loko de la antikva lumturo en malnova Aleksandrio). Tamen la plimulto kredas, ke la plej konvena klarigo de la nomo eble estas ligita kun „vento”, ĉar ĉi tie senĉese blovas.
#000803
Nur fine de la 19a jarcento, post kiam rusaj caroj donacis terpecojn al siaj korteganoj, komenciĝis disfloro de la regiono. La areo, sur kiu situas Foroso, iĝis proprietaĵo de la moskva negocisto Aleksandr Grigorjeviĉ Kuznecov. Li komencis efektivigi siajn grandiozajn planojn de konstruado. En la aĝo de 30 jaroj li malsaniĝis je tuberkulozo. Tial li estis devigita ekloĝi en Krimeo. Komence li konstruigis du grandajn domojn – unu por sia familio kaj la alian por gastoj. Poste komenciĝis konstruado de preĝejo sur unu el la apude situantaj rokoj. Kaj li zorgis ankaŭ pri la apuddomaj vegetaĵoj – li aranĝis ĉarmegan parkon kun mirinde belaj kreskaĵoj.
#000804
En 1954-1955 en Usono estis eldonita libro kun rememoroj de la eksa rusia ministro pri terposedo A. N. Naumov (1915-1916). Tie pri Foroso eblas legi: „Malfacilas imagi ion pli riĉan kaj pli ĉarman, ol la parko, florejoj, ekzotikaj vegetaĵoj en la krimea Foroso ...”
#000805
Dum la sovetia reĝimo la regantoj ne preteratentis tiun belan lokon kaj konstruigis en Foroso ripozdomojn por gvidantoj de la komunista partio. Poste la bienoj transiris en iliajn manojn. Vaste konata estas la fakto, ke en Foroso ripozis Miĥail Gorbaĉov, la unua prezidanto de Sovetio, kiam oni volis aresti kaj forigi lin de la prezidanta posteno (aŭguste 1991).
#000806
En Foroso oni regule filmas scenojn de marfilmoj. Nun ĝi estas ŝatata kurac- kaj ripoz-loko de multaj vizitantoj. Ruslingva proverbo tekstas: „Estas pli bone foje vidi, ol plurfoje aŭdi”. Do, bonvenon al unu el la perloj de bela Krimeo!
#000807
Petis islamaj ribeluloj, ke albana peranto intertraktu kun la uganda registaro, kontraŭ kiu ili militas ekde 1990. Raportis franca novaĵ-agentejo, ke Ramush Hardinaj, mem ribelulo dum la naciliberiga milito en Kosovo, ankoraŭ ne jesis al la propono.
#000808
Laŭraporte subtenas la uganda registaro la perantecon de Hardinaj. Diris registara ministro, ke necesas peranto, kiu bone rilatas kaj kun la Afrika Unio kaj kun Unuiĝintaj Nacioj.
#000810
Dum la interna milito en Ugando suferis dekmiloj da homoj devigataj forlasi siajn hejmojn. La islamaj ribeluloj estas jam forpelitaj el Ugando sed instalis sin en la Demokratia Respubliko Kongo.
#000811
Manifestaciis proksimume 125 000 homoj tra la ĉefstratoj de la irlanda ĉefurbo Dublino. Ili protestis kontraŭ la politiko de la registaro rilate la nunan ekonomian situacion, kaj kontraŭ bankestroj kaj spekulantoj, kiujn ili kredas kulpaj pri la krizo.
#000812
Reprezentiĝis ĉe la manifestacio preskaŭ ĉiuj metioj, profesioj kaj sindikatoj en la lando. Partoprenis laboristoj, kiuj perdis, aŭ riskas perdi, siajn postenojn pro la problemoj de gravaj industrioj, kiel la Dell-komputila aŭ la Waterford-kristala. Ĉeestis lernejanoj, fajrobrigadanoj, ŝtataj funkciuloj, purigistoj ... ankaŭ policanoj kaj armeanoj, kvankam membroj de sekurecaj kaj defendaj servoj ne kutimas partopreni politikajn manifestaciojn.
#000813
Vidiĝis ankaŭ pli aĝaj anoj de la komunisma partio, portantaj ruĝajn flagojn kun la simbolo de martelo kaj serpo, malgraŭ tio, ke en tiu ĉi tradicie konservativa kaj katolika lando ekstremaj partioj neniam fortis. Samtempe, aliaj portis afiŝojn kun devizoj „Rompu la ligon kun kapitalismo”, „For la registaro”, „Punu la bankestrojn”, „Pliŝarĝu riĉulojn, ne laboristojn”.
#000814
Ne nur en tiu ĉi okazo, sed ankaŭ ĉe antaŭaj amasaj manifestacioj protestis pensiuloj, studentoj, senlaboruloj, flegistoj kaj instruistoj. Inter ĉiuj klasoj kaj grupoj evidentis kolero kaj timo. Tamen, ĝis nun, neniu el tiuj, kiuj miliardope prifraŭdis la nacion, estas akuzita aŭ punita. Tial la antaŭe populara koalicia registaro pli kaj pli perdas la apogon kaj simpation de voĉdonintoj.
#000815
Iom troige komentis kelkaj ĵurnalistoj, ke nun la sola diferenco inter Irlando kaj la bankrota Islando konsistas el unu litero.
#000816
Post 13-jara interetna milito, en kiu mortis centmiloj da homoj, ekpensis burundanoj, ke venos trankvilo. Tamen, dum ĉesis la „milita” milito, komenciĝis milito pri homaj rajtoj, kiu implicas la evoluon de tiu ĉi mondoparto.
#000817
Ekzemple antaŭ nelonge tial mortis Mélanie Inakanyana kaj Béatrice Niyondavyi. La okazoj memorigas pri Francine Nijimbere, juna virino, al kiu ŝia edzo fortranĉis la brakojn kiel puno, ke ŝi naskis nur knabinojn. Tiu ĉi virino estas unu el malmultaj, kiuj plendis: la edzo estis enprizonigita.
#000819
Precipe en vilaĝoj atencoj tiaj restas kaŝitaj antaŭ lokaj administrantoj, parte pro timo kaj parte pro tio, ke burundaj kutimoj malpermesas al virinoj plendi kontraŭ siaj edzoj. Pro tio estas mortigitaj multaj bebinoj.
#000820
Aliflanke, pro la samaj kutimoj, knaboj estas bone protektataj. Ili estas malsame edukataj, ol knabinoj: knaboj lernas, kiel uzi armilojn, prizorgi bestojn kaj konstrui domojn; knabinoj lernas, kiel balai, lavi vestaĵojn, kuiri kaj prizorgi infanojn. Senknabaj familioj malaperas, ĉar iuj edzoj forlasas edzinojn, kiuj ne naskas knabojn, por serĉi alian virinon, kiu donos sopiratan filon.
#000821
Pli ol 90 % da burundanoj vivas de terkultivado, la tero estas ilia sola „kapitalo”. Knabinoj tamen ne rajtas heredi la havaĵon de siaj gepatroj, kaj do la tero estas nur por knaboj, kiuj restas apud la gepatroj ĝis la morto. Knabinoj ne longe restas kun siaj gepatroj pro edziniĝo: ili ricevas ne de sia propra familio, sed de la bofamilio.
#000822
Multo estas farita por komprenigi al viroj, ke edzinoj ne respondecas pri la sekso de siaj idoj. Oni diras, ke virino estas kvazaŭ tero, kaj viro kvazaŭ kultivisto: oni do rikoltas, kion oni semis. La registaro kaj aliaj instancoj klopodas klarigi al viroj, ke ankaŭ ili respondecas pri la sekso de la bebo, sed en lando, kie ĉirkaŭ 90 % de la popolo scipovas nek legi, nek skribi, ne eblas optimismi pri la rezultoj.
#000823
Tiurilate oni devas atenti, ke „lingvo akompanas imperion” laŭ la esprimo de Antonio de Nebrija [antónjo de nebriĥa], aŭtoro de la unua gramatiko de la kastilia lingvo en siaj dediĉaj notoj al la Katolikaj Gereĝoj en la jaro 1492. Por granda parto de Ameriko, kies integriĝo al la okcidenta mondo tiam komenciĝis, tiu frazo estas ligita al la enrompo de la kastilia lingvo, kiu kaŭzis la unuan grandan skismon en iliajn hejmojn. Ankaŭ la lingvoj angla, franca kaj portugala, kiuj akompanis siajn respektivajn imperiojn, produktis aliajn skismojn en la regionoj, kie ili altrudiĝis.
#000827
La realo estas, ke oni apenaŭ havas proksimuman scion pri la nombro de lingvoj ankoraŭ parolataj en la kontinento. Aktualaj raportoj kalkulas, ke estas proksimume 1500 aŭ 2000 lingvoj, klasigitaj en 20 lingvistikajn familiojn, kiuj prezentas riĉan genetikan kaj tipologian diversecon kaj estas uzataj en la jenaj regionoj: Nord-Ameriko (de Alasko ĝis centra Meksiko), Mez-Ameriko (inter centra Meksiko kaj Nikaragvo), Karibio kaj Sud-Ameriko.
#000829
Iom da historio kaj iom da fiziko
#000831
Bazopilko estas tre populara en Usono, sed ĝi estas ludata en multaj landoj. „Besuboru” jam prosperis dum ĉirkaŭ jarcento en Japanio kaj la „homu ran” estas tiom parto de la japana kulturo, kiom sumo-luktado, kabuko kaj suŝio. Bazopilko estas ankaŭ tre populara en la pacifik-randaj orient-aziaj landoj, en Kanado kaj en Kubo, Domingo kaj la kariba regiono.
#000832
Usonanoj ekludis bazopilkon per neformalaj ludantaroj, uzante lokajn regulojn, en la frua 19a jarcento. Dum la 1860aj jaroj la sporto, senrivala je populareco, jam estis vortpentrita kiel la „nacia distraĵo” de Usono.
#000834
La ĵetanto staras malpli ol 20 metrojn for de la batanto kaj ĵetas la pilkon je rapido de proksimume 40 metroj en sekundo. Dum sia flugo la pilko falas el sia „rekt-linia” vojo je proksimume 1,2 metroj. Aldone, pro la kudraĵoj sur la pilko estas konsiderinda aer-tumultemo, kiu tuŝas ĝin kaj ŝanĝas ĝian vojon kaj vertikale kaj horizontale. Por pligrandigi ĉi tiun efikon la ĵetanto ofte aldonas ekstran turniĝon al la pilko. La pilko do kutime faras proksimume 20 rotaciojn dum sia vojo. Pro tio la pilko povas moviĝi ĝis 44 centimetrojn horizontale el sia „rekt-linia” vojo. Kaj la pilko faras la plimulton de sia horizontala moviĝo dum la lasta kvarono de la vojo! Oni ankaŭ konsideru, ke la pilko bezonas malpli da tempo por trairi tiun kvaronan vojon (proksimume 1/6 da sekundo) ol la batanto bezonas por antaŭen-svingi la batilon (proksimume 1/5 da sekundo). La batanto do devas komenci sian antaŭen-svingon antaŭ ol la pilko komencas montri multan horizontalan moviĝon.
#000837
La 31an de decembro 2008 laboristaj sindikatoj kaj civitanaj grupoj malfermis tiel nomatan „Jarŝanĝan vilaĝon por maldungitoj” en la centro de Tokio. Ili celis helpi senhejmajn maldungitojn ĝis la 5a de januaro, kiam municipaj oficejoj ekfunkcios post la novjaraj ferioj.
#000840
La 1an de januaro 223 homoj dormis en tendoj preparitaj de la organizantoj. La 2an la nombro pligrandiĝis ĝis 270 kaj ekmankis tendoj. Interesiĝis ĵurnaloj kaj televido pri la vilaĝo, ĉar multaj japanoj sentis, ke la sama senlaboreco kaj senhejmeco povus ankaŭ ilin trafi.
#000841
Samtempe ĉefministro Aso, jam malpopulara, timis, ke la afero povas sufoki lian kabineton. Li decidis disponigi registarajn konstruaĵojn kaj najbarajn elementajn lernejojn kiel provizorajn loĝejojn. Ĝis la 5a de januaro loĝis en la vilaĝo 499 homoj. Tie ili ricevis manĝaĵon kaj konsilon pri estonta laboro aŭ loĝejo. Helpis ilin 1692 homoj kaj kolektiĝis pli ol 24 milionoj da enoj.
#000842
Ĝis la 1990aj jaroj neniuj japanoj timis maldungon: ili laboris ĉe unu kompanio ĝis emeritiĝo. En la lasta duono de la 1990aj jaroj la situacio ŝanĝiĝis. Japana kapitalistaro provis postvivi en la tutmondiĝo de komerco, tial ĝi bezonis laŭokazajn laboristojn, kiujn ĝi povos facile dungi kaj maldungi laŭ la ritmoj de la ekonomio.
#000844
La registaro akceptis la situacion kaj mildigis la regularon pri laboro. Tiamaniere kompanioj anstataŭis regulajn laboristojn per laŭokazaj dungitoj senditaj de laborperaj organizaĵoj.
#000845
Nur la Japana Komunista Partio kontraŭis la novan sistemon, antaŭvidante la eventualan mizeran situacion de laboristoj. Aliaj politikaj partioj aprobis. La registaro neglektis la averton de la Komunista Partio kaj faris nenion por evitigi eventualajn amasmaldungojn.
#000846
La maldungitoj ne estas asekuritaj, ĉar ili laboris mallonge en unu kompanio post la alia. Ili estas ege malmulte pagataj kompare kun regulaj laboristoj, kvankam ili faras preskaŭ la saman laboron. Kiam ili perdas laboron, ili devas forlasi ĉambron luitan de la kompanio. Kiam ili ne havas loĝejon, ili ne povas serĉi alian laboron, ĉar kompanioj ne volas dungi senhejmulojn. Ili ne povas peti subvencion de la registaro, ĉar ili ne havas konstantan adreson. Tiamaniere naskiĝis multaj senhejmaj maldungitoj, kiuj amasiĝis en la tokia jarŝanĝa vilaĝo.
#000847
Per tiu granda kaŝita profito ili povus plu dungadi laboristojn. Tamen la kapitalistaro forgesas, ke laboristoj estas ankaŭ konsumantoj. Kiam senlabora, kiu aĉetos aŭtomobilojn kaj fotilojn? Maldungi laboristojn kaj maltrankviligi popolanojn signifas malprosperigi kompaniojn. Ili baldaŭ konscios sian stultecon kaj ricevos la venĝon de la laboristoj, kiujn ili malestime traktis kaj maldungis.
#000849
Sep jarojn post la invado de Afganio Usono kaj NATO (Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo) sendas pliajn soldatojn al la turmentata lando. Ŝajnas, ke la aliancanoj ankoraŭ ne komprenas aŭ ne volas kompreni, ke okupaciaj trupoj (solaj) ne kapablos solvi la problemojn de la lando. Jam multajn miliardojn kostis tiu „misio”, sed kun kia rezulto? Afganio, laŭ konata afgana ĵurnalisto, hodiaŭ estas dissplitita lando regata de du fundamentistaj kaj kontraŭdemokratiaj grupoj. Unu grupon subtenas la internacia socio, la alian ĝi kontraŭbatalas. La malamikoj de la (okcidenta) alianco, taliboj kaj aliaj ribeluloj, intertempe elkreskis al regiona potenco ambaŭflanke de la afgana-pakistana limo. Ili financas sin per kultivado de papavoj kaj vendado de opio, povante tiamaniere daŭre aĉeti modernajn iranajn, rusajn aŭ ĉinajn armilojn, per kiuj ili militas kontraŭ NATO kaj ĝiaj aliancanoj.
#000850
Kaj la okcidento kaj Afganio mem faris multajn erarojn. La internacia socio ne komprenis la komplikan situacion en la lando. Ni memoru, kial oni antaŭ sep jaroj invadis ĝin: por persekuti Osama Bin Laden, kiun Usono kulpigis pro la barbara atenco kontraŭ la ĝemelaj turoj en Novjorko, kaj por forpeli el la lando teroristajn talibojn. La frenezan barbulon ĝis hodiaŭ oni ne kaptis, sed tio jam ne gravas, ĉar li iĝis sensignifa figuro: lia terorista organizaĵo Alkaido ne plu dependas de li, sed agadas fare de multaj pli-malpli memstaraj grupoj en multaj landoj. La talibojn komence oni sukcesis repeli, sed iom post iom ili refortiĝis precipe en la sudo, tiel ke poste la okupaciaj trupoj pli kaj pli kruele bombardis tiun landoparton. Ju pli da civiluloj iĝas viktimoj de tiuj atakoj, des pli la taliboj gajnas subtenon en la popolo. Jen nur kelkaj bone dokumentitaj ekzemploj el la pasinta jaro: per usona atako en julio 2008 mortis 47 gastoj de nuptofesto; en aŭgusto dum funebra ceremonio pli ol 90 homoj; en novembro denove eksterlandaj soldatoj mortigis 43 homojn dum nuptofesto. Ĉu estas mirige, ke per tiaj masakroj la taliboj denove estas fortigataj kaj subtenataj de la popolo?
#000851
Kaj la afgana registaro sub prezidanto Hamid Karzai? Ĝi ne kapablas vere regadi, ĉar preskaŭ ĉiuj ministroj estas koruptaj. Tuj kiam alvenis helpmono, ili enkasigis ĝin por si mem kaj siaj familianoj, ja ne sciante, kiom longe ili restos en siaj oficoj. El la miliardoj, kiujn ni (jes, vi kaj mi, per nia impostmono) pagis al Afganio por rekonstruado, preskaŭ nenio alvenis ĉe la homoj en la vilaĝoj. En la registaro troviĝas precipe islamaj fundamentistoj kaj „militĉefoj”, kiel en la politika ĵargono oni nomas la estrojn de milicoj kaj trupoj. Tiu registaro, laŭ la menciita ĵurnalisto, fariĝis „politika-religia aristokratio, en kiu militkrimuloj diktas la regulojn, koruptaj burokratoj kaj mulaoj, kiuj agadas simile aŭ same kiel taliboj”.
#000852
NATO nun ja komprenis, ke militagoj solaj ne povas solvi la problemojn, sed ke oni devas plifortigi civilan rekonstruadon, doni lernejojn anstataŭ bombojn. Tamen, estas klare, ke ĝi ne simple povas retiri ĉiujn soldatojn, sed necesas antaŭe plifortigi la afganajn sekurfortojn. Afgana soldato gajnas 200 dolarojn monate, talibo ĝis 400 dolarojn, germana soldato en Afganio krom la salajrojn ricevas ĉ. 4000 dolarojn aldone por deĵorado eksterlanda! Afganaj armeanoj devus ricevi almenaŭ multe pli ol taliboj, se vere oni volas havi taŭgan nacian armeon. Nur forta propra armeo havas ŝancon venki la talibajn militistojn, kiuj ne plu povus propagandi, ke eksterlandaj soldatoj pravigas sanktan militon. Necesas ankaŭ paroli kun la moderaj taliboj por atingi batalhalton kaj fine eble pacon. Kaj necesas fortaj afganaj trupoj, kiuj povos detrui la papavo-agrojn. Oni devas rekonstrui la ekonomion tiel, ke homoj havas laboron en siaj hejmlokoj kaj povas nutri siajn familiojn. Tio estus vera helpo por Afganio.
#000853
Plej grave estus, ke NATO prezentu tempoplanon por retiriĝi el Afganio. Ĝi devas indiki daton, je kiu ĝi definitive forlasos la turmentatan landon. Tio donus al la homoj certecon, ke finiĝos la okupacio. Kaj ili ne plu kredos la propagandon de taliboj. Sen tia plano probable la milito en Afganio ne nur daŭros, sed povus etendiĝi al la tuta regiono inkluzive de Pakistano. Tio estus fiaska malvenko de la internacia socio.
#000854
En la enkonduko de la februara numero Stefan Maul skribis: „En malgrandaj trinkejoj kaj en grandaj festotendoj oni denove rajtas fumadi laŭplaĉe.” Mi supozas, ke forfalis parto, kaj ke la kompleta frazo estis: „En malgrandaj trinkejoj kaj en grandaj festotendoj oni denove rajtas fumadi kaj ĝenadi la aliajn ĉeestantojn laŭplaĉe”, ĉu ne?
#000855
Komence de 2009 aprobis la albana parlamento leĝon, kiu malfermas dosierojn el la komunista periodo inter 1944 kaj 1990. La t.n. lustracio-leĝo1 antaŭvidas la elpostenigon de funkciuloj, inkluzive de policanoj kaj parlamentanoj, kiuj dum tiu ĉi periodo iel kunlaboris kun la sekreta polico.
#000857
Ĝis ĉi-januare maldekstraj partioj sukcese blokis la proponon. Ili argumentis, subtenataj ekzemple de la ĉeĥa registaro kaj la ambasadoj de Usono, Britio kaj Danio, ke la registaro povus misuzi la leĝon por elsarki siajn politikajn malamikojn. Kontraste tiuj, kiuj suferis sub la komunisma diktaturo, bonvenigis la novan leĝon.
#000860
Ekonomio ŝrumpas, sed kompanioj prosperas
#000862
Pro la ekonomia regreso, la merkato malvarmiĝas. Aŭtomobiloj tute ne vendiĝas, kaj multaj laboristoj estas maldungitaj. Grandaj vendejoj suferas pro malbona vendado, kaj ili serĉas diversajn rimedojn por pluvivi.
#000863
Laŭ la ĵurnalo Asahi de la 21a de februaro 2009, al la demando „ĉu vi aĉetis multekostaĵon lastatempe?”, 65 % de la enketitaj 10 521 homoj respondis „ne”. La kialoj estis „ne estas aĵoj, kiujn mi volas aĉeti” (3225), „mi ne volas elspezi monon” (1716), „mi estas maltrankvila pro mia estonteco” (966), „mia salajro malmultiĝis” (467). 362 homoj menciis aliajn kialojn. Jam abundas aĵoj en la japanaj hejmoj. Pro la ekonomia regreso, ili estas pli singardemaj kaj tenas la monujon fermita.
#000864
Eĉ nun iuj kompanioj profitegas
#000865
UNIQLO () ofertas ĉiutagajn vestaĵojn. Tiu ĉi kompanio unuan fojon malfermis vendejon en Hiroŝimo en 1984. Ĝi prosperas, ekvendinte vestaĵon el nova materialo nomata heat-tech (kiu supozeble signifas varm-teknologio). Ĝi havas multajn branĉojn enlande kaj ankaŭ en Londono, Honkongo, Ŝanhajo kaj Seulo. Komence de la jaro 2009 UNIQLO prognozis profiton de 620 miliardoj da enoj, sed lastatempe ĝi ŝanĝis la prognozon pli alten al 627 miliardoj. La kompaniestro Janai Tadaŝi fariĝis en 2008 la plej riĉa homo en Japanio, posedante 570 miliardojn da enoj.
#000866
Japana McDonald’s lastan jaron profitis plej multe en sia historio. Ĝi vendis 100-enan hamburgeron kaj 120-enan kafon kaj altiris multajn klientojn. Nintendo, kiu vendas elektronikajn ludilojn tutmonde, ankaŭ profitas multe.
#000867
Oni analizis la kialojn de la prosperiĝo de tiuj kompanioj. La ĉefa kialo estas, ke ili dependas de la enlanda merkato. Multaj japanaj industrioj dependas de eksporto, multe al Usono. Tial, kiam Usono ternas, Japanio malvarmumas. Ĉi-foje Usono estas serioze malsana, do Japanio estas mortanta. Tamen la supraj kompanioj precipe dependas de japanaj konsumantoj, do la influo de eksterlanda regreso estas malpli granda.
#000868
Alia kialo estas, ke japanoj serĉas pli malmultekostajn kaj pli unikajn aĵojn kaj restas hejme. La vestaĵoj, kiujn UNIQLO vendas, estas novmaterialaj, unikaj kaj malmultekostaj. Hamburgerojn kaj kafojn de McDonald’s eĉ malriĉaj homoj povas aĉeti, kaj en la malbona ekonomio eĉ pli da homoj volas aĉeti tiajn malmultekostajn manĝaĵojn. Ili emas resti hejme; pro tio elektronikaj ludiloj bone vendiĝas kiel etaj distraĵoj. Homoj estas homoj. Eĉ en la ekonomia regreso ili volas vivi homece, kaj por tio ili serĉas en la socio tion, kio kontentigas ilian malgrandan feliĉon.
#000869
Fiaskas la landa loĝado-politiko en Burundo pro diversaj kialoj. Kulpas interalie la kresko de la loĝantaro en la ĉefurbo, socipolitikaj krizoj, la malaltiĝo de la aĉetpovo de burundanoj kaj la manko de bona politiko pri loĝado.
#000870
Pezas la problemo al salajruloj, aparte al ŝtatfunkciuloj. Tiuj ne povas facile pagi lukostojn kaj samtempe lernejo-kotizojn, kaj oni ne forgesu manĝaĵojn. Kiuj bonŝance posedas etajn parcelojn, ne povas ilin bone ekspluati pro kreskanta vivokosto (pli ol 200 % inter 1990 kaj 2008).
#000871
Akiri loĝejon facilis dum kaj iom post la koloniisma epoko. Tamen, post sendependiĝo, sinsekvaj registaroj neglektis konstrui novajn hejmojn. Antaŭ 1973 la ŝtato ne nur loĝigis ŝtatfunkciulojn kontraŭ eta sumo, sed ankaŭ bone ekipis la domojn. Poste, tamen, altiĝis la kostoj por prizorgi loĝejojn tiajn, kaj la ŝtato perdis intereson.
#000872
Nuntempe altaj kostoj kaj malaltaj salajroj ebligas al nur malmultaj ŝtatfunkciuloj profiti de tiel nomata loĝado-kredito por akiri hejmon. En 1990 81 % de la funkciuloj petis krediton tian; en 2008 nur 8 %.
#000873
En 2007 la registaro lanĉis novan iniciaton: „loĝado kaj urbo”. Tiel ĝi celas disponigi teron por novaj domoj – entute 26 000 jare. Tamen oni protestis, ke tiel malaperos kultiveblaj kampoj. Kreskos do malsato: pli bone, eble, ripari kaj plibonigi ekzistantajn loĝejojn ol konstrui novajn.
#000874
Cetere notindas, ke kelkaj ministroj kaj parlamentanoj konstruigas multekostajn domojn pagitajn per korupto kaj ŝtelado.
#000875
Laŭ la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj „ĉiu havas rajton je vivnivelo adekvata por la sano kaj bonfarto de si mem kaj de sia familio, inkluzive de nutraĵo, vestaĵoj, loĝejo kaj medicina prizorgo kaj necesaj sociaj servoj”. Ŝajne ankoraŭ ne en Burundo.
#000876
Samseksemo ne estos punita en Burundo post decido en februaro de la senato. Samtempe la senatanoj abolis la mortopunon.
#000877
La tiel nomata Integrita Oficejo de Unuiĝintaj Nacioj en Burundo bonvenigis la decidon, kiu nuligas proponon aprobitan en novembro en la landa asembleo por puni samseksajn rilatojn. En letero la internacia organizaĵo alvokis al la senato respekti homajn rajtojn kaj malakcepti la asemblean proponon.
#000878
Burundanoj havas diversajn opiniojn pri samseksemo. Kelkaj diras, ke oni punu tiajn rilatojn, kiuj estas tabuaj en Burundo; aliaj, ke ili ne komprenas, kial puni homojn, kiuj interkonsentas pri sia seksa konduto. Ili argumentas: „La registaro ne intervenu en agoj, kiuj ne ĝenas aliajn homojn. Se jes, ĝi povus malpermesi seksajn rilatojn inter homoj de malsamaj seksoj.”
#000880
Notindas, ke reprezentantoj de diversaj religioj skribis al la prezidanto, mem religiema, kaj petis, ke samseksemuloj estu punitaj. Samseksemo, ili diras, povus veki la koleron de Dio. Cetere ankoraŭ ne estas agnoskita samseksemula asocio en Burundo.
#000881
Nepalo finfine fariĝis respubliko kun komunista registaro. Reĝo Gyanendra forlasis sian palacon en 2008 kaj nun loĝas en Nepalo kiel ordinara popolano. Lia filo forlasis la landon por ekloĝi en Singapuro.
#000883
Post la proklamo pri la respubliko nepalanoj esperis pri pli bonaj tempoj, sed ne multo ŝanĝiĝis. Ekzemple, la reĝa palaco fariĝos parte ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj parte muzeo, sed pri ĉi-lasta ankoraŭ atendas nepalanoj. Same ankoraŭ posedas la ribelintoj siajn armilojn.
#000884
La registaro konsistas el membroj de diversaj komunistaj partioj nepalaj. Oni ne scias, kiom da komunistaj partioj ekzistas en la lando. Ili fondiĝis rezulte de diversaj splitiĝoj, post kiam dum la reĝa epoko tiu aŭ alia partio estis malpermesata.
#000885
Jen la partioj interkonsentas kaj unuiĝas, jen ili malkonsentas kaj denove disiĝas. Multaj opinias, ke la partioj unuiĝu, sed ĉiu partio taksas sin la vera komunista partio kaj rifuzas cedi al aliaj. Pri politikaj aferoj ili pli-malpli interkonsentas, sed ne pri tiu, kiu fariĝos la ĝenerala sekretario de unuiĝinta partio.
#000886
Do malgraŭ tio, ke 60 % de la popolo voĉdonis por la diversaj komunistaj partioj, ili malbone regas kaj malkomuniste laboras. Restas do la demando, ĉu iam la partioj sukcese kaj definitive unuiĝos.
#000887
Cetere malaprobas la komunistojn la usona registaro. Pli kaj pli intervenas en nepala politiko la ambasadoroj de Usono kaj de Barato. Sed malgraŭ ĉio la nepala popolo pli kaj pli favoras komunistojn.
#000888
La juĝejo de Dendermonde en Belgio kondamnis la usonan Interret-giganton Yahoo!. La retperanto estis akuzita pro la rifuzo kunlabori kun jura enketo. La firmao ricevis unufojan punon de 55 000 eŭroj kaj ricevos ĉiutage plian punon de 10 000 eŭroj, se ĝi plu rifuzas kunlabori. Yahoo! jam informis, ke ĝi ne akceptas la kondamnon, kaj pluŝovos la kazon al arbitracia tribunalo.
#000889
La policaj instancoj de Dendermonde estis trovintaj la spurojn de Interret-krimuloj, kiuj uzis adresojn de Yahoo! por ekscii financajn donitaĵojn de komputiluzantoj kaj tiel malplenigi iliajn bankkontojn. La polico petis de Yahoo! la IP-numerojn, ligitaj al tiuj adresoj, por povi loki la krimulojn. La firmao tamen respondis, ke ĝi estas usona firmao kaj pro tio havas neniun devigon al eksterlanda polico.
#000890
Belga juristo kaj prokuroro Jan Kerkhofs opinias, ke Yahoo! liveras servojn al personoj en Belgio, kaj do ja respondecas. „En similaj okazoj Google kaj Microsoft tuj liveris la necesajn donitaĵojn,” aldonis Kerkhofs.
#000891
Sebastian Vos de Finsbury International Policy and Regulatory Advisers (FIPRA) „miris” pri la akuzo. „Yahoo! havas sian internan regularon,” li diris, „kaj laŭ ĝi informoj pri la uzo de eksterlandaj uzantoj povas esti transdonitaj nur al la usona polico.”
#000892
La kazo memorigas pri la jaro 2004, kiam la ĵurnalisto Shī Tāo estis arestita en Ĉinio „danke al” informoj de Yahoo!. Tiam proparolanto de la retperanto bedaŭris, ke „uzantoj de ĝia retservo en Ĉinio estis enkarcerigitaj, ĉar ili dissendis siajn politikajn ideojn tra Interreto”, sed argumentis, ke Yahoo!, same kiel ĉiuj aliaj eksterlandaj firmaoj en Ĉinio, devas obei la lokajn leĝojn.
#000893
Tamen lastatempe io okazis, kio memorigis min pri la tezo de Dunne. Iun nokton mi tre klare sonĝis pri perdita ŝlosilo. La fono jenas: antaŭ jaroj mi kaŝis ŝlosilon de la malantaŭa dompordo sub la tegmenton de ĝardena budo. Tiel, se unu el niaj filoj senaverte venus dum nia foresto, li povus preni la ŝlosilon kaj eniri la domon.
#000897
Mi konkludis, tamen, ke la eksperimento de Dunne pri la tempo restas nepruvita. Tamen la temo ankoraŭ fascinas min. Eble leganto de MONATO havas spertojn, kiuj kontribuas al diskuto pri la esenco kaj funkcio de la tempo.
#000902
En mian artikolon Nova Esperanto-muzeo (MONATO 2009/2, p. 22) enŝteliĝis dum la redaktora mallongigo de mia origina teksto du malĝustigoj, kiujn mi volus iom prilumi, kvankam koncize tio ne facilas.
#000903
1. La artikolo komenciĝas per vortoj „En la urbo Svitavy (okcidenta Moravio)”, kio kaj ĝustas, kaj ne, kio ofte okazadas ĉe surlimaj urboj. La redaktoro verŝajne konkludis tion de mia pli posta mencio, ke tie ekzistis la plej granda germanlingva biblioteko en Moravio. Tio ĝustis en la konsiderata tempo. Sed nun Svitavy administre apartenas al la bohemia regiono Pardubice, do nun ĝi estas konsiderata orient-bohemia urbo. Tial kelkaj (precipe maljunaj) civitanoj konsideras sin ĝis nun moravianoj, dum la plimulto sentas sin bohemianoj (aŭ la junaj prifajfas tion, konsiderante sin ĉeĥoj). Por prilumi la esprimojn por tiuj, kiuj ne konas la historion de Ĉeĥio: ĝi konsistas el tri historiaj partoj: Bohemio (okcidente), Moravio (oriente) kaj parto de historia Silezio (nord-oriente). Tamen multe pli granda parto de historia Silezio nun apartenas al Pollando.
#000904
2. Estas menciite, ke la biblioteko de Jaroslav Šustr (5800 volumoj), kiuj estis ĝis nun en la muzeo en Česká Třebová, nun troviĝas en la Esperanto-muzeo en Svitavy. Sed ne estas tiel. Ĝi plu troviĝas en la urba muzeo en Česká Třebová, kien ĝin transdonis Ĉeĥa Esperanto-Asocio, kiam ĝi perdis siajn ejojn en Prago. Sed laŭbezone kelkaj ekzempleroj estas pruntedonataj al la Esperanto-muzeo ekspozici-cele kaj en Svitavy troviĝas jam alia biblioteko, apartenanta al ĈEA, kiun oni daŭre plivastigas (plejparte danke al donacoj, ĉar por aĉetado mankas al ĈEA financoj).
#000905
Antaŭ 550 jaroj, la 2an de marto 1459, naskiĝis en Utreĥto Adriaan Florenszoon Boeyens [bujens], filo de ŝipĉarpentisto, kiu poste fariĝis papo Adriano la 6a. Por nederlandanoj li estas la sola nederlanda papo, sed ĉar ankoraŭ ne ekzistis tiuepoke memstara nederlanda ŝtato, por germanoj li estas la sepa germana papo – la nuna Benedikto la 16a estas la oka germana papo –, sed kiel ajn: antaŭ Johano Paŭlo la 2a, papo Adriano estis la lasta ne-itala papo.
#000906
Post siaj bazaj studoj Adriano plustudis en Zwolle ĉe la tiel nomataj „fratoj de la komuna vivo”, kies grava eklezia reforma movado, la moderna devoteco, influis grandan parton de okcidenta Eŭropo, precipe en la urboj de la internacia Hanso. Tiu devoteco estas kristana spiriteco, bazita sur regula legado en la biblio kune kun tute internigita devoteco en la praktika ĉiutaga vivo. Unu el la plej famaj verkoj el ilia mezo estas Imitado de Kristo1 de Tomaso a Kempis. Poste Adriano studis teologion en Loveno, kie en 1490 li fariĝis profesoro. Erasmo (ankaŭ edukita en la rondoj de la Moderna Devoteco) fariĝis tie unu el liaj studentoj.
#000907
Adriano estis tre sobra persono, ne aprezis la renesancan abundon de la papa kortego, ĉiutage celebris la meson (kio tiuepoke certe en Romo ne estis kutimo), kaj estis spertata kiel „barbaro el la nordo”. Li klopodis reformi la kurion, forigante riĉajn prebendojn2. La financoj de la papa ŝtato estis en mizera stato, pro la gigantaj konstru-elspezoj de la antaŭuloj. Restas korespondaĵo lia kun Erasmo, en kiu li sensukcese petas ties helpon en la gigantaj problemoj, kiujn li frontis. Li faris same senrezulte sian eblon por formi kunlaboron politikan inter la eŭropaj imperiestro, reĝoj, dukoj, grafoj k.s. por kontraŭbatali la turkojn, kiuj – ĝuste pro tiu intern-eŭropa malakordo – senprobleme konkeris Beogradon kaj Rodon. Eĉ Italion ili nun povos minaci, li timis3.
#000909
Koncerne la Reformacion, Adriano postulis de Lutero senhezite rekoni la aŭtoritaton de la eklezio de Romo kaj de la papo, sed aliflanke li klare esprimis la kulpon de Romo, de la papoj, de la kurio pri la misaĵoj, kiuj kondukis al la agado de Lutero. La tiutempaj instancoj en Romo kaj aliloke ne bone komprenis tiun sintenon ĉe papo! Nur papo Johano Paŭlo la 2a en sia jubilea jaro 2000 sekvis Adrianon la 6an koncerne tiun kulpokonfeson.
#000910
Adriano mortis la 14an de septembro 1523, malsana, sola, primokata, malamata. Nuntempe liaj restaĵoj ripozas en monumenta tombo en la preĝejo Santa Maria dell' Anima en Romo. Sur ĝi estas devizo: „Kiom gravas, kiumomente eĉ la pleja virta persono vivas.” Nur malmulte da turistoj aŭ pilgrimoj trovas tiun ĉi preĝejon.
#000911
3. Erasmo ankaŭ verkis libron pri la demando, ĉu oni devas aŭ ne milite ataki la turkojn.
#000914
Reprezentantoj de la urbo Zamość deklaras, ke centro pri ekzilitoj estu konstruita en orienta Pollando. Dum la dua mondmilito la regiono de Zamość (konata kiel Zamojszczyzna) tiom spertis pri ekziloj, ke nepre tie staru la centro.
#000915
Leteris la iniciatintoj de la projekto al la pola prezidanto Lech Kaczyński: „Ni havas la moralan rajton admoni pri nia pola versio de historio. Ĉi tie en la regiono de Zamość en la jaroj 1942-1943 estis ekzilitaj el siaj hejmoj pli ol 40 000 homoj.”
#000916
En la centro troviĝu fotoj, memoraĵoj kaj aliaj dokumentoj pri poloj forpelitaj el pli ol 120 vilaĝoj en la regionoj. Jerzy Zacharow, unu el la iniciatintoj, diris: „La centro estu komprenata kiel loko de eŭropa memoro. Ĝi estu komuna verko de nia generacio, konstruota kiel monumento omaĝe al niaj gepatroj.”
#000917
La ekziloj ligiĝis kun la germanigado de orientaj teritorioj de Pollando kaj aliaj regionoj por krei t.n. vivospacon (germane: Lebensraum). Ĉirkaŭ 50 milionoj da slavoj, precipe poloj, rusoj, belorusoj kaj ukrainoj, devis esti transloĝigitaj aŭ ekstermitaj.
#000918
Pro tio aktivuloj kiel Zacharow kontraŭas ekzilito-centron en Berlino. „Germanoj morale ne rajtas konstrui tie Eŭropan Centron pri Forpelitoj”, li diris.
#000919
Kiel eliri el la krizo?
#000920
Ŝajnas al mi, kiel mi jam skribis en du antaŭaj artikoloj en MONATO, ke la komputila erao (rimedoj de moderna elektronika teknologio) signifas por la homaro similan salton, kian havis la kombino de transportevoluo kaj la invento de la vapormaŝino. Tiel komplete ŝanĝiĝis la socia strukturo. Ekestis, post feŭda vivkoncepto, la burĝa, kiu inkluzivis la komencon de nova kapitalisma ekonomia ordo, nova rolo de bankoj, nova politika idearo pri libereco kaj egalrajteco de ĉiuj homoj, kaj ideo pri nacio. Ĉiuj tiuj konceptoj nun malnoviĝis kaj bremsas la evoluon de la nova komputada mondo.
#000922
Kiu grupo nun fariĝas potenca pro la komputiko kaj ne povas partopreni en la regado? Nun la regpotencon efektive havas financaj potenculoj (homoj kun multa mono: kapitalistoj, posedantoj de ekonomia povo). Ili pagas kaj efektive decidas, kiuj vere regu. En la komputika erao ĉiam pli da potenco gajnas informposedantoj, homoj, kiuj regas en la reto.
#000924
Ili povas manipuli la amasojn pozitive (informi ankaŭ pri aferoj, kiuj en diktatoraj reĝimoj estas cenzurataj), sed ankaŭ negative (disvastigi malveron kun difinita intenco). Ili povas eĉ malkaŝi gravajn politikajn aŭ armeajn sekretojn aŭ detrui bankojn. Ili povas kaŭzi grandegajn ĥaosojn per elektronikaj virusoj aŭ aliaj premoj.
#000925
Restos privata posedo, sed la posedo de entreprenoj fariĝos alia. Mi povas imagi ekzemple la sistemon de memadministrado, kiu en Jugoslavio funkciis tre sukcese dum pli ol 30 jaroj. Esence entreprenojn kaj fabrikojn posedis kolektive ĉiuj, kiuj tie laboris. Kiam ili foriris, ili perdis la posedrajton. Tio ebligis iuspecan merkatan konkuradon, tamen sub regado de la ŝtato.
#000931
La granda krizo daŭros kelkdek jarojn, sed el ĝi eliros nova refreŝigita homaro, en kiu ne plu eblos ŝtato kun miliardoj da malsataj homoj kaj kelkcentmilionoj da terure riĉaj, en kiu ne eblos, ke iuj ne havu puran akvon kaj puran aeron. Anstataŭ la planitaj militoj por akvaj rezervoj, apokalipsaj bataloj por regi la posedon de terenoj, venos tempo nova, tempo en kiu ankaŭ ideoj kiel Esperanto ekhavos sian valoron.
#000935
Eblas paroli pri „la batalo de la reklamoj”, en kiu sekularistoj kaj religiistoj provas prezenti al la publiko siajn kontraŭajn starpunktojn.
#000936
Ĉio komenciĝis pasintjare, kiam la Brita Humanisma Asocio surpriziĝis, altirante al si oble pli da mono ol atendita por lanĉi reklamon: „Verŝajne ne ekzistas Dio. Do ne maltrankviliĝu kaj ĝuu vian vivon.” La asocio planis aperigi la reklamon sur la flankoj de londonaj aŭtobusoj. Pro vasta financa subteno por la reklamoj eblis tiel priafiŝi aŭtobusojn en aliaj britaj urboj.
#000937
La humanisma mesaĝo eĉ pli disvastiĝis, kiam amaskomunikiloj amuzite raportis, ke en la sud-angla urbo Southampton religiema ŝoforo rifuzis veturigi buson portantan la – laŭ li – ofendan reklamon.
#000938
Tamen eĉ pli ofenda montris sin replika reklamo lanĉita de la tiel nomata Kristana Partio. Ĝia aŭtobusa reklamo tekstis: „Tutcerte ekzistas Dio. Do aliĝu al la Kristana Partio kaj ĝuu vian vivon.”
#000939
Kontraŭ la kristana reklamo protestis pli ol mil britoj (kaj la cifero daŭre kreskas). Tiel la reklamo fariĝis la kvara plej kritikata en la historio de la brita reklamado-industrio. Pivotis la protestoj ĉirkaŭ la aserto, ke „tutcerte” ekzistas io, pri kio certeco neniel eblas. Kontraste la humanisma reklamo altiris nur 326 protestojn.
#000940
Iel kun malfruo mi ricevis la oktobran numeron, kaj tie mi vidas en la artikolo Memorante miton (MONATO 2008/10, p. 8) grandan retajlon de historia vero.
#000942
La kosova batalo de serboj kontraŭ la turka agreso en 1389 ne estas mito, sed granda reala sanga batalo, kiel freneza homa interbuĉado laŭ tiutempaj teruraj kutimoj. Ĉi tiu batalo lasis profundajn spurojn en la kulturoj de la balkanaj popoloj, sed plej multe en la serba popolo, ĉar ĝi okazis sur serba teritorio kaj kun plimulta partopreno de serbaj batalantoj sub gvido de la serba princo Lazaro. Tial la serboj (kaj aliaj balkanaj popoloj) tra jarcentoj memoras tiun batalon.
#000943
Ĉi tiu fakto estas tute konata, kaj tial estas strange, ke la redaktoro pri „politiko” lasis ĉi tian tekston. La sendependeco aŭ deŝirado de Kosovo kaj Metohio el Serbio estas sub granda demandsigno, ĉar la problemon solvi apenaŭ eblos en paca maniero, kio konvenus al la 21a jarcento.
#000944
Verŝajne ne estas alia scienca teorio, kiu elvokas tiom da kontraŭdiroj kiel la teorio de evolucio. Precipe tio koncernas la teorion de Charles Darwin. Kaj estas kompreneble: ĉar la teorio de evolucio kontraŭstaras al la tiel nomata kreismo, la biblia koncepto, laŭ kiu nia universo estis kreata de Dio dum ses tagoj antaŭ ĉirkaŭ 6000 jaroj. Certe, nuntempe jam ne realiĝas „simiaj procesoj” similaj al tiuj en 1925 en Usono, kaj oni abolis la leĝojn en tiuj usonaj ŝtatoj, kie oni malpermesis instruadon de la teorio de evolucio en lernejoj. Sed religiaj fundamentistoj kaj klerikoj nun ne dormetas, kaj penegas per ĉiuj rimedoj, se ne malpermesi, almenaŭ limigi la instruadon de la teorio de evolucio, aŭ ĉiuokaze enigi en la procezon de instruado egale evolucian kaj biblian konceptojn. Kaj certe tio okazas ne nur en Usono, sed en multaj aliaj landoj. Tamen dum 150 jaroj kontraŭ la teorio de evolucio kaj precipe kontraŭ darvinismo kontraŭstaras ne nur kreistoj, sed same multaj ŝtataj kaj sociaj agantoj, sciencistoj, instruistoj, teknikistoj, multaj simplaj civitanoj ktp. Eĉ ne inter biologoj estas solidareco rilate al darvinismo. Multaj el ili estas subtenantoj de lamarkismo, nomogenezo, katastrofismo kaj aliaj, kvankam la plejparto estas partianoj de la darvina teorio de evolucio.
#000946
Charles Darwin – la fondinto de la sciencmotivita teorio de evolucio
#000950
Antaŭ nelonge en diversaj revuoj aperis informo, ke en Kanado sciencistoj trovis la transiran ĉeneron inter fiŝoj kaj la unuaj surteraj estaĵoj – la tiel nomatan Tiktaalik roseae. La aĝo de la trovaĵo estas 375 milionoj da jaroj. Kvankam Tiktaalik precipe loĝis en akvo kaj havis naĝilojn, tamen ĉi tiuj lastaj pli multe memorigis pri membroj de amfibioj. Tiu tri-metra antikva akva besto verŝajne povis elpaŝi la firmteron. Kaj estas kredeble, ke ankoraŭ estos trovitaj aliajn transirajn ĉenerojn en evolucio.
#000958
Pasis ses jaroj post la publikigo de „La origino de specioj” de Darwin, kaj en 1865 la monaĥo Mendel informis pri la rezultoj de siaj genetikaj esploroj. Certe, tio ne estis konata de Darwin, nek de la tuta scienca mondo ĝis la komenco de 20a jarcento. Sed pro la malkovro de Mendel, estis forigita unu grava miskompreno en la darvina teorio. Se antaŭe ŝajnis (kaj tion argumentis kontraŭuloj de Darwin), ke pli adaptitaj variaĵoj tutegale iom post iom perdas siajn avantaĝojn pro hibridiĝo kun malpli adaptitaj, tamen rezulte de la malkovroj de Mendel fariĝis evidente, ke genoj ne malaperas, kaj kondiĉigitaj per genoj, la kvalitoj ne kunmiksiĝas kaj ne akceptas la mezan valoron, sekve povos aperi eĉ post multaj generacioj.
#000959
Muzeo pri la historio de pollandaj judoj
#000963
La germanaj nazioj preskaŭ en tuteco realigis sian frenezan planon: „solvo de la juda problemo”, rezulte, ili murdis la plimulton de la judoj en la landoj, kiujn ili okupis en Eŭropo. La murdita popolo restas tamen en memoro per sia granda kontribuo al monda kulturo, scienco kaj civilizo, ankaŭ per siaj atingoj por konservi, malgraŭ grandegaj malhelpoj, sian riĉan identecon.
#000965
En la mondo funkcias pluraj centroj, kies celo estas omaĝi la memoron de neniigitaj judoj, sed ankaŭ por esploro kaj popularigo de juda historio kaj kulturo. Al la plej signifaj apartenas la instituto Yad Vashem en Jerusalemo: la Instituto de Memoro pri la Martiroj de Holokaŭsto1. Funkcias kelkaj samcelaj institutoj, ekzemple en Novjorko: YIVO, Institute for Jewish research (Juda Scienca Instituto), kaj en Vaŝingtono la Muzeo de Holokaŭsto. Dise tra la mondo ankaŭ aliloke oni laboras por similaj celoj.
#000967
Sentiĝas tamen granda bezono konstrui plurfunkcian, science, kulture kaj eduke modernan, mult-perilan centron dediĉitan al la historio de judoj ankaŭ en Pollando, kie ili setliĝis jam ekde la 11a jarcento kaj dum kelkaj jarcentoj formis la tutmonde plej multnombran judan diasporon.
#000968
La celo de la muzeo en Varsovio estos kulturado, konservado de la heredaĵo de tiu miljara vivado de judoj sur la teritorio de la nuna Pola Respubliko. Ĝi apogos ĉiujn strebojn, kiuj servas la edukon de la juna generacio en la spirito de reciproka toleremo kaj estimo. La muzeo estas konstruata danke al harmonia kunlaboro de instancoj de la ĉefurbo Varsovio, la ministrejo pri kulturo kaj nacia heredaĵo, la Societo de Juda Historio kaj donacintoj kaj amikoj el la tuta mondo. La muzeo pri la historio de polaj judoj, finkonstruota en 2011, estos la sola en la mondo, kiu tutece sin dediĉas nur al tiu historio. Ĝi samtempe estos nova, plurfunkcia establaĵo pri kulturo en Varsovio.
#000969
Kial en tiu ĉi regiono?
#000970
Pollando estis en pasinteco grava centro de juda diasporo. Pluraj judoj loĝantaj en diversaj landoj vaste en la mondo havas siajn radikojn en Pollando. Valoras ĉi-loke rememorigi, ke Pollando estis dum pluraj jarcentoj etne la plej diferencigita lando en Eŭropo, kio pozitive influis ĝian kulturan evoluon. Signifaj partoj de la heredaĵo de polaj judoj troviĝas ankaŭ sur teritorioj de la nunaj Litovio, Belorusio, Ukrainio kaj okcidenta Rusio. Grandparte ties teritorio dum kelkaj jarcentoj estis ŝtate ligita al Pollando.
#000971
Ĝuste en Pollando disvolviĝis riĉa juda kulturo ĉiuterene: literaturo, teatro, pentrarto kaj ankaŭ scienco. Favoris tion certa aŭtonomio, kiun ĝuis tie la judoj. Al la tiurilate plej signifaj institucioj apartenis Sejmo de la Kvar Teritorioj (Parlamento).
#000973
En Pollando funkciis en la intermilita periodo (1918–1939) la plej grava esplorcentro kun muzeo kaj biblioteko kun la plej ampleksa librokolekto pri scienco kaj juda kulturo. Temas pri YIVO (Juda Scienca Instituto) en Vilno. Tiu scienca esplora instituto estis establita laŭ decido de la Konferenco de Judaj Sciencistoj en 1925 en Berlino. La iniciatintoj estis i. a. Albert Einstein, Sigmund Freud, Szimon Dubnow kaj Josef Leszczyński. La celo de YIVO estis kolektado kaj registrado de materialo ligita kun ĉiuj aktivecoj de judoj en la mondo; esplorado, pere de plej modernaj metodoj pri pasinteco kaj nuntempo de la judoj. Oni planis fondi altnivelan altlernejon, kiu devus prepari specialistojn en diverskampaj esploroj. Tiun celon ne eblis realigi pro eksplodo de la dua mondmilito, dum kiu la germanaj okupaciantoj ne nur murdis preskaŭ la tutan judan popolon, sed ankaŭ neniigis grandan parton de ĝia kulturo. En YIVO funkciis jenaj sciencaj sekcioj: filozofia, historia, etnokoniga (temis pri esploro de popoloj), ekonomi-statistika, psikologi-pedagogia kaj junular-esplora. Por doni bildon pri la dimensio de la esplorkampoj valoras mencii, ke ĝi posedis 100 000 librojn kaj la saman nombron de manuskriptoj. En ĝia arkivo troviĝis valoregaj, unikaj dokumentoj rilatantaj judan pasintecon ekde la jaro 1600. Ankaŭ artoverkoj, kaj en tio ikonografio pri sinagogoj. Tre signifa estis la teatrologia kolekto. Ĝi formis muzeon, kiu portis la nomon de Ester Rachel Kamińska, fama juda aktorino, konsiderata kolono de la juda teatro en la 20a jarcento. En tiu ĉi kolekto troviĝis kelkaj miloj da teatraj fotoj, afiŝoj, skulptaĵoskizoj. Tiu riĉa kolekto, kiel sola en YIVO, formis konstantan ekspozicion.
#000974
La eldona aktivado de YIVO koncentriĝis je eldonado de monografioj, sed ĝi aperigis ankaŭ serion da broŝuroj pri la plurkampa agado de judoj en scienco kaj kulturo. Riĉa estis ĝia revukolekto. Ĝi ankaŭ eldonadis pritemajn revuojn. Entute inter 1925 kaj 1936 YIVO publikigis 6000 diverstemajn verkojn. YIVO inter 1931 kaj 1939 eldonadis monataĵon Bleter (Paĝoj de YIVO).
#000975
En Vilno troviĝis ankaŭ la riĉega biblioteko Straszun. YIVO havis 4 filiojn: en Varsovio, Berlino, Parizo kaj Novjorko. En Varsovio funkciis ankaŭ asocio de amikoj de la instituto. En pluraj lokoj estis subtenaj societoj. Similaj ekzistis en kelkaj landoj de Eŭropo kaj ekster ĝi, en Afriko, suda Ameriko, Kanado, Usono, Aŭstralio. Danke al tiu apogo YIVO estis plej signifa centro de kolektado kaj disvastigado de atingoj de la juda popolo. Tiukaŭze pri Vilno, kie ĝi funkciis, oni nostalgie, sed tute prave diras ke „Vilno Jerusalemo estis”.
#000976
La germanaj nazioj celis ne nur neniigi la judan popolon, sed ankaŭ forviŝi pri ĝi la memoron per detruado de la intelekta kaj kultura juda heredaĵo. Tio evidentiĝis jam antaŭ la dua mondmilito, dum la tiel nomata kristala nokto. Tiu nomo devenas de la amaso da vitro, kiu troviĝis sur la stratoj de Berlino kaj aliaj germanaj urboj post la detruo de butikoj kaj sinagogoj nokte inter la 9a kaj 10a de novembro 1938. Krom centoj da sinagogoj, ankaŭ arkivoj kaj bibliotekoj estis detruitaj. Preskaŭ kompleta detruado okazis, kiam la Tria Regno okupis grandan parton de Eŭropo.
#000978
La germanaj okupaciantoj prirabis la instituton kaj la bibliotekon en Vilno. Parton de ĝiaj kolektoj ili forportis al Germanio.
#000979
Dum la neniigo de la vilna geto en 1943 la nazioj komisiis al tie restantaj laborantoj bruligi i.a. la restintajn kolektojn de YIVO. Por ne-plenumo de tiu ordono ili minacis per mortopuno. Tamen, kelkaj riskis sian vivon por savi almenaŭ parton de la heredaĵo de la pereinta juda popolo. Inter la savintoj de parto de la kolekto troviĝis la fama juda vilna poeto Abraham Suckewer. Tamen, granda parto de la riĉaĵo, frukto de la juda spirito, pereis en flamoj.
#000980
Vilno ĉesis esti Jerusalemo de la nordo, kiel prave kaj ne sen fiero ĝi nomiĝis. Riĉenhava libro Wilno Jerozolimą było. Rzecz o Abrahamie Suckewerze (Vilno Jerusalemo estis. Verko pri Abraham Suckewer) estis verkita de eminenta konanto de juda kulturo Daniel Kac. La libro aperis en 2003. Eldonis ĝin eldonejo Pogranicze (Limteritorio). Ĝi signife kontribuas por flegi la memoron per popularigo de kulturoj de minoritatoj, aparte de la juda. Mi recenzis la verkon por Słowo Żydowskie (Juda Vorto) en aprilo 2004.
#000981
Postmilite YIVO en Novjorko ligis kontakton kun Juda Historia Instituto (ŻIH) en Varsovio kaj eldonis kelkajn gravajn verkojn pri la holokaŭsto, i.a. Kroniko de Lodza Geto. La kunlaboro daŭras. Delonge tamen sentiĝas la bezono establi scienc-edukan centron en Varsovio, kie dum pluraj jarcentoj vivis la plej multnombra juda diasporo. En lando, kie la neniigo de judoj atingis pinton de neimagebla, sed reale okazinta solvo de la juda problemo, amasa murdo de judaj loĝantoj. Ĉiam pli da judoj, inter ili multaj junuloj, venas al Pollando por konatiĝi, laŭeble, kun la pasinteco de la juda popolo, ankaŭ kun radikoj de siaj propraj familioj. Al tio povos signife helpi la muzeo. Ĝi estas ankaŭ necesa por kompletigi, alproprigi scion ĉi-rilatan al monda scienco kaj kulturo. Nepra ĝi estas por la resto de la mirakle savitaj, kiuj malgraŭ ĉio decidis resti en Pollando.
#000983
La ideo pri konstruado de tia science kaj kulture valora centro naskiĝis antaŭ pluraj jaroj. Bedaŭrinde, nek la fortoj de kelkdek mil judoj loĝantaj surloke, nek la politika situacio al tio favoris. Nur meze de la 90aj jaroj de pasinta jarcento la ideo maturiĝis kaj interna kaj ekstera politika situacio ebligis komenci ĝian realigon. Ĝi estos finkonstruita en 2011 laŭ projekto de finna arkitekto, Rainer Mahlamüki. Tamen, ne atendante ĝis la muzeo estos finpreta, la plendediĉa kaj fake altkvalita dungitaro sub direktoro Jerzy Halberstadt jam funkciigis kelkajn fakojn de la muzeo. Kiel laborcentro servas al ĝi Ohel (hebree: „tendo”) situanta en najbareco de la Monumento pri la Herooj de la Geto centre de la iama juda kvartalo. Jam nun tie la vivo pulsas. Okazas interesaj prelegoj pri historio, tradicio, festoj. Pluraj junulaj grupoj el en- kaj ekster-lando, ĉefe el Israelo kaj Usono, vizitas ĝin. Okazas tie, sub gvido de fakuloj, interesaj metiaj aranĝoj, dum kiuj la junularo havas la eblon esprimi skribe kaj per arto siajn opiniojn pri tio, kio devas okazadi en la muzeo. Solenataj estas signifaj eventoj el la historio de la juda popolo. Ili formas kortuŝajn omaĝo-festojn. Maje 2008 okazis tie aranĝoj por memorigi la insurekcion de la Varsovia Geto, okaze de la 65a datreveno. Ĉe tiu okazo ekaktivis la Teatra Scenejo de la muzeo. La 10an kaj la 17an de majo estis tie prezentita pole teatraĵo de Rabindranath Tagor La poŝtoficejo. Ne por mi brilas steloj. Per tiu prezentado fare de gimnazianoj el Otwock, urbeto proksima al Varsovio, la muzeo digne omaĝis la orfohejmon de Korczak. Mi estas konvinkita, ke en tiu muzeo devas troviĝi ankaŭ fako pri Esperanto kaj la humanisma idearo, kiun ĝi vehiklas. Ja tie en proksimeco, ĉe apuda strateto, loĝis la familio Zamenhof post translokiĝo el Bjalistoko en 1878. Tia fako plene akordiĝus al la celoj de la muzeo: Esperanto ja ankaŭ apartenas al la juda, pollanda kaj tutmonda spirita heredaĵo.
#000984
Mi esperas, ke eblos konvinki la muzean komitaton pri tiu ideo. Mi pretas donaci tiucele mian riĉan Esperanto-kolekton. Dume, mi venigis finnan Esperanto-grupon, lernantojn de Jorma Ahomüki, kiu kun intereso aŭskultis la klarigojn de gvidantino de la muzeo, ne sen certa fiero konatiĝante kun konstru-projekto de sia samlandano. Klara Zamenhof algluis slipon al la tajpilo, kiu servis al tajpado de esperantaj tekstoj: „Ni laboru kaj esperu”. Valoras sekvi ŝian konsilon kaj esperi kaj kredi, ke eble ankaŭ ĉi-rilate ĉio marŝos bone ...
#000985
1. Laŭlitere Brulofero, esprimo uzata pri la amasa neniigo de judoj dum la dua mondmilito.
#000986
Frumarte eksplodis en Albanio altrangula seksskandalo. Eloficigita estas la ministro pri kulturo kaj turismo, Ylli [ili] Pango. La ministro, laŭprofesie psikologo, invitis al sia hejmo junan juristinon, kiu petis postenon. Dum la konversacio Pango petis la virinon, iom incite vestitan, senvestiĝi.
#000987
Laŭdire la skandalo estas intence aranĝita de privata televida kanalo kadre de kampanjo por denunci koruptajn ŝtatajn altrangulojn. Malgraŭ la sukceso de la ministreco de Pango, kiu respondecis pri notinda kresko en turismo eksterlandana, kvar-minuta filmo multkanale dissendita sufiĉis al la ĉefministro Sali Berisha tuj eksigi sian ministron.
#000988
La skandalo gravas, ĉar fine de junio okazos tutlanda balotado en Albanio. Cetere Pango ne estas la unua ministro, kiu tiel eloficiĝis. Jam pro seksskandaloj perdis siajn postenojn demokrata ministro pri agrokulturo kaj socialista ministro pri defendo.
#000989
La vatikana ŝtato celebris la okdekan naskiĝdaton
#000991
Kun surfaco malpli vasta ol duonkvadrata kilometro, la „Lando de la Vatikana Urbo” estas la plej eta ŝtato de la mondo. Spite de plurjarcenta tradicio, ĝia naskiĝo relative freŝdatas. Ĝi fakte estis sankciita la 11an de februaro 1929, sed ĝiaj historiaj antaŭradikoj profundiĝas en la politikajn eventojn de la dek-naŭa jarcento.1
#000992
La 20an de septembro 1870, dum la papŝtataj aŭtoritatuloj laŭinterkonsente atendis siajn kolegojn de la itala registaro por interparoli pri ĉiuj detaloj, la piemontaj trupoj eniris Romon kaj okupis ĝin tutan krom la Leona Urbo2 plus la najbaraj Vatikana Monteto kaj Kastelo Sankta Anĝelo, laŭ la unua artikolo de la kapitulaco, subskribita je la 15a samtaga horo ĉe Vilao Albani. Sed la postan tagon la papa generalo Kanzler, proprainiciate kaj ŝarĝite de la Sankta Seĝo, petis kaj akiris, ke la piemontaj trupoj okupu ankaŭ la Leonan Urbon, ĉar ĝi ne plu estis ŝtate prizorgebla, sekve, laŭfakte, preskaŭ nenies teritorio.
#000993
La papo prizonulo en Vatikano
#000994
De tiam Pio la 9a, la tiama papo, sin konsideris prizonulo kaj, enfermita en la tiel nomataj apostolaj palacoj, ne plu eliris el Vatikana Monteto: lia teologia non possumus (ni ne povas) pri la problemo kapabli disponi pri la teritorioj de la Sankta Seĝo (nome la papo konvinkiĝis, ke li ne rajtas cedi al aliaj teritoriojn de la eklezio, kaj des malpli la urbon Romo mem), kombiniĝis kun lia kondamno de la kontraŭjura agado de la italaj politikistoj. Kio ne estis kaj ne povis esti komprenita tiam, nome ke la Sankta Seĝo, liberiĝinte el kompromisoj de tera potenco, favoriĝus ene de malmulte da jardekoj je nova printempo de religiaj energioj kaj spiritaj fermentoj, komencis realiĝi nur en la unuaj jardekoj de la dudeka jarcento.
#000995
Io sin movis post la breĉo de Porta Pia3: en la tujposta jaro 1871, ne senkontraste, la itala parlamento aprobis la leĝon de la tieldiritaj Garantioj al la papo: estis rekonataj la suverenecaj rajtoj kaj prerogativoj, kiaj akreditigo de diplomataj reprezentantoj, la rajto trakti kun eksteraj ŝtatoj, la senkontrola uzo de poŝtaj kaj telegrafaj servoj, la eksterteritorieco de la vatikanaj palacoj kaj Laterano kun la Vilao de Kastelo Gandolfo, plus ĉiujara monkompenso de 3 250 000 liroj. Krome la itala ŝtato rezignis kiun ajn entrudiĝon en ekleziajn aferojn, rezervante al si nur la rajtigon al jesa aŭ nea ekzekucio de papaj dokumentoj kaj entrudiĝo en la elekto de la episkopoj. Sed la papo rifuzis kaj la leĝon kaj la monkompenson, kaj ekziliĝis en Vatikano malpermesante al la katolikoj partopreni en la publika vivo.
#000996
Sesdek jarojn la „Roma Problemo” skrapĉizis la civilan kaj religian vivon de la italoj, reĝo kaj papo kunloĝis en Romo ignorante unu la alian, almenaŭ nivele de oficialeco.
#000997
Diversaj homoj, politikaj kaj ekleziaj, provis konduki la du regantarojn al ronda tablo, sed la reĝo ne volis rezigni ion teritorian kaj la papo ne perdi ion sendependecan. En tiu afero, fine, sukcesis Mussolini, la faŝista diktatoro, kaj li atingis bonan rezulton en 1929, kiam la 11an de februaro flanke de itala ŝtato estis pakte rekonita la suvereneco de la Sankta Seĝo sur la eta teritorio kaj konkordate normigitaj la rilatoj inter la eklezio kaj ŝtato. Kial la faŝisma Duĉo, kiu dum faŝista kongreso de 1919 jam adresis „firman inviton al lia Sankta Moŝto forpeliĝi el Romo”? Jen lia provo motivi la novan politikan kurson: „La latina kaj imperia tradicio de Romo hodiaŭ estas reprezentata de katolikismo.”
#000998
Tiel naskiĝis la pakto, kiu establis la plej etan ŝtaton de la mondo, kies reganto herede jam trakuris preskaŭ du mil jarojn, kaj kiu ĉi-jare celebras sian okdekjariĝon, post kiam plurfoje, eĉ en duonpublikaj deklaroj, li montris, ke tiu suferiga evento de la 20a de septembro, tiom celebrita per stratdediĉoj tra tuta Italio, liberigis la katolikan eklezion el peza interplektiĝo, kiu jam delonge ĉesis ĝin protekti.
#000999
1. Oni ne forgesu, ke temas pri epizodo en la tiel nomata Risorgimento aŭ „Restariĝo de Italio”, inter la Kongreso de Vieno, 1815, kaj la oficialiĝo de la itala unueca ŝtato en 1870. El pluraj ŝtatetoj, parte reĝlandoj aŭ rektaj heredantoj de la renesancaj respublikoj, tiam formiĝis Italio en preskaŭ sia nuna formo. Dum tiu unuiĝa procezo ankaŭ la sufiĉe ampleksa eklezia ŝtato de la papoj estis englutita en la politike tre miksita movado. Rezulte Italio fariĝis reĝlando sub Viktoro Emanuelo la 1a.
#001000
2. Rempara parto de la nuna Vatikanurbo.
#001001
3. Pordego en la tiel nomataj Aŭreliaj Remparoj de Romo, konstruita de Michelangelo; dum la konkero de Romo en 1870 la trupoj pafis breĉon en ĝin, kio simbole finis la papan regadon.
#001002
Inter kunlaborantoj de nia revuo estiĝis diskutado pri tiuj signoj, kiujn redaktoroj devas aldoni en la komputilo por prepari tekstojn de aŭtoroj (tajpaĵojn) por enpaĝigo kaj presado. Iuj kunlaborantoj karakterizas ilin kiel tro komplikajn aŭ eĉ superfluajn kaj kritikas, ke ili estas tro multaj. Se interesas vin tiuj ordonoj, vi povas trovi ilin sub la retadreso en la rubriko Konvencioj sur la paĝo Teknikaj konvencioj de MONATO. Estas ĉirkaŭ 20 signoj, kiujn oni bezonas pli-malpli konstante.
#001003
En Japanio la ekonomia regreso gravas, kaj nun malbone efikas sur lernejanojn. Ekzemple, en elementaj kaj mezaj lernejoj en gubernio Tottori multiĝas lernantoj nekapablaj pagi siajn tagmanĝojn. Postulante pagon, instruistoj vizitas familiojn, sed trovas, ke tiuj ne povas pagi pro maldungiĝo kaj/aŭ eksedziĝo. Nuntempe multaj lernejestroj kaj instruistoj pagas por siaj lernantoj.
#001006
Mankas al „malfacilaj” familioj subvencioj, laŭ s-ino Abe Aja, aŭtoro de la libro Malriĉeco de geknaboj. El ĉiuj 17 geknaboj unu kreskas en senpatra familio: tial, laŭ la libro, tiaj geknaboj riskas esti nesufiĉe edukitaj. Naskiĝas ankaŭ timo, ke la nuna ekonomia situacio tiel severas, precipe por solaj patrinoj, ke multiĝos senhejmaj patrinoj kun gefiloj.
#001007
Laŭokazaj laboristoj ofte ŝanĝas sian laborlokon, sekve sian loĝlokon. Se ili havas gefilojn, ankaŭ tiuj devas ŝanĝi sian lernejon sen sufiĉe da tempo por edukiĝi kaj amikiĝi kun samklasanoj.
#001008
La ĵurnalo Asahi raportis pri lernantoj en gubernia supera mezlernejo. Unua-jara klaso pretis akcepti 40 lernantojn. Fakte nur 24 eniris kaj nun restas nur 15. En februaro okazis kursfina ceremonio, kiun ĉeestis 121 el 210 akceptitoj. Kien iris la forlasintoj?
#001010
Oni ĝenerale opinias, ke la japana socio garantias egalecon al ĉiuj. Ekzistas nek kastoj, nek sociaj katenoj, nek klasoj. Ĉiuj superaj mezlernejoj kaj universitatoj estas malfermitaj al ĉiuj kandidatoj. Se tiuj sukcesas en la enirekzameno, havante sufiĉe da mono kaj kapablo, ili rajtas lerni kaj studi en iu ajn loko. Kiam Japanio estis ekonomie prospera kaj ĉiuj relative riĉaj, tio veris.
#001011
Nun atakas multajn familiojn malriĉeco, tiel ke iuj lernantoj ne povas lerni eĉ en supera mezlernejo. Por tiuj, iri al universitato estas ekster la supozo. Nun malriĉeco de la familioj kaŭzas al iliaj gefiloj malklerecon, kaj sekve perdon de espero, kiu kaŭzas pli da malriĉeco, kaj pli kaj pli da aliaj malbonaĵoj.
#001012
Gravas, se multaj junuloj devos malriĉe, malklere kaj senespere vivi. Tio damaĝas ne nur tiujn junulojn, sed ankaŭ Japanion. Malgraŭ malbona ekonomio, Japanio ankoraŭ havas grandan potencon. Savi gejunulojn estas la plej granda devo de la registaro kaj de la socio.
#001013
En marto la ĵurnalo Mainiĉi publikigis enketon pri la planoj de 100 ĉefaj kompanioj por dungi novajn universitato-finintojn. Laŭ la enketo, la kompanioj alte taksas jenajn punktojn ĉe la kandidatoj:
#001015
Surprizas du aferoj. Unue, la kompanioj ne alte taksas sciencajn atingojn. Junuloj pasigas kvar jarojn aŭ pli en universitato, tamen la kompanioj ne volas konsideri ĉi tiujn jarojn. Ŝajnas, ke la kompanioj volas homojn, kiuj obeeme aŭskultas kaj obeas ordonojn, kaj kiuj energie, sindone kaj ĝismorte dediĉos sin al la laboro.
#001016
Due, la firmaoj ignoras lingvo-kapablon. La ministrejo pri edukado kaj scienco (kaj la registaro) ĉiam diras, ke japanoj havas malaltan kapablon uzi eksterlandajn lingvojn (ĉefe la anglan) kaj planas enkonduki anglajn lecionojn en elementajn lernejojn. Tamen laŭ la enketo neniuj kompanioj interesiĝas pri lingvoj.
#001017
Kia diferenco inter la ministrejo kaj la kompanioj. La unua trudas al la popolo la anglan, sed la lastaj neglektas ĉi tiun kapablon. Kial la ministrejo insistas pri la angla? Por ke Usono povu profiti, vendante anglajn librojn kaj sendante instruistojn al Japanio? Por igi Japanion la 51a usona ŝtato? Kial la kompanioj ne taksas lingvo-kapablon? Ĉu ili ne plu volas agadi internacie? Ĉu jam sufiĉas tradukistoj kaj interpretistoj?
#001018
Leviĝas diversaj demandoj ankoraŭ sen taŭgaj respondoj. Tamen certas, ke la angla ne garantias laboron en la 100 ĉefaj kompanioj. Tio signifas, ke lerni la anglan kaj tial elspezi energion kaj monon, senutilas.
#001020
En fora kampara regiono de la graflando Tipperary [tiperejri] (gaele: Tiobraid Árann) situas la malgranda vilaĝo Cloughjordan (gaele: Cloch Shiurdáin). Antaŭ kelkaj jaroj, la vilaĝo estis kvazaŭ mortonta. Pluraj el la vendejoj kaj komercaj entreprenoj malaperis; diversaj domoj troviĝis en ruiniĝinta stato; la rivereto, kiu fluas tra la vilaĝo, estis tiom malpurigita, ke ĝi aspektis kiel kloako; ne plu estis vilaĝa apoteko, nek loke loĝanta kuracisto; la stacidomo iĝis nura fervoja haltejo, sen stacidomestro aŭ dungitaro; kaj junuloj ne plu trovis laboron en la distrikto.
#001021
Antaŭ kelkaj jaroj grupo da homoj el diversaj lokoj kaj diversaj cirkonstancoj kuniĝis por studi la eblon krei ekologian komunumon en Irlando. Intereso pri la projekto kreskis, kaj pli da personoj aliĝis al la grupo. Post esploroj, oni elektis Cloughjordan kiel taŭgan ejon por la iniciato. Kvankam ekologiaj vilaĝoj jam ekzistas en kelkaj landoj, la koncepto estis nekonata en Irlando.
#001022
La 21an de marto 2009 estis oficiale lanĉita per Duncan Stewart [donkan stjuart], la plej konata irlanda ekologiisto, la unua fazo de konstruo de la unua ekologia vilaĝo en la Verda Insulo. Kvankam ĝis nun nur tri domoj estas preskaŭ finkonstruitaj, sufiĉe granda nombro da aliĝintoj jam vivas en luitaj loĝejoj en la antikva vilaĝo, atendante la kompletiĝon de siaj novaj domoj. Eĉ en tiu komenca periodo de la projekto, la ĉeesto de tiuj novaj vilaĝanoj kaŭzis burĝonadon de la unuaj floroj de transformado de Cloughjordan. Oni planas rekonstruadon de la ruinoj kaj kadukaj domoj en la originala vilaĝo; la apoteko denove malfermiĝis; pli da pasaĝeroj uzas la stacidomon; la loka komerco profitas de la novaj loĝantoj; kaj entute, la ĝenerala etoso de Cloughjordan estas pli optimisma. Anoj de la ekologia grupo establis du novajn entreprenojn sur la antikva ĉefstrato, nome, librejon/kafejon kaj biciklejon, kiuj laŭŝajne prosperas. Ĉiusabate la novaj vilaĝanoj okazigas en la vilaĝa placo subĉielan merkaton de hejmfaritaj kaj loke kultivitaj produktoj. Tiuj novaj loĝantoj, kiuj devenas ne nur de aliaj partoj de la lando, sed inkluzivas ankaŭ kelkajn eksterlandanojn, ne formas apartan komunumon, sed estas plene integriĝintaj en la vivo de la malnova vilaĝo. Tio estas rimarkinda en tre tradicia kaj konservativa socio kiel tiu de la irlanda kamparo. Eĉ pli surprize estas, ke la plimulto estas urbanoj, kiuj ĝis nun ne estis kutimiĝintaj al la kampara vivo.
#001023
Tri el ni, kiuj loĝas en mez-irlanda urbo, ricevis inviton por ĉeesti la lanĉon de la unua fazo de la nova domaro. Ni ekveturis tra la trankvila kamparo de la graflando Tipperary, sed ĉar ni ne bone konis la terenon, ni iris per la plej longa vojo, kiu konsistis el mallarĝaj serpentantaj ŝoseetoj. La suno brilis, la pejzaĝo estis plaĉa, trafiko mankis, kaj ni havis la impreson, ke ni revenis al la antikva Irlando, kiu ekzistis ĝis la alveno de la tiel nomata kaj mallonge vivinta „Kelta Tigro” (prospera konjunkturo), kiu estis mortigita per la aktuala monda ekonomia krizo. La sperto estis nekredeble agrabla. Kiam post longa veturado ni finfine atingis Cloughjordan, ni tuj sentis bonvenigan etoson.
#001024
Ĝenerale, irlandaj vilaĝoj ne estas kompareblaj kun la pentrindaj urbetoj en aliaj eŭropaj landoj. La tradicia irlanda vilaĝo precipe konsistas el unu longa strato kun vico da malaltaj dometoj, pluraj etaj trinkejoj kaj vendejoj, kaj preĝejo. Ofte mankas lernejo. Ĉar la lando estis dum jarcentoj tre malriĉa, malmulto distingas tiujn malgrandajn komunumojn, kaj dum la lastaj jaroj multaj suferis de malplanita konstruado de malbelaj modernaj domaroj kaj grandaj komercaj kaj apartamentaj blokoj, kiuj tute ne harmonias kun la medio. Cloughjordan estas tipa kampara vilaĝo, sed feliĉe, tute mankas tiaj signoj de urbanigo kaj misa prikonstruo. Kvankam evidente malriĉa, ĝi prezentas bonvenigan aspekton. Ĝi estas trankvila kaj sentrafika. Kiam ni alvenis, ni estis tuj invititaj al la komunuma halo de la antikva vilaĝo, kie ni aŭdis diversajn informajn paroladojn kun lumbildaj ilustraĵoj, pri la ekologia projekto. Post la informsesio, kaj vizito al la tereno, kune kun granda amaso da loĝantoj kaj vizitantoj, ni estis regalitaj per abundo da bongustaj sandviĉoj, kukoj kaj aliaj frandaĵoj, teo kaj kafo. De la halo ni revenis al la ĉefstrato, kie la gast-ekologiisto Duncan tondis longan girlandon trans la enirejo al la tereno, kie oni konstruas la ekologian domaron. Ni antaŭe supozis, ke tiu verŝajne situus ekster la malnova vilaĝo, sed tute ne veras. Oni eniras per breĉo apud antikva grenejo (kiun oni intencas restaŭri), kontraŭe al la meza placo de Cloughjordan, do la ekologia domaro situas flanke de la antikva vilaĝo, kaj ne apartigita de ĝi. Do en la estonteco ĝi formos integran parton de la malnova vilaĝo. Malnovaj kaj novaj vilaĝanoj estos najbaroj.
#001025
La ekologia vilaĝo situas sur 67 akreoj (1 akreo = ĉirkaŭ 40 arojn). Oni intencas konstrui 130 malaltenergiajn loĝdomojn. La komuna varmigsistemo funkcios per sunpaneloj kaj ligneraj hejtfornoj. Poste oni eble instalos vent-turbinojn. 50 akreoj estas rezervitaj por parceloj, bieno kaj arbaro. En la vilaĝo estos centro de edukado pri daŭrigebla vivmaniero. Kuna uzado de aŭtomobiloj estos stimulata. La vojoj inter la domoj estos por piedirantoj, ne veturiloj. La rivereto estos purigita, kaj laŭ ĝia bordo estos borda promenejo kun vicoj da fruktaj kaj nuksaj arboj. Sur la tereno estos apartamentaro, kiu inkluzivos entreprenan centron kaj spacon por terapiejo aŭ podetala vendo. La vilaĝo havos fonduson por la provizo de eko-entreprena centro por novaj „verdaj” iniciatoj. Strukturo jam ekzistas por provizo de interreta servo. En la regiono troviĝas belaj arbaroj, agrabla agrikultura pejzaĝo, kaj ne malproksime estas la vasta Lough [loch] Derg (gaele: Loch Deirgeirt), unu el la plej belaj lagoj en tuta Irlando.
#001027
En la malnova Cloughjordan la ekzistantaj domoj estas malgrandaj kaj modestaj, sed la vilaĝoj enhavas tri belajn preĝejojn de malsamaj konfesioj. La plej granda, en la meza placo, havas altegan pintturon, videblan je longa distanco tra la ĉirkaŭaĵo. Entute Cloughjordan estas agrablega loko por la ambicia kaj esperplena iniciato, kiu konsistigas la unuan ekologian komunumon en Irlando.
#001028
Parenteze, nia tria filo estas membro de alia grupo, kiu esperas krei en okcidenta Irlando similan, sed pli etskalan kaj malpli pretendeman ekologian komunumon, en kiu la ĉefa komunikilo estos la gaela (irlanda) lingvo. La hodiaŭa Cloughjordan estas angleparolanta vilaĝo, kvankam kredeble, en la pasinteco, la ĉiutaga lingvo estis la gaela. Ni ne scias, kio estos la sinteno de la tiea ekologia komunumo pri la lingva demando (ĉiam tikla afero en Irlando).
#001029
Pli pri la mistera insulo
#001030
En MONATO 2004/7 aperis artikolo mia kun la titolo Mistera insulo Ailsa Craig [ejlza krejg]. Temis pri insuleto – fakte, apenaŭ pli ol alta roko, kiu situas en la maro 12 km okcidente de la sud-okcidenta marbordo de Skotlando. Ĝia antikva gaela nomo: Creag Ealasaid [krejk elasadj] estas ankoraŭ uzata inter gaelparolantoj. La plej proksima haveno, de kie antaŭe regule veturis ŝipoj al la insulo, nomiĝas Girvan (Garbhan [garvan] en la gaela). La insulo longas iom pli ol 1,2 km, kaj larĝas iom pli ol 0,8 km. Ĝia alto tamen estas 338,65 m, do ĝi staras kiel imponega monto ĉe la fora horizonto, kiam oni ĝin rigardas ekde la plaĝo de Girvan. Kiel la fama Ayres-roko en Aŭstralio, ĝia koloro konstante ŝanĝiĝas laŭ la vetero kaj la tempo de la tago. Kelkfoje ĝi aspektas alloge invita; alifoje, terure minaca – ne senkaŭze, ĉar dum la jarcentoj, tie okazis pluraj ŝippereoj. Pro tio, sur ĝi estas du lumturoj. En iu antikva verko pri la hibrida insularo, la aŭtoro inkludis la rokon kiel la plej sudan insulon de tiu arkipelago.
#001031
Diversaj gvidlibroj pri Ailsa Craig kaj la Ayrshire-regiono al kiu ĝi apartenas, asertas, ke tiu insulo neniam havis daŭran loĝantaron. Tamen, iom post publikigo en MONATO de la menciita eseo, mi konstatis, ne nur ke, ĝis antaŭ kelkaj jardekoj, estis tie daŭra loĝantaro, sed ke tiu eta komunumo konsistis el anoj de la familio de mia patrino. Tion mi malkovris kiam unu el miaj amikoj, kiu loĝas en la urbo Girvan, donacis al mi libron kaj DVD-diskon pri Ailsa Craig. La disko montras belajn vidaĵon de la insulo, kaj inkludas longajn intervjuojn kun ankoraŭ ekzistantaj membroj de la familioj Girvan kaj Milroy, parencoj de mia patrino.
#001032
Kvankam mi naskiĝis en Bolivio, do, laŭ sud-amerika leĝo, mi estas boliviano, miaj gepatroj estis skotoj. Mia patro, ano de la nord-skota klano MacAoidh (angligita Mackay, McKay [makaj]) devenas de la urbego Glasgovo; mia patrino, de graflando Ayrshire [ejrŝajr] (gaele: Inbhir Air [in'r aajr]), regiono en kiu situas Girvan. La familia nomo de la avino de mia patrino, je la ina flanko, estis Girvan, kaj ŝia familio devenas de la samnoma urbeto. (En antikveco skotoj ne havis familiajn nomojn – krom la klannomo, se ili estis klananoj – do kelkfoje ili estis konataj per la nomo de sia loĝloko.) Lokanojn distingis du branĉoj de la Girvan-familio, nome, „girvanoj de Girvan”, kaj „girvanoj de Ailsa”. Pluraj generacioj de la lasta grupo loĝis ekde la 19a jarcento sur la insuleto, kie la viroj okupiĝis pri minado de la diverskolora granito el kiu konsistis la roko. Tiu granito estis (kaj ankoraŭ estas) tre ŝatata, kaj estas uzata por fabrikado de curling-ŝtonoj. Curling (proksima prononco: „korling”) estas tradicia skota vintra sporto, en kiu pezaj rondaj ŝtonoj kun metalaj ansoj estas glitigataj sur glacio. Al la urba branĉo de la familio apartenis la ŝipestroj de malgranda floto de ŝipoj (inkluzive de fama ŝipo „Lady Ailsa”), kiu transportis la graniton de Ailsa Craig al la ĉeflando, kaj, dumsomere, turistojn, kiuj pasigis kelkajn horojn sur la insulo, promenante kaj gustumante teon kaj hejmfaritajn bakaĵojn en la eta insula teejo de unu el la sinjorinoj Girvan. Tia turismo ne plu estas permesita, ĉar la insulo, kiu apartenas al loka nobelo, nun estas protektata ornitologia kaj botanika rezervejo. Tamen, el la haveno en Girvan, ekskursantoj povas per turisma ŝipeto rondiri la maron ĉirkaŭ la insulo, kaj rigardi ĝin de proksime, kvankam ili ne plu rajtas meti piedon sur ĝin.
#001033
La familio Girvan ne plu loĝas sur Ailsa Craig. Dum la intervjuoj, diversaj familianoj esprimas nostalgion pri la jaroj, kiam la roko estis ilia hejmo. Laŭ ili, ĝi estis magia kaj loko, kie la loĝantoj estis sanaj, feliĉaj kaj bone nutritaj. Ili diras, ke ili neniam suferis de malsato, ĉar abundis kaprolakto, ŝafaĵo, kuniklaĵo kaj fiŝo. Plie, ili neniam enuis, ĉar ĉiam estis io interesa por okupi la tempon. Dimanĉe ili kutimis promeni sur la bela verda altaĵo, kie kreskis multaj specioj de floroj kaj plantoj. Faŭno konsistis el marbirdoj, kaproj, ŝafoj kaj kunikloj. Marbirdoj ankoraŭ abundas, sed malpliiĝis la nombro de birdoj de kelkaj specioj, precipe de fraterkuloj. Ne nur Girvan-familianoj tie loĝis, ĉar la lumtur-gardistoj havis edzinojn kaj infanojn, kaj la komunumo ankaŭ inkludis dungitajn granitministojn. Sabate okazis dancoj en kiuj partoprenadis inter 30 kaj 40 personoj. La muzikon provizis la insulanoj mem.
#001034
Mia patrino kutimis rakonti pri la Girvan-branĉo de sia familio kaj ŝi ofte menciis sian parencon kapitano Girvan, ŝipestro de Lady Ailsa1. Tiu estis Vilhelmo Girvan, laŭŝajne la lasta posedanto de tiu titolo kaj de la ŝipoj. Tamen, mia patrino neniam menciis – kaj kredeble ne sciis – ke iam parto de la familio loĝis sur la insuleto. Mi dubas, ke ekzistas alia insulo en la okcidenta skota insularo, kiu estas tiom malgranda kaj kiu iam subtenis tiom laŭproporcie grandan komunumon.
#001035
1. Modelo de la ŝipo „Lady Ailsa” [lejdi ejlza] vidiĝas en la muzeo de la Instituto McKechnie en Girvan.
#001037
Konstante kreskas la monda loĝantaro. Post proksimume 40 jaroj ĝi nombros naŭ miliardojn: la kresko devenos ĉefe de landoj en Azio kaj Afriko. Sed en Ukrainio (same kiel en Rusio kaj Belorusio) malkreskos la popolo.
#001038
El tio sekvas konstanta maljuniĝo de la loĝantaro en Ukrainio. Nun la meza ago estas 39 jaroj; laŭ UN post dek jaroj ĝi estos 40.
#001040
Ovacioj, aŭ ĉu nur ovoj?
#001041
Ripetiĝas la demando en Ukrainio: „Kiu estis Mazepa?” Ĉu li estis vera batalanto kontraŭ rusoj, aŭ ĉu li „transiris” al la svedoj dum la milito inter Rusio kaj Svedio antaŭ 300 jaroj?
#001042
Okaze de la 370a datreveno de la naskiĝo de la ukraina hetmano la prezidanto de Ukrainio inaŭguris monumenton dediĉitan al Mazepa. La ceremonio okazis en la ĉefurbo sur placo, kie siatempe danke al mono de Mazepa estis konstruita la militkatedralo de Sankta Nikolao.
#001043
Aliflanke de la placo staris kontraŭuloj de la evento. Cetere en Simferopolo (Krimeo) okazis pli vasta manifestacio „kontraŭ la perfidulo de la rusa popolo”. Portreton de Mazepa oni priĵetis per ovoj.
#001044
En Ukrainio la populareco de la prezidanto, Viktor Juŝĉenko, preskaŭ nulas. Krome neniu scias, kiun politikan partion subteni. Ĉiuj partioj multon promesas, sed nenion faras. Tion montras balotoj por la parlamento en la Teropil-provinco. Venkis la partio „Libero” estrata de Oleg Tjagnijenko. Ĝi gajnis 33,8 % de la voĉoj, kompare kun nur 5,5 % por la prezidanta partio „Nia Ukrainio”.
#001046
„Mazingira” estas vorto en la svahila lingvo kun signifo: naturo, medio, naturprotekto. En norda Tanzanio, distrikto Bunda, inter lago Victoria kaj naturrezervejo Serengeti, estas aro da kvin vilaĝoj nomata „Salama” (paco).
#001048
Homoj tie vivas en malriĉo. Virinoj havigas akvon el flakoj kilometrojn foraj. Plurcent orfoj estas sen vivrimedoj. Ne disponeblas kurento. La vilaĝestro, Mramba Simba, parolas Esperanton, kaj klopodas uzi siajn kontaktojn kun Eŭropo por plibonigi la vivkondiĉojn de la 14 500 vilaĝanoj.
#001049
Mankas akvoputoj, lernejoj, mono por edukado kaj instruado de orfoj. En 2008 Mramba Simba vizitis Eŭropon kaj varbis por subteno de la regiona projekto „Mazingira”, kiu organizas konstruadon de akvoputoj kaj lernejoj, kolektas monon por mikrokreditoj kaj subtenas orfojn.
#001050
En sud-germana urbo Aŭgsburgo oni tiucele kolektis kelkmilojn da eŭroj per diversaj agadoj. Ayten Köksal, mastrino de frizejo SchnippSchnapp [ŝnipŝnap] – onomatopea vorto por la ago de tondilo – dum du tagoj laboris sensalajre, tondis harojn de klientoj kaj eminentuloj, kiel ekzemple la federacia parlamentano Heinz Paula kaj la ĉefurbestro Kurt Gribl. Tiel ŝi enspezis 1000 eŭrojn kaj donacis la tutan sumon.
#001051
La akvocentralo, funkcianta kiel historia muzeo, kolektis monerojn kaj monbiletojn. Per la donacita mono la vilaĝestraro de Salama aĉetis interalie ekipaĵon por putoborado. Unu puto antaŭe kostis pli ol 6000 eŭrojn. Nun borante mem, oni ŝparas monon kaj bezonas nur iom malpli ol 800 eŭrojn por tuboj kaj pumpilo por unu puto. Grupo de subtenantoj daŭrigas aktivaĵojn por kolekti monon kaj tiel subteni la akvoprojekton en Salama.
#001052
Alude al germana parolturno ein blaues Wunder erleben (laŭvorte: sperti bluan miraklon), sperti malagrablan surprizon, la teatroensemblo Berliner Compagnie verkis teatraĵon titolitan Das blaue Wunder (La blua miraklo). Temas pri tutmonda tendenco al privatigo de ŝtataj kaj komunumaj entreprenoj, precipe akvo-provizaj. Kiu kredas, ke privataj entreprenoj laboras pli bone ol publikaj, tiu baldaŭ spertos „bluan miraklon”.
#001053
Malboniĝas kvalito, kreskas prezoj. Investintoj gajnas grandegajn profitojn. En Cochabamba, Bolivio, la popolo komence suferegis, poste organizis kolektivan proteston. Tiu movado sukcesis. La vendo de akvoprovizado estis nuligita. Ne ĉie la loĝantaro sukcesas tiel solidarece organizi „akvomiliton”. La financpova alianco de firmaoj kaj politiko multloke energie klopodas antaŭenpuŝi privatigon.
#001054
En la teatraĵo la akvo-krimuloj renkontiĝas en – intertempe privata – kanalreto sub Parizo, alian fojon en psikiatria kliniko en Berlino, en hotelo Kor’ de Jesuo pinte de la Kristo-statuo super Cochabamba, en dezerto kaj en korto de malliberejo. Tie je la fino la entreprenestroj mem spertas la „bluan miraklon”. La civila rezisto do venkas.
#001055
La direktoro de la akvocentralo en Aŭgsburgo invitis la ensemblon, kaj la urba entrepreno pagis la kostojn. Ducent gastoj vizitis la spektaklon. La enspezoj de 2000 eŭroj, akiritaj pro vendo de enirbiletoj, estas donacitaj por akvoputoj en tanzania Salama.
#001056
La libreto Ksenofobia gvidlibro al la nederlandanoj prezentas Nederlandon en moketa, sed simpati-plena maniero. Iuj priskriboj konformas al antaŭjuĝoj. Ĉu nederlandanoj estas tiom ŝparemaj, kiel oni kutime diras? Jes, senhezite respondas la aŭtoro, ne riproĉe, sed simple post honesta observado.
#001058
Mi bedaŭras, ke mi ne legis la Ksenofobian gvidlibron al la japanoj antaŭ la Universala Kongreso en Jokohamo, kaj mi esperas, ke eldonejo Bero havos la bonan ideon eldoni tradukon de Ksenofobia gvidlibro al la poloj okaze de la kongreso en Bjalistoko. Kaj mi rimarkas, kun scivola timo, ke ekzistas ankaŭ Ksenofobia gvidlibro al la kanadanoj!
#001061
Ciganoj konsistigas la plej grandan minoritaton en Hungario. Nuntempe frapas aparte ilin la ekonomia krizo: ĝenerale mankas al ili metioj aŭ aliaj okupoj.
#001063
Lastatempe en sia aŭto traveturis vilaĝon instruisto. Subite antaŭ la aŭton kuris cigana knabino. Evitiĝis karambolo, kaj la knabino ne estas vundita. Tamen malgraŭ tio aperis aro da ciganoj, kiuj mortbatis la instruiston. La okazintaĵo ŝokis la hungaran publikon.
#001064
Simile, kiam rumana sportisto, ano de elita manpilka klubo en la urbo Veszprém [vesprem], estas murdita per tranĉilo, la polico suspektis ciganojn. En alia urbo, Miskolc [miŝkolc], ariĝis ciganoj, kies konduto kreis konfliktojn. Laŭ la urba policestro, la ciganoj ĉiel pekis, krom prirabi bankon.
#001065
Pro la ekonomia krizo malaltiĝas la porinfanaj subvencioj, per kiuj precipe vivas la ciganoj. Tamen ili malofte elmigras al ŝtatoj ekonomie pli favoraj. Do nepras, ke la registaro trovu solvon.
#001066
Ekde frua aprilo 2009 Albanio kaj Kroatio membras oficiale en Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO). Finfine eblis membriĝo post interna reformado de la ekonomia kaj jura sistemoj de la du ŝtatoj, same plifortigo de sekureco, libereco kaj aliaj aspektoj de la socia vivo.
#001067
Albanoj estas sufiĉe entuziasmaj pro membriĝo. Tion spegulas lastatempa enketo, kiu indikas, ke 98 % de la albanoj subtenas membriĝon. Tiel ili atendas pli da fremdaj investaĵoj, kiuj probable altiĝos pro enlanda sekureco. Cetere membriĝo en NATO signifas alpaŝon al membriĝo en la Eŭropa Unio (EU). Fine, NATO-membriĝo firmigas landlimojn kaj ties agnoskon fare de najbaraj ŝtatoj, ekzemple Grekio.
#001068
Ne hazarde, antaŭ la NATO-membriĝo de Albanio, Grekio subskribis traktaton pri suda marlimo, malgraŭ protestoj de naciismaj organizaĵoj en Grekio, kiuj delonge volas teritorion en Norda Epiro aŭ suda Albanio.
#001069
Bonŝance, Kroatio jam solvis problemojn kun Slovenio, kiu portempe estis blokinta ties membriĝon kaj kiu same atendas baldaŭan membriĝon ankaŭ en EU.
#001070
Aliflanke Makedonio ankoraŭ stagnas pro blokiĝo de najbara Grekio, kiu postulas ŝanĝon de la nomo de tiu ĉi ŝtato. Albanaj partioj en Makedonio volas, ke ĝi nomiĝu Norda Makedonio, kio kontentigus grekojn. Poste oni esplorus sciencmaniere la etnogenezajn radikojn de la popolo de Makedonio. Se dekstrulaj regantoj slavmakedonaj ne tiom longe obstinus, Makedonio estus jam la 29a NATO-membro.
#001071
Oni atendas, ke baldaŭ membriĝos al NATO ankaŭ du aliaj okcident-balkanaj landoj: Bosnio-Hercegovino kaj Montenegro. Tiucelan iniciaton jam entreprenis Albanio kaj Kroatio kunlabore kun Usono. Antaŭ nelonge estis subskribita interkonsento pri libera senviza komunikado inter Albanio kaj Bosnio-Hercegovino.
#001072
Ĵurnalisto en Beogrado, Serbio, lastatempe komentis: „Multaj serbaj ŝoforoj ne veturas. Ili estas armitaj per siaj aŭtomobiloj”.
#001073
Tio sonas vere, ĉar en Beogrado dum la unua semajno de aprilo pereis pro trafik-akcidentoj ok homoj. Necesas novaj, pli rigoraj leĝoj, sed tiuj ankoraŭ ne pretas.
#001074
Serbio situas sur balkana narkotaĵo-vojo kaj la polico multe laboras kontraŭ kontrabandistoj. Tiuj ne interesiĝas pri Serbio kiel merkato, simple pri la fakto, ke ĝi staras ĉe vojkruciĝo inter riĉaj eŭropaj landoj. En 2008 la serba polico agis 6 000 fojojn kaj konfiskis 1,4 tunojn da mariĥuano, 207 kilogramojn da heroino kaj 15 kilogramojn da kokaino.
#001075
Konsterniĝis altranguloj en Litovio – la prezidanto Valdas Adamkus, la ĉefministro Andrius Kubilius kaj la parlamentestro Arunas Valinskas –, kiam ili ricevis strangan leteron. Skribis tiel nomataj Rael-adeptoj, kiuj petis terenon por konstrui en Litovio NIFO-ambasadejon (NIFO = Neidentigita Fluganta Objekto). Laŭ la adeptoj la NIFO-civilizacio planas viziti la teron en la jaro 2035.
#001076
Laŭdire ĵurnalisto kaj kantisto Claude Vorilhon, konata kiel Rael, renkontis en 1973 en Francio verdhaŭtan eŭropec-aspektan vivulon, 25 000-jaraĝan, el la planedo Elohimo. La eksterterano invitis la ĵurnaliston al sia fluganta telero.
#001077
Tie, laŭ la famo, Rael malkovris la „veron” pri la Sankta Skribo. La verdhaŭtulo neis la teoriojn de Charles Darwin, klarigante, ke homojn science kreis eksterteraj civilizacioj, kiuj perfekte regas genetikajn teĥnologiojn. La Rael-adeptoj kredas, ke la kosmaj vivuloj nun volas reveni al siaj idoj. Tial ili bezonos alteriĝejon aŭ ambasadejon.
#001078
En sia letero la Rael-adeptoj rimarkis, ke Litovio estas kuraĝa kaj gastama lando. Adepto-delegacio, kiu vizitis Litovion, volis, ke Litovio estu la unua lando, kiu renkontos la eksterteranojn.
#001079
Okcidenta Balkanio konsistas el landoj, kies reliefo estas relative montara. Tio malfaciligas la komunikadon en la regiono kaj eksteren. Plej postrestintaj estas Albanio, Makedonio, Kosovo kaj Montenegro.
#001080
Por Makedonio kaj Kosovo tio des pli problemas, ke ambaŭ landoj ne havas maran koridoron, do ne konsideratas mediteraneaj, kvankam ili situas tre proksime al la Adriatika, Ionia kaj Egea maroj, partoj de Mediteraneo. La ekzistantaj aŭtoŝoseoj ligantaj ilin kun la maro je distanco de kelkcent kilometroj trapasas montaran regionon en Albanio kaj Montenegro.
#001081
Dum la lastaj jaroj okazis grandaj laboroj en Albanio por konstrui novajn aŭtoŝoseojn ligantajn Kosovon kaj Makedonion kun Adriatiko, tra la marhaveno de Durrës. La unua, konstruata de uson-turka kompanio, estas jam finiĝonta danke al la investaĵo registara de pli ol miliardo da eŭroj. La projekto antaŭvidas duoblan tunelon tramontegan ses kilometrojn longan kaj la konstruon de kelkdek altaj pontoj kaj aliaj vojartaĵoj. La veturado iĝos komforta, mallongtempa kaj sekura ankaŭ dumvintre. Danke al tiu nova aŭtoŝoseo oni povas atingi Kosovon de la maro dum du horoj.
#001082
Estas projektita kaj komencita ankaŭ la alia aŭtoŝoseo, liganta Durrës kun Makedonio tra la montaro Martanesh en orienta Albanio, kun tuneloj pli ol tri kilometrojn longaj kaj multaj pontoj. Danke al tiu aŭtoŝoseo Makedonio atingeblos dum unu horo. Krome kreiĝos favoraj kondiĉoj por plilongigi la aŭtoŝoseojn ĝis Serbio kaj Bulgario. Tio i.a. mallongigus la distancon inter Sofio kaj la marhaveno de Varna je pli ol 100 kilometroj.
#001083
Sed, kiam rompiĝis la amikaj interrilatoj, la miksitajn familiojn trafis ofte malfeliĉo. Vole-nevole paroj divorcis kaj la infanoj estis dividitaj inter la iamaj geedzoj. Ankaŭ por nedivorcintaj familioj komenciĝis malfacila vivperiodo. Multaj albanaj edzoj kaj eĉ rusaj edzinoj estis persekutitaj, arestitaj aŭ enkarcerigitaj. Kelkaj estis eĉ kondamnitaj al morto.
#001085
Sorton tian spertis la familio de Xhavit Sollaku [dĵavit solaku], juna inĝeniero, kaj Irina. La paro geedziĝis en 1954, poste naskiĝis du ĝemelinoj, Elena kaj Vera. Irina ekloĝis en Tirano, en Albanio, kie la familia vivo ĝis 1961 prosperis.
#001086
Tiam, tamen, pro tio, ke la paro rifuzis divorci, Xhavit kaj Irina ricevis pli malaltajn laborpostenojn. Kiam du fratoj de Xhavit provis fuĝi okcidenten, la ŝtato sendis la geedzojn provincen. En 1976 Xhavit estis arestita kaj, post proceso „malantaŭ fermitaj pordoj”, kondamnita al morto.
#001087
Tio signifis, ke liaj filinoj ne rajtis iri al universitato kaj la tri virinoj estis devigitaj vivi en fora vilaĝo, kie dum dek jaroj, zorge observataj de policistoj kaj aliaj aŭtoritatoj, ili laboris kiel terkultivistoj.
#001088
Nur en 1988 Irina rajtis reveni al Sovetio kun siaj filinoj. Tie, tamen, ŝi konis malmultajn homojn, kaj post preskaŭ 20 jaroj ŝi decidis reveni al la dua patrujo, al Albanio. Ne plu regas tie totalismo, kaj la vivnivelo sufiĉe pliboniĝis.
#001089
Obamenaĵo, aŭ haladzo de socialisma aventurismo
#001090
Tiel historiistoj de la estonteco verŝajne nomos la nunan tragikan epokon de usona historio. Verdire, ekzistis antaŭaj registaroj, kiuj ekis socialisman aventurismon. Clinton kaj Bush (la filo), sekvante utopiajn ideojn, devigis bankojn rompi la regulojn kaj financi hipotekon de tiuj, kiuj nek kapablis nek planis redoni la ŝuldojn.
#001091
Tamen en ĉi tiu artikolo temas nek pri la socialismo infektinta Usonon, nek pri la ekonomia katastrofo kaŭzita de la aventurismo de socialismaj elitoj. Temas pri subfoso de la lando-fundamento rezulte de neglektemo flanke de la tri branĉoj de la ŝtatregado kaj de la du ĉefpartioj (praktike jam kvazaŭ unu). Rezulte, en la prezidanta fotelo de Usono nun sidas ... uzurpulo.
#001092
Ĝuste laŭ la duobla kriterio la senato konkludis, ke, jes, McCain estas hereda civitano. La decido estas streĉita. Ambaŭ gepatroj de McCain ja estis civitanoj de Usono (kaj tre honoraj), sed li naskiĝis en hospitalo en Panamo kaj teorie povus fariĝi civitano de Panamo.
#001099
Malkiel la nocio „hereda civitaneco” devenanta el historia pasinteco, la „civitaneco rezulte de nasko” estas difinita en la moderna usona leĝaro. Ekzemple, laŭ punkto § 1401(a), infano naskita sur teritorio de Usono iĝas civitano de Usono. Tiel akiras civitanecon la tiel nomataj „ankraj beboj” (angle: anchor babies) naskitaj de kontraŭleĝaj loĝantinoj aŭ turistinoj.
#001102
La avino de Obama (laŭ la patro) Sarah Obama atestis: „Mi ĉeestis dum lia naskiĝo en hospitalo de Mombasa, Kenjo, la 4an de aŭgusto 1961” (la originalo de la registraĵo de la intervjuo troviĝas ĉe Philip Berg, pri kiu temos sube). La patrino de Obama (usonanino) estis tiam 18, do ŝi ne povis usonanigi la bebon en eksterlanda teritorio. Tial la propagando penas kredigi, kvazaŭ Obama naskiĝus en la usona ŝtato Havajo (kio krome ne farus lin hereda civitano).
#001104
Kaj jen eĉ pli. La dua (duon-)patro de Obama, Lolo Soetoro, estis civitano de Indonezio. Li adoptis la junulon kaj venigis lin en Indonezion, kie li registris la duon-filon kiel Barry Soetoro, civitanon de Indonezio, islamanon. Indonezio ne rekonis duoblan civitanecon, do se Obama havis iun usonan civitanecon antaŭe, ĝi estis nuligita. Poste Obama veturis el Indonezio eksterlanden, inkluzive de Pakistano, kien eniro por usonanoj tiutempe estis malpermesata. Do la fakto pri lia indonezia civitaneco estas evidenta.
#001107
Ekde somero 2008 kelkdeko da civitanoj ekprocesis, deklarante, ke Obama ne estas hereda civitano aŭ eble neniu civitano de Usono. Inter la plendantoj estis ankaŭ mem prezidanta kandidato, ambasadoro Alan Keyes. Notu, ke Keyes estas nigrulo. Ĉiuj juĝistoj cinike sabotadis kaj rifuzis konsideri la kazojn sub la sama preteksto, kvazaŭ ordinaraj usonaj civitanoj ne estus ĝenitaj per duboj pri la valideco de sia prezidanto.
#001112
Krom kelkaj malgrandaj agentejoj, neniuj ĉefaj amaskomunikiloj iam tuŝas ĉi tiujn groteskajn – sed memevidentajn – faktojn. Plej sistemece kaj regule raportas pri ĉi tiu konstitucia krizo la agentejo World Net Daily de Joseph Farah (). Estis li, kiu kolektis pli ol 330 000 subskribojn, kaj transsendis al la Supera Kortumo dekmilojn da leteroj, postulantaj tuj kontroli la paperojn de Obama kaj interrompi lian oficon.
#001115
Kial dum Obama-kampanjo ne protestis prezidanto Bush, kies devo estas protekti la konstitucion? Kial ne protestis kaj ne protestas eĉ unu el pli ol 500 kongresanoj, kies devo estas ankaŭ protekti la konstitucion? Kial ne protestis kaj ne protestas la Supera Kortumo, kies devo estas kio? Ĝuste, protekti la konstitucion. Kial ne protestis kaj ne protestas la respublikana partio kontraŭ neleĝa rivalo? Rivalo! Kial la demokratia partio subtenis neleĝan kandidaton? Kial ne protestis moŝta sinjorino Clinton, kiun oni tiel senceremonie forpuŝis meze de ŝia propra prezidanta kampanjo? Kial ne protestis kaj ne protestas eĉ unu el la 50 tiel nomataj ŝtat-sekretarioj, kiuj kontrolu la validecon de la kandidatoj? Aparte, kial la sekretariino de Kalifornio ne subtenis la proteston de la prezidanta kandidato Alan Keyes? Tio estas tre malbona, sinjorino sekretariino, ofendi 100 % nigrulan kandidaton de „proleta origino”. Tio ĉi nomiĝas „rasismo”, oni sciu. Oni severe riproĉos vin pro tio ...
#001116
Estas sufoke kaj malsanige sidi endome. En la finna kamparo multaj homoj – sed ne sufiĉe multaj – ŝatas moviĝi en freŝa aero, sendepende de la vetero. Ne nepre estas bezonataj multekostaj sportiloj. Oni ja povas piediri, ĝui la kolorojn de ĉielo kaj arboj, foti, kureti, fiŝkapti, vadi kaj naĝi en lago aŭ rivero, konforme al la loĝloko kaj sezono.
#001119
Por hobiaj fiŝkaptistoj ne tre gravas la kaptaĵo, ili estas kontentaj pri la simpla provo kapti fiŝojn, pri la sinmovado sur lago, pri la rigardado de pejzaĝoj kaj spirado de pura aero. Vintre oni povas fari neĝulon kaj kastelon el neĝo, lanternon el neĝbuletoj aŭ el glaciigita akvo en sitelo. Oni povas marŝi sur dika neĝo kaj ridegi pro la malfaciloj, aŭ ĵetadi molajn neĝbulojn al iu celo (malmolaj neĝbuloj estas malpermesitaj). Tuta familio aŭ amika grupo povas amuziĝi kune. Se oni loĝas en urbo, oni unue devas trovi iun parkon aŭ veturi ekster la urbon, sed en kamparaj vilaĝoj, lernejaj kortoj kaj agrikulturaj bienoj oni kutime povas trovi ludterenon tuj ekster la elirejo. Post sufiĉa ludado bongustas varma trinkaĵo, malvarma biero, rostitaj kolbasoj kaj buterpanoj.
#001120
Ĉi-vintre en Lestijärvi oni faris golftrakon sur la glacio de lago kaj invitis homojn, kiuj neniam antaŭe golfludis, lui ĉion bezonatan je modera prezo. En laponstila tendo lagoborde la luigantoj semajnfine deĵoris, bruligis konstantan fajron, invitis la enirintojn sidiĝi sur benkoj, kovritaj per boacofeloj kaj regalis ilin per frandaĵetoj (pagendaj!). Tra la fumotruo de la tendo enŝvebis neĝeroj, la sidantoj rigardadis nubojn konstante aliformiĝantajn, sunon, lunon. Proksime al la bordo estis uzebla ankaŭ senneĝa ejo por ludo, en kiu oni glitigas dikajn keglojn kiel en kurlingo. La menso kaj korpo bonfartas, se oni sufiĉe ofte iras eksteren.
#001123
Lastatempe Germanion alarmis pluraj skandaloj pri misuzado grandstila: kompanioj spionis ret-leterojn de siaj dungitoj! Se tio okazus nur en konkreta okazo de suspekto pri ekzemple korupteco, oni ankoraŭ iel povus kompreni. Sed se kompanio sen iu suspekto spionas ĉiujn siajn dungitojn, tio neniel estas tolerebla.
#001125
Plej abomeninda tamen por mi estas la amasa krima uzado de la reto por infan-pornografio. Certe, tia naŭza misuzo de senkulpaj infanoj ekzistas jam delonge, sed nun, helpe de la reto, ĝi fariĝis preskaŭ amas-fenomeno. Fakulo klarigis, ke nur per la reto interŝanĝado kaj vendado de pornografiaj fotoj povis atingi tian gigantan dimension. Senprobleme, fulmrapide kaj mondvaste la krimuloj povas kontentigi sian perversan fantazion. La polico praktike ne kapablas vere persekuti tiujn krimulojn, jam pro la giganta nombro de perversuloj. Simile politikistoj ja povas fari unu leĝon post alia por malfaciligi la fian metion, sed la krimuloj ĉiam trovas novajn vojojn kaj eblojn por daŭrigi sian abomenindan agadon kaj komercadon. Cetere ni povas esti certaj, ke pro la granda postulado en la reto oni nun misuzas multe pli ol antaŭe infanojn por pornografio. Jen la malbelega parto de la reto. Sed ĉu pro tio ni rezignu pri ĝiaj avantaĝoj? Certe ne, sed estas timige, ĉu ne?
#001126
Lastatempe, okaze de ŝtatestra kunveno en Ĉinio por pridiskuti mondajn ekonomiajn problemojn, la albana ĉefministro Sali Berisha vizitis la Grandan Muron. La albano, konata en sia lando kiel fervora migranto, grimpis 1500 ŝtupojn por atingi la plej altan parton de la muro. Tion ĝis nun faris neniuj el la 400 ŝtatestroj vizitintaj la Grandan Muron. Pro tio la lokaj aŭtoritatoj donis al la albana ĉefministro honoran atestilon. Berisha dankis, komparante la grimpadon kun tiu en la elekto-kampanjo jam komenciĝinta por la ĉi-someraj landaj balotoj.
#001127
Antaŭ nelonge albanoj rememoris unu el miloj da masakroj okazintaj dum la ĉirkaŭ duonjarcenta komunisma reĝimo. Temas pri la ekzekuto sen juĝproceso de 22 civitanoj akuzitaj pro grenad-eksplodigo en la sovetia ambasadejo en Tirano en februaro 1951.
#001128
Tuj post la atako la ministrejo pri internaj aferoj listigis homojn arestotajn. Inter ili estis eksaj partizanoj dum la kontraŭfaŝista milito, intelektuloj kaj patriotoj, kiuj sin esprimis kontraŭ la politiko de la komunista partio. Ĉiuj estis senkulpaj, elektitaj verŝajne hazarde por timigi la popolon.
#001129
Nur post la masakro la reĝimo organizis surpaperan juĝproceson por pravigi la mortigojn. Juĝistoj kaj prokuroroj, kiuj ne volis akcepti la proceson, estis tuj maldungitaj aŭ persekutataj. Nur kelkajn monatojn poste oni eksciis pri la veraj kulpuloj pri la atako kontraŭ la ambasadejo: policanoj en la ŝtata sekureco.
#001130
Gerando estas ĉarma urbo en nord-okcidenta Francio, kiu kuŝas sur samnoma duoninsulo ĉe la Atlantika Oceano kaj estas parto de suda Bretonio. Ĝi estas iama ĉefurbo, konata pro siaj riĉa historio kaj unika aspekto. En Gerando superregas du diferencaj pejzaĝoj: „blanka” (pro la produktado de salo el oceana akvo) kaj „nigra” (pro la najbareco de vastega marĉo de Granda Briero).
#001132
En ĝia regiono pluraj lokoj atestas pri homa loĝado ekde pratempoj. Mezolitikaj kaj neolitikaj restaĵoj videblas en kelkaj vilaĝoj. Aktualaj esploroj pruvis spurojn de daŭra restado ekde la neolitiko ĝis la fer-epoko, dum kiu periodo la loĝantoj jam praktikis agrikulturon kaj produktis salon. Poste la regionon konkeris romianoj. Du domaroj sur la kamparo atestas pri la tiutempaj vivkondiĉoj, nome Clis [kli] kaj Beaulieu [boljé]. En ĉi-lasta supozeble estis dia kultejo.
#001133
Gerando estis koloniigita de bretonoj en la dua duono de la 6a jarcento. Ĝia origina bretona nomo estis Uuenran. Surbaze de la arkeologiaj trovaĵoj apud la nuna preĝejo fine de la 19a jarcento, iuj atribuas la fondon de la urbo al trupoj de la bretona princo Varoch (577-594), veninta el najbara urbo Vannes [van]. Aliaj subtenas la hipotezon, ke Gerando disvolviĝis ĉirkaŭ la preĝejo de Sankta Aubin [obén].
#001134
Al la bretona reĝo Salomon (857-874) oni aljuĝas la fondon de gimnazio por kanonikoj. La geranda senjorio estis regata de la episkopo de Nantes [nant] kaj de la duko de Bretonio. Ĝi estiĝis ankaŭ grava celo por la regantoj dum la milito pri heredo de Bretonio inter 1342 kaj 1381. Poste la fama familio Monfort konstruigis imponajn remparojn ĉirkaŭ la urbocentro, trafe adaptitajn al la evoluo de artilerio. Tiuj defendmuregoj, kiuj estas bone konservitaj, estas nun videblaj.
#001135
En la mezepoko Gerando estiĝis grava religia, administra kaj komerca centro de la duoninsulo, kies riĉeco fontis el komercado per salo kaj vino. En ties ĉirkaŭaĵo aristokratoj konstruigis bretonstilajn nobeldomojn, kiuj posedis ankaŭ agrojn, muelejon kaj kapelon.
#001136
La urbo iam estis haveno ĉe Atlantiko, sed ekde la 16a jarcento pro ensabliĝo ĝi perdis sian marfamon favore al Le Croisic [krŭazík] kaj Le Pouliguen [puligén]. Tiu periodo postlasis belajn ĉarpentaĵojn en la preĝejo kaj sur pordegoj de nobeldomoj. Nur la nobeldomo en Careil [karéj] prezentas novstilan loĝejon.
#001137
Kvankam ekonomie malfortiĝinta, Gerando plu restis religia kaj administra centro. Reĝaj oficistoj, monaĥoj, aristokratoj kaj komercistoj konstruigis en la mezepoka urboparto klasikajn arkitekturaĵojn, kiuj donas la hodiaŭan aspekton de la urbo. Pilastro-pordoj, frontonoj ornamas la plej belajn domojn; dekoraĵoj emfazas la regulecon de fasadoj kaj skulptitaj lukoj plibeligas la ardezajn tegmentojn.
#001138
Gerando okupis la duan lokon laŭ la nombro de loĝantoj (post Nantes) en la nova distrikto Loire-Inférieure (Malalta Luaro). Tamen de la 19a jarcento komenciĝis periodo de demografia malkresko. La urbo ne profitis la industrian aŭ turisman disvolviĝojn, okazintajn en la najbaraj urboj Saint-Nazaire kaj La Baule. Tamen iompostiome novaj loĝejoj ĉirkaŭis la bulvardojn, kaŝante la vidaĵon al salmarĉoj. En la urbo oni konstruis stacidomon en 1879, kaj novajn foirhalojn en 1912.
#001140
La konsciiĝo pri la graveco de urba heredaĵo, prikantita de fama verkisto Balzac [balzák], ebligis registron de la preĝejo (1856) kaj fortikaĵo (1877) en la Listo de Historiaj Monumentoj. Baldaŭ poste komenciĝis la unuaj renovigoj. Ekde 1960 la demografia kaj ekonomia evoluo aldonis novan aspekton al la moderna civito, kie najbaras loĝejaj, komercaj, industriaj, sed ankaŭ kulturaj kaj sportaj konstruaĵoj. Arkitektoj zorgis pri la konservo de urba aspekto per respektado de la historiaj heredaĵoj kaj panoramoj.
#001141
La fortikaĵo de Gerando datumas grandparte de la 15a jarcento. La remparojn oni konstruis sur la loko de restaĵoj. Ses turoj kaj kvar pordegoj markas punktojn laŭ la 1434 m longaj kaj bonege konservitaj kurtinoj. Ĝi prezentas gravan ateston pri la rapideco en la adaptiĝo de militaj arkitekturaĵoj al la apero kaj evoluo de artilerio.
#001142
Unu el la kvar pordegoj estas la Pordego de Sankta Mikaelo, kiu staras, ĉirkaŭita de du turoj, ĉe la ĉefa enirvojo kaj montras identecon kaj povon de la urbo. Konstruita meze de la 15a jarcento, en ĝiaj turoj loĝis sinsekve guberniestroj. En la 19a jarcento ĝi estiĝis urbodomo. Nun en ĝi funkcias muzeo pri la geranda regiono.
#001143
La romanstilan preĝejon de Sankta Aubin oni detruis dum rabado de Gerando en 1342. Postrestis nur la ornamitaj pilieroj de la konstruaĵo. La nunan preĝejon oni konstruis en la 15a kaj 16a jarcentoj en flamgotika stilo.
#001144
La Kapelo de la Blanka Sinjorino estas sidejo de urba paroĥejo. Ĝi estas la plej malnova konstruaĵo, situanta interne de la fortikaĵo kaj estis konstruita en la 13a jarcento. La sobreco de ĝia gotika stilo plibeligas la unusolan navon. En la kapelo oni subskribis la duan traktaton pri Gerando en la jaro 1381, kiu metis finon al la konflikto inter la reĝo de Francio kaj la duko de Bretonio.
#001145
Kiam la malgrandaj landoj Aŭstrio kaj Hungario malpermesis kultivadon de maizo „Mon810”, la usona agrar-kompanio Monsanto ne reagis; sed nun malpermesis ĝin ankaŭ granda lando de Eŭropa Unio (EU), Germanio. Tuj Monsanto aliris tribunalon por ke tiu nuligu la malpermeson, ĉar kompreneble estas grava bato por la kompanio, ke la plej granda kaj industrie grava lando de EU rifuzas genteknike manipulitan Monsanto-maizon. EU ja ĝenerale toleras kultivadon de tiu planto, sed same toleras, se per bonaj argumentoj EU-lando ne permesas ĝin. Do oni povas atendi, ke Monsanto ne venkos en la proceso. EU intertempe aprobis la malpermesojn en Hungario kaj Aŭstrio, do ĝi apenaŭ povas agi alimaniere pri Germanio.
#001146
Sed ĉu tiu maizo ne estas mirakla kreskaĵo? Ĝi enhavas genon, kiu protektas la planton kontraŭ damaĝoj, kiujn kaŭzas eta tineo kun la scienca nomo Ostrinia nubilalis. Ties raŭpo manĝante al si vojon tra la tigoj de maizo aŭ lupolo kavigas la planton, kaj sekve de tio la tigoj rompiĝas kaj la planto mortas. Do per sia genteknika truko Monsanto garantias pli grandajn rikoltojn. Sed kial ne ĉiuj kultivistoj akceptas tian helpon kontraŭ maizotineo? La problemo estas, laŭ sciencaj studoj uzataj de la germana registaro, ke la veneno de la enplantita geno povas damaĝi ne nur la malbonan tineon, sed ankaŭ mortigi larvojn de la ĉarmaj kaj utilaj kokcineloj, same abelojn kaj organismojn en akvoj.
#001147
Tamen kial aliaj landoj, precipe Usono mem, Brazilo, Argentinio kaj Ĉinio ne nur toleras, sed favoras kultivadon de la Monsanto-maizo? Ĉu tie oni ne timas riskojn aŭ ĉu oni simple neglektas ilin? En tiuj landoj ankaŭ aliaj genteknike manipulitaj plantoj estas jam delonge amase uzataj, ekzemple sojofaboj kaj kolzo. Sed en Eŭropo skeptiko kaj rezisto kontraŭ genteknike ŝanĝitaj plantoj estas granda. Rifuzas ilin ne nur multaj bienistoj, sed precipe grandnombre la konsumantoj.
#001148
Aparte granda estas la skeptiko en Germanio. Laste en la sud-germana regiono Algovio (apud la Alpoj) en unu distriko 1600 el ĉirkaŭ 2200 terkulturistoj faris kontrakton, laŭ kiu neniu el ili uzos genteknike manipulitajn semojn kaj bestonutraĵon. Tio gravas, ĉar en tiu regiono oni produktas precipe lakton. Ĝis antaŭ nelonge iuj asertis, ke praktike ne plu ekzistas nutraĵ-faruno por bovinoj sen gen-sojo; sed la Algovio-bienistoj klarigis nun, ke ili povas elekti inter dek du ofertantoj de bovo-nutraĵo ne genteknike miksita. „Ni terkulturistoj konscias pri nia respondeco. Ni volas konservi nian pejzaĝon kaj niajn bestojn tiaj, kiaj ili estas, kaj protekti nin kontraŭ nekalkuleblaj riskoj”, diris proparolanto de la distrikto.
#001149
Dum la monda ekonomia krizo aliancanoj de Albanio apenaŭ povas kaŝi siajn financajn interesojn. Tiel, post la membriĝo en Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO) la albana ministrejo pri defendado aranĝos baldaŭ konkurson por aĉeti 17 novajn militistajn helikopterojn.
#001152
Tuj sin prezentis almenaŭ tri kompanioj: la itala grupo Finmeccanica kun sia Augusta, filio de la firmao EADS kun sia franca-germana Eurocopter kaj la usona entrepreno Sikorsky kun sia Black Hawk.
#001153
Kreskis diplomatio flanke de la koncernaj landoj por persvadi la albanan registaron aĉeti tiun aŭ alian helikopteron. Antaŭ kelkaj monatoj vizitis Tiranon italaj deputitoj; la franca prezidanto Sarkozy entuziasme akceptis la albanan ĉefministron Sali Berisha; ankaŭ usonanoj tiurilate ekaktivis. Albanio promesis disponigi al defendado ĉirkaŭ 2 % de sia landa buĝeto.
#001154
Tri monatoj pasis ... kaj nenio ŝanĝiĝis post la batalhalto. Hamas plu regas Gazaon, fojfoje lanĉas raketojn, la israela kaporalo estas ankoraŭ mallibera. La israela registaro malpermesas eniron de konstrumaterialoj, kaj nur nesufiĉa provianto povas eniri la gazaan zonon. La gazaanoj plu suferas, pro kolektiva puno, kiu estas malpermesita de la konvencio de Ĝenevo, subskribita de Israelo. Malsanulejoj ne plu havas kuracilojn, 132 000 homoj ne plu havas hejman fluan akvon, neniu el la 4000 detruitaj domoj estas rekonstruita. Sed ĉio glatas: neniu plu priparolas la aferon. La israelaj militkrimuloj vespermanĝas kun aliaj grandaj landregantoj, preparante la sekvontan buĉadon.
#001155
Surprizis min la artikolo de Sergeo Jurjiĉ en MONATO (2009/5, p. 21) pri la interligiteco de la nomo „venetoj” kun la slavaj gentoj. Estas bone sciate, ke slavoj alvenis en okcidentan Balkanion nur ekde la 6a jarcento. Iliaj disbranĉiĝintaj gentoj fondis la nuntempajn sud-slavajn ŝtatojn. Tamen antaŭ ili, longe antaŭ ili, loĝis sur la tieaj teritorioj iliraj gentoj, same etruskoj kaj aliaj antikvaj popoloj parolantaj similan lingvaĵon. Ekzemple en Istrio loĝis istroj, pure ilira gento. Mirinde, ke Sergeo klopodas inventi ian ligitecon de ili kun slavoj! Certe la nomo de Venezuelo havas rilaton al Venecio, sed neniel al rusoj! La registaro de prezidanto Chávez de Venezuelo proksimiĝis al la rusa registaro pro politikaj kaj ideologiaj kialoj, kio nun estas tute evidenta.
#001156
Reĝinotago en Nederlando kutime estas granda tutlanda festo. Ne nur subtenantoj de la Oranĝo-dinastio, sed ankaŭ la plimultaj respublikemuloj, ja efektive pli-malpli la tuta loĝantaro de la lando tiudate estas en festa etoso.
#001157
Ĉie sur la stratoj oni dismetas la proprajn vendotapiŝojn por siaj varoj (ofte infanoj tiel akiras siajn plej fruajn komercistajn spertojn pri hejmkolektitaj brokantaĵoj – en Hago eĉ tutnokte la tagon antaŭe oni jam komencas la festadon); ĉie estas ludaj prezentadoj same amatoraj kaj profesiaj; ĉie oni ekzercas sin pri tradiciaj ludoj, metioj, preparado kaj konsumado de malnovstilaj kaj modernaj nutraĵoj kaj trinkaĵoj, muzikado, kariljonado ktp.
#001158
La tuta lando, tiun 30an de aprilo, kutime estas unu granda festa familio. Ankaŭ la reĝa familio, kun princoj, princinoj kaj geprincidoj, amase kunfestas la oficialan naskiĝdaton de reĝino Beatrix. Fakte ŝi datrevenas en alia sezono sed, por konveneco al la popolo, ŝi konservis la daton de la antaŭa reĝino, Juliana. Cetere fariĝis tradicio, ke por tiu reĝinotago ŝi elektas ĉiujare novan regionon aŭ urbon, kie la tiea loĝantaro abunde povos festi la nacian tagon kune kun la reĝa familio.
#001159
Ĉi-jare, ĉar ekzakte antaŭ 100 jaroj naskiĝis reĝino Juliana (1909-2004), Beatrix volis festi la tagon en Apeldoorn, apud kaj ĉirkaŭ la reĝa palaco Het Loo. Tie ĉiuj vilaĝoj de Apeldoorn preparis prezentadojn pri siaj specialaĵoj por la posttagmeza programo. Matene la princoj kaj princinoj partoprenis kun la publiko en amuzaj distraĵoj. Pluraj homoj igis sin foti kun princo aŭ princino kaj oni amuze interbabilas: estas vera festo. Tute senstreĉa etoso, kiel ĉiam.
#001160
Post eble du horoj la reĝa familio kolektiĝis en duetaĝa buso kun nefermita tegmento; malrapide ili veturis tra la vicstaranta publiko al la palaco, kie poste devos okazi grandioza defilo. Malsimile je pluraj aliaj landoj, tia defilo kutime estas simpla popolfesto, certe ne militista afero, kvankam ankaŭ grupoj da soldatoj povas partopreni. Defilas tie ekzemple grupoj en lokaj naci-kostumoj el diversaj vilaĝoj. Dum pluraj jaroj tia defilo ne plu estis centra en la festado, sed ĉi-jare pro la 100-jara datreveno de reĝino Juliana oni ja planis ĝin denove.
#001161
Meze inter parado de malnovtipaj ĉaroj kaj aŭtoj kun homoj en historiaj vestaĵoj de antaŭ jarcento, subite jen tra la baraĵoj, trans kaj tra la publikon ekpafiĝis nigra aŭtomobilo. Ĝia antaŭa parto estis jam forte difektita, kiam ĝi fariĝis televide videbla, kuntrenante multajn virinojn, virojn kaj infanojn. Fine ĝi kolizie ekhaltis kontraŭ memorkolono pri reĝino Wilhelmina meze de placeto, laŭ kiu ĝuste tiumomente pasis la buso kun la reĝa familio. Policisto surbicikla ĝuste lastsekunde flankeniĝante sin kapablis savi de la aŭtomobilo. Ĉion registris la televido.
#001162
Ne estiĝis kriado aŭ ĥaoso, sed ege sinregante policistoj, brankardistoj, flegistoj k.s. alkuris de ĉiuj flankoj kaj komencis prizorgi la vunditojn, dum la nigran aŭton ĉirkaŭis policistoj. Alveninta skipo de la fajrobrigado devis elsegi la vunditan ŝoforon el la vrako. La buso kun la reĝa familio, ĉiuj ege ŝokitaj, tuj pluveturis al la palaco fine de la aleo.
#001163
Mortis minimume ses homoj pro la aŭtomobila akcidento. La 38-jara farinto tuj post la okazaĵo diris al la polico, ke li vere celis la reĝan familion. Estis lia intenco minimume vundi ilin. Duontagon poste ankaŭ li mortis en la malsanulejo. Supozeble pro la difektiĝo de la veturilo ĉe la traveturado tra la baraĵojn, li ne plu povis bone teni la stirilon, kien li celis. Li nur kelkajn metrojn mistrafis la buson. Ankoraŭ estas multaj vunditoj en malsanulejoj de la ĉirkaŭo.
#001164
Entute la reĝinotago, kiu tiel feste komenciĝis, finiĝis kun sento pri tragedio. En multaj urboj la lokaj aŭtoritatuloj nuligis la festaĵojn kaj lokaj Oranĝo-organizaĵoj ĉesigis la feston. Kelkloke tamen oni en malpli granda formo plu festis. Ja preskaŭ duonjaron oni antaŭplanis la procesiojn kun bele ornamitaj ĉaroj k.s.
#001165
Restas la demando: kia estos la festo estonte? Kelkaj komentistoj jam diris, ke la ĝisnuna libera festado de reĝinotago ne plu eblos. Princoj kaj princinoj estonte devos esti ege ŝirmataj de korpogardistoj. Ili ne plu senĝene miksiĝu kun la publiko, kiel ĝis nun. Aliaj diras, ke kontraŭ frenezuloj ne ekzistas ŝirmado: se aŭton oni ekuzas kvazaŭ raketon, neniu povas reteni tion.
#001166
En la sama jaro, kiam Zamenhof publikigis sian internacian lingvon, naskiĝis en sud-orient-germana vilaĝeto Max Josef Metzger [maks jozef mecger]: 1887. Post lernejaj jaroj li studis katolikan teologion, doktoriĝis kaj laboris kiel vikario en hejma regiono.
#001169
Kiam Germanio deklaris militon kontraŭ Francio en aŭgusto 1914, la juna sacerdoto tuj patriotece sin registrigis kiel volontula militpastro. Kun la soldatoj li celebris mesojn kaj preĝis por ilia glora venko. Por liaj religiaj admonoj kaj subteno de la milit-entuziasmo li ricevis ordenojn. En 1915 li ĉeestis kruelajn batalojn en Francio, konsciiĝis pri la mortiga fataleco de milito. Samtempe li ege malsaniĝis kaj poste estis sentaŭga por militservo.
#001170
En oktobro 1915 li translokiĝis al Graz, Aŭstrio, kiel ĝenerala sekretario de la Asocio de Abstinemaj Katolikoj, kaj fondis la Mondpacan Ligon de la Blanka Kruco, memorigante per nomo kaj simbolo je la Ruĝa Kruco. Baldaŭ li tie uzis Esperanton kiel oficialan laborlingvon. Ankaŭ de siaj kunlaborantoj li postulis, ke ili lernu la zamenhofan lingvon. Tiutempe multaj homoj esperis, ke ĝi baldaŭ iĝos vaste uzata vera mondlingvo.
#001171
Post la milito kaj la pactraktato de Versailles [versáj] Metzger estis la unua germana civitano, kiu oficiale ricevis la rajton publike paroli en Francio. Kaj li sekvis la inviton partopreni intertraktadojn preparantajn la fondiĝon de la Ligo de Nacioj, el kiu jardekojn poste sekvis Unuiĝintaj Nacioj. Dume tamen reprezentantoj de la katolika eklezio suspekteme observis liajn agadojn kaj publikaĵojn.
#001172
Li – ne tute memvole – translokiĝis al la urbeto Meitingen en Bavario, Germanio, kie li daŭrigis sian laboron, gvidante la Asocion de Reĝo Kristo (Societas Christi Regis). En letero al papo Pio la 12a li proponis ekumenan koncilion. Li fondis la kristanan asocion Una Sancta, kiu postulis kaj preparis la reunuiĝon de katolika kaj protestanta eklezioj, kaj certe ankaŭ subtenis toleremon kaj kunlaboron inter ĉiuj aliaj religioj.
#001173
Venis tiranoj: Hitler kaj nazi-reĝimo. Metzger plurfoje estis arestita. En oktobro 1943 li estis kondamnita je morto en fia pseŭdoproceso gvidita de „furioza Rolando” (germane: rasender Roland – Roland Freisler, vidu /wiki/Roland_Freisler). Li estis skribinta kaŝleteron al tiama sveda episkopo de Upsala kun propono, post fino de tiu Hitler-milito, konstrui Germanion demokratan en unuiĝanta Eŭropo.
#001174
La 17an de aprilo 1944 oni gvidis lin el la ĉelo en la mortoĉambron, kie oni demandis pri lia nomo, oficiale kontrolis lian identecon kaj senkapigis lin per gilotino. La proceduro daŭris entute sep sekundojn – tiel oni zorge protokolis.
#001176
Okaze de la 65a datreveno de tiu mortigo okazis memorkunveno, kiun partoprenis diversaj organizaĵoj: katolika Pax Christi (paco de Kristo); sindikato de edukistoj kaj sciencistoj; alianco por homa digno; kaj Esperanto-lingvoklubo Augsburg. Interalie estis parolado ankaŭ en Esperanto: Max Josef Metzger „estis patro de la mondpaca movado”, diris la parolanto, kaj „multflanke ekzemplodona, tiom bunta, ke ĉiu el ni speguliĝe sin retrovas”.
#001177
Inter la partoprenantoj estis katolikaj pastroj, anoj de Asocio Reĝo Kristo, viktimoj de nazireĝimo, antifaŝistoj, sindikatanoj, politikistoj kaj esperantistoj. Eminentulo estis la holokaŭstpostvivanto Mietek Pemper, 89-jaraĝa, kiu konsilis la reĝisoron Steven Spielberg [stivn spilberg] dum la farado de la filmo Listo de Schindler [ŝindler] en Krakovo.
#001178
Ĉarma urbo ĉe la Finna Golfo
#001180
Ĉi-jare la dua plej malnova finna urbo Porvoo altiras la atenton pro jubileo. Tie antaŭ 200 jaroj kunvenis la unua Dieto de Finnlando, en kiu caro Aleksandro 1a proklamis, ke Finnlando, antaŭe parto de la sveda reĝlando, estos aneksita al la Rusia imperio kiel aŭtonoma granddukujo. La rusa caro volis trankviligi la loĝantojn per promeso, ke la luterana religio kaj bazaj leĝoj de Finnlando ne estos ŝanĝataj. Por 50 jaroj li liberigis el militservo la finnojn, kiuj dum jarcentoj servis en la sveda armeo. Aldone li promesis ankaŭ, ke la kolektita impostmono estos elspezata nur profite al Finnlando. Tiujn favorajn decidojn ni supozeble ŝuldas al la instruado kaj leteroj de lia longtempa svisa guvernisto La Harpe, kiu avertis lin, ke estos ege multekoste administri la aferojn de la konkerita lando.
#001181
Porvoo estis fondita ĉe la Finna Golfo en 1346 dum la sveda regado. En 1550 reĝo Gustavo Vasa ordonis, ke la porvoanoj transloĝiĝu al la ĵus fondita ĉefurbo Helsinko, kiu situas je 50 km okcidente. Ĝi estis reestablita kiel urbo en 1997 kaj al ĝi oni alligis apudajn kamparajn komunumojn. Nun la loĝantaro de Porvoo nombras 44 700 homojn, el kiuj triono havas la svedan kiel sian gepatran lingvon. La sveda nomo de la urbo estas Borgå (el borg fortikaĵo kaj å rivero, do „fortikaĵo riverborda”). La blua urba blazono surhavas arĝentan literon C, devenantan de la latinaj vortoj castrum, castellum (kastelo).
#001182
La urban ĉarmon atribuas malnovaj lignodomaj kvartaloj, kie la stratetoj estas mallarĝaj, bulŝtone pavimitaj, borderitaj de ĉiuspecaj butiketoj kaj kafejoj. Do, surmetu viajn plej komfortajn ŝuojn por promenado kaj nepre piediru. Tie situas la malgranda ŝtona preĝejo, en kiu la Dieto kunsidis, kaj la hejmo-muzeo de la nacia poeto de Finnlando, Johan Ludvig Runeberg (1804–1877). Ĉi-lasta aspektas kiel en la 19a jarcento, kun maljunaj verdaj plantoj kaj mebloj de sia epoko. En la urbo troveblas ankaŭ pluraj aliaj muzeetoj, artaj ekspozicioj, statuoj, ĝardenetoj. En la malnova kvartalo nuntempe loĝas 700 privatuloj.
#001183
Caro Nikolao la 2a (1868–1918) ne ŝatis la svedan aspekton de la urbo. Por la konstruotaj domoj li favoris empiron, kaj li fondis novan urboparton sude de la malnova. Inter tiuj du partoj troviĝas la nuna centro de la urbo: modernaj magazenoj, aŭtobusa stacio, foira placo, oficejoj de firmaoj.
#001184
Porvoo disponigas haveneton al vizitantaj privataj ŝipoj kaj boatoj. Sur la apuda insularo loĝas trimilo da homoj, kaj troviĝas dekmilo da feriodomoj. Ne nur ŝipe oni povas ekkoni la insularon, sed ankaŭ aŭte kaj buse danke al duoninsuloj kaj pontoj. Turisma firmao Porvoo tours proponas siajn servojn en 13 lingvoj, inter ili la ĉina, ĉeĥa, dana, estona, franca, germana, hungara, rusa. Duono de la turistoj vizitantaj Porvoon estas eksterlandanoj. La urbo mem publikigis sian gvidlibreton en pluraj lingvoj. Reto: , .
#001185
Oni nomas la dividitan nordan urbon de Kosovo, Mitrovicon, la nova Jerusalemo. Tie restas serbaj loĝantoj de Kosovo, kiuj obeas ne la registaron en Prishtina sed nur la politikajn strukturojn subtenatajn de Serbio. En Mitrovico, dum la milito de 1998-1999, pereis multaj homoj kaj estis detruitaj domoj de albanoj.
#001186
Pro la premo de lokaj serboj, centoj da albanaj familioj forlasis siajn hejmojn kaj fuĝis al la suda parto de la urbo aŭ aliloken en Kosovo. Post 1999 oni provis persvadi ilin hejmeniri kaj rekonstrui iliajn domojn, sed vane, ĉar lokaj serboj faris sian plejeblon por kontraŭstari. Dume la registaro finance helpis rekonstrui centojn da serbaj domoj.
#001187
Lastatempe kvin albanaj familioj decidis rekonstrui siajn hejmojn en la kvartalo Berdjane, ĉe la loko Kroi i Vitokut aŭ Akvofonto de Vitok. Protektis ilin la polico, same anoj de la Kosova Taĉmento (KFOR) aŭspiciata de Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO). Tamen ĉiutage lokaj serboj perforte protestis, uzante ŝtonojn kaj eĉ kartoĉojn kaj grenadojn kontraŭ la polico. Ĉi-lasta intervenis per larmiga gaso.
#001188
Antaŭe, serboj proponis al albanoj monon por aĉeti ties domojn kaj parcelojn proksime al la Kroi i Vitakut. Sed nun pro la rekonstruado velkas ofertoj tiaj. Helpas la vortoj de la kosova prezidanto Fatmir Sejdiu: „Ni strebas, ke Kosovo estu demokratia ŝtato por ĉiuj siaj civitanoj kun aparta atento pri malplimultoj.”
#001189
Protestis artistoj en majo apud la litova parlamentejo kadre de kampanjo „Adiaŭ, kulturo”. Sur ŝildoj legeblis: „Ne al drasta impostado de kulturo”, „Fiasko por litova kulturo”, „Savu litovan kulturon”, k.a. La kialo: pro fiskaj ŝanĝoj impostoj de artistoj altiĝis je pli ol 16 %.
#001190
Koleris la prezidanto de la litova artista asocio, Kornelijus Platelis: „Niaj impostoj duobliĝis kaj estonte ili daŭre kreskos. Per la honorarioj ni apenaŭ povis akiri minimuman salajron. Ĉu la registaro opinias, ke kvar miloj da artistoj de Litovio solvos la mankojn en la ŝtata buĝeto?”
#001191
La litova ministro pri kulturo, Remigijus Vilkaitis, kiu spektis la protestojn, konsentis, ke kulturo malbone statas en la lando. Tamen liaopinie ne kulpas la registaro. La krizo ekzistas, laŭ la ministro, de post la ŝtata resendependiĝo en 1990. Ne helpas la monda financa situacio. „La problemo ne estas nacia sed monda”, li aldonis.
#001192
La artistoj celis reveni al la antaŭaj impostoj. Tamen la ĉefministro, Andrius Kubilius, diris, ke artistoj en tiu ĉi kriza momento devus esti solidaraj kun la tuta popolo. Laŭ li, plialtigitaj impostoj garantias ĝustatempan elpagon de pensioj.
#001193
Fakte ne ĉiuj artistoj koleras pro pli altaj impostoj. Kelkaj rimarkis, ke precipe kulpas malperfekta financada sistemo por kulturaj aferoj. „Impostoj estas bonaj, nur la kultura burokratio, kiu grandparte eluzas la monon, estas superflua”, diris la poeto Liudvikas Jakimavičius.
#001194
La komence trankvila protesto plivigliĝis, kiam grupo de junaj artistoj prezentis sian proteston „Krucumita artisto” por montri, kiel oni mortigas litovan kulturon.
#001195
Kvin jaroj en Eŭropa Unio
#001196
Profesoro Jonas Čičinskas de la Instituto pri internaciaj rilatoj kaj politiko de la Universitato de Vilnius opinias, ke Litovio dum la kvin jaroj de sia aneco en Eŭropa Unio (EU) gajnis multon. Tamen por atingi averaĝan vivnivelon de EU la litovoj ankoraŭ bezonos 15 jarojn.
#001197
Kvinjara aniĝo de Litovio en EU por la poŝo de statistika litovo alportis duoblan salajron, sed ankaŭ duoblan prezon por multaj ĉiutage uzataj produktoj. Se ni komparas la prezojn de antaŭ la aniĝo en EU je la 1a de majo 2004 kun la hodiaŭaj ni rimarkas, ke i.a. altiĝis prezoj de terpomoj (de 0,17 EUR ĝis 0,38 EUR) kaj de kilogramo de sekala pano (de 0,62 EUR ĝis 1,31 EUR). Inter la ĉefaj produktoj nur sukero nun kostas iom malpli ol antaŭ kvin jaroj.
#001198
EU manifestiĝas ne nur per kresko de prezoj kaj vigla ekonomio sed ankaŭ per altiĝo de enspezoj. La meza pensio kreskis de 107,74 EUR ĝis 234,59 EUR, la minimuma monata salajro de 144,81 EUR ĝis 231,70 EUR kaj la averaĝa neta monata salajro de 241,83 EUR ĝis 513,50 EUR. Hodiaŭ litovoj atingas ĉirkaŭ 60 % de la averaĝa EU-vivnivelo, kompare kun nur ĉirkaŭ 40 % antaŭ kvin jaroj.
#001199
Falis la kvanto de loĝantaro. La grandega elmigrado estas konsiderata kiel la plej serioza perdo de la lando. Antaŭ kvin jaroj Litovio havis 3,425 milionojn da loĝantoj kaj nun 3,346 milionojn.
#001200
Kiel ni vivus se ni estus ekster EU? „Probable ni estus kvazaŭ blanka korvo inter la postkomunismaj landoj, ĉar la aliaj estus en EU. Eble ni havus pli da propraj bankoj kaj asekuraj kompanioj, sed tiuj estus malmodernaj kaj malfortaj. Supozeble nia ekonomio estus direktita al Ruslando aŭ Ukrainio, dum komercado kun Okcidento estus pli malfacila. Ni produktus pli por Oriento ol por Okcidento”, opinias profesoro Čičinskas.
#001201
Liaopinie, Litovio eluzis siajn eblojn je 75 %; por atingi la averaĝan EU-vivnivelon ĝi bezonos ankoraŭ 15 jarojn. La plej granda malsukceso de Litovio estas la nesufiĉa modernigo de ekonomio; la plej sukcesa estas la komerco orientita al Okcidento. Li aldonas, ke gravan instigon por la ekonomio donus alveno de grandaj investantoj.
#001202
La prognozoj por la estonteco ne estas optimismaj. Onidire la ekonomio de la lando ĉi-jare falos je 11 %, dum en la eŭro-landoj oni antaŭvidas falon de nur 4 %. La senlaboreco en Litovio ĉi-jare atingos 13,8 % kaj sekvontjare 15,9 %. La sola fajrero de espero estas la malkresko de la inflacio, kiu ĉi-jare devus esti 3,6 %. Sekvontjare ni atendu eĉ deflacion je 0,4 %.
#001203
Lingvo akompanas la imperion de kapitalo, profitoj kaj detruo. Ĉi tiu imperio sin komunikas kaj agadas per kelkaj ĉefaj lingvoj, aparte per la angla kaj ĝia ekonomia fono.
#001206
Antaŭ nelonge mortigis teroristoj kelkdekon da senkulpaj homoj en Pakistano. Aliaj atencoj tiaj okazas en aliaj mondopartoj. Sed kio naskas teroristojn?
#001208
Tiun demandon neniu povas respondi, tamen la nombro de teroristoj kreskas. Registaroj, kun siaj armeoj, asignas multe da mono al batalo kontraŭterorisma, sed ankoraŭ ne solvis la problemon. Dume la teroristoj minacas ĉiujn, malgraŭ tio ke plejparte homoj deziras pace kaj sekure vivi.
#001209
Neniu estas denaska teroristo. Kial ili fariĝas teroristoj? Kial teroristoj, kiuj ne nur senkulpulojn, sed ankaŭ sin mem mortigas, tiel traktas la vivon? Ofte ili agas por mistera celo malfacile komprenebla al ordinaraj homoj. Jen situacio ne nur terura, sed ankaŭ bedaŭrinda.
#001210
En Burundo multaj reguloj ne estas observataj. Tio tuŝas ankaŭ transporton. Ŝoforoj, ekzemple, konsideras pasaĝerojn kiel fazeolojn aŭ fiŝojn, kiujn oni povas laŭvole enpaki. Prie indiferentas oficialuloj, policistoj kaj aliaj kontrolistoj.
#001211
Busetoj veturantaj al kaj el la ĉefurbo Bujumburo, aŭ aliloke en la lando, transportas pasaĝerojn ne laŭ la ekzistantaj reguloj. Por ŝoforoj pli gravas enspezi, ol bonfari al pasaĝeroj. Tiel oni veturas kontraŭ granda risko, ĉar okaze de akcidentoj la asekuro-kompanioj rifuzas pagi.
#001212
En 2005 la novelektita registaro promesis ĉesigi ĉi tiun manieron veturi. La popolo pli libere spiris. Rezulte, ĉiu posedanto de publika transportilo devis ambaŭflanke indiki la maksimuman permesatan nombron de pasaĝeroj. Samtempe la publiko estas petita helpi en la observado de la nova regulo kaj informi okaze de malobeo. Dungitaj estis pli da kontrolistoj, al kiuj eblis raporti, kiam ŝoforoj ignoris la limojn por siaj veturiloj.
#001213
Komence ĉio bonis kaj malmultiĝis surstrataj mortoj. Iom post iom, tamen, amikiĝis ŝoforoj kaj kontrolistoj, kiuj ekakceptis monon de la ŝoforoj, por ke tiuj akceptu kromajn pasaĝerojn. Cetere en lando, kie pli ol 60 % de la popolo kapablas nek legi nek skribi, multaj homoj ne komprenas siajn rajtojn kaj do ne plendas. Edukitaj homoj, kiuj uzas busojn, ofte estas en konflikto kun la ŝoforoj, sed pro tio, ke eĉ la polico ne intervenas, la afero iĝis kiel normala.
#001214
Do tra la tuta transporta sektoro regas korupto. Sentime ŝoforoj duobligas la nombron de pasaĝeroj, kaj trapasas la kontrolistojn. Ekzemple, en buseton kun 18 sidlokoj eblas enŝovi pli ol 30 personojn, kiuj vojaĝas en malbonaj kaj neniel sekuraj kondiĉoj.
#001215
Respondeculoj pri landa transporto maltrankviliĝas pri la reveno al iama praktiko, sed ĝis nun faris nenion por haltigi ĝin. Ankaŭ la kontrolistojn ili ne punis. Intertempe asekuristoj intertraktos nur kun tiuj, kiuj obeas la leĝon. Nun la speciala trafikpolico antaŭvidas kurson pri strata sekureco en la elementaj lernejoj. Aliaj paŝoj inkluzivas pli bone informi pri la leĝo, por ke la popolo komprenu siajn rajtojn.
#001216
Eniris la Orient-Afrikan Komunumon Burundo kaj Ruando. Jam membras Kenjo, Tanzanio kaj Ugando. La du novaj landoj devas multon fari por adaptiĝi al la aliaj ŝajne pli riĉaj membroj. Tiurilate Burundo ekinstruis en elementaj lernejoj la anglan kaj la svahilan lingvojn, ĉar tiuj ĉi lingvoj estas multe uzataj en la komunumo. Cetere la ministro pri transporto anoncis, ke baldaŭ ŝanĝiĝos stratkodoj por konformiĝi al la komunumo.
#001219
La koncernaj ŝtatestroj konsentis starigi komunan merkaton por varoj de la membroj-ŝtatoj. Planata estas nova ŝoseo, kiu kunligos la kvin membrojn. Nun la komunumo volas plifortigi kunlaboradon en sferoj politika, ekonomia kaj socia. Tio inkluzivos komunan valuton, kiu sekvos jam ekzistantan doganan union. Fine rezultos eble federacio de orientaj afrikaj ŝtatoj.
#001220
Sovaĝe mortigita estis la vicprezidanto de la burunda kontraŭkorupta organizaĵo, Ernest Manirumva, en sia hejmo nokte inter la 8a kaj la 9a de aprilo. Samtempe malaperis gravaj dosieroj. Pro la malsukceso de la polico trovi la mortigintojn, la usona ambasadoro en Burundo, Patricia Moller, proponis la helpon de la federacia usona polico FBI.
#001221
Multaj homoj en Burundo opinias, ke kulpas la registaro. Jam de longe oni kredas, ke respondecas la registaro pri diversaj krimoj kontraŭ malsamopiniantoj kaj tiuj, kiuj denuncas tion, kion la aŭtoritatoj faras. Tial la ministro pri justico, Jean-Bosco Ndikumana, rapide akceptis la proponon de la ambasadoro.
#001222
Timigo, enprizonigo kaj morto-minacoj fare de membroj de la nun reganta politika partio fariĝis ĉiutagaĵoj por multaj en Burundo. La interveno de la usona polico ilin esperigas. Multaj nun petas, ke la usonanoj ne limigu siajn enketojn al la murdo de Manirumva, sed priesploru aliajn kazojn, kies dosierojn la burunda polico ankoraŭ ne malfermis.
#001223
Esti usonano aŭ ne (2)
#001224
Ĉu vere gravas, ĉu Obama estas usonano aŭ kenjano aŭ eĉ senŝtatulo? Dum tiuj kelkaj monatoj, dum kiuj li estas prezidanto, li faris multe pli por Usono, ol lia „usona” antaŭulo Bush dum ok jaroj.
#001225
La flandraj rekonfostoj ekde la somero estos troveblaj ankaŭ en la franca urbo Cannes. La inventinto de la fostoj, Dominiek Vervaecke [dominík vervake] el Oudenburg, ĵus sciigis, ke li faris interkonsenton kun la urbestraro de Cannes. Ĉi-somere 18 tiaj fostoj estos videblaj sur la strando de la franca banloko.
#001226
La ideon pri rekonfostoj Vervaecke havis antaŭ 20 jaroj. Ili konsistas el alta trabo, kun sur ĝi tridimensia objekto tre facile rekonebla por infanoj, kiel ruĝa dometo aŭ flava banano. Ekde la enkonduko de la fostoj sur la flandraj strandoj, la kvanto de perditaj infanoj draste malaltiĝis, ĉar la junuletoj multe pli facile povas orientiĝi.
#001227
„Laŭlonge de la flandra marbordo jam troviĝas 137 rekonfostoj, sed ili estas uzataj ankaŭ en Venecio, Benidormo kaj en pluraj francaj banlokoj. La aldono de Cannes estas por mi kvazaŭ festo,” komentis Vervaecke.
#001228
Unuafoje en la historio de Litovio prezidos virino – 53-jaraĝa Dalia Grybauskaite. En elektoj en majo, Grybauskaite klare venkis la aliajn ses kandidatojn, ricevinte 69 % de la voĉoj. Ŝia elektiĝo klariĝas simple: ŝian personecon litovoj ligas kun pli grandaj ebloj, por ke la lando travivu la nunan krizan periodon.
#001229
Kandidatiĝis la nova prezidanto kiel sendependulo, tamen forte apogis ŝin konservativuloj. Dum la elekto-kampanjo ŝi kritikis la antaŭan socialdemokratan registaron, agnoskante, ke ŝia tasko, kaj tiu de la nun reganta dekstra registaro, estas plifortigi la ekonomion.
#001230
Komentistoj notis, ke la elektiĝo de Grybauskaite eble ĉesigos la nestabilan periodon en Litovio, ĉar la nova prezidanto spertas pri ekonomio kaj financoj. Antaŭ sia elekta triumfo ŝi membris en la Eŭropa Komisiono kaj respondecis pri la financoj kaj pri la buĝeto de Eŭropa Unio. Tamen ŝi volis hejmeniri por servi sian patrujon. „Mi ne povas resti eksterlande, kiam la ekonomio de Litovio suferas pro la krizo”, ŝi diris.
#001231
Grybauskaite promesis ekzameni la laboron de la registaro. Konate estas, ke pri la laboro de kelkaj ministroj ŝi ne kontentas. Cetere, laŭ la konstitucio, post la elektiĝo de nova prezidanto, devas demisii la antaŭa registaro. Cetere, dum la unuaj tri jaroj de sia prezidanteco, Grybauskaite rezignos pri duono de sia salajro.
#001232
Nun do ankaŭ Nord-Koreio havas ĝin, la atombombon. Definitive. En oktobro 2006 ĝi la unuan fojon testis detruegan tamen etan bombon, kaj nun, eĉ ne tri jarojn poste, la 25an de majo 2009, ĝi eksplodigis bombon multoble pli fortan, laŭ analizoj de fakuloj preskaŭ same grandan kiel la terura bombo de Hiroŝimo. Ĝian eksplodon registris eĉ sismografoj en Bavario (Germanio). Nord-Koreio do estas la naŭa atompotenco; kiom ajn terura, tamen estas fakto. Ju pli frue la internacia komunumo konscias pri tio, des pli bone. Ne havas sencon, fermi la okulojn por ne vidi la danĝeron.
#001234
Kiel povas esti, ke tiu monstra ŝtato, postlasaĵo de plej malluma stalinisma epoko, malriĉega kaj komplete (?) izolita, kapablas evoluigi kaj konstrui atombombon? Kaj per kiu mono reĝimo financas tion, se ĝiaj civitanoj konstante malsatas kaj ne povus transvivi sen nutraĵohelpo el eksterlando? Pjongjango akiras fremdajn valutojn per vendado de drogaĉoj (ekzemple al Japanio kaj Aŭstralio), per perfekte falsitaj usonaj dolaroj kaj precipe per vendado de raketoj. Pro la raketoj laŭ seriozaj taksoj ĝi akiras sole dum tiu ĉi jaro ĉirkaŭ 1,5 miliardojn da dolaroj. Tiujn enspezojn la reĝimo tamen ne uzas por aĉeti nutraĵojn, sed por konstrui bombojn. Klientoj estas interalie Irano (ĉu baldaŭ la deka atompotenco?), Sirio, Libio, Egiptio kaj Pakistano.
#001235
Tamen, fakuloj supozas, ke krome ĝi ricevis helpon por sia atomprogramo de aliaj ŝtatoj. Probable meze de la 1990aj jaroj ĝi ricevis plutonion el Rusio. Konata estas intima kunlaborado inter Pakistano kaj Nord-Koreio. „La komercado estis: Nord-Koreio liveras raketoteknikon al Pakistano, kaj Pakistano liveras nukle-teknologion al Nord-Koreio”, klarigas Hanns Günther [ginter] Hilpert de la fondaĵo Scienco kaj Politiko en Berlino. Kiam antaŭ du jaroj israelaj batalaviadiloj bombardis atomreaktoron en Sirio, oni trovis tie indicojn pri kunlaborado de nord-koreoj por konstrui ĝin.
#001236
Neniu tamen scias, kiom granda estas la kapablo de Pjongjango konstrui bombojn. Fakuloj taksas, ke ĝi disponas pri materialo por ses ĝis ok bomboj. Ankaŭ ne estas konate, kiom da raketoj ĝi kapablus provizi per bomboj. Okcidentaj sekretservoj taksas, ke pasos ankoraŭ kelkaj jaroj, ĝis Nord-Koreio disponos pri atombombo taŭga por atakoj. Sed pli granda timo estas, ke ĝi povus vendi bataltaŭgan plutonion al aliaj landoj aŭ eĉ al teroristoj. Praktike ne eblas, vere malebligi ĉiujn kontraŭleĝajn komercojn de la komunisma ŝtato. Ke ĝi ekuzus atombombon por ataki najbaran landon, tio ne estas reala danĝero, ĉar tiuokaze la diktatora reĝimo subskribus sian propran mortkondamnon: Usono sendube ne hezitus tuj detrui kaj ekstermi tiun monstran ŝtaton.
#001237
Ŝlosilan rolon en la tuta konflikto ludas Ĉinio, kiu ĝis nun neglektis ĉiujn sankciojn deciditajn de Unuiĝintaj Nacioj (UN) kontraŭ Nord-Koreio. 40 elcentoj de ĉiuj nutraĵoj kaj 70 elcentoj de fosiliaj karburaĵoj venas tien el Ĉinio. Sen ili la granda komunisma najbaro Nord-Koreio tuj kolapsus. Anstataŭ pli izoli la reĝimon per la UN-sankcioj de 2006, Ĉinio eĉ plivastigis sian liveradon de varoj. Cetere, ankaŭ Sud-Koreio ne komplete ĉesigis sian helpon por la nordaj fratoj. Sed precipe, kompreneble, kulpas Ĉinio, ke Pjongjango nun glorigas sin esti la naŭa atom-potenco. Dankon, Pekino!
#001238
La usona prezidanto Barack Obama anoncis, ke li volas eniri, post longa paŭzo, novan intertraktadon kun Rusio pri malarmado de atombataliloj. Moskvo reagis pozitive, kaj la mondo do prave esperas progresojn en tiu kampo. En tia situacio oni devas ne honorigi tiun, kiu ŝokas la mondon per atombomba testo. Certe, estus terure por homoj tiel brutale subpremataj kaj torturataj per cerbolavado kiel nord-koreoj, se subite ĉesus alveni kamionoj kun nutraĵoj el Ĉinio: ili malsatmortus post mallonga tempo. Sed sole Ĉinio kapablas haltigi la frenezajn diktatorojn kaj generalojn nord-koreajn. Helpu nin, Pekino!
#001239
Kiel ĉiam post tia katastrofo, ankaŭ pro masakro la 11an de marto en urbeto proksime de Stuttgart (suda Germanio), kie 17-jarulo murdis 15 homojn, precipe lernantojn, politikistoj diskutis pri konsekvencoj. Post simila amoko-kuro en orienta Germanio antaŭ du jaroj oni jam diskutis pri malpermeso de pafiloj, sed la lobio de sportpafistoj, ĉasistoj kaj armilproduktistoj sukcesis malhelpi iun ajn pli severan leĝon. Nun tamen la parlamentanoj en Berlino ne plu estis haltigeblaj – tro ŝokitaj estis la civitanoj kaj politikistoj post la nova masakro fare de junulo, kiu uzis por la murdado pistolon de sia patro, sportpafisto. Kaj efektive, la parlamentanoj rekomendis kompletan malpermeson de pafiloj, inkluzive de farbopistoloj. Per ili oni povas kolore makuli homojn. Oni argumentis, ke per farbopistoloj junuloj lernas celi kaj pafi, tiel ke ili poste povus fariĝi murdistoj. Ho jes, krome oni volas, ke estonte junuloj ne jam ekde 14, sed nur ekde la aĝo de 18 jaroj rajtos uzi mortigajn pafilojn. Kaj oni volas, ke estonte kontrolistoj rajtos sen antaŭa anonco eniri domojn de pafistoj por vidi, ĉu la mortigiloj estas laŭleĝe konservataj. Tamen, la kontroloto povos rifuzi la eniron de kontrolisto ...
#001240
La antaŭe nomita lobio do denove plene sukcesis. Malpermeson de veraj pafiloj kaj ties kontroladon oni rifuzis per la argumento, ke per tio oni metas sportpafistojn sub „ĝeneralan suspekton”, kvazaŭ ĉiu el ili estus eventuala murdisto. La leĝdonaj instancoj komprenis kaj akceptis tiun argumenton. Tio surprizas en Germanio, ĉar ĉiuj novaj sekurigaj leĝoj (faritaj precipe kontraŭ la danĝera terorismo) anticipas ĝuste tiun ĝeneralan suspekton de ĉiuj civitanoj. La leĝdonanto evidente ekkonis, ke al sportpafistoj oni povas pli multe fidi ol al ordinaraj civitanoj.
#001241
Estas bone sciate, ke mondvaste tiaj masakroj fare de junuloj ĉie eblis nur, ĉar iliaj patroj posedis mortigajn pafilojn. Vera konsekvenco do povas esti nur, kiel okazis ekzemple en Britio, ĝenerale malpermesi ilin. En Germanio tiuokaze oni havus nur ĉirkaŭ 3 milionojn anstataŭ nun 30 milionojn da pafiloj. Neniu ja volas, ke policanoj, soldatoj kaj ĉasistoj uzu nur bastonojn, sed por kio vere utilas absurda „sporto” pafado? Mi tamen miras, ke krom farbopistolojn oni ne volas malpermesi ankaŭ akvopistolojn, ĉar per ili eĉ etaj infanoj jam lernas celi kaj pafi!
#001242
Du studentinoj kaj unu malsana senlaborulino iĝis unuaj viktimoj de la batalo kontraŭ malordo, kiun iniciatis la municipa registaro de Vilnius. La studentinoj punpagis preskaŭ 90 eŭrojn kaj la senlabora virino pli ol 100 eŭrojn, ĉar ŝi ne akceptis sian kulpon. La tri punitoj kontraŭleĝe ĵetis cigaredrestaĵojn sur la straton.
#001243
La urbestro de Vilnius, Vilius Navickas, tiurilate estas rigora. „Necesas puni ĉiujn, kiuj malpurigas la urbon kaj faras tion intence. Precipe ni devus eduki la junularon. Probable ni ne nur punos deliktemajn personojn, sed ankaŭ devigos ilin publike labori. Ili ordigu la urbon, balau stratojn, kolektu cigaredrestaĵojn”, li diris.
#001244
Por ke la litova ĉefurbo Vilnius fariĝu pli pura kaj bela, la urba municipo decidis puni ne nur malpurigantojn, sed ankaŭ malordemajn hejmbestposedantojn; loĝantojn, kiuj lasas siajn aŭtojn sur herbejoj; kaj personojn, kiuj publike uzas alkoholaĵojn aŭ kiuj maldece fumas.
#001245
Tiuj, kiuj ne emas serĉi rubujon, sed ĵetas restaĵojn sur la straton, riskas esti punitaj ĝis 580 eŭroj. Krome informo pri ili estos publikigita en municipa interreta paĝo kun indiko: „Ili malpurigas nian urbon.”
#001246
En majo eklaboris la nova prezidanto de Makedonio, George Ivanov. Lin proponis kaj forte subtenis la reganta dekstra partio de ĉefministro Nikola Gruevski. Tamen la albanoj, konsistigantaj notindan elcenton de la loĝantaro de tiu ĉi respubliko, ĝenerale ne subtenis lin.
#001247
Dum la inaŭgura parolado Ivanov promesis gvidi la landon sendepende de la diversaj nacioj kaj etnoj en ĝi, kontribui al prosperigo kaj bonfartigo de la ekonomio, al aliĝo de la lando al Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo kaj organizaĵoj de Eŭropa Unio kaj al amikeco kun la najbaroj.
#001248
Bedaŭrinde tre baldaŭ post tiu ĉi deklaro okazis la jena mispaŝo: li ne invitis al la inaŭguraj solenaĵoj Fatmir Sejdiu, la prezidanton de Kosovo, la nova kaj najbara ŝtato, kvankam Makedonio estas agnoskinta Kosovon kune kun ankaŭ Montenegro. La supozebla kialo: la ĉeesto de la serba prezidanto Boris Tadić.
#001249
Neoficiale, tamen, Ivanov deklaris, ke la unua fremda ŝtatestro akceptota de li estos ĝuste Fatmir Sejdiu. Tion bonvenigis kosovanoj. Sed sekvis dua mispaŝo: montriĝis, ke la kosova prezidanto ne estos akceptita kiel ŝtatestro, do sen la kutimaj solenaĵoj, pro la aparta statuso de Kosovo. Rezulte Sejdiu nuligis la viziton.
#001250
Cetere, dum kunveno de la Organizaĵo de la Islama Konferenco en Damasko (Sirio) estis unuvoĉe aprobita la propono de la albana delegitaro, forte subtenata de Sauda Arabio, favore al agnosko de Kosovo kiel sendependa ŝtato. Ĝis nun 13 el la 57 membro-ŝtatoj de tiu organizaĵo agnoskas Kosovon kaj 60 ŝtatoj entute.
#001251
La nuna epoko eniros se ne la historion de Usono, almenaŭ la arkivojn de MONATO kiel tragika epoko de socialisma aventurismo (MONATO 2009/6, p. 10-12). Tre interesa estas la aserto, ne argumentita, ĉar prezentata kiel simpla fakto, pri la kaŭzo de la financa krizo.
#001253
Jen interesa novaĵo. Eĉ se neniu kredas ĝin, estas interese konstati, ke ekzistas homoj, kiuj pensas, ke eblas kredigi iun je tio. Kaj tre fierige por ni, esperantistoj: jen la pruvo, ke per Esperanto oni povas diri ĉion ajn.
#001255
Japanoj tre ŝatas surmeti maskon pro diversaj kialoj. Unue multaj kredas, ke decas surporti maskon, kiam ili malvarmumas. Pro la masko ili ne multe ĝenas aliajn, kiam ili tusas kaj ternas.
#001256
Due ili kredas, ke masko protektas ilin kontraŭ bakterioj kaj virusoj disĵetataj de malsanuloj. Trie, masko varmigas. En vintro malvarmaj ventoj venas de Siberio kaj en regionoj laŭ Pacifiko atakas sekaj ventoj. Por protekti sin kontraŭ tiuj ventoj, ili surportas maskojn.
#001257
Kvare dum la lasta trideko da jaroj multaj suferas pro polenalergio. Fine de vintro japanaj cedroj ekfloras kaj elĵetas grandan kvanton da poleno. Laŭ enketo farita de la ĵurnalo Asahi, 43 % de la japanoj suferas pro polenalergio. El tiuj 37 % suferas pli ol 16 jarojn, 14 % 10-15 jarojn kaj 18 % 5-10 jarojn. Por defendi sin, multaj surportas maskojn, eĉ naĝ-okulvitrojn, por ne enspiri polenon.
#001258
Tiu ĉi masko-manio pli fortiĝis, kiam minacis netipa pneŭmonio (sarso) kaj birdo-gripo. Dume higien-kompanioj progresigis la kvaliton de maskoj, kaj nun vidiĝas en vendejoj diversspecaj maskoj. Tiel Japanio fariĝis la plej elstara lando pro masko-kulturo.
#001259
Nun, kiam meze de majo novspeca gripo ekaperis en Japanio, draste multiĝis maskuloj. La ministrejo pri bonfarto kaj laboro rekomendas surporti maskojn en homplenaj lokoj por efike kontraŭstari la gripon. Rezulte kelkaj lernejoj, vendejoj kaj kompanioj devigas lernantojn, komizojn kaj laborantojn surhavi maskon.
#001260
En apotekoj, kie oni vendas maskojn, svarmas klientoj, tiel ke aŭdiĝas plendoj pri manko de maskoj. Oni diras, ke la vendosumo de maskoj en 2008 estis 20 miliardoj da enoj (154 milionoj da eŭroj). Pro la gripo nur higien-kompanioj prosperas en la nuna stagna ekonomio.
#001261
Mi miras, ke MONATO donis tri paĝojn al Alexander Gofen (MONATO 2009/6, p. 10-12) por krii pri supozata krimego, ke oni permesis al nelegitimulo fariĝi prezidanto de Usono. Devus sufiĉi por malkredindigi la artikolon la aserto pri „la ekonomia katastrofo kaŭzita de la aventurismo de socialismaj elitoj”. Tiuj bankistoj ne havas eĉ guton da ruĝa sango en la vejnoj. Tiaj asertoj estas marko de tiu, kiu vidas konspirojn ĉie.
#001262
Kiam mi deziras legi novaĵojn el Mirolando, mi turniĝas al klaĉgazeto aŭ al skandalblogo, certe ne al MONATO, serioza kulturgazeto. Imagu do mian miron, kiam mi legis artikolon pompe prezentitan kaj ŝoke titolitan, kiu asertas, ke Barack Obama uzurpis la titolon de usona prezidanto, estante nek hereda, nek simpla civitano de Usono.
#001264
Mi neniel intencas rifuzi al la aŭtoro la rajton libere prezenti siajn opiniojn. Eĉ se li asertus, ke la tero estas plata, kaj ke nur konspiro kaŝas ĉi veron, mi defendus lian esprimliberon. Mi nur deziras, ke MONATO prudente antaŭkribru la opiniojn, por ne fali en trompkaptilojn damaĝantajn sian kredindecon.
#001265
Evidente Alexander Gofen estas unu el tiuj dekstremegaj „hiperpatriotoj”, kies vivokialo estas denunci la komplotojn de la „socialistoj”. Tion pruvas liaj ridindaj asertoj, ke la ekonomian katastrofon kaŭzis la aventurismo de socialismaj elitoj, kaj ke la socialismo infektis Usonon. Tio sufiĉus por malkaŝi la fanatikecon de la gofenaj pozicioj al la redaktoro pri politiko. Tamen tion li ne komprenis. Male, la pompa prezento de la artikolo, la spaco al ĝi donita (tri paĝoj), la elokventa titolo igas la leganton supozi, ke la revuo favoras la absurdajn gofenajn tezojn. Bedaŭrinda okazo, kiu almenaŭ necesigus klarigon.
#001267
En MONATO 2009/6 p. 8 apud la artikolo pri NATO estas menciitaj inter ties 28 membroj Britio kaj Unuiĝinta Reĝlando. Ŝajnas, ke temas pri la sama lando dufoje, ĉu ne?
#001268
Verŝajne la aŭtoro tiom ĝojas pri la aliĝo de sia lando al la krim-organizaĵo, ke li preferas mencii dufoje landon aŭtoritatan anstataŭ iun ne fortan por potenciala bombado de vica Serbio. Nu, tiam li aldonu ankaŭ Usonon, Unuiĝintajn Ŝtatojn kaj Pentagonon. Ankoraŭ NATO bezonas la membrecon de Liĥtenŝtejno, Monako kaj Sanmarino.
#001269
Gofen imagas iun konspiron por kaŝi informojn pri la naskiĝloko kaj civitaneco de Obama. Sed nur pensu: dum tuta jaro Obama batalis en du elektokampanjoj: 1) kontraŭ Hillary Clinton por esti nomumita kandidato de la Demokrata Partio kaj 2) kontraŭ John McCain por fariĝi prezidanto. La politikaj bataloj estis ferocaj, multekostaj kaj ne ĉiam ĝentilaj. Se estus iu ajn dubo pri la civitaneco de Obama, ĉu vi povas imagi, ke liaj oponantoj decidus ne ekspluati ĝin?
#001272
Kiel ĵurnalistoj, vi, redaktoroj de MONATO, certe scias pli bone ol multaj aliaj homoj, ke abundas ĉe la reto la plej eksterordinaraj asertoj kaj misprezentoj, ofte de homoj, kiuj pro la propraj motivoj preferas polemiki ol fronti faktojn. Ankaŭ amasas la ebloj pozitivi aŭ negativi pri la nuna ŝtatprezidanto de Usono – kaj amasas tiaj artikoloj en la monda gazetaro.
#001273
Se vi ne kredas je grandaj, respektataj ĵurnaloj, turnu vin al ĵurnalo, kies politiko estas ĝenerale konsiderata kiel dekstra: . Mi povus daŭrigi. Sed la mallonga kaj simpla konkludo estas, ke MONATO devus kontroli la faktojn antaŭ ol reprodukti kaj disvastigi tiajn asertojn. Via sinjoro Gofen mirigite demandas, kial neniu intervenis por trakti tiujn asertojn serioze. Eble tio estas, ĉar la asertoj estas tiel facile refuteblaj.
#001275
Forte skuis la financa krizo Hungarion. La socialista minoritata kabineto helpe de Eŭropa Unio (EU) regis la situacion, sed la loĝantaro jam sentis pli malbonajn vivkondiĉojn. Multaj hungaroj postulis novan parlamentan balotadon, tial laŭ la konstitucio la parlamento faris tujan kabinetoŝanĝon.
#001278
La nova ministrestro fariĝis Gordon Bajnai, eksministro, kiu ne ligiĝas al partio.. La socialistoj kaj la liberaldemokratoj promesis al li parlamentan plimulton. Poste okazis tri elektoj, kiam furore sukcesis la dekstrula opozicio. Ekzemple en la urbo Pécs [peĉ] elektiĝis dekstruloj kaj kiel parlamentano kaj kiel urbestro. Simile venkis dekstruloj en la EU-elektoj komence de junio.
#001279
Partoprenis la EU-elektojn, malpli da homoj ol antaŭ kvin jaroj. Tamen voĉdonis pli ol triono de la voĉdonrajtuloj. El 22 mandatoj la opoziciaj „jundemokratoj” akiris 14. La alia opozicia partio MDF akiris unu, sed la ekstremdekstra „Jobbik” akiris tri. Jobbik, kiu signifas hungare pli bona, dume jobb signifas dekstra, eĉ ne estas politika partio. Tamen ĝi fifamiĝis pro kontraŭciganaj kaj kontraŭjudaj sloganoj kaj politikadas eĉ kontraŭ la EU. La socialistoj akiris nur kvar seĝojn.
#001280
La liberaldemokratoj ne plu havas mandaton. Antaŭ unu jaro ili forlasis la koalicion, kio ne plaĉis al voĉdonantoj. La fiasko estis tiel granda, ke la ĵus fondita partio LMP (= Povas esti Alia la Politiko) superis la liberaldemokratojn.
#001281
Spite al la perdoj en la EU-elektoj la kabineto daŭre laboros ĝis la enlanda balotado okazonta post naŭ monatoj. La liberaldemokratoj daŭre apogos la kabineton, sed verŝajne perdos mandatojn ankaŭ en la hungara parlamento. La granda perdo estas tamen tio, ke hungaraj ekstremuloj nun rajtas politikumi en la EU.
#001282
James Berisha [ĝejmz beriŝa] estas usonano deveninta de Kosovo. Lastatempe li planis viziti per sia privata aviadileto 84 flughavenojn en Suda Ameriko, por ke tieaj ŝtatoj agnosku la sendependecon de sia iama patrujo. Nun nur 60 landoj en la mondo akceptas sendependan Kosovon. Sur la aviadilo staras grandlitere: „Agnosku la sendependecon de Kosovo”.
#001283
Jam dum la milito en Kosovo 1998-1999 albanaj elmigrintoj, kaj ankaŭ gejunuloj naskiĝintaj en Usono, fondis specialan taĉmenton „Atlantik”, kiu eniris Kosovon por defendi la popolon kontraŭ la ŝtata genocido de la tiama miloŝeviĉa reĝimo. Aliaj kosovanoj en Usono kaj aliloke kolektis monon kaj armilojn, kiujn ili sendis al Kosovo por subteni la liberigan militon.
#001284
Iasence la propagando de Berisha daŭrigas ĉi tiun tradicion pri eksterlanda helpo. Por informi pri la iniciato la aviadisto kreis retejon .
#001285
Botanikistoj kreis novan flor-specon honore al la lastatempe elektita prezidantino de Litovio, Dalia Grybauskaitė. La novan hibridon, el la floro lophospermum, la botanikistoj de la litova agrikultura universitato intencas nomi Lophospermum x lituanicum Dalia Grybauskaitė.
#001286
La universitata fakestro klarigis, ke la nova hibrido estis kreita el du malsamaj specioj kultivataj dum kelkaj jaroj. La nova specio ekfloris, dum Litovio omaĝis la jarmilon de sia nomo kaj kiam unuafoje en ĝia historio kiel prezidanto estas elektita virino. Tial la botanikistoj decidis doni al ĝi litovan nomon.
#001287
La nova floro estas rara planto reproduktata nur en provtuboj. Kiam ĝi estos reproduktita, ĝi estos dissendita al botanikaj ĝardenoj de la mondo.
#001288
Eĉ la titolo de la artikolo de samideano Alexander Gofen absurdas: „Obamenaĵo, aŭ haladzo de socialisma aventurismo” (MONATO, 2009/6, p. 10-12). La aŭtoro krias „fraŭdo!” koncerne la naskiĝlokon de la usona prezidanto Barack Obama.
#001289
Kaj kiu estas Alan Keys [alen kiz] citata de Gofen? Li estis respublikana oponanto de Obama en senata kampanjo en la ŝtato Ilinojso en la jaro 2004. Tute male, la persisto de la gepatroj de Obama, de la ŝtato Havajo, la naskiĝanonco en tiea loka ĵurnalo, artikolo de profesoro Paul Campos [kampos], ĉiuj kontraŭstaras la nocion, ke Obama naskiĝis iel ekster la teritorioj de Usono.
#001293
Estas kompreneble, ke oni povas kaj volas kontraŭi la politikan programon de Obama. Tamen ataki lin senkaŭze pro islamaj ligoj, kiel kritikistoj sensukcese propagandis, aŭ sugesti, ke li partoprenas en ia nacia konspiro, kuŝas preter racio.
#001294
Esperantistoj meritas pli honestan diskuton kaj ne absurdan debaton pri la naskiĝlokoj de la du prezidantaj kandidatoj Obama kaj McCain [makejn]. Do forte eraras Gofen, kiam li asertas, ke en la Blanka Domo enloĝiĝis „uzurpulo”.
#001295
En la fruaj jaroj de MONATO ni ofte havis provokajn artikolojn, kiuj kutime estigis lavangon da legantoleteroj kaj viglajn diskutojn. Memoru ekzemple la aŭtorojn Bernard Golden aŭ Gilbert Ledon, kiuj vekis protestojn pro nekutimaj opinioj. Ankaŭ mi ne malofte rikoltis kritikojn pro komentarioj. Kiam mi karakterizis la NATO-militon kontraŭ Beogrado kiel krimon, konata esperantisto proteste malabonis la revuon.
#001296
Dum la epoko de la tiel nomita malvarma milito politikaj temoj okupis vastan spacon en nia magazino. Post ties fino kaj post la balkanaj militoj politiko iĝis malpli grava en ĉiuj amaskomunikiloj, sekve – pro manko de ideologiaj disputoj – maloftiĝis ankaŭ provokaj artikoloj. Tio ŝanĝiĝis pro la islamistaj atencoj en Usono en septembro 2001 kaj la posta Irak-milito, kiun ordonis usona prezidanto George W. Bush [ĝorĝ dablju buŝ]. Tiu „milito kontraŭ terorismo” disdividis la mondon, sed Bush perdis pli kaj pli da subtenantoj. Nun nova usona prezidanto Barack Obama rekondukas sian landon al normaleco, sed tio evidente ne plaĉas al dekstruloj en Usono. Parte ilia rezistado kreas konspirajn teoriojn, kiel montris la artikolo de Alexander Gofen „Obamenaĵo, aŭ haladzo de socialisma aventurismo” en la junia numero. Jes, tiu artikolo estas provoka, kiel montras la leteroj de legantoj. Certe oni povas disputi, ĉu entute publikigi tian tekston. Sed ĝi estas klare karakterizita kiel opinio kaj ĝi nek kalumnias nek ofendas iun, krom eble la intelekton. Kaj ni devas akcepti, ke tia dekstrismo estas reala en nia mondo, ne nur en Usono. Ankaŭ en multaj aliaj landoj kreskas dekstraj movadoj kaj partioj, kiel montris ekzemple ĵus la elektoj al la EU-parlamento. Aliflanke, demokratioj devas kaj kapablas elteni tiajn evoluojn. Ankaŭ nia demokrata revuo kapablas elteni ilin.
#001297
En preskaŭ ĉiuj EU-landoj malpli multaj civitanoj iris al la balotejoj ol dum la antaŭa elekto en 2004. Tiam averaĝe estis 45,5 elcentoj, nun nur 42,9. Se ne estus Luksemburgo kun 91,0 elcentoj kaj Belgio kun 90,4, la meza cifero estus eĉ pli mizera. Aliflanke en Slovakio nur 19,6 elcentoj elektis, en Litovio 20,9 kaj en Pollando 24,5, por listigi nur la tri plej malbalotemajn ŝtatojn. Fakto estas do, ke preskaŭ 60 elcentoj de EU-civitanoj fajfas pri sia eŭropa parlamento. Inverse estus relative normala rezulto: 60 elcentoj de elektintoj kaj 40 de rezignintoj. Ĉu do kompatinda EU riskas perei pro manko de intereso, pro indiferenteco de siaj civitanoj?
#001300
Tio estas stranga, ĉar en ĉiuj opinisondoj la homoj montras sin tre kontentaj pri la komuna Eŭropo kaj aprezas la avantaĝojn, kiujn por ili alportis EU. Ili ĝojas pri la eblo libere vojaĝi sen atenti landlimojn, ke ili povas vivi kaj labori en iu ajn EU-lando, ke ili ne plu devas ŝanĝi monon en ĉiu najbara lando, sed pro la komuna valuto eŭro povas rekte kompari prezojn kaj pagi per samaj biletoj kaj moneroj en tre multaj EU-landoj. Ili fidas, ke la komuna Eŭropo pli bone kapablas majstri la problemojn de la ekonomia krizo, de klimat-protektado, de energi-liverado, de ekstera kaj sekurec-politiko. La homoj ne nur agnoskas tion, sed laŭ opinisondoj deziras eĉ pli da eŭropa aktivado en tiuj kampoj. Tamen ili plimulte ne subtenas sian parlamenton, kiu dum jaroj akiris pli kaj pli da potenco.
#001301
Ĉu la EU-civitanoj do estas skizofreniaj? Oni devas koncedi, ke EU estas tre komplika konstruaĵo kun strukturoj, kiuj por tre multaj homoj estas netravideblaj. Ni vidis tion, ekzemple, en la diskutoj pri la traktato de Lisbono, per kiu oni volas reformi la union post aliĝo de pluraj orientaj ŝtatoj. La homoj ne komprenas kaj, sekve, parte rifuzas la tekston, en kiu abundas juraj kaj burokrataj frazoj kaj mankas klaraj kaj por ĉiu kompreneblaj eldiroj. Do estas facile por naciismaj partioj misfamigi ĝin per malĝustaj asertoj kaj mensogoj. Ekzemple, ili kritikas, ke per la traktato la unuopaj ŝtatoj perdas sian suverenecon, kio simple estas malvera.
#001302
Tamen kulpas ne la homoj, sed la politikistoj, kiuj ne klarigas al sia popolo la EU-politikon, male! Kiu iom observis la elektokampanjojn por la EU-parlamento, devis konstati, ke la temo preskaŭ nenie estis Eŭropo, sed nur la propra lando. Se politikistoj parolis pri EU, ili precipe kritikis Bruselon. Tion faris ne nur tiuj, kies partioj batalas kontraŭ ĝi. Ankaŭ la grandaj partioj emfazis la proprajn interesojn kaj neglektis la union. Tipa slogano estis „por forta Bavario en Eŭropo” (kristansociala partio en Bavario). Ĉu ne pli ĝuste devus esti „por forta Eŭropo en Bavario”? Kiu dum multaj jaroj popolisme kritikis la „eŭrokratojn” ekzemple pro malpermeso de ordinaraj elektroampoloj, tiu ne miru, se lia alvoko por elekti EU-parlamenton ne estas aŭdata. Tiuj politikistoj estas aŭ hipokritaj aŭ skizofreniaj, ĉar ili prisilentas, ke ne burokratoj en Bruselo faras leĝojn kaj preskribojn. La EU-komisiono rajtas nur proponi leĝojn, pri kiuj tamen decidas ekskluzive la ministroj el la EU-landoj, kaj tiujn leĝojn devas poste aprobi la landaj parlamentoj.
#001303
Post la elektoj la politikistoj lamentis pri la rezultoj, kaj analizistoj klarigas, ke EU estas ankoraŭ nur afero de elitoj kaj ke Eŭropo ankoraŭ ne alvenis en la korojn de la civitanoj. Sed ankaŭ tiuj analizistoj apartenas al tiuj elitoj, kiuj fiaskis pri EU. Krome la grandaj partioj ne miru, se ili mem distrumpetas naciismajn argumentojn, ke la homoj ne elektas tiujn partiojn, sed rekte la ekstreme kontraŭeŭropajn kaj naciismajn partiojn. Tiujn krome favoras la malalta procentaĵo de elektintoj – ju malpli multaj elektas, des pli grandaj estas ilia ŝanco gajni mandatojn.
#001304
Ni povas iomete esperi, ke post ratifo de la traktato de Lisbono fare de Irlando ĝi ekvalidos kaj alportos tiujn reformojn, kiuj helpos resanigi la Union. Sed vere ĝi reviviĝos nur kun komuna lingvo kaj komuna publiko, kaj kun politikistoj, kiuj amas ne nur siajn proprajn landojn, sed ankaŭ la grandan projekton EU.
#001306
Fine de junio la bulgara sekcio de la internacia polica organizaĵo Interpol arestis ĉe la landlimo inter Makedonio kaj Bulgario la eksan ĉefministron de Kosovo, generalon Agim Çeku. Jam du aliajn fojojn li estis arestita en Budapeŝto kaj Slovenio. Same la polico de Kolombio antaŭ du monatoj elpelis lin el la lando.
#001307
La eksa politikisto estas tiel traktata, ĉar ekzistas kontraŭ li (same kontraŭ aliaj albanaj eminentuloj aktivaj dum la naciliberiga milito) juĝa ordono fare de Serbio. Bulgario mem jam agnoskis Kosovon kiel sendependan ŝtaton, kaj pro tio la neamika konduto mirigis multajn.
#001308
Civitanoj de la nova respubliko de Kosovo estas seniluziigitaj pro serba fiinfluo kaj ankaŭ pro la reago de ja prestiĝa internacia polica institucio kiel Interpol. Samtempe ili scias, ke oni ne agas sammaniere kontraŭ Ratko Mladić, tutmonde rekonata kiel vera militkrimulo, kiu libere moviĝas eĉ ekster sia propra lando.
#001309
La mondrevolucia verko finfine en Esperanto
#001310
Tial apero de la epokfara libro en Esperanto en 2009 – la jaro de la 200-jara datreveno de Darvino kaj 150-jara datreveno de lia ĉefa libro – kaj samtempe 150-jara datreveno de Zamenhof – estas simbola kaj logika afero, finfine proksimiganta du altajn atingojn de la homa penso.
#001313
En Norda Ameriko la nigra urso estis observata de Hern (Hearne) naĝanta dum horoj kun larĝe malfermita buŝo, tiel kaptanta, kiel baleno, insektojn en la akvo. Eĉ en tiom ekstrema kazo kiel ĉi tiu, se la provizo de insektoj estus konstanta, kaj se pli bone adaptiĝintaj konkurencantoj ne jam ekzistus en la lando, mi vidas nenian obstaklon, kial raso de ursoj ne fariĝus, per natura selektado, pli kaj pli akvema laŭ strukturo kaj kutimoj, kun pli kaj pli granda buŝo, ĝis la produktiĝo de vivaĵo tiom grandega kiom baleno. (p. 174) Ekzemple, en ĉiuj rusaj tradukoj tion tralegi maleblas.
#001318
Do, restas nur gratuli la tradukinton pro granda sukceso kaj nian tutan komunumon pro la eblo tralegi tiun elstaran libron en la plej konvena por ĝi lingvo. Mi persone dankas la tradukinton kaj la eldoninton Flandra Esperanto-Ligo pro la preteksto denove tralegi la libron kaj ĝui la altan elanon de la genia homa penso.
#001319
Ĉi tiu verko unue eldoniĝis, felietone, en la franca lingvo, en 1872. Ĝi estas unu el la plej legataj romanoj de Jules Verne [ĵil vern], multfoje dramigita, plurfoje filmita, nekalkuleble da fojoj represita, tradukita en amason da lingvoj; sed, ial, la lingvo Esperanto devis atendi 120 jarojn (eble ĉar, verŝajne, preskaŭ ĉiu esperantisto, jam en sia infaneco aŭ juna adolteco, familiariĝis kun ĝi, kaj ne sentis bezonon, esperantolingve relegi ĝin).
#001322
Rerigardante la verkojn de Verne, ni povas iom miri pri lia populareco, kiel verkisto. Kiel prozisto, li verkis iom seke, kvazaŭ raportisto, kiu celas informi la mondon pri nekredebla, tamen reala, homa entrepreno, kaj trovaĵoj neniel anticipeblaj. Nuntempe, oni tre ofte atentigas al ni lian antaŭimagon pri agoj aŭ inventoj, kiuj ja efektiviĝis, sed nur longe post lia morto. Tio estas iom troigita. Jam de multaj jarcentoj aperadis fikciaj rakontoj pri flugoj al la luno, primitiva submara ŝipo jam estis priskribita en la jaro 1580, kaj pluraj provoj konstrui tiaĵon estis faritaj. Simile, veturbalonoj ekzistis, kaj ceteraj. Sed lia kapablo prezenti siajn fikciajn rakontojn tre realisme fascinis la publikon.
#001323
Gramatika eraro: „Kiu timis ke la neĝamaso bremsu la ruliĝadon de la radoj kaj certe kompromitu la vojaĝon” (p.151). Ĉu la u-formo post la verbo „timi” eble estas francismo? Ĝi certe ne pravigeblas per la esperanta gramatiko.
#001328
„Teo kun unu panrostaĵo” (p.189): „toasto” estas jam esperantolingva termino, kaj multe pli taŭga ol la stranga koncepto, ke oni rostas panon!
#001329
Kamionetoj endanĝerigas la trafikan sekurecon. Studo de la „Instituto pri Daŭra Movebleco” de la universitato en Gent (Belgio) konstatas, ke ili kaŭzas ekstreme multajn akcidentojn.
#001333
La ĉi-specaj veturiloj jam ne ĝuas bonan reputacion, sed nun pruviĝas la supozoj. Kamionetoj multe pli implikiĝas en akcidentoj ol aliaj veturiloj. La nombro de liveraŭtoj altiĝis inter 1997 kaj 2007 je pli ol 60 %, kaj ankaŭ la nombro de aliaj veturiloj. Tamen ĝenerale akcidentoj kun vunditoj samperiode malkreskis je 27 %, sed, se oni konsideras akcidentojn kun kamionetoj, tiuj kreskis je 21 %.
#001334
Simila diferenco vidiĝas en la ciferoj pri akcidentoj kun mortintoj: falo de 40 % ĉe ĉiuj veturiloj, sed nur 10 % ĉe kamionetoj. Plej trafa estas la diferenco sur aŭtoŝoseoj: akcidentoj kun vunditoj en tiu sama periodo kreskis ĝenerale je 26 %, sed ĉe kamionetoj je 83 %.
#001335
Kompari ĉirkaŭajn landojn montras varian rezulton. Ankaŭ en Nederlando liveraŭtoj estas specifa fonto de transporta malsekureco, sed malpli ol en Belgio. En Britio, kamionetoj sekvas ĝeneralan malkreskon de akcidentoj. Tamen en Germanio la situacio estas pli malbona ol en Belgio.
#001336
Tiea esploro montras, ke la malsekureco ĉe kamionetoj ŝuldiĝas ofte al tro alta rapideco kaj tiala perdo de koncentriĝo. Sed, plej grave, ĉe 90 % de la akcidentoj kun kamioneto kulpas la ŝoforo.
#001337
Tial la esploristoj de Gent pledas por deviga rapid-limigilo de 90 aŭ 100 km hore, kiu jam ekzistas por kamionoj kaj aŭtobusoj. Ĉar necesos eŭropa regulo, ili insistas, ke Belgio voĉdonigu ĝin dum sia prezidanteco de Eŭropa Unio en 2010.
#001338
En la jaro 1009 unuafoje estis menciita en priskribo pri pereinta misiisto la nomo „Litovio”. La originala dokumento estis verkita en la nord-germana urbo Quedlinburg. El Germanio oni sendis al Litovio kopion de la pergameno de la 11a jarcento, por helpi al la lando celebri en julio sian jarmilon.
#001339
Komenciĝis la celebrado per kantado de la nacia himno ĉe la katedrala placo en la ĉefurbo Vilnius. Sekvis ses tagoj da koncertoj spegulantaj diversajn stilojn: folkloran, dancan, orkestran, korusan. En ĉi lasta kunkantis 10 000 litovoj el la tuta lando.
#001340
Dum la lasta kantofesto estis inaŭgurita skulptaĵo La arbo de unueco, kiu eternigos la jarmilon de la nomado de Litovio kaj samtempe 100 plej eminentajn litovojn. Cetere okazis koncerto en la havenurbo Klaipėda, kien revenis la velŝipo Ambersail post naŭmonata, ĉiukontinenta vojaĝo por reklami ĉe eksterlandaj litovoj la jarmilon.
#001341
La landa prezidanto, Valdas Adamkus, invitis litovojn en la tuta mondo je difinita horo kunkanti la nacian himnon. En ĉiuj urboj kaj urbetoj de Litovio amase kuniĝis homoj por la komuna kantado. Samtempe sonis la himno en komercaj centroj, kafejoj kaj restoracioj, ankaŭ en 40 aliaj landoj, kie loĝas litovoj.
#001342
Tamen ne nur muzike kaj kante oni festis. El ĉiuj partoj de Litovio oni kunportis terpecojn por krei mapon de la lando, kaj membroj de aŭtomobila klubo vizitis per siaj antikvaj veturiloj historiajn lokojn en Litovio.
#001343
Por kuncelebri venis prezidantoj de Latvio, Pollando, Finnlando, Ukrainio, Islando kaj Kartvelio kun diversaj ministroj. Venis ankaŭ reĝoj kaj reĝinoj el Norvegio, Svedio kaj Danio. Ili ĉeestis meson en la katedralo kaj simbole inaŭguris rekonstruatan reĝan palacon (pro la ekonomia krizo ankoraŭ ne tute pretan).
#001344
La 28an de junio okazis ĝeneralaj balotoj en Albanio. Uzita estas nova elekto-kodo, proporcia-regiona anstataŭ majoritata, aprobita en februaro. La iama majoritata sistemo celis malpliigi parlamentajn partiojn, sed provokis fortajn protestojn. Koleris aparte la Socialista Movado por Integriĝo, estrata de Ilir Meta, kiu disiĝis antaŭ kvin jaroj de la Socialista Partio de Edi Rama, urbestro de Tirano.
#001345
Kiel atendite, la rezulto estis komplika. La dekstra demokrata koalicio akiris 70 el 140 deputitaj mandatoj, do egale al la koalicio maldekstra. Tial la Socialista Movado por Integriĝo, kun kvar mandatoj, akceptis la proponon de Sali Berisha , la aktuala demokrata ĉefministro, por kune fondi novan registaron.
#001346
La elekto-kampanjo estis la plej multekosta. Ambaŭ ĉefaj partioj, la demokrata kaj la socialista, kontraktis por la kampanjo kun usonaj reklam-kompanioj.
#001348
La eksporto el Valonio (la suda, franclingva parto de Belgio) kreskis dum 2008 duoble pli rapide ol el Flandrio (la norda, nederlandlingva parto). La valona eksporto kreskis je 10,7 % ĝis 45,1 miliardoj da eŭroj, dum tiu de Flandrio kreskis nur je 5,5 % ĝis 200,9 miliardoj.
#001350
Flandrio pli ol Valonio dependas de la eksporto de aŭtoj kaj diamantoj. Antverpeno estas la tutmonde plej grava diamantcentro kaj la aŭtomuntejoj Ford Genk, Volvo Gent kaj Opel Antwerpen troviĝas en Flandrio. La flandra eksporto de gemoj kaj nerustantaj metaloj falis pasintjare je 2,8 miliardoj kaj la eksporto de aŭtoj je 1,4 miliardoj da eŭroj. La eksporto de tiuj produktoj reprezentas 18,1 % de la tuta eksporto en Flandrio kaj nur 2,7 % en Valonio. Krome la flandra eksporto de zinkaĵoj katastrofis kaj falis je 67 %.
#001351
Tamen la flandra eksporto restas plej grava en Belgio. La parto de Flandrio malaltiĝis en 2008 ĝis 79,9 % de la tutbelgia. La porcio de Valonio kreskis al 17,9 % kaj tiu de Bruselo al 2,2 %.
#001352
Ankaŭ 2009 anonciĝas kiel malbona jaro por Flandrio. La belga eksporto de aŭtoj kaj diamantoj daŭre falis en la unua jarkvarono de 2009. Aliflanke la aŭtomuntejo de Audi (antaŭe de Volkswagen) en Bruselo pli bone fartas ol pasintjare.
#001353
Multaj gastoj de Vilnius, kiuj venis celebri la miljaran ekziston de Litovio, estis ŝokitaj, kiam en la hoteloj je la 22a horo de la 5a de julio 2009 malaperis la lumo. Ĝis la 1a horo matene hotelaj haloj, restoracioj kaj kafejoj dronis en mallumo. Nur kandelaj lumoj helpis orientiĝi.
#001354
La mallumiĝo de multaj hoteloj ne signifas, ke ili spertis ajnan difekton de la elektra instalaĵo. Ĉirkaŭ 300 hoteloj de Vilnius kaj de aliaj grandaj urboj de Litovio tiel partoprenis la agadon „Litovio fermiĝas! Ni revenas 1000 jarojn”. Tion atestis afiŝoj en restoraciaj fenestroj, sur kiuj videblis ŝercportreto de la litova ĉefministro Andrius Kubilius, la kapo de blinda kaj surda registaro.
#001355
Evalda Šiškauskienė, prezidantino de la asocio de hoteloj kaj restoracioj de Litovio, klarigis la sencon de tia protesto: „Altigitaj impostoj kaŭzis, ke la alvena turismo malkreskis kaj ke multaj hoteloj kaj restoracioj de la lando trafis en bankrota situacio. Jam 10 000 personoj estis maldungitaj. Tamen la registaro estas surda rilate al niaj argumentoj. Ĝi parolas pri instigo de la entreprenado kaj eksporto, tamen tion penas fari per altigo de imposta ŝarĝo por entreprenoj.”
#001356
Similaj protestagadoj jam estis organizitaj junie, tamen ili estis senefikaj. Šiškauskienė aldonis, ke la agadoj daŭros ĝis estos atingitaj rezultoj favoraj por la entreprenado. Gastoj de la hoteloj estos daŭre informataj pri la protestaj agoj kaj malfavoraj kondiĉoj per ekspono de diversaj karikaturoj de la aŭtoroj de tiel stultaj decidoj.
#001357
La hotelojn kaj restoraciojn kaj la tutan alventurismon ĝenas tri ĉefaj problemoj: la malkomforta atingo de Litovio (mankas rektaj flugoj), la impostoj je nemoveblaĵoj ne estas konformaj al la reala situacio, kaj altigita aldonvalora imposto malpermesas konkuradon en la eŭropa merkato. Cetere, ĉi-jare nur du landoj de Eŭropo – Litovio kaj Latvio – altigis aldonvaloran imposton por loĝiga servo ĝis pli ol 10 %. En Eŭropo 20 landoj el 27 aplikas imposton inter 5 kaj 10 %, dum en Litovio hodiaŭ ĝi estas eĉ 19 %.
#001358
La ĉefministro ne plu estas optimisma pri la tendencoj de la ekonomio. En majo 2009 li asertis, ke tuj la vivo de la litovoj pliboniĝos, ĉar la registaro sukcesis solvi esencajn problemojn. Tamen li ŝanĝis sian sintenon. Nun li asertas, ke la ekonomio falos anstataŭ je antaŭviditaj 5 % minimume je 15 % aŭ eĉ pli. La Eŭropa Komisiono en majo prognozis falon de la litova malneta produkto je 11 % por la nuna jaro kaj je 4,7 % sekvontjare.
#001359
Ĉe Sankt Margarethen apud la aŭstra-hungara landlimo okazis solenaĵo por festi la forigon antaŭ 20 jaroj de la fera kurteno. Tiam komenciĝis ĉi tie nova, libera erao por Hungario, Aŭstrio kaj tuta Eŭropo, kiam la 27an de junio 1987 la tiamaj ministroj pri eksterlandaj aferoj, Gyula Horn kaj Alois Mock, kune tratranĉis la pikdraton inter siaj landoj.
#001360
La ĉi-jaran eventon, okazintan sub la devizo „Eŭropo 1989-2009 dividita – unuigita”, partoprenis la prezidantoj de la du landoj: Heinz Fischer (Aŭstrio) kaj László Solyom (Hungario).
#001361
La 19an de aŭgusto 1989 okaze de pikniko de Tuteŭropa Unio oni simbole malfermis la limon dum kelkaj horoj. Tiun eblon por fuĝi uzis 600 000 ŝtatanoj de la iama Germana Demokratia Respubliko (GDR), kiuj tiutempe feriis en Hungario. Omaĝe al tiu evento nun ĉi-loke estas memorparko.
#001363
La politikistoj paŝis simbole tra la „Pordego de libero”, kiu rememorigas pri la amasa fuĝo de orientgermanoj. Eskorto de 70 GDR-aŭtoj „Trabanto”, parte en helaj koloroj, veturis brue hupante el Hungario trans la limo. Inter ili troviĝis ankaŭ aŭtoj, kiujn forlasis fuĝintaj GDR-ŝtatanoj.
#001364
Alexander Gofen eklevis haladzan proceson, serĉante harojn sur ovoj pri la civitaneco de Obama (MONATO 2009/6, p. 10-12). Eble la usona konstitucio mencias la nocion „hereda, aŭ natura, civitano” (kiel traduki la anglaĵon „natural”?). Nur ruĝhaŭtaj indianoj, praloĝantoj de la lando, vere plenigas tiun kvaliton. Ĉiuj blankuloj estas posteuloj de invadintoj, uzurpintoj, kiuj, per genocido, sin instalis tie, aŭ idoj de enmigrintoj.
#001365
Mi memoras alian prozaĵon de la sama verkinto el la artikolo Dio, benu Usonon! (MONATO 2002/11, p. 9). Ĉiam li emfazas patriotecon kaj kapitalistajn virtojn kaj montras malamon al komunistoj, socialistoj, islamanoj kaj aliaj anoj de li ĵetitaj en la „damnan malbonakson”, kiun, li kredas, justa milito devus ekstermi. Samopinias Kranio kaj tibioj, sekreta societo fondita en 1832, kies emblemo montras kranion super krucitaj tibioj en cirklo. Jes ja, la sama, kiun oni vidis sur naziaj tankoj, kiun oni povas ankoraŭ vidi sur britaj submarŝipoj. Bush (la patro kaj eĉ la filo) konas tiun societon, estante membro de ĝi.
#001366
Atentemaj legantoj de MONATO ne donu tro da graveco al tiu klaĉadema verkisto, eble nova usonano, kiu iam sin prezentis, kiel havanton de duobla civitaneco.
#001367
En julio la usona prezidanto Barack Obama vizitis la okcident-afrikan ŝtaton Ganao. La evento estis vere historia: jen la unua fojo, ke Obama vizitis la regionon (krom antaŭ nelonge Egiption). Bonvenigis la prezidanton ganaanoj, kien ajn li iris, dum la unutaga vizito.
#001368
Ne hazarde la prezidanto elektis Ganaon. Komentistoj en Afriko opiniis, ke la vizito sendas gravan mesaĝon al afrikaj gvidantoj, nome, ke la usona registaro kaj fakte la mondo alte taksas demokration kaj foreston de korupto. Ganao en la lastaj jaroj voĉdonis laŭ demokratiaj principoj kaj elektis gvidantojn spegulantajn la volon de la popolo. Tio ne okazas en aliaj afrikaj landoj kiel ekzemple Niĝerio, Kenjo aŭ Zimbabvo.
#001369
Obama prelegis al la ganaa parlamento, dirante, ke Afriko bezonas ne tiranecon aŭ fortulojn, sed justecon kaj obeon al la leĝaro. Cetere Afriko kreu fortajn demokratiajn instituciojn, inkluzive de libera esprimado, sendependaj justicoj, honestaj policoj kaj fortaj parlamentoj.
#001370
Post la ĉefurbo la prezidanto vizitis kastelon en la apuda urbo Cape Coast, de kie en antaŭaj jarcentoj oni eksportis sklavojn al Eŭropo kaj Ameriko.
#001371
Belgio estas stranga malgranda ŝtato kun ses parlamentoj: federacia (kun du ĉambroj: ĉambro de deputitoj kaj senato), flandra regiono, valona regiono, ĉefurba regiono, franclingva komunumo (respondeca pri lingvaj kaj kulturaj temoj en Valonio kaj Bruselo) kaj germanlingva komunumo (respondeca pri proksimume 74 000 germanlingvanoj).
#001372
Komence de junio la belgoj devige voĉdonis por ĉiuj parlamentoj escepte de la federacia. Intertempe rapide kunmetiĝis kvin registaroj, kaj ŝajne en granda harmonio. La diversaj intencdeklaroj havis kelkajn komunajn trajtojn. Evidente ĉiuj volas realigi ŝparojn. La registaroj mem volas montri ekzemplon, limigante la nombron de ministroj kaj malgrandigante iliajn stabanojn.
#001373
Plue Flandrio intencas ŝpari du miliardojn da eŭroj kaj atingi buĝetan ekvilibron en 2011, dum Valonio esperas atingi ekvilibron nur en 2015 aŭ 2016. Sed la regionoj ankaŭ volas investi por revivigi la ekonomion. Valonio lanĉis duan „Marshall”-planon (George Marshall [ĝorĝ marŝal], usonano, helpis revivigi la eŭropan ekonomion post la dua mondomilito) kaj planas helpon de 1,6 miliardoj da eŭroj. La brusela regiono baraktas en malfacila financa situacio kaj atendas helpon de la federacia registaro. Sed la financoj de la federacio montriĝas neelteneblaj.
#001374
La enspezoj el Flandrio estas konsiderinde pli grandaj kaj vastaj sumoj do fluas al Valonio kaj Bruselo. Valonio ŝajnas pli sociema, kiam temas ekzemple pri azilpetantoj kaj senlaboruloj, kiuj bezonas pli da mono por instruado kaj sociaj servoj. Tamen Flandrio estas pli riĉa regiono (unu el la plej riĉaj en Eŭropo) kaj ŝajne pli efike funkcias. Flandraj politikistoj opinias, ke la valonaj elspezoj eblas nur pro la pli strikta financa politiko en Flandrio.
#001376
Flandraj industriistoj opinias, ke la ekonomio, ĝuste pro tiuj forfluoj de mono, perdas dinamikecon. Jam de kvin jaroj la flandroj postulas ŝtatan transformiĝon, por ke ĉiu regiono havu pli da respondeco ankaŭ pri enspezoj, sed la franclingvanoj ne emas partopreni la debaton. En 2007 komenciĝis tiurilate traktadoj, sed la ĉefa sekvo estas nur paralizita federacia registaro.
#001377
Cetere evidentas, ke la mono, pri kiu disponas la federacia registaro, ne plu sufiĉos por plenumi ĝiajn respondecojn. Kaj la brusela regiono kaj Valonio bezonas plian financan helpon. Cetere alarmige estas por Valonio, ke la flandra ministro respondeca pri la buĝeto, Philippe Muyters, apartenas al la dekstra partio N-VA, kiu celas apartan flandran ŝtaton. Antaŭvideblas do en Belgio streĉa periodo.
#001379
Antaŭ vespermanĝo ĉe la pordoj de infanĝardenoj amasiĝas maljunuloj por akcepti siajn genepojn al sia hejmo. Ili ne nur preparas manĝojn por sia tuta familio, sed ankaŭ faras preskaŭ ĉiujn hejmlaborojn, inkluzive de prizorgo pri siaj genepoj.
#001381
Dum mia infaneco zorgis pri mi mia avino, ĉar miaj gepatroj devis labori ĉiutage ekde tagiĝo ĝis sunsubiro. Antaŭ mia naskiĝo mia avo jam forpasis, do mi neniam vidis lin, eĉ ne lian foton. Tio estas granda bedaŭro por mi. Tiam mia avino, kvankam pli ol 60-jara, devis ne nur zorgi pri mi, sed ankaŭ fari kamplaboron laŭ sia kapablo, ĉar ni estis kamparanoj. Kvankam la vivo estis malfacila kaj malriĉa, mi sentis min feliĉa, ĝuste pro tio, ke mi estis bone zorgata de miaj avino kaj gepatroj.
#001382
Nuntempe maljunuloj, ofte emeritoj, kiuj restas hejme, tamen multe helpas al siaj gefiloj. Do ankaŭ ili ludas grandan rolon en sia familio, kvankam kun granda aĝo.
#001384
Obstrukco de la surstrata cirkulado
#001385
La problemo pri la obstrukco de la surstrata cirkulado ekzistas pli-malpli en ĉiuj grandaj urboj en la mondo. Dum la lastaj dudek jaroj post la radikaj ŝanĝiĝoj en Bulgario la 10an de novembro 1989 tiu ĉi problemo fariĝis aparte grava por la ĉefurbo Sofio, kies loĝantaro rapide kreskis, atinginte pli ol 1 200 000 homoj. Same rapide kreskis la nombro de la aŭtomobiloj, granda parto de kiuj estas importitaj uzitaj el la okcident-eŭropaj landoj. Ĉiam ankoraŭ ne estas solvita la demando de la trafiko ĉe iuj ŝlosilaj vojkruciĝoj.
#001386
Tio igis Nikolaj Georgiev kalkuli la jarajn malgajnojn por la lando pro la ŝtopiĝo de la surstrata cirkulado nur en Sofio. Li publikigis tiujn kalkulojn en artikolo titolita Sofio malgajnas 1,5 miliardojn da levoj1 jare pro la obstrukcoj de la surstrata cirkulado, aperigita en la ĉiutaga ĵurnalo 19’ de la 11a de decembro 2008. La sumo 1,5 miliardoj da levoj egalvaloras al 3 % de la malneta enlanda produkto (MEP) de la lando. Tiu ĉi ekonomia malgajno estas la reala malgajno. Estas ankaŭ virtuala malgajno – preterlasitaj gajnoj kaj enspezoj. La laborantoj veturas averaĝe pli 45 minutojn tage, kaj en la urbo laŭ la informo de BGBusiness laboras ĉirkaŭ 680 000 homoj. Se ili ne perdus tiun ĉi tempon por veturado, ili povus labori kaj produkti personajn kaj publikajn enspezojn. Praktike tage por la ekonomio de Sofio estas malŝparataj 510 000 laborhoroj aŭ 117,3 milionoj da laborhoroj jare. Tiele anstataŭ estado en la veturiloj ili realigus aldone 3 % MEP por la lando. En la ĉefurbo estas produktata 33 % de la MEP de la lando aŭ ĉirkaŭ 18,6 miliardoj da levoj por la jaro 2007. Ĉe 40-hora laborsemajno ĉiu sofiano en 2007 produktis MEP dum unu laborhoro je 14,9 levoj. Se la okupitoj en Sofio laborus aldone 45 minutojn anstataŭ perdi sian tempon en la trafiko, ĉiun labortagon ili estus kreintaj aldone produkton por 7,59 milionoj da levoj aŭ 1,747 miliardoj da levoj jarbaze. Se tiu ĉi aldona produkto realiĝus, ankaŭ akumuliĝus novaj enspezoj el impostoj sume 700 milionoj da levoj. Krome pro la kilometrojn longaj kolonoj de veturiloj krom la laborantoj suferas ankaŭ ĉiuj ceteraj veturantoj, kiuj perdas tempon, necesan por ripozo kaj por plibonigado de la kvalifiko.
#001387
Iu tamen gajnas el la trafikŝtopiĝoj. Tiuj estas la benzinkompanioj. Ĉiutage pro la obstrukcoj disipiĝas ĉirkaŭ 600 000 litroj da brulaĵo laŭ la donitaĵoj de la registaro. Tiuj ĉi 600 kubaj metroj konsumitaj en la ĉefurba trafiko donas por ili suman profiton de 24 000 levoj.
#001389
En la supre citita numero de la gazeto 19’ estas informo, ke pro la multnombraj obstrukcoj de la surstrata cirkulado, kiuj ampleksas tutan Eŭropon, Eŭropa Unio havas jare perdon de ĉirkaŭ 140 miliardoj da eŭroj. La ekonomio de Usono perdas tial jare proksimume 200 miliardojn da dolaroj. La problemoj, ligitaj kun la vicostarado sur la stratoj, instigis iujn ŝtatojn entrepreni maltradiciajn agojn por limigo de la nombro de la aŭtomobiloj, koncentrante siajn penojn al atingo de ideala stato de la publika transporto. Ankaŭ en Bulgario estas lanĉitaj ideoj tiudirekte.
#001390
La Eŭropa Komisiono anoncis lastatempe, ke Makedonio, Serbio kaj Montenegro jam plenumas la kondiĉojn por ebligi ekde 2010 liberan moviĝon de iliaj civitanoj tra Eŭropa Unio (EU), dum Albanio kaj Bosnio ankoraŭ ne. Oni eĉ ne menciis la plej novan balkanan ŝtaton, Kosovo.
#001392
Tial aŭdiĝis voĉoj, ke „la kristana Eŭropo akceptas nur kristanajn landojn”. Ĉu jes aŭ ne, Albanio, laŭ ties ĉefministro Sali Beriŝa, solvu siajn „hejmtaskojn”: tio estas pli rigore kontroli la landlimon, batali kontraŭ korupto kaj havigi al la civitanoj novajn biometrikajn identec-kartojn kaj pasportojn.
#001393
Civitanoj de la landoj de okcidenta Balkanio delonge suferas pro la malfacilo libere moviĝi tra EU, kie vivas kaj laboras centmiloj da iliaj sampatrujanoj kaj samfamilianoj. Cetere, EU-konsulejoj postulas multajn dokumentojn kaj monon, kio, okaze de neakireblo de vizo, ne redoneblas.
#001394
Pro tiaspeca diskriminacio eĉ pli suferas Kosovo, kiu ekde 1999 fariĝis iasence geto. La direktorino de la Kosova Iniciato por Stabiligo diris, ke „kosovanoj malfacile moviĝas eĉ ene de la regiono.” Tamen la ĉeĥa ambasadorino en Priština argumentis, ke „Kosovo estos parto de la procezo kaj EU faros sian plejeblon por helpi ĝin.”
#001395
Anoncante la liberan moviĝon de civitanoj, la komisiono tamen avertis Serbion, ke ĝi ne liveru pasportojn al albanoj de Kosovo. Tio montras alian diskriminacion rilate albanojn, dum serboj de Kosovo havas duŝtatanecon kaj povos moviĝi senprobleme.
#001396
Sendube la situacio komplikiĝas, ĉar kvin EU-membroj (Slovakio, Rumanio, Hispanio, Grekio kaj Kipro) ankoraŭ ne agnoskis la sendependecon de la nova ŝtato Kosovo. Tamen Eŭropo ne povas havi du kriteriojn rilate vizojn por la lastaj landoj de la malnova kontinento.
#001397
Inter 1964 kaj 1990 malpermesis la albana ŝtato religiajn ritojn kaj eldonaĵojn kaj fermis ĉiujn religiajn instituciojn. Pli malpli samepoke ĝi malpermesis – tamen ne laŭleĝe – boksadon. Ambaŭ malpermesoj rezultis el la amikeco inter Albanio kaj komunisma Ĉinio de Maŭ Zedong.
#001398
Laŭ la albana boksisto kaj verkisto Ahmet Golemi, Maŭ ĉeestis en 1963 sportan eventon en Pekino kaj, spektante boksadon, ŝokiĝis pro „kruela sporto, kiu povus malpliigi la loĝantaron de Ĉinio”. Tuj poste „burĝa” boksado estis malpermesita.
#001399
Same kelkajn monatojn poste en Albanio. Tiam prosperis boksado kaj Albanio estis pretiganta teamon por partopreni ludojn en Indonezio. Ahmet Golemi, kiu en sekvaj jaroj daŭre verkis por la gazetaro pri boksaj aferoj, estis enkarcerigita.
#001400
Dum la malpermeso albanoj ĉiam ŝatis ĉi tiun sporton kaj kaŝe spektis matĉojn danke al fremdlandaj televidaj elsendoj (kaj same faris dum ekzemple internaciaj kanzon-festivaloj).
#001401
La islanda parlamento akceptis per minimuma plimulto la kandidatiĝon de Islando por aniĝi al Eŭropa Unio (EU). Tiu ĉi novaĵo apenaŭ ricevis atenton en belgaj komunikiloj. Ili nur menciis la fakton sen komentoj. Tamen belgaj EU-parlamentanoj pozitive reagis al tiu ĉi decido, same kiel José Manuel Barroso, la prezidanto de la Eŭropa Komisiono.
#001402
Ĝis antaŭ kelkaj jaroj Islando estis konata en Belgio nur pro raportoj de ravitaj turistoj, kiuj pagis relative altajn prezojn por viziti tiun ĉi landon, kaj poste eŭforie rakontis pri unikaj spertoj.
#001403
Tamen en periodo, kiam la rento por ŝpardeponoj en Belgio apenaŭ sufiĉis por kovri la inflacion, islandaj bankoj reklamis nekutimajn interezojn. Kiam la renoma revuo Test-Aankoop (Aĉet-testoj) indikis la islandan Kaupting-bankon kiel la plej favoran, kaj kiam la prestiĝa financa revuo Trends (Tendencoj) pozitive konsilis, la belga filio de la islanda banko rapide atingis 20 000 klientojn, kiuj senzorge konfidis al ĝi sian tutan ŝparmonon.
#001404
Finfine la ŝuldoj de Islando iĝis kvin- ĝis naŭ-oblo de la malneta enlanda produkto. Multaj islandanoj perdis siajn ŝparmonon kaj oficon. Eŭropa Unio povus subteni la landon por superi la krizon. Tial la sinteno en Islando renversiĝis. En 2009 formiĝis minoritata registaro kun Alianco, la sola partio, kiu subtenis la aliĝon al EU, kaj Verda Maldekstro, sub ĉefministrino Sigurðardóttir. Kaj nun la parlamento finfine voĉdonis aliĝi.
#001407
Aliĝo de tiu ĉi ankoraŭ nun bonfarta lando kun nur 320 000 loĝantoj ne povos tuŝi la ekonomian situacion de la Unio. Supozeble do Islando aliĝos en 2011. Tio povus okazi samtempe kun la aliĝo de Kroatio, se Slovenio ne vetoos pro limdisputoj. La du novaj landoj iĝus la 28a kaj 29a membroj de la Unio.
#001409
Kiam mi estis juna, homoj veturis per ŝipo – grava trafikilo en mia regiono, kvankam malrapida. Per ŝipo mia patrino vizitis siajn gepatrojn, tamen malofte, ĉar ili loĝis tro longe for. Nepris 20 horoj da veturado: longa vojaĝo, kaj longa distanco, laŭ mia patrino.
#001410
Tamen, pro la rapida evoluo de la ĉina ekonomio estas konstruitaj lastatempe ŝoseoj. Aŭtojn oni aĉetas: nun mi atingas per aŭto la hejmlokon de mia patrino ene de du horoj. Mia filineto opinias la distancon mallonga. Ĉu do la distanco estas longa aŭ ne? Mi ne scias.
#001411
Por la somera sezono Kroatio enlasas rusianojn sen vizoj, sed sufiĉas rigardi la mapon por kompreni, ke ne eblas sen vizoj (transitaj aŭ ŝengenaj) traveturi sur-tere landojn kiuj baras, barieras la eventualan itineron: Hungario, Rumanio, Slovakio, Pollando. Nur aere eblas trafi Kroation sen vizoj, sed vojaĝi aere estas sufiĉe koste por ni, la fervojistoj, kiuj fervoje ja havas privilegiojn je biletoj ĝis almenaŭ la eksa sovetia limo, do ĝis la supre menciitaj landoj.
#001412
El niaj ses vojaĝoj tra eŭropaj landoj ni nur dufoje petis invitilojn por ekhavi vizojn (unue italan, due ŝengenan) de francino. Mi nun turnis min al turisma buroo por aĉeti turisman vizon al Kroatio, sed la buroo vendas ĝin nur kune kun loĝado (ne malpli ol sep-taga) en iu gastejo en la lando.
#001413
Jen, mi devas nun solvi la problemon kun la vizoj. Mi persone opinias, ke EU perdas multajn enspezojn pro la viza reĝimo kun Rusio, ĉar multegaj rusianoj pro tio preferas ripozi en Turkio, Egiptio aŭ Tajlando, kie oni donas (vendas) la vizojn tuj en flughaveno aŭ ĉelime.
#001414
Kelkaj meditoj rilate al la porka gripo
#001415
La 11an de junio Monda Organizaĵo pri Sano (MOS) atribuis al la nuntempa epidemio de „porka” gripo aŭ pli ĝuste al la gripo AH1N11 la plej altan, tio estas la sesan, nivelon (fazo 6). Do, la epidemio disvastiĝis preskaŭ en ĉiuj kontinentoj, t.e. jam okazis pandemio: kreskinta kaj daŭrinta transmisio de la infekto inter homoj. Antaŭ nelonge la variaĵo de la gripviruso A de subtipo H1N1, kiu kaŭzis la nuntempan pandemion, estis nomita oficiale „California 042009”. En 76 landoj jam estas registritaj ĉirkaŭ 162 000 malsanuloj, el kiuj 1150 mortis (en Meksiko pli ol 100). Fakte temas pri la unua pandemio de infektmalsano en la 21a jarcento kaj la dua post aidoso, kiu disvastiĝas ekde la 80aj jaroj de la 20a jarcento. La lasta tre grava pandemio de gripo, AH3N2 („honkonga gripo”), okazis en 1968, kiam malsaniĝis ĉirkaŭ du miliardoj da homoj, el kiuj multaj mortis. Al ĝi antaŭis en 1957 preskaŭ simile vasta pandemio de gripo, sed kaŭzita de la viruso AH2N2, kiu estis nomita „azia gripo”.
#001416
La nuntempa epidemio de „porka” gripo komenciĝis en aprilo de 2009 en Meksiko. Ĉar oni suspektis, ke la fonto de unuaj infektadoj de homoj estis porkoj, la malsano dekomence estis nomita „porka” gripo. La nomo „porka” gripo jam delonge estis konata al epidemiologoj. Ekzemple, jam en 1976 en Nov-Ĵerzejo (Usono) porkoj estis la fonto de gripo por multaj militservantoj. Sed porkoj povas prezenti danĝeron en aliaj rilatoj. En la ĉeloj de la trakeo kaj la bronkoj de porkoj povas sukcese multobliĝi ne nur la propraj (porkaj) gripaj virusoj, sed ankaŭ tiuj de homoj kaj birdoj. Inter iliaj genaj fragmentoj povas okazi interŝanĝoj kaj rezulte de tio naskiĝas kunmetitaj virusoj, kapablaj kaŭzi vastajn epidemiojn.
#001417
En la komenco, la kvara nivelo estis atribuita al la epidemio de „porka” gripo laŭ la klasifikado de MOS, ĉar la epidemio estis lokalizita, kaj la intenseco de transmisio de gripvirusoj ne estis tro granda. Sed en la fino de aprilo MOS atribuis al la epidemio la kvinan nivelon, ĉar la malsano jam estis registrita ne nur en Meksiko, sed ankaŭ en Usono kaj en multaj aliaj landoj, kaj klariĝis, ke gripvirusoj aktive transmisiiĝas inter homoj. Laŭ decido de MOS, la malsanon oni ĉesis nomi „porka” gripo, sed gripo AH1N1.
#001418
Estis ellaboritaj ekstremaj preventaj rimedoj: la rigora izolado de infektitoj kaj de ĉiuj suspektatoj kaj la observado de personoj, kiuj estis en kontakto kun malsanuloj. Krome, oni kontrolis ĉiujn alvenintojn el regionoj, kie estis registritaj malsanuloj, oni mezuris la temperaturon helpe de senkontaktaj termometroj, estis amasa portado de defendaj maskoj ktp. Por kuracado de la malsanuloj oni komencis uzi efektivajn kuracilojn: oseltamivir (Tamiflu) kaj aliajn, kio forte malpligrandigis la mortecon. En Meksiko je la fino de majo oni denove malfermis restoraciojn, kinejojn ktp. Sciencistoj aktive okupiĝas pri ellaborado de specifa vakcino.
#001419
Tamen en la mondo la malsano daŭre disvastiĝas. Eĉ en malproksimaj regionoj, ekzemple, en Aŭstralio, dum unu semajno la kvanto de malsanuloj kvarobliĝis. Tre gravas, ke oni prognozu la estontan evoluon de epidemio. Nelonge estis eltrovite, ke en genaro de la variaĵo de gripviruso AH1N1, kiu kaŭzas la pandemion, enteniĝas genoj de gripvirusoj de birdoj, porkoj kaj homoj. Ekzistas ankaŭ la danĝero de malfavoraj mutacioj de tiuj virusoj aŭ de iliaj rekombinadoj kun aliaj gripvirusoj. Verŝajne tio okazis en 1918, kiam estiĝis la plej danĝera gripvirusa pandemio.
#001420
Ĝis nun ne estas kompreneble kial en 1918 kaj 1919 disvastiĝis tia terura gripvirusa pandemio (misnomita „hispana gripo”), kiam malsaniĝis triono de la mondloĝantaro kaj mortis pli ol 20 milionoj da homoj. Tiam la loĝantaro ne havis iun ajn imunecon al tiu viruso, kiu transmisiiĝis aergute. Al la pandemio kontribuis mondmilita ĥaoso kaj grandaj migradoj.Tiam ne estis ellaboritaj efektivaj preventaj rimedoj kaj forestis la necesaj kuraciloj. La pandemio estis kaŭzita de gripviruso AH1N1, t.e. de la sama subtipo de la viruso, kiu kaŭzis la nuntempan pandemion, sed, verŝajne, de alia variaĵo. Antaŭ nelonge danke al la sveda patologoanatomiisto J. Hultin estis ricevitaj specimenoj de pulma histo de inuita virino, mortinta pro gripo en 1918 (la kadavro konserviĝis en kondiĉoj de eterna glacieco en Alasko). La usonaj sciencistoj J. Taubenberger kaj kunlaborantoj eligis la viruson el tiuj specimenoj kaj rekonstruis ĝian genaron. Ili komparis ĝin kun la genaro de la viruso de birda gripo H5N1 kaj supozis la versimilajn kaŭzojn de la alta maligneco kaj de aerguta transigo de la viruso de „hispana gripo”. La gripviruso de 1918 havis diferencojn kompare kun la birda gripviruso H5N1 en la strukturo de iuj aminoacidoj kaj tial pli facile kunligiĝis kun receptiloj de homaj ĉeloj. Krome la viruso de 1918 blokadis la homan interferonon (kontraŭvirusa proteino en organismo) kaj tial disvastiĝis laŭ la tutaj spirvojoj kaj pli facile transmisiiĝis aergute. Sed ankoraŭ restas ne klaraj la naturaj portantoj de la viruso. Oni povas proponi, ke tiuj estis porkoj, en kies ĉeloj okazis rekombinado de gripvirusoj de birdoj, homoj kaj porkoj. Deĉifrado de la kaŭzoj de la „hispana epidemio” tre gravas por efektiva prognozo de nuntempaj kaj estontaj gripvirusaj epidemioj. Verŝajne ekzistas malgranda kruca imuneco al diversaj variaĵoj de la sama subtipo de gripaj virusoj, kio almenaŭ iomete retenas la disvastiĝon de la nuntempa pandemio kaj mortado pro ĝi.
#001421
La epidemio de gripo AH1N1 do daŭras. Efektivaj vakcinoj povas aperi plej frue dum aŭtuno 2009. Pro ofta variemo de la gripvirusa strukturo necesas konstante ŝanĝi antigenajn kunmetaĵojn en vakcino. Tre gravas krei efektivajn kaj ne multekostajn kuracilojn atingeblajn por la loĝantoj de malriĉaj landoj. Naturaj rezervujoj de gripvirusoj – diversspecaj bestoj – estas grandegaj. La kvanto de rekombinadoj de virusoj estas preskaŭ senfina. Mutacioj ne estas prognozataj. Necesas ĉirkaŭbari porkbredejojn kontraŭ kontakto kun birdoj. Tre gravas konstante kontroli birdojn kaj porkojn cele al evidentigo de gripvirusoj, kio permesas ĝustatempe malkaŝi kaj preventi epidemiojn de gripo. Same necesas regule esplorkontroli la laboristojn de pork- kaj bird-bredejoj. Tre gravas havi tutmondan sistemon de senprokrasta reagado. Oni povas opinii, ke se tio estus efektivigata, la gripvirusa „porka” epidemio ne estus trafinta nin neatendite. Certe, por tio necesas grandaj monrimedoj. Sed haltigi jam disvastiĝintan pandemion estos pli multekoste.
#001422
1. La akronimoj H1N1, H2N2, H3N2, H5N1 ktp koncernas du proteinajn substancojn (antigenojn) en la supraĵa kovrilo de la gripviruso: hemaglutininon kaj neŭraminidazon. Ĉe la virusoj de gripo A de homo kaj bestoj ekzistas 15 tipoj de hemaglutininoj (ilin oni markas per litero H kaj numeroj 1 ĝis 15) kaj 9 de neŭraminidazoj (litero N kaj ciferoj 1 ĝis 9). Ĉe gripvirusoj povas renkontiĝi diversaj kombinaĵoj de ĉi tiuj proteinaj substancoj.
#001423
Pro la informoj de la komunikiloj pri tensioj inter la du belgaj lingvokomunumoj, oni eble ekhavis la impreson, ke en Belgio ĉio stagnas. Tamen, malgraŭ la internaj problemoj, la lando ankoraŭ funkcias kaj en freŝdata raporto de Eŭropa Unio (EU) estas kelkaj esperdonaj informoj.
#001424
Fine de marto 2009 la kvanto de laborpostenoj estis je duona procento pli alta ol en marto 2008. Belgio estis unu el malmultaj landoj, kie tio okazis. Mezume en EU ĝi falis je 1,3 %.
#001425
La EU-raporto krome mencias, ke la senlaboreco inter majo 2008 kaj majo 2009 kreskis je 2,1 %, sed en Belgio nur je 1,6 %. Kontraŭe la ciferoj de junulara senlaboreco en Belgio montras pli malbonan rezulton ol la eŭropa mezumo.
#001427
Denove en norda Niĝerio mortigis islamaj militistoj aŭ jihadistoj pli ol 1000 homojn. La mortigoj, en la ŝtatoj Kano, Bauchi, Borno kaj aliaj, sekvas similajn atakojn antaŭ unu jaro en la ŝtato Plateau.
#001428
Niĝerio daŭre suferas en la nordo pro religia krizo inter kristanoj kaj islamanoj. La niĝeria konstitucio estas sekulara kaj rekonas la kunekziston de kristanoj kaj islamanoj. Malgraŭ tio miloj da homoj en la lastaj dek jaroj estas mortigitaj en la ĉefe islama norda parto de Niĝerio, kie oni sekvas preskaŭ centelcente ŝarion, la islaman leĝaron. La suda parto estas ĉefe kristana.
#001429
En la nuna krizo islamaj jihadistoj atakis preĝejojn, policejojn kaj hejmojn de kristanoj. Akriĝis la atakoj aparte en ŝtato Borno, kiu dividas landlimon kun Ĉado. Prezidanto Umaru Musa Yar'Adua surstratigis policanojn kaj soldatojn en pluraj nordaj ŝtatoj. Li ordonis, ke soldatoj kaptu kaj se eble mortigu jihadistojn.
#001430
Problemoj okazas, kiam politikistoj ekspluatas etnajn diferencojn por semi malamon kaj malamikecon inter la pli ol 450 etnaj grupoj en Niĝerio. Ne antaŭvideblas fino de la konfliktoj en regiono, kie koruptaj politikistoj misuzas sian povon por regi civitanojn – ne malofte fanatikulojn religiajn, kiuj restas needukitaj kaj malavantaĝigitaj.
#001431
En Ningbo, urbo en suda Ĉinio, patrino petis helpon de policano pro trafika obstrukco sur la vojo al la ekzamenejo. La policano aŭte transportis ŝin kaj ŝian filon al la ekzamenejo malgraŭ la ruĝa lumo ĉe vojkruciĝoj. En la urbo Xi'an pli ol 50 gepatroj de ekzamenatoj baris per rubandoj straton je 500 metroj fore de la lernejo, en kiu iliaj gefiloj partoprenis la ekzamenon, timante bruon ĝeni la ekzamenatojn.
#001433
En ordinaraj tagoj tiaj agoj estas kontraŭleĝaj, tamen la publiko montris grandan indulgemon al similaj eksterordinaraj agoj en momento tre grava por la lernantoj. En iuj lokoj la polico eĉ helpis gepatrojn bloki vojojn ĉirkaŭ la ekzamenejo. Iuj magistratoj dekretis limigon al la bruado de veturiloj por krei kvietan etoson en la ekzamena periodo.
#001434
Kontraste al la maltrankvilo de gepatroj, komercistoj bone utiligas la okazon. Aprile ili ofertas diversajn demandarojn, gvidlibrojn kaj prelegojn de prestiĝaj instruistoj pri la ekzameno. Libroj pri la angla lingvo havas plej grandan debiton: multaj ĉinoj pensas, ke estas facile trovi laboron post universitata studado, se ili povas flue paroli la anglan.
#001435
Maje abundas reklamoj pri sanigaj nutraĵoj speciale por antaŭekzamenaj lernantoj. Junie, tuj post la ekzameno, turismaj agentoj proponas al lernantoj kaj gepatroj feriojn. La rezultoj de la ekzameno estas anoncataj fine de julio kaj komence de aŭgusto, kaj do tiam restoracioj kaj distrejoj aparte viglas kaj prosperas pro la malavara konsumo fare de la sukcesintoj. Al festoj tiaj estas invitataj kutime instruistoj, parencoj, amikoj kaj kolegoj.
#001436
La ekzameno ankaŭ kuraĝigas profitadon kaj krimojn. En retpaĝaroj fiuloj vendas spionajn aparatojn, kiujn oni vidas nur en la filmo-serio pri James Bond 007. Promesite estas, ke aĉetintoj ricevos per la aparatoj helpon dum la ekzameno. Tiu ĉi friponaĵo estas efektivigita de komplicaro: kelkaj enmiksiĝas kiel lernantoj en la ekzamenejon kaj telesendas demandojn al la ceteraj, kaŝitaj en proksima apartamento; la lastaj solvas la demandojn kaj sendas la respondojn al la lernantoj.
#001437
Ĉi-jare en la nord-orienta urbo Songyuan la polico malkovris gravan okazon de friponado. Mezlerneja instruistino kaj ŝia kolego estas arestitaj pro implikiĝo en la friponaĵo. Ili vendis spionajn aparatojn al siaj lernantoj. Ankaŭ lernantoj plene elvolvis siajn talentojn. Iuj eltrovis diversajn rimedojn, ekzemple skribilojn kun kaŝitaj slipetoj aŭ kopioj, por friponi dum la ekzameno.
#001438
Mikrokreditoj: ĉu helpo aŭ trompo?
#001440
En la jaro 2006 la Nobel-premio pri paco estis transdonita al la bangladeŝa ekonomikisto Muhammad Yunus kaj la Grameen Bank iniciatita de li. Tio estis rekono de mikrokreditoj, sistemo de etskala kreditdonado al malriĉaj personoj, kiuj ne kapablas pruntepreni monon de banko. La bangladeŝa ekzemplo estis imitata en multaj landoj, sed kritikantoj plioftiĝas.
#001441
Laŭ la entreprena historio, Muhammad Yunus, diplomito de la usona Vanderbilt University kaj profesoro ĉe la Universitato de Chittagong, en 1974 pruntedonis egalvaloron de 27 dolaroj al grupo de 42 familioj por ebligi al ili la produktadon kaj vendadon de etaj iloj. Normale, tiuj personoj povus akiri monon nur de uzuristoj. La persona iniciato de Yunus evoluis al esplorprojekto de lia universitato, kaj en 1983 estis kreita la sendependa Grameen („vilaĝa”) Bank. En tio helpis la registaro, ShoreBank, malgranda usona banko, kaj Ford Foundation.
#001442
Baza (sed ne ĉiam aplikata) principo de mikrokreditoj estas ke prunteprenanto devas aparteni al grupo de pluraj personoj. La aliaj grupanoj neniel jure garantias la ŝuldon, sed praktike tamen la grupo iel atentas, ke la prunteprenanto bone kondutas kaj ke la mono iam estos repagita. Grameen Bank havas klientaron je 97 % inan kaj asertas, ke 98 % de la pruntoj estas repagataj.
#001443
Tipa ekzemplo estas sinjorino Mosammat Taslima Begum, kiu en 1992 prunteprenis 20 dolarojn por aĉeti kaprinon kaj iĝis sukcesa entreprenistino. Ŝi akceptis en 2006 la Nobel-premion nome de Yunus kaj lia banko.
#001444
Malfacilas klarigi al la publiko kial la laŭdire sukcesaj Grameen-principoj estas aplikataj kaj laŭdataj tutmonde, dum Bangladeŝo restas unu el la plej malriĉaj landoj de la mondo. Ĉu la tuto estas nur fikcio, vivtenata per propagando kaj mondonacoj, ĉu efektive estas mirakla metodo aŭ ĉu nur kelkloke estas realaj rezultoj? Jam de jaroj cirkulas duboj.
#001445
Meze de julio 2009 la brita revuo The Economist aperigis artikolon pri mikrokreditoj bazitan sur esploroj de du universitatoj. Massachusets Institute of Technology (MIT) kontrolis, ĉu profitantoj de mikrokreditoj en la barata urbego Hyderabad post 18 monatoj estis pli bonfartaj ol kontrolgrupo, kiu nenion ricevis. Konkludo: ambaŭ grupoj restis same malriĉaj. Kelkaj personoj fondis entrepreneton, sed plejofte la mono estis uzata por kurantaj familiaj elspezoj. Esploroj de Yale University en Filipinoj kondukis al simila konkludo. La artikolo ankaŭ aperis sur la retpaĝo de la revuo, sekvis vigla diskuto kaj sekve ankaŭ aliaj informiloj raportis pri la temo, alportantaj pliajn ekzemplojn.
#001446
Ĉu la individuoj kaj ŝtatoj, kiuj finance subtenas mikrokredit-sistemojn, haltigu siajn donacojn? Tute ne, sed ili kontrolu, ĉu ilia mono vere estas uzata laŭ la originaj ideoj: malriĉuloj eskapu el malriĉeco, post iom da tempo ne plu havu ŝuldojn, sed kontraŭe povu ŝpari. Tiel ekestos kreditsistemo, kiu efike funkcias kaj ne plu bezonas eksteran helpon. La monhelpo estonte iru al mikrofinancado, pli larĝa agadtereno, kiu ankaŭ inkluzivas instruadon, konsiladon, asekuron ktp.
#001449
Ignat Florian Bociort, ĉie konata kiel ekvilibra rezonanto, en la artikolo Mispaŝo kontraŭ la etiko de la ĵurnalismo1 skribas: „Ni ĝuste komprenu la ‚senrespondecon pri la opinioj’, ĉar ĝi ne senlimas: neniu demokratia kaj matura revuo akceptas hodiaŭ artikolojn de naciistoj, rasistoj, aŭ senbazajn blamaĵojn pri laboro aŭ personeco de la homoj. Al tio aldoniĝas, en la E-revuoj, la observado de la spirito de Esperanto.”
#001454
Se la eldonpolitiko de MONATO konfirmiĝos tia, kia estis ĵus deklarita de s-ro Maul, kun granda bedaŭro mi devos distanciĝi de la revuo kaj certe ne plu aboni ĝin.
#001455
Mi scivolas, ĉu Alexander Gofen estas ŝercema ruzulo, kiu verkis provokan strangaĵon nur por bati la vespejon. Eble MONATO enkonduku novan rubrikon nomitan „Frenezulgvato”. Vi jam raportis pri la raelanoj, kiuj volas konstrui NIFO-ambasadon en Litovio (espereble ne en Vilnius, urbo malpurega pro tiom da cigaredrestaĵoj).
#001459
Por certiĝi, ke la reveno de la papilio estas ne nur impreso, tri asocioj de papili-amantoj, la nederlanda, la flandra kaj la valona, organizis papilinombradojn. Ĉi-jare en la 2a de aŭgusto miloj da emuloj nombris multe pli da ekzempleroj ol en la pasinta jaro. Wouter Vanreusel [voŭtr vanrejsl] de la asocio Natuurpunt vzw klarigas, ke estas iom tro frue por jam jubili, sed ke tute klare almenaŭ provizore la papilio revenis kaj donas esperon pri nia medio. Tagaj papilioj ja tre rapide reagas al media malpuriĝo aŭ al klimatŝanĝiĝoj. „Kompare kun la pasinta jaro ni nombris multe pli”, diras Vanreusel. „Plej okulfrapa estas la reveno de la kardopapilio (Vanessa cardui), kiu nun estas, kaj en Flandrio kaj en Valonio kaj en Nederlando, la plej ofta papilio.”
#001461
Frank-Walter Steinmeier, la kandidato de la germana partio SPD por la kanceliera posteno postaŭtune, lanĉis novan kampanjon por redukti la kvanton de senlaboruloj. Li antaŭdiris, ke, se oni sekvos liajn rekomendojn, senlaboreco en Germanio reduktiĝos dum la venontaj dek jaroj ĝis nulo.
#001462
Do, li vidigas al kvar milionoj da senlaboruloj laborpostenon. Vidigas, sed ruze ne promesas: „Estas eble, ke ni atingos la celon.” Sed aktuale li bezonas kampanjon por levi sin kaj sian partion el la abismo de la balotaj prognozoj. Tial meze de somerferia vakuo li lanĉis paŝon post paŝo sian planon: unue per onidiroj, poste antaŭ publicistoj, fine antaŭ la publiko.
#001463
Tamen dubas ne nur la publiko. La politikaj konkurantoj akre riproĉas la kandidaton: CDU kaj FDP pro malsincereco kaj senkompetento; maldekstruloj, ĉar ili promesis redukti senlaborecon nur je du milionoj; kaj verduloj asertas, ke Steinmeier piratis ilian sloganon, progresi per medioprotektaj projektoj.
#001464
Kion povas prognozi la legantoj de MONATO? Nu, se difinitaj partioj antaŭvidas redukti senlaborecon je kelkaj elcentoj, aliaj je duono, Steinmeier nun ja komplete plene tute, nur restas superi ilin per pli glora vizia prognozo. Ĉu ni do perspektivu, ke en dek jaroj ĉiu germano havos ne nur unu laborlokon, sed eĉ du, eble pli da? Ke ili tiam bezonos tiom da por vivteni sin kontentige?
#001465
Sed ni ne volas esti elektotaj. Tial ni ne tiom laŭte kaj ofte kaj publike prognozas, ĉar ni konas la proverbon: „Pacienca estas la papero, nur post jardeko montras sin la vero.”
#001466
En la muzeo Albertina en Vieno troviĝas 41 000 desegnaĵoj kaj 900 000 grafikaĵoj. Ĝin fondis en 1776 la princo Albert Kasimir von Sachsen-Teschen. Ekde 1822 la kolekto estas publike vizitebla. Hodiaŭ ĝin posedas la ŝtato.
#001468
La konstruaĵo staras sur iama bastiono de la viena urbomuro proksime al la ŝtata operejo. Dum renovigo inter 1996 kaj 2003, kiam la kolekto estis fermita, estis konstruita subtera deponejo 3000 kubmetrojn granda. Krome oni konstruis en la suba etaĝo rondajn fenestrojn por sugesti – laŭ la arkitektoj – ŝipon.
#001469
Tamen post pluvego en junio 2009 enfluis kelkcent litroj da akvo en la novan deponejon. Bonŝance neniuj artaĵoj estas difektitaj. Tamen pro tro alta aera humideco oni devis fortransporti la valorajn objektojn, kiuj troviĝas en diversgrandaj skatoloj. Dum ses semajnoj 80 helpantoj laboris po 100 horojn semajne.
#001470
Nerespondita estas la demando, kiu pagos la kostojn – ĝis nun milionon da eŭroj. Eble kaŭzis la problemon fuŝita laboro dum la rekonstruado. Informoj pri Albertina legeblas ĉe: /wiki/Muzeo_Albertina.
#001471
Dum jaroj en Belgio mankas karcerlokoj. Gardistoj plendegas pri streĉaj situacioj pro troloĝateco. Policistoj perdas motiviĝon, ĉar aro da krimuloj, kaptitaj en freŝa faro, tamen restas liberaj pro manko de lokoj. Diversaj ministroj pri justico faris promesojn, ekzamenis kaj daŭre ekzamenas eblajn solvojn, sed la situacio apenaŭ pliboniĝis.
#001472
Sed enkarcerigitoj mem zorgas pri solvo. En julio tri krimuloj eskapis el prizono en Bruĝo per kaperita helikoptero. Kelkajn tagojn poste tri aliaj uzis eskalon, kiun laboristoj postlasis, por transrampi muron kaj fuĝi per la aŭto de la patrino de unu kaptito, kiu atendis antaŭ la enirejo (elirejo?).
#001473
Denove, komence de aŭgusto, du gangsteroj forkuris, ĉi-foje el la juĝejo en Bruselo, post kiam tien eniris kaj minacis armitaj kaj maskitaj helpantoj. Tri eskapoj de ok personoj en nur du semajnoj. Ĝis la mezo de aŭgusto en la nuna jaro jam eskapis 39 kaptitoj.
#001474
Evidente la ministro pri justico, Stefaan De Clerck [stefán deklérk] dronas sub kritikoj de komunikiloj kaj de opoziciaj politikaj partioj. Oni efektive faris nepardoneblajn erarojn. Jam en 2007 okazis du fuĝoj per helikoptero. La parlamento tiam voĉdonis por sekurigi la ĉefajn prizonojn por malebligi tion kaj antaŭvidis buĝeton. Sed, en 2009, unu el la plej danĝeroj banditoj en Belgio troviĝis en malliberejo, kie mankis ĝuste la promesita sekureco.
#001475
La krimuloj, kiujn oni volis prijuĝi en la brusela justicpalaco, jam faris plurajn perfortaĵojn kaj aperis antaŭ juĝisto pro provo prirabi, kun minacado al etulo kaj pafado al policistoj. Sed la servo, kiu zorgis pri ilia tiea alveno, taksis ilian ĉeeston en la juĝejo senriska, kaj do ĉeestis nur nearmitaj gardistoj.
#001476
Ĉu la eskapoj efektive kontribuas al la solvo de la lokmankoj? Fakte la granda plimulto de la eskapintoj poste rekaptiĝas. Sed estus pli efike, se la belgaj polico kaj justico penadus gardi danĝerajn banditojn kaj solvi la lokmankon anstataŭ mobilizi armeon por retrovi eskapintojn. Aliflanke oni ne tro plendu. Antaŭ jaroj iam eskapis pli ol 250 homoj en unu jaro.
#001478
Registaraj reprezentantoj de kvar EU-landoj (Aŭstrio, Hungario, Rumanio kaj Bulgario), Turkio kaj Eŭropa Unio subskribis la 13an de julio 2009 en la turka ĉefurbo Ankaro interkonsenton pri la konstruo de strategie grava gasodukto Nabucco (), kiu preterpasos Rusion. Ĝi devas malpliigi la dependecon de Eŭropo de la rusa gaso. La celo estas konstrui gastubon 3300 km longan tra la menciitaj landoj ĝis distribua centro en orienta Aŭstrio, tra kiu ekde 2014 estos transportata gaso de Azio al Eŭropo. La konstruado kostos 7,9 miliardojn da eŭroj kaj devas komenciĝi en 2011.
#001480
Iniciatinto de la projekto estas la aŭstra entrepreno OMV. Kunpartoprenantoj estas MOL (Hungario), Transgaz (Rumanio), Bulgargaz (Bulgario) kaj BOTAŞ (Turkio). Sesa partnero, ekde februaro 2008, estas la germana RWE. Politika konsilisto de la projekto estas Joschka Fischer, eksa germana ministro pri eksterlandaj aferoj.
#001481
Eŭropa Unio subtenas la konstruon de la gasodukto, kaj ankaŭ Usono pledis por ĝi. La gastubo en la unua fazo devus ĉiujare transporti 10 kaj poste 31 miliardojn da kubaj metroj da gaso. Rusio antaŭenpuŝas konkurencan projekton Suda fluo por liveri rusan gason al Eŭropo. Ekspertoj timas, ke neniu el la du gastuboj estos profitiga, ĉar jam ekzistas aliaj. Plia konkurenca projekto estas Norda fluo, tra kiu oni transportos rusan gason tra la Balta Maro al Germanio (MONATO, 2006/1).
#001482
De kie fluos gaso por Nabucco?
#001483
La ĉefa problemo de Nabucco estas kontrakti kun pli da liverontaj landoj. La partoprenantaj entreprenoj deklaris, ke ili ricevis promesojn pri gasliveroj el Azerbajĝano, norda Irako kaj Turkmenio. Certaj promesoj tamen preskaŭ ne estas, ĉar ankaŭ Ĉinio, Pakistano kaj Barato havas grandan interesiĝon pri gasliveroj.
#001484
Ĉi-momente certa liveranto estas nur Azerbajĝano. Tamen la liveroj el tiu lando ne sufiĉos por plenigi la kapaciton de Nabucco, ĉar la lando povas certigi jare nur kvar miliardojn da kubaj metroj. Turkio deziras, ke ankaŭ irana gaso fluu en la gastubo al Eŭropo, se la politikaj kondiĉoj permesus tion. Irano posedas la due plej grandajn gaskuŝejojn en la mondo. Usono tamen estas strikte kontraŭ negocoj kun Tehrano pro la disputo lige kun la irana atomprogramo. Alia ebla partnero estas Turkmenio.
#001485
José Manuel Barroso, la prezidanto de la Eŭropa Komisiono, deklaris, ke la gastubo kontribuos al la energisekureco de Eŭropo kaj Turkio. Ĝi malfermos ankaŭ la pordon por nova erao en rilatoj kun Turkio. La turka ĉefministro Recep Tayyip Erdoğan [reĝep tajip érdoan] karakterizis la politikan interkonsenton pri la gasodukto kiel historian momenton por la energia sekureco en Eŭropo. La deklaro de la sveda prezidanteco de la EU-Konsilio tekstis, ke la plibonigita liversekureco estas strategie grava por EU. Plie oni substrekas, ke la funkcianta eŭropa energimerkato devas variigi la provizadon per brulaĵoj kaj transportvojoj.
#001486
La subskribado de la interkonsento malfruiĝis monatojn pro la postuloj de Turkio pri malmultekostaj liveroj de gaso je specialaj kondiĉoj. Fine ĝi rezignis pri tio kaj reagis kompromise. Ĝi ne plu insistas havi 15 procentojn de la transportata gaso. Aliflanke, Turkio okaze de krizo volas havi aliron al la eŭropaj gasrezervoj. Oni akceptis tion, kaj la gasodukton oni konstruos tiel, ke gaso povas flui en ambaŭ direktoj. Do, Turkio tiuokaze povus importi gason ankaŭ el Alĝerio kaj Norvegio. Turkio opinias ricevi jare ĝis 150 milionojn da eŭroj da enspezoj rezulte de la gastransito.
#001487
Pasis kvin jaroj ekde la membriĝo je la 1a de majo 2004 de Pollando en Eŭropa Unio (EU). Eblas jam fari la bilancon de la polaj avantaĝoj. Unu el la plej gravaj estas la aliro al financado por la ekonomia disvolviĝo: teknikaj strukturoj, entreprenado, sciencaj esploroj, kreado de novaj laborlokoj, financado de agrikulturo kaj de kamparaj regionoj.
#001488
Ekde la 1a de majo 2004 ĝis la fino de majo 2009 ĉiuj transpagoj de EU al Pollando atingis sumon de 31 miliardoj da eŭroj. Aliflanke Pollando dum tiu periodo kontribuis al la buĝeto de EU per 14 miliardoj da eŭroj. La bilanco do sumiĝas je pluso de 17 miliardoj entute, aŭ preskaŭ 3,5 miliardoj da eŭroj jare, kio en polaj zlotoj donas imponan sumon de 14 miliardoj. En la jaroj 2004-2007 Pollando ricevis la maksimuman sumon kaj tre bone profitis la eŭropuniajn monrimedojn (PHARE, ISPA, NPR 2004-2006, Fonduson por Kunteniĝo, rimedojn por agrikulturo kaj por kamparaj regionoj). Pollando faris grandan salton antaŭen en la jaro 2008, kiam ĝi povis akiri grandan kvoton (preskaŭ 20 % de la tuta buĝeto de 70 miliardoj da eŭroj por la periodo 2007-2013) por la realigado de la koheriga politiko.
#001489
Pollando ekde sia membriĝo ricevadis ĉiujare pli da mono. En la jaro 2008 tiu tendenco estis haltigita kaj Pollando ricevis la saman sumon kiel en 2007. Ankaŭ la membrokotizo de Pollando en EU ĉiujare kreskis. Finfine la saldo de la kontoj kun EU en la jaro 2008 estis je preskaŭ 600 milionoj da eŭroj pli malbone ol en 2007.
#001490
La helpo estas destinita al landoj, kies laŭpersona malneta enlanda produkto (MEP) estas malpli ol 90 % de la EU-mezumo, kaj estas uzota por infrastrukturaj investoj en mediprotektado kaj transporto.
#001492
Xu Jinming ne komprenas, kial teroristoj mortigas senkulpajn homojn kaj mortigas eĉ sin mem (MONATO 2009/8-9, p. 7). Ĉu tiuj, kiuj faras tion, mem komprenas? Trovendaj kaj punotaj estu tiuj, kiuj pensas anstataŭ la senkulpuloj kaj manipulas ilin, por ke ili sin oferu por ties emoj! Ĉu senkulpuloj estas mortigendaj pro iu ajn kialo?
#001494
Al japanaj geedziĝaj festoj oni kutime invitas ĉirkaŭ 100 homojn, 50 el edza flanko, 50 el edzina. La gastoj inkluzivas parencojn, amikojn kaj kolegojn. Kiel ĉefgastojn oni invitas superulojn el siaj laborejoj.
#001499
Kompanio tia estas Officeagent, fondita en 2001. Lastan jaron venis 100 petoj, duoble pli ol en 2006. La tarifo estas 20 000 enoj (ĉ. 150 eŭroj) krom veturkostoj por ĉiu anstataŭanto. Laŭ la fondinto de la kompanio, s-ro Takemoto: „Iuj petas helpon, pretekstante, ke la invititoj ne povos veni pro neatendita problemo, sed fakte ili ne havas intimajn kolegojn kaj amikojn. Homaj rilatoj pli kaj pli maldensiĝas pro la malapero de dumviva dungado.”
#001501
Raportis la ĵurnalo Asahi pri vira „anstataŭanto”, 37-jara, kiu jam pli ol 20 fojojn ludis sian rolon en geedziĝaj festoj kiel kolego aŭ amiko de la edzo. Li faras mallongan, banalan saluton kaj eĉ petite kantas. Sed nepras, ke li estu atenta por kaŝi sian anstataŭantecon.
#001502
Ĝis la 1990aj jaroj, japanoj laboris en unu kompanio ĝenerale ĝis emeritiĝo. Do neniam mankis invitotoj – eĉ male, sed kiun elekti malfacilis kaj povis doni malagrablan senton al ne-invititoj. En provincaj kaj kamparaj urboj geedziĝaj festoj estas grandaj kun pli ol 200 invititoj. Tamen la festoj pli kaj pli malgrandiĝis, tiel ke nun furoras malgrandaj eventoj, nur kun familianoj, aŭ foje eĉ neniu festo.
#001504
Invititoj devas donaci monon al la geedzoj. Virinoj devas vesti sin per kimono kaj por tio ili devas viziti beligistinon, pagante multe. Ofte ili iras al la festo ne volonte sed duondevige. En la nuna malvarma socio kaj malprospera ekonomio estas pli bone solvi la problemon per mono, invitante profesiajn „gastojn”, kiuj ĝoje ĉeestas kaj gajigas la etoson.
#001505
Ŝpari pli grandan parton de siaj enspezoj estas tendenco en la landoj, kiuj uzas eŭron. En la unua kvarono de 2009, en tiu zono oni ŝparis 15,6 % de la enspezoj, sed en Belgio eĉ 15,8 %. Tio estas kresko je 1,8 % por la eŭroregiono kaj 2,7 % por Belgio kompare al la unua jarkvarono de 2008.
#001507
Sanxingdui troviĝas en la urbo Guanghan, 40 kilometrojn norde de Ĉengduo, ĉefurbo de la ĉina provinco Siĉŭano. Ĝi ricevis la nomon pro tri altaj kaj krutaj ter-amasoj sur vasta ebenaĵo. Tie arkeologoj trovis ruinon de antikva urbo kun areo de 12 kvadrataj kilometroj kaj elfosis grandan kvanton da bronzaj, jadaj kaj oraj objektoj. La loka registaro konstruigis grandiozan muzeon tie kaj petas listigi la ruinon kiel Mondan Heredaĵon.
#001509
La arkeologia eltrovo ŝajne renversas la konkludon de ĉinaj historiistoj kaj arkeologoj, kiuj ĝenerale opinias, ke la ĉina civilizacio fontis de la baseno de la Flava Rivero kaj disvastiĝis al la tuta lando. Sed la ruino atestas, ke ankaŭ la baseno de Jangzio estas fonto de la ĉina civilizacio, kaj pruvas la notojn de historiaj dokumentoj pri la regno Shu. Antaŭ 5000 ĝis 3000 jaroj tie estis ĉefurbo de la regno kaj kultura centro interkomunikata kun la meza kaj malsupra baseno de la Flava Rivero.
#001511
Sed oni ne scias, kial la regno forlasis la ĉefurbon, kaj la brila civilizacio subite ĉesis. Antaŭ kelkaj jaroj la malkovro de antikva ruino en Jinsha, proksima al la provinca ĉefurbo Ĉengduo, inspiris arkeologojn: objektoj elfositaj el la du lokoj estas mirinde similaj. Iuj opinias, ke la civilizacio de la ruino Jinsha, pli malfrua je 500 aŭ 1000 jaroj, eble estas la daŭro de tiu de Sanxingdui. Aliaj konjektas, ke la regno translokiĝis de Sanxingdui al Jinsha pro milito, inundo aŭ pesto. Sed la kaŭzo restas nekonata pro neniu atesto.
#001512
Enigmaj estas ankaŭ multaj objektoj elfositaj el la ruino de Sanxingdui. Plej mirindaj estas homfiguraj bronzaĵoj kun grandaj okuloj kaj alta nazo, la aspekto estas diferenca de orient-azianoj. Ili spegulas eminentan metilertecon. Iuj specialistoj opinias, ke la elfositaj objektoj reprezentas kulturon de la gento Qiang, kiu loĝas en la gubernioj Beichuan kaj Pingwu kaj konservas animisman kaj fetiĉisman religion. Tamen aliaj suspektas, ke la bronzaĵoj estas kombinoj de la ĉina kulturo kun iu fremda, ĉar sur ili estas neniu skribo krom desegnoj malsamaj ol tiuj trovitaj en aliaj lokoj de Ĉinio.
#001513
La artikolo klarigas, kial MONATO rajtas, ja nevole, sed sentime aperigi nazian sloganon.
#001515
Paragrafo 86a de la germana krimjura kodekso malpermesas, minacante per puno, publikan uzon de faŝistaj simboloj, paroloj, motoj ktp, devenantaj el la tempo de la „tria regno”. Ĝi validas ankaŭ por aktualaj faŝismaj simboloj, do por tiaj, kiuj „similas konfuzeble” al la naziaj.
#001516
Aktuala kazo estas aparte delikata. La ekstremdekstra organizaĵo „Blood and Honour”, fondita en la 80aj jaroj en Britio, estas malpermesita en 2000 en Germanio. Laŭ la ministrejo pri internaj aferoj, ĝi agas kontraŭ la konstitucia ordo kaj internacia kompreniĝo.
#001519
La organizaĵo uzas anglalingve la sloganon de la hitlera junularo „Blut und Ehre”, do „Sango kaj honoro”. Sed nun, vendisto de t-ĉemizoj kun la anglalingva slogano, evidente kontraŭleĝa, kontraŭis advokate akuzon antaŭ suba juĝejo – kaj gajnis la proceson ĉe la federacia kortumo en Karlsruhe.
#001520
Laŭ la decido de la tieaj juĝistoj, naziaj sloganoj en fremdaj lingvoj ne rekte peras ties enhavon kaj ne plu estas rekoneblaj kiel identigiloj de kontraŭkonstituciaj organizaĵoj. Sekve, germanlingva uzo de naziaj motoj estas punata, dum celkonscia tradukaĵo en aliaj lingvoj restas nepersekutata.
#001521
Ĉu do Karlsruhe locuta, causa finita – Karlsruhe parolis, do finiĝis la afero? Almenaŭ mirigas, ke germanaj juĝistoj en 2009 agnoskas la anglan lingvon, post pli ol 60 jaroj da pena instruado en sia lando, „fremda”. Ĉu ili vere taksas membrojn, klientojn, simpatiantojn, do la „bruneman” parton de la germana popolo, tiom stultaj, ke ili ne rekonas la tiamajn kaj ankoraŭ aktualajn naziajn kaj naziemajn kaptilojn?
#001522
Pli freŝdate, de 20–30 jaroj, la mondo kaj samtempe nia bildo de la mondo ekŝanĝiĝis ankoraŭ pli rapide. La energia krizo, la disfalo de la komunista kampo, la triumfo de la novliberala ekonomio, la komputada revolucio, la ekologiaj perturboj, la malsatego trafanta ĉiam pli multajn homojn kaj la senmezura riĉiĝo de malgrandega mon-oligarkio submetis nin al ĝis nun nekonata streĉiteco inter tera kaj homarana tutmondigo kaj diseriga individuigo de la socioj.
#001527
La organizaĵo Psikologoj de la Mondo (PDM) estas fondita por kuniri, en Francio kaj aliloke, kun personoj, kiuj deziras konsulti por solvi problemojn, kiujn starigas ilia mensa kaj rilata vivo aŭ por plibonigi sian laboron ĉe homoj baraktantaj kontraŭ tiaj problemoj. En Francio temas ekzemple pri „senpaperuloj” (homoj sen legitimiloj); familianoj de Alzheimer-malsanulo; sociaj fakuloj, kiuj kontaktiĝas kun senhejmuloj en la stratoj de urboj. Aliloke, ekzemple pri inaj viktimoj de edza violento en Kabilio, togolaj rifuĝintoj en Ganao, volontuloj en Palestino ...
#001532
Skribu viajn demandojn, sugestojn, komentojn kaj proponojn al .
#001534
Tamen la diversaj formoj de netipaj okupoj alportas ne nur malbonon sed ankaŭ ŝancojn. Dum la pasintaj jaroj multaj homoj antaŭe senlaboraj helpe de tiuj (ŝtate subtenataj) instrumentoj de la labormerkato trovis novajn laborlokojn. Sekve Germanio spite al la ekonomia krizo havas konsiderinde malpli multajn senlaborulojn ol meze de tiu ĉi jardeko. Limigita dungado kaj portempa laboro same kiel pruntolaboro alportas por labordonantoj eblecon reagi al ŝanĝoj de merkato, al laboristoj la perspektivon de posta firma dungiteco.
#001538
Sed inverse, pruntolaboristoj ofte ne sukcesas reakiri normalan postenon. Se homoj dum multaj jaroj devas elteni en tiaj netipaj laborkondiĉoj, la novaj formoj maltrafas la celon. Ili iĝas normalaj – kaj tio ne estas normala. Multaj laboristoj pagas altan prezon por tio. Ili rezignas je pli altaj salajroj, je profesia kariero kaj stabileco. Alarmas, ke homoj kun netipaj laboroj aparte riskas malriĉiĝi. Laŭ la statistiko ĉiu dua akiras malpli ol 9,85 eŭroj/hore. En neniu komparebla lando la sektoro de subnivelaj salajroj kreskis tiom rapide kiom en Germanio.
#001539
Alarme estas ankaŭ, ke pli kaj pli multaj homoj kun bona profesia instruiteco estas inter la laborantoj kun malaltaj salajroj. Tio signifas, ke bona kvalifiko ne garantias bonan enspezon. Pli kaj plu multaj homoj tial rezignacias kaj spertas, ke ne valoras investi multan tempon kaj energion en studado. Junajn homojn do nenio instigas kvalifikiĝi. Probable post kelka tempo mankos faklaborantoj en multaj branĉoj de la labormerkato.
#001540
En tiu ĉi kunteksto mi revenas al la artikolo de Alexander Gofen pri la usona prezidanto Barack Obama. Multaj el vi prave kritikis ĝin kaj protestis. Iuj opiniis, ke usonanoj kun samaj ideoj estas neglektinda minoritato. Sed intertempe atingis nin multaj raportoj el Usono, kiuj montras, ke tamen ne tiom malmultaj civitanoj de la lando pensas simile al Gofen. Memoru, ke en lia artikolo (en la junia numero) jam en la titolo aperas la riproĉo pri „socialisma aventurismo” kaj ke enkonduke Gofen sen iuj klarigoj skribis, ke socialismo infektis Usonon kaj ke la nunan ekonomian krizon kaŭzis „la aventurismo de socialismaj elitoj”. Tio estas kurioza aserto, ĉar ne povas esti iu ajn dubo, ke tiun katastrofon kaŭzis ne socialistoj, sed nure kapitalistoj. Aliflanke estas tute neklare, kiel Gofen kaj kompanoj (sub)komprenas la nocion „socialismo”. Kaj nun tiu ĉi vorto aperas en ĉiuj kritikoj kaj polemikoj de usonanoj, kiuj kontraŭas kaj kondamnas la reformon de la sanservoj en Usono, kiun Obama promesis dum sia elektokampanjo. Lia celo estas simple, ke ĉiu civitano havu minimuman san-asekuron, kiel estas en preskaŭ ĉiuj aliaj industriaj landoj, almenaŭ en Eŭropo. Sed legante la raportojn pri kunvenoj de usonanoj kunvokitaj de politikistoj de la demokrata partio (do tiu de Obama), mi havas la impreson, ke la kontraŭuloj de la reformplano per parte histeriaj reagoj kun la ĉiama riproĉo pri „socialismo” parte estas psike malsanaj.
#001543
Antaŭ 20 jaroj la detruita berlina muro signalis la finon de la malvarma milito en Eŭropo. Tamen, du monatojn antaŭe, en aŭgusto 1989, ĉirkaŭ du milionoj da litovoj, latvoj kaj estonoj staris homĉene inter Vilniuso, Rigo kaj Talino je distanco de ĉirkaŭ 600 km.
#001545
Tiel ili atentigis pri la 50a datreveno de la Molotov-Ribbentrop-pakto, laŭ kiu Sovetio kaj Germanio sekrete konsentis dividi mezan Eŭropon. Samtempe la homoj volis montri, ke sen la tri baltaj popoloj la kontinento ne povos esti unueca kaj libera. Laŭlonge de tiu ĉi „balta vojo” flirtis nigraj funebraj rubandoj kaj brulis kandeloj de homoj, kiuj esprimis sian deziron sendepende vivi. En 1991 la revo realiĝis.
#001546
Ankaŭ la aŭgusto de 2009 ne trankvilis en Baltio. En ĉiuj tri landoj okazis jubilea celebrado de la „balta vojo”, kiun akompanis koncertoj, diversaj manifestacioj kaj aliaj aranĝoj.
#001547
Ĉirkaŭ 60 000 homoj partoprenis maratonon inter Vilniuso kaj Talino, transdonante unu al alia simbolajn krucetojn. Aliaj kuris po unu kilometron kadre de la kampanjo Mia koro batas por Baltio. Aviadistoj disĵetis florojn, kaj engaĝiĝis ankaŭ glisparaŝutantoj, biciklantoj, motorciklantoj kaj velŝipantoj.
#001548
La ĉefaj jubileaj aranĝoj okazis la 23an de aŭgusto. Tiam tra Litovio estis portata torĉo de la Balta Asembleo, okazis meso en la katedralo de Vilniuso, kaj estis inaŭguritaj fotoekspozicioj. Samtempe en Vilniuso, Rigo kaj Talino, en la lingvoj litova, latva kaj estona, estis kantata kanto Baltio jam vekiĝas populara antaŭ du jardekoj. Ĉe la limpunkto latva-estona estis starigita monumento: sep metalaj manpreme starantaj siluetoj.
#001549
Samtage la ĉefministroj de la tri baltaj landoj (la litova Andrius Kubilius, la latva Valdis Dombrovskis kaj la estona Andrus Ansip) subskribis deklaracion, ke en Eŭropo estu konscience kaj senkaŝe pritaksata komuna memoro pri la totalismaj reĝimoj de la 20a jarcento – stalinismo kaj naziismo. Ili interkonsentis, ke la 23a de aŭgusto fariĝu tago de rememoro de stalinismaj kaj naziismaj viktimoj.
#001550
Honoron al la partoprenintoj de la „balta vojo” esprimis la estro de la Eŭropa Komisiono José Manuel Barroso. La direktoro de Unesko Koichiro Matsuura rimarkis, ke la homa ĉeno devigis Sovetion deklari la Molotov-Ribbentrop-pakton ne plu valida, tiel atestante pri la influo de etaj ŝtatoj al mondaj aferoj. La usona ŝtatsekretariino Hillary Clinton diris, ke pro la „balta vojo” la tri landoj fariĝis ĉampionoj pri demokratio kaj homaj rajtoj.
#001551
La unuan de oktobro 1949 Maŭ Zedong laŭte, klare kaj fiere deklaris, ke naskiĝis la Ĉina Popola Respubliko. Tiu ĉi tago estis celebrinda kaj memorinda por multaj ĉinoj.
#001553
Antaŭ la Ĉina Popola Respubliko miaj geavoj naskis ses infanojn. Nur tri plenkreskis: la aliaj tri mortis pro malsato aŭ malsano. Ankaŭ plenkreskuloj tiam vivis ĝenerale nur ĝis sia 45a jaro. Miaj gepatroj diris, ke kiel aliaj ili loĝis en kaduka dometo kaj ofte malsatis. Cetere ili neniam vizitis lernejon kaj eĉ ne povis skribi sian nomon.
#001555
Eĉ mi memoras, ke en mia malgranda hejmo staris sole litoj kaj manĝotablo. Mia patrino faris niajn vestaĵojn kaj ŝuojn kaj ni manĝis rizon kaj legomojn plantitajn de miaj gepatroj. Viando malofte videblis sur nia manĝotablo. Do, malgraŭ tio, ke en la komencaj jaroj de la Ĉina Popola Respubliko, mia vivo estis malriĉa, mi tamen sufiĉe manĝis kaj ankaŭ mia sano estis protektata. Kiel miaj proksim-aĝuloj, mi povis viziti lernejon kaj multaj el ni diplomitiĝis el mezlernejo.
#001556
Tiamaniere klimatiziloj, lavmaŝinoj, koloraj televidiloj, elektraj ventumiloj, telefonoj, fridujoj kaj aliaj familiaj aparatoj nun bone funkcias en ĉinaj hejmoj. Vojoj estas konstruataj, altaj domoj arbaras en urboj kaj novaj domoj punktas la kamparon.
#001558
Nuntempe ĉinoj ĝuas vivon pli kaj pli riĉan, dum Ĉinio ludas rolon pli kaj pli gravan en mondaj aferoj. Antaŭ 60 jaroj ŝanĝiĝoj tiaj apenaŭ imageblis.
#001559
Hieraŭ mi promenis en mia najbaraĵo. Tie, kie estis antaŭe rizkampoj, staras nova loĝkvartalo kun multaj domoj. En unu el la domoj mi trovis en la fenestro anoncon pri ties vendo. Tiu ĉi domo estis konstruita antaŭ eble du jaroj kaj estis loĝata de juna familio. Tiu, tamen, devis forlasi sian hejmon, supozeble ne plu povante repagi al la banko pruntitan monon.
#001560
En tia okazo unue la banko provas vendi ĝin. Kiam ĝi ne vendiĝas, la banko almetas la domon al aŭkcio tra tribunalo. La nombro de domoj ĉe aŭkcioj ege multiĝis ekde la lasta somero. En marto 2008 la nombro estis 3773, sed en julio 2009, 7229. Pro la malbona ekonomio multaj ne plu povas repagi la monon pruntitan por aĉeti domon.
#001561
La ĵurnalo Mainiĉi raportis en aŭgusto pri diversaj tiaj okazoj. Ekzemple Ŝimada Kooĵi (42-jara, falsa nomo por kaŝi la identecon de la familio), kiu laboris en fabriko pri elektraj aparatoj, aĉetis domon antaŭ 16 jaroj kontraŭ 48 milionoj da enoj (400 000 eŭroj).
#001562
Li planis repagi monate 160 000 enojn kaj somere kaj vintre, pro specialaj kromsalajroj, 450 000 enojn. Ĝis nun li ĉiam repagis, sed en la lasta aŭtuno la situacio ĉe la fabriko malboniĝis, kaj lia salajro estas tranĉita je 30 %. Cetere li multe ŝuldis pro la edukado de siaj gefiloj. Nun li timas, ke, se li ne ricevos la vintran krompagon, li devos forlasi sian hejmon.
#001563
Laŭ la Asocio de Nemovebla Propraĵo, multiĝas rifuĝintoj pro domperdo. Eĉ se homoj volas vendi sian domon, tio malfacilas en la nuna ekonomia situacio. Tial, ekzemple, Kizuki Tooru (50-jara, denove falsa nomo) perdis sian apartamenton, aĉetitan 18 jarojn antaŭe. Tamen restas ŝuldo, kaj li deklaris sin bankrota. Liaj familianoj forlasis lin, kaj li loĝas sola en malgranda apartamento, vane serĉante laboron.
#001564
Ĝis la 1990aj jaroj multaj homoj laboris en la sama kompanio ĝis emeritiĝo. Enspezitaj monoj daŭre multiĝis laŭ tiel nomata sistemo de laŭlaborjara salajro. Multaj, tamen, ne antaŭvidis la ŝanĝojn en la socio kaj en la ekonomio. Savi homojn tiajn estas la tasko de la politiko. Helpo tamen ne venas, aŭ tre malrapide, kaj pli kaj pli videblas rifuĝintoj pro domperdo en parkoj de la grandaj urboj.
#001565
Fine de aŭgusto okazis ĝenerala elekto al la japana ĉambro de reprezentantoj. Kiel antaŭvidite, triumfis la Demokrata Partio (DP) super la reganta Liberala Demokrata Partio (LDP).
#001566
Do malgraŭ tio, ke en la distriktoj LDP ricevis 38,7 % de la voĉoj, ĝi ricevis nur 21,3 % de la seĝoj (64). Male, DP ricevis 47,4 % de la voĉoj kaj 73,3 % de la seĝoj (221). Rikoltis la aliajn seĝojn malgrandaj partioj.
#001568
La elekto-slogano de LDP tekstis: „LDP havas respondeco-forton.” Per tiu koncepto, kiu ne ekzistas en vortaroj, LDP volis montri, ke ĝi havas volon, devon kaj povon gvidi Japanion kun respondeco. Multaj homoj kredis, tamen, pro eventoj de la pasintaj jaroj, ke verdire mankas forto tia.
#001569
En septembro 2005 venkis LDP, sub ĉefministro Koizumi, interalie pro promeso privatigi la poŝtan sistemon. Baldaŭ evidentiĝis, ke la privatigo sekvigas pli altajn tarifojn kaj forigon de poŝtoficejoj, ekzemple el vilaĝoj. Krome la registaro pli kaj pli moligis la regulojn, kiuj protektis laboristojn, donante grandan profiton al la kapitalistaro. Aperis senlaboruloj, neregulaj laboristoj kaj tre malriĉaj familioj. Maljunuloj estis diskriminaciataj. Eĉ bebnasko fariĝis malfacila pro manko de kuracistoj.
#001570
Post Koizumi sekvis diversaj ĉefministroj, dum la registaro montriĝis pli kaj pli nekapabla. La lasta ĉefministro, Asoo, malsaĝe reagis al la ekonomia krizo, tiel ke fine pro malamo kontraŭ LDP, ne amo por DP, japanoj elektis la lastan.
#001571
Nun DP fortas kaj en la ĉambro de reprezentantoj kaj en la ĉambro de konsilantoj. Ĝi nun povos fari, kion ĝi volas. La onta ĉefministro, Hatojama Jukio, promesis: „Mi celas socion plena de frateco, en kiu ĉiuj vivoj estas zorge gardataj kaj la feliĉo de alia estos ankaŭ la nia. Mi ĉesigos la ĝis nun faritan misuzon de la buĝeto kaj uzos tiel naskitan monon por la bono de popolanaj vivoj. Tio estas la ŝanĝo de la registaro.”
#001572
DP-registaro estas historia evento. Post la dua mondmilito, dum pli ol 60 jaroj, preskaŭ ĉiam LDP regis Japanion. Ĝi dependis de la kapitalistaro kaj Usono, disdonante parteton de la profitoj kiel ŝmirmonon al subtenantoj kaj aliaj. Fakte multaj estraranoj de DP devenas de LDP, sed la partio batalis kontraŭ LDP kaj do ne facile cedos al malnovaj metodoj.
#001573
Se DP plenumos siajn promesojn, ĝi ŝanĝos la socion kaj la nacion. Tial oni povos nomi ĝian grandan venkon revolucio.
#001574
En la artikolo Supervivo de plej taŭga teorio (MONATO 2009/8-9, p. 22-24) oni asertas, ke la teorio de evolucio estas kontraŭata, ĉar ĝi „kontraŭstaras al la tiel nomata kreismo, la biblia koncepto, laŭ kiu nia universo estis kreata de Dio dum ses tagoj antaŭ ĉirkaŭ 6000 jaroj”.
#001576
Tio suspektigas, ke Darwin estis engaĝita kontraŭstari la aserton pri la ses tagoj kaj la ses miloj da jaroj. Ĉu eblas pensi, ke Darwin naive ne sciis, ke „la ses tagoj” (kaj ĉirkaŭaĵoj) estas, jam de longa tempo, interpretitaj kiel mita kadro por transdoni la koncepton de la dia kreado? Krome, ĉu vere Darwin konstante distanciĝis de la koncepto de kreismo?
#001577
Kiam antaŭ 140 jaroj konservativa germana kanceliero Otto von Bismarck per leĝo enkondukis ŝtatan socialan asekuron, li tion faris ne nur por helpi malriĉajn civitanojn, sed ankaŭ por sufoki socialisman movadon. Tio tamen ne funkciis, ĉar la laboristaro spite al la ŝtata bonfaro preferis socialismon kaj socialdemokratojn. Sed la pionira faro de Bismarck efikis, ke hodiaŭ en praktike ĉiuj eŭropaj kaj multaj aliaj demokrataj ŝtatoj pli-malpli bone funkcias tia sociala asekuro. Ties tri plej gravaj komponantoj estas sanasekuro, pensia kaso kaj asekuro kontraŭ senlaboreco. Ili garantias, ke ĉiu civitano en kazo de bezono ricevas la necesan helpon kaj ne devas pagi ĉion el propra poŝo. Kompreneble tio validas precipe por malriĉuloj. La plej grava el la tri komponantoj estas la sanasekuro, ĉar apenaŭ estas homoj, kiuj neniam malsaniĝas.
#001582
Sed kio estas tute normala en Eŭropo kaj multaj aliaj industriaj landoj, tio tute ne estas normala en la plej riĉa demokratio Usono. Tie ne ekzistas ŝtata sanasekuro, nur privata. Tial intertempe 47 milionoj homoj vivas sen sanasekuro, kaj tio mortigas: ĉiujare 18 000 viroj, virinoj kaj infanoj mortas en Usono, ĉar sen protekto per asekuro ili ne povas viziti kuraciston. Statistike tio signifas, ke ĉiun horon mortas du malriĉuloj.
#001583
Neniu eŭropa lando politike eltenus tiajn ciferojn, kaj eŭropanoj komplete malkomprene observas la scenojn de intercivitana „milito” en Usono, kiu komenciĝis kiam prezidanto Barack Obama anoncis siajn planojn por ŝtata sanasekuro. Mi imagas, kio okazus en Germanio, se en mia urbo civitanoj venus kun pafiloj al partikunveno, se ili kriante insultus deputitojn pro la sanasekuro jen kiel „naziojn”, jen kiel „komunistojn”. Oni karakterizus tiajn protestojn kiel absurdajn kaj frenezajn.
#001584
Kia estas la usona karaktero? Kiom solidara volas esti tiu nacio, kiom da ŝtateco bezonas lando, kies fondomitoj rakontas pri senlima libereco kaj pri heroa, daŭre fiera individuismo? Usonanoj terure timas tro potencan ŝtaton, kion eŭropanoj absolute ne komprenas. Certe, multaj enmigrintoj venis al Ameriko pro politika (ofte ankaŭ religia) subpremo en siaj (eŭropaj) hejmlandoj kaj revis pri la lando de senfinaj ebloj, pri grandioza libereco sen iu ajn subpremo. La dogmo de Usono estis kaj estas: ĉiu, kiu volas, povas vivi libere kaj bone, sen influo de la ŝtato, nur per la propra individua forto.
#001586
Se usonanoj ne subtenos la projekton de Obama, ili akceptas ke daŭre mortos du malriĉuloj dum ĉiu horo – estonte supozeble pli multaj. Eble ili memoru, ke Otto von Bismarck, kiu inventis socialan asekuron, ne estis socialisto, sed konservativa politikisto. Ke lia plano, tiel batali kontraŭ socialismo, ne funkciis, tio ja montras: ŝtata sanasekuro estas nek socialisma nek alipartia afero, sed simple homa bezono en moderna socio.
#001588
Kiam floris la brita imperio, la novaj eŭropaj mastroj okupis interalie okcidentan Nepalon inkluzive de la regiono Gorka (kiun anglalingvanoj, parenteze, emas erare prononci „gurka”1). Tie la britoj trovis homojn fidelajn kaj sincerajn, kiuj aparte taŭgis kiel soldatoj kaj gardistoj. Gorkanoj pretis morti por protekti siajn novajn regantojn, kaj tial la britoj volonte ilin dungis por batali por la imperio.
#001589
En la daŭro de la tempo gorkanoj fariĝis tre valoraj kaj utilaj. Britoj uzas ilin por plej danĝeraj militaj taskoj. Oni ne scias, kiom da gorkanoj mortis en mondaj militoj: neoficiala statistiko indikas, ke pereis en Eŭropo kaj aliaj mondopartoj pli ol du milionoj.
#001590
Fakte, gorkanoj tiel kuraĝe servas, ke ili ricevis 14 tiel nomatajn viktoriajn krucojn, la plej altan honoron, kiun povas ricevi brita militisto. Sed, malgraŭ tio, ke gorkanoj fidele servas Brition dum multe pli ol unu jarcento (ekzemple dum la dua mondmilito kaj ankaŭ nuntempe), ili ricevis nur sesonon de la salajro de brita soldato. Tiamaniere bone profitis Britio. Gorkanoj do petis, ke ili estu dungataj kaj pagataj same kiel britaj soldatoj.
#001591
Unue lamis ilia kampanjo, ĝis populara brita aktorino, Joanna Lumley [ĝoana lámli], ekpledis por la gorkanoj. Ŝia patro iam laboris kun gorkanoj kaj sciis, kiel kuraĝe ili batalis. La kampanjo fine sukcesis, kaj la brita registaro akceptis, ke gorkanoj ricevu saman salajron kiel britoj kaj estu akceptataj en Britio kiel britoj. Do, kiam Lumley vizitis Nepalon, ŝi estis bonvenigata kvazaŭ filino de gorkano.
#001592
Ĉi-jare en Pollando oni rememorigis la 70-jariĝon de la komenco de la dua mondomilito. Pollando estis invadita la 1an de septembro 1939, tamen argumenteble komenciĝis la milito pli frue, la 7an de aprilo, kiam italoj atakis kaj ekokupis Albanion. Prikomentis tiam la eventon brita ministro, Lordo Cecil: „La perfida atako de Mussolini al Albanio estas sendube la plej malbela perfortaĵo kontraŭ najbara ŝtato dum la malfacila nuntempa situacio.”
#001594
Pri la eventoj de antaŭ 70 jaroj diris la germana kanceliero Angela Merkel: „La germana popolo sentas eternan respondecon pri tiu milito.” Tamen ankoraŭ ne tiel agnoske esprimis sin Beogrado pri la genocido en Kosovo aŭ eĉ Ateno pri tiu en Ĉamerio (greka regiono sude de Albanio, el kiuj estas elpelitaj en 1944 la tieaj albanoj).
#001595
„Transdonu la administradon de Litovio al Skandinavio” – tia teksto videblas ĉe reklamejoj tra Litovio. Sur afiŝoj aperis ankaŭ mapoj, sur kiuj la nomoj de litovaj urboj estas skribitaj kun skandinavaj finaĵoj.
#001596
Tiamaniere la iniciatintoj de la reklamo-kampanjo volis atentigi, ke skandinavaj landoj bone regas sian ekonomion kaj ke litovoj lernu de siaj najbaroj. „Ni observas, kaj jen imitinda ekzemplo”, opinias la estrino de la kampanjo.
#001597
Defendis la iniciaton ĝia estrino. „La formo de la reklamo estas nur humuro. Propravole rezigni pri la administrado kaj fariĝi ies kolonio estas absurdaĵo. Normale ajna varbado provokas simpation kaj koleron”, ŝi diris, aldonante, ke la protektanto de la iniciato estas la prezidantino de Litovio.
#001599
Post atako en februaro, kiam pereis 11 soldatoj burundaj, mortis en septembro en Somalio pliaj 21 pactrupanoj de la Afrika Unio (AMISOM). La islama ribelantaro Shebab konsideras la soldatojn invadintoj. Dum la atako estis vunditaj 40 trupanoj el Somalio, Ugando kaj Burundo, inkluzive de la AMISOM-ĉefo, generalo Nathan Mugisha.
#001600
La burunda registaro anoncis kvintagan nacian funebron sed deklaris sian pretecon daŭre subteni la pacprocezon en Somalio. Registara proparolisto, Philippe Nzobonariba, diris, ke Burundo estis tiel subtenata dum interfrata milito kaj do ĝi reciproke helpu aliajn landojn en simila situacio. Se Burundo ne estus ricevinta helpon tian, atentigis Nzobonariba, Burundo estus en pli terura stato ol nun Somalio.
#001601
La ĉerkoj enhavantaj la kadavrojn de la 12 burundaj mortigitoj estas akceptitaj de du ministroj kaj poste metitaj en halon, kie familianoj adiaŭis la viktimojn.
#001602
La burunda popolo ne komprenas, kial militas samlandanoj en Somalio. Multaj timas, ke la ribelantaj Shebab-anoj ekatakos en Burundo mem. „Gravas helpi aliajn retrovi kaj plifortigi pacon,” venas tipa reago, „sed necesas rapidege rehejmenigi niajn fratojn.”
#001603
Opozicianoj en Burundo opinias, ke soldatoj estas tien senditaj kontraŭleĝe kaj sen la aprobo de la nacia asembleo. Ĉiuj partioj postulas, ke la registaro klare diru al la popolo, kial burundanoj deĵoras en Somalio.
#001604
Siaflanke atentigas Shebab, ke se la burunda registaro sendos trupojn al Somalio, tiuj revenos en ĉerkoj. Tio jam okazis.
#001605
Lastatempe aperis nova eldono de slavmakedona enciklopedio, kompilita de la Akademio de Sciencoj de Makedonio sub la aŭspicio de la registaro. Enestas, kiel atendite, multaj malveroj historiaj kaj politikaj. Eĉ diplomatoj de la brita kaj usona ambasadoj en Skopje protestis pro la aserto, interalie, ke dum la ribelo albana en la jaro 2001 la naciliberigaj taĉmentoj de la popola armeo estis trejnitaj de usonbritaj spertuloj militistaj. Tio ne veras.
#001606
Plej bedaŭrinde, la slavmakedonaj t.n. sciencistoj insistas pri siaj malveraj ŝovinismaj tezoj kontraŭalbanaj rilate la loĝantaron en tiu ĉi multetna lando. Ili skribas, ke albanoj, kiuj laŭ lastaj donitaĵoj konsistigas ĉ. 26 % de la popolo, estas alvenintaj el norda Albanio, do ne aŭtoktonas en la respubliko.
#001607
Slavoj alvenis nur post la 6a jarcento. Dum la tuta tempo albanoj konsistigis plimulton, aparte en Okcidenta Makedonio. Laŭ statistikoj de la jaroj 1921 kaj 1941 albanoj konsistigis ekzemple 70 % en Gostivar, 60 % en Diber (Debar), 43 % en Shkup (Skopje), 88 % en Tetove (Tetovo), 52 % en Struga, ktp.
#001609
Ĝis antaŭ kelkaj jardekoj, Skopje estis la urbo kun la plej granda nombro de albanoj en ĝi. Hodiaŭ loĝas tie pli ol 200 000 albanoj. Tamen, laŭ retpaĝoj kompilitaj de la makedona registaro, legeblas, ke Skopje konsistas el slavmakedonoj, islamanoj, turkoj kaj malmulte da albanoj.
#001610
Ridinda aserto! Certe oni konsideras albanojn, kiuj plejmulte apartenas al la islama religio, simple islamanoj aŭ turkoj.
#001611
Balotis 41 % de la voĉdonrajta loĝantaro de la kataluna urbeto Arenys de Munt [arenŝ' de mun] responde al la demando: „Ĉu vi konsentas, ke Katalunio fariĝu plenrajta ŝtato sendependa, demokratia kaj socia ene de Eŭropa Unio?” El tiuj, kiuj voĉdonis, respondis 96,18 % favore al sendependeco de Katalunio disde Hispanio.
#001612
Al la balotejo iris pli da urbanoj, ol esperis la organizantoj. Antaŭ la baloto oni ricevis leterojn de la ekstremdekstra frankisma partio Falange [falanĥe] kaj de la socialisma partio nuntempe reganta en Hispanio. Ambaŭ leteroj invitis la loĝantaron ne partopreni. Cetere okazis samtage aliaj balotoj, sed eblis respondi al la demando pri sendependiĝo nur en unusola balotejo.
#001614
Kontraŭ la baloto protestis en la centra placo de Arenys de Munt 60 anoj de la frankisma partio. La falangistoj montris hispanajn flagojn kaj frankismajn simbolojn. Ili faŝisme salutis, asertante, ke Katalunio estas hispana. Policanoj izolis la faŝismajn protestantojn disde katalunaj sendependistoj. De apudaj balkonoj, najbaroj batis kaserolojn por brue protesti kontraŭ la ĉeesto de faŝistoj.
#001615
Oni balotis en la sidejo de kultura asocio apud la urbodomo pro malpermeso de ŝtata tribunalo kunvoki la referendumon. Tial la magistrato de la urbeto transdonis la iniciaton al la asocio. Laŭ Carles Móra [karles mora], urbestro de Arenys de Munt, la celo estis obei la juĝan decidon, kiu malpermesis ĉian kunlaboron de la magistrato. La urbodoma salono, kiu devus gastigi la urnojn, akceptis sangodonacadon.
#001616
Malgraŭ tio, ke la baloto malhavas leĝan valoron, la fakto, ke urbeto tamen organizis baloton kontraŭ la volo de la ŝtato, kaj kun faŝisma protesto, estis vaste priraportata en internaciaj amaskomunikiloj. La urbestro difinis la tagon kiel feston de demokratio, dirante: „Ni kontraŭas neniun, sed klopodas starigi pontojn por dialogo.”
#001617
Laŭ la magistrato, Arenys de Munt estas la unua kataluna municipo, kiu libere kaj demokratie voĉdonis por sendependa Katalunio. Nun pli ol 60 aliaj municipoj planas same referendumi. Ili kunlaboras kaj kreis retejon: .
#001618
La ĵurnalo La Vanguardia raportis, ke lastatempe duobliĝis la apogantoj de sendependiĝo de Katalunio. Same, laŭ la ĵurnalo, kreskas sendependismo ekzemple en Kebekio.
#001619
Post la venko de la Demokratia Partio (DP) en la ĝenerala elekto, Hatojama Jukio estis elektita meze de septembro la 93a ĉefministro de Japanio. La nova ministraro konsentis pri du bazaj principoj: „realigo de vera popola suvereneco” kaj „realigo de enhavoriĉa regiona suvereneco”. Kunligitaj estas tri sloganoj: „memstaro kaj kunvivado”, „rekreo de sociaj ligiloj” kaj „frateca socio”.
#001620
Registaro gvidata de la Demokratia Partio estas historia evento. Dum la pasintaj 50 jaroj la Liberala Demokratia Partio (LDP) preskaŭ ĉiam regis Japanion. Tiu regado ŝajnis eterne daŭronta kaj ĝis la 90aj jaroj japanoj ne aparte interesiĝis pri politiko. Ili kontentis, vivante en paco kaj en ekonomia progreso.
#001621
Tamen iom post iom malaperis la optimismo kaj ĉi-jare japanoj elektis novan registaron, esperante pri pli homeca socio. Malgraŭ tio, ke laŭ enketoj preskaŭ duono de la japana popolo kredis, ke ne multo draste ŝanĝiĝos, tamen jam okazis kvazaŭ „revoluciaj” paŝoj politikaj.
#001622
La plej okulfrapa koncernas la ĉesigon de la konstruado de la digo Janba en la gubernio Gunma. La digo estis planita en 1952 kaj estus preta en 2015. Ĝi estas jam ĝis 80 % kompleta, sed la nova registaro taksas la konstruadon misuzo de la ŝtata buĝeto. Ĝi konsumis jam la ekvivalenton de 3,5 miliardoj da eŭroj.
#001623
Ankaŭ leĝoj, kiuj mizerigis la vivon de japanoj dum la periodo de LDP, estos nuligitaj. Ili inkluzivas la leĝon „Helpo al handikapitoj”, kiu fakte ne helpis, sed trudis pli da elspezoj rilate prizorgadon. Ankaŭ la tiel nomata nova kuracada sistemo estos nuligita: tiu ĉi sistemo malaltigis la buĝeton por flegi maljunulojn kaj fariĝis unu el la kaŭzoj de la malvenko de LDP.
#001624
Refarota estas la leĝo „Helpo al solpatrinoj”, kies aldona subvencio estas nuligita. Populara estas ankaŭ promeso malaltigi la ellasojn de karbona monooksido. LDP promesis 8-procentan malpliigon; la nuna registaro de Hatojama Jukio 25-procentan.
#001625
Promesitaj estas ankaŭ aliaj reformoj kaj novaj leĝoj. Kun espero do japanoj nun spektas televidon kaj legas ĵurnalojn.
#001626
Hatojama Jukio naskiĝis en februaro 1947 al elita familio. Praavo rolis kiel prezidanto de la Ĉambro de Deputitoj; avo fariĝis ĉefministro kaj sukcese starigis diplomatiajn rilatojn inter Japanio kaj Sovetio; lia patro estis ministro pri eksteraj rilatoj.
#001627
Jukio studis administradon en Tokio, poste ĉe Stanford en Usono. Tie li renkontis sian nunan edzinon Mijuki, eksan aktorinon. En 1976, en Usono, li entuziasmiĝis pri la 200-jara datreveno de Usono kaj decidis fariĝi politikisto.
#001628
En 1986 li estis elektita kiel deputito de la Liberala Demokratia Partio (LDP). En 1993 li forlasis LDP-on kaj aliĝis al grupo, kiu celis fondi novan partion – la Demokratian Partion. En junio 2009 li estis elektita kiel partia prezidanto. Liaj devizoj estas „frateco” kaj „amikoj en pluvo” (valoraj estas amikoj, kiuj helpas eĉ dum malavantaĝaj situacioj).
#001629
En septembro ĉi-jare li prelegis ĉe Unuiĝintaj Nacioj. Li diris: „La mondo alfrontas diversajn malfacilaĵojn. La novnaskita Japanio ne fuĝos el tiuj. Surbaze de la spirito de ‚frateco’, mi klopodas, por ke Japanio estu ponto inter Oriento kaj Okcidento, inter progresintaj landoj kaj progresantaj landoj, inter diversaj kulturoj.”
#001630
„Nun Japanio devas plenumi kvin defiojn: la unua estas batalo kontraŭ la monda ekonomia krizo, la dua estas luktado kontraŭ tutmonda klimatŝanĝo, la tria estas redukto de nukleaj armiloj, la kvara estas paco, ekspluatado kaj malriĉeco en la mondo, kaj la kvina estas la fondo de Orient-Azia Unio.”
#001631
Menciindas la tria defio. Kiel diris la nova ĉefministro, kvankam Japanio posedas la kapablon krei nukleajn armilojn, ĝi fidelos al la principoj ilin nek posedi, nek enkonduki, nek produkti.
#001632
Tiu ĉi mesaĝo multe kuraĝigis japanajn atombomb-suferantojn kaj, post epoko, kiam Japanio emis sekvi Usonon kvazaŭ kolonio, la ĉefministro mesaĝis al la mondo, ke enkondukata estas nova erao en la japana politiko.
#001633
Ĉu amnestio kondukos al paco?
#001634
Dum la lastaj jardekoj la niĝerdelta regiono de Niĝerio restas militejo. Kulpas ĉefe la federacia registaro, kiu daŭre neglektas la popolojn de regiono, el kiu venas nafto, la ĉefa enspezilo de Niĝerio.
#001635
La Organizaĵo de Petrol-Eksportantaj Landoj (OPEL) permesas al Niĝerio, la sese plej granda lando laŭ nafto-rezervoj, produkti tage tri milionojn da bareloj da nafto. Sed malgraŭ ke pli ol 90 % de la landaj enspezoj devenas de nafto, la popolo, kaj aparte la civitanoj de la niĝerdelta regiono, restas malriĉaj.
#001636
Ili suferas de diversaj katastrofoj kaŭzitaj de internaciaj nafto-kompanioj kiel Shell, Mobil, Chevron kaj Texaco. Bienoj kaj precipe riveroj estas poluitaj de la kompanioj: ofte riveroj prezentas la solan manieron akiri akvon por trinki kaj por aliaj ĉiutagaj bezonoj. Samtempe mortas la fiŝoj pro ĥemiaĵoj, kiujn la kompanioj ellasas en la riverojn.
#001637
Dum estas detruitaj tutaj vilaĝoj, kune kun bienoj kaj aliaj sociaj kaj kulturaj havaĵoj, mankas malsanulejoj, lernejoj, bonaj ŝoseoj ktp, fakte ĉio por montri, ke la tiea popolo produktas kaj posedas la riĉaĵon de Niĝerio. Tial mortas la loĝantoj de la niĝerdelta regiono pro neglekto kaj pro ekologiaj problemoj, dum la nafto-enspezojn la federacia registaro aplikas en la nordaj ŝtatoj.
#001638
Niĝerdeltanoj, kiuj dum la epoko de la armeaj reĝimoj protestis, kiel Ken Saro Wiwa, estas mortigitaj. Dum la lastaj 10 jaroj da ŝajn-demokratio nenio ŝanĝiĝis. Eksa prezidanto Olusegun Obasanjo sendis soldatojn en 1999 al la niĝerdelta urbo Odi kaj mortigis ĉiujn loĝantojn kaj detruis la urbon, ĉar la loĝantoj, protestante kontraŭ esploroj de la nafto-kompanioj, mortigis unusolan soldaton.
#001639
En la lastaj jaroj mortis miloj en la regiono, kiu fariĝis unu el la plej malsekuraj en la mondo. Diversaj militistoj, moderne armitaj de eksterlandaj niĝerdeltanoj, daŭre luktas kontraŭ soldatoj de la federacia registaro.
#001640
Parte pro la malstabileco multaj internaciaj kompanioj, kies laboristoj estas kaptitaj kaj liberigitaj nur post pago de grandaj monsumoj, ĉesis esplori. Ne nur eksterlandaj dungitoj, sed ankaŭ niĝerianoj estas tiel minacataj. Rezulte falas nafto-enspezoj. Lando kapabla produkti tage tri milionojn da bareloj da nafto liveras fakte nur 700 000.
#001641
Reage al la situacio, kaj spite al la volo de politikistoj kaj tradiciaj regionaj reĝoj, kiuj profitas de la malordo, la registaro lastatempe deklaris amnestion kaj promesis krei ministerion taskitan rekonstrui la regionon. Komence neniu fidis la registaron, sed parte pro la internacia komunumo la amnestio ekefikis. Liberigitaj estas enprizonigitaj militistoj, dum tiuj ankoraŭ liberaj fordonis siajn armilojn al federaciaj soldatoj.
#001642
La popolo nun atendas por vidi, ĉu la federacia registaro plenumos ĉiujn siajn aliajn promesojn rilate la regionon. Eble tamen fine revenos paco al la niĝerdelta popolo.
#001643
La plej inteligentan proponon ĉi-jare faris sendube la libia revoluciestro Muhamar Gadafi. La eksterorista bedueno postulis disbati Svislandon, ĉar tie post pu(g)na interbatado lia filo estis arestita. Laŭ li la germana parto de Svislando transiĝu al Germanio, la franca al Francio kaj la itala al Italio. Klare, ke Italio kaj Francio estas favorataj de Gadafi, ĉar kaj la franca prezidanto Nikolas Sarkozi kaj la itala grandsinjoro Silvio Berluskoni estas liaj sentimaj intimaj amikoj. Tamen ĝis nun oni ne povis observi, ke la germana kanceliero Angela Merkel estus amikino de la libiano. Aliflanke Svislando rilatas relative malamike al Germanio, ĉar la germana financ-ministro per drastaj vortoj draŝis Svislandon (kaj Liĥtenŝtejnon), ĉar ili ebligis al eksterlandaj (do ankaŭ germanaj) impostrifuzantoj deponi sian nigran monon en ties bonkoraj bankoj kaj pagi nenian tributon al iu ajn ŝtato.
#001644
Svisoj kaj liĥtenŝtejnanoj estis ofenditaj, tamen ŝanĝis siajn bankpreskribojn, tiel ke eŭropaj financdizertintoj nun devas serĉi (kaj facile trovas) aliajn impost-oazojn ie ajn en Oceanio – la sola malavantaĝo estas, ke ili nun devas longe flugi por vidi sian monomonton. Sed eble ili ja perdis, pro la financkrizo, monon. Tiel okazis al la ĉefo de la plej granda germana privatbanko DB. En la jaro 2007 li ricevis salajron de 13,9 milionoj da eŭroj, dum 2008 nur (!) 1,4 milionojn; la enspezoj de la kompatinda bankisto do falegis je 90 %! Imagu, se vi devus suferi tian reduktiĝon de via salajro. Do vi povas kompreni, ke li nun estas vere mizera malriĉulo.
#001645
Eble tamen li estis tiel prudenta, ke li investis sian antaŭe perlaboritan monon en tabak-kompanioj. Tion faris usonaj sanasekuraj kompanioj, kiuj aĉetis tabakakciojn je entute 4,5 miliardoj da dolaroj. Kiel oni povas legi sur cigaredskatoletoj, fumado mortigas. La sanasekuraj kompanioj do profitas ne nur pro vendado de tabako, sed ankaŭ pro fruaj mortoj de siaj klientoj, al kiuj ili ne devas pagi en okazo de malsaniĝo. Sed krome ili postulas de fumantoj kotizojn pli altajn, ol devas pagi nefumantoj. Vere ruza negocado, ĉu ne? Ĉar fumantoj laŭ la usona statistiko mortas ĉirkaŭ dek jarojn pli frue, ol aliaj, kaj do ne atingas aĝon, en kiu oni kutime suferas malsanojn.
#001646
Ho jes, Usono ĉiam denove super-surprizas nin per kuriozaĵoj. Nun ĝi volas postuli de eksterlandaj vizitantoj enirmonon de dek dolaroj. Germanoj konas tion: Germana Demokratia Respubliko postulis de okcidentaj vizitantoj enirmonon de 25 (okcident-germanaj) markoj por ĉiu tago; kompense oni ricevis tamen 25 malpli valorajn orientajn markojn. 20 jarojn post tiu socialisma negoco do nun kapitalisma Usono aplikas tiun ĉi eksmodan metodon por enspezi monon, kiun ĝi, cetere, volas investi por akceli turismon, ĉar venas pli kaj pli malmultaj eksterlandanoj. Mi havas kelkajn problemojn por kompreni tiun ĉi logikon. Ŝajnas al mi, ke kolizias celo kaj rimedo.
#001647
Misteraj estis ĉi-jare ankaŭ aliaj kolizioj. Ekzemple la 10an de februaro en la kosmo koliziis du satelitoj. Unu estis satelito de la reto Iridium, kiu mondvaste ebligas poŝtelefonadon. La alia estis eksa rusa telekomunika satelito. Ambaŭ detruiĝis komplete kaj je hororo de kosmofakuloj poste disvastigis rubaĵnubegojn, kiuj povas damaĝi aliajn satelitojn. Naive mi imagis, ke la kosmo estas tiom vasta, ke praktike ne eblas tiaj akcidentoj. Sed nun mi legis, ke tie ŝvebas ne malpli ol 600 000 rubaĵeroj de eksaj kosmaj aparatoj. Kaj pro tio la internacia kosmostacio dum dek jaroj devis jam ok fojojn ŝanĝi sian itineron por eviti kolizion.
#001648
Simile tute neprobabla estas kolizio de submaraj ŝipoj en vasta oceano, tamen ankaŭ tio okazis, same komence de februaro. Tiam tuŝis unu la alian franca kaj brita submaraj kolosoj (140 kaj 150 metrojn longaj) kun atomarmiloj. Normale tio ne eblas, ĉar submaristoj en silenta maro kutime aŭdas la motorbruon de alia ŝipo. Estas miraklo, ke la du averiintoj nur devis esti riparataj, sed ne okazis atomkatastrofo. Mallaŭteco povas kaŭzi problemojn ankaŭ surtere. Ju pli multaj elektroaŭtoj trafikos sur la stratoj, des pli granda estos danĝero por piedirantoj kaj biciklistoj, ĉar ili ne aŭdas la senbruajn veturilojn. Tial oni nun instalas en elektroaŭtoj laŭtparolilojn, kiuj ellasas pseŭdan motorbruon, por tiel averti ne nur blindulojn, sed ankaŭ aliajn homojn, por ke ili povu eviti koliziojn. Absurda ideo? Eble ĝi povas savi vivojn, sed ni ne revu pri senbrua trafiko, kiel en Ĉinio, kie ankoraŭ plej multaj trafikiloj estas senbruaj bicikloj.
#001649
Antaŭ jaroj la tiama karintia provincestro Jörg Haider [hajde], pasintjare formortinta, serioze proponis ŝanĝi la konstitucian statuson de la sud-aŭstra provinco Karintio (Kärnten / Koroška), por ke ĝi fariĝu tiel nomata libera ŝtato Karintio (germane: Freistaat Kärnten). Tiel li sekvis la modelon de la sud-germana Bavario.
#001651
Haider ne atendis plenumon de sia ideo, sed li tuj ekpraktikis sian propran eksterlandan, aŭ eksterŝtatan, politikon, kiu ne tre kongruis kun la eksterlanda politiko de la vera libera ŝtato Aŭstrio. Tiel li havis amikajn rilatojn kun la tiama iraka diktatoro Husejn, kiun li vizitis. Cetere li intime amikiĝis kun filo de la libia diktatoro Gadafi.
#001652
Lastatempe la prezidanto de la provinca parlamento en Karintio, Josef Lobnig, ano de la posthajdera partio BZÖ, permesis uzi galerion en la provinca domo Klagenfurter Landhaus por malfermi ekspozicion pri fotomaterialo el norda Koreio, farita de la aŭstra fotisto Wolfgang Bogner, sub pompa titolo „Malkovro de imperiisma mensogo-propagando pri Nord-Koreio”.
#001654
Intenco kaj tendenco de la ekspozicio estas argumenti, ke Nord-Koreio estas ordigita ŝtato, en kiu ne troviĝas malsataj homoj, almozpetantoj kaj fremduloj. Tiel plenumiĝas la franca dirmaniero „ekstremoj tuŝas unu la alian”. Tiamaniere funkciulo de ekstremdekstra partio disponigas ŝtatan propraĵon por montri ideologian propagandon favore al unu el la plej krimaj reĝimoj, kiuj iam ekzistis en la mondo.
#001655
Interesa apudinformo: la sama amiko de nord-koreaj cirkonstancoj komence de julio malpermesis uzi la saman ejon por reprezentantoj de la Eŭropa Parlamento. Ili volis honori grupon, kiu interparolante kaj malkonstruante antaŭjuĝojn provas solvi la lingvan kaj etnan problemaron de karintiaj slovenoj.
#001656
Tial la vicprezidanto de la Eŭropa Parlamento, Miguel Angel Martinez, ne ricevis permeson atribui la Eŭropan Civitanan Premion al grupo, kiu forlasis la malbonan karintian tradicion de nacisocialismo.
#001657
Finiĝas la 30a jaro de nia magazino. Kiel mi skribis ĉi-loke antaŭ unu jaro, ni ne intencis pompe festi tiun jubileon. Tamen estas, eĉ se modesta, sukceso por ni atingi ĝin. Kaj ni povas konstati, ke ankaŭ tiu ĉi jaro estis interesa laŭ multaj aspektoj. Karakterizis ĝin gravaj temoj, ekzemple militoj en Afganio kaj Irako, krizoj de energio kaj financoj, Irano, klimato kaj nova usona prezidanto. Okaze de la jubileo mi foliumis la unuan jarkolekton, tiun de 1980, kaj iom miris: en ĝi ni traktis grandparte samajn temojn, kiel 30 jarojn poste.
#001658
Ni havis artikol-serion pri Afganio, kiun tiam provis konkeri la sovetia armeo. Kiel konate, Sovetio fiaskis kaj devis retiri siajn trupojn – ĉu same devos fari la nuna alianco sub gvido de Usono, kiu invadis la landon? Ankaŭ pri Irano ni raportis plurfoje, post la sukceso de la islama revolucio. Okcidentaj registaroj timis, ke ties ideoj disvastiĝos al aliaj islamaj landoj. Ankaŭ hodiaŭ ili timas Iranon, nun pro la eblo, ke la lando ekhavos atombombon. Kiel najbara Pakistano, kiu ankaŭ en 1980 estis temo pro diversaj perturboj. Diference tamen Irako tiam ne estis en la fokuso de intereso, kiel nun.
#001659
En Usono en 1980 elektiĝis nova prezidanto, Ronald Reagan. Li ne ricevis la pacpremion de Nobel, kvankam dum sia dua oficperiodo li multon faris por mildigi la tiaman malvarman militon inter Sovetio kaj Usono. Ankaŭ ĉi-jare en Usono ekregis nova prezidanto, kiu tuj ricevis la Nobel-premion, ne pro meritoj, sed nur pro mitoj, ne pro faroj, sed pro vortoj, kiel diras kritikantoj. Ni esperu, ke la faroj sekvos dum la venonta jaro. Ĉion bonan por 2010 al vi ĉiuj!
#001661
Antaŭ la fino de la jaro svisaj civitanoj estos decidintaj pri eventuala aldono de unusola frazo al la konstitucio: „Estas malpermesite konstrui minaretojn.”
#001662
Rekta demokratio estas karakterizaĵo de Svislando, sed ĝia vera funkciado estas malpli konata. Por pli bone kompreni la aferon, indas konscii du aspektojn. Unue, la konstitucio povas esti ŝanĝita nur pere de referendumo (kontraste al multaj aliaj eŭropaj landoj). Due, civitanoj mem povas rekte proponi ŝanĝojn, se ili kolektas skriban subtenon de 100 000 civitanoj (en lando kun entute ĉirkaŭ kvin milionoj da civitanoj). Pro tio civitanoj povas mem decidi pri sia konstitucio.
#001663
Dum la somero de 2009 pli ol 100 000 civitanoj subtenis proponon malpermesi konstruadon de minaretoj. La registaro kaj la parlamento rapide deklaris sian malaprobon, sed ne povis eviti referendumon. Por tion preventi, la aŭtoritatoj estus devintaj montri, ke la proponita teksto lezas internacian juron. Tion ili ne montris.
#001664
Tiuj konstituciaj proponoj (nomataj „iniciativoj”) ofte venas ne de simplaj civitanoj. Kutime politikaj partioj, gravaj asocioj aŭ sindikatoj iniciatas tiajn klopodojn. Membroj de la Svisa Popolpartio (naciista kaj konservativa) proponis la iniciativon kontraŭ minaretoj. Tiu ĉi partio antaŭ nelonge floris, oponante la Eŭropan Union kaj eksterlandajn enmigrintojn. Krom tio ĝi estigas malamikajn sintenojn kontraŭ islamanoj, malgraŭ ilia relative bona integriĝo en la lando.
#001665
Islamanoj nombras iom pli ol 300 000 en Svislando (el 7,5 milionoj da loĝantoj: granda nombro da loĝantoj fakte ne estas civitanoj). Ili ne formas unuecan komunumon, pro siaj tre diversaj devenoj, lingvoj kaj kutimoj. Plejparte ili devenas el Balkanio kaj ne observas tre striktan islaman „reĝimon”.
#001666
Nuntempe ekzistas nur kvar minaretoj en Svislando kaj nur unu nova estas proponata. Aldonendas, ke ĉiuj tiuj minaretoj estas silentaj (neniu muezino alvokas homojn). Tamen klaras, ke la demando pri minaretoj ne gravas en Svislando kaj ke la naciistoj trovis tie bonan okazon varbi pri siaj temoj.
#001667
Nuntempe demandoj pri integriĝo de islamanoj ofte aperas en eŭropaj landoj. Sed nur en Svislando eblas tiel simple rekte peti konstitucian malpermeson konstrui novajn minaretojn. Plue eblas imagi, ke aliaj similaj proponoj sekvos tiun ĉi iniciativon.
#001668
Oponantoj de la iniciativo opinias, ke minaretoj estas nuraj arkitekturaj ornamaĵoj. Kontraŭe, subtenantoj de la malpermesa propono certas, ke tiaj konstruaĵoj estas iloj por invadi kristanajn landojn. Diskutoj preskaŭ ne plu eblas pri tiuj malsamaj vidpunktoj.
#001669
Formala religia libereco ne estus endanĝerigita pro la malpermeso, sed restas la problemo, ke nur unu religio alfrontus malpermeson de siaj konstruaĵoj. Aldone, tiaj religiaj demandoj kutime estas decidataj de la kantonoj (provincoj de Svislando) en tiu ĉi plurreligia lando. Do la propono, se akceptita, donus novan kompetenton al la nacia federala ŝtato kontraste al malnovaj tradicioj.
#001670
Kompreneble indas debati religiajn temojn. Tamen restas la ĉefa impreso, ke demagogia partio provas uzi demokration por firmigi ksenofobion. Krom tio, la proponantoj pretigis ege provokemajn afiŝojn, nurajn karikaturojn de islamo. Kiam oni montras tiujn afiŝojn en islamaj landoj, malfacilas klarigi, ke tio estas parto de normala demokratia diskuto.
#001671
Ankoraŭ precizigendas, ĉu tiuj afiŝoj estos malpermesitaj en kelkaj urboj. Kompreneble sekvis diskuto en ĵurnaloj pri la libereco sin esprimi. Ĉiaokaze, se la propono estos akceptita, Svislando estos la sola okcidenta lando, kiu malpermesas minaretojn. Malfacilos al la svisa registaro tion komprenigi al eksterlando. Sekvos eble problemoj por la svisa komerco.
#001672
La rolo de religioj en la socio estas taŭga demando. Sed la riskoj, kiuj prezentiĝas pro politikaj diskutoj tiaj, povas esti grandaj por la bildo kaj sekureco de Svislando. Tiuj, kiuj deziras alfronti islamajn movadojn, nun faris unuan paŝon en tiu direkto.
#001673
Espereble ne sekvos perfortaj reagoj. Svislandaj civitanoj kutimas rifuzi tiajn ekstremajn proponojn, kaj estus malpezigo por la instancoj, se ĉio tiel finiĝos. Larĝaj rajtoj estas granda riĉeco en demokratio, sed ili povas esti misuzataj de provokistoj dezirantaj starigi homon kontraŭ homo.
#001674