Ĉi sube vi trovos la indekson pri la jaro 2002. Alklakante la maldekstrajn ligilojn en la indekso, vi atingos la koncernan artikolon en „plata” formo, sen fotoj; alklakante la dekstrajn ligilojn vi atingos la artikolon en la PDF-forma numero, kun fotoj.
#000000
Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2002 en la dosierformo PDF.
#000001
Behrouz SOROUSHIAN: Ĉu fino de la atomepoko? (2002/09, p. 14)
Vladimir LEMELEV: SANO: Mikroboj provokas neinfektajn malsanojn ŝanĝiĝi al infektaj (2002/01, p. 16)
#000014
Jen antaŭ ni ankoraŭ du libr'o'j de Gudrun Pausewang, traduk'it'a'j el la german'a kaj el'don'it'a'j de Nor'a Caragea. Malgraŭ tio ke la tem'o'j de la libr'o'j est'as tut'e divers'a'j, en mi'a percept'o ili facil'e unu'iĝ'as sub unu ĝeneral'a demand'o pri la esenc'o de hom'a ekzist'o. Viv'i plu: kial? kiel?
#000018
Kial iu'j mal'jun'ul'o'j grumbl'as kaj trud'as si'n al pli jun'a'j, postul'ant'e zorg'o'j'n aŭ ted'ant'e per si'a'j konsil'o'j? Aŭ indiferent'as kaj apati'as? Kaj eĉ al'vok'as mort'o'n kaj mort'as, est'ant'e ankoraŭ viv'kapabl'a'j fizik'e?
#000019
Tio ne est'as demand'o'j por infan'o'j, al kiu'j est'as adres'it'a la libr'o La av'o en la ĉar'et'o. Sed antaŭ ol tiu'j demand'o'j pov'as ven'i al ili'a'j kap'o'j, la jun'a'j leg'ant'o'j jam ricev'as respond'o'n el tiu ĉi simpl'a rakont'o, preskaŭ fabel'form'a: sent'i si'n bezon'at'a al ali'a'j kaj kapabl'a lern'i i'o'n nov'a'n – jen est'as font'o'j por plu viv'i. Re'trov'o de tiu'j font'o'j de'nov'e far'as la hom'o'n viv'em'a kaj feliĉ'a.
#000020
„Kial plu viv'i?” demand'as si'n kripl'a mal'fort'a av'o, sufer'ant'a pro fizik'a'j dolor'o'j. „Mi sat'iĝ'is je ĉio ... Ĉu mi ne spert'is ĉio'n, kio'n oni pov'as spert'i?” (p. 10). Kaj li elekt'as si'n'mort'ig'o'n.
#000021
Sur'voj'e al si'a mort'ig'ej'o – la mont'o'pint'o kun grand'a abism'o – li renkont'as divers'a'j'n hom'o'j'n, kiu'j ne mult'e interes'iĝ'as pri li'a san'stat'o, sed bezon'as li'a'n saĝ'ec'o'n, spert'o'n, kapabl'o'j'n – kaj post ĉiu tiu renkont'o aper'as kvazaŭ nov'a hok'et'o, kroĉ'ant'a la av'o'n al la viv'o. Nun klar'as, kial plu viv'i: por konsil'i al Astedia pri tio, kiel pli'bon'gust'ig'i fromaĝ'o'j'n; por kant'i la tri'a'n voĉ'o'n en la kant'o de la du paŝt'ist'o'j kaj gitar'lud'i kun Ruf'in'o; por prognoz'i veter'o'n al Antonio kaj trink'i kun li glas'et'o'n da most'o; por „pov'i help'i al mult'a'j mal'san'ul'o'j”, sed ne nur al la infan'et'o de Rosalina; por iĝ'i bapt'o'patr'o de la unu'a infan'o de Izabel'a kaj Izidor'o; kaj por ... por ... ĉes'ig'i plor'eg'o'n de si'a propr'a nep'o Pepito, tiu si'n'don'a, kuraĝ'a knab'et'o, kiu, streĉ'ant'e last'a'j'n infan'a'j'n fort'o'j'n, tren'is tra ŝton'o'j kaj rok'o'j la ĉar'et'o'n kun la av'o al la abism'o.
#000022
Kar'a Pepito, la sam'aĝ'ul'o de la leg'ant'o! Vi'a rol'o est'is la plej grav'a. Vi donac'is al la av'o la bel'eg'a'n viv'plen'a'n „promen'ad'o'n”, kiu re'demonstr'is al li bon'kor'ec'o'n de la hom'o'j kaj bel'ec'o'n de la natur'o. En kurt'a'j ripoz'paŭz'o'j dum la pen'eg'a grimp'ad'o vi sen'trud'e montr'is al la av'o – kiu ŝajn'is est'i tut'e indiferent'a – kiel skrib'i kelk'a'j'n „hazard'a'j'n” liter'o'j'n, kaj ĉe la mont'o'pint'o li subit'e trov'is si'n kapabl'a skrib'i si'a'n propr'a'n nom'o'n – kaj „ek'sent'is em'o'n pri leg'ad'o”. Kaj per vi'a obe'em'o, pen'ad'o, toler'em'o, persist'o vi pruv'is vi'a'n am'o'n al la hom'o fizik'e mal'fort'a, sed tre kar'a kaj bezon'at'a unu'a'vic'e por vi mem ... Vi venk'is en tiu danĝer'a lud'o.
#000023
„Do, bon'e, – la av'o dir'as, – vi ig'as mi'n ced'i ... Ni prokrast'u la afer'o'n pri ĉi tie ĝis post la bapt'o'fest'o de la infan'o de Izabel'a kaj Izidor'o. Aŭ ĝis pli post'e. Se en'tut'e.” (p. 61)
#000024
Kaj jen – kun ĝoj'kri'o Pepito ĉirkaŭ'brak'is si'a'n av'o'n, sur'salt'is la ĉar'et'o'n kaj kaŭr'iĝ'is mal'antaŭ li, dum'e ili jam rul'iĝ'is mal'supr'e'n laŭ la dekliv'o ... „Tamen valor'as ankoraŭ! – la av'o trumpet'is. – Holadihoooooooo!” (p. 62)
#000025
„Kial viv'i plu?” est'as demand'o, kiam ŝajn'as, ke ĉio jam est'as tra'spert'it'a. „Kiel viv'i plu?” est'as demand'o, kiu bon'ven'as laŭ'ebl'e pli fru'e. Sed prefer'ind'as, se jam en infan'ec'o est'us renkont'it'a neces'a libr'o, en'hav'ant'a la respond'o'n.
#000027
Kuniberto (Kuniberto kaj Kilevamba) ne renkont'is tia'spec'a'n libr'o'n en si'a infan'ec'o, kaj tial li ne sci'is, ke se vi hav'as rev'o'n, vi dev'as ĝi'n real'ig'i. Kiam Kuniberto est'is et'a knab'o, li dezir'is est'i pilot'o, sed kiam li plen'kresk'is, li iĝ'is vend'ist'o de paper'aĵ'o'j. Sed la sort'o'n ne ebl'as evit'i – se, kompren'ebl'e, ne rifuz'i ĝi'n tut'konsci'e. La plen'aĝ'a Kuniberto renkont'as ne la libr'o'n, sed viv'a'n jun'ul'in'o'n Kilevamba, kiu sci'as tut'e cert'e, ke li pov'as iĝ'i pilot'o. Eĉ pli – li pov'as iĝ'i hom'help'ant'o, kaj li'a viv'o plen'iĝ'os je tut'e ali'a'j valor'o'j.
#000028
Antaŭ la renkont'iĝ'o kun Kilevamba „io tia tut'e ne interes'is li'n” (p. 10). Sed ŝi, kun si'a cel'it'ec'o, cert'ec'o kaj simpl'a, klar'a logik'o, kiu'n pov'as sen'dub'e akcept'i nur infan'o'j aŭ pur'anim'a'j plen'aĝ'ul'o'j, ŝi kvazaŭ mal'kovr'is al Kuniberto li'n mem: „Vi est'as tiel simpati'a hom'o, sed vi kondut'as kvazaŭ ne ekzist'us io pli grav'a, ol vi'a'j paper'aĵ'o'j kaj vi'a'j poŝt'mark'o'j!”
#000029
Tamen plej grav'a'j est'as la hom'o'j. „Kaj mi dir'u i'o'n al vi: Vi pov'as est'i bon'eg'a help'ant'o por la hom'o'j! – Sed mi ja ne est'as kurac'ist'o, – mir'ig'it'e dir'is Kuniberto. – Ĉiu pov'as est'i hom'help'ant'o!, – Kilevamba dir'is” (p. 10). Kaj tio renvers'is la trankvil'a'n kaj monoton'a'n viv'o'n de Kuniberto. Hejm'e'n'ven'int'e li fal'ig'is si'n sur seĝ'o'n kaj tiel profund'e en'pens'iĝ'is, ke li forges'is en'lit'iĝ'i vesper'e. Dum la tut'a nokt'o li rest'is sid'ant'a kaj medit'is. La sekv'ant'a'n maten'o'n li skrib'is sur grand'a'n blank'a'n paper'o'n: Hodiaŭ Mi'a Vend'ej'o Rest'as Ferm'it'a (p. 12). Do, li iĝ'is hom'help'ant'o.
#000030
Ek'kred'i si'n mem al Kuniberto help'is la am'o, la am'o vek'is en li fort'o'j'n kaj kuraĝ'o'n. Li sekv'as la ekzempl'o'n de la jun'a Kilevamba, kiu ne kon'as dub'o'j'n aŭ hezit'o'j'n, kiu prefer'as pere'i, ol perfid'i si'a'n rev'o'n, si'a'n liber'vol'e elekt'it'a'n dev'o'n est'i hom'help'ant'o – kurac'i, manĝ'ig'i, pri'zorg'i, sav'fleg'i la mort'ant'o'j'n. Kuniberto kaj Kilevamba kun'e est'as ne'venk'ebl'a fort'o – ili sav'as de la mal'sat'mort'o loĝ'ant'ar'o'n de la tut'a insul'o!
#000031
La libr'o est'as interes'a por infan'o'j – ja ĝi est'as verk'it'a en la aventur'a ĝenr'o, la event'o'j evolu'as rapid'e, la intrig'o est'as atent'o'kapt'a.
#000033
La libr'o est'as sci'don'a el etn'a kaj geografi'a vid'punkt'o'j (ni jam renkont'is tiu'n valor'a'n trajt'o'n de la libr'o'j de Gudrun Pausewang, leg'int'e la libr'o'n La infan'o'j en la arb'o'j). Ebl'e, kelk'lok'e mank'as glos'o'j. Ver'ŝajn'e, ne ĉiu'j infan'o'j sci'as, kio est'as karob'o aŭ polp'o (p. 67). Tamen ial en la apud'a'j lini'o'j ven'as klar'ig'o pri mang'a kompot'o: „Mang'o'j est'as grand'a'j flav'a'j suk'o'plen'a'j frukt'o'j, kiu'j kresk'as sur arb'o'j”. En la sam'a manĝ'o'pri'skrib'o ĉe'est'as ankaŭ sen'koment'a orikterop'a ŝink'o, sed pri la best'o'j iom post'e (p. 88) oni trov'as ne nur detal'a'n pri'skrib'o'n, sed ankaŭ la natur'ec'a'n bild'o'n (p. 89).
#000034
La libr'o en'hav'as 20 plen'paĝ'a'j'n ilustr'aĵ'o'j'n de Friedrich Kohlsaat – preciz'a'j'n, klar'a'j'n, invit'ant'a'j'n plu leg'i por ek'sci'i, kio do okaz'as ĉe ĉiu bild'o. Ju pli vi „en'viv'iĝ'as” en la intrig'o'n, des pli vi harmoni'iĝ'as kun la ilustr'aĵ'o'j – jen amuz'a'j, jen klar'ig'a'j, jen kler'ig'a'j.
#000035
Fin'e, la libr'o est'as traduk'it'a de Nor'a Caragea al bon'a, simpl'a, ĝust'a Esperant'o, preskaŭ sen'riproĉ'a. Tamen, por menci'i i'o'n, ni not'u kelk'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aĵ'o'j'n. Ekzempl'e, laŭ PV la verb'o labor'i est'as ne'transitiv'a, do, la fraz'o „Tie oni pov'os labor'i i'o'n saĝ'a'n” (p. 65) est'as erar'a. Se parol'i pri semantik'o, kiel kompren'i la vort'o'n lok'o en la fraz'o „De supr'e ili pov'is vid'i preciz'e, ke ekzist'as mal'mult'a'j lok'o'j en Vajvatio. Sed ĉirkaŭ ĉiu vilaĝ'o ekzist'as mult'a'j kamp'o'j kaj ĝarden'o'j” (p. 63). Ver'ŝajn'e, loĝ'lok'o'j, ĉu?
#000036
Konklud'e, ni dank'u al Nor'a Caragea, ke ŝi ven'ig'is en literatur'a'n Esperant'uj'o'n la interes'a'n german'a'n verk'ist'in'o'n Gudrun Pausewang, kiu bon'e eduk'as kaj kler'ig'as ni'a'j'n infan'o'j'n, rakont'ant'e al ili, ke en la mond'o viv'as hom'o'j de divers'a'j ras'o'j kaj kultur'o'j, aĝ'o'j kaj kler'o'j, ke la mond'o est'as vari'a, problem'a kaj bon'plen'a kaj ke ĉiu pov'as trov'i en ĝi si'a'n ind'a'n lok'o'n.
#000037
Por mend'i la recenz'it'a'n libr'o'n, vizit'u ni'a'n
#000040
Evident'e, la aŭtor'o Günther Grass kon'as ek'de si'a infan'aĝ'o german'o'j'n, pol'o'j'n, kaŝub'o'j'n, hom'o'j'n kaj lok'o'j'n ident'a'j'n aŭ simil'a'j'n al tiu'j en la libr'o La lad'a tambur'et'o. La verk'o la unu'a'n foj'o'n aper'is en la jar'o 1959, oni trakt'is ĝi'n mult'e kaj divers'e, kun kresk'ant'a entuziasm'o.
#000041
Oskar'o, mal'grand'eg'ul'o kun ĝib'o, kiu'n Oskar'o mem taks'as alt'e kaj kiu, ceter'e, laŭ li'a asert'o, pov'as ĝu'ig'i vir'in'o'j'n, nun ne pov'as ir'i i'e'n ajn; nun – kiam la histori'o est'as rakont'at'a de la aŭtor'o kaj de Oskar'o mem – li est'as gard'at'a en mal'san'ul'ej'o. Komenc'e ni, leg'ant'o'j, pov'as supoz'i, ke tio okaz'as pro mens'a'j kial'o'j, pro li'a frenez'ec'o, sed ĉe la fin'o de la libr'o oni ek'sci'as, ke Oskar'o tie ... evit'as pun'o'n pro murd'o far'it'a de iu ali'a – pri kiu murd'o oni, tamen, akuz'ad'is li'n, Oskar'o'n.
#000042
La patr'in'o de Oskar'o – Agnesa – koncip'iĝ'is inter pli ol ne'kutim'a'j kondiĉ'o'j. En oktobr'o 1899 fajr'o-pasi'ul'o Jozefo Koljaĉek (pli kaŝubece: Koljaiĉek) brul'ig'is seg'ej'o'n. Fuĝ'ant'e de ĝendarm'o'j, li trov'is sur ter'pom'kamp'o la jun'ul'in'o'n Anna Bronski kaj ... li kaŝ'is si'n sub la kvar jup'o'j de tiu kaŝubino. Li gener'is Agnesan, si'a'n fil'in'o'n, supoz'ebl'e tiam. La du ge'jun'ul'o'j, Anna kaj Jozefo, fuĝ'is plu kun'e. Jozefo Koljaĉek, tim'ant'e arest'o'n, ŝanĝ'is si'a'n nom'o'n je Vranka, kaj li edz'in'ig'is Annan. Jozefo Koljaĉek, ali'e Vranka, iom post'e, suspekt'at'e, dev'is fuĝ'i plu, de sur ŝip'o (je viv'risk'e long'a naĝ'ad'o sub'akv'a) ĝis bord'o kaj „replu” ĝis Amerik'o ...
#000043
La plen'kresk'int'a Agnesa en 1918, fleg'ant'e li'n, inter'kon'at'iĝ'is kaj ge'edz'iĝ'is kun german'o Alfred'o Matzerath. Agnesa ja est'is hav'int'a kaj hav'ont'a i'a'n rilat'o'n kun ali'a jun'ul'o kaj parenc'o, Johano Bronski. Tra la jar'o'j tiu'j du vir'o'j – el kiu'j unu far'iĝ'is fianĉ'o kaj edz'o kaj la ali'a: nur atest'ant'o ĉe la ge'edz'iĝ'o – rest'ad'is proksim'e al kaj en tre intim'a rilat'o kun Agnesa, kio help'as kompren'i, ke Oskar'o nom'as la du vir'o'j'n tra la libr'o si'a'j „probabl'a'j patr'o'j”.
#000044
La damaĝ'o'j, ŝok'o'j, surpriz'o'j, kaŭz'at'a'j de li, kresk'ad'as, pli'grav'iĝ'ad'as. En la ĉapitr'o Vitr'o vitr'o vitr'et'o li indign'ig'is si'a'n instru'ist'in'o'n, en la ĉapitr'o La kant'o aŭd'iĝ'ant'a for de la prizon'tru'o li frakas'as fenestr'o'j'n de promen'hal'o de teatr'o, kaj en la gazet'ar'o li pov'as post'e leg'i pri mirakl'o'j ne'imag'ebl'a'j. En la ĉapitr'o Montr'o'fenestr'o'j li, star'ant'a ne'vid'at'e, produkt'as tru'o'n en montr'o'fenestr'o de juvel'ej'o, ĝust'e tiom vast'a'n, ke man'o de la tiu'moment'e antaŭ'star'ant'a probabl'a patr'o Johano Bronski pov'as en'ŝov'iĝ'i, kaj Johano sukces'as ... ŝtel'i valor'a'n kolier'o'n, donac'ot'a'n al la patr'in'o de Oskar'o. Ali'a'n foj'o'n, kiam dum prezent'ad'o de la Vag'ant'a holand'an'o sol'ist'in'o kri-kant'is sen sukces'i laŭ oskar'a koncept'o, help'em'a kri'o de Oskar'o frakas'is la reflektor'o'n kaj mal'lum'ig'is la teatr'a'n salon'o'n.
#000047
La patr'in'o nom'as Oskar'o'n kelk'foj'e (probabl'e nur por favor'i kaj mal'pli-koler'ig'i iel Jozefon Matzerah) Kruc'o port'end'a, sed ebl'e pli oft'e, precip'e kiam Krist'nask'o proksim'iĝ'as, „ŝerc'e” aŭ „mal'gaj'e”, ankaŭ Mal'grand'a fingr'ul'o aŭ Mi'a et'a Fingr'ul'o. Oskar'o, tamen, oft'e sent'as si'n izol'it'a, kiel iu, kiu front'as kaj percept'as la hom'a'n mond'o'n unu'ec'e mal'amik'a aŭ almenaŭ fremd'a. Tamen li ne tut'e ferm'iĝ'as anim'e, li rest'as sci'vol'a, li serĉ'as kaj, ŝajn'e, iam trov'as propr'a'j'n al si, special'a'j'n manier'o'j'n spegul'i kaj kontakt'i la ekster'a'n mond'o'n. Li en la unu'a'j jar'o'j, sed ankaŭ post'e, ne simpl'e tambur'ad'as, ne simpl'e son'ig'as si'a'n tambur'et'o'n, kiel ali'a'j tambur'ant'o'j tio'n far'as; li'a tambur'ad'o prezent'as okaz'o'j'n kaj event'o'j'n histori'a'j'n, ĝi prezent'as li'a'n histori'o'n, li'a'j'n impres'o'j'n, kun ĉiu'j, ĉiu'sens'a'j re'memor'o'j: li kapabl'as pri'tambur'i kolor'o'j'n, relief'o'n, mov'iĝ'o'n ... Kiam post jar'dek'o'j li est'as fleg'at'a en la nerv'o'mal'san'ul'ej'o, li'a fleg'ant'o, iel kompar'ebl'a al li, re'pri'verk'as li'a'j'n histori'o'j'n brod'e.
#000048
Laŭ la interpret'o de Agnesa, la oskar'a'n mal'san'o'n de ne'kresk'ad'o kaŭz'is ne nur ia hazard'a kaj ne'antaŭ'vid'ebl'a fal'o, sed ja la sen'atent'o de la patr'o.
#000049
En la lern'ej'o la instru'ist'in'o hipokrit'e prov'is ŝajn'ig'i, ke la tambur'ad'o de Oskar'o plaĉ'as al ŝi, sed tuj post'e ŝi vol'is la lad'a'n instrument'o'n „dorm'ig'i en ŝrank'o”. Protest'a kri'ad'o de Oskar'o romp'is ŝi'a'j'n okul'vitr'o'j'n kaj la fenestr'o'j'n de la klas'ĉambr'o. Kompren'ebl'a sekv'o: Oskar'o ne plu pov'is vizit'ad'i lern'ej'o'n, li komenc'is ĉerp'ad'i kon'o'j'n de najbar'o'j (kiel la ebri'em'a muzik'ist'o Klepp) kaj de la dung'it'a fraŭl'in'o Gretinjo Scheffer, amik'in'o de la patr'in'o. Kiel Oskar'o rilat'is al si'a stat'o ekster'lern'ej'a? „Maĉ'ant'e mal'fort'a'n ĵaluz'o'n, Oskar'o vid'is dum kelk'a temp'o la sam'aĝ'ul'o'j'n kun tornistr'o'j, ĉe kiu'j balanc'iĝ'is fier'eg'e spong'o'j kaj viŝ'tuk'o'j por la ardez'a'j tabul'o'j. Kaj li tamen ne memor'as, ke iam ajn en li'a kap'o est'is ĝerm'int'a ekzempl'e tia pens'o: ... Vi dev'us far'i la (!) bon'a'n mien'o'n por tiu lern'ej'a lud'o”
#000050
Agnesa, la patr'in'o de Oskar'o, kaj la amik'in'o Gretinjo Scheffer, kiu'j'n nun okup'as edz'o kaj trik'ad'o, respektiv'e, iam antaŭ'e kolekt'ad'is kaj leg'ad'is interes'a'j'n libr'o'j'n. Part'o de la iam'a kolekt'aĵ'o dis'kuŝ'as en la hejm'o de Gretinjo. Oskar'o trov'as inter la libr'o'j de Gretinjo Schiffer, kvazaŭ hazard'e, du libr'o'j'n, influ'ont'a'j'n li'a'n viv'o'n: la libr'o'n Rasputin kaj vir'in'o'j kaj i'o'n de „Goethe pri elekt'a'j afin'ec'o'j”.
#000051
Gretinjo Scheffer, amik'in'o de Agnesa (la oskar'a patr'in'o), instru'as leg'ad'o'n al Oskar'o uz'ant'e la libr'o'n unu'e menci'it'a'n, kiu ja elokvent'e kaj efekt'e prezent'as manovr'o'j'n, truk'o'j'n, vir'in'ĉas'ad'o'n kaj orgi'o'j'n Rasputinajn, kiu'j mult'foj'e vigl'ig'as Gretinjon kaj la ĉe'est'ant'a'n patr'in'o'n de Oskar'o, Agnesan. Li mem, ŝajn'e, kompren'as neni'o'n el la erotik'a en'hav'o kaj eĉ liter'o'j'n li al'propr'ig'ad'as mal'rapid'e, almenaŭ li sukces'as tio'n kred'ig'i al Agnesa kaj Gretinjo. La real'o diferenc'as de la supoz'o'j: Oskar'o, kiu el'ŝir'as paĝ'o'n-post-paĝ'o du'on'o'n de la libr'o, kler'iĝ'as laŭ ĉi tiu libr'o pri sekret'o'j de la vir'in'a anim'o, pri dev'o trakt'i vir'in'o'j'n pacienc'e kaj pri post'kulis'a'j manovr'o'j en la car'a medi'o. „Ne est'is simpl'e ek'lern'i leg'ad'o'n kaj ŝajn'ig'i si'n mal'kapabl'a sam'temp'e. Tio kaŭz'os al mi pli grand'a'n pen'o'n ol ŝajn'ig'i infan'o dum jar'o'j” interpret'as ĉio'n ĉi la hero'o mem.
#000052
Printemp'e de la jar'o 1934a la patr'in'o konduk'as Oskar'o'n en cirk'o'n. Fuĝ'int'e de si'a societ'o, inter loĝ'o'ĉar'o'j li renkont'is la preskaŭ 53-jar'a'n mal'grand'eg'ul'o'n, sinjor'o'n Bebra, ĉes'int'a'n kresk'i, mal'avantaĝ'e, nur en si'a dek'a viv'o'jar'o, do ne tiom fru'e, kiel Oskar'o. Bebra est'us pret'a tuj dung'i Oskar'o'n por la cirk'o. „Vid'u, sinjor'o Bebra, mi prefer'as sid'i inter spekt'ant'o'j, mi prefer'as ke tiu mal'grand'a art'o flor'u sekret'e, mal'proksim'e de aplaŭd'o, mi est'as tamen la last'a, kiu por vi'a'j prezent'ad'o'j avar'us la aplaŭd'o'n” li dir'as, ĝentil'e rifuz'ant'e, ĉi-foj'e, la propon'o'n kun'labor'i.
#000054
La patr'in'o pendol'as inter rendevu'o'j kun Johano Bronski kaj la preĝ'ej'o. Oskar'o rimark'as, ke gips'a Jesuo super'altar'a est'as simil'e mal'grand'a kiel li, kun simil'a pis'tub'et'o, kaj li ek'intenc'as ced'i si'a'n tambur'o'n al Jesuo. Ebl'e, ankaŭ tiu gips'ul'o sukces'os tambur'i. La prov'o fin'iĝ'as je skandal'a mal'kaŝ'iĝ'o.
#000055
Ni pov'as leg'i, ke „laŭ dezir'o de Matzerath”, kiu diferenc'e de la oskar'a katolik'a patr'in'o – est'is protest'ant'o, en la Sankt'a Vendred'o la vend'ej'o dev'is ferm'iĝ'i. Agnesa (la pa'nj'o de Oskar'o), kun Jozefo Matzerath, Johano Bronski kaj Oskar'o promen'is sur mole'o'n. Tie ili kon'at'iĝ'is kun stiv'ist'o, pren'ant'a angil'o'j'n el el'mar'ig'it'a kap'eg'o de ĉeval'a kadavr'o. La oskar'a pa'nj'o rigard'is mal'volont'e la angil'o'j'n, mort'barakt'ant'a'j'n en sal'o por rapid'e kaj bon'e sen'suk'iĝ'i. Matzerath pens'is, ke tia'n sort'o'n angil'o'j, kiu'j mem mal'pli'mult'ig'as hom'a'j'n kadavr'o'j'n post'batal'e, ja merit'as. Oskar'o, por karakteriz'i angil'o'j'n, rakont'as ankaŭ post'a'n hospital'a'n histori'o'n pri vir'in'o, kiu vol'is (ja ali'temp'e, ebl'e, jar'dek'o'j'n post ĉi tiu mar'bord'a promen'o de la Oskar-op'o) seks'e kontent'ig'i si'n per viv'ant'a angil'o, sed pro akcident'a vund'iĝ'o, kun la rezult'o perd'i si'a'n fekund'ec'o'n. Dum la tag'o pli fru'a, ĉe la mole'o, ven'is la moment'o, kiam la patr'in'o de Oskar'o el'vom'is si'a'n maten'manĝ'o'n kun ov'o kaj ŝink'o. Johano Bronski help'em'e for'konduk'is ŝi'n de la lok'o kun la angil'o'j. Dum li met'is si'a'n man'o'n al ŝi'a dekolt'aĵ'o, ŝi ten'is si'a'n man'o'n en la poŝ'o de li, ekster la vid'o'kamp'o de Jozefo Matzerath.
#000056
Malgraŭ la mal'prefer'o de Agnesa, Matzerath aĉet'is (nepr'e mal'mult'e-kost'a'j'n) angil'o'j'n kaj hejm'e li kuir-majstr'e ig'is ili'n tag'manĝ'o – li trud'is la angil'aĵ'o'n ankaŭ al la naŭz'iĝ'em'a Agnesa. Per tio komenc'iĝ'as mal'long'a period'o, kiam Agnesa, strang'e, malgraŭ'dezir'e manĝ'as fiŝajhojn pli kaj pli oft'e kaj mult'e (angil'o'j'n naĝ'ant'a'j'n en „maj'a buter'o”, haring'o'j'n frit'it'a'j'n en ole'o). Matzerah supoz'as graved'ec'o'n. „Ne grav'as, kies infan'o ĝi est'us” li dir'as al Agnesa. Ŝi manĝ'ad'as plu, pli kaj pli da fiŝ'aĵ'o'j, ĝis fin'e ŝi – mort'as. „Ŝi'a'j organ'o'j klar'e re'memor'is kun dolor'o la sankt'vendred'a'n promen'o'n kaj angor'ant'e, ke tia promen'o ripet'iĝ'os, ili murd'is mi'a'n pa'nj'o'n, kiu ced'is al la vol'o de la organ'o'j” – esprim'as si'n Grass per esperant'a'j vort'o'j de Chmielik.
#000057
Post la en'tomb'ig'o, trink'ant'e brand'o'n, la famili'an'o'j kaj gast'o'j lud'as kart'o'j'n. La av'in'o en'las'is Oskar'o'n sub si'a'j'n kvar jup'o'j'n, kie'n est'is fuĝ'int'a iam ankaŭ la seg'ej-brul'ig'int'a av'o.
#000058
En 1938 oni ferm'is la lim'o'j'n inter Pollando kaj la Gdansk'a Liber'a Ŝtat'o. Oskar'o amik'iĝ'as kun la sen'labor'a Herbert'o. Ili dum mal'long'a temp'o kun'labor'as: Oskar'o romp'as kant'e montr'o'fenestr'o'j'n, Herbert'o ŝtel'as. Tio ne daŭr'as long'e. Jen, Herbert'o far'iĝ'is gard'ist'o en la Muze'o de Navig'ad'o, kie li pas'ig'ad'as long'a'j'n tag'o'j'n, oft'e sol'a. En la muze'o est'is gard'at'a la admir'ind'a skulpt'o'figur'o de Niba: sur tiu korp'o oni trov'is la am'soif'a'n Herbert'o'n mort'int'a.
#000059
Muzik'ist'o Meyn bel'eg'e trumpet'is, li hav'is kvar kat'o'j'n, kiu'j'n post'e iam li bat'mort'ig'is; en la du'dek'a'j jar'o'j li pag'ad'is membr'o'kotiz'o'n al komun'ist'a jun'ul'ar'a grup'o, kaj en la pli pri'parol'at'a temp'o li iĝ'is SA-soldat'o. Horloĝ'ist'o najbar'a denunc'is ĉi tiu'n SA-vir'o'n pri kat'mor'tig'ad'o. Kvankam muzik'ist'o Meyn est'is, kun ali'a'j, met'int'a fajr'o'n sub sinagog'o'n, kaj li (ja laŭd'ind'e laŭ polic'a vid'punkt'o, leg'ant'o'j pov'as supoz'i) est'int'is aktiv'a, kiam „oni detru'is kelk'a'j'n elekt'it'a'j'n vend'ej'o'j'n”, pro li'a pri-kat'a pek'o oni for'strek'is li'a'n nom'o'n el la nom'list'o de la rajd'ist'ar'o de SA.
#000060
Ĉu Johano Bronski, probabl'a patr'o de Oskar'o, vol'is sincer'e defend'i si'a'n labor'don'a'n pol'a'n poŝt'ej'o'n, kie'n li ir'is kun Oskar'o nur, kiam ĉiu'j li'a'j koleg'o'j jam est'is ĝi'n defend'ant'a'j? Kaj ĉu dum la temp'o, kiam oni tiom klopod'as en la poŝt'ofic'ej'o defend'i Pollandon, trov'iĝ'os la mal'jun'ul'o, ripar'unt'a la lad'a'n tambur'o'n de Oskar'o? Oskar'o'n mil'obl'e pli okup'as la sort'o de la ŝat'at'a tambur'et'o, ol tiu de Pollando. Johano, si'a'flank'e, ne ag'ad'as hero'e, ja li tre kolor'e imag'as, kia est'as ver'a, iel ajn evit'end'a, milit'o. Malgraŭ la mal'fort'ec'o de si'a kontraŭ'star'o – post venk'o de la Heimwehr-an'o'j – li iĝ'is kondamn'it'a al mort'o kaj mort'ig'it'a. Ĉu Oskar'o, prezent'int'a li'n al ni, kiel si'a'n patr'o'n, iel kun'kulp'as pri li'a mort'o? – Ĉu la, post'a, 60-jar'a, riĉ'a Oskar'o de la post'a roman'o La Rat'in'o pov'os re'memor'i la detal'o'j'n pri la defend'o de la pol'a poŝt'o?
#000061
Se re'ven'i strikt'e al La lad'a tambur'et'o: jen, Jozefo Matzerath dung'is por vend'ad'o la infan'ec'e jun'a'n, kant'em'a'n, buŝ'harmonik'em'a'n Marian Truĉinski. Ŝi tre lert'e evolu'ig'is kaj re'popular'ig'is la vend'ej'o'n de Matzerath, ŝi ĉiel konven'is kiel post'e'ul'in'o de la oskar'a pa'nj'o, Agnesa. Ŝi, ekzempl'e, krom kuir'ad'o, preskaŭ ĉio'n aranĝ'ad'is en la hejm'o, kaj tiel Matzerath pov'is plu kultiv'ad'i si'a'n kuir'art'o'n.
#000062
Anstataŭ „Patr'o ni'a” Oskar'o komenc'is preĝ'ad'i Mi am'as vi'n, Maria. Si'a'part'e, Maria „ĉiu'foj'e, kiam ŝi est'is lav'ont'a plank'o'n en la salon'o, for'ŝov'is de la femur'o'j la ŝtrump'o'j'n, kiu'j'n donac'is al ŝi Matzerath”. Kiam post temp'et'o, dum strand'a sen'vest'iĝ'o, Oskar'o prov'is brak'um'i ŝi'n, parol'ant'e en kaŝub-imit'a Esperant'o de Chnielik, Maria pri'mok'et'is kaj for'puŝ'et'is la mal'lert'a'n Oskar'o'n, sed ja ne kun efik'o por'etern'a.
#000063
Sam'e kiel est'as iom mal'klar'e, ĉu Oskar'o est'as fil'o de Matzerat aŭ de Johano, rest'as iom dub'ebl'e, ĉu Kurt'o'n oni dev'as ver'e konsider'i kiel komun'a'n fil'o'n de Oskar'o kaj Maria aŭ kiel frat'o'n de Oskar'o.
#000065
La raport'o'j de Wehrmacht kaj la „special'a'j komunik'aĵ'o'j” far'iĝ'is por Oskar'o kvazaŭ lecion'o'j de geografi'o. Laŭ tio, li ek'sci'is, ekzempl'e, ke „la urb'o Stalingrado trov'iĝ'as ĉe la river'o Volg'o”. Kaj jen, Bebra, la nan'o, kiel klaŭn'o, kun'pren'as la ali'a'n grand'talent'a'n mal'grand'eg'ul'o'n Oskar'o'n, por grand'a cirk'a rond'vojaĝ'o.
#000066
La sukces'a cirk-an'o, Oskar'o, hav'as sukces'o'n ankaŭ de amor'ant'o kun la et'a art'ist'in'o Rozvita.
#000067
En ali'a ĉapitr'o, Oskar'o unu'e tim'as, post'e kvazaŭ ek'gvid'as la band'o'n de la El'prem'ant'o'j – jun'ul'o'j, kiu'j ŝtel'ad'as en la urb'o'part'o Nov'a Haven'o... en la nom'o de la et'a Jesuo Krist'o... kiu konfes'is si'n kaj do ek'est'is Oskar'o. Ili pri'rab'ad'is, ekzempl'e, parti'a'j'n kas'o'j'n. La mal'am'at'a'n „Helmuton Neithberg” ili dron'ig'is en Motlavo. – Ĉu oni pov'os kred'ig'i, ke Oskar'o est'as iom mens'mal'san'a, por ne pun'i li'n?
#000068
Kiam rus'a'j soldat'o'j paŝ'as en la kel'o'n, Matzerath – ebl'e pro Oskar'o, kiu en'man'ig'as ĝi'n al li – en'glut'as si'a'n faŝism'a'n parti-insign'o'n. Ĝi kaŭz'as la mort'o'n de Matzerath, dum Oskar'o est'as dis'prem'ant'a pedik'o'n. (Tro mult'e mi pri'skrib'as detal'o'j'n, ĉu jes? Kaj, tamen, ne sufiĉ'e: la roman'o est'as plen'a de event'o'j, kvankam, kompren'ebl'e, oni ne sent'as i'a'n klar'e laŭ'cel'a'n dis'volv'iĝ'o'n de la okaz'o'j). Post la milit'o Oskar'o de'nov'e hav'as art'a'j'n sukces'o'j'n, ekzempl'e, tambur'ant'e en cep'o'kel'o, kie hom'o'j kolekt'iĝ'as por kun'e plor'i help'e de pik'a cep-odor'o. Ĉe la fin'o de la roman'o, Oskar'o aĝ'as tri'dek jar'o'j'n, kaj mal'cert'em'e li sent'as, ke ebl'e li dev'us ag'i iel konform'e al si'a aĝ'o. Ĉu li, ekzempl'e, kolekt'u disĉipl'o'j'n kiel Jesuo? Oni ne pov'as, leg'ant'e ĉi tio'n, diven'i, ke en ali'a roman'o de Grass – en la roman'o Rat'in'o – Oskar'o aper'as kiel riĉ'eg'a posed'ant'o de vide'o'firma'o, kiu em'as kaj plan'as registr'i vide'o'seri'o'n pri pere'o de la faŭn'o kaj flaŭr'o, ankaŭ por per'labor'i mult'e.
#000069
Tomasz Chmielik per mal'mult'a'j modif'o'j de la Esperant'a morfem'ik'o (uz'ad'o de -it, -at, -ot, -ut anstataŭ -is -as -os -us, for'las'ad'o de la substantiv'a fin'aĵ'o o, uz'o de j en la tabel'vort'o'j kjo, kju, kjam, uz'o de difin'a artikol'o lo anstataŭ la) lert'e kre'as stil'efekt'o'n de iel dialekt'ec'a parol'o, por imit'i la uz'o'n ne de dialekt'o, sed de la supoz'ebl'e mal'alt-prestiĝ'a kaŝub'a lingv'o. „Patr'in'o Truĉinski”, t. e., la patr'in'o de Maria, ekzempl'e, parol'as jen'e: „Imag'u, Oskarĉjo, lo cikoni al'port'it por vi fraĉjon. Kaj mi pens'it nur, ke ne est'u knabinjo, ĉar lo knabinjo don'at post'e nur zorg'o'j'n.” Mi pens'as, tamen, ke iam la for'las'ad'o de o okaz'as en fonetik'a pozici'o, kiu mal'verŝ'ajn'ig'as tia'n modif'iĝ'o'n. La solv'o'j de Chmielik plaĉ'as al mi.
#000070
Ŝajn'as al mi, ke Chmielik ŝat'as artikol'i i'o'n kio'n li opini'as tre karakteriz'a, tip'a, kun tip'a, klar'a, memor'ind'a ec'o; tiu'n uz'manier'o'n oni pov'as lern'i de li, leg'ant'e li'a'n tekst'o'n, sed tio ne ŝajn'as est'i la norm'o'j kaj kutim'o'j de Esperant'o. Jen li'a'j simil'a'j uz'o'j de la artikol'o la: „... li sent'is si'n kulp'a kaj kelk'foj'e eĉ plor'is ĉar li hav'is la mol'a'n kor'o'n” (p. 73). Ni postul'is la alt'a'n salajr'o'n kaj ricev'is du'dek mark'o'j'n (p. 453).
#000071
Fin'e mi esprim'as la opini'o'n, ke Tomasz Chmielik pro la far'it'a grand'a kaj plej'part'e nepr'e konven'a traduk'labor'o merit'as ni'a'n sincer'a'n dank'o'n kaj gratul'o'n. Li'a tekst'o est'as cert'e tekst'o viv'a, agrabl'a, ebl'ig'a atent'i la en'hav'o'n, la art'a'n mesaĝ'o'n de la aŭtor'o.
#000072
Mov'ad'a sprit'o – mond'a kritik'o
#000074
Por ĉiu'j 19 ĝu'ind'a'j kant'o'j el la kompakt'a disk'o Ni tost'u la verd'a'n fortun'o'n de la pol'a bard'o kaj el'don'ist'o Georg'o Handzlik la vort'o'j'n pri'zorg'is li mem – du en traduk'o, la ceter'a'j original'e verk'it'a'j. Eĉ pri la muzik'o respond'ec'as plej'part'e la bard'o, asist'at'a foj'e de ali'a'j pol'a'j kompon'ist'o'j. Malic-mien'a krokodil'o ornam'as la ekster'o'n de la KD-kovr'il'o, kio kre'as antaŭ'supoz'o'j'n pri la en'hav'o. Efektiv'e, mov'ad'a'j simbol'o'j kaj noci'o'j lud'as centr'a'n rol'o'n en la pli'mult'o de la kant'o'j, kun trakt'o iom mok'a, satir'a, sed sam'temp'e simpati'a. Feliĉ'e, mov'ad'aĵ'o'j, bezon'ant'a'j klar'ig'o'n, ricev'as konciz'a'j'n ne'kant'a'j'n en'konduk'o'j'n.
#000075
Inter mov'ad'o kaj politik'o situ'as Egal'ec' per lingv'o, kiu tez'as ke neŭtral'a lingv'o en si mem ne kurac'as pli prem'a'j'n mal'egal'ec'o'j'n kiel sen'hejm'ec'o'n, mal'sat'o'n, ne'pag'i'pov'o'n kaj simil'a'j'n. Est'us tro'ig'o pretend'i, ke la esperant'ist'ar'o kred'as ke komun'a lingv'o solv'os ĉio'n, sed ver'as, ke mal'sufiĉ'e ni medit'is kaj esplor'is kiel al'front'i la rilat'o'j'n inter lingv'a'j kaj ali'a'j mal'egal'ec'o'j.
#000077
Plej rekt'e politik'a'j kaj grand'mond'a'j est'as Just'a'j bomb'o'j, Tro'postul'o kaj La knab'o'j de la nigr'a-blank'a fot'o. Sed la kant'o'j ne ŝveb'as en abstrakt'aĵ'o'j – oni kon'as Tiran'o'n, Sen'egal'o'n, Pekinon, Ĉeĉeni'o'n ne el televid'a'j raport'o'j, sed el memor'o'j pri unu'op'ul'o'j, foj'e iam'a'j amik'o'j kaj kongres'an'o'j.
#000078
Iu'j kant'o'j relief'ig'as lok'o'j'n (Finnlando, Bien'o en Nordi'o, Danc'u Eŭrop'o), ali'a'j event'o'j'n (Titanik'). Lok'ŝajn'a est'as Ukrainio sed fakt'e est'as kant'o pri am'o esting'it'a de lim'o'j kaj bar'o'j. Nostalgi'o rol'as fort'e en plur'a'j kant'o'j, de la komenc'a Ludovik'o, tra Knab'o'j de tiu kongres'o, ĝis la disk'nom'don'a Ni tost'u la verd'a'n fortun'o'n kaj la last'a kaj surpriz'fin'a Ĝis re'vid'o.
#000079
„Mev'e'n” est'as kompakt'a disk'o de Breton'a Esperant'o-Korus'o (fond'it'a en 1996). La disk'o en'hav'as 9 kant'o'j'n, kiu'j plej'part'e est'as jen naci'a'j breton'a'j, jen anonim'a'j, sed ne nur. Inter tiu'j est'as kelk'a'j danc'melodi'o'j. Aŭskult'ant'e ili'n oni pov'as iom kon'at'iĝ'i kun la breton'a muzik'a kultur'o. La kant'ad'o est'as glat'a (ja ĥor'o!), sed tro oft'e pro la mult'ec'o de la voĉ'o'j (preskaŭ 20) oni ne pov'as disting'i la vort'o'j'n – feliĉ'e, help'as akompan'a libr'et'o, kie en'est'as ankaŭ naci'lingv'a'j tekst'o'j de la kant'o'j. Inter la traduk'int'o'j plej'part'e est'as korus'an'o'j mem, unu kant'o'n traduk'is Ĵak Le Puil.
#000082
Dum la kant'o'j oni lud'as pian'o'n, akordion'o'n, gitar'o'j'n kaj eĉ harp'o'j'n – tio apart'e son'as tre bel'e. La ĥor'o invit'as ĉiu'j'n kontribu'i al inter'kultur'ec'o de Esperant'o per la registr'ad'o de kant'o'j de ties popol'o'j/region'o'j – ĉu iu re'eĥ'os?
#000083
Rath Cairn [rah kajrn] est'as mal'grand'a vilaĝ'o, kiu situ'as je ne mult'e da kilo'metr'o'j nord-okcident'e de Dublino. Mal'kiel la irlanda ĉef'urb'o, kie normal'e est'as parol'at'a la angl'a, la ĉiu'tag'a lingv'o en Rath Cairn est'as la irlanda (gael'a). Esperant'e kaj gael'e parol'ant'a fil'o de ĉi tiu korespond'ant'o antaŭ'ne'long'e part'o'pren'is semajn'fin'o'n de gael'a kultur'o en tiu vilaĝ'o. Dum vizit'o al tie'a neces'ej'o, li surpriz'iĝ'is vid'ant'e, ke inter la bedaŭr'ind'e tro komun'a'j skrib'aĉ'aĵ'o'j sur la mur'o est'is du en Esperant'o, nom'e: „Najbar'aĵ'o” kaj „Verd'a Stel'o”. Kvankam ne mal'proksim'a de pli grand'a'j centr'o'j de loĝ'ad'o, Rath Cairn ne trov'iĝ'as sur la ĉef'a'j voj'o'j kaj est'is ne facil'e trov'ebl'a aŭ ating'ebl'a. Rest'as la mister'o ... Kiu'j est'as la vandal'ism'a'j (sed fervor'a'j) esperant'ist'o'j, kiu'j las'is si'a'j'n spur'o'j'n sur la neces'ej'o en tiu for'a lok'o?
#000085
Kio'n vi far'as, se vi vol'as vizit'i Italion? Vi simpl'e – se vi hav'as temp'o'n kaj mon'o'n – konsult'as vi'a'n Pasport'a'n Serv'o'n, ir'as al la plej proksim'a staci'dom'o, aĉet'as bilet'o'n kaj post kelk'a'j hor'o'j en trajn'o vi est'os (ekzempl'e) en „la Etern'a Urb'o” Romo. Tamen se vi vol'as vizit'i ne la modern'a'n Romon, sed tiu'n de Cezar'o aŭ Aŭgust'o, kio'n vi far'u? Ĉu vizit'i la ruin'ej'o'j'n de la Forum'o? Ĉu ebl'e kun dik'a gvid'libr'o, kiu klar'ig'as la signif'o'n de la rest'int'a'j ŝton'ar'o'j? Mi ne sci'as, ĉu tio kontent'ig'os vi'n aŭ ne. Sed mi iom'et'e dub'as.
#000087
Se vi vol'as vizit'i la antikv'a'n Romon, tiam vi ir'u ne al la fer'voj'o, sed ir'u al vi'a libr'o-bret'ar'o (aŭ -vend'ej'o), elekt'u unu aŭ du volum'o'j'n de antikv'a'j verk'ist'o'j kaj ek'leg'u. Tiel antikv'ul'o'j mem inter'parol'os kun vi. Kaj vi ek'sci'os, kio'n ili pens'is, aŭd'is kaj vid'is, kaj ne tio'n, kio'n ni pens'as, ke ili pens'is ...
#000088
Sed mi ja recenz'as La libr'o'n de mir'ind'aĵ'o'j de Mark'o Pol'o. Do kial mi komenc'is de Italio? Ĉu ĉar li est'is veneci'an'o, ital'o? Jes ja, sed est'is ali'a kaŭz'o. Tiu esperant'a traduk'o pov'as est'i por vi ver'a temp'o'vojaĝ'il'o en la epok'o'n jam pli ol 700 jar'o'j'n for de ni. Tiu epok'o est'is epok'o de grand'a'j konflikt'o'j. Pri la kruc'milit'o'j inter la krist'an'o'j kaj islam'an'o'j ni ja, ebl'e, ankoraŭ re'memor'as, sed sam'temp'e Okcident'o'n minac'is ali'a imperi'o: Ĉingisĥano komenc'e de la 13a jar'cent'o fond'is la mongol'a'n mond'imperi'o'n. Tiu imperi'o iom post iom en'glut'as ne nur Ĉini'o'n kaj Mongolion, sed baldaŭ preskaŭ ĉio'n en Azi'o, inkluziv'e de Irano, Irako, pli mal'pli Turki'o kaj de grand'a'j part'o'j de la orient'a kaj mez'a Eŭrop'o.
#000089
En la jar'o 1241 apud Lignico (Pollando) kaj post'e apud Vieno la okcident'an'o'j sukces'is kontraŭ'star'i kaj re'bat'i la mal'amik'a'j'n soldat'ar'o'j'n. En 1370 tiu gigant'a imperi'o sufer'is grav'a'n bat'o'n: Ĉini'o – long'temp'e mongol'a teritori'o – sukces'is venk'i kaj el'puŝ'i la mongol'a'n dinasti'o'n. Tiu politik'a ŝanĝ'o ankaŭ tre influ'is la ĉin'a'n viv'o'n: la nun ek'reg'ant'a Ming-dinasti'o mal'permes'is, ekzempl'e, ĉiu'j'n religi'o'j'n, kiu'j ne est'is origin'e ĉin'a'j, sed permes'at'a'j kaj toler'at'a'j aŭ eĉ sub'ten'at'a'j de la mongol'o'j kiel ekzempl'e, la krist'an'ism'o'n.
#000090
Sed inter tiu'j grav'a'j dat'o'j por la histori'o de la mond'o, la patr'o kaj onkl'o de Mark'o Pol'o en la ses'dek'a'j jar'o'j de la 13a jar'cent'o kaj post'e ankaŭ Mark'o mem (1272 ĝis 1296) vojaĝ'is al la mal'proksim'eg'a Azi'o. Ni ne forges'u, ke oni marŝ'is, ebl'e, du aŭ tri jar'o'j'n pied'e por ating'i la ĉef'urb'o'n de la mongol'o'j, la nun'a'n Pekinon.
#000091
Tamen la Pol'o'j ne est'is la unu'a'j eŭrop'an'o'j kaj ankaŭ ne la last'a'j, kiu'j komenc'is la vojaĝ'o'n kaj sukces'is viv'a'j re'ven'i. Mark'o mem menci'as ali'a'j'n, kiu'j'n ili dum la vojaĝ'o renkont'is. Sed por ni Mark'o Pol'o kaj li'a libr'o tial est'as tiel grav'a, ĉar la ali'a'j ne post'las'is tiom da inform'o'j kiel li. Tiu merit'o por Mark'o kaj feliĉ'o por ni – la post'e'ul'o'j – est'is kaŭz'it'a de mal'feliĉ'a event'o en la viv'o de Mark'o. Li'a ge'patr'a urb'o Venecio mal'venk'is en milit'o kontraŭ Ĝenovo kaj li iĝ'is mal'liber'ul'o. Sed dum la rest'ad'o en la mal'liber'o (inter 1298 kaj 1299) li dikt'is si'a'n verk'o'n al Rustichello [rustikello]. Fakt'e sen tiu ĉi person'o, ver'ŝajn'e, neni'u plu sci'us i'o'n pri la fam'a vojaĝ'o de la Pol'o'j. Sed nun ne imag'u, ke Mark'o dikt'is en sen'lum'a kaj mal'pur'a mal'liber'ej'a ĉambr'aĉ'o! Alt'klas'a'j mal'liber'ul'o'j kiel ili, ĝu'is cert'a'j'n privilegi'o'j'n, kaj pov'is, ekzempl'e, promen'i, akcept'i vizit'o'j'n de amik'o'j, renkont'iĝ'i, ktp.
#000092
Tiu traduk'o el la mal'nov'a franc'a sukces'as tre bon'e re'don'i la etos'o'n de tiu for'a epok'o. La traduk'int'o Daniel Moirand kre'is verk'o'n, kiu dum leg'ad'o preskaŭ ŝajn'ig'as, ke vi aŭd'as la voĉ'o'n de Mark'o, dikt'ant'e al vi si'a'j'n aventur'o'j'n. Sed ĉar ja la temp'o'j preter'flu'is kaj ŝanĝ'iĝ'is, neces'is ne nur bon'a traduk'a kapabl'o. Por help'i al la leg'ant'o vojaĝ'i al la temp'o de Mark'o, neces'as inform'o'j pri la temp'o kaj ĝi'a'j cirkonstanc'o'j. Tiu'j'n abund'e kaj en sufiĉ'a, ne tro'a kvant'o don'as la antaŭ- kaj post'parol'o kaj la mult'a'j pied'not'o'j. Per ili vi hav'as en'konduk'o'n en la epok'o'n laŭ la hodiaŭ'a scienc'o kaj sci'o.
#000093
Mi gratul'as al Daniel Moirand, ĉar li sukces'is verk'i libr'o'n, kiu ne nur est'as bon'a, sed, cert'e, almenaŭ sam'alt'kvalit'a kiel traduk'o en unu el la naci'a'j lingv'o'j. Est'u pli da tia'j libr'o'j en ni'a lingv'o!
#000094
La nom'o de Juli'a'n Modest (pseŭdonim'o de Georg'i Miĥalkov) en 1980aj – komenc'e de 1990aj jar'o'j far'iĝ'is vast'e kon'at'a inter la ŝat'ant'o'j de la esperant'lingv'a original'a literatur'o, kiam li el'don'is roman'er'o'j'n, novel'ar'o'j'n, dram'o'j'n kaj pri'literatur'a'j'n ese'o'j'n. Li'a'j verk'o'j est'is facil'stil'a'j, sed ne'mal'oft'e kun interes'a'j, atent'o'kapt'a'j ide'o'j. Sed mez'e de 1990aj neni'u nov'a libr'o li'a aper'is, kaj oni pov'is supoz'i, ke li plen'e for'las'is verk'ad'o'n. Tamen antaŭ ne'long'e en period'aĵ'o'j de'nov'e ek'aper'is rakont'o'j de Modest, en la jar'o 2000 est'is el'don'it'a libr'et'o de ese'o'j, kaj jen – mal'grand'a libr'o kun rikolt'o de novel'o'j (part'e verk'it'a'j antaŭ dek jar'o'j, part'e nov'a'j).
#000096
La modest'e (konven'e al la nom'o de la aŭtor'o!) el'don'it'a libr'o en'hav'as 18 novel'o'j'n, kiu'j tem'as, sam'e kiel antaŭ'e, pri simpl'a'j viv'o'j kaj tra'viv'aĵ'o'j de ordinar'a'j hom'o'j. Jen ni renkont'as spur'o'j'n de mal'agrabl'a pas'int'ec'o kun'e kun iam'a soldat'o, jen perfid'o'n de mal'nov'a amik'in'o far'e de ŝi'a iam'a sam'klas'an'in'o, jen denunc'o'n de la edz'in'o pri la edz'o, jen sent'o'j'n de patr'in'o, kiu tim'as, ke ŝi'a adopt'it'a fil'in'o iam ek'sci'u pri si'a ne laŭ'sang'a fil'in'ec'o, jen histori'o'n de kaŝ'em'a bon'a knab'in'o, kiu ja per'labor'is mon'o'n krim'e. Ali'a'j rakont'o'j pli simil'as mal'nov'a'j'n parabol'o'j'n (La kas'o, En la taksi'o). Tre elokvent'e est'as rakont'it'a histori'o el la period'o, kiam oni pen'is per'fort'e asimil'i la bulgar'a'j'n turk'o'j'n (Vetiha).
#000097
La tem'o'j est'as tre divers'a'j. Sam'e kiel antaŭ'e, part'o de la novel'o'j est'as emfaz'it'e sen'naci'ec'a'j (kiel, ceter'e, la aŭtor'a pseŭdonim'o), la event'o'j pov'as okaz'i en iu ajn land'o, kaj nur en part'o el ili Modest evident'e rakont'as pri Bulgario, la ver'a loĝ'land'o de la aŭtor'o – apart'e tiam, kiam tem'as pri iu'j morn'a'j pas'int'a'j event'o'j. (Ind'as not'i, ke, tamen, oni pov'us foj'e vid'i pur'e bulgar'a'j'n trajt'et'o'j'n en la „sen'naci'ec'a'j” rakont'o'j – ekzempl'e, sur'mur'a'j nekrolog'o'j en La perfid'o).
#000098
Jam antaŭ'e Juli'a'n Modest aplik'is kiel art'a'n rimed'o'n iom da mistik'o. Tiu metod'o ĉe'est'as ankaŭ en tiu ĉi libr'o. Tamen, diferenc'e de la antaŭ'a'j libr'o'j, ĉi tie est'as motiv'o de iom bigot'a krist'an'a mistik'ism'o (La ikon'o), kio pens'ig'as, ĉu la aŭtor'o ver'e far'iĝ'is pi'a ortodoks'ul'o, ĉu tio est'as nur'a hazard'o.
#000099
Ĝeneral'e, la karakter'o de la verk'o'j dum la last'a'j dek jar'o'j ne ŝanĝ'iĝ'is – ni re'kon'as la kon'at'a'n stil'o'n de Modest, kiu ne mal'pli'bon'iĝ'is, sed, bedaŭr'ind'e, ankaŭ ne evolu'is – ĉiu rakont'o sid'us sur'lok'e en la antaŭ'a'j novel'ar'o'j. Sed ja verk'ist'o dev'as evolu'i de libr'o al libr'o – aŭ ĉu la paŭz'o en la kre'ad'o ne stimul'is tio'n? Ĉiu'okaz'e, ni ĝoj'u, ke la iam ŝat'at'a verk'ist'o al ni re'ven'is, kaj ni dezir'u al li verk'i nov'a'j'n, ĉiam pli profund'a'j'n novel'o'j'n kaj roman'o'j'n.
#000100
La libr'o Mond'a Federaci'o? Ampleks'a Analiz'o de Federaci'a Mond'reg'ist'ar'o de profesor'o Ronald J. Glossop merit'as serioz'a'n atent'o'n de ĉiu'j esperant'ist'o'j. Tio dir'end'as ĉar, sam'e kiel la aŭtor'o de la libr'o, mem esperant'ist'o, ĉiu'j esperant'ist'o'j ĉie ankaŭ prefer'us viv'i en la mond'o, en kiu pli bon'a kaj pli just'a politik'o reg'us super ni. Tio memor'ig'as last'a'temp'a'n alud'o'n de Humphrey Tonkin, kiam li traf'e demand'is „Pro kio ni'a Esperant'o?” kaj pled'is ke ni, pli ol antaŭ'e, streb'u al tio, kio'n li nom'is dinamik'a kaj ag'ant'a tut'mond'a Esperant'a Inter'naci'o; io simil'a al Amnesti'o Inter'naci'a.
#000101
Ronald Glossop pasi'e kaj fort'e argument'as, ke la nun'temp'a politik'a reg'ist'ar'a stat'o de la mond'o est'u re'form'at'a kaj pli'bon'ig'at'a.
#000102
Malgraŭ mem'evident'a si'n'dediĉ'o al la ide'o de mond'reg'ist'ar'o, li honest'e kaj kler'e prezent'as la argument'o'j'n kaj por kaj kontraŭ la ide'o de mond'reg'ist'ar'o. Fin'e li montr'as erudici'e, ke paŝ'o antaŭ'e'n ating'i tia'n pli san'ig'a'n mond'o'n est'u form'o de mond'a federaci'o; federaci'o, en kiu ni ĉiu'j est'us civit'an'o'j de la mond'o, anstataŭ est'i nur civit'an'o'j de ni'a'j de'nask'a'j naci'a'j kaj mult'naci'a'j ŝtat'o'j. Nur tio help'os ni'n abolici'i la aktual'a'n ĥaos'a'n politik'a'n milit'em'a'n stat'o'n de la mond'o.
#000103
La esperant'a versi'o de la libr'o aper'is en la jar'o 2001, dum la angl'a el'don'o dat'iĝ'as je 1993. La mal'mol-kovr'il'a, klar'e pres'it'a esperant'a el'don'o est'as el'angl'ig'it'a de la aŭtor'o mem kun'labor'e de Johano Rapley kaj en'hav'as nov'a'n fin'a'n 9an ĉapitr'o'n ĝis'dat'ig'it'a'n.
#000104
Sekv'as el tio, ke kaj la original'a angl'a verk'o kaj la fin'a 9a ĉapitr'o antaŭ'is la terur'a'j'n event'o'j'n de la 11a de septembr'o, 2001 kaj pli grav'e, tiu'j'n, kiu'j est'as okaz'int'a'j post'e: la atak'o'j de Uson'o kontraŭ Afgani'o kaj la milit'em'a'j deklar'o'j de la Prezident'o de Uson'o kaj li'a'j konsil'ist'o'j.
#000105
La libr'o en'hav'as la sekv'ant'a'j'n ĉef'a'j'n ĉapitr'o'j'n; en'konduk'o, baz'a'j koncept'o'j, rilat'o inter jur'o kaj reg'ist'ar'o, argument'ar'o por federaci'a mond'reg'ist'ar'o, polemik'o kontraŭ federaci'a mond'reg'ist'ar'o, la mond'feder'ist'a respond'o, proksim'iĝ'e al demokrat'a mond'a federaci'o, resum'o kaj komentari'o, ĝis'dat'ig'o, specimen'a bibliografi'o, sigl'o'j kaj indeks'o.
#000106
Kiel la unu'a indik'o pri tio, kio sekv'os, frap'e, en la komenc'o de la libr'o, ni leg'as la dediĉ'a'j'n vort'o'j'n „Por la evolu'ant'a mond'a komun'um'o”.
#000107
Komentari'ist'o'j pri federal'ism'o oft'e pri'skrib'as ĝi'n kiel spec'o'n de jur'ism'o; kulmin'o'n de la koncept'o de reg'o de la jur'o. La kial'o est'as tio, ke la dis'divid'o de pov'o'j en federaci'a'j politik'a'j sistem'o'j est'as afer'o de konstituci'a jur'o, antaŭ'e inter'konsent'it'a de ĉiu'j individu'a'j ŝtat'a'j unu'o'j, kiu'j intenc'as konsist'ig'i al'don'a'n federaci'a'n ŝtat'o'n. Post kre'o de la nov'a federaci'a ŝtat'o, disput'o'j pri la ampleks'o de tiu'j apart'a'j pov'o'j solv'iĝ'as pli oft'e far'e de juĝ'ist'o'j ol far'e de politik'ist'o'j. Not'ind'as, ke la pli'mult'o de komentari'ist'o'j pri federal'ism'o est'as jur'ist'o'j.
#000108
Tiu ĉi libr'o est'as escept'o el tia ĝeneral'aĵ'o kaj do tiu'j, kiu'j intenc'as leg'i la libr'o'n, ne est'u for'tim'ig'it'a'j de mi'a alud'o al jur'o!
#000109
Ronald Glossop profesi'e est'as filozof'o, ne jur'ist'o. Krom est'i bon'e kon'at'a uson'a esperant'ist'o, li aktiv'as ankaŭ en la inter'naci'a'j mov'ad'o'j Federaci'o Mond'a kaj Amnesti'o Inter'naci'a. Laŭd'ind'a ekzempl'o de la supr'e menci'it'a alud'o far'it'a de Humphrey Tonkin.
#000110
La libr'o komenc'iĝ'as per la dir'o de William O. Douglas, eks'juĝ'ist'o de la Uson'a Super'a Kort'um'o, kiu deklar'is: „Mond'federaci'o est'as ide'o, kiu ne mort'os. Ĉiam pli kaj pli da hom'o'j ven'as al la konklud'o, ke la pac'o dev'as est'i pli ol paŭz'o'spac'o, se ni vol'us plu'viv'i; ke la pac'o est'as produkt'o de leĝ'ar'o kaj soci'a ord'o; kaj ke tia leĝ'ar'o est'as esenc'a kondiĉ'o, por ke la potenc'o de arm'il'o'j ne reg'u la mond'o'n”.
#000111
Se oni interpret'as tiu'n ĉi dir'o'n kiel esprim'o'n de optimism'o pri baldaŭ'a ating'o de iu mond'federaci'o, bedaŭr'ind'e, ŝajn'as al mi, ke la okaz'int'aĵ'o'j de 11a de septembr'o 2001 kaj tiu'j, kiu'j okaz'is post'e, far'as la vort'o'j'n de juĝ'ist'o Douglas tro esper'ig'a'j.
#000112
Mi klar'ig'u tio'n. Est'as ver'a aforism'o, ke „tiu'j, kiu'j posed'as potenc'o'n, mal'oft'e pret'as volont'e for'don'i ĝi'n.” Tio'n oni dev'as dir'i, ĉar, se iam est'is dub'o pri tio, la ag'o'j de la uson'a reg'ist'ar'o post la 11a de septembr'o el'montr'as la gigant'a'n ampleks'o'n de la potenc'o de Uson'o, kaj ekonomi'a kaj milit'ec'a, en la nun'temp'a mond'o, potenc'o'n, kiu mult'e super'as la potenc'o'j'n de ĉiu'j ali'a'j ŝtat'o'j. Neni'u, posed'ant'a tia'n potenc'o'n, liber'e vol'as perd'i ĝi'n.
#000113
La baz'a ide'o de federal'ism'o est'as, ke la membr'a'j ŝtat'o'j de la federaci'o, kiel kondiĉ'o'n de membr'iĝ'o en la federaci'o, trans'don'u iu'j'n el si'a'j antaŭ'a'j potenc'o'j al nov'e kre'ot'a federaci'a ŝtat'o. Kiel membr'a'j ŝtat'o'j, ĉiu egal'as la ali'a'n. Iu'grad'e, la for'don'o mal'fort'ig'as ĉiu'j'n kaj apart'e tiu'j'n, kiu'j antaŭ'e hav'is pli grand'a'n potenc'o'n. Malgraŭ tio, konsekvenc'o est'as, ke praktik'e la potenc'o de la nov'a federaci'ig'it'a ŝtat'o baldaŭ super'as la potenc'o'n de ĉiu el la membr'a'j ŝtat'o'j.
#000114
Est'us naiv'e pens'i, ke Uson'o, kiel nun'temp'e estr'at'a, volont'e for'don'us potenc'o'n, kiu'n ĝi ĝis nun ĝu'as. Ŝajn'as al vi'a recenz'ant'o, ke la nun'temp'a uson'a reg'ist'ar'o, kun'e kun si'a'j bon'a'j kon'at'a'j si'n'ten'o'j al tia'j afer'o'j, est'as la plej grand'a mal'help'o kaj barier'o al ating'o de ia ajn mond'federaci'o. Lig'e al la ĥaos'a kaj danĝer'a stat'o de nun'temp'a'j inter'naci'a'j mond'afer'o'j, kiu pov'as dub'i ke ia sistem'o, pli bon'a ol tio kio'n ni nun hav'as, est'as urĝ'e bezon'at'a!
#000115
En si'a libr'o Ronald Glossop fort'e argument'as, ke la nun'temp'a'j Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) nek efik'e, nek demokrati'e reflekt'as nun'temp'a'j'n bezon'o'j'n de la popol'o'j de la mond'o. Kiel uson'an'o, ĝu'ant'a federaci'a'n sistem'o'n en si'a propr'a vast'a land'o, la sistem'o'n, kiu, malgraŭ si'a'j en'land'a'j problem'o'j, sukces'e unu'ig'as 50 apart'a'j'n ŝtat'o'j'n, li argument'as, ke tiu federaci'a princip'o est'u aplik'at'a al la tut'a mond'o; ne nur ke la mond'o bezon'as si'a'n propr'a'n tut'mond'a'n reg'ist'ar'o'n, sed ke tiu mond'a reg'ist'ar'o dev'as est'i spec'o de federaci'o; ke la politik'a kaj jur'a koncept'o'j de federal'ism'o est'u aplik'at'a'j al la tut'a mond'o.
#000116
Pro la fakt'o, ke nur minoritat'o de popol'o'j viv'as sub federaci'a'j sistem'o'j kaj eĉ inter tiu'j, kiu'j hav'as tia'n spert'o'n, mult'a'j nur tre supr'aĵ'e kompren'as, kio est'as federal'ism'o aŭ kiel ĝi funkci'as, Ronald Glossop uz'as la komenc'a'j'n paĝ'o'j'n de la libr'o por klar'ig'i tia'j'n baz'a'j'n koncept'o'j'n. Tio'n li far'as bon'eg'e.
#000117
Faktor'o, komun'a al ĉiu'j federaci'o'j, est'as part'a aŭ plen'a akcept'o de la princip'o, ke reg'ist'ar'a'j pov'o'j natur'e divid'iĝ'as en tri baz'a'j'n kategori'o'j'n: leĝ'don'a'j'n, ekzekutiv'a'j'n kaj juĝ'a'j'n; kaj al'don'e, akcept'o de la princip'o de dis'divid'o de tiu'j ĉi pov'o'j inter la membr'a'j ŝtat'o'j de la federaci'o, t.e. inter la kre'it'a centr'a federaci'a reg'ist'ar'o kaj ĝi'a'j membr'a'j ŝtat'o'j. La manier'o distribu'i tiu'j'n pov'o'j'n ne ĉiam sam'as; ekzempl'e, Uson'o kaj Aŭstrali'o ĝeneral'e don'as specif'a'j'n elekt'it'a'j'n pov'o'j'n al la centr'a'j federaci'a reg'ist'ar'o kaj parlament'o, las'ant'e la ceter'o'n, oft'e ne list'ig'it'a'n, al la konstitu'ant'a'j membr'a'j ŝtat'o'j. Kanado far'as la kontraŭ'o'n.
#000118
Pro la fakt'o, ke en la kor'o de federal'ism'o est'as la koncept'o de akcept'at'a divid'o de pov'o kun la sekv'a leĝ'a lim'ig'ad'o de potenc'o, la aplik'o de la koncept'o pov'as funkci'i pac'e kaj efik'e, nur se ĉiu'j parti'o'j de federaci'a uni'o liber'vol'e akcept'as tiu'j'n baz'a'j'n fakt'o'j'n, kaj konsent'as, ke disput'o'j inter ili pri la ampleks'o de individu'a'j potenc'o'j est'u solvat'a'j per sen'de'pend'a sistem'o de tribunal'o'j.
#000119
Plej mult'a'j federaci'o'j origin'as el la sent'o kaj kred'o, ke, kvankam la konstitu'ant'a'j part'o'j, la federaci'iĝ'ont'a'j ŝtat'o'j, ne vol'as perd'i ĉiu'j'n si'a'j'n individu'a'j'n ident'ec'o'j'n kaj potenc'o'j'n, ili ankaŭ vol'as profit'i de la fakt'o, ke unu'iĝ'o pli oft'e ne profit'ig'os ĉiu'j'n parti'o'j'n. Tia'j sent'o'j kaj kred'o'j super'reg'as la si'n'ten'o'j'n, ke potenc'a'j ŝtat'o'j ne vol'as mal'pli'fort'ig'i si'a'j'n potenc'o'j'n, kaj mal'fort'a'j ŝtat'o'j ne vol'as dron'i en la kre'ot'a pli potenc'a federaci'a ŝtat'o. Por ating'i tio'n, kompromis'o'j ne'evit'ebl'as.
#000120
Por ilustr'i la diferenc'o'n inter federaci'o'j kaj konfederaci'o'j, Ronald Glossop re'memor'ig'as al ni, kiel, konstituci'e, kiam la unu'a'j 13 brit'a'j koloni'o'j ribel'is kaj deklar'is si'a'j'n sen'de'pend'iĝ'o'j'n de Briti'o en 1776, ili unu'e elekt'is ne federaci'iĝ'i sed nur konfederaci'iĝ'i. Li emfaz'as la diferenc'o'j'n inter la du koncept'o'j, dir'ant'e, ke tiu ĉi unu'a konfederaci'o tiom oft'e mal'bon'e kaj danĝer'e stumbl'is, ke en 1789 la gvid'ist'o'j de la 13 tiam'a'j nov'a'j sen'de'pend'a'j ŝtat'o'j decid'is nul'ig'i si'a'n konfederaci'o'n kaj federaci'ig'i si'n, do kre'ant'e la nun'temp'a'n Uson'o'n.
#000121
Ronald Glossop simil'ig'as la situaci'o'n de la 13 eks'koloni'o'j ĝis 1789 al tiu en la nun'temp'a mond'o. Malgraŭ mult'a'j diferenc'o'j, li simil'ig'as la stat'o'n de la 13 nov'a'j sen'de'pend'a'j ŝtat'o'j rilat'e al si'a konfederaci'a reg'ist'ar'o, al la rilat'o'j inter UN kaj ĝi'a'j nun'temp'a'j suveren'a'j membr'a'j ŝtat'o'j.
#000122
Li traf'e memor'ig'as al ni, ke UN ne est'as federaci'o aŭ ia form'o de reg'ist'ar'o; ke ĝi est'as nur spec'o de mal'fort'eg'a asoci'o de kun'labor'o inter la naci'a'j ŝtat'o'j de la mond'o, kiu'j ĉiu'j re'ten'as si'a'j'n suveren'a'j'n rajt'o'j'n. Tial est'as dub'ind'e, ĉu ĝi merit'as eĉ la nom'o'n de konfederaci'o. Struktur'e, ĝi est'as ankaŭ tre'eg'e mal'demokrati'e star'ig'it'a kaj reg'at'a per la garanti'it'a'j veto'a'j rajt'o'j, don'it'a'j en la Sekur'ec'a Konsili'o al 5 el la plej privilegi'it'a'j potenc'a'j naci'a'j ŝtat'o'j en la mond'o. Dum tiu'j 5 potenc'a'j ŝtat'o'j domin'as la Sekur'ec'a'n Konsili'o'n, tiu'j'n vic'e domin'as Uson'o.
#000123
Ronald Glossop volont'e agnosk'as, ke kre'i demokrati'a'n kaj just'a'n sistem'o'n de mond'a federaci'o est'os tre mal'facil'a kaj grand'eg'a defi'o. Li'a esper'o est'as, ke iel UN iam est'os re'form'it'a kaj iĝ'os ver'a demokrati'a federaci'o de la popol'o'j de la mond'o.
#000124
La nun'temp'a nombr'o de membr'a'j ŝtat'o'j de UN est'as 199, kaj est'as atend'at'e, ke baldaŭ ali'a mal'grand'a, mal'fort'a ŝtat'o, Orient'a Timor'o, membr'iĝ'os. Ne est'os facil'e just'e akomod'i pretend'o'j'n kaj esper'o'j'n de tia'j miniatur'a'j ŝtat'o'j, kia Orient'a Timor'o, en ia est'ont'a mond'a federaci'a reg'ist'ar'o, en kiu sam'temp'e gigant'a ŝtat'o kiel Uson'o ankaŭ membr'as. Al'don'e, ni ne forges'u, ke mult'a'j popol'o'j de la mond'o ankoraŭ ne posed'as propr'a'n ŝtat'o'n kaj ankoraŭ lukt'as por ek'posed'i ĝi'n. Kvankam ne ĉiu'j sukces'os, iu'j ja ating'os tio'n. Kompar'e kun tio, kio est'as okaz'ant'a en Eŭrop'o, federaci'ig'i la tut'a'n mond'o'n est'os tre mal'facil'e.
#000125
Ronald Glosop traf'e diskut'as mal'facil'aĵ'o'j'n kaj konvink'e prezent'as la argument'o'j'n por kaj kontraŭ la ide'o de mond'a federaci'o. Li pen'as refut'i la kontraŭ'a'j'n argument'o'j'n, don'as resum'o'n, kaj fin'e pled'as por si'a prefer'at'a federaci'a solv'o. Klar'iĝ'as, ke li hav'as neniu'j'n iluzi'o'j'n pri la mal'facil'ec'o de la task'o.
#000126
Kvankam mond'federaci'iĝ'o ja signif'as, almenaŭ teori'e, mal'fort'ig'o'n de potenc'o, (imag'u Uson'o'n kiel centr'ig'it'a'n ŝtat'o'n kaj ne kiel federaci'ig'it'a'n), pro la hav'ebl'ec'o gajn'i nov'a'j'n eĉ pli grand'a'j'n potenc'o'j'n en nov'e kre'it'a mond'a federaci'o, la demand'o lev'iĝ'as, ĉu Uson'o, jam fakt'e kaj real'e la plej potenc'a ŝtat'o en la mond'o, bon'ven'ig'us ŝanc'o'n prav'ig'i jur'e kaj konstituci'e si'a'n fakt'e super'a'n potenc'o'n en'e de ia nov'a jur'a mond'federaci'o.
#000127
Pro tio, Ronald Glossop lert'e emfaz'as la grav'ec'o'n hav'i en iu ajn mond'federaci'o demokrati'a'j'n rimed'o'j'n respons'ig'i tiu'j'n, kiu'j estr'os kaj gvid'os ĝi'n. Iel tiu'j respons'ig'a'j rimed'o'j dev'os don'i fin'a'j'n potenc'o'j'n al la popol'o'j de la mond'o kaj ne al la potenc'ul'o'j – ŝtat'a'j, korporaci'a'j aŭ individu'a'j.
#000128
Winston Churchill iam dir'is, ke demokrati'o est'as la plej mal'bon'a sistem'o de reg'ad'o ĝis oni konsider'as la alternativ'o'j'n! Se est'as mal'facil'e demoktratiigi mult'a'j'n land'a'j'n soci'o'j'n, kiom pli mal'facil'e est'os demokrati'ig'i la tut'a'n mond'o'n, funkci'ant'a'n kiel unu grand'a mond'a federaci'o.
#000129
Tamen, banal'e dir'at'e aŭ ne, la politik'a mond'o, en kiu ni viv'as, sen'dub'e, est'as mal'san'a. Ebl'as dir'i, ke ĝi prezent'as si'n simil'e al tio, kiel la land'o'j de la 17a jar'cent'o prezent'is si'n al la angl'a filozof'o Thomas Hobbes, kiu opini'is ili'n est'i sen'brid'a'j, ĥaos'a'j, sen'leĝ'a'j kaj tro per'fort'em'a'j; soci'o'j, en kiu'j per'fort'o kontraŭ mal'fort'ul'o'j est'is norm'o. La solv'o, propon'it'a de Hobbes en li'a fam'a verk'o La Levjatan'o (angl'e The Leviathan), help'is akcept'ebl'ig'i kaj normal'ig'i la koncept'o'n de la modern'a land'a suveren'a ŝtat'o – ĉu naci'a, ĉu mult'naci'a, ĉu eĉ ne naci'a. Ŝtat'o'j kaj naci'o'j ambaŭ est'as hom-art'e'far'it'a'j konstru'o'j.
#000130
En'e de la land'o'j/teritori'o'j de la bon'e funkci'ant'a'j ŝtat'o'j, uz'o de per'fort'o est'as leĝ'e mal'permes'at'a, escept'e far'e de la ŝtat'o mem, kaj tiam, nur kiam prav'ig'at'a'j demokrati'e. Krim'a'j ag'o'j est'u pun'ebl'a'j nur far'e de iu ŝtat'o. Per'fort'aĵ'o'j, eĉ kiam far'it'a'j de ŝtat'o, ĉiam est'u bedaŭr'ind'aĵ'o'j kaj prav'ig'at'a'j nur ĉe soci'a bezon'o hav'ig'i ili'n, laŭ la demokrat'a'j fundament'a'j leĝ'o'j de la apart'a ŝtat'o.
#000131
Sen sci'o pri tio, kio est'is okaz'ont'a post la 11a de septembr'o, en ĉapitr'o Proksim'iĝ'e al Demokrat'a Mond'a Federaci'o Ronald Glossop prov'e al'front'as la problem'o'n kiel al'proksim'iĝ'i al ia mond'federaci'o. Kiel iniciat'i tia'n projekt'o'n? Li sugest'as, ke, ĉar la mal'varm'a milit'o est'as mal'antaŭ ni, ni nun ag'u por konvert'i UN en tia'n mond'a'n federaci'o'n. Ne mank'as mal'help'o'j sur tiu voj'o. Pro la event'o'j post la 11a de septembr'o oni pli pesimism'iĝ'as pri la ŝanc'o'j, ke oni baldaŭ ating'os tio'n. Kiel la kvin ŝat'o'j, kiu'j nun posed'as veto'a'j'n rajt'o'j'n en la Sekur'ec'a Konsili'o, inter'konsent'u for'don'i tia'j'n rajt'o'j'n?
#000133
Menci'ind'as kelk'a'j ag'o'j, kiu'j pruv'as mal'em'o'n de la nun'temp'a reg'ist'ar'o de Uson'o al iu propon'o pli'fort'ig'i UN aŭ ir'i antaŭ'e'n al ia form'o de mond'reg'ist'ar'o.
#000134
–Uson'o oft'e ne pag'as si'a'j'n kotiz'o'j'n por pun'i UN.
#000135
–La iniciat'o star'ig'i sen'de'pend'a'n mond'a'n kriminal'a'n tribunal'o'n por juĝ'i akuz'at'o'j'n pri inter'naci'a'j krim'o'j, krim'o'j simil'a'j al tiu'j kontraŭ Uson'o en la 11a de septembr'o, est'as fort'e opon'at'a de la uson'a reg'ist'ar'o, ĉar ali'e ebl'as, ke uson'a'j milit'ist'o'j iam est'os kondamn'at'a'j de ĝi.
#000136
–La em'o paŝ'i for de jam akcept'it'a'j traktat'o'j, ekzempl'e la Kiot'o Protokol'o, tem'ant'a pri tut'mond'a varm'iĝ'ad'o, la anonc'it'a'j intenc'o'j kontraŭ la Kontraŭ'misil'a Traktat'o, kontraŭ nukle'a'j prov-eksplod'ig'o'j, nov'a'j protokol'o'j tem'ant'a'j pri biologi'a'j kaj kemi'a'j arm'il'o'j, kaj plej last'a'temp'e, ĉe Guantanama Golf'et'o en Kubo, la rifuz'o don'i al la kapt'it'o'j el Afgani'o la rajt'o'j'n de milit'kapt'it'o'j, la minac'o'j kontraŭ ali'a'j land'a'j reg'ist'ar'o'j. Kio okaz'os, se Uson'o decid'os atak'i Irakon? Supoz'ebl'e, la intenc'o est'as de'nov'e ignor'i UN.
#000137
Ne ebl'as ne dir'i, ke la ide'o de mond'a federaci'o, kvankam neces'e ĝust'a kaj laŭd'ind'a, est'as nur iom pli ol utopi'a rev'o en la nun'temp'a mond'o. Tio'n, mi suspekt'as, la laŭd'ind'a aŭtor'o de tiu ĉi bon'eg'a libr'o agnosk'us.
#000138
Tamen, tiel nom'at'a'j perd'it'a'j kaŭz'o'j ne ĉiam est'as perd'it'a'j. Mil jar'o'j est'is bezon'at'a'j antaŭ ol grand'a'j part'o'j de Eŭrop'o pov'is ĝu'i pac'o'n, kaj eĉ nun ne ĉiu'j part'o'j. Ni ne forges'u, ke est'as pli ol 200 jar'o'j de kiam la propon'o uz'i metr'a'n sistem'o'n est'is unu'e prezent'it'a al la mond'o. Iu'j land'o'j de la mond'o ankoraŭ ne uz'as ĝi'n.
#000139
Ni'a propr'a Esperant'o, neŭtral'a kaj relativ'e facil'e lern'ebl'a kaj uz'ebl'a inter'naci'a lingv'o, ankoraŭ ne est'as pli ol marĝen'e uz'at'a tra la mond'o.
#000141
Tiu'j, kiu'j sub'ten'as la nobl'a'n ide'o'n de Mond'a Federaci'o, tiu'j, kiu'j laŭd'as la lert'a'j'n kaj progres'ig'a'j'n pled'o'j'n de profesor'o Ronald Glossop, ne perd'u esper'o'n. Inter'temp'e, tiu ĉi libr'o kuraĝ'ig'os ĉiu'j'n, kiu'j streb'as ating'i pli raci'a'n, demokrati'a'n solv'o'n por la mond'a politik'a reg'ist'ar'a problem'o.
#000142
1. Pri'pens'u, ke ne ĉiu'j hav'as modern'a'n ekip'aĵ'o'n
#000145
Ankoraŭ mult'lok'e viv'as komput'il'ant'o'j kun mal'nov'iĝ'int'a komput'il'o, mal'rapid'a ret'konekt'o kaj arkaik'a program'ar'o. Prepar'u la ret'leter'o'j'n tiel, ke eĉ la plej simpl'a sistem'o kapabl'as ricev'i ili'n. Uz'u pur'a'n tekst'o'n, prefer'e ne HTML, kaj cert'e ne .rtf- aŭ .doc-dosier'o'j'n.
#000146
Ne est'as agrabl'e sid'i dek minut'o'j'n antaŭ komput'il'o, atend'ant'e la al'ven'o'n de grand'eg'a dokument'o kaj konstat'i, ke la ricev'it'a tekst'o aŭ bild'o est'as tut'e sen'util'a. Et'a bild'o de dek'o da kilo'bajt'o'j ĝeneral'e ne kaŭz'os mal'agrabl'aĵ'o'j'n. Tamen, Word-dosier'o kun nur kelk'a'j lini'o'j da tekst'o jam ampleks'as plur'a'j'n kilo'bajt'o'j'n (kaj pov'as en'hav'i makro-virus'o'n).
#000149
Dum la voj'o, kiu'n sekv'as la leter'o, plur'a'j person'o'j kapabl'as sen ia ajn aŭ kun nur iom'et'e da pen'o leg'i vi'a'j'n skrib'aĵ'o'j'n. Sistem'estr'o'j kutim'e kapabl'as (kvankam ili est'as tro okup'at'a'j por pov'i distr'i si'n per tio). Iu'j kompani'o'j sistem'e kontrol'as la ret'poŝt'o'n de si'a'j dung'it'o'j por evit'i mis'uz'o'n. Pro erar'o ĉe la send'int'o aŭ ali'lok'e ebl'as, ke la leter'o al'ven'as ĉe mal'ĝust'a person'o. Baz'a regul'o: se iu tem'o est'as tro tikl'a por las'i ĝi'n vid'ebl'a sur vi'a komput'il'a ekran'o dum mal'long'a for'est'o, ĝi est'as tro tikl'a por est'i send'at'a ret'e.
#000151
6. Dir'u, kiu vi est'as
#000154
Tradici'a paper'a leter'o hav'as leter'kap'o'n kun ĉiu'j bezon'at'a'j inform'o'j; fin'e de la tekst'o ven'as la sub'skrib'o. En ret'leter'o tia sub'skrib'o ne ebl'as (krom per al'don'o de grafik'aĵ'o, kiu prezent'as la sub'skrib'o'n, aŭ per „cifer'ec'a sub'skrib'o”). Kelk'a'j grav'a'j er'o'j jam aŭtomat'e en'est'as: la dat'o kaj la ret'adres'o'j (kaj kutim'e la nom'o'j) de send'ant'o kaj ricev'ant'o. Ret'poŝt'program'o kutim'e ebl'ig'as antaŭ'prepar'o'n de et'a tekst'o (angl'a ĵargon'o: signatur'e), aŭtomat'e al'don'at'a fin'e de ret'leter'o, en kiu est'as la ceter'a'j grav'a'j inform'o'j: komplet'a nom'o, adres'o, telefon'numer'o, ... Iu'j en ĝi cit'as reklam'a'n tekst'o'n aŭ filozofi'a'n pens'o'n. Ne tro'ig'u: kvar lini'o'j dev'as sufiĉ'i.
#000155
Respond'ant'e, oni menci'as la referenc'o'j'n de la original'a leter'o (aŭ foj'e al'don'as kopi'o'n de ĝi). Se, leg'int'e ret'leter'o'n, oni don'as komand'o'n „respond'i”, la program'o aŭtomat'e montr'as nov'a'n ret'leter'o'n, en kiu la tekst'o de la antaŭ'a leter'o jam est'as kopi'it'a (kutim'e la kopi'it'a'j'n lini'o'j'n antaŭ'as la sign'o „>”). Se est'as nur kelk'a'j lini'o'j, tio est'as perfekt'a. Tamen, se la antaŭ'a leter'o est'is long'a, est'as prefer'ind'e konserv'i nur la er'o'j'n, kiu'j grav'as por kompren'i la respond'o'n, kaj for'viŝ'i la ceter'o'n.
#000157
Okaz'as, ke oni ricev'as nov'aĵ'o'n, al kiu oni em'as tuj akr'e re'ag'i. En antaŭ'komput'il'a epok'o neces'is por tio pren'i paper'o'n kaj skrib'il'o'n, skrib'i la tekst'o'n, met'i la foli'o'n en kovert'o'n, skrib'i adres'o'n kaj glu'i poŝt'mark'o'n sur la kovert'o, kaj ir'i al poŝt'kest'o. Plej'oft'e oni jam dum la unu'a'j paŝ'o'j de la procedur'o konklud'is, ke re'ag'o ne tuj (aŭ eĉ tut'e ne) est'as bezon'at'a, kaj ke afabl'a inter'ven'o ebl'e pli efik'us. Per komput'il'o sufiĉ'as kelk'a'j klak'o'j kaj iom da tajp'ad'o; en'e de minut'o la re'ag'o est'as for. Post'e oni bedaŭr'as tio'n, sed ne ebl'as re'kapt'i send'it'a'n ret'leter'o'n. Do: se la respond'o ne eg'e urĝ'as, en'tajp'u ĝi'n kaj for'send'u ĝi'n la sekv'a'n tag'o'n. Inter'temp'e pov'as ven'i ide'o'j por polur'i la respond'o'n.
#000158
Jam de'long'e oni anonc'is la sen'paper'a'n ofic'ej'o'n. Tamen, paper'o rest'as mal'mult'e'kost'a, kaj print'il'o'j daŭr'e pli'rapid'iĝ'as. Tiel oni em'as print'i preskaŭ ĉio'n. Plej'part'o'n de tiu paper'amas'o oni post mal'long'a temp'o for'ĵet'as; la ceter'o'n oni dev'as iel ord'ig'i. Est'as mult'e pli efik'e ord'ig'i la ret'poŝt'o'n kun help'o de la komput'il'o. Ret'poŝt'program'o'j est'as tre kapabl'a'j tiu'rilat'e. La temp'o invest'it'a en kre'ad'o de komput'il'a arĥiv'o est'as rapid'e re'gajn'it'a. Se leg'ad'o de sur'ekran'a'j tekst'o'j lac'ig'as vi'n, pri'pens'end'as aĉet'o de pli bon'a ekran'o anstataŭ mal'ŝpar'o de paper'o.
#000160
La tradici'a poŝt'o dum jar'mil'o'j evolu'is ĝis la nun'a tut'mond'a, sufiĉ'e bon'e funkci'ant'a sistem'o. Kompar'e, ret'poŝt'o est'as eg'e jun'a. Ĝi funkci'as per ar'o'j da mal'simil'a'j komput'il'o'j, per dek'o'j da program'o'j, de kiu'j ekzist'as po mult'a'j versi'o'j, per milion'o'j da uz'ant'o'j, foj'e spert'a'j, foj'e ne'lern'em'a'j. Bon'vol'u ne tro ĉagren'iĝ'i, se vi ricev'as stult'aĵ'o'n, aŭ se mesaĝ'o vi'a ie perd'iĝ'is. Pens'u pri la avantaĝ'o'j: neniam antaŭ'e ebl'is tiel rapid'a tut'mond'a komunik'ad'o je moder'a prez'o.
#000161
En la komenc'a era'o de la person'a'j komput'il'o'j, WordPerfect (WP) dum plur'a'j jar'o'j est'is la plej uz'at'a tekst'o'pri'labor'a program'o. Post'e, pro intern'a'j problem'o'j kaj pro merkat'ad'o de ĉio'pov'a Microsoft Word, ĝi iĝ'is program'o uz'at'a nur de kelk'a'j rest'ant'a'j fidel'ul'o'j. (MONATO, decembr'o 2000, p. 17)
#000164
Tamen, de temp'o al temp'o aper'is nov'a versi'o. La last'a, prezent'it'a en la printemp'o de la jar'o 2001, est'as versi'o 10. Ĝi ne plu est'as vend'at'a kiel individu'a program'o (kvankam ĝi pov'as est'i tiel uz'at'a), sed kiel part'o de ar'o de ofic'ej'a'j program'o'j (angl'e: suit'e). Microsoft nom'is si'a'n ofic'ej'a'n program'ar'o'n Microsoft Office 2002 (inter'temp'e ĝi iĝ'is Office xp), sed Corel, la nun'a posed'ant'o de WP, don'is al si'a produkt'o la tradici'a'n nom'o'n WordPerfect Office 2002 (kvankam mi ankaŭ foj'e vid'is Corel Office).
#000165
En la pak'aĵ'o est'is la gvid'libr'o por la uz'ant'o (pli ol 400 paĝ'o'j, tamen ver'ŝajn'e ne'sufiĉ'a por komenc'ant'o), du disk'o'j (unu kun la program'ar'o, ali'a kun tip'ar'o'j, grafik'aĵ'o'j kaj fot'o'j) kaj kart'o kun la licenc'numer'o. Laŭ la libr'o dev'is est'i ankaŭ registr'ad'kart'o kun inform'o'j pri la WP-help'adres'o'j, sed ĝi mank'is.
#000168
Hav'ant'e iom da spert'o, mi ne antaŭ'vid'is grand'a'j'n problem'o'j'n por instal'i la program'o'n. Tra'leg'int'e la instrukci'o'j'n de la gvid'libr'o, kaj kun la licenc'numer'o'j de la antaŭ'a kaj la nov'a versi'o'j ĉe'man'e, mi met'is la program'disk'o'n en la komput'il'o'n. Sekv'is la kutim'a'j en'konduk'a'j bild'o'j sur la ekran'o, ĝis ven'is pet'o en'met'i la program'disk'o'n de mi'a antaŭ'a versi'o 8 aŭ 9. Tiu'j'n mi ne hav'as; mi'a last'a versi'o est'as numer'o 6, kaj laŭ la inform'o'j sur la skatol'o ebl'as aktual'ig'o ek'de versi'o 5. Anstataŭ'e la instal'program'o propon'is en'tajp'i kod'vort'o'n akir'ebl'a'n de la WP-help'serv'o'j, kies adres'inform'o'j est'is menci'it'a'j sur la registr'ad'kart'o. Sed tiu kart'o mank'is ... En la gvid'libr'o est'is kelk'a'j telefon'numer'o'j, sed, se evit'ebl'as, mi prefer'as ne telefon'i al Uson'o aŭ Kanado kaj don'i komplik'a'n eksplik'o'n en fremd'a lingv'o. Mi do serĉ'is la ret'adres'o'n de la help'serv'o kaj klar'ig'is en mi'a plej bon'a angl'a lingv'o, kio'n mi bezon'is. Mi'a ret'leter'o re'ven'is, ĉar la adres'o ne valid'is. Post'e mi konsult'is la WP-ret'paĝ'o'j'n. Tie mi trov'is mult'a'j'n telefon'numer'o'j'n (inter'ali'e la numer'o'n por mi'a'lingv'a region'o, kiu'n mi not'is), ar'o'n da forum'o'j (kun mult'a'j plend'o'j kaj demand'o'j, sed mal'mult'a'j respond'o'j) kaj unu pli'a'n ret'adres'o'n. Mi re'lanĉ'is mi'a'n demand'o'n al tiu adres'o kaj al la koncern'a forum'o, sed ankoraŭ nun atend'as re'ag'o'n al ĝi.
#000169
La instal'a procedur'o nur kelk'foj'e postul'is hom'a'n inter'ven'o'n, kaj tial mi ne tuj rimark'is, ke la program'o mem far'is ret'konekt'o'n por registr'i si'n. De'nov'e mi don'is mi'a'n nom'o'n, adres'o'n, ktp. Mi demand'as mi'n, ĉu mi ricev'os iu'n skrib'a'n konfirm'o'n; dum la pas'int'a'j jar'o'j post registr'ad'o de program'o plej'oft'e ne plu ven'as iu viv'o'sign'o; foj'e oni eĉ ne cert'as, ĉu la ret'a registr'ad'o est'is sukces'a.
#000171
Mi'a'j mal'nov'a'j makro'o'j ne plu funkci'as en versi'o 10. La plej bezon'at'a'j'n (tiu'j'n por konvert'i la tekst'o'n el kaj al la x-konvenci'o) mi re'far'is. Kiel kutim'e, farad'o de la unu'a makro'o postul'is mult'e da temp'o kaj pen'o, ĉar mi de'long'e ne plu okup'iĝ'is pri tio; la du'a jam est'is mult'e pli facil'e kun'met'it'a.
#000176
WP est'as akompan'at'a de ar'o da program'o'j por ofic'ej'a uz'o. La ĉef'a'j est'as Quattro Pro, tabel'kalkul'il'o simil'a al Excel, Corel Presentations, prezent'ad'program'o simil'a al PowerPoint, kaj CorelCENTRAL, mult'fac'et'a program'o kun inter'ali'e poŝt'il'o. Per WP ebl'as far'i XML-dokument'o'j'n; eĉ en'est'as XML-kurs'o.
#000177
La reklam'o promes'as, ke la program'o'j kapabl'as import'i kaj eksport'i dosier'o'j'n de ĉiu'j kutim'a'j spec'o'j. Mi eksperiment'is nur kun tekst'o'dosier'o'j. Import'o el mal'nov'a'j WP-versi'o'j kaj de Word-dosier'o'j okaz'is perfekt'e. Dosier'o'j'n eksport'it'a'j'n al Word-format'o (.doc) Word bon'e kompren'is. WordPad foj'e bon'e, foj'e ne'bon'e kompren'is tia'j'n dokument'o'j'n; ŝajn'as de'pend'i de la uz'at'a versi'o. WP eksport'as al HTML kaj Unikod'o (sed import'i mal'nov'a'n versi'o'n de WP-dosier'o kaj tuj eksport'i al HTML ne don'is bon'a'n rezult'o'n; neces'is unu'e konvert'i al versi'o 10, kaj post'e al HTML).
#000178
La unu'a demand'o est'u: ĉu mi bezon'as tekst'o'pri'labor'a'n program'o'n? Ĉiu'j Vindoz'o-versi'o'j (do preskaŭ ĉiu'j komput'il'o'j) hav'as la program'et'o'n WordPad, kiu sufiĉ'as por verk'i leter'o'n aŭ simpl'a'n raport'o'n. Nur por komplik'a'j task'o'j (paĝ'o'titol'o'j, pied'not'o'j, paĝ'o'numer'o'j, en'met'o de bild'o'j, makro'o'j) pli kapabl'a program'o est'as bezon'at'a. Tiu'j program'o'j est'as proksim'um'e egal'valor'a'j, do de'pend'as de la person'a prefer'o kaj de la prez'o. Kvankam la oficial'a'j prez'o'j simil'as, ebl'as special'a'j kondiĉ'o'j kun aĉet'o de nov'a komput'il'o aŭ por instru'a cel'o. Kiu ne hav'as konsciencripoĉojn pro sub'ten'o de la Microsoft-monopol'o, aĉet'u Word, ĉar por tiu program'o ekzist'as mult'a'j libr'o'j kaj kurs'o'j. Uz'ant'o'j de ali'a'j program'o'j de'pend'os de mem'stud'ad'o.
#000179
Mez'e de anonc'o'j aŭ efektiv'a'j aper'ig'o'j de grand'a'j naci'lingv'a'j-esperant'a'j vort'ar'o'j, Wouter Pilger favor'as la publik'o'n de Esperant'o-uz'ant'o'j per ĉi ne'grand'a, sed valor'a poŝ'format'a libr'et'o, dediĉ'it'a ĉef'e al lern'ant'o'j kun de'nask'a'j lingv'o'j, por kiu'j ne ekzist'as vort'ar'o'j, aŭ al fin'int'o'j de unu'a'grad'a kurs'o, por kiu'j konsult'ad'o de grand'a vort'ar'o est'us efektiv'e pez'a. Tem'as pri vort'ar'o, kiu difin'as Esperant'o-vort'o'n per ali'a'j Esperant'o-vort'o'j. Ĉu ne jam ekzist'as Piv por tio? Aŭ la Ret'a Vort'ar'o? Cert'e, sed Piv ne est'as en'poŝ'e kun'port'ebl'a kaj komfort'e konsult'ebl'a ĉiu'minut'e, kaj la Ret'a Vort'ar'o bezon'as sam'moment'a'n ret'al'ir'o'n. Krom'e la dimensi'o de Piv oft'e permes'as detal'a'n difin'o'n, dum por la ordinar'a uz'ant'o oportun'us pli skem'a, pli simpl'a; kaj plur'foj'e en la Piv-a difin'o est'as uz'at'a'j vort'o'j mult'e mal'pli oft'a'j kaj do mal'pli kon'at'a'j ol la difin'at'a vort'o mem.
#000181
Mal'e, la Baz'a Esperant'a Radik'ar'o (Ber) streb'as al simpl'ec'o, ne perd'ant'e komplet'ec'o'n. Ni ekzempl'u per la vort'o „lukt'i”: en Piv: 1. batal'i per la sol'a korp'a fort'o, sen arm'il'o'j (sekv'as tri ekzempl'o'j kaj unu re'send'o al „barakt'i”). 2. (f) Pen'i, klopod'i por venk'i mal'help'o'n aŭ ating'i mal'facil'a'n rezult'o'n (sekv'as kvar ekzempl'o'j). Sum'e, dek kolumn'a'j lini'o'j. En Ber: batal'i sen arm'il'o'j (ankaŭ kiel sport'o); pen'e prov'i venk'i mal'facil'aĵ'o'j'n. Sum'e: unu kaj du'on'a lini'o. Por kompren'i la difin'o'n en Ber ne neces'as kon'i la vort'o'j'n „klopod'i” kaj „rezultat'o”, kaj tamen Ber eĉ menci'as la sport'o'n, forges'it'a'n en Piv eĉ en la ekzempl'o'j. Ĉe „ronk'i”: en Piv: 1. el'ig'i bru'o'n dorm'ant'e, plej'oft'e pro vibr'ad'o de la palat'a vel'o 2. el'ig'i, ekster la dorm'o, bru'o'n simil'a'n (kun plur'a'j ekzempl'o'j). En Ber: (tre) aŭd'ebl'e spir'i dum dorm'o. Ne est'as dub'o, pri tio, kiu el la du difin'o'j est'as pli facil'e uz'ebl'a...
#000182
La vort'elekt'o kompren'ebl'e ne est'as hazard'a. La aŭtor'o kun'met'as difin'o'j'n pri la vort'o'j de la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a de la Akademi'o, list'o ĝeneral'e neglekt'at'a de la ordinar'a'j uz'ant'o'j kaj atent'at'a preskaŭ nur de vort'ar'ist'o'j; al ĝi li al'don'as kelk'cent'o'n da ali'a'j, nun abund'e uz'at'a'j. Li indik'as, en kiu el la naŭ grup'o'j de la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a la vort'o est'as, laŭ la divid'o pri util'ec'o kaj uz'at'ec'o, kun specif'a atent'ig'o pri la unu'a'j mil, kiu'j dev'us far'iĝ'i nepr'aĵ'o por ĉiu'j. En la komenc'o est'as ankaŭ sintez'a kolekt'o de la gramatik'a'j fin'aĵ'o'j kaj de la prefiks'o'j kaj sufiks'o'j por ekzempl'i la vort'konstru'o'n; sed al'don'e, se menci'i nur la kap'vort'o'j'n -a, -e, -i, en la vort'ar'o mem est'as ne mal'mult'a'j ekzempl'o'j pri la uz'ad'o de la adjektiv'o, de la adverb'o, de la verb'ig'o el adjektiv'a'j kaj verb'a'j radik'o'j. Kaj ĉiu'j est'as pren'it'a'j el la ordinar'a lingv'o nun'temp'a, ja sen leksik'a'j aŭ fraz'konstru'a'j virtuoz'aĵ'o'j, sed kun la konsci'o, ke la ekspluat'o de iu'j lingv'a'j latent'o'j, kiu pov'is aspekt'i avan'gard'aĵ'o en la temp'o de la Piv-aper'o, nun flu'as el la buŝ'o eĉ de freŝ'a'j stud'int'o'j aŭ unu'a'foj'a'j part'o'pren'int'o'j de jun'ul'a renkont'iĝ'o.
#000184
Sum'e: tre util'a libr'et'o por baz'lern'int'o'j kaj instru'ist'o'j (precip'e rekt'a'metod'a'j); ĉi-last'a'j profit'os ankaŭ je la kvar'paĝ'a post'parol'o.
#000185
La ter'o dezert'iĝ'is, la hom'ar'o degener'is. Ekzist'as nur kvin sub'ter'a'j urb'eg'o'j, sur divers'a'j kontinent'o'j. La hom'o'j est'as reg'at'a'j de maŝin'o'j. La hero'o de ni'a histori'o, la „du'a'klas'a astronaŭt'o” Masato, am'as la bel'a'n knab'in'o'n Tanami, kiu est'as mupio: amorf'a viv'aĵ'o, kiu trans'pren'is hom'a'n form'o'n. La reg'ist'ar'o jam neni'ig'is ĉiu'j'n mupiojn krom Tanami. Laŭ ordon'o de Hal'el'uj'a, la reg'ant'a maŝin'o, Masato mort'ig'u la mupion. Sed „hom'o'j rest'is hom'o'j” kaj Masato prefer'as fuĝ'i kun ŝi. Ili trov'as sub'ten'ant'o'n ...
#000187
Mangao est'as japan'dev'an'a vort'o kaj signif'as komik'a'n desegn'aĵ'o'n. Tezuka Osamu (1928-1989) est'as ties invent'int'o kaj unu'a grand'a majstr'o de tiu literatur'a ĝenr'o. Tiu ĉi libr'o est'as la du'a part'o Futur'o de naŭ'volum'a seri'o La flam'bird'o. Tiu ĉef'rol'ant'a bird'o est'as la fam'a feniks'o, kiu ĉiam de'nov'e resurekt'as el si'a cindr'o. La ĉin'a esprim'o feng est'as eventual'e iel etim'ologi'e parenc'a al feniks'o.
#000188
Sen'riproĉ'a est'as la traduk'o de Konisi Gak'u. Mi trov'is neni'a'n grav'a'n erar'o'n, kvankam la teknik'a aranĝ'o de la esperant'a el'don'o, aŭ ĝeneral'e japan'a'j komiks'o'j, est'as mal'facil'a: la japan'a lingv'o kutim'e skrib'iĝ'as de supr'e sub'e'n en lini'o, kaj la sekv'a lini'o situ'as mal'dekstr'e. Tial oni mal'ferm'as japan'a'n libr'o'n invers'e al esperant'a'j libr'o'j, nom'e la unu'a paĝ'o lok'iĝ'as en la last'a paĝ'o de esperant'a libr'o. Por adapt'i la rakont'flu'o'n al la esperant'a bild'o'rakont'o kun horizontal'a lini'o oni dev'is spegul'i ĉiu'n paĝ'o'n. Tiu'n labor'o'n far'is la el'don'a team'o per uz'o de komput'il'a bild'o'leg'il'o, kompren'ebl'e post rajt'ig'o de la kopi'rajt'o-posed'ant'o.
#000189
Karintio, la plej sud'a aŭstr'a federaci'a region'o, est'as du'lingv'a: en la sud'a part'o viv'as part'e sloven'o'j, en la nord'a ĉef'e german'o'j. Tial lok'nom'a'j tabul'o'j ĉe la lim'o de kelk'a'j vilaĝ'o'j kaj urb'o'j est'as du'lingv'a'j, sed ne ĉiu'j.
#000192
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j sloven'o vetur'is tro rapid'e tra iu sud'karinti'a vilaĝ'o kaj est'is pun'it'a de la polic'o. Li protest'is ĉe la juĝ'ej'o, asert'ant'e, ke la lok'nom'a ŝild'o est'as kontraŭ'leĝ'a, ĉar en la vilaĝ'o viv'as ankaŭ sloven'o'j, kaj tial la ŝild'o est'u du'lingv'a. La juĝ'ej'o, kiel la plej supr'a aŭstr'a instanc'o, konklud'is, ke ĉiu lok'o, kie viv'as pli ol 10 % da sloven'o'j, hav'u du'lingv'a'n lok'nom'a'n tabul'o'n.
#000193
Sekv'is akr'a disput'o inter la karintia estr'o Haider [hajda] kaj la prezid'ant'o de la konstituci'a juĝ'ej'o Adamovich [adámoviĉ]: en'miks'iĝ'is ankaŭ ali'a'j aŭstr'a'j kaj sloven'a'j politik'ist'o'j.
#000194
Ankaŭ en la aŭstr'a ĉef'urb'o Vieno viv'as ne nur german'o'j, sed slovak'o'j, ĉeĥ'o'j, hungar'o'j kaj mult'a'j ali'a'j minoritat'o'j. Ĉu la viena lok'nom'a ŝild'o est'u dek- aŭ du'dek-lingv'a?
#000195
Gigant'a'n serur'o'n 82 cm alt'a'n, 61,5 cm larĝ'a'n, 18 cm dik'a'n kaj 55,6 kg pez'a'n forĝ'is la litova majstr'o Arunas Barcevičius. Ĝi est'as la plej grand'a pend'ig'ebl'a serur'o, far'it'a el ŝtal'o kaj per vaks'o protekt'at'a kontraŭ rust'iĝ'o. La ja uz'ebl'a'n serur'o'n ŝlos'as ne mal'pli impon'a ŝlos'il'o 64 cm long'a kaj 3,6 kg pez'a. Ili est'is mend'it'a'j de ŝlos'il'a meti'ej'o en Vilnius.
#000196
Ni'a hom'a civilizaci'o kutim'as manifest'iĝ'i ĉe rand'o de river'o'j. De la 31a de januar'o ĝis la 5a de februar'o 2002 ni ĝu'is tut'mond'a'j'n paralel'a'j'n spektakl'o'j'n en Nov'jork'o (Uson'o) ĉe Hudson [hadzn] kaj en Port'o Alegr'e (Brazilo) ĉe Guaíba [gvaiba], nur por konstat'i, ke ni'a'j ekonomi-social'a'j, politik'a'j sistem'o'j est'as en stat'o de dis'fal'o, bankrot'o, eĉ se oft'e tio'n oni ne rajt'as konfes'i.
#000197
La ĉef'a'j ekonomik'a'j lud'o'j ĉi-jar'e migr'is de Davos (Svisio) al Nov'jork'o (Uson'o), post 31 jar'o'j. Post perd'o de keynes-an'a influ'o en la ekonomi'o la grand'a kapital'ism'o, jam „mult-naci'a”, en 1971 decid'is pri jar'a kun'ven'o, kvazaŭ en kazin'o ĉirkaŭ verd'a'j felt'o'j, por decid'i la destin'o'n pri la lud'o, ne de ekonomi'o de produkt'ad'o, sed de ekonomik'o de spekul'ad'o, kun la flu'o'j de tiu'j parazit'a'j mon'o'j, kiu'j'n oni nom'as kapital'o. Tiel aper'is la fam'a'j vort'o'j nov'liberal'ism'o kaj „tut'mond'ig'o” – plej oft'e nom'at'a glob'ig'o, „... vort'o al'propr'ig'it'a de la potenc'ul'o'j por la defend'o de si'a'j propr'a'j interes'o'j”, dir'as Noam Chomsky [ĉomski], la mal'pli uson'ec'a uson'an'o.
#000198
Por part'o'pren'i en FEM (Forum'o Ekonomik'a Mond'a) ĉiu dev'as pag'i al'iĝ'kotiz'o'n de 7353 uson'a'j dolar'o'j, post membr'iĝ'o de la entrepren'o'j mem, kiu'j al la klub'o dev'as kontribu'i jar'e per 17 647 dolar'o'j. Krom la 10 000 invit'it'o'j, ven'is 12 ŝtat'estr'o'j, 276 el'star'a'j kapital'ist'o'j sen parol'i pri reg'ant'o'j kiel Cargill, Coca Col'a, la Mond'a Bank'o, Bill Gates kaj mult'a'j ali'a'j. Ĉiu'j kred'ebl'e si'n sent'is en stat'o de enurez'o pro mank'o de sekur'ec'o, ĉar oni el'spez'is 11 milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por dung'i 40 000 polic'an'o'j'n. Oni tamen arest'is 200 manifestaci'ant'o'j'n el 200 NRO-oj (Ne-Reg'ist'ar'a'j Organiz'aĵ'o'j), kiu'j intenc'is protest'i kontraŭ FEM.
#000199
Kvankam la cel'o de FEM est'as konserv'i nov'liberal'ism'o'n, tut'mond'ig'o'n laŭ la kon'at'a'j koncept'o'j, la rezult'o'j ne preter'pas'as danĝer'a'n flik'ad'o'n de la sistem'o. La romp'o'j inter civilizaci'a'j valor'o'j kun la 11a de septembr'o 2001, la nun'a bankrot'o de la sistem'o en Argentino, la korupt'a, fraŭd'a bankrot'o de la potenc'a Enron en Uson'o mem est'as pruv'o'j pri la dis'fal'o de la sistem'o. K. Jakóbsen en Port'o Alegr'e dir'is: „Argentino est'as simbol'o pri mal'sukces'o de nov'liberal'ism'o ...” En la real'o, Argentino re'produkt'is fabl'o'n kiu'n Ezop'o kaj Lafonteno skrib'is pri ran'o, kiu vol'is est'i grand'a kiel bov'o: unu pes'o egal'as unu dolar'o'n; rezult'o: krev'o!
#000200
Front'e al la tut'mond'a klam'ad'o de la sen'labor'ul'o'j, kies nombr'o ating'as oficial'e 20 % el la labor'kapabl'a'j hom'o'j, sed kun la ne'formal'a ekonomi'o preter'pas'as 40 %, front'e al kresk'ant'a mizer'o, kiu konduk'as al sen'precedenc'a'j atenc'o'j por super'viv'ad'o en mizer'o, la teknokrat'o'j trov'is geni'a'n solv'o'n jam propon'it'a'n en la sankt'a'j bibli'o'j kaj nobl'a'j koran'o'j: almoz'o. La sistem'o don'u de temp'o al temp'o al ĉiu person'o baz'a'n nutr'o-korb'o'n kaj 30 aŭ 40 uson'a'j'n dolar'o'j'n jar'e (laŭ kalkul'o de la burokrat'o'j) por la san'o. Jen la ord'ig'o, la gett'ig'o de sen'labor'ul'o'j kaj mizer'ul'o'j marĝen'e de la sistem'o. Kaj ni perfekt'e kompren'as, ke ne ĉiu'j kapital'ist'o'j pov'as aŭ vol'as, kiel Bill Gates, almoz'e dis'don'i 24 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por sav'i la mond'o'n.
#000201
En Port'o Alegr'e la 2a Forum'o Social'a Tut'mond'a (FST) prezent'is sub sugest'o de Bernardo Cassen [kas'e'n] de ATTAC [atak] – Asoci'o por taks'ad'o de financ'a'j transakci'o'j por help'o al la civit'an'o'j – (grandioz'a impost'o, ĉu ne?) la ĉef'tem'o'n: „Ali'a mond'o est'as ebl'a”, kun el'star'ig'o de la vort'o „social'ism'o, laŭ iu'j ĵurasaj koncept'o'j de la mal'dekstr'o”, dir'is ĵurnal'ist'o Paulo R. De Almeida. Fakt'e urb'estr'o Tars'o Genr'o, el la Labor'ist'a Parti'o (PT), en si'a inter'ven'o „ebl'a utopi'o”, insist'as pri iu nov'a ord'o sen Uson'o, sed li al'don'as: „... la social'ism'a projekt'o ne est'as sufiĉ'e klar'a, ni dev'as re'ag'i al la merkat'o kaj elimin'i la spekul'a'n kapital'o'n ...”
#000202
Tiel ambigu'e prezent'iĝ'is la grand'a forum'o kun pli ol 50 mil part'o'pren'ant'o'j. Ven'is 15 230 deleg'it'o'j el 4909 organiz'aĵ'o'j de 131 land'o'j. 26 tem'o'j est'is pri'trakt'it'a'j en 800 seminari'o'j aŭ apart'a'j kun'sid'o'j kiel por 200 urb'estr'o'j, 300 jur'ist'o'j, ktp. El la „grav'a'j” invit'it'o'j ven'is el Franci'o 6 ministr'o'j, 3 kandidat'o'j al prezident'ec'o. Nobel'premi'it'o'j ne for'est'is, ekzempl'e Perez Esquivel, Rigoberta Menchu kaj José Samaramago, kiu ne hezit'is juĝ'i kiel kaduk'a'j'n la formul'o'j'n de nun'a'j politik'a'j parti'o'j.
#000203
La tut'a forum'o rest'is sub la reg'o kaj serv'o de la Parti'o de la Labor'ist'o'j (kompat'ind'a'j labor'ist'o'j!), kiu jam posed'as la pov'o'n ĉe urb'o kaj ĉe provinc'o Rio Grand'e do Sul, sed cel'as ĉi-jar'e la tut'a'n brazil'an federaci'o'n, kun la amik'o de Fidel Castro kaj Hug'o Chavez [ĵavez], Luiz Inacio da Silva, la fam'a torn'ist'o Lul'a, jam tri'a'n foj'o'n kandidat'o por est'i respublik'estr'o.
#000204
La popol'o, per impost'o'j, tra la parti'o pag'is la tut'o'n, i'o'n kiel 1,5 milion'o'j'n da eŭr'o'j. Kaj kiu pag'as, tiu reg'as. Tiel PT bar'is la ven'o'n de agit'ist'o'j José Bové Fidel Castro, ĝust'e, Farc el Kolombio, MST (Mov'ad'o de Sen-Ter'ul'o'j). Manifestaci'o'j est'is lim'ig'it'a'j. La sindikat'ist'o'j, komun'ist'o'j, trotskistoj, verd'ul'o'j (de beton'o), sekt'ul'o'j el dek'o da religi'o'j babele sed diskret'e esprim'is si'a'n frustraci'o'n front'e al la mank'o de demokrat'ec'o. Tiel, ĉar ne est'is „unik'a pens'manier'o”, la forum'o ne ating'is konklud'o'n.
#000205
Tio'n dir'is Chomsky, kaj al'don'is: „En real'o la forum'o kontraŭ tut'mond'ig'o est'as tiu de Nov'jork'o – post la milit'o en Afgani'o ven'os pli'a'j kruel'aĵ'o'j. La riĉ'a'j land'o'j profit'as de la kriz'a'j moment'o'j por pli drast'e sub'ig'i la mal'riĉ'ul'o'j'n.” Ali'a profesor'o invit'it'a el Uson'o, Michael Hardt, klar'e komplet'ig'is: „La histori'o pri form'o'j de potenc'o, pov'o, kiu'j funkci'as apog'it'a'j en kapital'ism'o, tradici'e si'n legitim'as uz'ant'e kriz'o'j'n kaj konflikt'o'j'n por prav'ig'i la ekonomik'a'n ag'ad'o'n. Tem'as ankaŭ pri mekanism'o de soci'a reg'ad'o.”
#000206
Prezident'o de Peruo, Alejandro Toledo, en Nov'jork'o, rand'e de Hudson, ebl'e kun la pens'o turn'it'a al river'o Guaiba de Port'o Alegr'e, mistik'e kaj naiv'e sugest'is la konstru'o'n de pont'o inter Nov'jork'o (Davos) kaj Port'o Alegr'e. Bedaŭr'ind'e inter ambaŭ mond'koncept'o'j ekzist'as ne trans'pas'ebl'a'j abism'o'j ne nur pro river'o'j kiel Hudson kaj Guaíba, kiel Rio Negr'o, Orinok'o, Amazon'o aŭ San Francisko, sed pro torent'a'j, gigant'a'j flu'o'j el la hom'a stult'ec'o mem.
#000207
En Vilnius, ĉef'urb'o de Litovio, oni foj'foj'e plend'as pri la 34-jar'aĝ'a urb'estr'o Artur'as Zuokas, dir'ant'e, ke tiu em'as okup'iĝ'i ne pri serioz'a'j problem'o'j sed pri nur'a'j „infan'a'j ide'o'j”.
#000208
Ekzempl'e Zuokas iam leter'is al la televid'a kompani'o CNN, riproĉ'ant'e, ke sur veter'prognoz'a map'o ne aper'as la nom'o de la litova ĉef'urb'o. Plu'e, anstataŭ send'i fer'rub'ej'e'n mal'nov'a'n aŭtobus'o'n, Zuokas ordon'is, ke oni ripar'u ĝi'n, for'ig'ant'e la tegment'o'n, por ke turist'o'j ĝu'u sub'ĉiel'a'j'n rond'vojaĝ'o'j'n tra Vilnius.
#000209
Ali'a, ne tre sukces'a iniciat'o, koncern'as ekologi'a'n transport'o'n. Zuokas mend'is 500 bicikl'o'j'n por publik'a, sen'kost'a uz'ad'o en la urb'o. Post la unu'a semajn'fin'o oni konstat'is, ke jam 200 bicikl'o'j est'as mal'aper'int'a'j kaj 100 difekt'it'a'j. Pli sukces'a projekt'o est'as inter'ret'a lig'o al la ofic'ej'o de Zuokas, por ke interes'at'o'j vid'u per fotograf'aĵ'o'j, kia'manier'e labor'as la urb'estr'o.
#000210
Tamen ebl'e la plej original'a ide'o de'ven'is ne de Zuokas sed de li'a konsil'ant'in'o, Ras'a Razgaitiene. Okaz'e de la 34a nask'iĝ'dat're'ven'o de la urb'estr'o, ŝi anonc'is, ke en la stel'ar'o Balen'o (latin'e cet'us) est'as nov'a stel'o nom'it'a Zuokas. La nov'a stel'o est'as formal'e registr'it'a en inter'naci'a stel'registr'o.
#000211
Nun vilnius'an'o'j demand'as si'n, kiu nov'aĵ'o sekv'os el la urb'o'dom'o.
#000212
La respublik'o de Benino, antaŭ'e Dahome'o, est'as land'et'o en okcident'a Afrik'o kun are'o de 112_622_km2 kaj ses milion'o'j da loĝ'ant'o'j. Malgraŭ si'a mal'grand'ec'o, tiu land'et'o hav'as la ambici'o'n est'i la ĉef'a lok'o de la Vudu-religi'o'j en Afrik'o. Malgraŭ la progres'o de krist'an'ism'o kaj islam'o, ne-en'land'a'j religi'o'j, mult'a'j afrik'an'o'j ĝeneral'e kaj special'e benin'an'o'j ankoraŭ kred'as kaj ador'as vuduon.
#000213
Sinonim'o de anim'ism'o, vuduo est'as tradici'a afrik'a religi'o kiu konsist'as el mult'eg'o da religi'et'o'j vari'a'j laŭ la tradici'o'j de ĉiu soci'kultur'a grup'o. Tial ekzist'as mult'e da di'o'j efektiv'iĝ'ant'a'j per natur'a'j element'o'j kiel arb'o, ŝton'o, serpent'o, sabl'o, fer'o, statu'et'o, ktp. Ekzempl'e oni pov'as menci'i:
-Sakpata (nom'o de serpent'o), di'o de la ter'o kaj de la variol'o,
-Xebioso aŭ Ĉango, di'o de la tondr'o,
#000214
Tiu'j di'o'j hav'as monaĥ'ej'o'j'n, pastr'o'j'n, vir'a'j'n kaj vir'in'a'j'n adept'o'j'n. Ĉiu monaĥ'ej'o hav'as super'a'n ĉef'o'n nom'at'a'n Hungan aŭ Hunnon aŭ Vuduklunon, kun la signif'o de la posed'ant'o de la di'o. Ali'manier'e Vuduklunon est'as iu kiu super'reg'as la afer'o'j'n de Vudu. Sekv'as li'a'j kun'labor'ant'o'j kiel Hundeva, sen kiu neni'a ceremoni'o okaz'as, kaj Hunso, kiu en'korp'ig'as la di'o'n.
#000215
La vir'in'a'j adept'o'j, komun'e nom'at'a'j vudunsi, di'a'j edz'in'o'j, konsist'ig'as la plej grand'a'n part'o'n de la vuduanoj. Ili est'as konsekr'at'a'j kaj rekrut'ig'at'a'j en la klan'o al kiu aparten'as la di'o kaj ankaŭ en bo'parenc'a'j famili'o'j. Oni ankaŭ pov'as per trakt'ad'o rekrut'ig'i adept'o'j'n en ali'a'j famili'o'j. Sed se la varb'ot'a vir'in'o rifuz'as, ŝi mal'san'iĝ'as, ĝis ŝi akcept'as. Post la rekrut'ig'o, komenc'iĝ'as la inic'period'o, kiu daŭr'as tri jar'o'j'n, naŭ monat'o'j'n kaj naŭ tag'o'j'n. Dum tiu period'o la inic'ot'a'j vir'in'o'j, sub la direkt'ad'o de Hunnon kaj li'a'j kun'labor'ant'o'j, lern'as la sekret'o'j'n, la kant'o'j'n, la danc'o'j'n de vuduo ktp. Tie ili dev'as rest'i ĝis kutim'iĝ'o al la uz'ad'o'j. Dum ili'a rest'ad'o ĉe la monaĥ'ej'o, la adept'o'j ĝeneral'e lern'as rit'a'n lingv'o'n, Hungbe, kio signif'as la lingv'o de di'o, per kiu ili komunik'iĝ'as kun la adept'o'j de ali'a'j monaĥ'ej'o'j. Tamen ind'as menci'i la fakt'o'n ke la di'o'j far'as mal'bon'o'n kaj eĉ mort'ig'as la an'o'j'n, kiu'j kontraŭ'as la kutim'o'j'n.
#000216
Laŭ la ĉiu'jar'e de'nov'e decid'at'a'j period'o'j, la adept'o'j de vuduo ofer'buĉ'as por si'a'j di'o'j kok'o'j'n, kok'in'o'j'n, bird'o'j'n, ŝaf'o'n kun ruĝ'a ole'o. Tia'manier'e ili hav'ig'as al si la di'a'j'n bon'vol'em'o'j'n aŭ favor'o'j'n. Krom'e, la inic'ot'a'j vir'in'o'j ankaŭ lern'as ali'a'j'n meti'o'j'n kiel farad'o de argil'aĵ'o'j, korb'o'plekt'ad'o, teks'ad'o, ktp.
#000217
Tre interes'a est'as ankaŭ la religi'a fenomen'o de fantom'o'j, kiu konsist'as el la re'aper'o de mort'int'o'j en spirit'a'j form'o'j. Tio est'as, la re'aper'ant'o'j hav'as hom'a'n form'o'n sed est'as super'natur'a'j potenc'o'j.
#000218
Resum'e, la fantom'o'j en'korp'ig'as la spirit'o'j'n de mort'int'o'j. Oni vid'as nek la vizaĝ'o'n nek la korp'o'n de la re'aper'ant'o'j pro tio ke ili sur'hav'as konsekr'it'a'j'n vest'aĵ'o'j'n kaj mask'o'j'n. Se la vest'aĵ'o tuŝ'as iu'n, li spert'os mal'bon'o'n kaj eĉ mort'os. Nur la inic'it'a'j adept'o'j rajt'as kaj pov'as kun'tuŝ'iĝ'i kun la fantom'o'j kiu'j pov'as parol'i kaj kant'i sed per mal'klar'a voĉ'o. De temp'o al temp'o ili el'ir'as la monaĥ'ej'o'n por vag'ad'i tra la urb'o kun kelk'a'j adept'o'j, ricev'ant'e donac'et'o'j'n. La hejm'o de la fantom'o'j en Benino est'as Port'o-Nov'o kun ĝi'a'j najbar'a'j urb'et'o'j kiel Pob'e, Sak'et'e, Ifangni ktp, kie famili'o'j posed'as kaj ador'as re'ven'ant'o'j'n. La komun'a nom'o por fantom'o'j est'as Egoungoun [egungun].
#000219
En Benino est'as ankaŭ urb'o nom'at'a Ouidah [ŭida], kie oni ador'as la piton'o'n. Tial ekzist'as tie templ'o de piton'o'j; neni'u rajt'as mort'ig'i piton'o'j'n en tiu urb'o. Ĉe la templ'o est'as pastr'o'j, kiu'j en'konduk'as aŭ gvid'as vizit'ant'o'j'n aŭ turist'o'j'n. La pastr'o kapabl'as sekret'e parol'i kun la piton'o'j kiu'j plen'um'as tio'n, kio'n oni pet'as. Vizit'ant'o'j pov'as sen'danĝer'e kun'tuŝ'iĝ'i kun la piton'o'j.
#000220
Plu'e, Benino super'plen'as de histori'a'j, turism'a'j, kaj art'a'j post'sign'o'j, kiu'j mir'ind'e impres'as la turist'o'j'n. Ekzempl'e est'as tie plur'a'j lag'a'j vilaĝ'o'j, kiel Ganvie, Guezin, So-av'a, ktp, kie la loĝ'ant'o'j konstru'is special'e adapt'it'a'j'n kaban'o'j'n super la akv'o, kaj en tiu'j ili viv'as. Fiŝ'kapt'ad'o est'as la ĉef'a aktiv'ec'o kaj la komerc'ant'o'j vend'as sur'pirog'e. Fam'as krom'e la etnografi'a muze'o en Port'o-Nov'o, la reĝ'a palac'o kun muze'o en Abomey, ktp. Tiu'j tradici'a'j kaj kultur'a'j valor'o'j konsist'ig'as hered'o'n, kiu'n oni dev'as gard'i por la est'ont'a'j generaci'o'j.
#000221
La voĉ'o de fantom'o'j est'as ankaŭ aŭd'ebl'a sur'kased'e. La kased'o en'hav'as kant'o'j'n kantat'a'j'n de re'aper'ant'o'j dum tradici'a'j ceremoni'o'j kiu'j okaz'is en la sek'a sezon'o. Laŭ'kutim'e fantom'o'j tiam danc'as kaj ricev'as donac'et'o'j'n de bon'kor'a'j hom'o'j. Kant'ant'e ili gratul'as kaj esprim'as bon'dezir'o'j'n al viv'ant'o'j nom'e de mort'int'o'j, kies spirit'o'j ili est'as: bon'ŝanc'o, san'o, long'viv'ec'o kaj ĉef'e mal'mult'e da sufer'o, pro tio ke dum la sek'a sezon'o la hom'o'j oft'e sufer'as. Ĉio mult'e'kost'as kaj veget'aĵ'o'j preskaŭ mal'est'as pro mank'o de pluv'o. Neni'o mal'bon'a al'ven'os al vi, vi ne mort'os pro mal'sat'o, vi sukces'os en ĉiu'j vi'a'j entrepren'o'j, ktp, kant'as la fantom'o'j. La kased'o est'as hav'ebl'a kun bild'kart'o aŭ pri fantom'o'j aŭ pri templ'o de piton'o. Prez'o 9 eŭr'o'j. Ĝi est'as mend'ebl'a ĉe Anneke Schouten-Buys: Dintel 20, NL-7333 MC Apeldoorn, Nederlando.
#000222
Ebl'e kelk'a'j el ni ne oft'e pens'as pri la fakt'o, ke la lingv'o, kiu'n ni parol'as, konsist'as ne nur el vort'ar'o, sintaks'o kaj konvenci'a'j regul'o'j, sed ankaŭ el mit'o'j, legend'o'j kaj komun'a'j memor'aĵ'o'j kaj asoci'aĵ'o'j. Kompren'ebl'e, ni ĉiu'j bon'e sci'as tio'n, sed ebl'e mal'oft'e ni konsci'as pri ĝi en normal'a ĉiu'tag'a konversaci'o, ĉar pli interes'as ni'n la ide'o'j, asert'o'j kaj demand'o'j, kiu'j'n ni esprim'as. Ali'flank'e, ĉe beletr'a'j verk'ist'o'j kaj poet'o'j, tia'j element'o'j est'as grav'a'j nepr'aĵ'o'j.
#000223
Tiu ĉi rimark'ig'o mi'a est'is instig'it'a de du afer'o'j: 1e, vizit'o al lok'a kin'ej'o kun'e kun jun'a famili'an'o por spekt'i la film'o'n La mastr'o de l' ring'o'j (parentez'e, film'it'a versi'o de la unu'a libr'o de la fam'a roman'o, majstr'e esperant'ig'it'a de William Auld); kaj 2e, iu libr'o'recenz'o pri kiu mi leg'is (sed kies original'o'n mi ne vid'is) kaj kiu aper'is en la angl'a lingv'o en last'a'temp'a numer'o de la revu'o Sev'e'n: An Angl'o-American Literary Review, citat'a en last'a'temp'a numer'o de la angl'a'lingv'a ret'a nov'aĵ'bulten'o de Esperant'o-Asoci'o de Briti'o sub la titol'o Elvish Talk („Elf'a parol'o”). Tiu titol'o bezon'as iom da klar'ig'o, kiu'n mi don'os post'e en ĉi tiu artikol'et'o.
#000224
En la menci'it'a artikol'o, la aŭtor'o skrib'as: „Inter la hom'o'j, kiu'j el'lern'is Esperant'o'n ĝis nivel'o de kapabl'ec'o skrib'i en ĝi, est'is jun'a angl'a skolt'o nom'e John Ronald Reuel Tolkien. En 1909, li skrib'is mal'grand'a'n 16-paĝ'a'n kajer'o'n: The Book of the Foxrook (‚Libr'o de la vulp'o-frugileg'o’ – ver'e strang'a hibrid'o – ĉu pres'erar'o anstataŭ Foxrock, ‚vulp'a rok'o’?), part'e en Esperant'o, en kiu li pri'skrib'as apart'a'n kod'o'n por esperant'ist'o'j.”
#000225
Tamen, post'e Tolkien ali'lok'e skrib'is ĉi tiu'j'n vort'o'j'n: „Volapuk'o, Esperant'o, Id'o, Novial, ktp, est'as mort'int'a'j – mult'e pli mort'int'a'j ol antikv'a'j ne plu uz'at'a'j lingv'o'j, ĉar ties aŭtor'o'j neniam invent'is iu'j'n ajn esperant'a'j'n legend'o'j'n.”
#000226
Ne surpriz'e, la recenz'ant'o mal'konsent'as, kaj pri'skrib'as kelk'a'j'n el la mit'o'j en Esperant'uj'o. En pied'not'o, li al'don'is unu el si'a'j propr'a'j: „Se vi ver'e ŝat'as kliŝ'o'j'n, jen unu: La tip'a esperant'ist'o est'as hipi'o el la ses'dek'a'j jar'o'j; kaj la parol'ant'o de la ‚kling'on'a lingv'o’1 est'as motor'cikl'ist'o sur'hav'ant'a nigr'a'n led'a'n vest'aĵ'o'n.” Evident'e, la recenz'ant'o ne est'as serioz'a, kaj ne uz'as la vort'o'n „mit'o” en la klasik'a senc'o.
#000227
Tolkien nask'iĝ'is en 1892 kaj mort'is en 1973, do kiam li ek'lern'is Esperant'o'n, kaj li kaj la zamenhofa lingv'o est'is ankoraŭ jun'a'j. Kompren'ebl'e mank'is tia'j tradici'o'j, fabel'o'j, mit'o'j kaj legend'o'j, kiu'j est'as karakteriz'aĵ'o'j de „natur'a'j” lingv'o'j. Tre fru'e, Zamenhof re'kon'is la neces'o'n don'i al si'a lingv'o tut'a'j'n trajt'o'j'n, kiu'j ekzist'as en etn'a'j idiom'o'j, kaj per grand'a fort'o'streĉ'o li kontribu'is al tio, traduk'ant'e la fabel'o'j'n de Hans C. Andersen, literatur'a'j'n klasik'aĵ'o'j'n de Puŝkin, Ŝekspiro, ktp, kaj la Mal'nov'a'n Testament'o'n, kaj kompil'ant'e si'a'n Proverb'ar'o'n, baz'it'a'n sur kolekt'o de si'a patr'o.
#000228
Tia labor'o est'is daŭr'ig'at'a kaj pli'vast'ig'at'a en post'a'j jar'o'j, far'e de mult'a'j esperant'ist'o'j. Aper'is traduk'o'j de naci'a'j epope'o'j: Sinjor'o Tade'o el la pol'a; Luz'id'o'j el la portugal'a; Kalevala el la finn'a; Martín Fierro el la argentin-gaŭĉ'a hispan'a, inter ali'a'j grav'a'j verk'o'j. Sed ĉar tiu'j verk'o'j est'iĝ'is en kultur'o ekster la esperant'ist'a komun'um'o, ili neniel konsist'ig'as part'o'n de iu apart'a „indiĝen'a” esperant'a legend'ar'o.
#000229
Nov'zeland'a esperant'ist'o Brendon Clarke (pri kies poezi'a kapabl'ec'o Ret'o Rossetti kaj William Auld esprim'is tre mal'alt'a'n opini'o'n) verk'is sufiĉ'e long'a'n poem'o'n pri la vojaĝ'o'j de la maori'o'j al Nov-Zelando. Kvankam original'a esperant'a verk'o, kompren'ebl'e tiu epope'o ne pov'as est'i rigard'at'a kiel „indiĝen'a” esperant'a tradici'o.
#000230
Dum last'a'j jar'dek'o'j, tamen, aper'is – kaj pli kaj pli est'as aper'ant'a – kresk'ant'a kvant'o da verk'o'j, kiu'j pli kaj pli simil'as pro la spec'o de material'o, kiu'n ni nom'as mit'o kaj legend'o. Inter ili ni pov'us menci'i Vojaĝ'o al Kazohinio de Sándor Szathmári; Fabel'o'j de la verd'a pig'o de Louis Beaucaire; kaj Vitral'o kaj Tri rakont'o'j pri la mil'jar'a pac'o de John Franc'is. Ebl'e la unu'a original'a epope'o en Esperant'o est'as Poem'o de Utnoa de Abel Montagut.
#000231
Tamen, la mit'o'j, legend'o'j kaj fabel'o'j de la naci'a'j kaj etn'a'j lingv'o'j est'iĝ'is ne el la skrib'it'a literatur'o, sed el la buŝ'a tradici'o de analfabet'a'j aŭ apenaŭ alfabet'a'j popol'o'j.
#000232
Ĉu bedaŭr'ind'e, ĉu ne, la epok'o'j en kiu'j nask'iĝ'is tia'j mit'o'j kaj legend'o'j jam for'pas'is. Almenaŭ en land'o'j kie la pli'mult'o, aŭ grand'a nombr'o, de la loĝ'ant'ar'o ne plu est'as analfabet'a'j.
#000233
Mal'naiv'a'j modern'a'j land'o'j parol'ant'a'j modern'a'j'n lingv'o'j'n ne est'as taŭg'a forc'ej'o por tiu spec'o de tradici'o. Ankaŭ Esperant'o est'as modern'a lingv'o, do ne pov'as est'i mal'pli mank'hav'a en ĉi tiu senc'o ol grav'a'j lingv'o'j, kiel la hodiaŭ'a'j angl'a, franc'a, rus'a aŭ japan'a. Pov'as est'i, ke inter la mil'o'j, kiu'j part'o'pren'as en esperant'a'j aranĝ'o'j kaj renkont'iĝ'o'j, kiu'j okaz'as ĉiu'tag'e ie ajn en la mond'o – kaj precip'e inter la jun'ul'o'j, kiu'j ĉe'est'as jun'ul'ar'a'j'n event'o'j'n – iom post iom akumul'iĝ'as anekdot'o'j, rakont'o'j kaj memor'aĵ'o'j, kiu'j en la est'ont'ec'o form'os baz'o'n por iu tip'o de esperant'ist'a legend'o, kvankam ebl'e la modern'a mond'o ne ofert'as taŭg'a'j'n kondiĉ'o'j'n por tia dis'volv'o.
#000234
Je la komenc'o de ĉi tiu artikol'o, mi promes'is i'o'n dir'i pri la tem'o „Elf'a parol'o”. La aŭtor'o de La mastr'o de l' ring'o'j kre'is en tiu tri'volum'a verk'o fantast'a'n mond'o'n Mez-ter'o, kies loĝ'ant'o'j konsist'is el divers'a'j ras'o'j: hom'o'j, hobitoj, elf'o'j, gnom'o'j, ork'o'j, ent'o'j, fantom'o'j, du'on'hom'o'j, malic'a'j spirit'o'j, ktp, ĉiu'j parol'ant'a'j si'a'j'n propr'a'j'n lingv'o'j'n. La pen'o kaj temp'o kiu'j'n Tolkien dediĉ'is al tiu'j unu'a'vid'e sen'util'a'j fantazi'o'j est'is fenomen'a'j. Li invent'is ne nur la rakont'o'n mem sed ankaŭ la geografi'o'n, pra'histori'o'n, legend'o'j'n, lingv'o'j'n kaj alfabet'o'j'n de tiu mond'o. En apart'a'j skrib'aĵ'o'j li rakont'as, kiel est'iĝ'is la tut'a material'o kaj pri'skrib'as kaj list'ig'as la struktur'o'n kaj vort'ar'o'n de la divers'a'j lingv'o'j de Mez-Ter'o.
#000235
Serĉ'fos'ant'e en vend'ej'o de brokant'a'j libr'o'j, unu el mi'a'j fil'o'j trov'is kaj aĉet'is kurioz'a'n libr'o'n en la angl'a pri la „elf'a lingv'o” de Tolkien. Ĝi'a titol'o est'as An introduction to Elvish and to other tongues and proper names and writing systems of ... Middle Earth („En'konduk'o al la elf'a kaj ali'a'j idiom'o'j kaj propr'a'j nom'o'j kaj skrib'sistem'o'j de ... Mez-Ter'o”). Laŭ'aspekt'e, ĝi pretend'as est'i serioz'a filologi'a stud'o, kiel monografi'o pri iu lingv'o parol'at'a de trib'o en antaŭ'e ne'kon'at'a region'o de la mond'o. Tre detal'e ĝi pri'skrib'as la gramatik'o'n de du parenc'a'j, sed mal'sam'a'j, form'o'j de la elf'a lingv'o, nom'e la quenya kaj la sindarina, kaj inklud'as ampleks'a'j'n vort'ar'o'j'n de ambaŭ.
#000236
Tolkien (profesi'e universitat'a profesor'o pri la angl'o'saks'a) mem menci'as ali'lok'e, ke ĉe la kre'ad'o de tiu'j art'e'far'it'a'j idiom'o'j, li est'is fort'e influ'it'a de la finn'a kaj kelt'a'j lingv'o'j. Tio'n oni pov'as konfirm'i – almenaŭ rilat'e al la kelt'a influ'o – leg'ant'e la gramatik'o'n en An introduction to Elvish ... Oni lern'as, ke la trajt'o de la elf'a lingv'o est'as la tiel nom'at'a lenicio aŭ mutaci'o, unik'a karakteriz'aĵ'o de la kelt'a'j lingv'o'j (gael'a, kimr'a, ktp). En la gael'a, oni ŝanĝ'as la konsonant'o'j'n jen'e: b al v; c al ĥ; d aŭ g al la son'o de la nov'grek'a gamma2; ktp.
#000237
Krom tiu'j fikci'a'j lingv'o'j, Tolkien pli'e invent'is alfabet'o'j'n kaj skrib'sistem'o'j'n por kelk'a'j el ili. Por la elf'a lingv'o, li kre'is bel'a'n kursiv'a'n alfabet'o'n, dum por ali'a'j lingv'o'j uz'at'a'j de mez'ter'an'o'j li adapt'is la antikv'a'n run'a'n alfabet'o'n de nord'a Eŭrop'o. En la al'don'aĵ'o al An introduction to Elvish, Kri'eg don'as specimen'o'n de divers'a'j form'o'j de tengvaro3.
#000238
En la libr'o de Allan, la pri'skrib'o de la elf'a lingv'o est'as tre ampleks'a, precip'e de la quenya form'o. Inklud'it'a'j est'as sufiĉ'e long'a'j vort'ar'o'j de ambaŭ variant'o'j. Mult'e mal'pli ampleks'a (kelk'foj'e konsist'ant'a nur el iu'j specimen'o'j de vort'o'j) est'as la sekci'o pri ali'a'j lingv'o'j de Mez-ter'o, nom'e: Khuzdul, La Nigr'a Lingv'o, La Adunaikaj Lingv'o'j, kaj „ali'a'j pli obskur'a'j lingv'o'j”.
#000239
Hom'o'j kiu'j sci'as neni'o'n pri plan'lingv'o ne re'kon'as la diferenc'o'n inter fikci'a'j lingv'o'j (invent'it'a'j apart'e por iu verk'o, film'o aŭ teatr'aĵ'o) kaj tiu'j, kies kre'int'o'j cel'is facil'ig'i inter'etn'a'n komunik'ad'o'n. La last'a inklud'as Volapuk'o'n, Id'o'n, Interlinguan – kaj, kompren'ebl'e, Esperant'o'n. (Kiom oft'e oni aŭd'as la asert'o'n: „Esperant'o est'as art'e'far'it'a lingv'o, kiu'n neni'u parol'as”?) Kiel ekzempl'o de la du'a kategori'o (fikci'a'j lingv'o'j) oni pov'us menci'i krom la elf'a lingv'o de Tolkien, la kling'on'a'n lingv'o'n invent'it'a'n por la televid'a seri'o Star Trek; kaj la invers'ig'it'a'n angl'a'n parol'at'a'n de Yram (= Mary) kaj ŝi'a'j sam'land'an'o'j en la verk'o Erehwon (= Nowhere, t.e. Neni'e), de la angl'a satir'ist'o Samuel Butler (esperant'a versi'o: Erevono); kaj la „Gesaltlingvo” de inteligent'a'j saŭr'o'simil'a'j est'aĵ'o'j en la roman'o West of Ed'e'n („Okcident'e de Eden'o”) de Harry Harrison, popular'a uson'a verk'ist'o de scienc'fikci'o'j kaj iam'a honor'a prezid'ant'o de Esperant'o-Asoci'o de Irlando.
#000240
Ebl'e la plej kon'at'a fikci'a lingv'o est'is „Nov'parol'o” (angl'e: Newspeak), la art'e'far'it'a lingv'o kiu'n, en la futur'ism'a roman'o 1984 de Georg'o Orwell, la reg'ist'ar'o de est'ont'a total'ism'a Briti'o (nun ali'e nom'at'a) iom post iom intenc'as trud'i al la parti'an'o'j kaj civit'an'o'j. Laŭ tiu plan'o, la naci'a lingv'o est'os konstant'e sen'ig'it'a de ekzist'ant'a'j koncept'o'j por ating'i nov'a'n lingv'aĵ'o'n kun tre redukt'it'a vort'ar'o. La fin'a cel'o de la parti'o est'as tio, ke en est'ont'ec'o est'os ne'ebl'e parol'i aŭ eĉ pens'i krom en'e de la mal'larĝ'a'j lim'o'j de la ŝtat'a ideologi'o.
#000241
Est'as sci'at'e, ke onkl'in'o de Orwell est'is kun'viv'ant'in'o de Lant'i, la fond'int'o de Sat. Dum iom da temp'o, la axtoro de 1984 loĝ'is en Franci'o kun ili, kaj koler'iĝ'is pro la fakt'o, ke Lant'i kaj li'a onkl'in'o konstant'e parol'ad'is esperant'e. Laŭ oni'dir'o, est'is tiu spert'o, kiu instig'is Georg'o'n Orwell inklud'i en si'a roman'o parodi'o'n de Esperant'o, en la form'o de Nov'parol'o. Kvankam la vort'ar'o de tiu invent'it'a lingv'o de'ven'as de la angl'a, ĝi'a struktur'o est'as kvazaŭ'esperant'a, imit'ant'e, precip'e, la esperant'a'j'n „mal-vort'o'j'n”.
#000242
Pli'e, mi memor'as, ke antaŭ jar'o'j mi spekt'is film'o'n, en kiu la intrig'o okaz'as en imag'it'a land'o, por kiu est'is invent'it'a lingv'o parol'at'a de la loĝ'ant'o'j, inter ili la kimr'a aktor'in'o Glynis Johns, kiu kant'is en tiu lingv'o. Mi eĉ memor'as unu vort'o'n de ĝi: „natalmi” (kompren'ebl'e).
#000243
Leg'ant'o'j cert'e jam rimark'is, ke ĉiu'j el la invent'int'o'j de la menci'it'a'j fikci'a'j lingv'o'j est'as angl'a'lingv'an'o'j. Mi las'os al ili konjekt'i ĉu la fakt'o, ke la pli'mult'o de de'nask'a'j angl'e'parol'ant'o'j pretend'as, ke ili ne kapabl'as lern'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n, ig'as ili'n kompens'i tiu'n mank'o'n per kre'ad'o de art'e'far'it'a'j lingv'o'j, kiu'j'n ili mem pov'as reg'i kun plen'a mem'fid'o. Laŭ'ŝajn'e, tamen, Tolkien (kaj ebl'e kelk'a'j el la ali'a'j) sci'pov'is plur'a'j'n lingv'o'j'n.
#000244
Sed, re'ven'ant'e al la tem'o de la libr'o de Allan pri la elf'a lingv'o, leg'ant'o'j cert'e demand'os si'n kia spec'o de hom'o dezir'us verk'i verk'o'n de 303 paĝ'o'j, pri tut'e fikci'a'j lingv'o'j, kaj kial. Ali'flank'e, se parol'i person'e, tiu bizar'a libr'o i'o'n pli'a'n al'don'is al mi'a plezur'o ĉe leg'ad'o de la tri volum'o'j de la esperant'a versi'o de La mastr'o de l' ring'o'j. Fin'fin'e, fantazi'o est'as pli bon'a okup'o ol milit'o aŭ parti'a politik'o
#000245
1. Not'o de la redaktor'o: Unu el la fikci'a'j nom'o'j
#000246
2. Not'o de la redaktor'o: Frikativ'o de [g].
#000247
3. Not'o de la redaktor'o: Kursiv'a alfabet'o kre'it'a de Tolkien.
#000248
Dum la long'a politik'a viv'o de Éamon de Valer'a, „patr'o” de la modern'a sen'de'pend'a Irlando, la land'o est'is reg'at'a de kvazaŭ'a koalici'o de reg'ist'ar'o kaj eklezi'o. Hodiaŭ Irlando est'as mal'pli rigor'e katolik'a land'o kaj mal'pli homogen'a soci'o. Tamen grand'a part'o de la loĝ'ant'ar'o, precip'e la kamp'ar'a bien'ist'a komun'um'o, rest'as konservativ'a kaj fervor'e religi'a. Ĝeneral'e la tut'a popol'o – ĉu pro religi'a'j, ĉu pro etik'a'j kial'o'j – profund'e mal'aprob'as abort'ig'o'n.
#000250
Antaŭ kelk'a'j jar'o'j la popol'o referendum'e mal'permes'is abort'ig'o'n. Jur'ist'o'j tamen avert'is, ke en'ig'i tia'j'n specif'a'j'n leĝ'o'j'n en la konstituci'o'n pov'us est'ont'e okaz'ig'i problem'o'j'n. Kaj, malgraŭ kontraŭ-abort'ig'a leĝ'o kaj preskaŭ universal'a kondamn'o de abort'ig'o, oni kalkul'as, ke ĉiu'semajn'e 19 vir'in'o'j vojaĝ'as Briti'o'n per t.n. „pram'ŝip'o de larm'o'j” por abort'ig'i en brit'a'j klinik'o'j. Laŭ kritik'ant'o'j de la koncern'a leĝ'o Irlando, sub pretekst'o solv'i problem'o'n, simpl'e eksport'as ĝi'n al Angli'o.
#000251
Neni'u en Irlando kontent'as pri la situaci'o kaj pro tio okaz'is jam tri referendum'o'j. En la last'a, okaz'int'a en mart'o 2002, oni dev'is jes'i aŭ mal'jes'i al nov'a paragraf'o, al'don'ot'a al la konstituci'o, kiu tut'e mal'permes'os abort'ig'o'n, eĉ kiam la nask'ont'o minac'as si'n mort'ig'i (kio jam okaz'is kaj instig'is juĝ'ist'o'n decid'i, ke la koncern'a jun'a knab'in'o rajt'is vojaĝ'i Angli'o'n por tie operaci'iĝ'i).
#000252
Laŭ la propon'o ĉiu, kiu sub'met'as si'n al abort'ig'o en la Irlanda Respublik'o aŭ kiu ebl'ig'as abort'ig'o'n, est'os kondamn'it'a al mult'jar'a pun'o mal'liber'ej'a. La propon'it'a'n ŝanĝ'o'n apog'is la reg'ist'ar'a koalici'o, la katolik'a eklezi'o kaj la direktor'o'j de obstetrik'a'j hospital'o'j en Dublino (kiu'j post'e moder'ig'is si'a'n sen'kompromis'a'n si'n'ten'o'n front'e al situaci'o, en kiu fet'o est'as tut'e ne viv'kapabl'a kaj en'danĝer'ig'as la vir'in'o'n).
#000253
Nun ŝajn'as, ke neni'u opini'as, ke la problem'o est'as solv'it'a: oni avert'as, ke nov'a referendum'o bezon'at'os, kvankam ne baldaŭ. Ke irland'an'o'j ne ŝat'as referendum'o'j'n, montr'is antaŭ'a referendum'o pri la nic'a inter'konsent'o. Irland'an'o'j aŭ part'o'pren'as ili'n kun mal'grand'a entuziasm'o aŭ simpl'e de'ten'as si'n.
#000255
En januar'o la antverpena polic'o du'foj'e dev'is liber'ig'i jun'ul'o'n, kiu far'is grav'a'n krim'o'n. La kial'o? Ek'de la unu'a de januar'o 2002 jun'ul'o'j ne plu rajt'as est'i en'karcer'ig'it'a'j en mal'liber'ej'o'j por plen'kresk'ul'o'j. Pro tio, ke ili est'as ne'plen'aĝ'a'j, ili'a lok'o ne est'as inter krim'ul'o'j, sed en t.n. instituci'o'j por special'a jun'ul'ar'pri'zorg'ad'o. Ĝi est'as spec'o de intern'ul'a lern'ej'o kun eg'e strikt'a regul'ar'o. Sed, ĉar ĉiu'j tia'j instituci'o'j est'is plen'ŝtop'it'a'j, ne plu est'is lok'o por la jun'ul'o'j. La juĝ'ist'o pov'is neni'o'n far'i krom (provizor'e) liber'ig'i la jun'a'j'n krim'int'o'j'n, ĝis lok'o'j liber'iĝ'os.
#000256
Est'as mem'kompren'ebl'e, ke tia situaci'o est'as nek instig'a kaj motiv'ig'a por la polic'o, kiu dev'as al'front'i krim'em'a'j'n jun'ul'o'j'n, nek tim'ig'a por jun'ul'o'j tent'at'a'j al krim'a'j ag'o'j. Laŭt'e aŭd'ebl'is kritik'o kaj la reg'ist'ar'o sent'is urĝ'a'n bezon'o'n mal'ferm'i nov'a'n instituci'o'n, por ke est'u pli da lok'o'j kaj la situaci'o ne ripet'iĝ'u. Tamen tio ne est'as facil'a task'o: nek la nederland'lingv'a, nek la franc'lingv'a komun'um'o, kiu'j mastr'um'as la instituci'o'j'n, hav'as rimed'o'j'n por ili'n mal'ferm'i.
#000257
Tial la naci'a (federaci'a) reg'ist'ar'o decid'is mal'ferm'i nov'a'n ej'o'n apud Bruselo (en Everberg), kie jun'a'j delikt'ul'o'j kaj de la flandr'a kaj de la valon'a region'o'j pov'us est'i intern'ig'it'a'j. Ne tem'as pri nov'a'j konstru'aĵ'o'j sed pri mal'nov'a arme'ej'o, kiu post la fal'o de la berlina mur'o est'is for'las'it'a, ĉar la nombr'o de soldat'o'j grav'e redukt'iĝ'is.
#000258
La ĉef'ministr'o ĵur'is, ke la ej'o est'os adapt'it'a kaj pret'a antaŭ la unu'a de mart'o. Por tio'n efektiv'ig'i neces'is nov'a leĝ'o. Sed leĝ'propon'o dev'as tra'pas'i plur'a'j'n ŝtup'o'j'n: plej grav'a est'as tiu, ke la propon'o'n dev'as akcept'i kaj Ĉambr'o de Deput'it'o'j kaj Senat'o. Pro mank'o de temp'o la reg'ist'ar'o prezent'is la propon'o'n en'e de du tag'o'j al ambaŭ ĉambr'o'j. Tio fakt'e est'as ne'kutim'a proced'o, kiu last'a'n foj'o'n okaz'is en 1940 ... pro evident'a kial'o. Kompren'ebl'e la opozici'o laŭt'e protest'is, argument'ant'e, ke la situaci'o neniel rajt'ig'as special'e urĝ'a'n trakt'ad'o'n. Tamen la propon'o leĝ'iĝ'is kaj la nov'a intern'ul'ej'o pov'is mal'ferm'iĝ'i.
#000259
Ne en unu tag'o el'kresk'is Kartago
#000260
Tamen, kiam al'ven'is la 5an de mart'o la unu'a jun'ul'o, evident'iĝ'is, ke la dom'eg'o est'as nur part'e pret'a. Krom'e mank'is eduk'ist'o'j por pri'zorg'i la knab'o'n. La 6an de mart'o vizit'is la ej'o'n valon'a'j deput'it'o'j kaj la advokat'o de la jun'ul'o, kiu'j konstat'is, ke ver'e ne ebl'as akcept'i la knab'o'n: anstataŭ eduk'ist'o'j ankoraŭ svarm'is sur'lok'e konstru'labor'ist'o'j. Montr'iĝ'is ankaŭ, ke la knab'o dum la tut'a tag'o apenaŭ ricev'is i'o'n por manĝ'i.
#000261
La advokat'o de la knab'o pet'is, ke tiu de'nov'e aper'u antaŭ juĝ'ist'o: ĉe la juĝ'ej'o li postul'is, ke la knab'o est'u send'it'a al ali'a lok'o. Konsent'is la juĝ'ist'o ... tamen, dum oni for'ig'is la unu'a'n gast'o'n el la ej'o, ali'a juĝ'ist'o decid'is tie'n send'i du'a'n.
#000262
La hom'o de la kosm'a konsci'o
#000263
Inter la rus'a'j pentr'ist'o'j sur'lim'e de la 19-20aj jar'cent'o'j Nikol'a'j Roerich [reriĥ] okup'as apart'a'n lok'o'n. Pentr'ist'o, arkeolog'o, filozof'o, literatur'ist'o, li las'is spur'o'n ne nur en la rus'a, sed ankaŭ en la mond'a art'o. Li'a art'o al'log'as per si'a'j poezi'ec'o kaj simbol'ec'o. Li cert'ig'is en la art'o harmoni'o'n kaj bel'ec'o'n, ne vid'it'a'n en la tiam'a soci'o. Per si'a art'o Roerich direkt'iĝ'is al la tut'a hom'ar'o. Komenc'int'e si'a'n kre'ad'o'n en Rusio, li fin'is ĝi'n en Hindio. Li bon'e kon'is kaj ŝat'is la kultur'o'n de divers'a'j land'o'j kaj epok'o'j, kaj tio re'spegul'iĝ'is en li'a art'o.
#000264
Roerich nask'iĝ'is en 1871 en Peterburgo. Post la fin'o de gimnazi'o li iĝ'is student'o de Akademi'o de Bel'art'o'j kaj sam'temp'e – de jur'a fakultat'o de la universitat'o. Li'n al'log'is la antikv'a rus'a histori'o, Skandinavi'o (li'a'j pra'ul'o'j est'as dan-norveg'a'j, kaj ek'loĝ'is en Rusio de post la 18a jar'cent'o).
#000265
Si'a'j'n fru'a'j'n pentr'aĵ'o'j'n li dediĉ'is al antikv'a Rusio. Li kre'is la viv'o'n de antikv'a'j slav'o'j tre poezi'e: batal'o'j'n, konstru'ad'o'n de urb'o'j (Slav'o'j sur Dnepr'o). En 1900 li vetur'is al Parizo, kie li stud'is la spert'o'n de la franc'a'j pentr'ist'o'j. Rezult'e de tiu vojaĝ'o aper'is la pentr'aĵ'o Trans'mar'a'j gast'o'j, kie unu'e aper'is la kolor'a talent'o de Roerich. Ĝi est'as kvazaŭ kolor'a poem'o pri mal'proksim'a epok'o de la mal'kovr'o'j. Laŭ la blu'a mar'o inter verd'a'j insul'o'j navig'as fabel'a'j ŝip'o'j de viking'o'j. Vent'o plen'ig'as kolor'a'j'n vel'o'j'n, ĉirkaŭ'e ŝveb'as mev'o'j.
#000266
En 1901 li re'ven'is al Rusio kaj daŭr'e kre'is pentr'aĵ'o'j'n laŭ la slav'a tem'o: Urb'et'o, Aleksandr Nevskij mort'vund'as jarlon1 Birger. Apart'a'n lok'o'n okup'as la pentr'aĵ'o Malic'o. Roerich pentr'is dezert'a'n bord'o'n, kie sur grand'a'j ŝton'eg'o'j sub mal'varm'a morn'a ĉiel'o mal'lum'iĝ'as siluet'o'j de korv'o'j, kiu'j el'vok'as mal'trankvil'a'n sent'o'n. La kulmin'o de li'a art'o en la 1900aj jar'o'j iĝ'is la pentr'aĵ'o Batal'o (1906). Inter grand'a'j ond'o'j kun'puŝ'iĝ'as batal'ant'o'j en vel'ŝip'o'j. La ruĝ-nigr'a kolor'o don'as al la pentr'aĵ'o sent'o'n de danĝer'o. Ĝi est'is la last'a pentr'it'a per ole'o. Post ĝi Roerich trans'ir'as al la temper'a teknik'o.
#000267
En la somer'o'j de 1903-1904 la pentr'ist'o vojaĝ'is laŭ la antikv'a'j rus'a'j urb'o'j, stud'is ties arkitektur'o'n, fresk'o'j'n kaj ikon'o'j'n. Rezult'e aper'is la seri'o el 90 pentr'aĵ'o'j, kie est'is montr'it'a'j la bel'ec'o kaj majest'ec'o de la antikv'a rus'a kultur'o.
#000268
Grav'a'n lok'o'n en la pentr'aĵ'o'j de Roerich hav'as la pejzaĝ'o, kie re'spegul'iĝ'as panteism'a mond'koncept'o de la pentr'ist'o. Laŭ li, la natur'o est'as lig'it'a kun ag'ad'o de hom'o'j. Ĉi tio'n esprim'as mont'et'o'j, ŝton'et'o'j, arb'o'j en li'a'j pentr'aĵ'o'j. Grand'eg'a'j nub'o'j mov'iĝ'as, inter'batal'as en la pentr'aĵ'o Ĉiel'a batal'o (1912).
#000269
Antaŭ la unu'a mond'milit'o en la art'o de Roerich aper'is la pentr'aĵ'o'j kun komplik'a simbol'ec'o, fantast'a'j tem'o'j, streĉ'it'a'j sent'o'j. La ekzempl'o est'as La mort'destin'it'a urb'o (1914), kie Roerich, foj'foj'e nom'it'a „grand'a intuici'ant'o”, pentr'is urb'o'n, cirkl'e ĉirkaŭ'at'a'n de gigant'a ruf-blank'a serpent'o. Ŝajn'e, tie spegul'iĝ'is profet'a'j antaŭ'sent'o'j de la ont'a'j tragik'a'j event'o'j.
#000270
Grand'a'n interes'o'n hav'as la teatr'a labor'o de Roerich. Li far'is dekoraci'o'j'n kaj kostum'o'j'n por la oper'o La princ'o Igor far'e de Aleksandr Borodin (dum La rus'a'j sezon'o'j de Sergej Djagilev en Parizo, en 1909). Li sukces'is trans'don'i la naci'a'n etos'o'n kaj emoci'o'j'n de la spektakl'o. La oranĝ-ruĝ'a'j kolor'o'j de la dekoraci'o kongru'is kun la muzik'o, temperament'a ritm'o de la polovcaj2 danc'o'j. La pentr'ad'o de Roerich oft'e est'is lig'it'a kun li'a'j muzik'a'j impres'o'j. Tiu'temp'e mult'a'j rus'a'j pentr'ist'o'j kaj kompon'ist'o'j esplor'is lig'o'n inter son'o kaj kolor'o. Ekzempl'e, la kompon'ist'o Skrjabin unu'a plan'is kolor'a'n muzik'o'n. Pri Roerich ebl'as dir'i, ke li hav'is kolor'a'n kontempl'o'n de la son'o. Post'e li kre'is tekst'o'n, dekoraci'o'j'n kaj kostum'o'j'n por la balet'o La konsekr'o de la printemp'o de Igor Stravinskij, sur'scen'ig'it'a en Parizo en 1913 (sam'e por La rus'a'j sezon'o'j). En 1912 li far'is dekoraci'o'j'n por la dram'o de Henrik Ibsen Peer Gynt.
#000271
Sam'temp'e la pentr'ist'o'n pli kaj pli interes'as la ide'o, ke la rus'a kaj eŭrop'a kultur'o'j de'ven'as de la orient'a. Li'n tre al'log'as la legend'o'j pri iu mister'a land'o, kiu situ'as ie sur mont'o'j de Hindio aŭ Tibeto (Ŝambala). Li plan'is vojaĝ'i al Orient'o, tamen la unu'a mond'milit'o kaj li'a mal'bon'a san'stat'o dev'ig'is li'n vetur'i al Finnlando. Tie li pentr'is pejzaĝ'o'j'n de sever'a Nord'o kun ĝi'a ne'tuŝ'it'a bel'ec'o.
#000272
La revoluci'o de 1917 dis'ŝir'is li'a'n lig'o'n kun Rusio. Komenc'e li dezir'is re'ven'i al Petrograd (tiam'a Peterburgo), sed en 1919 la pentr'ist'o est'is invit'it'a al Svedi'o por okup'iĝ'i pri la sort'o de la bild'o'j de rus'a'j pentr'ist'o'j, kiu'j rest'is tie post la ekspozici'o en 1914. Dum kelk'a'j jar'o'j Roerich loĝ'is kaj labor'is en skandinavi'a'j urb'o'j. En 1920 li vetur'is al Uson'o, kie li mult'e propagand'is la rus'a'n art'o'n, fond'is en Ĉikago Inter'naci'a'n Soci'o'n de Pentr'ist'o'j, kre'is inter'naci'a'n art'a'n centr'o'n Kron'o de l' mond'o, kies cel'o est'is la kultur'a kun'labor'o inter divers'a'j popol'o'j. En 1923 en Nov-Jork'o est'is fond'it'a la muze'o de Roerich.
#000273
Baldaŭ li real'ig'is si'a'n rev'o'n – vizit'i Hindion, kvankam la vojaĝ'o ne est'is long'a. Tie li pentr'is la seri'o'n de bild'o'j Nask'iĝ'o de la mister'o'j. La du'a vojaĝ'o al Orient'o okaz'is en 1924. Roerich vizit'is Hindion kaj Centr'a'n Azi'o'n (Pamir'o, Himalaj'o, Mongolio, Tibeto). Dum tiu ekspedici'o li kolekt'is unik'a'j'n material'o'j'n pri ties kultur'o'j. En 1928 en Hindio Roerich fond'is Himalaj'a'n Institut'o'n de la Scienc-Esplor'o'j „Urusvati”. Apud'e, en la val'o Kul'u, li kun li'a famili'o ek'loĝ'is ek'de 1930. Ek'de tiu temp'o la himalaj'a tem'o iĝ'is la ĉef'a en la kre'ad'o de Roerich. Li pentr'is la mont'o'j'n dum krepusk'o kaj aŭror'o, nokt'e kaj tag'e, nebul'e kaj dum klar'a sun'lum'o, montr'ant'e ties bel'ec'o'n.
#000274
La senc'o'n de la hom'a ekzist'o Roerich vid'is en inter'komunik'iĝ'o kun la natur'o kaj la art'o. La „Himalaj'a seri'o” est'as la plej grandioz'a en la kre'ad'o de Roerich – pli ol 600 pentr'aĵ'o'j. Li pentr'is ĝi'n ĝis la fin'o de si'a viv'o. Tiu'j pejzaĝ'o'j est'as pentr'it'a'j profund'e filozofi'e, tre el'kor'e, emoci'e kaj harmoni'e. En la himalaj'a'j bild'o'j Roerich trans'ir'as al la lok'a kolor'o de la kosm'o. Li pentr'as la ter'o'n en kosm'a vast'o. La pentr'ist'o iĝ'is „hom'o de la kosm'a konsci'o”.
#000275
La hind'a'j fam'ul'o'j tre aprez'is Roerich – pentr'ist'o'n kaj scienc'ist'o'n. Li'a'n dom'o'n en Kul'u vizit'ad'is Rabindranath Tagor, Jawaharlal Nehru, Indira Gandhi. En 1929 li propon'is „La Pakt'o'n de Roerich” – la kontrakt'o'n, kiu defend'us histori'a'j'n, kultur'a'j'n kaj scienc'a'j'n monument'o'j'n dum milit'o'j. Post la du'a mond'milit'o la ide'o'j de tiu dokument'o est'is re'viv'ig'it'a'j.
#000276
Roerich mort'is en 1947. Sur la memor'ŝton'o est'as skrib'aĵ'o, kie li est'as nom'it'a „grand'a rus'a amik'o de Hindio”. Roerich, grand'a ideal'ist'o, pens'is, ke „konsci'o de bel'ec'o sav'os la mond'o'n”. Li'a viv'o est'is serv'o al la art'o kaj la human'ism'o.
#000277
2. Polovca - rilat'a al polovcoj (ali'nom'e kipĉakoj), tjurk'a popol'o, en la 11a jar'cent'o loĝ'int'a en step'o'j de la nun'a sud'a Rusio.
#000279
Mal'kresk'as la nombr'o de litovoj: komenc'e de 2002 viv'is 3 842 000 hom'o'j en Litovio, 11 000 mal'pli ol antaŭ unu jar'o. La kaŭz'o: natur'a'j fenomen'o'j kaj migr'ad'o.
#000280
Ek'de 1990 sen'halt'e fal'as la nask'o'nombr'o. Ĝi est'is apart'e mal'alt'a en 1993. En 2001 est'as registr'it'a'j 315 000 nask'o'j – 26 000 mal'pli ol en 2000. La nask'o-indic'o en Litovio (naŭ person'o'j por mil loĝ'ant'o'j) est'as pli alt'a ol en Latvi'o, sed mal'pli ol en Estoni'o.
#000281
Kresk'is ankaŭ la mort'o'kvant'o. En 2001 mort'is 14 000 pli da hom'o'j ol en 2000. Litovoj mort'as ĉef'e pro mal'san'o'j rilat'e sang'o'cirkul'ad'o'n aŭ digest'ad'o'n; ankaŭ pro mis'uz'o de alkohol'o. Rol'o'n lud'as krom'e aŭt'o-akcident'o'j kaj dron'ad'o.
#000282
Last'jar'e registr'iĝ'is 1,1 mil mal'pli da ge'edz'iĝ'o'j ol la antaŭ'a'n jar'o'n, kiam ili est'is 15,8 mil. Tamen kresk'is la kvant'o de divorc'o'j: last'jar'e ili ating'is 11 030, t.e. 3,2 divorc'o'j por ĉiu mil'o da loĝ'ant'o'j.
#000283
Ek'de la last'jar'a aŭtun'o en la litova naci'a televid'o aper'is program'o „Mal'ferm'u pord'o'n”, en kiu francisk'an'a monaĥ'o frat'o Astijus Kungys vizit'ad'as hejm'o'j'n de litovoj en divers'a'j lok'o'j tra la land'o kaj parol'as pri la viv'o. La program'o far'iĝ'is popular'a, ĉar en ĝi la monaĥ'o ne cel'as al'trud'i religi'a'j'n ver'o'j'n, sed parol'as pri ĉiu'tag'a'j afer'o'j.
#000284
La popular'a program-gvid'ant'o en la komenc'o de ĉi tiu jar'o mult'e ek'mir'is, kiam li ek'sci'is, ke en inter'ret'a enket'ad'o pri la plej seks'ec'a vir'o kaj vir'in'o en Litovio li kandidat'iĝ'is iĝ'i la seks'simbol'o de la land'o. En la list'o est'is ankaŭ politik'ist'o'j, sport'ist'o'j, kant'ist'o'j, tv-eminent'ul'o'j, ktp. „Komenc'e mi ne atent'is tiu'n inter'ret'a'n balot'ad'o'n. Hom'o'j ja lud'u. Tamen iu'n tag'o'n, ek'vid'int'e la rezult'o'j'n de la balot'ad'o, mi serioz'e ek'tim'is, ke mi ja pov'as venk'i”, gaj'e dir'is frat'o Astijus.
#000285
Du tag'o'j'n antaŭ la fin'o de la elekt'ad'o de la plej seks'ec'a'j hom'o'j en Litovio frat'o Astijus telefon'is al la inter'ret'a kompani'o Delf'i, kiu iniciat'is la elekt'ad'o'n, kaj pet'is for'ig'i li'a'n famili'o-nom'o'n el la list'o. Frat'o Astijus argument'is, ke part'o'pren'o en la elekt'ad'o de la plej seks'ec'a'j hom'o'j ne kongru'as kun la eklezi'ul'a klas'o. „Mi'a inklin'o est'as tut'e ali'a”, asert'is li.
#000286
Post mal'aper'o de la frat'o Astijus mult'a'j mal'kontent'iĝ'is, ĉar ili opini'is, ke la ide'o est'as kuraĝ'a kaj original'a. Dum'e ali'a'j kondamn'is la organiz'ant'o'j'n nur kiam la famili'o-nom'o de la monaĥ'o aper'is en la list'o de kandidat'o'j. Fraŭl'in'o en la inter'ret'a balot'ad'o konfes'is: „Mi'a'opini'e, frat'o Astijus est'as simpati'a kaj seks'ec'a. Tial mi balot'is por li. Kaj tio, ke li dezir'is for'strek'iĝ'i el la kandidat'o'j, parol'as pri li'a modest'ec'o. Jen kial li far'iĝ'is ankoraŭ pli simpati'a por mi.”
#000287
Post kiam frat'o Astijus mal'aper'is el la list'o, kiel la seks'simbol'o de Litovio inter vir'o'j elekt'iĝ'is la glaci'hoke'ist'o Dainius Zubrus.
#000288
La artikol'o de Zandanu Zola (MONATO, 2001/11, paĝ'o 9), kie li pri'skrib'as la nun'temp'a'n politik'a'n kaj ekonomi'a'n situaci'o'n de Kongo bon'eg'e, al'tir'as la atent'o'n pri la hipokrit'ec'a si'n'ten'o de la riĉ'a'j land'o'j en si'a'j komerc'a'j rilat'o'j kun la tri'a'mond'a'j land'o'j. Tiu'j 40 milion'o'j da eŭr'o'j de invest'ad'o el Belgi'o en Kongo, land'o kun ĉirkaŭ 50 milion'o'j da loĝ'ant'o'j, est'as tre et'a almoz'o. Sci'u, ke la buĝet'o de la urb'o, kie mi loĝ'as kaj labor'as, Gravataí, el'spez'as nun'temp'e en konstru'ad'o de 12 kilo'metr'a avenu'o 70 milion'o'j'n da eŭr'o'j. La mal'net'a en'land'a produkt'o de Kongo est'as 5-obl'e mal'pli grand'a ol tiu de Urugvajo, land'o kun nur 3 milion'o'j da loĝ'ant'o'j. La solv'o por la problem'o'j de la tri'a'mond'a'j land'o'j est'as ĉes'ig'i la pag'o'n de ekster'a ŝuld'o, kiel ĵus far'is la nov'a provizor'a reg'ist'ar'o de Argentino. „Almenaŭ unu land'o kuraĝ'is proklam'i, ke ĝi kaj ĝi'a'j loĝ'ant'o'j ne plu aparten'as al la inter'naci'a'j uzur'a'j bank'ist'o'j”, – per tiu'j vort'o'j Roberto Sartor montr'is la saĝ'ec'o'n de land'o ind'a'n al imit'ad'o far'e de la ali'a'j sufer'ant'a'j tri'a'mond'a'j land'o'j kiel Kongo, land'o kies ekster'a ŝuld'o est'as 3-obl'e pli grand'a ol la mal'net'a en'land'a produkt'o.
#000289
Antaŭ ne'long'e en Londono oni pov'is vizit'i dum'temp'a'n ekspozici'o'n de la verk'o'j de Andy Warhol [and'i ŭorhol], kiu'j est'is montr'it'a'j en la galeri'o Tate Moder'n. Warhol (1928-1987) nask'iĝ'is en Pittsburgh, Uson'o; li est'is pionir'o de pop-art. Li komenc'is per la uz'ad'o de bild'o'j el popular'a kultur'o kaj ĉiu'tag'a viv'o: karikatur'o'j, dolar'a'j bilet'o'j, botel'o'j de Coca-Col'a, sup-etiked'o'j, divers'a'j fam'a'j person'o'j.
#000290
En 1960 li ating'is sukces'o'n kaj fam'o'n en la nov'jork'a art-mond'o per nov'a metod'o de pentr'ad'o; li pren'is bild'o'j'n el ĵurnal'o'j kaj magazin'o'j, kaj mult'foj'e ripet'ad'is la sam'a'n bild'o'n laŭ'vic'e sur unu drelik'o. Tiel li kaj pri'celebr'is kaj cinik'e rimark'ig'is la uson'a'n amas'produkt'ad'a'n kultur'o'n. Kiam Marilyn Monroe [marilin monro] suicid'is en 1962, Warhol far'is seri'o'n de pentr'aĵ'o'j, baz'it'a'j sur ŝi'a fot'o el la kin'o'film'o Niagar'a. Li ripet'is la vizaĝ'o'n de la aktor'in'o kvin'dek'foj'e tra du panel'o'j, kun ĉiu vizaĝ'o iom'et'e mal'sam'a. Iam li dir'is: „Mi'a'j pentr'aĵ'o'j neniam evolu'as kiel mi atend'as, sed ili neniam surpriz'as mi'n.” Kiam li pentr'is, li trakt'is ĉio'n sam'manier'e – flor'o'j, viktim'o'j de aŭt'o-akcident'o'j, aktor'in'o'j kaj ras'a'j tumult'o'j – ĉio est'is tut'e egal'e al Warhol.
#000291
En 1963 li aĉet'is 16-mili'metr'a'n kamera'o'n kaj komenc'is far'i film'o'j'n, okup'iĝ'ant'e pri tio ĝis 1968. Eĉ infan'aĝ'e li'n obsed'is Holivud'o. Post 1970 li direkt'is si'a'n atent'o'n al portret'o'j, sed ankoraŭ sub'prem'is art'a'n individu'ec'o'n per pentr'ad'o de seri'o'j, ekskluziv'e la dek portret'o'j'n de Maŭ en 1972.
#000292
Warhol est'is fam'eg'a en la 20a jar'cent'o pro la miks'ad'o de art'o, popular'a gust'o kaj renom'o. Oni aŭkci'is unu el li'a'j pentr'aĵ'o'j kontraŭ 60 000 dolar'o'j – rekord'o por viv'ant'a uson'a art'ist'o. Li pentr'is bild'o'j'n de 32 lad'a'j etiked'o'j de divers'a'j sup'spec'o'j! Kiam li adiaŭ'is pentr'ad'o'n, li decid'is flos'ig'i arĝent'ec'a'j'n ort'angul'o'j'n, kiu'j'n li plen'ig'is per helium'o, el la fenestr'o'j de nov'jork'a ĉiel'skrap'ul'o.
#000293
Oni admir'os la verk'o'j'n de Leon'ard'o ankoraŭ post plu'a'j 500 jar'o'j, eĉ la impresionist'o'j'n, sed ĉu la lad'aĵ'o'j'n de Warhol? Mi dub'as.
#000294
Janica Kostelić – ski'a mirakl'o
#000295
Post kvar'foj'a operaci'o de la genu'o, la 21-jar'aĝ'a Janica Kostelić far'iĝ'is la plej sukces'a vir'in'o de la vintr'a'j Olimpik'o'j. Ŝi gajn'is en Salt Lak'e City [solt lejk sit'i] tri or'a'j'n kaj unu arĝent'a'n medal'o'j'n en divers'a'j branĉ'o'j de mont'a ski'ad'o. Est'as tre'eg'e mal'oft'a okaz'o, ke dum unu olimpi'a lud'o vir'in'o antaŭ'e gajn'is kvar medal'o'j'n. Ĝis nun ŝi krom'e 11-foj'e gajn'is dum la mond'a ski'a ĉampion'ad'o.
#000296
Ŝi'a patr'o antaŭ 12 jar'o'j far'is 12-jar'a'n plan'o'n, en kiu li decid'is sistem'e trejn'i kaj eduk'i si'a'j'n fil'o'n Ivica (nun 23-jar'aĝ'a) kaj fil'in'o'n por kresk'ig'i ili'n ski'ĉampion'o'j. Nun la plan'o komplet'e real'iĝ'is. Li asert'as, ke ebl'as far'i el ajn'a san'a infan'o, se oni fru'aĝ'e sistem'e trejn'as, ĉampion'o'n en ajn'a fak'o. Tie li simil'as la fam'a'n hungar'a'n pedagog'o'n Polgar, kiu decid'is kaj sukces'e far'is el si'a'j fil'in'o'j mond'ĉampion'o'j'n pri ŝak'o.
#000297
Tag'o'n post la gajn'o de la kvar'a medal'o anstataŭ ripoz'i ŝi vek'iĝ'is sam'e fru'e kiel kutim'e kaj ir'is praktik'i ski'ad'o'n, dum ŝi'a frat'o klopod'is por medal'o. Bedaŭr'ind'e, li ne sukces'is ĉi-foj'e, kvankam ankaŭ li est'as unu el la plej grav'a'j slalom'ist'o'j de la mond'o. Janica far'iĝ'is hero'o de Kroati'o. Kiam ŝi re'ven'is en Zagrebon post la Olimpik'o'j, ŝi'n atend'is 150 000 hom'o'j. Jun'ul'in'o'j en Kroati'o amas'e aranĝ'as por si har'plekt'aĵ'o'j'n kiel Janica. Ĵurnal'ist'o'j skrib'as libr'eg'o'j'n pri Janica. Ĉiam pli da ge'jun'ul'o'j komenc'as serioz'e okup'iĝ'i pri ski'ad'o, kvankam Kroati'o ne hav'as adekvat'a'j'n mont'o'j'n. Ili tial trejn'as si'n en Sloveni'o kaj Aŭstrio. Malgraŭ ĉio, Janica rest'as modest'a, asert'ant'e, ke ŝi est'as simpl'a jun'ul'in'o, simil'a al ali'a'j. Kaj ŝi daŭr'ig'as si'a'n voj'o'n. Oni komenc'as parol'i pri tio, ke ebl'e nask'iĝ'is iu, kiu pov'us super'i Annemarie Moser Proel, kiu en'tut'e hav'is 61 venk'o'j'n en la mond'a'j mont'ski'a'j konkur'ad'o'j.
#000298
Reinhold Messner: Alp'ist'o, rev'ant'o, eŭrop'a deput'it'o
#000299
La plej fam'a kaj sukces'a alp'ist'o de ĉiu'j temp'o'j est'as kritik'ant'o de la amas'a turism'o kaj de neni'ig'o de la mont'ar'o'j, defend'ant'o de la mal'grand'a'j popol'o'j kaj de kultur'a vari'ec'o en la mond'o. Nun Reinhold Messner [rajnhold mesner] est'as deput'it'o en la Eŭrop'a Parlament'o, an'o de la parlament'a grup'o pri Tibeto. Messner: „En mi'a viv'o mi vetur'is mult'e por esplor'i la mont'ar'popol'o'j'n, la plej mal'riĉ'a'j'n inter la mal'riĉ'a'j, tiu'j'n, kiu'j el'ten'as viv'i tie supr'e, sur la mont'o'dekliv'o'j. Tio, kio mi'n interes'as, est'as ali'a'j viv'model'o'j, kiu'j diferenc'as dis'de ni'a, eŭrop'a. Ĉar ebl'as post'viv'i ankaŭ kun pli da modest'ec'o kaj mem'lim'ig'o'j. Mi determin'as mi'n ne tiom kiel klasik'a turist'o, sed kiel alp'ist'o, du'on'nomad'o, kiu observ'as kun interes'o kiel viv'as la mont'ar'a'j popol'o'j ...”
#000300
Reinhold Messner est'as la unu'a hom'o de ni'a nun'temp'o, kiu sur'grimp'is ĉiu'j'n 14 pli ol 8000 m alt'a'j'n mont'o'supr'o'j'n sur ni'a planed'o. La unu'a, kiu sur'grimp'is Everest'o'n, la plej alt'a mont'o'supr'o sur la ter'o, sen oksigen'a aparat'o. Li nask'iĝ'is en Sud-Tirolo, Italio, parol'as german'e kaj ital'e. Messner fin'stud'is konstru'inĝenier'a'n fak'o'n kaj post'e komenc'is sur'grimp'i la mont'o'j'n de l' mond'o. 16 jar'o'j'n li okup'iĝ'is pri tio, oft'e mal'sukces'is, sed ne mal'esper'is kaj prov'is de'nov'e. Li opini'as, ke la senc'o de l' viv'o alt'e en la mont'ar'o ne est'as mult'e pli diferenc'a ol ĉie ali'lok'e en la mond'o. Li est'as unu el la plej aktiv'a'j natur'protekt'ant'o'j en okcident'a Eŭrop'o, de la mont'ar'o'j, de Alp'o'j kontraŭ la invad'o de amas'a turism'o.
#000301
Ek'de pli ol du jar'o'j kaj du'on'o la grand'a alp'ist'o el'prov'as si'a'n ŝanc'o'n en la politik'o, est'ant'e, kiel sen'de'pend'ul'o, deput'it'o de la ital'a Parti'o de verd'ul'o'j en la Eŭrop'a Parlament'o en Strasburgo.
#000302
Apenaŭ ebl'us emfaz'i pli grand'a'n kontrast'o'n: neon'a lum'o anstataŭ tend'o, klimat'iz'a instal'aĵ'o anstataŭ varm'ig'il'o'j, tek'komput'il'o anstataŭ glaci'fos'il'o – la ofic'ej'o de Messner est'as unu el la cent'o'j da mal'grand'a'j ĉel'o'j en la vitr'a palac'o de la Eŭrop'a Parlament'o. Anstataŭ la furor'a libr'o Expedition zum Endpunkt (Ekspedici'o ĝis la fin'punkt'o) sur si'a skrib'tabl'o li skrib'as star'punkt'o'j'n pri divers'a'j problem'o'j de Eŭrop'a Uni'o.
#000303
Kiel sent'as si'n kiel deput'it'o la hom'o, kies nom'o'n oni konsider'as kiel simbol'o'n de liber'am'o kaj sen'de'pend'ec'o, en'kadr'e de la dev'ig'o'j en la Eŭrop'a Parlament'o?
#000304
„Mi neniam intenc'is mal'jun'iĝ'i en la politik'o”, dir'as Messner sen ĉirkaŭ'parol'o'j. Pri la mal'jun'iĝ'o, ŝajn'as, ke li ne rapid'as. Mov'iĝ'em'a kaj trejn'it'a, mez'alt'a, 57-jar'a, li plu rest'as barb'a kaj kun ankoraŭ jun'a figur'o. Li'a brun-blond'a har'ar'o est'as dens'a kiel antaŭ 20 jar'o'j. Kaj la sulk'o'j ĉirkaŭ la okul'o'j atribu'as al li'a rid'et'o petol'em'a'n nuanc'o'n.
#000305
Se Reinhold Messner filozofi'as pri Di'o kaj Eŭrop'o, pri la mont'ar'o'j, li far'as tio'n kun penetr'ant'a rigard'o kaj intens'a gest'ad'o per'man'e. Oni sent'as kiom da sen'brid'a energi'o si'n kaŝ'as en tiu hom'o. Ĝoj'ig'as la fakt'o, ke li ne hav'as mal'larĝ'e parti'a'j'n koncept'o'j'n: „Mi est'as elekt'it'a ver'e far'e de unu balot'region'o, sed malgraŭ tio mi konsider'as ĉiu'j'n, sed ne nur apart'a'j'n grup'interes'o'j'n”, konfes'as Messner.
#000306
Kaj la hom'o, kiu kiel neni'u ali'a en la mond'o sukces'is real'ig'i ekstrem'e mal'facil'a'j'n rev'o'j'n, prefer'as parol'i pri si'a'j projekt'o'j: „Mi est'as hom'o, kiu tut'a'n viv'o'n batal'as por efektiv'ig'i divers'a'j'n ide'o'j'n”. Tiel ekzempl'e hejm'land'e, en Sud-Tirolo, Messner trans'form'as kastel'ruin'o'j'n en muze'o'n pri la mont'ar'o'j. Krom'e, tut'e proksim'e, en si'a bien'o, li prov'as labor'i kiel ekologi'a agrikultur'ist'o, kiu, trov'iĝ'int'e en lig'o kun viand'butik'o kaj restoraci'o, vend'as si'a'j'n ekologi'e produkt'it'a'j'n nutr'aĵ'o'j'n: „Se tiu projekt'o efektiv'iĝ'as, se mi pov'as i'o'n montr'i al mi'a'j najbar'a'j kamp'ar'an'o'j, tio signif'as, ke mi sukces'as, est'ig'as 10 labor'lok'o'j'n kaj fin'fin'e per'labor'as ankaŭ i'o'n por mi mem”.
#000307
Oni ne pov'as parol'i nur pri ekologi'a engaĝ'o de Reinhold Messner. La konserv'o de ni'a mond'o kiel ekologi'a sistem'o ne'dis'ig'ebl'as de la konserv'o de la kultur'a vari'ec'o, de la mal'grand'a'j popol'o'j, de la etn'a'j region'o'j. Laŭ Messner la mal'pli evolu'int'a'j land'o'j hav'as pli grand'a'n estim'o'n kaj respekt'o'n al la natur'o. Ver'e, tie est'as ankaŭ ekologi'a'j problem'o'j, sed de ali'a karakter'o. Do, ni dev'as instru'iĝ'i de tiu'j popol'o'j tiu'rilat'e. Messner deklar'as: „Mi observ'as jam mult'a'j'n jar'o'j'n kun grand'a interes'o la indiĝen'o'j'n de Tibeto, de And'o'j, indi'an'o'j'n de Nord-Amerik'o”.
#000308
Li serĉ'as ekvilibr'ig'it'a'j'n renkont'o'j'n kun tiu'j indiĝen'a'j civiliz'o'j, kiu'j hav'as pli natur'konform'a'n viv'manier'o'n. Krom'e Messner ne perd'as lig'o'n kun la ali'a real'aĵ'o en la mond'o – la mal'riĉ'ec'o. „Mi sci'as, ke en la mond'o est'as 2 miliard'o'j da hom'o'j, kiu'j mal'sat'as, kiu'j ne dispon'as pri bon'a san'protekt'ad'o kaj instru'ad'o, kiu'j viv'as mizer'e. Long'a'n temp'o'n mi donac'is mon'o'n al divers'a'j help'organiz'aĵ'o'j. Tamen post cert'a temp'o mi ven'is al la ide'o, ke plej util'a est'as la rekt'a help'o sur'lok'e. Ĉi-moment'e per mi'a'j mon'rimed'o'j mi konstru'ig'as lern'ej'o'n en unu el la plej mal'riĉ'a'j part'o'j de Himalaj'o. Mi est'as konvink'it'a, ke tio est'as la plej bon'a manier'o help'i, ĉar mi vid'as kie'n ir'as mi'a mon'o.”
#000309
Ali'a grand'a cel'o de Messner est'as Alp'o'j, en kiu'j li streb'as akord'ig'i la interes'o'j'n de hom'o kaj natur'o, tiel ke turism'o, transport'o kaj agrikultur'o form'u viv'kapabl'a'n tut'o'n, kiu kapabl'as post'viv'i. La real'ig'o de tiu rev'o funkci'as laŭ li'a konvink'o pli-mal'pli kiel sur'grimp'o de Everest'o. Do, antaŭ si'a sukces'a ekspedici'o en 1978 al Everest'o li intens'e labor'is kvin jar'o'j'n, pet'is permes'o'n kaj post'e serĉ'is partner'o'n, hav'ig'is mon'o'n per sponsor'o'j kaj mem per'labor'is part'o'n de ĝi per preleg'o'j. Kaj post tiu'j prepar'o'j Messner ir'is kaj far'is la sur'grimp'o'n.
#000310
Reinhold Messner antaŭ'sent'as, ke tiu'j respond'o'j ne konven'as kiel perspektiv'o por grand'a Eŭrop'o. Li ne iluzi'as rilat'e si'a'j'n ebl'o'j'n kiel deput'it'o influ'i la Eŭrop'a'n Parlament'o'n en Strasburgo: „Ĉi tie oni star'ig'as al mi demand'o'j'n kiel port'ant'o de ide'o'j, sed ne kiel real'ig'ant'o. Kaj ni, la deput'it'o'j, parol'as eg'e mult'e – tio ne pov'as kontent'ig'i hom'o'n, kiu ĉiam far'is i'o'n en si'a viv'o”. Messner al'don'as: „Ne, mi ne pov'as kiel unu'op'ul'o ali'ig'i la mond'o'n, mi neniam sugest'is tio'n al mi”.
#000311
Per'e de simil'a'j el'dir'o'j la grand'a alp'ist'o est'ig'is al si en la Eŭrop'a Parlament'o ne nur amik'o'j'n: kaj tie por ke oni efektiv'ig'u i'o'n politik'a'n, oni dev'as hav'i la neces'a'j'n person'a'j'n kontakt'o'j'n. Ĝust'e por tio Messner plej mal'mult'e taŭg'as – li kverel'is kun si'a Everest'o-partner'o Peter Habeler, sam'kiel kun si'a post'a kun'ul'o Hans Kammerlander (ambaŭ aŭstr'o'j). Per konflikt'o fin'iĝ'is ankaŭ li'a kun'labor'o kun la german'o Arved Fuchs [fuks], kun kiu Messner vintr'e 1989-1990 tra'ir'is Antarkt'o'n. Kaj post'e ven'as la faktor'o envi'o: mult'e da koleg'o'j deput'it'o'j en Strasburgo mal'kaŝ'e parol'as, ke la sud-tirol'an'o ir'as kun mal'buton'um'it'a ĉemiz'o kaj kun tibeta ĉen'et'o ĉirkaŭ la kol'o, preskaŭ ĉiam ĉirkaŭ'at'e de la kamera'o'j de televid'team'o'j.
#000312
Mult'a'j observ'ant'o'j konsider'as la politik'ist'o'n Messner mal'sukces'int'a. Tamen la vort'o „mal'sukces'o” est'as fremd'a al li'a'j orel'o'j – ja dum si'a alp'ism'a karier'o li mult'foj'e re'ven'is de la voj'o al la mont'o'supr'o. Kaj dum ali'a'j ekspedici'o'j malgraŭ la danĝer'o je lavang'o'j kaj mal'bon'a veter'o sur'grimp'is en la zon'o'n de mort'o, li prokrast'is si'a'n atak'o'n al la supr'o malgraŭ la semajn'o'j de prepar'o'j kaj ĝis'atend'o de la konven'a moment'o. Tiu instinkt'o pri mem'konserv'o, tiu dezir'o pri prokrast'o de la sur'grimp'o de la mont'o'supr'o el vid'punkt'o de Messner neniel est'is mal'sukces'o, sed nur kaŭz'o por tio, ke li post'viv'is. Kun si'a fam'a obstin'em'o li ĉiam star'ig'is al si alt'a'j'n cel'o'j'n, kiu'j'n li post'e ating'is.
#000313
Ebl'e Reinhold Messner prav'as, kiam li deklar'as, ke kiel parlament'an'o li ne vid'as grand'a'n diferenc'o'n kompar'e kun si'a antaŭ'a viv'o, sed nur pli'riĉ'ig'o'n, grav'a'n spert'o'n, kiu'n li ne vol'us mal'hav'i. Ŝajn'e tiu'j li'a'j viv'kondiĉ'o'j de deput'it'o est'as nur unu al'don'a streb'o al mem'real'ig'o. Tiel konsider'at'e, la „ŝip'o” kun la eŭrop'a'j parlament'an'o'j en Strasburgo post la alp'ism'a'j ekspedici'o'j, glaĉer'o'j, sabl'a'j dezert'o'j – est'as por Messner unu pli'a „aren'o de la sol'ec'o”, kiel tekst'as titol'o de li'a libr'o de la 70aj jar'o'j.
#000314
La profesi'a aventur'em'ul'o ne las'as eĉ mal'grand'a'n dub'o'n, ke li ankaŭ est'ont'e hav'os aktiv'a'n viv'o'n. Kun'e kun si'a viv'partner'in'o Sabin'e kaj la infan'o'j Magdalena (14) kaj Gesar Sim'o'n (11) Messner intenc'as loĝ'i en Mer'a'n, Sud-Tirolo, dum la lern'o'jar'o, kaj dum la feri'o'j rest'ad'i en si'a kastel'o Juval. Ankaŭ en la sekv'a'j jar'o'j li preleg'os kaj hav'os publik'a'j'n el'paŝ'o'j'n en Uson'o, Japani'o kaj Eŭrop'o. Unu foj'o'n jar'e li hav'os ekspedici'o'n kaj li'a cel'o est'os la sankt'a'j mont'o'j. Krom'e Messner hav'as grand'a'n rev'o'n, kiu'n li ne vol'us for'las'i: „Mi hav'as grand'a'n dezert'a'n projekt'o'n, kiu'n mi plan'as real'ig'i en 2004”.
#000315
Reinhold Messner est'as alp'ist'o, rev'ant'o, deput'it'o, aŭtor'o de bel'a'j libr'o'j, patr'o de tri infan'o'j, kiu sekv'as kun sci'am'o kaj estim'o kiel komunik'iĝ'as hom'o'j kaj kultur'o'j, natur'o kaj hom'o, obstin'a vir'o el Sud-Tirolo, kiu est'iĝ'is civit'an'o de l' mond'o.
#000316
Mal'bel'a ni'a magazin'o est'is neniam, kvankam en la unu'a'j jar'o'j fot'o'j kaj ilustr'aĵ'o'j est'is nur nigr'a'j-blank'a'j kaj foj'e ne tre bon'kvalit'a'j. Ad'e la revu'o iĝ'is pli kaj pli bel'a kaj nun laŭ grafik'a aspekt'o sen'dub'e trov'iĝ'as je alt'a nivel'o. Modif'o'j kaj ŝanĝ'o'j en'konduk'it'a'j ĉi-jar'e provok'is mult'a'j'n re'ag'o'j'n, precip'e laŭd'a'j'n, sed ankaŭ skeptik'a'j'n. Ekzempl'e ĉef'kurac'ist'o de La Kancer'klinik'o, Ĵak Le Puil, koment'is: „... mal'alt'iĝ'is je unu centi'metr'o. Laŭ mi'a'j kalkul'o'j tiu mal'alt'iĝ'o pov'os ripet'iĝ'i ĉiu'jar'e ĝis la jar'o 2028 – post'e MONATO simil'os et'a'n poŝt'mark'o'n!” Sed li preter'vid'is, kio'n ali'a'j leg'ant'o'j rimark'is: kompens'e la kajer'o iĝ'is pli dik'a kun nun 36 paĝ'o'j kontrast'e al 32 paĝ'o'j antaŭ'e. Sekv'e laŭ la supr'a kalkul'o en 2028 ĝi est'os komplet'a poŝt'mark'a album'o, ĉu ne?
#000317
Sed ho ve, ankaŭ la el'don'ej'o iom'et'e mis'kalkul'is kaj ne pri'konsider'is, ke produkt'i pli mult'a'j'n paĝ'o'j'n (eĉ se je unu centi'metr'o mal'pli alt'a'j) postul'as ankaŭ pli mult'a'n temp'o'n, kaj tiel ni'a revu'o iom'et'e perd'is si'a'n aper'o'ritm'o'n. Tial la nun'a kajer'o de'nov'e est'as mal'pli dik'a; ni esper'as per tio re'akir'i ĝis'dat'ec'o'n kaj akurat'ec'o'n. Pro la sam'a kial'o la el'don'ej'o decid'is, ek'de la jar'o 2003 dum la nord'hemisfer'a somer'o aper'ig'i du'obl'a'n numer'o'n, kiel ni tio'n praktik'is dum la unu'a jar'dek'o de l' magazin'o. En juli'o kaj aŭgust'o, ĉef'a liber'temp'a period'o en Eŭrop'o, ankaŭ el'don'ej'a'j ofic'ist'o'j vol'as feri'ad'i.
#000318
La el'don'ej'o dank'as al la mult'a'j leg'ant'o'j, kiu'j gratul'is pro la nov'a aspekt'o de la revu'o. Iu'j eĉ abon'is aŭ re'abon'is nur pro la bon'a aspekt'o de paĝ'o 1! Unu laŭd'is, ke pli mult'a'j tekst'o'j nun est'as pres'at'a'j per serif'a'j liter'o'j, kiu'j – laŭ li – est'as pli bon'e leg'ebl'a'j ol sen'serif'a'j. Nu jes, li prav'as; sed ambaŭ liter'tip'o'j hav'as avantaĝ'o'j'n kaj mal'avantaĝ'o'j'n. Tamen mi esper'as, ke ne nur tia'j kriteri'o'j kia'j aspekt'o kaj bel'ec'o kaj kolor'o'j lud'as rol'o'n por vi, sed ke grav'as ankaŭ en'hav'o'j ne mal'pli bon'a'j.
#000319
Antaŭ ol pren'i ajn'a'n mon'o'n, kontrol'u, ĉu ĝi ne est'as
fals'a. Laŭ oni'dir'a statistik'o en Ukrainio ĉiu'tag'e (!) oni
trov'as dek'o'j'n kaj eĉ cent'o'j'n da fals'a'j mon'bilet'o'j.
#000320
La plej vast'e kon'at'a'j manier'o'j de mon'fals'ad'o nun est'as
komput'il'a grafik'o kaj fot'o'kopi'ad'o. Plej oft'e oni fals'as ĉe ni
uson'a'j'n dolar'o'j'n kaj ni'a'j'n ukrainajn hrivnojn, kiu'j laŭ
opini'o de special'ist'o'j est'as tre bon'e protekt'it'a'j kontraŭ la
#000321
Mon'fals'ad'o hav'as si'a'n histori'o'n. Ĉiam al tiu'spec'a'j krim'ul'o'j
oni rilat'is negativ'e, escept'e se la fals'ad'o'n far'is reg'ist'ar'o.
#000322
Dum la period'o de car'o Petro la Grand'a la verdikt'o por rus'a'j
fals'ant'o'j de mon'bilet'o'j est'is mort'ig'o. Sam'e sever'e oni
rilat'is al la krim'ul'o'j dum la period'o de Katarina la 2a. Dum
la sovetia reĝim'o oft'is verdikt'o „mort'paf'o”. Malgraŭ tiu
sever'ec'o la mon'fals'ant'o'j mult'is; ili abund'as ankaŭ nun.
#000323
Jurij Luĵkov, la urb'estr'o de Moskvo, cert'ig'is, ke unu el etap'o'j de la aŭt'a'j vetur'o'j Formul'a-1 nepr'e pas'os en Rusio (en Moskvo) ek'de 2004. De'komenc'e lanĉ'i la okaz'ig'o'n de „Grand-Prix [gra pri] de Rusio” oni plan'is por 2003, sed en mart'o, post reciprok'a inter'konsent'o, Luĵkov kaj la ĉef'a „formul'ist'o” Barney Ecclestone, oni prokrast'is la rus'a'n premier'o'n ĝis 2004. Sed tut'egal'e, por rus'a'j ŝat'ant'o'j de ĉi tiu sport'o est'os real'iĝ'o de rev'o.
#000326
Do, relativ'e baldaŭ oni pov'os vid'i ankaŭ en Moskvo la stir'ist'o'j'n, „idiot'e vetur'ant'a'j'n en raket'aŭt'o'j kiel ĉeval'o'j en cirk'a aren'o”, kiel iam skrib'is ni'a ĉef'redaktor'o.
#000327
Lern'ant'o'j de la angl'a lingv'o sci'as, ke sam'kiel en Esperant'o mank'as al substantiv'o'j gramatik'a genr'o. Jen laŭ'dir'e unu el la (eventual'e mal'mult'a'j) plus'o'j rilat'e ek'lern'o'n de la angl'a. Ekzempl'e angl'a tabl'o est'as neŭtr'a: lern'ant'o de la franc'a memor'u, ke franc'a'j tabl'o'j in'seks'as, dum german'a'j vir'seks'as.
#000328
Tamen la tradici'o, almenaŭ rilat'e ŝip'o'j'n, baldaŭ ĉes'os. La prestiĝ'a gazet'o Lloyd's List [lojdz lst], fak'ĵurnal'o pri mar- kaj ŝip-afer'o'j, anonc'is, ke ek'de nun ŝip'o'j ne plu ŝi-os, sed ĝi-os. „Ŝip'o'j est'as nur'a'j il'o'j,” klar'ig'is la redaktor'o de Lloyd's List. „Karakter'o'n ili ne hav'as – nek vir'a'n nek in'a'n.”
#000331
Furioz'e re'ag'is mar'ist'o'j – sam'kiel en 1998, kiam la last'a'n foj'o'n oni prov'is neŭtr'ig'i ŝip'o'j'n. „Paŝ'o tia kontent'ig'os femin'ist'o'j'n kaj kont'ist'o'j'n,” tondr'is kapitan'o. „Sed ĝi koler'ig'os la tut'mond'a'n mar'ist'ar'o'n.”
#000332
Sed eĉ la mar'ist'a sindikat'o akcept'as la ne'evit'ebl'ec'o'n de la redaktor'a decid'o. „El'ir'is ĉio romantik'a el mar'ist'a viv'o,” dir'is sindikat'a parol'ant'o. „Reg'as en la industri'o nur komerc'a'j konsider'o'j kaj ne plu est'as spac'o por sentimental'ec'o.”
#000333
Rest'as unu'sol'a demand'o. Ĉu la Akademi'o de Esperant'o sekv'os la ekzempl'o'n de Lloyd's List kaj rekomend'os, ke ek'de nun esperant'ist'o'j parol'u ne pri ŝipo sed pri ĝipo?
#000334
Ne mult'o'n oni sci'as pri la sort'o de ĉ. 20 japan'o'j for'kapt'it'a'j komenc'e de la 80aj jar'o'j supoz'ebl'e de agent'o'j el Nord'a Korei'o. Sed last'a'temp'e est'is arest'it'a vir'in'o, kiu antaŭ tribunal'o en Tokio indik'is, ke ja est'as en'plekt'it'a Nord'a Korei'o.
#000335
La arest'it'in'o, edz'in'o de aer'pirat'o, kiu en la 70aj jar'o'j flug'ig'is japan'a'n aviad'il'o'n al Nord'a Korei'o, atest'is, ke ŝi kon'at'iĝ'is en Londono kun unu el la mal'aper'int'in'o'j – kun Arimoto Keiko, kiu tiam stud'is en Briti'o la angl'a'n.
#000336
Al si'a viktim'o ŝi propon'is posten'o'n ĉe ali'land'a komerc'a entrepren'o: pro tio la student'in'o vetur'is al Nord'a Korei'o kaj post'e mal'aper'is. La ge'patr'o'j de Arimoto Keiko post'e neni'o'n plu aŭd'is pri si'a fil'in'o. Tamen ankoraŭ nebul'as motiv'o'j de la for'kapt'ad'o.
#000337
La litovoj, sam'kiel ŝtat'an'o'j de ali'a'j tiel nom'at'a'j kandidat'o-land'o'j al Eŭrop'a Uni'o (EU), labor'as pli long'e, pli intens'e ol hom'o'j en EU-land'o'j. Tio'n konstat'is eŭrop'a fondus'o pri pli'bon'ig'o de viv- kaj labor-kondiĉ'o'j.
#000338
En kandidat'o-land'o'j oni labor'as 43,6 hor'o'j'n semajn'e, kompar'e kun 38,25 hor'o'j en EU-land'o'j. Tie nur 48 % de la dung'it'ar'o labor'as pli ol 40-hor'a'n semajn'o'n: en la kandidat'o-land'o'j 82 %. Sam'e, pli da vir'in'o'j labor'as en kandidat'o-land'o'j (47 %) ol en EU-ŝtat'o'j (42 %), sed la dung'it'ar'o uz'as mal'pli da komput'il'o'j (12 % kontrast'e al 19 %).
#000339
Nokt'e labor'as en kandidat'o-land'o'j 24 % de la dung'it'o'j (EU: 19 %); dimanĉ'e labor'as 36 % (EU: 27 %) kaj sabat'e 61 % (EU: 52 %). Part'o'pren'is la enket'o'n 11 mil hom'o'j el 12 kandidat'o-land'o'j: Estoni'o, Litovio, Latvi'o, Pollando, Ĉeĥi'o, Slovaki'o, Hungari'o, Sloveni'o, Rumani'o, Bulgario, Kipro kaj Malto. En tiu'j land'o'j viv'as 105 milion'o'j da hom'o'j.
#000340
Kelk'a'j ital'a'j politik'ist'o'j (de la ekstrem'dekstr'a Naci'a Alianc'o, sed ankaŭ verd'a senat'an'o Marco Boat'o) propon'is ŝanĝ'o'n de la konstituci'o por al'don'i, ke la sol'a lingv'o de Italio est'as la ital'a. Ni ne vid'as la kial'o'n por tia ŝanĝ'o, ĉar jam evident'as ke la ital'a est'as la lingv'o larĝ'mezur'e plej parol'at'a kaj grav'a de Italio: dank'e al dev'ig'a instru'ad'o, ĉiu'j kapabl'as parol'i la komun'a'n lingv'o'n. Ĝust'e ĉar ĉi tiu est'as jam akir'it'a rezult'o, pli kaj pli fort'iĝ'as la dezir'o lok-nivel'e re'mal'kovr'i la minoritat'a'j'n kaj region'a'j'n lingv'o'j'n, la dialekt'o'j'n kaj la lingv'o'j'n de ali'a'j popol'o'j. Ŝajn'as al ni neniel neces'e sufok'i ĉi tiu'j'n vent'o'j'n de plur'ism'o kaj demokrati'o per ŝanĝ'o kiu ombr'ig'us ali'a'n konstituci'a'n norm'o'n, mult'e pli demokrati'a'n: tem'as pri artikol'o 6, kiu tekst'as: „La respublik'o protekt'as, per laŭ'cel'a'j norm'o'j, la lingv'a'j'n mal'pli'mult'o'j'n”.
#000341
Por ke la ital'a konstituci'o plu'est'u demokrati'a kaj plur'ism'a, kontraŭ aŭtoritat'ism'a'j norm'o'j lim'ig'ant'a'j esprim-liber'ec'o'n kaj eben'ig'ant'a'j la voj'o'n al est'ont'a mal'permes'o de la minoritat'a'j lingv'o'j, ni invit'as ĉiu'j'n sub'skrib'i la petici'o'n trov'ebl'a'n ĉe la adres'o 
#000342
Ne forges'u kiel ebl'e plej mult'e cirkul'ig'i ĉi tiu'n apelaci'o'n! Dank'o'n, ni bezon'as la help'o'n de la demokrati'a'j civit'an'o'j de ĉiu'j politik'a'j aparten'o'j.
#000343
Politik'a nuanc'o de la pap'a vizit'o
#000344
Dank'o'n al Volodimir Hurtovenko pro li'a artikol'o (MONATO 2002/2, paĝ'o 15). Bedaŭr'ind'e, la gvid'ant'o'j de la rus'a ortodoks'a eklezi'o taks'as la pap'o'n kiel invad'ant'o'n, kaj li'a'n eventual'a'n vizit'o'n – kiel atenc'o'n. Sed t.n. „simpl'a'j civit'an'o'j” rilat'as tut'e normal'e al vizit'o de la pap'o, vid'ant'e en li nur la ĉef'a'n funkci'ul'o'n de eklezi'o, kiu est'as sufiĉ'e dis'vast'iĝ'int'a ankaŭ en Rusio. Do, la gust'o de ĉi konflikt'o est'as pur'e politik'a. Ĝi'n pov'us por ĉiam fin'i opini'o (jes'a aŭ ne'a) de la prezid'ant'o, sed Vladimir Putin, tradici'e por si, daŭr'e silent'as, ne tuŝ'ant'e la problem'a'n demand'o'n.
#000345
Mi leg'is en MONATO 2002/1, paĝ'o 18, kun interes'o la artikol'o'n Kadiŝ por Jedwabne kaj dank'as al la aŭtor'in'o Zofia Ban'et-Fornalowa. Mi est'as vidv'in'o, kiu ankoraŭ serĉ'as inform'o'n pri la famili'o de mi'a edz'o, kies parenc'o'j sufer'is en Pollando (dum la jar'o 1941 [?]) ĉe Kozienice [koĵenice] apud Kazimierz [kaĵimjeĵ].
#000346
La desegn'o est'as de nun'temp'a jud'a tomb'ej'o en Kozienice. Sabl'a mont'et'o sen herb'o aŭ arb'o'j. Rest'as nur mal'grand'a fragment'o de ŝton'o kun hebre'a sur'skrib'o. Nun grafiti'o ekzist'as sur memor'ŝton'o kaj ŝirm'ej'o – (ebl'e oni far'is ili'n kiel konstru'o'j por la milit'o). Ni ne trov'is inform'o'n en Inter'ret'o, nek ĉe bibliotek'o'j.
#000347
Respond'e al leter'o de Michel Mark'o, MONATO 2002/2, paĝ'o 6, la sub'skrib'int'o hav'as jen'o'n por dir'i. Kar'a Michel, mi pens'as, ke vi erar'as, kiam vi akuz'as la societ'o'n Krani'o kaj tibi'o kvazaŭ organiz'aĵ'o'n teror'ist'a'n. La societ'o est'as mal'nov'a frat'ar'o universitat'a, kaj neni'o pli. Ĝi est'as societ'o de kaj por knab'o'j, kiu'j vol'as kun amuz'o kun'est'i. Krani'o kaj tibi'o funkci'as kiel ankaŭ ali'a'j universitat'a'j frat'ar'o'j en Uson'o. La membr'o'j est'as reciprok'e lojal'a'j, help'as unu la ali'a'n, ktp. La societ'o hav'as neniu'n rilat'o'n kun Ci'a, la uson'a sekret'a serv'o, nek teror'ism'o. En Inter'ret'o vi pov'as trov'i abund'e da leg'ind'a material'o pri la societ'o per la serĉ'vort'o'j „Skull and Bones”.
#000348
Holi, la barata fest'o de kolor'o'j, kiu mark'as la fin'o'n de la vintr'o, est'is kviet'a, mal'ĝoj'a afer'o ĉi-jar'e pro last'a'temp'a'j tumult'eg'o'j inter hindu'o'j kaj islam'an'o'j en la okcident'a sub'ŝtat'o de Gujarat [guĝarat]. Pli ol 700 hom'o'j jam mort'is, kaj pli ol 90 000 est'is sen'hejm'ig'it'a'j pro la barbar'a'j murd'o'j dum la pas'int'a'j semajn'o'j.
#000349
Tiu ĉi cikl'o de per'fort'o komenc'iĝ'is, kiam, je la 27a de februar'o, islam'an'o'j brul'ig'is trajn'o'n, en kiu est'is vetur'ant'a'j 58 hindu'o'j. La viktim'o'j est'is re'ven'ant'a'j hejm'e'n de la urb'et'o Ayodhya [ajodhja], kie fundament'ist'a'j hindu'o'j vol'as konstru'i templ'o'n al la di'o Ram'o, kiu, ili asert'as, nask'iĝ'is en Ayodhya. Jam en 1992 en Ayodhya, fundament'ist'a'j hindu'o'j detru'is moske'o'n, kiu, ili pretend'as, star'as en la ekzakt'a lok'o de antaŭ'a templ'o. Post la moske'o-detru'o okaz'is tumult'eg'o'j tra la tut'a land'o.
#000350
Ĉi-foj'e, la murd'o de la hindu'o'j lanĉ'is ond'o'n da venĝ'o'murd'o'j en Gujarat, en kiu la plej mult'a'j murd'it'o'j kaj sen'hejm'ig'it'o'j est'as islam'an'o'j. La rakont'o'j el la sub'ŝtat'o est'as horor'a'j: paf'ad'o, ponard'ad'o kaj brul'ig'ad'o de viv'ant'a'j infan'o'j, vir'in'o'j, vir'o'j. Ne nur la viv'o'j sed ankaŭ la posed'aĵ'o'j, kaj material'a'j kaj simbol'a'j, de la islam'an'o'j est'is sistem'e detru'it'a'j. Plen'ig'as la televid'ekran'o'j'n bild'o'j de el'kav'ig'it'a'j hejm'o'j, vend'ej'o'j, hotel'o'j kaj moske'o'j de islam'an'o'j.
#000351
Dum'e raport'as la amas'komunik'il'o'j pri post'viv'ant'in'o'j – knab'in'o'j kaj vir'in'o'j – kiu'j ne plu parol'as: ili est'is brutal'e seks'per'fort'it'a'j. Tiu'j ĉi in'o'j nun loĝ'as en sub'hom'a'j kondiĉ'o'j en la ĉirkaŭ 56 tend'ar'o'j por rifuĝ'int'o'j.
#000352
Ankoraŭ ĉiu'tag'e ven'as raport'o'j pri sub'ŝtat'a reg'ist'ar'o, kiu silent'e permes'is la murd'o'n kaj detru'o'n. La estr'o de Gujarat, Narendra Mod'i eĉ prav'ig'is la krim'o'j'n de la mort'ig'int'a'j hindu'o'j per jen'a'j vort'o'j: „Ĉiu ag'o hav'as si'a'n propr'a'n re'ag'o'n.” Mod'i aparten'as al BJP, la ĉef'a parti'o en la reg'ant'a naci'a koalici'o, al kiu aparten'as ankaŭ la ĉef'ministr'o Vajpayee [vaĝpaj]. Ambaŭ nun est'as sub eg'a prem'o klar'ig'i si'a'j'n ag'o'j'n kaj politik'o'j'n.
#000353
Sed eĉ kiam tiu ĉi raport'o est'as verk'it'a, ven'as nov'aĵ'o pri freŝ'a per'fort'o el Gujarat. Por la viktim'o'j, la fest'o Holi hav'as nur unu kolor'o'n: la ruĝ'o'n de flu'ant'a sang'o.
#000354
Dank'e al Eŭrop'a Uni'o (EU) definitiv'e mal'aper'is Jugoslavio, kiu last'e est'is ŝrump'int'a ŝtat'et'o, kompar'e al la iam'a plej grand'a land'o de l' balkana du'on'insul'o. Sub prem'o kaj mild'a per'fort'o de EU la Federaci'a Respublik'o Jugoslavio metamorfoz'is al Serbi'o-Montenegro (serb'lingv'e Srbija i Crna Gora). Rezult'o de alt'a diplomati'a art'o de EU-per'ant'o Javier [ĥabjer] Solan'a est'as ŝtat'jur'a unik'aĵ'o. Serbi'o-Montenegro hav'as du valut'o'j'n (dinar'o'n kaj eŭr'o'n), dogan'impost'o'j'n inter la du part'o'j kaj diferenc'a'j'n ekonomi'a'j'n sistem'o'j'n. En somer'o 2002 „konstituci'a ĉart'o” (kio est'as tio?) est'u pret'a kaj en aŭtun'o okaz'u elekt'o'j, laŭ la plan'o'j.
#000355
Ĉe inter'naci'a'j organiz'aĵ'o'j altern'as reprezent'ant'o'j de la du ŝtat'part'o'j por parol'i nom'e de la komplet'a ŝtat'o. Harmoni'ig'i la ekonomi'o'j'n oni vol'as okaz'e de membr'iĝ'o en EU. La ĝis nun rekt'e elekt'it'a'n tut'ŝtat'a'n prezid'ant'o'n est'ont'e nom'um'os la parlament'o; tiu direkt'os kabinet'o'n vok'it'a'n de li mem. La ministr'o'j kompetent'os pri ekster'land'a'j afer'o'j, defend'ad'o, ekonomi'o kaj rajt'o'j de hom'o'j kaj etn'a'j mal'pli'mult'o'j (ekz. hungar'o'j). Pri la arme'o krom'e decid'os Super'a Defend-Konsil'ant'ar'o, en kiu la tri prezid'ant'o'j dev'as trov'i solv'o'j'n per inter'konsent'o. Rekrut'o'j rajt'as milit'serv'i en si'a propr'a respublik'o. Por parlament'a'j elekt'o'j oni vol'as trov'i metod'o'j'n, por ke la 650 000 loĝ'ant'o'j de Montenegro ne est'u domin'at'a'j de la ok milion'o'j da serb'o'j.
#000356
Kiel karakteriz'i tia'n komplik'a'n ŝtat'o'n? Ĉu ĝi en'tut'e est'os viv'i'pov'a? Pro tio, ke mank'as ĉi'a'j paralel'o'j aŭ ali'region'a'j model'o'j, ĉar ne ekzist'as kompar'ebl'a jur'a konstru'aĵ'o kun tiom da stumbl'il'o'j, est'as preskaŭ ne'ebl'e prognoz'i i'o'n pri eventual'a funkci'ad'o. Prezid'ant'o (jugoslavia) Vojislav Koštunica dir'is: „Tem'as nek pri mal'strikt'a federaci'o nek pri konfederaci'o, sed pri nov'a, original'a solv'o.” Ebl'e „original'a” est'as eŭfemism'o por „strang'a”: la nov'a kurioz'a ŝtat'o est'as pli'a variant'o de komplik'a'j sistem'o'j en dis'split'it'a Balkani'o. Ĝoj'i pov'as almenaŭ student'o'j en jur'a'j fakultat'o'j tut'mond'e: ili hav'as nov'a'n interes'a'n stud'objekt'o'n.
#000357
Ŝajn'as, ke la plej popular'a libr'et'o pri gramatik'o por progres'ant'o'j, plen'e en Esperant'o antaŭ'e est'is La tut'a esperant'o de Henrik Seppik. Kiu neniam leg'is la gaj'a'n Kiel Kolumb'o mal'kovr'is Amerik'o'n en tiu libr'o, tiu tuj kur'u al la unu'a libr'o'serv'o kaj ek'leg'u ĝi'n! Pro tio li rid'eg'os kaj ... revizi'os si'a'j'n kon'o'j'n pri particip'o'j! Aŭ fin'fin'e kompren'os ili'a'n logik'o'n ...
#000358
Nun ni hav'as ankaŭ Pren'u plu de Koffi Gbeglo. Ĝi est'as pli modern'a (kompren'ebl'e) kaj pli facil'e leg'ebl'a pro mal'pli da detal'o'j kaj tem'o'j; plu'e, la humur'o est'as mal'sam'a. Ankaŭ ĝi est'as verk'it'a esperant'e. Post ĝi'a tra'stud'o komenc'ant'o'j pov'as al'ir'i jam la fam'a'n kaj bon'eg'a'n libr'o'n ABC-gramatik'o de Esperant'o
#000359
Pren'u plu est'as sam'temp'e pli facil'a kaj pli mal'facil'a por lern'i gramatik'o'n. Kvar'monat'a'j komenc'ant'o'j ja kapabl'as uz'i ĝi'n, kondiĉ'e, ke ili jam reg'as la dek ses regul'o'j'n de la Fundament'o, bon'e prononc'as kaj flu'e leg'as. Komenc'e, ili leg'os en kurs'o por kontrol'i, ke ili jam kapabl'as kompren'i la en'hav'o'n ... kaj fin'e al'kutim'iĝ'os foli'um'i ĝi'n.
#000360
Tiu libr'et'o est'as ver'e agrabl'a. Jes, ja, ĝi ver'e est'as! Imag'u – tra tri part'o'j, oni unu'e revizi'as la esperant'a'n gramatik'o'n, du'e stamp'as en si'a memor'o gramatik'a'j'n rimed'o'j'n kaj tri'e pli'riĉ'iĝ'as pro la al'don'aĵ'o'j.
#000361
Dum foli'um'ad'o oni mal'kovr'as jen mnemonik'a'n fraz'o'n, jen kompar'o'n, jen poem'et'o'n, jen anekdot'o'n, jen ŝarad'o'n, jen diven'aĵ'o'n, jen problem'o'n, jen konsil'o'n ... Kaj ebl'e pec'et'o'j'n de Afrik'o ... Nov'bak'it'o'j al'propr'ig'as al si la material'o'n per klar'ig'o'j kaj ekzempl'o'j, facil'e memor'ebl'a'j kaj oft'e re'uz'ebl'a'j! Kaj fin'e, ili forges'os la gramatik'o'n por liber'e en'ir'i en la leg'aĵ'o'j'n kaj ĝu'i la verd'a'n etos'o'n!
#000363
Antaŭ plur'a'j jar'o'j en plur'a'j eŭrop'a'j kaj ali'a'j okcident'a'j ŝtat'o'j establ'iĝ'is mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, post period'o de konservativ'ism'o. Sed last'a'temp'a'j elekt'o'j en mult'a'j el tiu'j land'o'j montr'as tut'e invers'a'n tendenc'o'n. Ĉu do la politik'a pendol'o de'nov'e sving'iĝ'as al dekstr'a direkt'o, eĉ pli: al ekstrem'a dekstr'ism'o? Tio'n sugest'as ekzempl'e elekt'o'j en Franci'o, kie radikal'ul'o Le Pen kun si'a Front'o Naci'a akir'is simil'e mult'a'j'n voĉ'o'j'n kiel la social'ist'a kaj konservativ'a kandidat'o'j por prezid'ant'ec'o; simil'e okaz'is jam antaŭ'e en Aŭstrio, en Dani'o, en Portugali'o, en Italio, en Belgi'o, last'e en Nederlando. Krom'e ni ne preter'vid'u, ke en Uson'o post demokrat-parti'a (= liberal'a) prezid'ant'o nun reg'as respublik'an'o (= konservativ'a), kiu fervor'as en dekstr'eg'a politik'o intern'a kaj – sekv'e de la atenc'o'j de la 11a de septembr'o 2001 – kult'as naci'ism'o'n.
#000365
Analiz'ant'e tiu'n ĉi fenomen'o'n, oni facil'e konstat'as, ke en ĉiu'j el la nom'it'a'j land'o'j de re'fort'iĝ'ant'a dekstr'ism'o ties protagonist'o'j – de la aŭstr'a Jörg Haider [jerg hajda] ĝis la murd'it'a nederlanda Pim Fortuyn [fortéjn], ne est'is serioz'a'j politik'ist'o'j sed demagog'a'j popol'ist'o'j. Ili miks'is si'a'j'n program'o'j'n por venk'i en elekt'o'j per ksenofobi'o, ŝovinism'o, naci'ism'o, asert'o'j pri krim'ec'o de ekster'land'an'o'j kaj en'migr'int'o'j, kiu'j laŭ ili ŝtel'as ĉio'n de indiĝen'a'j civit'an'o'j: sekur'ec'o'n, labor'posten'o'j'n, mon'o'n kaj per murd'o'j eĉ viv'o'j'n ...
#000366
Fakt'o'j ne ĝen'as tiu'j'n mensog'ul'o'j'n. Kiam antaŭ plur'a'j jar'o'j kresk'is atak'o'j kontraŭ ekster'land'an'o'j en Germanio, serioz'a'j fak'ul'o'j pruv'is, ke ordinar'a'j ekster'land'an'o'j (en'migr'int'o'j kaj azil'pet'ant'o'j) est'as eĉ mal'pli krim'em'a'j ol la german'o'j, kaj ke grav'a'j'n krim'o'j'n ne far'as tiu'j ekster'land'an'o'j sed membr'o'j de inter'naci'a'j mafi'a'j band'o'j, kio drast'e fals'as la statistik'o'n pri krim'ec'o de ekster'land'an'o'j. Sed fremd'ul'o'j ĉiam bon'eg'e taŭg'as kiel pro'pek'a'j kapr'o'j, kiam civit'an'o'j rimark'as kriz'o'j'n ekonomi'a'j'n kaj soci'a'j'n, ekzempl'e grand'a'n sen'labor'ec'o'n. Tio'n el'uz'as popol'ist'o'j por si'a difuz'a kaj emoci'ig'a demagogi'o kaj postul'as el'ĵet'i en'migr'int'o'j'n kaj azil'ul'o'j'n por tiel sav'i la propr'a'n naci'o'n.
#000367
Kio okaz'is en okcident'a'j demokrati'o'j, ke la pendol'o tiom fort'e sving'iĝ'as al dekstr'a ekstrem'ism'o? Ĉu fiask'is mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j'n ni menci'is en'konduk'e? Hm, mal'dekstr'a'j? Ĉu ver'e social'ist'a'j kaj social'demokrat'a'j reg'ist'o'j en Briti'o, Franci'o, Germanio est'as mal'dekstr'a'j aŭ ĉu ebl'e ili'a „nov'a mez'o” kaŝ'as nur, ke ili est'as kamufl'it'a'j konservativ'ul'o'j? En Uson'o kaj Franci'o elekt'o'rajt'a'j civit'an'o'j rezign'is pri voĉ'don'ad'o, ĉar la pint'a'j kandidat'o'j tiom simil'is unu al ali'a, ke por ili est'is indiferent'e, kiu venk'os. En la aktual'a elekt'o'kampanj'o de Germanio en la program'o'j de social'demokrat'a kaj konservativ'a parti'o'j oni dev'as serĉ'i nuanc'o'j'n per lupe'o ...
#000368
Venk'os probabl'e tiu, kiu rikan'os plej ĉarm'e en televid'o. Gvid'a'j politik'ist'o'j jam de'long'e ne plu est'as reg'ist'o'j kun vizi'o'j sed degener'is al banal'a'j ofic'ist'o'j, kiu'j administr'as si'a'j'n land'o'j'n kvazaŭ ili est'us komerc'a'j kompani'o'j: en'spez'i mon'o'n por pag'i neces'a'j'n el'spez'o'j'n. Ide'o'j, perspektiv'o'j, plan'o'j, ideal'o'j – ne bezon'at'a'j; sufiĉ'as amuz'i la hom'o'j'n. Mi evit'as indik'i iu'j'n nom'o'j'n de aktual'e reg'ant'a'j person'o'j, ĉar probabl'e histori'a'j libr'o'j apenaŭ registr'os ili'n. Aŭ ĉu vi vid'as ie tia'j'n grav'a'j'n figur'o'j'n, kia'j – ĉiu laŭ si'a karakter'o – est'is ekzempl'e Charles de Gaulle [ŝarl de gol], Konrad Adenauer, Maŭ Zedong, Josip Broz Tit'o, Olaf Palm'e, Willy Brandt [vil'i brant], Menaĥem Begin, Indira Gandhi, John F. Kennedy [ĝon kenedi], Nelson Mandela kaj fin'e (jes, ankaŭ) Miĥail Gorbaĉov, por list'ig'i arbitr'e nur kelk'a'j'n politik'ist'o'j'n, kiu'j ne nur administr'ad'is si'a'j'n land'o'j'n sed ver'e mov'is i'o'n kaj hejm'e kaj en inter'naci'a politik'o?
#000369
Kie ni serĉ'u la kaŭz'o'j'n por tia evolu'o? Unu sen'dub'e est'as tut'mond'iĝ'o (= kapital'ism'o), kies profit'ant'o'j est'as riĉ'ul'o'j sed ne ordinar'a'j hom'o'j kaj en kiu grav'e perd'as mal'privilegi'ul'o'j. Ties angor'o'j'n ekspluat'as popol'ist'o'j tut'mond'e, ekzempl'e ankaŭ en mult'a'j sud'amerik'a'j ŝtat'o'j. Ali'a kaŭz'o est'as la simpl'ism'a mesaĝ'o de la nom'it'a'j ŝtat-administr'ant'o'j: gajn'u laŭ'ebl'e mult'a'n mon'o'n por laŭ'ebl'e mult'e amuz'iĝ'i, kiel tio'n montr'as al vi televid'a'j program'o'j. Televid'as ankaŭ mizer'ul'o'j kaj do kresk'as ties envi'o kontraŭ privilegi'ul'o'j; tiel facil'e ili far'iĝ'as viktim'o'j de popol'ist'o'j, kiu'j promes'as paradiz'o'n sur'ter'a'n sen la diabl'a'j fremd'ul'o'j, sekur'ec'o'n per for'pel'o de krim'a'j ekster'land'an'o'j, ktp.
#000370
En tia situaci'o en politik'o neces'us elit'o'j kun freŝ'a'j ide'o'j kaj ideal'o'j, sed kie en tut'mond'iĝ'a kapital'ism'o pov'us prosper'i ideal'o'j? La elit'o'j el'migr'is jam de'long'e al industri'o kaj komerc'ad'o, kie ili gajn'as mult'e pli alt'a'j'n salajr'o'j'n ol en politik'o. Tie (mal)aktiv'as preskaŭ nur simpl'a'j aŭ eĉ sub'nivel'a'j hom'o'j sen perspektiv'o'j – kaj en tia ide-vaku'o facil'e pov'as furor'i popol'ist'o'j kaj demagog'o'j.
#000371
Okcident'a demokrati'o sen'dub'e trov'iĝ'as en grav'a kriz'o. Precip'e Eŭrop'o post fiask'o de „nov'a mez'o” sufer'as tendenc'o'n al dekstr'ism'o kaj naci'ism'o, tamen ne ĉie: en Pollando reg'as de'nov'e social'demokrat'o'j kaj en Hungari'o mal'venk'is naci'ism'a popol'ist'o Viktor Orban. Krom'e ni ne preter'vid'u, ke apud tradici'a'j parti'o'j jen kaj jen aper'as nov'a'j mov'ad'o'j kun freŝ'a'j ide'o'j, ekzempl'e ATTAC, kiu kolekt'as kritik'ant'o'j'n de tut'mond'iĝ'o. Ebl'e do iam politik'o ricev'os nov'a'j'n impuls'o'j'n por super'i la kriz'o'n de demokrati'o.
#000372
Jam de kvin jar'o'j ĉef'ministr'as en Briti'o Tony Blair [teŭni blea]: politik'ist'o admir'at'a, sed ne am'at'a, kies teori'e social'ism'a Nov'a Labor'ist'a Parti'o de plur'a'j vid'punkt'o'j pli dekstr'em'as ol la ĉef'opozici'a Konservativ'a Parti'o. Ekzempl'e, dum la unu'a'j jar'o'j post si'a unu'a, lavang'a venk'o en 1997, la parti'o de Blair rigor'e daŭr'ig'is la fisk'a'n ŝpar-reĝim'o'n de la venk'it'a'j konservativ'ul'o'j. Plu'e, anstataŭ renvers'i – kiel promes'it'e – la part'e katastrof'a'n privat'ig'o-politik'o'n obstin'e sekv'at'a'n de la konservativ'a reg'ist'ar'o (pro tio daŭr'e kriz'as la brit'a fer'voj'o), Blair insist'is pri pli'a'j privat'ig'o'j (ekzempl'e de la londona metro'o kaj de la aer'trafik'a reg'ad'ist'ar'o).
#000373
Ver'dir'e la iam'a parti'o de la labor'ist'ar'o far'iĝ'is tiu de t.n. ĉampan'o-social'ist'o'j: hom'o'j pli kontent'a'j en la ĉe'est'o de dung'ant'o'j ol de dung'at'o'j; de privat'a'j invest'ont'o'j ol de publik'a'j funkci'ul'o'j. Mal'facil'e est'is diferenc'ig'i inter la du ĉef'a'j parti'o'j: ambaŭ prezent'is dekstr'a'j'n platform'o'j'n. Part'e pro tio sen'iluzi'iĝ'is brit'o'j pri politik'o. „Politik'ist'o'j ĉiu'j sam'as”, konklud'is brit'o'j – tiel ke en la naci'a'j elekt'o'j de 2001 nur 59 % de la popol'o voĉ'don'is (nur 25 % apog'is la parti'o'n de Blair).
#000374
Krom'e Blair mal'popular'as pro si'a pudel'ec'o rilat'e Uson'o'n. Ŝajn'as, ke en Eŭrop'o nur la brit'a reg'ist'ar'o sen'rezerv'e sub'ten'as la moral'e kaj ekonomi'e apenaŭ defend'ebl'a'n „kontraŭ'teror'ism'a'n milit'o'n” de Georg'e Bush. Dum brit'a'j soldat'o'j aktiv'as ŝultr-al-ŝultr'e kun uson'an'o'j en Afgani'o, nur la brit'a ĉef'ministr'o deklar'as si'n pret'a ek'milit'i kun Bush kontraŭ Irako kaj Sadam Husajn [sadám husájn]. Sed afer'o'j'n tia'j'n Blair rifuz'as parlament'e diskut'i: dum pask'o deput'it'o'j est'as vok'it'a'j Londonon por el'gurd'i kondolenc'o'j'n pro la mort'o de la 101-jar'aĝ'a patr'in'o de la monarĥ'in'o; mal'permes'it'e est'as debat'i eventual'a'n Irak-kampanj'o'n aŭ la buĉ'ad'o'n far'e de Israelo en Palestino.
#000375
Sufer'is la reputaci'o de Blair ankaŭ pro li'a hezit'em'o rilat'e en'konduk'o'n en Briti'o'n de la eŭr'o. Malgraŭ obstin'a kontraŭ-eŭr'a kampanj'o iniciat'it'a de la konservativ'a klaĉ'gazet'ar'o, brit'o'j plej'part'e taks'as ne'evit'ebl'a la for'ig'o'n de si'a valut'o, la pund'o. Tamen Blair, tim'ant'a la gazet'ar'o'n, daŭr'e rifuz'as anonc'i dat'o'n de promes'it'a eŭr'o-referendum'o. Eĉ pli vund'a rest'as la stat'o de publik'a'j serv'o'j (transport'o, eduk'ad'o, san'o, ...) – tradici'e kern'a'j en la filozofi'o de la Mal'nov'a Labor'ist'a Parti'o sed pro mank'o de invest'o'j nun neglekt'at'a'j de la Nov'a Labor'ist'a Parti'o de Blair.
#000376
Tio est'as: neglekt'at'a'j ĝis april'o 2002, kiam ne'atend'it'e la reg'ist'ar'o (fakt'e la ministr'o pri financ'o, Gordon Brown [godan braŭn], en si'a ĉi-jar'a buĝet'o) far'is politik'a'n trans'kap'iĝ'o'n – gimnastik'o'n tiel aŭdac'a'n, ke tuj sent'ebl'is la spirit'o de la Mal'nov'a Labor'ist'a Parti'o, la tradici'e popol'a parti'o. Sam'temp'e, laŭ politik'ist'a ĵargon'o, subit'e vid'ebl'is „ruĝ'a akv'o” inter la parti'o'j de dekstr'o kaj mal'dekstr'o. Kial'o: Brown anonc'is ambici'a'n invest'o-program'o'n el ŝtat'a'j, ne privat'a'j kas'o'j por modern'ig'i kaj alt'ig'i ĝis franc'a aŭ german'a nivel'o'j la naci'a'n san'serv'o'n.
#000377
Romp'iĝ'is tiel pas'int'a'j promes'o'j de Blair kaj Brown, ke impost'o'j ne kresk'os. Tamen, kiel dir'is Brown (kaj kiel la mal'grand'a, mal'dekstr'et'a Liberal'demokrat'a Parti'o jam de'long'e argument'as), nepr'os alt'ig'i impost'o'j'n por kre'i unu'a'rang'a'n san'serv'o'n. Ver'o, kiu ŝajn'e fulm'e traf'is la Nov'a'n Labor'ist'a'n Parti'o'n, kiu ĝis nun tim'is el'tord'i pli'a'j'n impost'o'j'n el ordinar'ul'o'j, ĉar dum la 60aj kaj 70aj jar'o'j la parti'o est'is kon'at'a – kaj prav'e – kiel impost'o-parti'o.
#000378
Mem'evident'e impost'o-alt'ig'o, kiu signif'as, ke riĉ'a'j kaj mez'riĉ'a'j brit'o'j financ'e sufer'os, kun'port'as risk'o'n. Tamen Brown kaj Blair saĝ'e kalkul'is, ke brit'o'j ne plu toler'os kaduk'iĝ'o'n de iam model'a san'serv'o. Kompar'e kun ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j labor'as en Briti'o proporci'e mal'pli da kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j. Pacient'o'j atend'as dum monat'o'j, eĉ jar'o'j la plej rutin'a'j'n operaci'o'j'n: last'a'temp'e brit'a'j mal'san'ul'o'j est'as „eksport'it'a'j” ekzempl'e al Germanio kaj Franci'o por tie operaci'iĝ'i. Aŭd'iĝ'as plend'o'j pri tiel nom'at'a'j tri'a'mond'a'j kondiĉ'o'j en brit'a'j operaci'ej'o'j; krom'e san'serv'ist'o'j hont'ind'e salajr'at'as: fleg'ist'o labor'int'a dek jar'o'j'n ricev'as sam'a'n salajr'o'n kiel freŝ'bak'it'a polic'ist'o.
#000379
Sol'a tuber'o rest'as la fakt'o, ke brit'o'j tamen ankoraŭ ne fid'as, ke la mon'o est'os efik'e aplik'at'a. Nur kiam ili pov'os telefon'i al kurac'ist'o pro tuj'a konsult'ad'o kaj ne, kiel nun, est'i dev'ig'at'a'j pet'eg'i ĉe sekretari'o aŭ ali'a help'ant'o por aranĝ'i inter'parol'o'n okaz'ont'a'n post tri aŭ kvar tag'o'j, ili fin'fin'e kred'os, ke la krom'a'j miliard'o'j cel'traf'as. Inter'temp'e, tamen, brit'a politik'o far'iĝ'as de'nov'e interes'a. La ĉampan-social'ist'o'j mal'kovr'is, ke bier'o ankoraŭ bon'gust'as: sent'ebl'as de'nov'e real'a'j, ne ŝajn'a'j diferenc'o'j inter mal'dekstr'o kaj dekstr'o. Ebl'e pro tio brit'o'j de'nov'e engaĝ'iĝ'os en politik'o – aŭ ĉu tiel oni tamen tro optimism'as?
#000381
Nepr'e ni al'iĝ'os al la Eŭrop'a Uni'o (EU) dum la sekv'a'j kvar jar'o'j – supoz'as hungar'a'j politik'ist'o'j. Ricev'os la land'o plur'a'j'n avantaĝ'o'j'n, kaj do la reg'ant'a parti'o re'elekt'iĝ'os por kvar'jar'a mandat'o. Almenaŭ tio'n oni aŭd'is en la tre laŭt'a, tre mal'mild'a elekt'o-kampanj'o en Hungari'o. Sed la balot'ont'o'j'n enu'ig'is la kverel'ad'o inter dekstr'a kaj mal'dekstr'a parti'o'j kaj, dum en la last'a balot'ad'o la divers'a'j sond'aĵ'o'j ĝust'e prognoz'is la rezult'o'n, ĉi-foj'e ili mal'traf'is.
#000382
En la unu'a balot'o-rond'o oni voĉ'don'is sam'temp'e por parti'o'j kaj por individu'a'j kandidat'o'j. Dum rekord'a part'o'pren'o (71 %) surpriz'e ricev'is social'ist'o'j 42 % de la voĉ'o'j (= 69 mandat'o'j); la reg'ant'a parti'o FiDeSz kun'e kun si'a'j satelit'a'j parti'o'j 41 % (= 67 mandat'o'j). La liber'a'j demokrat'o'j ricev'is 5,5 % (= 5 mandat'o'j) kaj la ceter'a'j parti'o'j fiask'is: la parlament'o rest'as do sen ekstrem'ism'a'j parti'o'j. Precip'e en Budapeŝto la reg'ist'ar'o mult'e perd'is pro divers'a'j prokrast'it'a'j konstru-projekt'o'j.
#000383
Inter la du balot'o-rond'o'j FiDeSz komenc'is spektakl'a'n kampanj'o'n. Aranĝ'it'a est'is impon'a kun'ven'o, ver'ŝajn'e la plej grand'a en Hungari'o. Ĉef'ministr'o Viktor'o Orban bombast'is; apog'is li'n ne nur la german'a eks'kancelier'o Helmut Kohl kaj divers'a'j ekster'land'a'j politik'ist'o'j sed ankaŭ hungar'a'j aktor'o'j, sport'ist'o'j kaj scienc'ul'o'j. Sukces'is la taktik'o: En la parad'o aper'is ankaŭ politik'ist'o'j hungar'a'j el la najbar'a'j land'o'j. Post du semajn'o'j dum sam'e tiel grand'a part'o'pren'o la du'a rond'o decid'is pri la ceter'a'j 131 individu'a'j lok'o'j. Foj'e nur 5 voĉ'o'j est'is la diferenc'o inter la kandidat'o'j. La spektakl'a kampanj'o port'is sukces'o'j'n, la koalici'o ricev'is 75, la social'ist'o'j 53, la liberal'demokrat'o'j 2, sen'de'pend'ul'o'j 0 mandat'o'j'n.
#000384
Fin'e oni dis'don'is 70 mandat'o'j'n inter la 3 venk'int'a'j parti'o'j. Tio konsist'is el tiu'j voĉ'o'j, kiu'j apog'is fiask'a'j'n parti'o'j'n, aŭ kandidat'o'j'n. FiDeSz ricev'is 26 mandat'o'j'n. Tio konsist'is precip'e el tiu'j van'a'j voĉ'o'j, kie FiDeSz individu'e ne venk'is. Sekv'e la social'ist'o'j akir'is 31 parlament'a'j'n seĝ'o'j'n, fin'e al la et'a parti'o al'don'iĝ'is 13 deput'it'o'j. La fin'a resum'a rezult'o: FiDeSz 188, social'ist'o'j 178, liberal'demokrat'o'j 20. Ŝajn'as, post la long'a bolŝevism'a period'o la hungar'o'j en ĉiu 4a jar'o elekt'as nov'a'n kabinet'o'n. Mal'nov'a-nov'a koalici'o form'iĝ'os kun la social'ist'o'j kaj la liberal'ul'o'j, la sam'a'j, kiu'j jam reg'is inter 1994 kaj 1998. La ĉef'ministr'o est'os Peter Medgyessy [medjeŝi], iam'a ministr'o pri financ'o'j. Li mult'e promes'is precip'e al la pensi'ul'o'j kaj al la mal'riĉ'ul'o'j.
#000385
La situaci'o est'as tut'e nov'a. Ĝis tiam la koalici'o'j ĉiam hav'is grand'a'n pli'mult'o'n. Nun la koalici'a'j deput'it'o'j dev'os fin'sid'i sen'mank'e la sesi'o'n. Tio est'is sekret'a dezir'o de la hungar'o'j, ĉar oft'e mal'plen'a'j seĝ'o'j est'is vid'ebl'a'j dum la kun'sid'o'j.
#000386
Est'as du kial'o'j, ke politik'ist'o est'as objekt'o de mok'o: aŭ oni tim'as li'n aŭ li est'as rid'ind'a. Politik'a'j sprit'aĵ'o'j de la unu'a kategori'o est'is tiu'j, kiu'j'n oni flustr'is ekzempl'e pri Hitler kaj Stalin, do en diktatur'o'j. Nu, ital'a ĉef'ministr'o Silvi'o Berlusconi [berluskoni] ne est'as diktator'o, tamen li sen'dub'e est'as mal'pli demokrat'o ol aŭtokrat'o. Se nun publik'e cirkul'as sprit'aĵ'o'j pri li, ne tem'as pri tim'o sed rid'ind'ec'o.
#000387
Est'as jam tiom mult'a'j sprit'aĵ'o'j, ke semajn-gazet'o L'Espresso aper'ig'is la 100 plej bon'a'j'n Berlusconi-sprit'aĵ'o'j'n. Ni pluk'as kelk'a'j'n el tiu kolekt'o.
#000388
Li'a foj'e krim'em'a metod'o riĉ'iĝ'i: Iu park'as si'a'n aŭtomobil'o'n antaŭ la privat'a vila'o de Berlusconi. La sekur'polic'an'o'j atent'ig'as li'n pri tio, sed li trankvil'ig'as ili'n: Ne tim'u, mi el'pren'is la radi'o'n.
#000389
Kio est'as la diferenc'o inter Pinocchio [pinokjo] kaj Berlusconi? Kiam li mensog'as, ŝvel'as la naz'o de Pinocchio; ĉe Berlusconi ŝvel'as la mon'uj'o.
#000390
Li'a ne tro grand'a intelekt'o: Oni propon'as al Berlusconi, leg'i la Nov'a'n Testament'o'n. Tuj li demand'as, ĉu li hered'as i'o'n.
#000391
Berlusconi plan'as flug'i al la sun'o, sed postul'as ke li ating'u ĝi'n dum nokt'o por tiel protekt'i si'n kontraŭ la sun'a ard'o.
#000392
Li'a galimati'o: Kio est'as la diferenc'o inter di'o kaj Berlusconi? Di'o ne kred'as, ke li est'as Berlusconi.
#000393
En la aŭtomobil'o de Berlusconi pend'as bild'o de Jesuo, sur kiu Krist'o not'is: Ne vetur'u tro rapid'e, pa'ĉj'o!
#000394
Oni jam nun star'ig'u monument'o'n de Berlusconi, tiel ke kolomb'o'j pov'u fek'i en li'a'n vizaĝ'o'n.
#000396
Krimeo est'as aŭtonom'a respublik'o de Ukrainio, kiu situ'as en du'on'insul'o ĉe Nigr'a Mar'o. Ĝi est'as mult'naci'a, sed la pli'mult'o de la loĝ'ant'o'j est'as rus'parol'ant'o'j (rus'o'j kaj ukrainoj). Krom'e, ĉi tie loĝ'as krimeaj tatar'o'j kaj ali'a'j etn'a'j grup'o'j; ankaŭ jud'o'j, kvankam mal'mult'a'j, ĉar la pli'mult'o de la krimeaj jud'o'j est'is eksterm'it'a'j dum la du'a mond'milit'o.
#000398
En Krimeo est'as du organiz'aĵ'o'j, kiu'j unu'ig'as la naci'a'j'n komun'um'o'j'n: societ'o „Amik'ec'o de popol'o'j” kaj „Konsili'o de naci'a'j minoritat'o'j”. Ĉi-last'a trov'iĝ'as ankaŭ en la urb'o Jalt'o: la rus'a komun'um'o tamen en'ir'as la unu'a'n organiz'aĵ'o'n.
#000399
Kelk'a'j preskaŭ sam'temp'a'j okaz'aĵ'o'j ig'is mi'n verk'i ĉi tiu'n artikol'o'n. Antaŭ kelk'a'j tag'o'j mi tra'leg'is libr'o'n de Nina Langlet Ĥaos'o en Budapeŝto. La labor'o, kiu'n far'is en Budapeŝto la ge'edz'o'j Langlet, kiam ili sav'is mil'o'j'n da hom'o'j (ne nur jud'o'j'n), kaj la grand'a help'o, kiu'n al ili far'is krist'an'o'j, impres'is kaj kor'tuŝ'is mi'n.
#000400
Ali'flank'e, mi renkont'is last'a'temp'e amik'o'n, kiu'n de'long'e mi ne vid'as. Ju pli ni inter'parol'is, des pli mi konvink'iĝ'is, ke li iĝ'is ŝovinist'o, leg'ant'e propagand'a'j'n pres'aĵ'o'j'n de rus'a'j ŝovinist'o'j, kiu'j'n ili sen'pag'e propag'as. Fin'fin'e li deklar'is, ke inter'frat'iĝ'o de popol'o'j est'as mal'bon'a ide'o. Preskaŭ sam'temp'e sur la urb'o'plac'o mi traf'is miting'o'n de lok'a fili'o de „Rus'a mov'ad'o de Krimeo”, kies gvid'ant'o mal'kaŝ'e dir'is, ke „pri ĉiu mal'bon'o kulp'as jud'aĉ'o'j”.
#000401
En mult'naci'a Krimeo pac'e kun'viv'as 13 popol'o'j kaj mult'a'j etn'a'j grup'o'j. Sed ne ĉiu'j'n kontent'ig'as la inter'popol'a pac'o en la du'on'insul'o. Iu'j streb'as romp'i la stabil'ec'o'n kaj divid'i hom'o'j'n laŭ princip'o „si'a/fremd'a”. Por ili est'as uz'ebl'a'j ajn'a'j rimed'o'j. Taŭg'as superstiĉ'o'j, kiu'j'n uz'is en Rusio la plej reakci'a'j fort'o'j, organiz'int'a'j pogrom'o'j'n. Taŭg'as mit'o'j, kiu'j'n uz'is faŝist'o'j dum la milit'o. Tip'a ekzempl'o est'as artikol'o en la ĵurnal'o Rus'a Krimeo, la revu'o de „Rus'a mov'ad'o de Krimeo”.
#000402
Jen er'o el artikol'o „Pri la dolor'iĝ'o” (oktobr'o 2001): „Post renvers'o de la car'o la regn'o'n en Rusio malic'e uzurp'is jud'o'j – jud'aĉ'a jug'o! Ili for'pren'is ĉiu'j'n valor'aĵ'o'j'n de Rusio. Nun'temp'e ĉiu'j fort'o'j de la inter'naci'a cion'ism'o serv'as por neni'ig'i Rusion. Cion'ist'o'j, hav'ant'e mult'jar'cent'a'n spert'o'n tromp'i popol'o'j'n, penetr'is ĉiu'j'n soci'a'j'n, ŝtat'a'j'n kaj parti'a'j'n struktur'o'j'n kaj amas'inform'il'o'j'n. Cion'ism'o est'as jud'a faŝism'o. La jud'a naci'o neni'o'n, krom mal'bon'o, sang'o kaj mal'ĝoj'o, al'port'is al hom'o'j”.
#000403
Interes'e est'as kompar'i ĉi tiu'n artikol'o'n kun ali'a el Voĉ'o de Krimeo, la revu'o de krimea gvid'ant'ar'o kaj german'a komand'ant'ar'o aper'int'a en juni'o 1942: „Propagand'i ateism'o'n al la rus'a popol'o kaj tia'manier'e dis'divid'i ĝi'n, mal'fort'ig'i, demoraliz'i, trans'form'i ĝi'n el monolit'a kolos'o al polv'o – ĉu ne tio est'as la plej super'a serv'o al Israelo? Prov'o de jud'o'j for'lek'i krist'an'a'n ide'o'n, detru'i la tut'a'n human'ism'a'n kultur'o'n, kiu el'kresk'is sur'grund'e de krist'an'ism'o, neni'ig'i plen'e unu el la plej religi'a'j popol'o'j de Eŭrop'o, la rus'a'n, ne sukces'is”.
#000404
Laŭ'form'e, laŭ'en'hav'e, la artikol'o'j sam'senc'as. Ambaŭ cel'as brul'ig'i ras'a'n kaj naci'a'n mal'am'o'n, kre'i „por'pek'a'n kapr'o'n”, kiu respond'ec'u ĉiu'j'n plag'o'j'n. Tamen la unu'a supr'e citat'a artikol'o ne est'as la sol'a. En ĉi-jar'a februar'a numer'o de la ĵurnal'o Voĉ'o de ortodoks'ec'o aper'as cit'aĵ'o'j el tiel nom'at'a'j „Protokol'o'j de cion'a'j saĝ'ul'o'j”. Est'as pruv'it'e, ke tiu ĉi fals'aĵ'o est'is kre'it'a komenc'e de la 20a jar'cent'o laŭ iniciat'o de la car'a sekret'a polic'o.
#000405
La „Rus'a mov'ad'o de Krimeo” nutr'as si'n per ide'o'j de ruslandaj ŝovinist'o'j, kiu'j est'as en pli'mult'o nek en Krimeo nek en Rusio. Esper'ebl'e la ŝovinism'a venen'o ricev'os ĝust'a'n pri'taks'o'n kaj en Krimeo kaj en ekster'land'o. La plej bril'a'j reprezent'ant'o'j de grand'a rus'a kultur'o – Puŝkin kaj Gogol'j, Lermontov kaj Dostojevskij, Lev'it'a'n kaj Ajvazovskij, Dunajevskij kaj Dovĵenko kaj mult'a'j ali'a'j – ne est'is rus'o'j laŭ naci'ec'o, sed grand'a'j port'ant'o'j de mult'naci'a rus'a kultur'o.
#000406
Ke ni'a revu'o ne est'as tre aktual'a, tio cert'e est'as mal'avantaĝ'o kaj mi mem jam oft'e tre bedaŭr'is, ke ni ne pov'as pli rapid'e re'ag'i al grav'a'j event'o'j. Tamen foj'e mi est'as ankaŭ tre kontent'a, ke ni ne dev'as ĉas'i kaj dis'trumpet'i sensaci'o'j'n aŭ tuj re'ag'i al ili. Kiam mi verk'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, la amas'komunik'il'o'j en Germanio (ankoraŭ) abund'as je kontribu'aĵ'o'j pri la ĝis nun plej brutal'a masakr'o, kiu'n spert'is lern'ej'o en la civiliz'it'a mond'o. En Erfurt 19-jar'a lern'ant'o per revolver'o ekzekut'is 14 instru'ist'o'j'n, murd'is 2 lern'ant'in'o'j'n kaj fin'e mort'ig'is si'n mem. Ŝok'iĝ'is la tut'a land'o, hom'o'j est'is paraliz'it'a'j pro angor'o kaj funebr'o post tia teror'o, kaj kompren'ebl'e oni vol'is sci'i ĉiu'j'n detal'o'j'n pri la krim'eg'o, la murd'int'a monstr'o kaj ties motiv'o'j kaj ĉiu'j demand'is: kiel io tiom brutal'a pov'is okaz'i? Amas'komunik'il'o'j, laŭ si'a'j task'o kaj dev'o, inform'is laŭ'ebl'e detal'e. Sekv'is re'gurd'ad'o de la kutim'a'j argument'o'j kaj kritik'o'j far'e de la kutim'a'j fak'ul'o'j ĉiu'spec'a'j kaj de politik'ist'o'j.
#000407
Komenc'e ankaŭ la loĝ'ant'o'j de Erfurt vol'is vid'i kaj leg'i ĉio'n, kio'n dis'kon'ig'is amas'komunik'il'o'j. Sed baldaŭ parenc'o'j kaj kon'at'o'j de viktim'o'j, najbar'o'j kaj polic'an'o'j, help'ant'o'j kaj mult'a'j ali'a'j civit'an'o'j, ekzempl'e funebr'ant'o'j, komenc'is kritik'i kaj insult'i la sam'a'j'n amas'komunik'il'o'j'n pro brutal'a'j metod'o'j, kiu'j'n ili aplik'is por ekspluat'i tiu'n ĉi sensaci'o'n. Precip'e oni plend'is pri team'o'j de komerc'a'j televid-kompani'o'j, kiu'j sen ia sent'em'o film'is ĉio'n kaj ĉiu'j'n. Okaz'is eĉ, ke hom'o'j atak'is kaj bat'is tia'j'n televid-team'o'j'n. Mi bon'e pov'as kompren'i tio'n, ĉar ankaŭ mi'n jam de'long'e agac'as tiu'j komerc'a'j televid-program'o'j, kiu'j mal'human'e respekt'as neni'a'n privat'a'n sfer'o'n kaj intim'ec'o'n. Kiom oft'e mi jam denunc'is tia'n degener'o'n de ĵurnal'ism'a etik'o!
#000408
En ni'a revu'o vi ne trov'as kontribu'aĵ'o'j'n tiu'spec'a'j'n, eĉ pli: ĉiu'j ni'a'j redaktor'o'j kaj aŭtor'o'j kun la kontrakt'o sub'skrib'as la etik'a'n kod'o'n de la ĵurnal'ism'a'j princip'o'j ( kiu klar'e kondamn'as la supr'e menci'it'a'j'n metod'o'j'n.
#000409
En 2002 Kataluni'o kaj la tut'a mond'o dediĉ'as la jar'o'n al la memor'o de Anton'i Gaudí i Cornet – unu el plej kre'iv'a'j kaj original'a'j arkitekt'o'j kaj desegn'ist'o'j. Gaudí est'as figur'o universal'a, plej renom'a en la katalun'a arkitektur'a art'o pro si'a kapabl'o sintez'i tradici'o'j'n de la land'o kaj pro la original'ec'o kaj aŭdac'o de la teknik'a'j solv'o'j, kiu'j'n li integr'as en bril'eg'a'j'n ornam'aĵ'o'j'n. Pro li'a prestiĝ'o, konstant'e kresk'ant'a dum jar'o'j, li'a verk'ar'o, ĝis antaŭ ne'long'e mal'bon'e kon'at'a, est'as nun'temp'e universal'e agnosk'at'a.
#000411
Nask'it'a en Re'us, li diplom'it'iĝ'is en 1878 en Barcelono, kie li komenc'is si'a'n art'a'n ag'ad'o'n en ideal'a moment'o por si'a person'ec'o: mez'e de la kultur'a kaj politik'a Renaixença (re'nask'iĝ'o), en la moment'o de ekonomi'a prosper'o kaj kresk'ad'o de urb'o'j. Li ricev'is help'o'n de tiu'temp'a'j riĉ'ul'o'j, kiu'j vol'is sekv'i la kultur'a'j'n eŭrop'a'j'n tendenc'o'j'n kaj stil'o'j'n de tiu temp'o. Li'n mult'e influ'is la teori'o'j de E. Viollet-le-Duc1, J. Ruskin2 kaj la pens'manier'o de la secesi'a generaci'o, kun'ig'it'a ĉirkaŭ la Universal'a Ekspozici'o en 1888. Tro fru'e, tamen, li for'las'is la histori'a'j'n stil'o'j'n, reg'ant'a'j'n en la eklektik'ism'o de la 19a jar'cent'o, kaj formul'is person'a'n estetik'o'n, kiu far'as li'a'n stil'o'n perfekt'e ident'ig'ebl'a, sed sam'temp'e est'as eg'e mal'facil'e klasifik'ebl'a en iu konkret'a tendenc'o.
#000412
Grav'a biografi'a mejl'o'ŝton'o est'as li'a'j rilat'o'j kun la industri'a famili'o Güell [gŭej], kiu mend'is de li sufiĉ'e mult'a'j'n verk'o'j'n. Ĉi tiu'j verk'o'j kresk'ig'is li'a'n fam'o'n en la barcelona region'o. Li, ek'de tre jun'a aĝ'o, part'o'pren'is en la konstru'ad'o de la bazilik'o Sagrada Família (sankt'a famili'o), kio profund'ig'is li'a'n religi'a'n sent'o'n, kaj la ekskluziv'a'n si'n'dediĉ'o'n al la problem'ar'o, de'ven'ant'a de la real'ig'ad'o de si'a original'a arkitektur'o.
#000413
Ali'a'j verk'o'j, sufiĉ'e kon'at'a'j kaj esplor'at'a'j, est'as La klostr'o de la terez'an'in'o'j, la Vila'o Bellesguard [bejesgŭár], la Dom'o Batlló [bajjó], Palac'o Güell, La Pedrera (la ŝton'min'ej'o) (ĉiu'j en Barcelono), la konstru'aĵ'o'j, far'it'a'j en la nord-hispan'a'j urb'o'j Comillas, Astorga kaj Leon'o, la intern'a re'form'ad'o de la katedral'o de Majorko kaj mult'a'j ali'a'j.
#000414
Li'a grand'eg'a kompetent'ec'o kiel arkitekt'o de intern'o'j permes'is al li projekt'ad'i, en daŭr'a kun'labor'o kun el'star'a'j meti'ist'o'j de la epok'o, ĉiu'j'n er'o'j'n, kiu'j konsist'ig'as la arkitekt'a'n spac'o'n – fer'o, mebl'o'j, vitral'o'j, skulpt'a'j element'o'j, mozaik'o'j, ceramik'o, ktp, komenc'ant'e ĉe organik'a koncept'o de la tut'a aranĝ'ad'o, kaj de la integr'iĝ'o de ĉi tiu'j element'o'j en si'a'n struktur'o'n.
#000415
La arkitekt'o, admir'at'a kaj pri'diskut'at'a pro la aŭdac'o kaj original'ec'o de li'a'j kuraĝ'a'j ide'o'j jam en si'a temp'o, post period'o de relativ'a forges'o kaj neglekt'o, nun'temp'e ĝu'as popol'a'n admir'o'n, kaj en la tut'a mond'o li'a aŭtoritat'o ver'e pli'fort'iĝ'is en divers'a'j rond'o'j, ne nur fak'a'j; do ne van'e 2002 est'is proklam'it'a kiel la „inter'naci'a jar'o de Gaudí”. Pro si'a'j religi'em'o, modest'a viv'o kaj hom'ar'an'ism'a'j sent'o'j Anton'i Gaudí nun'temp'e est'as en la proces'o de beat'ig'o ĉe Vatikan'o.
#000416
Por pli'a'j inform'o'j oni pov'as vizit'i, inter mult'a'j ali'a'j, la paĝ'ar'o'n .
#000417
Franc'a kant'ist'o Morice Benin en Esperant'o
#000420
Mi memor'as la temp'o'n (mez'o'n de la 70aj jar'o'j), kiam aper'is grand'a gramonfondisko el Uson'o, el'don'it'a de la firma'o „Esperant'o”! Sur unu el ĝi'a'j flank'o'j est'is kant'o'j en Esperant'o kun gitar'a akompan'o, inter kiu'j, mi memor'as, Esperant'o est'as la lingv'o por ni, Ĉiu, ĉiu.... Ni est'is ĝoj'a'j tiam almenaŭ pro la fakt'o, ke jen est'as ver'a disk'o en Esperant'o, tiom pli el Uson'o. La firma'o „Esperant'o”, kiel mi post'e ek'sci'is, baldaŭ bankrot'is kaj oni ĝi'n vend'is.
#000422
Kaj jen vic'a kompakt'a disk'o de la fam'a franc'a kanzon'ist'o Morice Benin, kiu ne posed'as la lingv'o'n, sed sent'as si'n ni'a sam'ide'an'o. Ankaŭ mi sent'as li'n tia. Jen kiel li turn'as si'n al esperant'ist'o'j:
#000424
„Kvalit'o prefer'e al kvant'o”, tiel li pri'taks'as la nun'a'n stat'o'n kaj ideologi'o'n de Esperant'o-mov'ad'o kaj, demand'ant'e, mem respond'as:
#000426
Ĝi rest'as minoritat'eg'a? Tamen ĝi'n oni praktik'as kvazaŭ ĉie sur la planed'o,
#000427
Ĝi est'as mal'nov'a rezist'em'a ide'o? Tamen ĝi est'as freŝ'a kiel la unu'a konvink'o.
#000428
Kaj la unu'a kant'o La land'o'j ekzist'as ne, kie li nom'as si'n mond'civit'an'o, montr'as, kiel proksim'a spirit'e est'as por li „la intern'a ide'o”.
#000429
Kiam mi ĉe'est'is la UK-on en Prago kun mi'a amik'o, fam'a ukrainia bard'o, ni rimark'is, ke plej mult'e li'a'j kant'o'j kor'tuŝ'is franc'o'j'n kaj pol'o'j'n. Bard'a'j'n kant'o'j'n oni nom'as „muzik'a poezi'o”, ĉar tekst'o en ili pli grav'as ol muzik'o. Ankaŭ en la kant'o'j de Morice Benin tekst'o'j grav'as plej'e. Tiom pli traduk'i tia'j'n kant'o'j'n neces'as tre zorg'e, por ke, ekzempl'e, mi, kiu okup'iĝ'as pri esperant'a'j kant'o'j ĉirkaŭ 40 jar'o'j'n, ne romp'u al mi la kap'o'n por kompren'i, pri kio tem'as.
#000431
Tamen, feliĉ'e, Morice Benin pov'as est'i aŭskult'at'a simpl'e kiel bon'eg'a kant'ist'o. Ni ja aŭskult'as kun plezur'o kant'ad'o'n en tut'e ne kon'at'a'j al ni lingv'o'j, se ĝi est'as bel'a. En Franci'o Morice Benin est'as tiom kon'at'a, ke mem la fakt'o, ke li ek'kant'is esperant'e, est'as propagand'o de ni'a lingv'o tie. Ankaŭ ali'land'a'j esperant'ist'o'j pov'as kuraĝ'e aŭd'ig'i la disk'o'n al ne'esperant'ist'o'j – ĝi est'as bon'eg'a propagand'il'o.
#000433
Jen est'as mi'a sincer'a opini'o. Sed ni recenz'as du'op'e. La du'a est'as pli jun'a, pli pretend'a kaj, mi dir'u, pli eduk'it'a muzik'e. Jen est'as li'a opini'o.
#000434
La lingv'aĵ'o de la album'o ne est'as model'a, unu'e – pro sufiĉ'a komplik'ec'o de la stil'o, du'e – pro ne mult'a'j, sed tamen ekzist'ant'a'j, se eĉ ne erar'o'j, do ver'a'j mal'klar'aĵ'o'j gramatik'a'j (oft'e perd'iĝ'as akuzativ'o de direkt'o, tro liber'e oni trakt'as ankaŭ la vort'ord'o'n). La lingv'aĵ'o est'as modern'a, kun mult'a'j neolog'ism'o'j kaj licenc'o'j. La vers'o'j preskaŭ ĉie est'as sen'rim'a'j, ankaŭ la ritm'o est'as sufiĉ'e liber'a, pro kio oft'e ŝanĝ'iĝ'as lok'o de la akcent'o. Est'as, tamen, menci'ind'e, ke la prononc'o est'as preskaŭ model'a, kaj pro trankvil'ec'o de la tut'a kantar'o la vort'o'j est'as preskaŭ ĉie tuj kompren'ebl'a'j.
#000437
Litovaj entrepren'ist'o'j pen'as en'paŝ'i en la ekster'land'a'n merkat'o'n, sed tio ne ĉiam ir'as glat'e. Jen la litova lakt'a industri'o, eksport'ant'a preskaŭ 50 % de si'a'j produkt'aĵ'o'j, pli kaj pli oft'e rigard'as al Uson'o, kie litovaj fromaĝ'o'j est'as bon'e aĉet'at'a'j.
#000440
Laŭ inform'o de la uson'a ministr'ej'o pri agrikultur'o, pas'int'jar'e el Litovio est'is import'it'a'j 13 550 tun'o'j (t) da fromaĝ'o. Laŭ ĉi tiu indik'o Litovio est'as en la kvar'a pozici'o post Nov-Zelando (39 900 t), Italio (29 400 t) kaj Franci'o (15 000 t). La litovaj eksport'ant'o'j super'is Dani'o'n (13 400 t), Nederlandon (11 900 t) kaj Svis'land'o'n (6000 t), kiu'j hav'as tre evolu'ig'it'a'n lakt'a'n industri'o'n.
#000441
Litovio est'is la kvar'a ankaŭ en la jar'o 2000. Ĉi-jar'e ĝi plan'as eksport'i ankoraŭ pli mult'e. Ekzempl'e, la kompani'o „Rokiškio Sūris” [rókiŝke sur'is] intenc'as pli'grand'ig'i la eksport'o'n ĝis 13 000-14 000 t. Plej mult'e est'as vend'at'a'j mal'mol'a'j fromaĝ'o'j, kiu'j est'as dediĉ'it'a'j al per'a uz'ad'o, ekzempl'e por pic'o'j kaj por bon'gust'ig'i ali'a'j'n produkt'o'j'n.
#000442
Plend'o'j el for'a Uson'o ...
#000443
La kresk'ant'a popular'ec'o de la litovaj fromaĝ'o'j ek'lev'is tumult'o'n en la uson'a merkat'o. En la fak'a gazet'ar'o jam aper'is indign'a'j deklar'o'j pro invad'o de litovaj fromaĝ'ist'o'j. La el'don'aĵ'o Cheese Reporter publik'ig'is artikol'o'n, en kiu la redaktor'o Dick Groves akuz'as Litovion pro tro mal'alt'a'j prez'o'j. Li mir'as, ke Litovio, kiu en 1991 tut'e ne eksport'is al Uson'o, nun'temp'e okup'as jam preskaŭ 7 % de la uson'a merkat'o de import'it'a'j fromaĝ'o'j. La aŭtor'o premis'as, ke tio'n influ'is ne'natur'e mal'grand'a'j prez'o'j de litovaj fromaĝ'o'j.
#000444
Don'it'aĵ'o'j de la ministr'ej'o montr'as, ke la averaĝ'a prez'o de litovaj fromaĝ'o'j ver'e est'as preskaŭ du'on'e mal'pli grand'a ol tiu de la ital'a'j aŭ franc'a'j. La litovaj eksport'ant'o'j asert'as, ke la statistik'o pri'silent'as la fakt'o'n, ke part'o'n de franc'a'j kaj ital'a'j produkt'o'j konsist'ig'as eg'e mult'e'kost'a'j fromaĝ'o'j, kun kiu'j la litovaj ne konkur'as. La prez'o de la litovaj fromaĝ'o'j kaj tiu de sam'spec'a'j import'at'a'j fromaĝ'o'j el ali'a'j land'o'j diferenc'as nur je ĉ. 10 %.
#000445
... kaj el la najbar'a Latvi'o
#000446
Pro aplik'at'a'j mal'alt'a'j prez'o'j la najbar'a'j latv'o'j akuz'as ne nur la entrepren'ist'o'j'n de la lakt'a industri'o sed ankaŭ la komerc'ist'o'j'n. La komerc'a kompani'o „Vilniaus Prekyba” [vilnjaus prekiba], kies vend'ej'a ret'o dis'volv'iĝ'as en balt'a'j land'o'j, en la latv'a ĉef'urb'o Rig'o komenc'is konstru'i du'a'n super'vend'ej'o'n, sed dev'is halt'ig'i la labor'o'j'n, ĉar la urb'a magistrat'o suspend'is jam el'don'it'a'n permes'o'n.
#000447
La decid'o'n oni motiv'is per tio, ke la loĝ'ant'ar'o de la urb'a distrikt'o, kie dev'is el'kresk'i la super'vend'ej'o, ĝi'n ne dezir'as. Eĉ mal'e: ili ek'indign'is, ĉar nun'temp'e vend'ej'o'j abund'as en la distrikt'o. Reprezent'ant'o'j de la rig'a magistrat'o asert'is, ke la permes'o rest'as suspend'it'a, ĝis kiam la opini'o de la loĝ'ant'o'j est'os esplor'it'a pli detal'e.
#000448
La asert'o, ke vend'ej'o'j abund'as, est'as pri'rid'ind'a. Nun'temp'e la lok'o, dediĉ'it'a por la vend'ej'o, est'as dezert'a kamp'o. Kelk'a'j vend'ej'o'j trov'iĝ'as, tamen nur ekster kelk'kilo'metr'a radius'o. Do, la kaŭz'o'j est'as ali'a'j. La ĝeneral'a direktor'o de Vilniaus Prekyba, Ignas Staškevičius [staŝkéviĉus], opini'as, ke en Latvi'o ekzist'as cert'a'j klan'o'j, kie entrepren'o'j est'as kun'lig'it'a'j kun la politik'o kaj pov'as est'i, ke posten'ul'o'j defend'as la interes'o'j'n de tia'j struktur'o'j.
#000449
La latv'a'j entrepren'ist'o'j est'as mal'kontent'a'j pro kresk'ant'a eksport'o de litovaj var'o'j. Post ven'o de la menci'it'a litova kompani'o en la latv'a'n merkat'o'n, import'o de iu'j litovaj var'o'j kresk'is kelk'obl'e. Nun'temp'e la kompani'o en Latvi'o hav'as 23 vend'ej'o'j'n. La litova ambasador'o en Latvi'o, Petras Vaitiekunas [vajtekunas], sub'strek'as, ke la ag'ad'o de la litovaj entrepren'ist'o'j en Latvi'o ne est'as unu'flank'a invad'o en la latvi'a'n merkat'o'n. La voj'o est'u ambaŭ'flank'a. Latv'a'j entrepren'ist'o'j dev'us est'i pli agres'em'a'j, por ke pli'grand'iĝ'u flu'o'j de latv'a'j var'o'j al Litovio. Dum la unu'a'j du monat'o'j de 2002 Litovio eksport'is en Latvi'o'n var'o'j'n je 71 milion'o'j da eŭr'o'j, dum est'is import'it'a'j latv'a'j var'o'j nur je 16,6 milion'o'j.
#000450
Ankaŭ ali'a'j litovaj kompani'o'j oft'e sufer'as en Latvi'o arbitr'ec'o'n de lok'a'j ŝtat'a'j funkci'ul'o'j. Tamen tio nur provizor'e brems'as, sed ne halt'ig'as efik'o'n de merkat'a'j leĝ'o'j. La kompani'o Vilniaus Prekyba ne intenc'as re'tir'iĝ'i el Rig'o. Se oni ne sukces'os ek'mov'i la konstru'ad'o'n de la vend'ej'o, la kompani'o ek'real'ig'os ali'a'j'n projekt'o'j'n, ĉar ĝi hav'as en la latv'a ĉef'urb'o kelk'a'j'n aĉet'it'a'j'n ter'parcel'o'j'n, taŭg'a'j'n por super'vend'ej'o'j.
#000451
Ĉeĥ'a opini'o pri atom'elektr'ej'o en Temelín
#000452
La artikol'o 15 % kontraŭ ĉeĥ'a atom'central'o (MONATO 2002/3, paĝ'o 10) montr'as la politik'a'n situaci'o'n de Aŭstrio kaj klopod'o'j'n de iu'j aŭstr'a'j politik'a'j fort'o'j per la kontraŭ-atom'elektr'ej'a kampanj'o kamufl'i precip'e la en'land'a'j'n politik'a'j'n, ekonomi'a'j'n kaj ali'a'j'n problem'o'j'n. En Ĉeĥi'o oni streb'as pli'bon'ig'i la natur'medi'o'n per lim'ig'o de ter'surfac'a karb'o'min'ad'o kaj de elektro'produkt'ad'o per karb'o'elektr'ej'o'j. Unu el tiu'j ebl'o'j est'as elektro'produkt'ad'o en atom'central'o'j. Tia central'o dis'radi'as 100-obl'e mal'pli da radioaktiv'aĵ'o'j ol karb'o'elektr'ej'o'j, ĝi mal'pli'ig'as la el'las'o'n de forc'ej'gas'o'j kaj ne konsum'as oksigen'o'n.
#000453
Kompren'ebl'e ni ĉiu'j tim'as averi'o'n de tiu elektr'ej'o, sed mi est'as konvink'it'a, ke la atom'elektr'ej'o en Temelín [témeliin] est'as bon'e konstru'it'a kaj ĝi est'as kompar'ebl'a kun la plej perfekt'a'j atom'elektr'ej'o'j de tiu tip'o. Ceter'e, ĝi ne est'as nur'a ĉeĥ'a verk'o, sed rezult'o de fak'ul'a kun'labor'o el plur'a'j land'o'j. Komenc'e ĝi est'is rus'a projekt'o, kiu'n post'e modern'ig'is la uson'a kompani'o Westinghouse [ŭéstinghaŭs], kiu por Temelín liver'is la reg'ant'a'n kontrol'sistem'o'n, la nukle'a'n material'o'n kaj la monitor'aranĝ'o'n de radi'ad'o. Por la atom'elektr'ej'o Temelín far'is grav'a'j'n liver'aĵ'o'j'n firma'o'j el Uson'o, Briti'o, Germanio, Franci'o, Italio, Svis'land'o, Hungari'o kaj – interes'e – ankaŭ el Aŭstrio.
#000454
La aŭstr'a firma'o PKE Philips [filips] liver'is teknik'a'j'n rimed'o'j'n por fizik'a protekt'o de la elektr'ej'o, la firma'o'j Nalco Chemical [nálko kémikal] liver'is kemi'aĵ'o'j'n kaj Eli'n elektro'instal'aĵ'o'j'n. La antaŭ'menci'it'a'j aŭstr'a'j firma'o'j kaj per'e de ili la aŭstr'a ŝtat'o profit'is rimark'ind'e el tiu elektr'ej'o, kontraŭ kiu nun iu'j aŭstr'a'j politik'ist'o'j tiom histeri'e agit'as. La petici'o'n kontraŭ la atom'elektr'ej'o en Temelín sub'skrib'is 15 % de la aŭstr'o'j. Tio signif'as, ke grand'a pli'mult'o de aŭstr'o'j, 85 %, ne las'is si'n tromp'i de ekstrem'dekstr'ul'a'j politik'ist'o'j kaj montr'is tiel si'a'n prudent'o'n. Aŭstr'o'j, dank'o'n!
#000455
La ide'o'j de la litova urb'estr'o Zuokas, kiu'j est'is prezent'it'a'j en ret'versi'o de MONATO sub la rubrik'o Modern'a viv'o (kaj en la paper'a versi'o, juni'o 2002, p. 13 (red.), ne est'as nur infan'ec'a'j. La postul'o, ke la nom'o de la ĉef'urb'o aper'u sur veter'prognoz'a map'o, est'as tut'e raci'a, kaj sen'kost'a'j publik'a'j bicikl'o'j jam sukces'e uz'ebl'as en mult'a'j urb'eg'o'j ne-litovaj, ekzempl'e en la ĉef'urb'o de Finnlando, Helsink'o. Ebl'e la litovoj mem dev'us iom ŝanĝ'iĝ'i.
#000456
Ni est'as matematik'ist'o'j, kaj labor'as en la moskva ŝtat'a universitat'o, kies alt'konstru'aĵ'o'n ebl'e iu'j leg'ant'o'j kon'as. Ĝust'e tie, inter la 12a kaj 16a etaĝ'o'j, trov'iĝ'as ni'a fakultat'o, la mekanik'a-matematik'a.
#000457
Inter ni'a'j hobi'o'j est'as klasik'a muzik'o, precip'e mez'epok'a'j verk'o'j prezent'at'a'j per aŭtentik'a'j muzik'il'o'j kaj ĉambr'a muzik'o de la barok'a epok'o, kaj lingv'o'j. Tre plaĉ'as al ni verk'i tekst'o'j'n por ni'a dis'send'o'list'o pri interes'a'j vort'o'j de la rus'a lingv'o. Ni kun plezur'o okup'iĝ'as pri program'ad'o kaj el'don'a'j teknologi'o'j.
#000458
Plaĉ'as al ni ek'kon'i i'o'n nov'a'n pri hom'o'j, ili'a viv'o, ili'a'j land'o'j. Tial ni tre ŝat'as la revu'o'n MONATO kaj fier'as est'i ĝi'a'j kun'labor'ant'o'j.
#000459
(redaktor'o de la rubrik'o „Ekonomi'o”, Bruĝ'o, Belgi'o)
#000460
Mi loĝ'as 20 jar'o'j'n en Bruĝ'o, Belgi'o, la urb'o, kie mi nask'iĝ'is en 1950. Esperant'ist'o ek'de 1979, long'temp'e mi est'is estr'ar'an'o de Fel; krom'e mi okup'iĝ'is pri la bibliotek'o „Fond'aĵ'o Vanbiervliet” en Kortrijk, kaj mi'a ĉef'a nun'a Esperant'o-okup'o est'as la Inter'naci'a Komerc'a kaj Ekonomi'a Fak'grup'o ().
#000461
Profesi'e mi dum 17 jar'o'j aktiv'is en bank'a medi'o, kie mi plen'um'is preskaŭ ĉiu'j'n ebl'a'j'n task'o'j'n. Post kelk'a'j mal'long'a'j profesi'a'j „ekskurs'o'j”, mi ek'de 1990 labor'as ĉe la belg'a ŝtat'a revizor'ej'o (Rekenhof – Cour des Comptes) en Bruselo.
#000462
Part'o'n de mi'a liber'a temp'o mi dediĉ'as al lok'a histori'o, sed tio est'as nur pasiv'a afer'o: mi leg'as revu'o'j'n kaj ĉe'est'as preleg'o'j'n.
#000463
Mi nask'iĝ'is en Antverpeno en la jar'o 1946 kaj ankoraŭ loĝ'as tie, kvankam nun en la periferi'a urb'o'part'o Deurne. Esperant'o'n mi lern'is antaŭ 35 jar'o'j. Kiam mi profesi'e ek'labor'is ĉe Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) en 1979, Esperant'o iĝ'is mi'a ĉef'a lingv'o, kio ĝi ankoraŭ nun est'as, eĉ en la privat'a viv'o.
#000464
En la ofic'ej'o de Fel mi ĉef'e zorg'as pri komput'ad'o (poŝt'o'servil'o, intern'a ret'o, paĝ'ar'o en Inter'ret'o), pri la libr'o'serv'o kaj pri MONATO. La task'o de redakci'a sekretari'o est'as precip'e la kontrol'ad'o de la manuskript'o-flu'ad'o inter la divers'a'j redaktor'o'j, ĉef'redaktor'o, revizi'ant'o'j kaj grafik'ist'o.
#000465
En MONATO 2002/3, paĝ'o 24, Donald Broadribb recenz'ant'e la libr'o'n Ebon'o de Ryszard Kapuściński, tut'prav'e laŭ la sub'skrib'int'o riproĉ'as la traduk'int'o'n de tiu verk'o pri mis'uz'o de la difin'a artikol'o „la”. Broadribb skrib'as, ke „kelk'foj'e preskaŭ ŝajn'as, ke [pro ne'bon'a traduk'o] la traduk'int'o koncept'as ĝi'n kiel ne'difin'a'n artikol'o'n”. Paĝ'o'n 31 de la sam'a numer'o de MONATO mi leg'as, ke ali'a verk'o laŭ anonc'o port'as titol'o'n „La kosm'o kaj ni”, kvankam la aŭtor'o ne pov'as konvink'i la sub'skrib'int'o'n pri la difin'ec'o de la vort'o „kosm'o”. Ludovik'o Zamenhof skrib'is en unu el si'a'j Lingv'a'j respond'o'j (1906): „Uz'u la artikol'o'n [difin'a'n] tiam, kiam vi sci'as cert'e, ke ĝi'a uz'ad'o est'as neces'a kaj postulat'a de la logik'o, sed en ĉiu'j dub'a'j okaz'o'j tut'e ĝi'n ne uz'u”. Strang'e, ke la majstr'o skrib'is la logik'o. La sintaks'a logik'o de lingv'o'j kaj logik'o scienc'a ja ne sam'as, kaj pri logik'o ekzist'as pli da skol'o'j ol sam'opini'o'j.
#000467
Kon'at'a, brazila ĵurnal'ist'o Joelmir Beting, oft'e ripet'as: „En la praktik'o la teori'o est'as tut'e ali'a.” Tiu esprim'o est'as sam'e traf'a kaj naiv'a kiel la kongres'a tem'o de Universal'a Kongres'o de Esperant'o (UK) por Fort'alez'a, kiu aplomb'e asert'as: „Divers'ec'o – ŝanc'o, ne minac'o”. Est'as temp'o por ke la „ideal'ist'o'j” re'e descend'u sur la ter'o'n kaj evit'u konsider'i si'a'j'n dezir'o'j'n kiel real'aĵ'o'j'n.
#000468
Est'as kutim'o dir'i, ke Esperant'o en'ten'as ideologi'o'j'n, kiu'j'n oni resum'as per la esprim'o „intern'a'j ide'o'j”. Zamenhof mem, mistik'e lig'is si'a'n lingv'o'n al iu hom'ar'an'ism'o. Tuj post'e Lant'i, en Sen'naci'ec'a Asoci'o Tut'mond'a (Sat) prov'is en'konduk'i ali'a'n, preskaŭ paralel'a'n ideologi'o'n, la sen'naci'ism'o'n. Sen'dub'e ambaŭ agnosk'is i'o'n plen'e evident'a'n, t.e. la ekvivalent'ec'o'n de la hom'a'j valor'o'j. La fakt'o ke, kultur'e, en la civilizaci'a'j aspekt'o'j, tiu'j valor'o'j esprim'iĝ'as laŭ divers'a'j manier'o'j, ne dev'us mal'aper'ig'i ili'a'n ekvivalent'ec'o'n. La valor'o'j est'as ĉie sam'valor'a'j kiam ili rekt'e rilat'as al la hom'o'j. Ili trans'don'as ide'o'j'n pri universal'ec'o, sen'naci'ec'o, tut'mond'ec'o, kio'n bon'e reprezent'as la koncept'o pri tut'mond'a, universal'a komunik'il'o, t.e. Esperant'o.
#000470
En la 60aj kaj 70aj jar'o'j oni eĉ hav'is la impres'o'n, ke la hom'o'j pret'is iom el'las'i la divers'ec'o'n aŭ almenaŭ inter'plekt'i si'a'j'n valor'o'j'n rigard'e al tut'mond'ec'o, kompren'ebl'e, tiam sub la prem'o de konsum'ism'o, de ekonomik'a spekul'ad'o. Kapital'ism'o, en inter'naci'ec'o, do preter la naci'a'j kaj ŝtat'a'j lim'o'j venk'is. La hom'o'j ne plu si'n streĉ'is por pens'i glob'e dum ili ag'is lok'e. La hom'o'j el'star'ig'is la divers'ec'o'n, si'a'j'n rajt'o'j'n al apart'ec'o, pri religi'o, pri ras'o, pri „etn'a'j liber'ec'o'j” eĉ en Esperanti'o. La ŝanc'o'j de divers'ec'o post la 80aj jar'o'j, okul'frap'e perd'iĝ'is por cel'o al pli human'a, bon'a mond'o.
#000471
La last'a'j okaz'aĵ'o'j en la tut'a mond'o demonstr'as, ke la kult'o'j al divers'ec'o far'iĝ'is grand'a minac'o ĝust'e kontraŭ harmoni'a kun'viv'ad'o, grand'a minac'o al pac'o laŭ la plej larĝ'a senc'o. „La ŝok'o'j inter la civilizaci'o'j”, kiel skrib'is Samuel Huntington [hantingtn], klar'e evident'iĝ'is en ni'a tut'a planed'o. La religi'a'j „integr'ism'o'j” ekzempl'e de la fanatik'a islam'ism'o, en si'a'j manifest'iĝ'o'j ek'montr'as sen'fin'a'j'n, ebl'a'j'n katastrof'o'j'n. La ĵus'a tiel nom'at'a „politik'a sism'o” en Franci'o kun la faŝist'o Le Pen est'as natur'a, antaŭ'vid'it'a re'ag'o al pli ol 40 jar'o'j de la „invad'o” far'e de magreb'an'o'j ĉef'e islam'a'j, kiu'j trud'as si'a'j'n kutim'o'j'n ĉie kaj si'a'j'n religi'a'j'n apart'aĵ'o'j'n, rit'o'j'n en laik'a'j, publik'a'j lern'ej'o'j ... laik'ec'o, en Franci'o pen'e konker'it'a en 1905 per apart'ig'o de ŝtat'o kaj eklezi'o, sed nun minac'at'a nom'e de respekt'o al divers'ec'o, nom'e de liber'ec'o, demokrati'o, hom'a'j rajt'o'j ktp. Jen la ŝok'o, sism'o, hipokrit'ec'o.
#000472
Not'ind'e ke la minac'o'j, ne nur minac'o'j sed ver'a'j detru'o'j de valor'o'j, pro la fanatik'a aplik'o de la divers'ec'o okaz'as sur ĉiu'j teren'o'j de la hom'a'j ag'ad'o'j, jen en ekonomi'o pro la kutim'o'j, jen en politik'o pro ambici'o'j, pro hegemoni'a'j cel'o'j ktp. La divers'ec'o, laŭ la nun'a evolu'o, re'e akr'ig'as la kon'at'a'j'n kaŭz'o'j'n de milit'o'j aŭ simpl'a'j konflikt'o'j, pro religi'o'j, pro naci'ism'o'j, pro ras'ism'o. La divers'ec'o spron'as la konflikt'o'j'n en mez'orient'o sen ebl'o'j de ver'a ŝanc'o pri harmoni'a kun'viv'ad'o. La mistik'a divers'ec'o al'konduk'as abomen'o'n, mal'am'o'n kaj mal'ebl'ig'as raci'a'n rezon'ad'o'n far'e de la individu'o'j. La hom'o'j ne plu percept'as la ekvivalent'ec'o'n de si'a'j valor'o'j.
#000473
Feliĉ'e ekzist'as kelk'a'j escept'o'j, kie la hom'a'j valor'o'j inter'plekt'iĝ'as, kun'fand'iĝ'as sen konflikt'o'j kaj ating'as nov'a'n civilizaci'a'n form'o'n. Brazilo est'as unu el tiu'j mal'mult'a'j ekzempl'o'j kie la divers'ec'o est'as font'o por kultur'a riĉ'ec'o. En Brazilo la vort'o'j gent'o, etn'o ne hav'as signif'o'n. Pli ĝust'e hom'o'j el ĉiu'j part'o'j de la mond'o, nigr'ul'o'j, blank'ul'o'j, flav'ul'o'j inter'miks'iĝ'is kaj form'is nov'a'n gent'o'n. La diferenc'o'j inter ras'o'j stomp'iĝ'as, kiam ili ne en'tut'e mal'aper'as. Sen'dub'e iu naci'ism'o, verd'a kaj flav'a kre'iĝ'is precip'e per futbal'o kaj karnaval'o sed sen eksces'o'j kaj konflikt'o'j ... almenaŭ ĝis nun! La religi'a divers'ec'o est'as amuz'a, el la oficial'a religi'o rom-katolik'a greft'iĝ'is dek'o'j, ebl'e cent'o'j da apart'a'j sekt'o'j lig'it'a'j ĉu al krist'an'ism'o, ĉu al afrik'a'j anim'ism'o'j. Ni el'star'ig'u la fenomen'o'n „spirit'ism'o” propr'a al tre mult'a'j esperant'ist'o'j. Sed ĉio ĉi tio, dum'e, en si'a divers'ec'o rest'as en pac'a kun'viv'ad'o. Oni tamen ek'sent'as minac'o'n al ŝtat'a, politik'a laik'ec'o ĉar ambici'a'j politik'ist'o'j cel'e al balot'ad'o jam avid'e si'n turn'as al religi'a'j influ'o'j, kio pov'as far'iĝ'i minac'o, preter la oficial'a, konstant'a „ben'o de di'o!”
#000474
La aktual'a mond-evolu'o dev'ig'as ni'n pens'i tut'mond'ec'e, preter lok'a divers'ec'o, direkt'e al universal'ec'o, eĉ se ni dev'as ag'i lok'e. Ĉio, kio tuŝ'as ni'a'j'n ag'ad'o'j'n, en ekonomi'o, en ekologi'o ekzempl'e, nur pov'as hav'i solv'o'j'n en tut'mond'a konsider'o. La ebl'o'j pri komunik'ad'o est'as sam'moment'a'j por la tut'a mond'o kaj per la sam'a'j rimed'o'j, sekv'e la slogan'o lanĉ'it'a de Lant'i antaŭ 80 jar'o'j: „Sat-an'o'j (ne nur!) kutim'iĝ'u al ekster'naci'a sent-, pens-, kaj ag'ad-kapabl'o” konserv'as si'a'n aktual'ec'o'n se ni ver'e vol'as, ke la divers'ec'o far'iĝ'u ŝanc'o por ating'o de ... pli bon'a mond'o. Ni'a spert'o, bedaŭr'ind'e, montr'as kiom mal'facil'a est'as praktik'a aplik'o de ĉi tiu slogan'o. Ni tamen pov'as nur rekomend'i, ke, por la trakt'ad'o de la kongres'a tem'o de la UK, la hom'o'j (esperant'ist'o'j) kiu'j ven'os al Fort'alez'a, las'u si'a'j'n kutim'a'j'n apart'aĵ'o'j'n en si'a'j hejm'o'j, por pov'i sent'i, vid'i la kun'fand'iĝ'o'j'n de hom'a'j valor'o'j en Brazilo.
#000475
Rilat'e al la artikol'o de Gilbert Led'o'n sub la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o, MONATO 2002/4, paĝ'o'j 6-7, mi vol'as korekt'i kelk'a'j'n inform'o'j'n de la aŭtor'o. Unu'e, Luiz Inacio da Silva est'is kandidat'o al prezid'ant'ec'o de Brazilo kvar foj'o'j'n (1989, 1994, 1998 kaj 2002). Du'e, Partido dos Trabalhadores (PT) (Parti'o de labor'ist'o'j) ne est'as labor'ist'a parti'o, sed parti'o por la labor'ist'o'j. Labor'ist'a'j parti'o'j, kia'j ekzist'as en Brazilo en'tut'e 7, est'as Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) (Parti'o labor'ist'a de Brazilo) kaj Partido Democrático Trabalhista (PDT) (Demokrati'a labor'ist'a parti'o), kiu'j kompren'ebl'e ne part'o'pren'is en la Forum'o Social'a Tut'mond'a (FST).
#000476
Tri'e, est'as komplet'a mensog'o la aŭtor'a asert'o ke PT mal'permes'is la ĉe'est'o'n de Fidel Castro kaj de Farc el Kolombio. Bernardo Cassen mem dir'as sur la paĝ'o de Attac (Asoci'o por impost'ad'o de financ'a'j transakci'o'j por help'o al la civit'an'o'j) (), ke ne'reg'ist'ar'a'j eŭrop'a'j organiz'aĵ'o'j mal'permes'is la ĉe'est'o'n de grup'o'j, kiu'j praktik'as arm'it'a'n klas'batal'o'n. Tia'j kaŝ'grup'o'j minac'is bojkot'i la Forum'o'n Social'a'n Tut'mond'a'n. Sed tiu'j grup'o'j do part'o'pren'is, ne kiel deleg'it'o'j kompren'ebl'e, en FST, ĉar demokrati'a reĝim'o ne pov'as mal'permes'i la part'o'pren'o'n de person'o'j en FST pro politik'a'j kial'o'j.
#000477
Last'e, mi bedaŭr'as la redukt'ad'o'n de la revu'paĝ'o'j al nur 24. Ne'kompren'ebl'a est'as la dir'aĵ'o de Stefan Maul en la En'konduk'o, ke la paĝ'o'nombr'o de MONATO eĉ kresk'is al 36.
#000478
En la artikol'o Plur'lingv'a'j klav'ar'o'j de la sub'skrib'int'o, MONATO 2002/3, paĝ'o 29, aper'is erar'o. En la last'a aline'o, en la unu'a kolumn'o, lini'o -4, la vort'o'j „ĝi est'as uz'at'a por skrib'i ankaŭ la kri'a'n” dev'us est'i: „la inuit'a tip'ar'o est'as uz'at'a por skrib'i ankaŭ la kri'a'n”. La inuit'a kaj la kri'a est'as lingv'o'j de nord'a'j popol'o'j, dum la ĉerok'a popol'o (la verk'int'o uz'is la form'o'n „ĉerokia”, sed ne grav'as) viv'as en region'o mult'e pli sud'a en Nord-Amerik'o. La sub'skrib'int'o ne ŝat'us, ke leg'ant'o'j supoz'u, ke li far'us tia'n erar'o'n. La sub'skrib'int'o varm'e gratul'as la redakci'o'n de MONATO kaj special'e la grafik'ist'o'n Hug'o Fontyn pri la nov'a aspekt'o de la period'aĵ'o, kiu nun est'as kompar'ebl'a kun tiu de grav'a'j revu'o'j kiel Newsweek.
#000479
Funebr'a ekonomi'o iĝ'as krim'a monopol'o
#000480
En grand'a'j ĉin'a'j urb'o'j al funebr'ul'o kiu port'as flor'kron'o'n aĉet'it'a'n ekster'e, est'as mal'permes'at'e en'ir'i la ej'o'n por la funebr'a ceremoni'o. Oni pov'as aĉet'i tio'n nur de la funebr'o'serv'o.
#000481
La ĉin'o'j jam plend'as, ke en hospital'o nask'o'kost'o est'as tro alt'a, kaj ili nun ek'konsci'as, ke ankaŭ por mort'int'o ili dev'as el'spez'i tre mult'e da mon'o. Laŭ raport'o de ĵurnal'ofic'ej'o, nun en iu'j grand'a'j urb'o'j tomb'o de mort'int'o est'as pli kost'a ol dom'o de viv'ant'o. Tomb'o el marmor'o, kun are'o de nur unu kvadrat'a metr'o, est'as lu'don'at'a por 70 jar'o'j kontraŭ lu'pag'o de 40 000 ĝis 60 000 juan'o'j. En Kanton'o, urb'o en sud'a Ĉini'o, kie est'as bon'a ekonomi'a situaci'o, konstru'kost'o de plej luks'a tomb'o est'as pli ol 400 000 juan'o'j. Negoc'ist'o el tiu urb'o, kiu produkt'as kaj vend'as cindr'o-urn'o'j'n, antaŭ ne'long'e publik'e konfes'is, ke la super'profit'o de tre alt'prez'a urn'o oft'e pov'as est'i dek'obl'o.
#000483
De mult'a'j jar'o'j la ĉin'a ministr'ej'o pri civil'a administr'ad'o special'e trakt'as por'mort'int'a'j'n afer'o'j'n. Statistik'o de tiu ministr'ej'o montr'as, ke en la jar'o 2000 en Ĉini'o est'is 8 milion'o'j da mort'int'o'j. El tiu'j, 3,73 milion'o'j est'is kremaci'it'a'j. Eĉ se oni kalkul'as laŭ mal'alt'norm'a funebr'o'kost'o de po 1000 juan'o'j, ekzist'as merkat'o de ok miliard'o'j da juan'o'j.
#000484
La funebr'a ekonomi'o iĝ'is monopol'a ekonomi'o. Mal'antaŭ tiu monopol'o est'as korupt'ec'o. La nov'aĵ-agent'ej'o Xinhua, la plej aŭtoritat'a liver'ant'o de nov'aĵ'o'j en Ĉini'o, en april'o 2000 inform'is, ke en la pas'int'a jar'o nur en la Zhejiang-provinc'o la prokuror'ej'o persekut'is 16 person'o'j'n de la tut'provinc'a funebr'o'serv'o rilat'e al 11 krim'ag'o'j. Inter tiu'j dek est'as estr'o'j de reg'ist'ar'a'j instanc'o'j aŭ organiz'aĵ'o'j.
#000485
Mi est'as 49-jar'a, feliĉ'a edz'o de Nancy. Ni hav'as unu fil'in'o'n, 6-jar'a'n, kiu nom'iĝ'as Inez. Ni loĝ'as en Zoersel, komun'um'o proksim'e al Antverpeno kaj al la nederlanda land'lim'o. Mi ek'labor'is ĉe Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) antaŭ 20 jar'o'j. Mi est'as la pres'ist'o de MONATO kaj de la pli'mult'o de la el'don'aĵ'o'j de Fel. La pres'ad'o okup'as pli-mal'pli 40 % de mi'a temp'o. Krom tio mi ankaŭ zorg'as pri la fin'pret'ig'o de la pres'aĵ'o'j, en'paĝ'ig'o kaj pri divers'a'j teknik'aĵ'o'j.
#000486
Mi'a'j ŝat'okup'o'j est'as volejbal'o, pentr'ad'o kaj vojaĝ'ad'o.
#000487
Dan'a'j scienc'ist'o'j esplor'is la afer'o'n kaj la uson'a revu'o Jam'a (2002-05-08) publik'ig'is la rezult'o'j'n. La esplor'ist'o'j mezur'is la inteligent'o'n de du grup'o'j de vir'o'j kaj vir'in'o'j aĝ'ant'a'j inter 18 kaj 27 jar'o'j. Ili uz'is du apart'a'j'n mezur'metod'o'j'n. Post'e ili divid'is la hom'o'j'n laŭ la long'ec'o de mam'nutr'ad'o: dum unu monat'o; dum du ĝis tri monat'o'j; dum kvar ĝis ses monat'o'j; dum sep ĝis naŭ monat'o'j; dum pli ol naŭ monat'o'j. Laŭ ambaŭ mezur'metod'o'j, inteligent'o pli alt'is ĉe la last'a'j grup'o'j kaj laŭ manier'o statistik'e signif'a.
#000490
En Pollando, la kost'o'j lig'it'a'j kun labor'o est'as plej alt'a'j kompar'e kun tiu'j en ali'a'j ŝtat'o'j de mez'orient'a Eŭrop'o. Sekv'e, okcident'a'j kompani'o'j lok'as si'a'j'n kapital'o'j'n en najbar'a'j land'o'j. Tiel komenc'as nun far'i ankaŭ la pol'a'j entrepren'o'j.
#000492
La pol'a ekonomi'o ĉes'as est'i konkurenc'kapabl'a. Kiel rimark'ig'as sam'e pol'a'j kiel ali'land'a'j ekonomik'ist'o'j, unu el la ĉef'a'j kaŭz'o'j est'as kresk'ad'o de labor'kost'o'j por la entrepren'o'j. Pag'o'j por divers'a'j soci'a'j asekur'o'j kaj fondus'o'j, el'spez'o'j lig'it'a'j kun la sekur'ec'o kaj higien'o de labor'o kaj la kost'o'j de la kurac'ist'a'j liber'ig'o'j for'manĝ'as tro da mon'o el la entrepren'a'j buĝet'o'j.
#000493
En Pollando de preskaŭ dek jar'o'j sen'prokrast'e kresk'as la ŝarĝ'o'j je labor'o. Dum tiu period'o impost'o'j kaj divers'a'j kotiz'aĵ'o'j je salajr'o'j kresk'is de ĉ. 50 % ĝis preskaŭ 90 % de la salajr'o. Ekonomik'ist'o'j el la centr'o Adam Smith kalkul'is ke nun el ĉiu zlot'o (ĉ. 0,30 eŭr'o/dolar'o) kiu ven'as al la mon'uj'o de labor'ist'o, la labor'don'ant'o dev'as don'i al la ŝtat'a kas'o ankaŭ du'a'n sum'o'n egal'a'n al preskaŭ unu zlot'o. Pro alt'a'j kost'o'j de labor'o lig'e kun la mal'facil'a situaci'o en la mond'a merkat'o la labor'don'ant'o'j est'as dev'ig'at'a'j serĉ'ad'i ŝpar'o'j'n. Ili do lim'ig'as invest'o'j'n kaj mal'pli'grand'ig'as labor'ig'o'n.
#000494
En Pollando la kost'o'j de unu labor'hor'o est'as daŭr'e mal'pli grand'a'j ol en Eŭrop'a Uni'o – sep'obl'e mal'pli ol en Germanio – sed ili est'as la plej alt'a'j en mez'orient'a Eŭrop'o.
#000496
En Ĉeĥi'o aŭ en Hungari'o la mez'a monat'a salajr'o est'as konstat'ebl'e pli mal'grand'a ol en Pollando, kaj la indik'il'o de la mal'net'a naci'a produkt'o kalkul'it'a je unu loĝ'ant'o est'as eg'e pli grand'a. En la jar'o 2000 la mez'um'a salajr'o en Pollando ating'is 480 uson'a'j'n dolar'o'j'n. En Ĉeĥi'o tio est'is proksim'um'e 380 kaj en Hungari'o 340 dolar'o'j. Tio, kaj ankaŭ la pli alt'a labor'produkt'iv'ec'o, ig'as tiu'j'n land'o'j'n popular'a'j inter ekster'land'a'j invest'ant'o'j.
#000497
Dum en Pollando en la jar'o 2001 la valor'o de ali'land'a'j invest'o'j mal'pli'grand'iĝ'is, en Ĉeĥi'o kaj Hungari'o pli'grand'iĝ'is. Nun je unu mez'um'a pol'o est'as 800 dolar'o'j de fremd'a invest'ad'o, sed je unu ĉeĥ'o aŭ hungar'o pli ol 2000 dolar'o'j.
#000498
En Orient'o si'a'j'n fabrik'o'j'n hav'as jam gigant'o'j de la mond'a industri'o kiel Coca-Col'a, Volv'o, Fiat, Philips k.a. Pol'a'j firma'o'j dezir'as al'iĝ'i al ili, ĉar la ĉe'est'o de la gigant'o'j, signif'as, ke tiu'j merkat'o'j iĝ'as daŭr'e pli sekur'a'j. Tiel far'as i.a. jen'a'j pol'a'j firma'o'j: Animex (unu el la plej grand'a'j viand'o-firma'o'j), Inter-Groclin (seĝ'o'j, ankaŭ por aŭtomobil'o'j) kaj Fort'e (fabrik'o de mebl'ar'o). Jam baldaŭ si'a'n fabrik'o'n en Rusio plan'as konstru'i Atlas, la pol'a gvid'ant'o de glu'o'j por glazur'o kaj terakot'o.
#000500
Ginseng'o asoci'iĝ'as kun orient'a'j land'o'j: la ginseng'a radik'o kutim'e ven'as el Ĉini'o, Korei'o aŭ Siberio. Do la litova famili'o Lučka apart'e mir'is, konstat'int'e, ke ginseng'a'j radik'o'j kultiv'at'a'j en la ĝarden'o montr'is si'n mult'e pli valor'a'j ol specimen'o'j en'port'it'a'j el Ĉini'o.
#000502
Jon'as Lučka, iam'a forst'ist'o, en'port'is antaŭ 17 jar'o'j unu'a'j'n ginseng'a'j'n sem'o'j'n el Siberio kaj komenc'is eksperiment'i. La rezult'o'j est'is bon'eg'a'j: post 10 jar'o'j la kultiv'ist'o'j Lučka sukces'is kresk'ig'i rekord'a'n radik'o'n, pez'ant'a'n 756 gram'o'j'n (sek'ig'it'e 208 gram'o'j'n), pli grand'a'n ol oni iam rikolt'is en iam'a Sovetio.
#000503
La sukces'o de ginseng'o ne feliĉ'ig'as famili'o'n Lučka. La en'land'a ginseng'o ne akcept'ebl'as por la litova farmaci'a industri'o: mank'as al ĝi neces'a'j esplor'dokument'o'j, kiu'j'n dispon'as en'port'it'a ginseng'o. Jon'as Lučka plant'as do ginseng'o'n por propr'a uz'o: por pli'fort'ig'i la imun'sistem'o'n li kaj li'a edz'in'o maĉ'as sek'ig'it'a'n radik'o'n aŭ manĝ'as ĝi'n kun miel'o. Ili dir'as, ke jar'e unu'e sufiĉ'as 100 gram'o'j da ginseng'o; post mult'jar'a uz'ad'o nur 30-50 gram'o'j.
#000505
La disk'o prezent'as la tradici'a'n brazil'an muzik'a'n kultur'o'n, pli ĝust'e nur unu el ties paĝ'o'j, nom'e la bosanov'o'n. Bosanov'o est'as spec'o de brazila muzik'o, parenc'a al la fam'a samb'o, sed pli mal'rapid'a kaj mild'a. Kaj la disk'o tre dign'e prezent'as tiu'n mild'a'n kaj agrabl'a'n muzik'aĵ'o'n – ĉiu'j kant'o'j est'as unu'stil'a'j orel'kares'a'j kompon'aĵ'o'j kun sufiĉ'e facil'a'j medit'a'j vers'o'j, plej'part'e sen'rim'a'j.
#000506
Apart'e menci'ind'as la kant'o'j Korkovado, Unu'ton'a samb'o, Knab'in'o el Ipanema – ĉiu pov'as trov'i inter ties harmoni'o'j, melodi'o'j kaj senc'o'j de la tekst'o'j ver'a'n plezur'eg'o'n. Iom el'star'as pro mal'ordinar'a'j ritm'o kaj form'o la kompon'aĵ'o Sun'voj'o, kun riĉ'a akustik-gitar'a sol'o, kaj Medit'o preskaŭ sen'ritm'a liber'a medit'ad'o.
#000509
En'tut'e do oni ne pov'as ne rimark'ig'i tio'n, ke la disk'o est'as tre alt'kvalit'a muzik'e, kio pov'as nur ĝoj'ig'i – ĉar nun'temp'e muzik'a kultur'o de Esperant'uj'o iom mal'pli progres'as kompar'e al poezi-kultur'o. Nu, kio do – la disk'o tre dign'e kontribu'as al ni'a muzik'a kultur'o, kaj ni pov'as nur konsil'i kaj rekomend'i al ĉiu'j ŝat'ant'o'j de mal'rapid'a harmoni'riĉ'a muzik'o laŭ'ebl'e plej rapid'e ĝu'i la disk'o'n Brazila kolekt'o.
#000510
UEA en la sep'dek'a'j jar'o'j
#000512
Ĉi tiu libr'o en'ten'as la al'ven'int'a'j'n ese'o'j'n por „Premi'o Miyoshi”, star'ig'it'a per la mecenat'ec'o de Etsuo Miyoshi kaj iniciat'it'a de la stud'grup'o „Perspektiv'o”. Tiu stud'grup'o est'is fond'it'a en 1996 de Wim De Smet, Peter Forster kaj Claude Pir'o'n kaj nun konsist'as el naŭ person'o'j; ĝi stud'as la perspektiv'o'j'n kaj problem'o'j'n de inter'naci'a lingv'o ĝeneral'e, far'as ĉiu'jar'a'j'n enket'o'j'n pri la progres'o'j de Esperant'o kaj en 2000 esplor'is pri plej merit'a'j person'ec'o'j en la Esperant'o-mov'ad'o. Do plen'e aparten'as al la cel'o'j de la mal'grand'a, sed valor'a grup'o, la laŭd'ind'a iniciat'o stimul'i per premi'o la kon'o'n kaj pri'skrib'o'n de la histori'o de UEA en la jar'dek'o 1970-1980.
#000513
La konkurs'o start'as de la tut'e prav'a konstat'o, ke la tiu'temp'a konflikt'o inter Lapenna kaj ali'a'j mov'ad'estr'o'j est'is ĝis nun pri'raport'it'a preskaŭ nur de Lapenna kaj li'a'j amik'o'j, en la verk'o Hamburg'o en Retrospektiv'o, en la revu'o Horizont'o kaj ali'lok'e. La post-Lapenna estr'ar'o de UEA preskaŭ ne re'bat'is: do oportun'as ekvilibr'ig'i tiu'n unu'flank'ec'o'n. Oni tial atend'us, ke post kvar'on'jar'cent'o la super'rigard'o pov'us est'i histori'e sen'pasi'a; mal'e, la ese'o de De Smet est'as verk'it'a per la sam'a atak'em'a kaj detru'a stil'o, kiu'n al Lapenna li riproĉ'as. El mil'o'j da juĝ'o'j koncern'e Lapenna dum la jar'dek'o'j De Smet elekt'as nur negativ'a'j'n, el mil'o'j da leter'o'j li apog'iĝ'as nur al tri specif'a'j, fakt'e mal'mult'o'dir'a'j.
#000515
Verk'o pri ne'kon'at'a aŭ tro unu'flank'e rakont'it'a period'o help'as al pli bon'a kompren'o de histori'a'j fakt'o'j kaj est'as do bon'ven'a; tamen el la ese'o de De Smet Lapenna aper'as preskaŭ nur kiel la detru'int'o de la UEA de tiu'j jar'o'j, paranoj'ul'o (plur'foj'e ripet'it'a tez'o), mem'laŭd'ant'o, si'n'kred'ant'a sen'erar'ul'o, tiel ke ĉi tiu prezent'o est'as tut'e mal'ekvilibr'a si'a'vic'e. Ĉiu'j ag'o'j de Lapenna est'as interpret'at'a'j kvazaŭ cel'ant'a'j, rekt'e aŭ mal'rekt'e, person'a'n util'o'n ne pri mon'o, sed pri pov'o aŭ pri favor'e util'ig'ebl'a'j oportun'o'j. Fakt'o'j est'as ne'diskut'ebl'a'j, sed interpret'o de kaŭz'o'j, por kiu'j Lapenna far'is tio'n aŭ i'o'n ali'a'n, est'as plur'foj'e tut'e person'a laŭ la gust'o de De Smet kaj do risk'as est'i komplet'e mis'gvid'a. Ke, ekzempl'e, Lapenna vol'is plu est'i prezid'ant'o de UEA, ĉar tio permes'is oft'a'j'n vojaĝ'o'j'n al Roterdam'o, kie li pov'is renkont'iĝ'i kun Birthe Zacho, est'as bizar'aĵ'o: si'a'j'n person'a'j'n kontakt'o'j'n oni fleg'as pli facil'e, rest'ant'e for de la reflektor'o'j, ĉiam sur'lum'ant'a'j prezid'ant'o'n.
#000516
La ese'o konfront'iĝ'as ankaŭ kun la tuj antaŭ'konkurs'e aper'int'a libr'o Ese'o'j memor'e al Iv'o Lapenna, kompil'it'a de la aŭtor'o de ĉi tiu recenz'o, kiu al'port'as mult'o'n nov'a'n pri tiu protagonist'o; sed el ĝi De Smet ĉerp'as ne ĉiam la plej signif'a'j'n part'o'j'n, izol'ant'e unu'op'a'j'n fraz'o'j'n kies signif'o, ekster la ĉirkaŭ'tekst'o, pov'as est'i tren'at'a al ĉiu ajn tez'o. Tio neniom de'pren'as el la merit'o, ke en tiu ese'o est'as don'at'a'j plur'a'j inform'o'j, mult'a'j kon'at'a'j de la tiu'temp'ul'o'j, kelk'a'j tamen ne, kaj mal'mult'eg'a'j kon'at'a'j al nun'a'j lingv'an'o'j; sed rest'as la ne'plaĉ'a impres'o, ke la dezir'o ne est'as kon'ig'i si'a'n star'punkt'o'n respekt'ant'e tiu'j'n de ali'a'j, sed re'bat'i al mult'a'j asert'o'j de Lapenna en li'a'j el'don'aĵ'o'j divers'a'j ek'de 1974 ĝis li'a mort'o en 1987.
#000517
Sam'ond'long'a, kvankam kun ton'o pli mild'a, est'as ali'a ese'o de Nikol'a Aleksiev, mult'jar'a bulgar'a komitat'an'o de UEA kaj fort'a reprezent'ant'o de la tiu'temp'e en Bulgario domin'ant'a ideologi'o, kiu kolizi'is kun la si'n'ten'o de Lapenna. La kontrast'o'j inter la du gvid'ant'o'j est'is oft'e tre akr'a'j; ĉi-ese'e Aleksiev ekzamen'as iu'j'n el'tir'aĵ'o'j'n el la verk'o'j de Lapenna kaj refut'as ili'n. Tra li'a ese'o evident'iĝ'as, ke eĉ kiam Esperant'o ĝu'is favor'o'n de la orient-eŭrop'a'j reĝim'o'j, tamen neces'is ĉiam eg'e atent'i kaj ruz'i por rest'i ĉiam sur la surfac'o kaj ne en'danĝer'ig'i la esperant'a'n afer'o'n kaj si'n mem.
#000518
Tut'e ali'direkt'a est'as la ese'o de Dmitrij Cibulevskij, esplor'ant'a la ag'ad'o'n de „UEA kaj land'o mal'antaŭ la fer'a kurten'o”, el kiu montr'iĝ'as, kiom hero'a est'is la ag'ad'o de la tiam'a'j sovetiaj esperant'ist'o'j, brems'at'a'j de la ŝtat'o en la ag'ad'o, part'o'pren'ad'o en kongres'o'j, ebl'ec'o pag'i la kotiz'o'j'n. La struktur'o est'is sub'prem'a, kontrol'a; kaj grand'a part'o de la individu'a'j membr'o'j en la tiam'a social'ism'a tend'ar'o est'is al'ig'ebl'a al UEA tra la mal'avar'o de fond'aĵ'o Canuto. Dum cert'a period'o la membr'o'j en orient'a Eŭrop'o konsist'ig'is du'on'o'n de la UEA-membr'ar'o, sed post 1990 tiu nombr'o pli ol du'on'iĝ'is. Strang'e, sed tut'e oportun'e, en ĉi tiu ese'o la nom'o de Lapenna ne aper'as, kvankam, ekzempl'e, al Lapenna oni ŝuld'as la ide'o'n de fond'aĵ'o Canuto. Sed la ese'o parol'as pri cifer'o'j kaj fakt'o'j, ne pri person'o'j: laŭ kronik'a vid'punkt'o ĝi est'as riĉ'a je daten'o'j, sed laŭ histori'ist'a vid'punkt'o, neni'e est'as eĉ propon'at'a'j la kaŭz'o'j de la citat'a'j event'o'j.
#000519
La last'a ese'o est'as de Grégoire Maertens, spert'ul'o pri financ'o'j kaj plur'foj'e UEA-estr'ar'an'o. Ankaŭ ĉi tiu ese'o raport'as ĉef'e pri hom'o'j, kaj do Lapenna est'as pri'rakont'at'a sufiĉ'e negativ'e pro li'a'j mis'rilat'o'j al kelk'a'j person'o'j. La bild'o, kiu aper'as pri li, est'as kun mult'e pli da ombr'o'j ol da lum'o'j: est'as pri'raport'it'a'j la kun'sid'o'j, la problem'o'j en UEA kaj en ĝi'a Centr'a Ofic'ej'o, fakt'e la rilat'o'j inter Lapenna kaj la ali'a'j estr'o'j. Neni'e venk'as la konsider'o, ke UEA est'as la membr'ar'o, ke la kongres'an'o'j est'as la esperant'ist'a popol'o, kiu ja ne diskut'as kun iu estr'o pri iu labor'plan'o, sed ĝi'n akcept'as ovaci'e, tren'at'e de li'a orator'a kapabl'o.
#000520
Est'as atent'ig'it'e, ke la redakci'o neniel ŝanĝ'is la ese'o'j'n, kaj ke ili est'as re'pres'it'a'j kiel ili al'ven'is al la juĝ'ant'o'j de la premi'o. Tia princip'o kun'tren'as kelk'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aĵ'o'j'n (ekzempl'e, sistem'a uz'o far'e de De Smet de mir'i anstataŭ mir'ig'i), do model'o ne rekomend'ind'a al komenc'ant'o'j. La libr'o, laŭ el'don'a vid'punkt'o, est'as plaĉ'a, sed ĝi pov'us est'i pli bon'a: tro mal'larĝ'a'j marĝen'o'j, tip'ar'o'j kaj lini'aranĝ'o ne'homogen'e variant'a'j de'pend'e de la kontribu'aĵ'o'j, tro grand'a format'o. Sed en'tut'e la element'o'j kaj diskut'pretekst'o'j, kiu'j'n ĝi don'as, est'as ver'e valor'a'j: mank'as tamen, mi ripet'u, ekvilibr'o. Bedaŭr'ind'e: ebl'e, se est'us ali'a premi'o, ven'us pli'a'j konkurs'aĵ'o'j kiu'j help'us al la dialektik'a kompren'o de tiu kriz'a period'o.
#000521
Mi leg'is la bild'o'j'n, kaj vid'is la klar'ig'o'j'n. Nu, li'a libr'et'o est'as plur'tem'a: bon'eg'a vort'ar'o por la okul'o'j kun rekt'a'j kaj kuraĝ'a'j simpl'ig'o'j (p. 6 kaj 8, inter mult'a'j ali'a'j), raci'a kritik'o de ni'a viv'manier'o (p. 10), facil'metod'a instru'ad'o pri plan'ad'o (p. 13 kaj 15) kaj ĉiu ali'a faz'o de la labor'o (p. 19-29), konsci'a prezent'ad'o de la art'o konstru'i (p. 7-39), kaj la sub'konsci'a konsil'o al atent'okul'a'j leg'ant'o'j kaŝ'it'a en la kolor'a bild'o de la kovr'il'o: re'ven'o al la natur'o!
#000524
Ĉi artikol'o est'as skrib'at'a kiam la 17a mond'a futbal'a ĉampion'ad'o ankoraŭ ne fin'iĝ'is, sed jam nun ebl'as far'i kelk'a'j'n konklud'o'j'n, tre grav'a'j'n por la sport'o. La mond'a ĉampion'ad'o, kiu la unu'a'n foj'o'n pas'as en Azi'o, kaj la unu'a'n foj'o'n en du land'o'j sam'temp'e (somer'e 2000 en Nederlando kaj Belgi'o okaz'is la eŭrop'a ĉampion'ad'o), far'iĝ'is el'star'a preskaŭ el ĉiu vid'punkt'o. Oni pov'as menci'i nur unu aŭ du enu'et'a'j'n matĉ'o'j'n, kaj preskaŭ ĉiu matĉ'o iu'senc'e est'is sensaci'a.
#000527
La fiask'o de Franci'o, cert'e, est'as hazard'a, sam'e kiel hazard'e kolaps'et'is plur'a'j ali'a'j fort'a'j team'o'j. Do, ties zelot'o'j ne eg'e mal'ĝoj'u. Sed ne ebl'as ignor'i la triumf'o'n de la afrik'a kaj azi'a futbal'a'j skol'o'j. Se sekv'i la fam'a'n oni'dir'o'n „sud'amerik'a'j futbal'ist'o'j lud'as por ĝu'i la lud'o'n, la eŭrop'a'j – por kontent'i pri la rezult'o”, do oni pov'as dir'i, ke Japani'o kaj Sud'a Korei'o konker'is ĉiu'j'n per si'a eŭrop'ec'a lud'o, kaj Afrik'o (mi mem apart'e ĝu'is Sen'egal'o'n) mir'ind'e kun'ig'as kaj la bel'ec'o'n, kaj la efik'ec'o'n de futbal'ad'o. Kvankam menci'end'as, ke plej'part'o'n de furor'int'a'j team'o'j trejn'as ne lok'a'j special'ist'o'j.
#000528
Kaj la eŭrop'a'j team'o'j inter'temp'e dev'as grat'i la nuk'o'j'n kaj i'o'n el'pens'i por est'ont'o. La ĝeneral'a nivel'o de futbal'o kresk'eg'is, kaj eŭrop'a'j kaj sud'amerik'a'j team'o'j ne plu pov'os gajn'i nur dank'e al si'a'j aŭtoritat'o'j kaj est'int'a'j ating'o'j – ĉiu'foj'e neces'os pruv'i si'a'j'n pretend'o'j'n je la futbal'a tron'o. Kaj – gratul'o'j'n al la nov'a ĉampion'o, kiu'n ni jam sci'as.
#000529
La Irlanda Respublik'o hav'as nov'a'n reg'ist'ar'o'n aŭ, pli ĝust'e, ĝi re'elekt'is kun kelk'a'j ŝanĝ'o'j kaj kun pli grand'a majoritat'o la koalici'o'n, kiu reg'is dum la last'a'j kvin jar'o'j. Tio okaz'is malgraŭ la fakt'o ke, antaŭ ol nom'um'i la ĉef'ministr'o'n, aŭ taoiseach, Bertie O'Hearn [bert'i o her'n], skandal'o'j makul'is la parti'o'n, kiu ĉef'e partner'is en la koalici'o.
#000530
Ne mal'pli ol kvar el la ministr'o'j en la majoritat'a parti'o Fianna Fáil (FF), inkluziv'e de unu eks'ĉef'ministr'o, dev'is sen'honor'e eks'iĝ'i. Tamen la du koalici'a'j partner'o'j ĝu'is avantaĝ'o'n, ke ili reg'is dum la plej prosper'a period'o en la histori'o de la modern'a irlanda ŝtat'o. Krom'e O'Hearn est'as ĝeneral'e rigard'at'a kiel sincer'a kaj modest'a hom'o kun bon'a reputaci'o.
#000531
La koalici'o konsist'as, kiel antaŭ'e, el la grand'a parti'o Fianna Fáil kaj la mal'grand'a PD (Progres'em'a'j Demokrat'o'j). La unu'a est'as respublik'ism'a, la du'a simil'a al konservativ'ul'o'j en ali'a'j eŭrop'a'j land'o'j. Mary Harney [mejri harne], la gvid'ant'in'o de PD kaj vic'ĉef'ministr'o, aŭ tánaiste, en la last'a reg'ist'ar'o, sekv'as politik'o'n laŭ'ŝajn'e inspir'at'a de la brit'a Margaret Thatcher. Ŝi rekomend'as privat'ig'o'n de ŝtat'a'j entrepren'o'j – mal'e tamen al FF. Apog'ant'o'j de PD evident'e ne tim'as la katastrof'a'j'n efik'o'j'n de privat'ig'o en najbar'a Briti'o.
#000532
Kvankam unu'a'vid'e la reg'ist'ar'o de la Irlanda Respublik'o ne mult'e ŝanĝ'iĝ'is, tamen evolu'is la politik'a situaci'o. Fianna Fáil, ekzempl'e, gajn'is ses deput'it'o'j'n; la ĉef'a opozici'a parti'o perd'is 23. Krom'e la Verd'a Parti'o, kiu antaŭ'ne'long'e ne ekzist'is en Irlando, gajn'is ok deput'it'o'j'n (parentez'e, tri kandidat'o'j de la Verd'a Parti'o est'as parol'ant'o'j de Esperant'o); Sin'n Féin [ŝi'n fe'j'n], la respublik'ism'a parti'o, rigard'at'a kiel politik'a al'o de la Irlanda Respublik'ism'a Arme'o, kaj la sol'a tut'insul'a parti'o, gajn'is ses: la sukces'o de Sin'n Féin mal'trankvil'ig'is moder'ul'o'j'n.
#000533
Pri la verd'ul'a rezult'o la prestiĝ'a ĵurnal'o Irish Times koment'is en bibli'a lingv'aĵ'o: „La verd'ul'o'j ne nur super'viv'is – ili frukt'is kaj mult'iĝ'is.”
#000534
Kvankam grav'a politik'a hom'o, El-Mehdi Be'n Bark'a rest'as plej'part'e ne'kon'at'a. Li est'is prezid'ant'o de la maroka naci'a asemble'o, kiam Maroko sen'de'pend'iĝ'is en 1956 de Franci'o, kaj ĝis 1959 est'is ĉef'a opozici'ul'o al la maroka reĝ'o Mohammed la 5a. Tiel li en'korp'ig'is la esper'o'j'n de popol'o mal'riĉ'a. Pro tio li kre'is al si mal'amik'o'j'n: mort'o'n li evit'is dum mal'traf'a atenc'o en Kasablanko en 1962 kaj ekzil'iĝ'is en 1963. La sekv'a'n jar'o'n la jun'a reĝ'o Hassan la 2a, fil'o de Mohammed la 5a kaj laŭ'dir'e pra'id'o de la Profet'o, kondamn'is Be'n Bark'a al mort'o.
#000535
Inter 1963 kaj 1965 Be'n Bark'a aktiv'is por unu'ig'i la tiel nom'at'a'n „tri'a'n mond'o'n” kaj cel'is organiz'i tri'kontinent'a'n konferenc'o'n inter Azi'o, Afrik'o kaj Sud'a Amerik'o. Tamen daŭr'e komplot'is kontraŭ li Hassan la 2a kaj li'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, general'o Oufkir [ufkir]. Fin'e, la 29an de aŭgust'o 1965, Be'n Bark'a ven'is al Parizo por – kiel li kred'is – renkont'i film'produkt'ist'o'n. Tie korupt'it'a'j franc'a'j polic'an'o'j li'n for'kapt'is: Be'n Bark'a est'is tortur'at'a en dom'o apud Parizo kaj mort'is, kaŝ'int'e tamen la kod'o'n por en'ir'i svis'a'n mon'ŝrank'o'n, kie trov'iĝ'is inform'o'j pri tut'mond'a'j revoluci'a'j grup'o'j. La korp'o'n de Be'n Bark'a oni re'send'is al Maroko, kie ĝi est'as dis'ig'it'a en acid'o-kuv'o.
#000536
Ek'is proces'o en Parizo en septembr'o 1966. La ĉef'a akuz'it'o, general'o Oufkir, est'is kondamn'it'a dum si'a for'est'o al dum'viv'a mal'liber'o: Hassan la 2a mal'permes'is, ke ministr'o li'a est'u juĝ'at'a en Franci'o. Kondamn'it'a'j est'is ankaŭ la korupt'it'a'j polic'an'o'j, sed ali'a'j akuz'it'o'j est'is sen'kulp'ig'it'a'j. La franc'a ŝtat'estr'o, Charles de Gaulle, ne'is, ke implik'it'a est'us la polic'o aŭ iu sekret'a serv'o: li vid'is nur et'a'n franc'a'n rol'o'n en la afer'o. Li eĉ promes'is „diligent'ec'o'n” de la franc'a jur'a sistem'o: tamen fakt'e la unu'a franc'a esplor-juĝ'ist'o ek'enket'is en Maroko nur en 2001 (kun'labor-pet'o el'labor'it'a de Franci'o jam en 1977 neniam est'is send'it'a al Maroko).
#000537
Mult'a'j dokument'o'j de la franc'a'j sekret'a'j serv'o'j rilat'e la afer'o'n Be'n Bark'a ankoraŭ est'as klasifik'it'a'j kiel sekret'a'j; kelk'a'j last'a'temp'e publik'ig'it'a'j tamen indik'as, ke la sekret'a serv'o est'is inform'it'a pri la komplot'o kontraŭ Be'n Bark'a. Do, almenaŭ pro si'a ne-ag'o, kun'kulp'as la sekret'a serv'o. Tamen la preciz'a rol'o de Franci'o en la afer'o ankoraŭ rest'as mal'kovr'ot'a; ankaŭ tiu de Uson'o, kiu tiam tra ret'o da agent'o'j aktiv'is en Maroko.
#000538
Oufkir est'is mort'ig'it'a en 1972 pro part'o'pren'o en kontraŭ'reĝ'a komplot'o; Hassan la 2a rest'is sur la tron'o ĝis si'a mort'o komenc'e de la nun'a jar'cent'o. Be'n Bark'a mem far'iĝ'is peon'o kaj viktim'o en grand'a batal'o: por omaĝ'i al li neces'as leg'i la nun en plur'a'j lingv'o'j el'don'it'a'j'n Politik'a'j Skrib'aĵ'o'j.
#000539
(redaktor'o de la rubrik'o „Libr'o'j”, Cleveland, Uson'o)
#000540
Mi viv'as konstant'e en tri mond'o'j. Uson'o far'iĝ'is hejm'land'o por ni'a famili'o antaŭ naŭ jar'o'j: ĉi tie mi viv'as, labor'as, ripoz'as, distr'iĝ'as, komunik'iĝ'as. Mi al'kutim'iĝ'as vid'i ĉio'n tra la uson'a prism'o. Ali'flank'e, mi plu sent'as mi'n rusi'an'o: mi sekv'as la viv'o'n kaj problem'o'j'n de Rusio. Kaj krom'e, mi konstant'e viv'as en Esperant'uj'o kaj vid'as mult'o'n tra la esperant'uj'a prism'o. Tiel'e mi hav'as ebl'o'n percept'i event'o'j'n kaj hom'o'j'n el tri vid'punkt'o'j sam'temp'e.
#000541
Mi esperant'ist'iĝ'is antaŭ mult'a'j jar'o'j, aktiv'is en la land'a kaj inter'naci'a nivel'o'j. Mi'a grand'a bibliotek'o help'is al mi verk'i disertaci'o'n pri esperant'ologi'a tem'o kaj far'iĝ'i doktor'o pri lingv'o'scienc'o. Ĝi help'is al mi ankaŭ en prepar'o de la libr'o „Vojaĝ'o en Esperant'o-land'o. Perfekt'ig'a kurs'o de Esperant'o kaj Gvid'libr'o pri la Esperant'a kultur'o”.
#000542
Iam mi est'is libr'o'recenz'ant'o de „Herold'o”, „Esperant'o” kaj „Hungar'a viv'o”. Ek'de 1995 mi est'as redaktor'o de MONATO pri libr'o'recenz'o'j. Ĉi tiu posten'o kaj membr'ec'o en la Akademi'o de Esperant'o rest'as la sol'a'j posten'o'j, kiu'j'n mi konserv'as.
#000543
Mi hav'as edz'in'o'n, fil'in'o'n kaj tri ge'nep'o'j'n, kiu'j'n mi tre am'as.
#000544
(redaktor'o de la rubrik'o „Enigm'o'j”, Eupen, Belgi'o)
#000545
Hoj, kar'a'j leg'ant'o'j de MONATO,
#000546
jen est'as la si'n'prezent'o de radioaktiv'a enigm'o'far'ant'o Je'a'n Pierre VandenDaele (johano petro de la val'o), 46-jar'aĝ'a flandr'o, loĝ'ant'a en german'lingv'a orient'a Belgi'o kun edz'in'o-esperant'ist'in'o Rit'a Galmache kaj hav'ant'a du infan'o'j'n: silent'em'a'n Liz'a (nask. 1991) kaj vigl'a'n Bastian (nask. 1992), kaj tial nur du'on'temp'e labor'ant'a ĉe Fel. Radioaktiv'a, ĉar plej ŝat'as aŭskult'i per'satelit'e divers'land'a'j'n radi-program'o'j'n, prefer'e en Esperant'o, kaj enigm'o'far'ant'o ĉar kontrol'as por MONATO far'it'a'j'n enigm'o'j'n kaj ankaŭ foj'e mem kre'as ne'kutim'a'j'n.
#000547
El'pel'it'a'j el kolegi'o en Japani'o est'as 21 ĉin'a'j stud'ant'o'j, kiu'j nek vizit'is la institut'o'n nek pag'is si'a'j'n kotiz'o'j'n. Dum'e evident'iĝ'is, ke ĉe kolegi'o Sakata, en guberni'o Yamagata, kontraŭ'leĝ'e stud'is 342 ĉin'o'j kaj 13 japan'o'j: la ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o fiks'is la nombr'o'n ĉe 200. Krom'e, pli ol du'on'o de la stud'ant'o'j loĝ'is kaj labor'is en Tokio, 300 kilo'metr'o'j'n sud'e de Sakata.
#000548
Kolegi'o Sakata, du-jar'a institut'o, est'as fond'it'a en 1966. Kiam la nun'a direktor'o Kaibara Hideteru en'ofic'iĝ'is en 1999, la kolegi'o hav'is nur 100 stud'ant'o'j'n. Por far'i profit'o'n, nepr'is pli da stud'ant'o'j: en Japani'o, tamen, fal'as la nombr'o de dek-kelk'jar'ul'o'j, kiu'j krom'e prefer'as kvar-jar'a'n universitat'o'n ol du-jar'a'n kolegi'o'n. Direktor'o Kaibara turn'is si'n do al Ĉini'o kaj ek'akcept'is stud'ant'o'j'n el tiu ĉi land'o, kiu'j pag'as jar'a'n ekvivalent'o'n de po ĉ. 6000 eŭr'o'j. Fanfaron'is Kaibara, ke la ĉin'o'j reprezent'as tre efik'a'n „medikament'o'n” rilat'e re'star'ig'o'n de la kolegi'o.
#000549
Tamen la bon'a'j efik'o'j ne long'e daŭr'is. La ofic'ej'o pri en'migr'ont'o'j mal'permes'is pas'int'jar'e, ke en'ven'u 265 ĉin'o'j, ankaŭ ĉi-jar'e pli'a'j 60. La ofic'ej'o suspekt'is, ke la „stud'ont'o'j” intenc'as labor'i, ne stud'i en Japani'o. Kvankam Japani'o nun sufer'as pro mal'bon'a ekonomi'o, ĝi ankoraŭ est'as tre al'log'a land'o por ĉin'o'j, kiu'j pov'as gajn'i dek'obl'e aŭ du'dek'obl'e pli da mon'o ol en Ĉini'o.
#000550
La afer'o Sakata ne unik'as en Japani'o: ali'a'j kolegi'o'j de'pend'as de ekster'land'a'j stud'ant'o'j por plu'viv'i. Laŭ la ministr'ej'o pri eduk'ad'o 140 000: el ili 56 % est'as ĉin'o'j. Inter'temp'e la nombr'o de japan'a'j 18-jar'ul'o'j mal'grand'iĝ'as: en 1992 est'is pli ol du milion'o'j; nun nur unu milion'o kaj du'on'o. Pro tio oni prognoz'as bankrot'o'n de kelk'a'j kolegi'o'j kaj universitat'o'j.
#000551
Ekster'land'a'j stud'ant'o'j pozitiv'e efik'as sur jun'a'j'n japan'o'j'n, kiu'j ĝeneral'e ferm'as si'n en mal'grand'a'j rond'o'j. Bedaŭr'ind'e est'as do la kriz'o ĉe kolegi'o Sakata: nepr'as nun trov'i rimed'o'j'n por help'i al la ĉin'o'j rest'ant'a'j ĉe la jam du'on'bankrot'a kolegi'o kaj por montr'i, ke Japani'o konsist'as ne nur el mon'o sed ankaŭ el kor'o.
#000552
La manĝ'ot'a fiŝ'o est'as ankoraŭ en la ... bazar'o
#000553
„Fiŝ'o, fiŝ'o, fiŝ'o, manĝ'u fiŝ'o'n, far'iĝ'os vi pli san'a; fiŝ'o, fiŝ'o, fiŝ'o, manĝ'u fiŝ'o'n, far'iĝ'os vi pli saĝ'a...”: kiam aŭd'iĝ'as tiu ĉi kant'o en super'bazar'o, est'as mir'ind'e, ke ĝi al'log'as klient'o'j'n al la fiŝ-vend'ej'o. Tamen en Japani'o kia'manier'e kaj kia'j'n fiŝ'o'j'n vend'i eg'e grav'as.
#000554
Last'a'n jar'o'n bazar'o Daiei komenc'is pli'vast'ig'i kaj pli'bel'ig'i si'a'n fiŝ-ofert'o'n: klient'o'j nun vid'as vend'ist'o'j'n dis'pec'ig'i fiŝ'o'j'n, por ke la var'o'j montr'iĝ'u pli freŝ'a'j; sam'temp'e la firma'o propon'is pli divers'a'j'n fiŝ-spec'o'j'n kaj aranĝ'is ili'n transport'i rekt'e el fiŝ-bazar'o vend'ej'e'n. Pro la re'form'o mal'pli'iĝ'is plend'o'j kaj du'obl'iĝ'is vend'o'j, kiu'j nun super'as tiu'j'n de viand'o.
#000555
Post la du'a mond'o'milit'o japan'o'j sekv'is eŭrop'stil'a'n manĝ'o'kutim'o'n, elekt'ant'e viand'o'n prefer'e al fiŝ'o; tamen nun ŝajn'as, ke ven'as temp'o de fiŝ'o. Fakt'e japan'o'j tre ŝat'as fiŝ'o'n: laŭ statistik'o de la Nutr'aĵ'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aĵ'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j ĉiu japan'o dum 1993-1995 jar'e manĝ'is 69,9 kg da fiŝ'o, tiel okup'ant'e la ses'a'n lok'o'n inter la mond'a'j fiŝ-manĝ'ant'o'j. Tamen, laŭ statistik'o de la japan'a reg'ist'ar'o, dum la last'a'j 20 jar'o'j la fiŝ-konsum'ad'o de mez'a japan'a famili'o fal'is je 22 %; tiu de viand'o nur je 11 %.
#000556
Trov'iĝ'as kelk'a'j kial'o'j. Unu'e, japan'o'j pli kaj pli de'pend'as de vend'ej'o'j por ĉiu'tag'a'j bezon'aĵ'o'j. Ili ne ŝat'as i'o'n hejm'e kuir'i. Furor'as vend'ej'o'j, kie ebl'as aĉet'i fin'kuir'it'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n por kre'i hejm'e t.n. tuj'a'n „luks'a'n vesper'manĝ'o'n”. Ekzist'as famili'o'j sen hejm'a'j kuir'tranĉ'il'o'j: neces'as nur tond'il'o por mal'ferm'i plast'a'n sak'o'n en'hav'ant'a'n jam prepar'it'a'n manĝ'aĵ'o'n, kiu'n oni simpl'e fin'kuir'as. Rilat'e facil'ec'o'n kaj rapid'ec'o'n pli taŭg'as viand'o ol fiŝ'o.
#000557
Tri'e, mult'a'j nun mal'lert'as, uz'ant'e manĝ'o'baston'et'o'j'n. Kiam oni manĝ'as fiŝ'o'n, apart'e rost'it'a'n fiŝ'o'n, oni for'pren'u mal'grand'a'j'n ost'o'j'n. La japan'a'j baston'et'o'j est'as precip'e far'it'a'j por manĝ'i fiŝ'o'n kun akr'a'j pint'o'j; ili mal'simil'as al ĉin'a'j kaj kore'a'j baston'et'o'j, kiu'j taŭg'as por manĝ'i viand'o'n. Japan'a'j ge'knab'o'j nun pli lert'as, manipul'ant'e buton'o'j'n de televid'a'j lud'o'j ol baston'et'o'j'n por manĝ'i ost'o'plen'a'n fiŝ'o'n.
#000559
Laŭ enket'o pri ŝat'at'a'j manĝ'aĵ'o'j inter element-lern'ej'an'o'j, suŝi'o okup'as unu'a'n lok'o'n. Mor'i Mituko, de suŝi'o-vend'ej'o Kur'a-susi, esper'as: „Se ge'knab'o'j ek'interes'iĝ'os pri fiŝ-kultur'o per'e de suŝi'o, la japan'o'j mult'e pli manĝ'os fiŝ'o'n”. Tamen por ge'knab'o'j suŝi'o ne est'as fiŝ'o, sed viand'o.
#000560
Japani'o est'as ĉirkaŭ'at'a de mar'o. Ĝis la japan'a modern'iĝ'o en 1867, la japan'o'j ne kutim'is manĝ'i bov'o'n kaj pork'o'n; protein'o'n ili pren'is ĉef'e el fiŝ'o'j. Laŭ ŝanĝ'iĝ'o de la sezon'o'j divers'a'j fiŝ'o'j rond'vojaĝ'as la insul'ar'o'n, ekzempl'e en maj'o kacuono (spec'o de skombr'o) kaj en aŭtun'o sairo. Manĝ'ant'e tiu'j'n fiŝ'o'j'n, la japan'o'j sent'as la sezon'o'j'n kaj tiel viv'as kun natur'o. Delikat'ec'o tia nun perd'iĝ'as.
#000561
La manĝ'aĵ'o'j, kiu'j'n infan'o'j kutim'e konsum'as, rest'as en'kor'e kiel „anim'a'j manĝ'aĵ'o'j”, don'ant'e trankvil'o'n kaj feliĉ'o'n. Tamen jam 30 jar'o'j'n japan'a deviz'o jen'as: „Pli rapid'e, pli facil'e, pli oportun'e, pli art'e'far'it'e kaj pli for de natur'o”. Jam an'o'j de la jun'a'j generaci'o'j kutim'as manĝ'i aĉ'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n kiel „anim'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n”. Tial est'ont'e fiŝ'o'j ĉirkaŭ la japan'a'j insul'o'j ĝu'os feliĉ'a'n, sekur'a'n viv'o'n: japan'o'j, nek san'a'j nek saĝ'a'j, ili'n las'os en pac'o, ĉar fiŝ'o'j'n ili ne plu manĝ'os.
#000562
Ne plu pruv'end'as la ras'ism'o de Je'a'n-Marie Le Pen, estr'o de la franc'a ekstrem'dekstr'a parti'o Front'o Naci'a (FN). En kvar sud'a'j urb'o'j de Franci'o (Vitrolles, Marignane, Orange kaj Toulon, administr'at'a'j ek'de 1995 de la Naci'a Front'o) klar'e vid'ebl'as la politik'o de la parti'o de Le Pen. Por evit'i, ke la tut'a land'o est'u tiel reg'at'a, franc'o'j en maj'o re'bat'is la prezid'ant'a'n kandidat'ec'o'n de Le Pen, don'ant'e fin'fin'e 82 % de la voĉ'o'j al li'a kontraŭ'ul'o Jacques Chirac.
#000563
En 1995, la kvar nov'a'j FN-urb'estr'o'j klopod'is „ord'ig'i” si'a'j'n urb'a'j'n serv'o'j'n, mal'dung'ant'e „soci'a'j'n parazit'o'j'n” por tuj preskaŭ sam'nombr'e re'dung'i ofic'ist'o'j'n laŭ princip'o de naci'a kaj politik'a prefer'o (40 mal'dung'it'o'j en Orange, 140 en Vitrolles).
#000564
En Vitrolles, la urb'estr'o rifuz'is kre'i t.n. „jun'ul-labor'lok'o'j'n”, en'konduk'it'a'j'n de la social'ist'a reg'ist'ar'o, malgraŭ tie'a kresk'ant'a sen'labor'ec'o. Krom'e, por ŝpar'i mon'o'n, rub'o-kolekt'ad'o est'is en plur'a'j urb'o'j privat'ig'it'a; sed kiam tribunal'o nul'ig'is kiel kontraŭ'leĝ'a'n la privat'ig'it'a'n serv'o'n, la urb'estr'o'j rezign'is pri ĝi. Plu'e, plur'a'j strat'o'j est'as renom'it'a'j laŭ parti'a ide'ar'o: ekzempl'e Raoul Sal'a'n, ribel'int'a oficir'o dum la alĝeria milit'o, anstataŭ'is Nelson Mandela.
#000565
Ali'a'j publik'a'j serv'o'j est'is „re'ord'ig'it'a'j”. En bibliotek'o'j, revu'o'j mal'favor'a'j al la FN mal'aper'is; anstataŭ'is ili'n FN-publik'aĵ'o'j kaj verk'o'j de kontraŭ'jud'a'j aŭtor'o'j (i.a. Evola, inspir'int'o de Mus'sol'in'i). En lern'ej'o'j la urb'estr'o'j insist'is, ke infan'o'j ricev'u pli FN-konform'a'n eduk'ad'o'n. Ili et'ig'as subvenci'o'j'n por publik'a'j lern'ej'o'j kaj soci'a'j ag'o'j kaj eĉ, kvazaŭ dum milit'o, porci'ig'is manĝ'o'var'o'j'n en la plej mal'riĉ'a'j kvartal'o'j. En Marignane mal'aper'is el la lern'ej'o menu'o sen pork'aĵ'o, por iom „tikl'i” islam'an'o'j'n.
#000566
Kultur'a'j centr'o'j far'iĝ'is cel'punkt'o'j de FN. Mult'a'j asoci'o'j perd'is si'a'j'n subvenci'o'j'n kaj est'as pel'it'a'j el antaŭ'e sen'pag'e okup'at'a'j komun'um'a'j ĉambr'o'j. La urb'estr'o'j tamen kre'is asoci'o'n „Franc'a Frat'ec'o”: tiel komun'a ag'ad'o konform'iĝ'as kun la ras'ism'a'j kaj diskriminaci'a'j kriteri'o'j de FN. Mez'epok'a'j naci'ec'a'j religi'a'j fest'o'j anstataŭ'is muzik- kaj libr'o-festival'o'j'n, kaj provok'em'a t.n. „hip-hop” grup'o NTM est'is mal'permes'at'a en Orange. Krom'a edif'a ekzempl'o: en Vitrolles, eduk'ad'o-subvenci'o en mal'riĉ'a kvartal'o fal'is de 100 000 franc'a'j frank'o'j en 1996 ĝis 1000 frank'o'j en 1998. Dum'e la subvenci'o al polic'a asoci'o kresk'is je 100 000 frank'o'j.
#000567
Tamen plur'foj'e dev'is inter'ven'i polic'o aŭ tribunal'o por respekt'ig'i baz'a'j'n konstituci'a'j'n rajt'o'j'n: FN-elekt'it'o'j oft'e kontraŭ'leĝ'e ag'is (privat'ig'o de rub'o-kolekt'ad'o, blok'ad'o de du'naci'a'j ge'edz'iĝ'o'j, mal'permes'ad'o de manifestaci'o'j kaj de mal'dekstr'a'j ĵurnal'o'j, dis'don'ad'o de FN-broŝur'o'j al lern'ej'an'o'j). En Vitrolles kin'ej'estr'in'o, kiu malgraŭ cenzur'o-ordon'o de la urb'estr'o tamen vid'ig'is film'o'n pri aidos'o, est'is mal'dung'it'a.
#000568
Ali'a'j FN-ag'o'j: – donac'ad'o de labor'posten'o'j pag'it'a'j de la urb'o, foj'e ĉef'a'j posten'o'j, al famili'an'o'j, amik'o'j; – kun'ven'o'j de urb'a'j konsil'ant'ar'o'j far'iĝ'is mal'am'a'j kaj per'fort'a'j (oft'e oni tra'pik'as pneŭmatik'o'j'n, foj'e minac'as je mort'o); – plur'a'j proces'o'j kondamn'is urb'estr'o'j'n aŭ kun'labor'ant'o'j'n (ĉef'e pro agres'o'j, insult'o'j, nazi'a'j aŭ ras'ism'a'j parol'o'j, aŭ financ'a'j skandal'o'j); okaz'is mult'a'j demisi'o'j; – en Toulon la polic'o daŭr'e enket'as pri ŝtup'ar-fal'o, kiu mort'ig'is en 1996 s-ro'n Poulet-Dachary, eks-konsil'ant'o'n; – en Vitrolles, en 1997, la urb'estr'o mur'ig'is la en'ir'ej'o'j'n al la kultur'centr'o „La sub'mar'ŝip'o”; tribunal'a decid'o re'mal'ferm'ig'is la centr'o'n.
#000569
Jen praktik'a'j rezult'o'j de antaŭ'balot'a kampanj'o baz'it'a sur „sekur'ec'o”, ĉiam'a batal-kri'o de Le Pen. La flam'o grand'iĝ'is kaj nun la fajr'o ek'flagr'as. Ĉu batal'i kontraŭ la brul'eg'o? Unu franc'o el kvin voĉ'don'e sub'ten'is la parti'o'n de Le Pen. Oni rest'u vigl'a kaj atent'a ...
#000570
La program'o el'star'as inter la evolu'ant'a'j land'o'j pro tio, ke ĝi al'ig'is plur'a'j'n soci'a'j'n sektor'o'j'n, inkluziv'e de ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j, san'ig'ist'o'j, reg'ist'ar'a'j instituci'o'j kaj scienc'ist'o'j. Publik'e laŭd'is Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j la rezult'o'j'n: el 580 000 brazilaj infekt'it'o'j (el kiu'j 25 % loĝ'as en la provinc'o Rio-de-Ĵanejro), 100 000 ricev'as kontraŭ'virus'a'j'n medikament'o'j'n.
#000572
Ĉu la hom'ar'o lern'is de la holokaŭst'o? Tut'cert'e ne. Atest'as pri tio la nun'a stat'o de la mond'o, plen'a de konflikt'o'j, hom'buĉ'ad'o kaj kresk'ant'a teror'ism'o fon'e de naci'ism'o kaj religi'a fanatik'ism'o. Trud'iĝ'as do demand'o, kial skrib'i, se disertaci'o'j, nobl'a'j mesaĝ'o'j kaj instru'o'j apenaŭ influ'as kaj tamen gvid'as la hom'ar'o'n al la abism'o. Malgraŭ ĉio oni esper'as vek'i raci'o'n, eĉ ideal'ism'o'n aŭ almenaŭ minimum'a'n prudent'o'n, kiu don'os ŝanc'o'n al hom'spec'o daŭr'e ekzist'i kaj kun'ekzist'i. De la sam'a font'o, kiu'n oni pov'as nom'i esper'o, ek'est'as la bezon'o prezent'i kaj popular'ig'i hom'o'j'n, kiu'j streb'as kontraŭ'star'i al naci'ism'o.
#000574
Al tia'j kuraĝ'ul'o'j, kies ag'ad'o oft'e al'port'as person'a'n danĝer'o'n, est'as dediĉ'it'a tiu ĉi ese'o. Ekzempl'e tiu'j, kiu'j kontest'is mal'ver'o'n pri la rilat'o de pol'o'j al jud'o'j dum la du'a mond'o'milit'o. Laŭ oficial'a propagand'o, pol'o'j help'is al si'a'j jud'a'j kun'loĝ'ant'o'j kaj nur et'a el'cent'o da sen'moral'ig'it'a'j hom'o'j fi'kondut'is. Kompren'ebl'e, la pli'mult'o de pol'o'j – sam'kiel ĉiu'j, kiu'j trans'viv'is la holokaŭst'o'n – kon'is la ver'o'n. Sed nur en la 80aj jar'o'j ek'aper'is publik'aĵ'o'j, kiu'j sub'fos'is la propagand'o'n. Tamen ver'a'n tempest'o'n el'vok'is dokument'a film'o pret'ig'it'a de film-reĝisor'in'o Angieszka [angieŝka] Arnold.
#000575
Sur'baz'e de divers'a'j dokument'o'j ŝi el'trov'is, ke krist'an'o'j neni'ig'is jud'a'j'n najbar'o'j'n en la urb'et'o Jedwabne kaj ali'lok'e (vid'u MONATO 2002/1). Ŝi'a film'o Sąsiedzi (Najbar'o'j), baz'it'a sur inter'parol'o'j kun tiu'j, kiu'j part'o'pren'is la tragedi'o'n, long'e atend'is emisi'o'n sed est'is vid'ig'at'a en komplet'ig'it'a versi'o en april'o 2001. La film'o, sam'kiel sam'nom'a libr'o de J'a'n Tomasz Gross, el'vok'is grand'a'n moral'a'n ŝok'o'n en Pollando. Cert'e tamen ili kontribu'is al pli objektiv'a al'ir'o al la pol'a kaj al la pol-jud'a histori'o.
#000576
Pro la film'o oni atribu'is al Angieszka Arnold en 2001 premi'o'n de kultur'a fond'aĵ'o je la nom'o de J'a'n Karski (Karski, 1916-2000, send'it'o de pol'a sub'ter'a arme'o, klopod'is halt'ig'i la holokaŭst'o'n kaj dum'viv'e lukt'is kontraŭ naci'ism'o). En'man'ig'ant'e la premi'o'n, la prezid'ant'o de la fond'aĵ'o dir'is: „La film'o est'as grav'a art'a event'o, sam'temp'e mult'e'signif'a histori'a atest'o form'ant'a soci'a'n konsci'o'n”.
#000577
Simil'e honor'it'a ĉi-jar'e est'as i.a. Krzysztow Godlewski [kĵiŝtov godlevski], est'int'a urb'estr'o de Jedwabne. Li ricev'is la premi'o'n pro tio, ke li kontraŭ'star'is antaŭ'juĝ'o'j'n en la loĝ'ant'o'j de Jedwabne kaj batal'is por la bon'a nom'o de si'a soci'o kaj ankaŭ de Pollando. La premi'o'n li ricev'is el la man'o'j de profesor'o Karol Modzelewski, mem batal'ant'o por demokrati'o en Pollando, kiu dir'is: „Naci'o, konvink'it'a pri si'a anĝel'ec'o est'as naci'o mal'san'a je danĝer'a mal'san'o kaj, rezult'e, danĝer'a por la najbar'o'j kaj apart'e por si mem. Tiu mal'san'o grav'e traf'is la popol'o'j'n de Jugoslavio. Tiu ĉi mal'san'o ĉe'est'as ambaŭ'flank'e de la tie'a konflikt'o kaj tiu ĉi mal'san'o trov'iĝ'as ankaŭ inter ni”.
#000578
Por aranĝ'i solen'aĵ'o'n okaz'e de la 60a dat're'ven'o de la murd'o de jud'o'j en Jedwabne Godlewski dev'is tra'pas'i „kruc'a'n” voj'o'n. Kontraŭ'is li'n plej'part'e la urb'a konsili'o kaj la paroĥ'estr'o, kiu kred'is, ke solen'aĵ'o mal'honor'ig'os la naci'o'n. Tamen apog'o'n Godlewski ricev'is de la prezid'ant'o de la pol'a respublik'o, Aleksander Kwaśniewski [kvaŝnievski], kiu part'o'pren'is la solen'aĵ'o'n kaj tiam pardon'pet'is pro la kruel'aĵ'o'j, kiu'j'n spert'is la jud'o'j. Sed mal'ĉe'est'is loĝ'ant'o'j de Jedwabne kaj ankaŭ ĉef'instanc'o'j de la katolik'a eklezi'o. Post la solen'aĵ'o Godlewski dev'is eks'iĝ'i: li daŭr'e serĉ'as labor'o'n.
#000579
Bon'e est'as, ke ĝust'e en Pollando, kie okaz'is pro naci'ism'o tiom da mal'bon'o, oni disting'as honest'ul'o'j'n, kiu'j posed'as civit'a'n kuraĝ'o'n por kontraŭ'i al ĉi tiu mal'san'o. Merit'o'plen'a ricev'int'o de la premi'o J'a'n Karski est'as Krzysztof Godlewski, eks'a urb'estr'o de la urb'et'o Jedwabne: ver'e, hom'o hom'a.
#000580
Kun interes'o mi leg'is la artikol'et'o'n de Bradley Kendal en MONATO n-ro 2002/3, paĝ'o 21, pri la kore'a lingv'o. En'tut'e ĝi est'as interes'a. La aŭtor'o cert'e bon'e imag'as, ebl'e eĉ posed'as la lingv'o'n. Tamen, se la aŭtor'o cel'is kon'at'ig'i la leg'ant'o'j'n kun la lingv'o, ne nur teori'e orator'i pri ĝi, ni dev'us ek'kon'i la fam'a'n han'gul-alfabet'o'n. La libr'o Hunmin ongum cert'e ne trov'ebl'as, por tra'leg'i kore'e almenaŭ kelk'a'j'n fraz'o'j'n, ebl'e la plej neces'a'j'n en la inter'rilat'o'j kun la kore'o'j. Pri tio, ke Korei'o est'as unu'sol'a land'o, kiu celebr'as la tag'o'n de si'a alfabet'o, Bradley erar'as. Rus'land'an'o'j kaj ankaŭ ali'a'j ĉiu'jar'e glor'as la invent'int'o'j'n de la slav'a, tiel nom'at'a ciril'a, alfabet'o kaj ties invent'int'o'j'n la frat'o'j'n Ciril'o'n kaj Metodion. Tio okaz'as la 24an de maj'o, dum la tag'o de la slav'a ortografi'o. Inter la iniciat'int'o'j de ĉi tiu fest'o est'is murmanskanoj kaj el Bulgario Murmansk ricev'is ĉi-okaz'e donac'e kopi'o'n de la monument'o, dediĉ'it'a al la sankt'a'j frat'o'j, star'ant'a apud la bibliotek'o en Sofia.
#000581
Mult'a'j el vi kon'as mult'jar'a'j'n kun'labor'ant'o'j'n de ni'a revu'o, ĉar ili renkont'is ili'n dum iu'j kun'ven'o'j kaj kongres'o'j. Ofic'ist'o'j'n de la el'don'ej'o aŭ mi'n ili ek'kon'is ĉe stand'o'j de MONATO kaj Fel aŭ dum okaz'a'j kun'ven'o'j de leg'ant'o'j de MONATO dum Universal'a'j Kongres'o'j de Esperant'o. Iu'j redaktor'o'j, ekzempl'e William Auld, kiu dum mult'a'j jar'o'j pri'zorg'is novel'o'j'n kaj poezi'o'n, est'as vast'e kon'at'a'j sen'de'pend'e de ni'a revu'o. Kaj mi'n dum kongres'o'j tre oft'e hom'o'j simpl'e ek'kon'as pro la fot'o, kiu ĉiam aper'as kun tiu ĉi en'konduk'a artikol'et'o. Foj'foj'e tio est'as problem'o, kiam urĝ'e mi dev'as tra'kur'i kongres'ej'o'n por akurat'e traf'i iu'n kun'ven'o'n. Se ĉiu'n du'a'n paŝ'o'n al'parol'as mi'n hom'o por laŭd'i, plend'i, kritik'i, sugest'i i'o'n, tio unu'flank'e est'as valor'a afer'o sed ali'flank'e mal'help'as akurat'ec'o'n (kiu'n mi ŝat'as). Por evit'i tio'n, aŭ mi dev'as sufiĉ'e fru'e start'i aŭ uz'i kaŝ'voj'o'n, kie ŝanc'o kapt'i mi'n ne est'as tiom grand'a ... MONATO est'as inter mal'mult'a'j Esperant'o-period'aĵ'o'j, kiu'j hav'as ver'a'n redakci'o'n. Kelk'a'j, kiel menci'it'e, est'as kon'at'a'j mov'ad'an'o'j. „Sed,” prav'e plend'is ni'a redaktor'o de art'o kaj sport'o, Grigorij L. Arosev, „bedaŭr'ind'e eĉ ne ĉiu'j redakci'an'o'j kon'as unu la ali'a'n almenaŭ per'fot'e, des pli la leg'ant'o'j.” Tial li hav'is la ide'o'n lanĉ'i nov'a'n rubrik'o'n, kies cel'o est'as prezent'i ĉiu'j'n kun'labor'ant'o'j'n de MONATO, por ke la leg'ant'o'j sci'u, kiu do labor'as por ili. La koncern'at'o'j aprob'is la ide'o'n, des pli ĉar Arosev deklar'is si'n pret'a pri'zorg'i la rubrik'o'n. Se vi atent'e leg'is la antaŭ'a'n numer'o'n, vi jam vid'is ĝi'n sur paĝ'o 6. Ebl'e vi mir'os, kiom da hom'o'j – redaktor'o'j, revizi'ant'o'j, teknik'ist'o'j, administr'ant'o'j, ktp. – labor'as por ni'a revu'o. La mal'long'a'n tekst'o'n ĉiu skrib'as mem; prezent'iĝ'u ne nur la „mov'ad'a” flank'o de la hom'o, sed ankaŭ la ceter'a. Al'don'at'a est'as, kompren'ebl'e, fot'o. Est'ont'e do, dum kongres'o'j, vi pov'os halt'ig'i ne nur mi'n ...
#000582
Jen la du'a astronomi'a almanak'o de Astronomi'a Esperant'o-Klub'o (AEK), por la jar'o 2002. La 56-paĝ'a kajer'o en'hav'as 10 ne-alt-scienc'e skrib'it'a'j'n artikol'o'j'n kaj astronomi'a'n kalendar'o'n por juli'o 2002 - decembr'o 2003. Plej'e fascin'is mi'n (la unu'a artikol'o) la klopod'o'j mal'kovr'i ekster-sun'sistem'a'j'n planed'o'j'n. La ĝis nun plej sukces'a metod'o tiu'cel'e aplik'as la dopler'a'n efekt'o'n. Ĝis nun oni ne'rekt'e observ'is 80 stel'o'j'n, kiu'j hav'as planed'a'n sistem'o'n. Menci'ind'e est'as, ke tia'j planed'o'j est'as relativ'e grand'a'j kiel pli-mal'pli ni'a Jupiter'o. Laŭ la nun'a teknik'o ne ebl'us tiel „vid'i” ni'a'n ter'o'n de ali'a sun'o.
#000583
Ali'a'j artikol'o'j trakt'as la sun'horloĝ'o'n, meteor'o'j'n, planed'et'o'j'n kaj unu ebl'o'n sci'i la hor'o'n dum la nokt'o per observ'ad'o de cert'a'j stel'o'j. La „astr'o-galeri'o” montr'as bild'o'j'n far'it'a'j'n per „mal'grand'a'j il'o'j”, tio est'as ne'mult'e'kost'a'j teleskop'o'j.
#000584
Foj'foj'e aper'as fizik'a'j formul'o'j, kiu'j est'as kompren'ebl'a'j per abiturient'a sci'o. Por ĝu'e leg'i la tekst'o'j'n ne nepr'e neces'as en'kap'ig'i ili'n.
#000585
Kial Uson'o tim'as inter'naci'a'n jur'o'n?
#000588
Est'as decid'it'e, ke en Nederlando – apud la inter'naci'a arbitraci'a kort'um'o inter ŝtat'o'j, post la tre specif'a por'temp'a t.n. Lockerbie-kort'um'o baz'it'a je skot'a jur'o, apud la pli daŭr'a t.n. Jugoslavio-kort'um'o – est'os fond'it'a nov'a, daŭr'e funkci'ont'a Inter'naci'a Kort'um'o por pri'trakt'i krim'a'j'n ag'o'j'n ankaŭ de individu'o'j.
#000589
Al mi – naiv'ul'o – tio ŝajn'as grand'a paŝ'o antaŭ'e'n direkt'e al pli just'a mond'o: ek'de Hug'o Grotius (Grocio), pri kiu Nederlando prav'e ankoraŭ fier'as, iom post iom form'iĝ'as inter'naci'a jur'o. Tia kort'um'o est'as logik'a nov'a paŝ'o, cel'ant'a efektiv'ig'i ke ne nur cert'a'j ag'o'j est'u re'kon'at'a'j kiel krim'o'j, sed ankaŭ ke ebl'os kun rezult'o trakt'i ili'n kaj pun'i.
#000590
Sed ho ve! Uson'o re'ag'is per nov'a leĝ'o, laŭ la gazet'ar'o iniciat'e de prezid'ant'o Bush: se iam iu ajn uson'a ŝtat'an'o est'os arest'it'a kaj ricev'os proces'o'n antaŭ tiu inter'naci'a kort'um'o, Uson'o arog'os al si la rajt'o'n, per ĉiu'j rimed'o'j, inkluziv'e de milit'a invad'o en Nederlandon, liber'ig'i tiu'n si'a'n ŝtat'an'o'n.
#000591
Antaŭ ne'long'e, Nederlando ekstradici'is nederland'an ŝtat'an'o'n, disk'o-ĵoke'o'n el mi'a loĝ'urb'o Zwolle, ĉar en Uson'o oni kulp'ig'is li'n pri posed'o de et'a kvant'o de haŝiŝ'o aŭ ali'a sen'kulp'aĵ'o, kiu'n li ŝajn'e ĉe-hav'is dum tie'a koncert'o; laŭ mi – kaj laŭ la ĝeneral'a nederlanda publik'o – afer'o apenaŭ menci'ind'a, cert'e ne trakt'ind'a en kort'um'o. Ĉe ni, prav'e, eĉ ne pun'ebl'a. Sed tamen, en Uson'o li eĉ ricev'is kelk'jar'a'n mal'liber'ej'a'n pun'o'n! Do pro tia'j bagatel'o'j Uson'o postul'as ke ali'land'a'j'n ŝtat'an'o'j'n oni ekstradici'u al ĝi, dum pri si'a'j propr'a'j ŝtat'an'o'j – jam anticip'e kaj sen konsider'o pri kiu kulp'ig'o pov'us tem'i (ebl'e seks'per'fort'o aŭ murd'o, ĉar est'as dir'it'e, ke la kort'um'o okup'iĝ'os nur pri la plej grav'a'j krim'o'j) – ĝi arog'as al si la rajt'o'n eĉ milit'e atak'i pac'em'a'n land'o'n! Eĉ por liber'ig'i krim'ul'o'n!
#000592
Sed kial la elefant'o atak'as la mus'o'n? La popol-rakont'o ĝi'n ja sci'as: nur pro tim'o. Tim'o, kompren'ebl'e, sen'baz'a, sed ja tim'o.
#000593
Nun al'don'iĝ'is eĉ nov'a stadi'o: Uson'o propon'is en la Sekur'ec-konsili'o, ke UN far'u simil'a'n leĝ'o'n koncern'e ĉiu'j'n hom'o'j'n, kiu'j iam ajn – est'int'e, nun'temp'e aŭ est'ont'e – est'os implik'it'a'j en inter'naci'a'j ag'ad'o'j lig'e al UN.
#000594
Mi serioz'e mi'n demand'as inter'temp'e: kio'n Uson'o hav'as por ten'i kaŝ'it'a?
#000595
Leg'ant'e la leter'o'n de Michel Mark'o en MONATO (februar'o 2002, p. 6) por mi el'star'is la alud'o al la pirat'a flag'o „Krani'o kaj Tibi'o'j”. En Briti'o tiu hav'as krom'nom'o'n Jolly Roger [ĝoli roĝar] (Gaj'a Roĝer'o). Roger est'is iam la popular'a kaŝ'nom'o por ŝtel'ist'o. Antaŭ kelk'a'j monat'o'j la brit'a poŝt'o el'don'is poŝt'mark'ar'o'n pri flag'o'j. Unu el la kvar est'is Jolly Roger, kiu nun'temp'e est'as his'at'a sur sub'mar'ŝip'o'j de la reĝ'a brit'a mar'arme'o, kiam ili re'ven'as post sukces'a patrol'ad'o. Sur la desegn'o, kiel sur ĉiu'j brit'a'j poŝt'mark'o'j, oni al'don'is la bild'o'n de la reĝ'in'a kap'o. Ĉu tiu est'is la unu'a foj'o, ke ĝi aper'is sur pirat'a flag'o?
#000596
Ĉu sen'labor'ec'o ver'e atak'as la arkipelag'o'n?
#000597
La artikol'o de Hor'i Jasuo pri „Sen'labor'ec'o atak'as la arkipelag'o'n”, MONATO 2002/4, paĝ'o 10, est'as tut'e mis'kompren'ig'a. En Japani'o lern'ant'o'j fin'as la kurs'o'n en mart'o kaj ek'labor'as de april'o. Ĝeneral'e lern'ant'o'j de alt'lern'ej'o komenc'as serĉ'i labor'o'n de aŭtun'o. Do, est'as tut'e natur'e, ke ĉe la fin'o de septembr'o nur 37 % de alt'lern'ej'an'o'j trov'as labor'o'n.
#000598
Laŭ la esplor'o de la ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o, publik'ig'it'a en maj'o 2002) ĉe la fin'o de mart'o 86,3 el'cent'o'j de la alt'lern'ej'an'o'j trov'is labor'o'n. Leg'ant'e la artikol'o'n de s-ro Hor'i cert'e oni pens'us, ke la situaci'o en Japani'o est'as terur'a. Ne tiom, kvankam la labor'merkat'o est'as ver'e sever'a en Japani'o. Krom'e s-ro Hor'i skrib'as, ke tiel nom'at'a'j „freeter-oj” gajn'as monat'e 100 000 ĝis 140 000 en'o'j'n (83 ĝis 120 uson'a'j'n dolar'o'j'n). Tiu'j cifer'o'j est'as erar'a'j. 100 000 ĝis 140 000 en'o'j egal'as al 781 ĝis 1093 uson'a'j dolar'o'j laŭ nun'a kurz'o (1 uson'a dolar'o egal'as al 128 en'o'j).
#000599
La ministr'o pri financ'o'j Michael Cullen [majkl kelin] prezent'is si'a'n tri'a'n buĝet'o'n en maj'o 2002. Ĝi en'hav'is neniu'j'n surpriz'o'j'n: iom pli da mon'o por eduk'ad'o kaj hospital'o'j, kiel atend'it'e, kaj ankaŭ iom por scienc'a esplor'ad'o kaj por stimul'i komput'ik'o'n.
#000600
La ekonomi'o de Nov-Zelando hezit'is post la atenc'o'j en Uson'o en septembr'o 2001, sed nun en ĉiu'j kamp'o'j krom en komput'ad'o re'ating'is si'a'n antaŭ'a'n nivel'o'n. Eksport'ist'o'j de agrikultur'a'j produkt'aĵ'o'j tamen lukt'as kontraŭ du'obl'a problem'o de kurz'o-pli'iĝ'o kaj de barier'o'j star'ig'it'a'j de Uson'o kontraŭ viand'o el Nov-Zelando kaj ali'a'j eksport'ant'a'j land'o'j.
#000601
Okaz'os naci'a'j elekt'o'j ĝis la fin'o de novembr'o, kaj la parti'o'j prov'as pret'ig'i si'n. Tamen kelk'a'j parti'o'j hav'as problem'o'j'n. La Labor'ist'a Parti'o, la ĉef'a reg'ant'a parti'o, kaj ties estr'o Hel'e'n Clark [klak], tre popular'as malgraŭ skandal'o, ke Clark laŭ'dir'e sub'skrib'is ses pentr'aĵ'o'j'n, kiu'j'n far'is ali'ul'o'j. La pentr'aĵ'o'j est'is vend'it'a'j en 1999, antaŭ la last'a parlament'a balot'ad'o, por karitat'a organiz'aĵ'o. Sekv'is mult'a'j ŝerc'o'j pri la skandal'o. Vend'ej'o de ceramik'aĵ'o'j proklam'is: „Neni'u pot'o sub'skrib'it'a de la ĉef'ministr'in'o”.
#000602
La minor'a parti'o en la koalici'a reg'ist'ar'o, la Alianc'a Parti'o, frakci'iĝ'is pro mal'konsent'o pri reg'ist'ar'a sub'ten'o de la milit'o en Afgani'o. La oficial'a frakci'o hav'as tri parlament'an'o'j'n kaj elekt'is s-in'o'n Laila Har'e estr'o. La ali'a frakci'o, estr'at'a de la vic-ĉef'ministr'o Jim Anderton, hav'as sep parlament'an'o'j'n kaj form'as nov'a'n parti'o'n. Fars'e est'as, ke Anderton instig'is nov'a'n leĝ'o'n el'parlament'ig'i deput'it'o'j'n, kiu'j las'as si'a'n parti'o'n. Do ĉiu'j dek parlament'an'o'j de la alianc'o daŭr'e kun'labor'as por evit'i eks'ig'o'n: tiel la reg'ist'ar'o kred'is evit'i fru'a'n balot'ad'o'n.
#000603
Tamen minac'is la reg'ist'ar'o'n la Verd'ul'a Parti'o. La Labor'ist'a Parti'o decid'is ne kontraŭ'i re'elekt'iĝ'o'n de la kun'estr'o de la verd'ul'o'j, por ke tiu'j eventual'e kun'labor'u en est'ont'a koalici'o. Pro la kolaps'o de la Alianc'a Parti'o ebl'e nur unu el ĝi'a'j parlament'an'o'j rest'os, do la Labor'ist'a Parti'o ŝajn'e bezon'os nov'a'n partner'o'n. Tamen la reg'ist'ar'o, enket'int'e pri gen'e modif'it'a'j organism'o'j, decid'is, ke ĉes'u en oktobr'o 2003 moratori'o mal'permes'ant'a ekspluat'ad'o'n de gen'aĵ'o'j. La verd'ul'o'j tio'n kontraŭ'as, anonc'ant'e, ke ili ne kun'labor'os kun sub'ten'ant'o'j de gen'aĵ'o'j. Sed opini'sond'o'j indik'as, ke la Labor'ist'a Reg'ist'ar'o venk'os sen partner'a parti'o.
#000604
Pro la divers'a'j problem'o'j al'front'ant'a'j la reg'ist'ar'o'n la ĉef'ministr'o fin'fin'e anonc'is, ke okaz'os naci'a balot'o kvar monat'o'j'n pli fru'e ol oni atend'is. Sen'dub'e Clark vol'as profit'i de la popular'ec'o de la Labor'ist'a Parti'o kaj de la ne'popular'ec'o de la Naci'a Parti'o kaj ties nov'a estr'o, Bill English. Ĉia'okaz'e la rezult'o est'os interes'a.
#000605
Raport'as ĉiu'tag'e amas'komunik'il'o'j pri dis'volv'iĝ'ant'a tragedi'o en sud'a Afrik'o, kie ĉirkaŭ 13 milion'o'j da hom'o'j sufer'as pro mal'sat'eg'o. Sam'temp'e ven'as nov'aĵ'o pri la mond'a nutr'aĵ-kun'sid'o en Romo, Italio, kie oni diskut'as strategi'o'j'n por real'ig'i la cel'o'n de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j du'on'ig'i antaŭ 2015 la nombr'o'n de mal'sat'ant'o'j en la mond'o.
#000606
Tiu'kadr'e last'a'temp'a direktiv'o de la super'a kort'um'o en Barato est'as bon'ven'a. En novembr'o pas'int'jar'e la kort'um'o deklar'is ok soci- kaj nutr'aĵ-sekur'ec'a'j'n program'o'j'n de la reg'ist'ar'o civit'an'a'j rajt'o'j, kiu'j ne de'pend'as de la elekt'o, ebl'ec'o aŭ plaĉ'o de la ŝtat'o.
#000607
Barato el'spez'as ĉiu'jar'e ekvivalent'o'n de 13,3 miliard'o'j da eŭr'o'j por si'n „defend'i”. Tiu ĉi el'spez'o pri'mok'as pretend'o'n al mal'riĉ'ec'o. Krom'e trov'iĝ'as 60 milion'o'j da tun'o'j da nutr'aĵ'gren'o en reg'ist'ar'a'j gren'uj'o'j: tamen sam'temp'e 160 milion'o'j da hom'o'j en 11 sub'ŝtat'o'j de la land'o sufer'as pro unu el la plej sever'a'j mal'sek'eg'o'j en viv'a memor'o. La mal'sek'o kaŭz'is rikolt'a'n mal'sukces'o'n kaj, kun'e kun mank'o'j en la distribu'a sistem'o de nutr'aĵ'gren'o, ĝi rezult'ig'as mal'sat'eg'o'n.
#000608
Laŭ ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aĵ'o'j, neni'u ministr'ej'o vol'as pren'i la gren'o'n kaj, distribu'ant'e ĝi'n, respond'ec'i pri la koncern'a el'spez'o. Indign'ant'e kontraŭ tiu ĉi absurd'aĵ'o, ne'reg'ist'ar'a'j aktiv'ul'o'j pas'int'jar'e petici'is, ke la super'a kort'um'o dev'ig'u la reg'ist'ar'o'n distribu'i la gren'o'n inter la plej mal'riĉ'a'j hom'o'j.
#000609
Inter la ok reg'ist'ar'a'j rajt'ig'o'j est'as la mez'tag-nutr'aĵ'o-program'o en reg'ist'ar'a'j kaj reg'ist'ar'e apog'at'a'j element'a'j lern'ej'o'j. Tiu'j ĉi lern'ej'o'j dev'as nun liver'i kuir'it'a'n tag'manĝ'o'n al si'a'j lern'ej'an'o'j. Pro tio, oni antaŭ'vid'as ne nur mal'pli'ig'o'n de la famili'a mal'sat'o sed ankaŭ pli da lern'ej'a frekvent'ad'o de la stud'ant'o'j.
#000610
Malgraŭ tio, tamen, kelk'a'j sub'ŝtat'o'j ankoraŭ ne komenc'is proviz'i nutr'aĵ'o'n en si'a'j lern'ej'o'j. Komenc'e de maj'o la kort'um'o do nom'um'is du komisar'o'j'n por kontrol'i kaj efektiv'ig'i la nutr'aĵ'o-program'o'n. Aktiv'ul'o'j esper'as, ke pro tio mal'pli'iĝ'os mal'sat'eg'o inter infan'o'j en Barato.
#000611
Krom'e oni esper'as, ke pro la et'iĝ'int'a preskaŭ-milit'a kriz'o inter la nukle'a'j najbar'o'j Barato kaj Pakistano ambaŭ land'o'j pov'os nun si'n turn'i al la urĝ'a'j afer'o'j de mal'riĉ'ec'o kaj mal'sat'eg'o.
#000612
En la jar'o 2002 plen'aĝ'iĝ'os en Pollando 700 000 ge'jun'ul'o'j. Malgraŭ tio, ke ili ĝeneral'e pli lert'as ol la ge'patr'o'j, plej'part'e ili ricev'os neniu'n labor'o'n. Pro tio prezent'iĝ'as minac'o pri grand'skal'a ribel'o.
#000613
Hodiaŭ pli ol du'on'o de la 18 % de la pol'o'j sen'labor'a'j est'as jun'ul'o'j. Baldaŭ trov'iĝ'os en Pollando pli da jun'ul'o'j serĉ'ant'a'j labor'o'n ol en la tut'a Eŭrop'a Uni'o: mult'a'j dev'os atend'i ĝis si'a 30a viv'o'jar'o, antaŭ ol akir'i labor'o'n. Sekv'e ili plen'kresk'as laŭ cirkonstanc'o'j tut'e mal'simil'a'j al tiu'j, en kiu'j viv'is ili'a'j ge'patr'o'j.
#000614
La nun'a pol'a jun'ul'ar'o ne ident'ig'as si'n kun la lok'a medi'o kaj ne part'o'pren'as soci'a'n viv'o'n. Ge'jun'ul'o'j uz'as mal'kon'at'a'n lingv'aĵ'o'n kaj foj'e esprim'as si'n ne per akcept'at'a'j sub'kultur'o'j sed per'fort'e, kio tim'ig'as la ge'patr'a'n generaci'o'n. Ge'jun'ul'o'j montr'as si'n individu'ec'a'j kaj sen'ig'it'a'j de sent'o'j pri komun'ec'o.
#000615
Eĉ inter la ge'jun'ul'o'j est'as diferenc'o'j, ne kiel antaŭ'e inter urb'o kaj vilaĝ'o, sed inter diplom'it'o'j de ĝeneral'kler'ig'a'j lice'o'j kaj tiu'j de fak'a'j mez'lern'ej'o'j. La hodiaŭ'a jun'ul'ar'o akcept'as lern'ej'o'j'n ne am'ant'e, sed mal'varm'e kalkul'ant'e. Eduk'a sukces'o al'port'os material'a'n sukces'o'n, kaj jam evident'as konflikt'o'j inter tiu'j, kiu'j hav'as eduk'ad'o'n kaj tiu'j, kiu'j ne. Tiu'j, kiu'j lern'ej'e mal'sukces'is, jam form'as kontraŭ-sistem'a'n, ribel'em'a'n opozici'o'n.
#000616
Riĉ'ec'o lud'as rol'o'n, apart'e la financ'a situaci'o de la ge'patr'o'j. Kaj la jun'a generaci'o spert'as pri teĥnologi'o'j mult'e pli ol la mez'a generaci'o: tiel est'as sub'fos'at'a aŭtoritat'o de la ge'patr'o'j kaj instru'ist'o'j. Por ge'jun'ul'o'j dign'o signif'as alt'a'n viv'o'nivel'o'n: por defend'i viv'o'nivel'o'n ili pret'as si'n antaŭ'e'n'puŝ'i. Moral'ec'o kaj etik'o sen'signif'as.
#000617
Ne tem'as simpl'e pri tradici'a inter'generaci'a konflikt'o: nun'temp'e mank'as dialog'o. Ge'patr'o'j plend'as, ke ili ne dialog'as kun si'a'j infan'o'j, kiu'j si'a'vic'e akcent'as si'a'n sen'de'pend'ec'o'n, apart'e sen'de'pend'ec'o'n dis'de reciprok'a'j si'n'dev'ig'o'j. Tamen fund'e rest'as la problem'o, ke eĉ alt'lern'ej'a diplom'o ne garanti'as labor'o'n. Frustraci'o tia pov'us do konduk'i la pol'a'n jun'ul'ar'o'n al ribel'o simil'a al tiu okaz'ant'a divers'lok'e en okcident'a Eŭrop'o en 1968.
#000618
Krist'o Jovani nask'iĝ'is en la grek'a vilaĝ'o Pondikat en 1916 sed plen'kresk'is en la alban'a vilaĝ'o Jorgucat. Li part'o'pren'is la kontraŭ'faŝism'a'n rezist'ad'o'n, est'is en'prizon'ig'it'a post la milit'o en Greki'o kaj nun estr'as en Ateno el'don'ej'o'n Jovani.
#000619
Al iu viv'ant'a mez'e de land'o aŭ teritori'o, ŝtat'lim'o ŝajn'as ebl'e ne nur natur'a sed ankaŭ util'a, ĉar ĝi difin'as lini'o'n aŭ star'ig'as mur'o'n, kiu evit'as inter'popol'a'n kverel'ad'o'n. Tia'manier'e est'as difin'it'a'j „bon'a'j” aŭ „just'a'j” land'lim'o'j; ebl'e ekzist'as land'lim'o'j al'port'ant'a'j al popol'o'j feliĉ'o'n, pac'o'n, amik'ec'o'n. Sed Balkani'o est'as ali'a afer'o. Ĉi tie la ŝtat'lim'o posed'as grand'a'n fort'o'n: ĝi divid'as nord'o'n kaj sud'o'n, okcident'o'n kaj orient'o'n; ĝi mal'amik'ig'as region'o'j'n de la sam'a land'o; ĝi penetr'as en famili'o'j'n, dis'ig'ant'e edz'o'n dis'de edz'in'o, ge'patr'o'j'n dis'de ge'fil'o'j; simpl'e, tragik'e, ĝi venen'as la viv'o'n.
#000620
Ankaŭ ne oportun'as ŝtat'lim'o'j difin'it'a'j de fremd'a'j grand'potenc'o'j: kelk'a'j land'o'j si'n trov'as pli'vast'ig'it'a'j, kelk'a'j mal'pli'vast'ig'it'a'j; al kelk'a'j rest'as la tomb'o'j de ge'av'o'j trans'e, al ali'a'j mal'trans'e. Kaj ambaŭ'flank'e de ŝtat'lim'o rest'as ekster la ter'o de la patri'o alban'o'j kaj grek'o'j. Dum jar'cent'o'j tiu'j apud'e viv'is, neniam imag'ant'e, ke iam diplomat'o'j, karier'o'n kaj renom'o'n ĉas'ant'a'j, difin'os ŝtat'lim'o'j'n por divid'i kaj mal'apud'ig'i la du popol'o'j'n.
#000621
Tiel kre'iĝ'is strang'a'j paradoks'o'j: part'o de grek'a vilaĝ'o rest'is en alban'a teritori'o; en grek'a rest'as part'o de alban'a vilaĝ'o. Rezult'e: pli facil'is vetur'i ekzempl'e inter Jorgucat (ĉe la alban'a lim'o) kaj Delvinaq (ĉe la grek'a lim'o) tra teritori'o de tri'a ŝtat'o ol rekt'e – distanc'o'n de nur kelk'a'j kilo'metr'o'j. Pro ĉi tiu'j lim'o'j viv'is proksim'ul'o'j, kiu'j dum du'on'jar'cent'o ne pov'is vid'i si'a'j'n kar'ul'o'j'n, kvankam trov'iĝ'ant'a'j nur kelk'a'j'n cent'o'j'n da metr'o'j for unu de la ali'a: inter ili situ'is la „land'lim'a moŝt'o”.
#000622
Krist'o Jovani nask'iĝ'is de patr'o Vasil Stavro kaj patr'in'o Katerin'a. La patr'in'o est'is dev'ig'it'a for'las'i la hejm'o'n: la bo'patr'in'o vol'is, ke ne Krist'o hered'u ŝi'a'j'n riĉ'aĵ'o'j'n sed la frat'in'o de Vasil. En vilaĝ'o Jorgucat fin'fin'e sen'infan'a famili'o Jovani akcept'is mal'grand'a'n Krist'o kvazaŭ fil'o'n; post'e nask'iĝ'is fil'in'o. Kiam Krist'o hav'is 10 jar'o'j'n, la kvazaŭ'patr'o Filip Jovani re'konduk'is li'n trans la ŝtat'lim'o'n al Pondikat, por ke la knab'o kon'at'iĝ'u kun si'a'j ver'a'j famili'an'o'j. Tamen rab'ist'o'j est'is buĉ'int'a'j la patr'o'n: al Vasil, kiu'j van'e prov'is rezist'i al la rab'ist'o'j, ili de'tranĉ'is la lang'o'n kaj la orel'o'j'n, el'ig'is la okul'o'j'n kaj en dek pec'o'j'n dis'hak'is la kadavr'o'n.
#000623
Tial Krist'o hered'is la bien'o'n de la patr'o kaj tiel far'iĝ'is la plej riĉ'a hom'o en la vilaĝ'o. Tamen, demand'it'e, ĉu li ten'os por si la riĉ'aĵ'o'j'n, Krist'o respond'is: „Ne, mi las'as ĝi'n al mi'a'j frat'in'o'j kaj al mi'a'j onkl'o'j”. Li sci'is, ke la tragedi'o en li'a famili'o de'ven'is de hered'ec'o.
#000624
„En mi'a nask'iĝ'vilaĝ'o,” rakont'as Krist'o en si'a'j memor'aĵ'o'j, „mi vid'is mizer'o'n kaj povr'ec'o'n, arkaik'a'j'n patriark'ec'a'j'n mor'o'j'n, kiu'j katen'is la hom'o'j'n, al'port'is mal'feliĉ'o'n kaj sufer'ad'o'n, dum en la vilaĝ'o de mi'a'j ge'patr'o'j Jovani atend'is mi'n am'o, ĝoj'o kaj feliĉ'o. Kaj ek'de tiam mi est'is kon'at'a kiel la vir'o sur la land'lim'o, kun du nom'o'j: trans'e Krist'o de Vasil Stavro kaj mal'trans'e Taqi de Filip Jovani (Taqi est'as mal'long'ig'o de Krist'o en la alban'a)”.
#000625
La kvazaŭ'patr'o jam klar'ig'is al Taqi, ke ekzist'as du Greki'o'j, unu mal'riĉ'a, kiel vilaĝ'o Pondikat kaj unu riĉ'a, kiel la ĉef'urb'o Ateno. Kaj, stud'int'e ĉe milit'ist'a lern'ej'o en Korfuo, Krist'o post'e re'memor'is: „Korfuo diferenc'is kiel la tag'o de la nokt'o, kompar'e kun Pondikat kaj Jorgucat. Korfuo plaĉ'is al mi, sed kial en la sam'a patri'o est'is ankaŭ povr'a'j lok'o'j kiel Pondikat?”
#000626
Sed la „land'lim'a moŝt'o” mal'help'is al Krist'o, stud'ant'a en Greki'o, vizit'i regul'e kaj facil'manier'e Jorgucat. Tamen per ŝmir'mon'o ankaŭ tio'n la patr'o Filip'o aranĝ'is. De Korfuo Krist'o ir'is al Ateno, kie li kon'at'iĝ'is kun la ĉef'verk'o'j de la antikv'a grek'a art'o. Impres'is li'n ankaŭ la preleg'o'j de li'a'j instru'ist'o'j ĉe la milit'ist'a lern'ej'o, kiu'j prezent'is la ŝtat'o'n kiel sankt'a'n kre'it'aĵ'o'n de la naci'o. Tamen Greki'o dum la 20aj kaj 30aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o apenaŭ est'is sankt'a kre'it'aĵ'o.
#000627
Krist'o est'is jun'a milit'ist'o, honest'a kaj disciplin'em'a, kiam li person'e atest'is la politik'a'j'n perturb'aĵ'o'j'n inter 1933 kaj 1935. Dum kelk'a'j super'ul'o'j ordon'is al li gard'i general'o'n, ali'a'j ordon'is al li sub'aŭskult'i kaj pri'raport'i la plan'o'j'n de la general'o. Sed Krist'o ne pov'is far'iĝ'i nur'a il'o kaj pro tio oni en'prizon'ig'is li'n kiel „demokrat'o'n”, krom'nom'o, pri kiu li fier'eg'is.
#000628
Post'e li re'ven'is Albanion kaj edz'iĝ'is al vilaĝ'a knab'in'o, Penelop'a. Sed tiam li en'volv'iĝ'is en la ital'a-grek'a milit'o, kiu prem'is apart'e la alban'a'n kaj grek'a'n loĝ'ant'ar'o'j'n trans'e kaj mal'trans'e de la land'lim'o. Li est'is de'nov'e en'prizon'ig'it'a, ĉi-foj'e de ital'o'j. En 1943 li al'iĝ'is al 400 grek'etn'a'j civit'an'o'j, kiu'j fond'is partizan'a'n taĉment'o'n en la monaĥ'ej'o de Driano.
#000629
En 1944 est'is liber'ig'it'a'j preskaŭ ĉiu'j region'o'j de Sud'a Albanio. La hom'o'j est'is el'ĉerp'it'a'j kaj eg'e dezir'is pac'o'n. La edz'in'o de Krist'o insist'is, ke ili rest'u en Jorgucat kun la infan'o'j: inter'temp'e oni instal'is land'lim'o'n kaj la par'o Jovani trov'iĝ'is trans'e en Janino. Fin'fin'e, dum tre mal'facil'a politik'a situaci'o, la par'o sukces'e trans'ir'is la lim'o'n kaj instal'iĝ'is en Jorgucat. Sed en Albanio ek'funkci'is total'ism'a ŝtat'o kaj la rest'ad'o ne long'e daŭr'is.
#000630
Pro tio, ke Penelop'a ek'sufer'is pro tuberkul'oz'o, nepr'is de'nov'e trans'pas'i la land'lim'o'n, ĉar en Albanio mank'is medikament'o'j. Krist'o ek'vend'is juvel'aĵ'o'j'n por kurac'i la edz'in'o'n kaj nutr'i la famili'o'n. En Janino la viv'o mal'facil'is kaj oni akuz'is li'n pro spion'ad'o favor'e al la alban'a ŝtat'o. Memor'is Krist'o: „Est'is la sojl'o de la plej terur'a civil'a milit'o en la histori'o de modern'a Greki'o. Ne funkci'is aŭtent'a just'ec'o; sur faden'o pend'is hom'a viv'o facil'e romp'ebl'a dank'e al mensog'o'j kaj invent'aĵ'o'j plej banal'a'j”. Ses jar'o'j'n li pas'ig'is en prizon'o.
#000631
Krist'o ne aparten'is al tiu'j, kiu'j kapitulac'as, kaj li ne sopir'is je venĝ'o. El'prizon'iĝ'int'e, li re'komenc'is la viv'o'n kiel buĉ'ist'o en Ateno. Li'a'j du fil'o'j rest'is tiam en Albanio: la land'lim'o ne kompat'is ili'n, mal'permes'ant'e, ke ili vizit'u la patr'o'n. Tamen buĉ'ist'o li ne vol'is rest'i: ek'bol'is en li mal'nov'a pasi'o pri libr'o'j. Li renkont'is du hom'o'j'n, kiu'j vend'is libr'o'j'n, kaj kiu'j invit'is al Krist'o kun'labor'i. Pri tiu ĉi period'o dir'is Krist'o: „Ne est'is facil'e, ĝen'i ali'ul'o'j'n, dum ili labor'as, kaj ofert'i al ili libr'o'j'n. Sed ĉu hont'i, proviz'ant'e al hom'o'j libr'o'j'n?”
#000632
Post iom da temp'o Krist'o konvink'iĝ'is, ke li pov'us sen'de'pend'e labor'i. Li aĉet'is stok'o'j'n da ne'vend'it'a'j libr'o'j kaj ili'n propon'is al la publik'o je mal'alt'a'j prez'o'j kaj je alt'a profit'o. Fin'fin'e li dev'is dung'i ali'a'j'n kaj, kiam la komerc'o kresk'is, li decid'is en 1956 star'ig'i propr'a'n el'don'ej'o'n. Krist'o bon'e kompren'is, ke la mirakl'o de hom'a est'aĵ'o est'as la raci'o. Tamen li sci'is, „por ke tiu ĉi raci'o ne rust'iĝ'u, la hom'o bezon'as nutr'ad'o'n, kiu de'ven'as de la sci'o'j akir'at'a'j part'e de la spert'o kaj part'e de la libr'o'j”.
#000633
Laŭ Krist'o, ne ebl'as civilizaci'o sen libr'o'j. Promete'o'n li ador'is; tiu'n, kiu fajr'o'n don'is, kun'e kun sci'o'j, skrib'o kaj ĉio bezon'at'a, por ke el'ir'u el barbar'ec'o la hom'ar'o. Nun'temp'e ne facil'as protekt'i koncept'o'n tia'n pri libr'o'j kaj sci'o'j. Sed Krist'o opini'as, ke perd'iĝ'o de libr'o'j indik'us perd'iĝ'o'n de la hom'ar'o: en libr'o est'as konserv'at'a komun'a memor'o.
#000634
Tial majest'a'n labor'o'n plen'um'is Krist'o, el'don'ant'e ekzempl'e enciklopedi'o'j'n kaj libr'o'j'n scienc'a'j'n bezon'at'a'j'n por kultur'a kaj intelekt'a evolu'o de la hom'o'j. Kaj ne nur en Greki'o li star'ig'is fili'o'j'n: tie, kie viv'as grek'o'j, ekzempl'e en Uson'o, li vend'as libr'o'j'n de verk'ist'o'j kaj filozof'o'j kaj de antikv'a kaj de nun'a temp'o'j. Tiel kler'iĝ'os la hom'ar'o dank'e al vir'o'j ĉe la land'lim'o, kiel Krist'o Jovani
#000635
Ŝtorm'e agit'iĝ'as la politik'a aren'o en Hispanio: perturb'as leĝ'o'j pri ekster'land'an'ec'o, akv'o, eduk'ad'o, labor'o (kun respond'a ĝeneral'a strik'o) kaj ne'last'e parti'o'j.
#000637
Leĝ'o pri politik'a'j parti'o'j est'is unu'a'leg'e aprob'it'a de ĉ. 95 % de la deput'it'o'j de la sub'a ĉambr'o de la hispan'a parlament'o. Malgraŭ tiu ĉi preskaŭ unu'voĉ'a akcept'o, la afer'o pli'fort'ig'as la akut'a'n kriz'o'n en la rilat'o'j inter la hispan'a ŝtat'a reg'ist'ar'o kaj tiu de la eŭsk'a aŭtonom'a komun'um'o. Por tio'n kompren'i, taŭg'as mal'long'e resum'i la last'jar'a'j'n okaz'aĵ'o'j'n en la eŭsk'a konflikt'o.
#000638
En septembr'o 1998 la eŭsk'a'j naci'a'j parti'o'j, sindikat'o'j kaj ĉef'a'j organiz'aĵ'o'j sub'skrib'is en la urb'o Lizarra-Garazi inter'konsent'o'n por klopod'i pac'e konstru'i voj'o'n al mem'dispon'o. La dokument'o paralel'ig'is la eŭsk'a'n kaj la nord-irland'an situaci'o'j'n kaj difin'is la eŭsk'a'n konflikt'o'n kiel politik'a'n: postulat'a est'is do politik'a solv'o. Tuj sekv'e la arm'it'a grup'o Et'a deklar'is paf'o'paŭz'o'n.
#000639
Dum kelk'a temp'o est'is fid'o kaj esper'o, ke ia solv'o sur'voj'as. Sed la situaci'o montr'iĝ'is radikal'e mal'sam'a al tiu en Nord-Irlando. Dum la brit'a reg'ist'ar'o kuraĝ'e antaŭ'e'n'puŝ'is inter'trakt'ad'o'n, la hispan'a bojkot'is ĉi'a'n ebl'o'n: ĝi konsider'as la teror'ism'a'n afer'o'n simpl'a polic'aĵ'o kaj verv'eg'e kampanj'is kontraŭ ĉi'a'j „amik'o'j de murd'ist'o'j”.
#000640
Post monat'o'j da stagn'ad'o kaj da re'a'j simil'a'j deklaraci'o'j, en decembr'o 1999 Et'a anonc'is ĉes'ig'o'n de la paf'o'paŭz'o kaj baldaŭ re'pren'is si'a'n aktiv'ad'o'n. La hispan'a reg'ist'ar'o uz'is ĝi'n por pli'akr'ig'i si'a'j'n atak'o'j'n kontraŭ la eŭsk'a reg'ist'ar'o, kio fin'fin'e kaŭz'is la pli'fru'ig'o'n de la balot'ad'o por la eŭsk'a parlament'o en januar'o 2001.
#000641
Kontraŭ ĉiu'j prognoz'o'j, ĉef'e tiu'j de la hispan'a reg'ist'ar'o, la reg'ant'a koalici'o de eŭsk'a'j parti'o'j ne nur ne mal'fort'iĝ'is sed eĉ tre signif'e kresk'is. La Popol'a Parti'o de la hispan'a reg'ist'ar'o apenaŭ for'grat'is kelk'a'j'n voĉ'o'j'n, ŝajn'e de ĝi'a preskaŭ'a sozi'o en Eŭski'o, la Social'ism'a Parti'o.
#000642
La politik'o de la hispan'a reg'ist'ar'o neniel ŝanĝ'iĝ'is. Ĝi plu insist'is pri si'a'j aksiom'o'j: polic'a persekut'ad'o de Et'a kaj preskaŭ'a kriminal'ig'o de la eŭsk'a reg'ist'ar'o kaj de la parti'o'j ĝi'n konsist'ig'ant'a'j. En tia spiral'o lanĉ'iĝ'as la nov'a leĝ'propon'o pri politik'a'j parti'o'j, kiu – laŭ la ministr'o pri justic'o – cel'as nur kontraŭ'leĝ'ig'i Unu'ec'o'n, la politik'a'n parti'o'n, kiu ne „kondamn'as” (nur „bedaŭr'as”) la ag'ad'o'j'n de Et'a.
#000643
La propon'o'n front'e kontraŭ'star'as la eŭsk'a reg'ist'ar'o, laŭ kiu ĝi nur mal'help'as inter'trakt'ad'o'n kaj pac'iĝ'o'n. La Popol'a Parti'o per de'nov'a vast'a kampanj'o en la inform'il'o'j, kiu'j'n ĝi reg'as, kaj lobi'ad'o ĉe la Social'ism'a Parti'o, ĉiam paŭs'ant'a la eŭsk'a'n politik'o'n de si'a'j rival'o'j, kaj ĉe si'a'j kutim'a'j sub'ten'ant'o'j katalun'a'j kaj kanariaj, ating'is impres'a'j'n 95 % de la voĉ'o'j en tiu ĉi unu'a akt'o de la parlament'a voj'o.
#000644
Apart'e sub'strek'ind'as la – ankoraŭ'foj'a – enorm'a incit'iĝ'em'o de la hispan'a reg'ist'ar'o pri ĉi'a'j mal'konsent'o'j pri ĝi'a'j opini'o'j. Kiam la kasaci'a kort'um'o ĵus mal'akcept'is proces'i kontraŭ la estr'o de Unu'ec'o pro „teror'ism'o”, ĉar li laŭ'dir'e viv'u'is Et'a'n, prezid'ant'o Aznar kaj divers'a'j li'a'j ministr'o'j ne hezit'is akr'e kaj laŭt'eg'e plend'i kontraŭ la super'a tribunal'o. Aŭ kiam la eŭsk'a'j episkop'o'j publik'ig'is eklezi'a'n dokument'o'n, en kiu ili konsider'is, ke la eventual'a mal'permes'o de Unu'ec'o hav'os „sombr'a'j'n” konsekvenc'o'j'n, prezid'ant'o Aznar tuj ĝi'n opini'is „moral'e pervers'a” kaj la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j oficial'e plend'is ĉe Vatikan'o.
#000645
Vid'int'e la evolu'o'n de la afer'o'j en la last'a'j jar'o'j kaj la ĉiam pli'ekstrem'iĝ'ant'a'j'n kaj kresk'ant'e mal'toler'em'a'j'n star'punkt'o'j'n de la hispan'a reg'ist'ar'o, kiu kontraŭ'as ĉi'a'n inter'konsent'o'n kun la demokrati'e elekt'it'a'j kaj legitim'a'j reprezent'ant'o'j de la eŭsk'a popol'o, oni pov'as nur demand'i si'n, ĉu est'as esper'o'j pri ne nur baldaŭ'a sed eĉ iam'a solv'o de la eŭsk'a afer'o.
#000646
(redaktor'o de la rubrik'o „Spirit'a viv'o”, Zwolle, Nederlando)
#000647
Mi nask'iĝ'is en 1944 kaj est'as edz'o, patr'o kaj av'o. Profesi'e mi du'obl'e fak'as: gimnazi'a instru'ist'o pri la klasik'a'j lingv'o'j (la latin'a, la mal'nov'grek'a) kaj pri la ital'a, kaj remonstrant'a pastor'o. Unu'e mi 14 jar'o'j'n instru'is, post'e 14 jar'o'j'n labor'is kiel pastor'o, nun de'nov'e instru'as. La remonstrant'o'j est'as mal'grand'a sen'dogm'a krist'an'a eklezi'o, tip'e nederlanda. Mi verk'as en mult'a'j ĝenr'o'j (poezi'o, proz'o, ese'o), kaj plur'eg'a'j verk'o'j el divers'a'j lingv'o'j est'is traduk'it'a'j de mi, inter ali'a'j „Apologi'o” de Tertulian'o, „La Du'a'kanon'a'j Libr'o'j” el la Bibli'o, „Laŭd'o de l' Stult'ec'o” de Erasm'o kaj mult'a'j ali'a'j. En MONATO mi okup'iĝ'as pri redaktor'ad'o de „Spirit'a viv'o”, krom'e mi est'as redaktor'o de la literatur'a revu'o „Font'o”, membr'o de la Akademi'o de Esperant'o. Mi predik'as pli-mal'pli regul'e dum Esperant'o-renkont'iĝ'o'j en ekumen'a'j di'serv'o'j.
#000648
En la litova urb'o Trakai est'as klub'o de sub'akv'iĝ'ant'o'j Amfibija (Amfibi'o). Ties an'o'j oft'e ven'as al strang'a'j ide'o'j. Ekzempl'e, la nov'jar'a'n fest'o'n ili decid'is pas'ig'i sur la fund'o de la lag'o Galve. Tio'n film'is ekster'land'a'j televid'o'j kaj prezent'is al la tut'a mond'o. Jurijus Zavadskis, la ĉef'o de la klub'o ĝoj'as, ke tiu'manier'e la klub'an'o'j pov'as fam'ig'i si'a'n patr'o'land'o'n en la mond'o.
#000649
Fin'e de januar'o 2002 ses sub'akv'iĝ'ant'o'j el'pens'is ali'a'n interes'a'n aventur'o'n. Ili nun decid'is sub'akv'iĝ'i sur bicikl'o'j ĉe akv'a temperatur'o de +2oC. Ili intenc'is bicikl'i sur la lag'a fund'o. Sub la akv'o far'i tio'n ne facil'is, tamen ĉiu el'prov'is si'a'j'n fort'o'j'n por sukces'i. Fin'e ĉiu'j asert'is, ke bicikl'ad'o sub la akv'o mult'e pli mal'facil'is, ĉar mal'help'is naĝ'il'o'j kaj oksigen'a balon'o. Tamen tio est'is tre al'log'a! Ĉiu'foj'e pen'ant'e bicikl'i sur la lag'a fund'o, la sub'akv'iĝ'ant'o'j uz'is si'a'n tut'a'n fort'o'n.
#000650
Ni trov'iĝ'as en la virtual'a klub'o „Esperant'o-land'o”, kiu situ'as ie en Moskvo. Oni prezent'as al ni du'dek ses kun'ven'o'j'n de la klub'o, unu pli interes'a'n ol la ali'a. La ĝeneral'a tag'ord'o de la klub'kun'ven'o'j est'as pli-mal'pli konstant'a, kvankam ekzist'as escept'o'j – kelk'foj'e antaŭ'anonc'it'a'j, kelk'foj'e (sam'e kiel en „real'a'j” klub'kun'ven'o'j) kvazaŭ ne'anticip'it'a'j.
#000651
Ekzempl'e, hodiaŭ ni part'o'pren'u en la kvar'a kun'ven'o (= „Lecion'o 4”). La prezid'ant'o inform'as ni'n, ke hodiaŭ ni far'os „ekskurs'o'n al Esperant'a'j memor'ig'a'j lok'o'j en Moskvo, lig'it'a'j kun la mal'nov'a histori'o de Esperant'o”. Li ankaŭ menci'as, ke en kun'ven'o post du semajn'o'j ni de'nov'e ekskurs'os, sed tiu'foj'e al memor'ig'a'j lok'o'j „lig'it'a'j kun la nov'a Esperant'o-histori'o”. Ni ekskurs'as al dom'o, en kiu Ludovik'o Zamenhof loĝ'is inter 1879 kaj 1881, kiam li stud'is en la medicin'a fakultat'o de la Moskva Universitat'o. Post'e, ni ek'vid'as la universitat'o'n mem, trans'ir'as al la muze'o de Tolstoj, kaj al konstru'aĵ'o'j lig'it'a'j kun la histori'o de Esperant'o en Rusio ĝis la mez'o de la epok'o de Stalin. Dum'e, ni'a gvid'ant'o inform'as ni'n pri esperant'a'j event'o'j rilat'ant'a'j al la vizit'at'a'j lok'o'j kaj la politik'a situaci'o.
#000652
Fin'int'e la ekskurs'o'n, jen ni de'nov'e en la klub'ĉambr'o. Marjorie Boulton preleg'as al ni pri per'esperant'a korespond'ad'o (t.e. ni leg'as tekst'o'n tiu'tem'a'n, verk'it'a'n de ŝi.) Post la preleg'o ni trans'ir'as al literatur'a prezent'o: Ni leg'as selekt'aĵ'o'n el Metropoliten'o de Vladimir'o Varankin. Ĉi tiu rakont'o rekt'e rilat'as al la ideologi'a'j si'n'ten'o'j de la 1930aj jar'o'j. Sekv'as tiu'n leg'aĵ'o'n poem'et'o de Albert Goodheir pri „Total'ism'o”. Kaj ni leg'as detal'a'n koment'ar'o'n, kiu klar'ig'as la nom'o'j'n kaj event'o'j'n, menci'it'a'j'n ĝis nun en la kun'ven'o, kaj kiu atent'ig'as pri lingv'a'j fenomen'o'j, kiu'j'n ni bezon'as special'e atent'i.
#000653
En la tri'a part'o de la klub'kun'ven'o ven'as lingv'o-praktik'ad'o. Ni respond'as al demand'o'j pri la en'hav'o de la leg'aĵ'o'j, ni far'as fraz'o'j'n laŭ divers'a'j skem'o'j, kaj ĝeneral'e uz'as Esperant'o'n. Est'as klar'e, per la demand'o'j, ke la leg'aĵ'o'j cel'is ne nur ĝeneral'e distr'i ni'n, sed specif'e instru'i ni'n pri nom'o'j, dat'o'j kaj fakt'o'j.
#000654
En si'a'j 26 lecion'o'j („klub'kun'ven'o'j”) Bor'is Kolker prezent'as al ni unik'a'n stud'libr'o'n, ĉar ĝi ne nur cel'as util'i al „progres'ant'a'j” stud'ant'o'j de Esperant'o, sed ankaŭ est'as tre util'a kler'ig'a verk'o por la spert'a esperant'ist'o, kiu dezir'as pli'grand'ig'i si'a'n sci'o'n pri la histori'o de la esperant'a mov'ad'o, si'a'n kon'o'n de esperant'lingv'a'j verk'o'j, si'a'n sci'o'n pri la histori'o de Esperant'o, kaj/aŭ vol'as trov'i ekzerc'o'j'n kaj pri'lingv'aĵ'o'j'n, kiu'j pov'as progres'ig'i ankaŭ li'a'n Esperant'o-kompetent'o'n.
#000655
La tem'o'j neniel est'as nur'e Esperant'o-rilat'a'j, kvankam plej'oft'e ili rilat'as, almenaŭ ne'rekt'e, – se nur pro la fakt'o, ke ili est'is ĉerp'it'a'j el esperant'lingv'a'j verk'o'j. Ni do leg'as pri la origin'o de Esperant'o, la fru'a mov'ad'o, pri vizit'ad'o al ali'a'j land'o'j kun not'o'j pri divers'a'j kultur'o'j, pri „La ĉin'a gimnastik'o Tajĝiĉjŭan”; ni leg'as tekst'o'j'n pri prononc'ad'o, tekst'o'j'n el Esprim'o de sent'o'j en Esperant'o de Edmond Privat, kaj ĉerp'aĵ'o'j'n el mult'a'j literatur'a'j verk'o'j. Ni kon'at'iĝ'as kun Cezar'o Rossetti, Juli'o Baghy, Raymond Schwartz, Mikael'o Giŝpling, Lorjak, Hilda Dres'e'n, Koloman'o Kalocsay, kaj grand'a nombr'o da ali'a'j verk'ist'o'j ni'a'j. Kelk'a'j prezent'aĵ'o'j est'as tre praktik'a'j, ekzempl'e, inform'o'j kaj detal'o'j pri Inter'ret'o en la last'a lecion'o.
#000656
Du karakteriz'aĵ'o'j de la libr'o el'star'as: ĝi'a ampleks'o (pri'trakt'ant'a preskaŭ ĉiu'j'n aspekt'o'j'n de la esperant'ism'o), kaj la mult'vari'o en ĉiu el la lecion'o'j. Preskaŭ neni'o en la libr'o cel'as nur distr'i sen inform'i. La emfaz'o pri la histori'o de Esperant'o en Rusio, ebl'e, est'as iom tro fort'a – mi ŝat'us leg'i egal'e ampleks'a'j'n inform'o'j'n pri, ekzempl'e, la histori'o de Esperant'o en Ĉini'o, Vjetnami'o, Irano kaj ali'a'j lok'o'j, kie la esperant'ism'o'n konfront'is soci'a'j si'n'ten'o'j, kultur'o'j, kaj ideologi'o'j problem'kaŭz'ant'a'j; leg'i pri la tre frap'a inter'lig'it'ec'o de la esperant'a mov'ad'o kaj spirit'ism'o en Brazilo, k.c. Kompren'ebl'e, tio signif'us du- aŭ tri-obl'ig'i la ampleks'o'n de la libr'o, do ne est'us praktik'a.
#000657
La libr'o est'as ne'dik'a, sed ne'ordinar'e pez'a (du'on'kilo'gram'a!), ĉar pres'it'a sur alt'kvalit'a paper'o. Ampleks'a kolekt'o de bild'o'j pri lok'o'j, hom'o'j kaj libr'o'j de Esperant'o-land'o kontribu'as al la unik'ec'o de tiu lern'o'libr'o-gvid'libr'o.
#000658
Salut'ind'a verk'o, kiu abund'e plen'um'as la promes'o'n de si'a sub'titol'o: „Perfekt'ig'a kurs'o de Esperant'o kaj Gvid'libr'o pri la Esperant'a kultur'o”.
#000659
Supoz'ebl'e ne okaz'as oft'e, ke reg'ist'ar'o okup'iĝ'as pri artikol'o en MONATO. Nun la eks'a diplomat'o Ralph Harry en Sidnej'o traduk'is la komentari'o'n Tribunal'o esper'ig'a en la maj'a numer'o en la aŭstrali'a'n lingv'o'n („dialekt'o'n de la angl'a!” laŭ Harry) kaj send'is ĝi'n al la ĉef'o de la Departement'o pri Ekster'land'a'j Afer'o'j kaj Komerc'o en Kanber'o. Harry raport'as: „La reg'ist'ar'o federaci'a de Aŭstrali'o tiu'temp'e hezit'is ĉu ratif'i la traktat'o'n, kiu konsist'ig'os la tribunal'o'n (kvankam aŭstrali'a'j reprezent'ant'o'j help'is pri la redakt'ad'o kaj sub'skrib'is la fin'a'n dokument'o'n). La 24an de juni'o la reg'ist'ar'o anonc'is, ke ĝi ja ratif'os la traktat'o'n, kun deklaraci'o (ne rezerv'o, kiu'n la traktat'o ne permes'as) ke Aŭstrali'o mem juĝ'os ŝtat'an'o'j'n kiu'j far'as milit'krim'o'j'n, genocid'o'n aŭ krim'o'j'n kontraŭ la hom'ar'o, kaj aŭstrali'an'o'j'n, kiu'j serv'as en la pac'fort'o'j de UN.”
#000661
Ĉu do la aŭstrali'a'n reg'ist'ar'o'n impres'is mi'a komentari'o, en kiu mi fort'e pled'is por la tribunal'o kaj prov'is refut'i uson'a'j'n argument'o'j'n kontraŭ ĝi? Tio'n ni ne sci'as, sed tut'cert'e ĝi ne impres'us la uson'a'n reg'ist'ar'o'n, se en Vaŝington'o oni leg'us la traduk'o'n de Harry (kio'n, kompren'ebl'e, oni ne far'is). Inter'temp'e la esper'o'j, kiu'j'n mi esprim'is, ĉiel ajn est'as detru'it'a'j. Uson'o ĉantaĝ'is la sekur'ec-konsili'o'n de UN kaj tiel ating'is, ke uson'a'j soldat'o'j ĝu'os imun'ec'o'n (sam'e civit'an'o'j de la ali'a'j ŝtat'o'j, kiu'j ne sub'skrib'is la traktat'o'n). La tribunal'o per tiu ĉi uson'a per'fort'o far'iĝ'is sen'valor'a. Est'as absurd'e, ke ĝust'e antaŭ inter'naci'a juĝ'ej'o star'ig'it'a laŭ la princip'o, ke ĉiu'j hom'o'j est'as egal'a'j kaj sam'rajt'a'j, uson'an'o'j hav'as privilegi'o'j'n. Plor'ind'e est'as ne nur, ke Uson'o de'nov'e pruv'is ke la plej fort'a pov'as tord'i jur'o'n laŭ'plaĉ'e, sed pri'plor'ind'a'j est'as ankaŭ fiask'o kaj mal'kuraĝ'o de EU (kun Briti'o, vasal'o de Uson'o, ĉe'pint'e), kiu ced'is al ĉantaĝ'o kaj for'ĵet'is propr'a'j'n konvink'o'j'n.
#000662
La irlanda publik'o rest'as profund'e sku'it'a pro la plej grav'a financ'a skandal'o ek'de la fond'iĝ'o de la respublik'o. La skandal'o iĝ'as publik'a dank'e al Mary Harney [mejri harne], vic'ĉef'ministr'in'o kaj gvid'ant'in'o de la progres'em'a demokrat'a parti'o (PD), mal'grand'a partner'o en la reg'ant'a koalici'o.
#000663
Aper'is mult'paĝ'a oficial'a reg'ist'ar'a raport'o, kiu publik'ig'is la nom'o'j'n de 190 riĉ'a'j elit'ul'o'j de la irlanda soci'o, kiu'j posed'as sekret'a'j'n kont'o'j'n ĉe la Bank'o Ansbacher [ansbaĥer], kies sid'ej'o situ'as en la Kajman-insul'ar'o. La list'o inkluziv'as nom'o'j'n de kurac'ist'o'j, hotel'ist'o'j, politik'ist'o'j, bank'ist'o'j, kur'ĉeval'bred'ist'o'j, konstru'ist'o'j kaj arkitekt'o'j.
#000664
La plej kon'at'a nom'o est'as tiu de Charles Haughey [ĉarlz hoĥe], eks'ĉef'ministr'o kaj eks'ĉef'o de FF, la respublik'an'a parti'o fond'it'a de Éamon de Valer'a [ejmon], „patr'o” de la modern'a sen'de'pend'a irlanda ŝtat'o. Kre'is la ruz'aĵ'o'n la for'pas'int'a kont'ist'o kaj financ'a konsil'ant'o de Haughey, nom'e Des Traynor.
#000665
Sekv'e la tut'a land'o nun sci'as, ke dum pli ol du'dek jar'o'j mult'a'j (kvankam ebl'e ne ĉiu'j) el la plej influ'hav'a'j kaj riĉ'a'j hom'o'j profit'is de ekster'land'a'j kont'o'j por kontraŭ'leĝ'e evit'i impost'o'j'n. Pli'e, per ruz'a kaj komplik'a sistem'o, en kiu kun'labor'is ali'a bank'o en Dublino, posed'ant'o'j de la Ansbacher-kont'o'j facil'e al'ir'is en Irlando al si'a mon'o, kaj eĉ „prunt'e pren'is” sum'o'j'n el si'a'j propr'a'j kont'o'j, pretekst'ant'e, ke est'as la dublina bank'o, kiu prunt'e'don'as. Ĉar re'pag'o de tia'j prunt'aĵ'o'j kaj de hipotek'a'j premi'o'j est'as subtrah'ebl'a de impost'sum'o'j pag'end'a'j al la koncern'a'j instanc'o'j, tia'j kont'o'posed'ant'o'j tiel pov'is du'obl'e fraŭd'i la irland'an ŝtat'o'n.
#000666
Tio est'as eĉ pli hont'a, ĉar dum la 70aj kaj 80aj jar'o'j, kiam la plej'mult'o de la kont'o'j est'is mal'ferm'it'a'j, ordinar'a'j dung'at'o'j kaj simpl'a'j labor'ist'o'j ne pov'is evit'i alt'a'j'n impost'o'j'n, kiu'j est'is ĉe'font'e de'pren'at'a'j de ili'a'j modest'a'j salajr'o'j per'e de la dung'ant'o'j. En la sam'a period'o est'is grav'a mank'o (kiu ankoraŭ daŭr'as) de adekvat'a'j san'serv'o'j kaj social'a'j proviz'o'j al mal'pli privilegi'a'j civit'an'o'j, dum la plej alt'a tavol'o de la soci'o viv'is en riĉ'a'j cirkonstanc'o'j, apenaŭ pag'ant'e impost'o'j'n.
#000667
Ministr'in'o Harney konjekt'as, ke la publik'ig'o de la raport'o ne est'as la fin'o de la afer'o: tem'as pri nur „pint'o de glaci'mont'o”. Ŝi opini'as, ke ebl'e ekzist'as pli da simil'a'j sekret'a'j kont'o'j anonim'e mal'ferm'it'a'j de firma'o'j kaj individu'o'j ĉe ali'a'j ekster'land'a'j bank'o'j, tiel pri'ŝtel'ant'e la irland'an popol'o'n.
#000668
La popol'o fort'e dub'as, ĉu la ŝtat'o sukces'os proces'i kontraŭ la kulp'ul'o'j, ĉar, kiel koment'is en ali'a kun'tekst'o sen'iluzi'iĝ'int'a uson'an'o: „Mal'liber'ej'o'j est'as lok'o'j, kie'n oni send'as mal'riĉ'ul'o'j'n, kiu'j romp'as la leĝ'o'n”. En Irlando – kred'ebl'e preskaŭ ĉie – se mal'riĉ'a patr'in'o ŝtel'as de super'vend'ej'o manĝ'aĵ'o'n aŭ vest'aĵ'o'n kun valor'o de kelk'a'j eŭr'o'j, ŝi est'as kondamn'it'a al mal'liber'o; tiu'j, kiu'j fraŭd'as la ŝtat'o'n je milion'o'j da eŭr'o'j, rest'as liber'a'j kaj ĝu'as komfort'a'n viv'o'n.
#000669
Ĉu, aŭ kiam, okaz'os en Briti'o referendum'o pri akcept'o aŭ ne'akcept'o de la eŭr'o (la komun'a valut'o funkci'ant'a ek'de januar'o 2002 en 12 el la nun'a'j 15 ŝtat'o'j de Eŭrop'a Uni'o), ankoraŭ ne cert'as. Daŭr'e hezit'as la brit'a ĉef'ministr'o Tony Blair [teŭni blea], kiu ŝajn'e pli favor'as la eŭr'o'n ol si'a potenc'a kaj respekt'at'a ministr'o pri financ'o'j, Gordon Brown [godan braŭn].
#000670
Malgraŭ kelk'a'j nobl'a'j escept'o'j, pres'it'a'j amas'komunik'il'o'j en Briti'o montr'as si'n daŭr'e fremd'o'fobi'a'j, daŭr'e kontraŭ eŭr'o kaj Eŭrop'a Uni'o. Ironi'e, ĉar domin'as la bulvard'a'n gazet'o-merkat'o'n en Briti'o la „fremd'ul'a” miliard'ul'a aŭstrali'an'o/uson'an'o Rupert Murdoch [rupt mdok], kies imperi'o profit'as de divid'it'a Eŭrop'o. Mal'e, ju pli potenc'a, ju pli kun'a la Eŭrop'a Uni'o, des pli ĝi pov'os blok'i ekspansi'o'n de Murdoch-konglomer'aĵ'o'j.
#000672
Sed malgraŭ la sub'ten'o – venen'o, oni em'as dir'i – de amas'komunik'il'o'j, brit'a'j kontraŭ'ul'o'j de la eŭr'o last'a'temp'e ek'mal'trankvil'iĝ'is. Evident'as, ke la ekonomi'o'j de tiu'j ŝtat'o'j, kiu'j ek'uz'is la eŭr'o'n, ne kolaps'is, ke sen'labor'ec'o ne sku'as la popol'o'j'n, ke pest'o'j, plag'o'j kaj ali'a'j pun'o'j ne fatal'e aflikt'is la land'o'j'n. Kontraŭ'e – kaj tio'n nur flustr'u en Briti'o – ŝajn'as, ke la eŭr'o grand'skal'e sukces'is; almenaŭ, ke plus'o'j vast'e super'as minus'o'j'n.
#000673
Do, preskaŭ histeri'e, brit'a'j opon'ant'o'j de la eŭr'o lanĉ'is dum la somer'o kin'ej'a'n kampanj'o'n por atent'ig'i apart'e jun'ul'o'j'n pri la terur'aĵ'o'j de la eŭr'o. Ili dung'is komedi'ist'o'j'n, bon'e kon'at'a'j'n en Briti'o, por pri'mok'i la eŭr'o'n. Tamen skandal'ig'is brit'o'j'n unu el la skeĉ'o'j, montr'ant'a komedi'ist'o'n hitlere vest'it'a'n kaj proklam'ant'a'n Ein Volk! Ein Reich! Ein Euro! (laŭ la fi'fam'a hitlera „Unu popol'o! Unu regn'o! Unu gvid'ant'o!”.
#000674
Oni mir'as, ke kontraŭ'ul'o'j de la eŭr'o turn'is si'n al Hitlero. Evident'as, ke al tiu'j tiom fremd'as histori'o kiom dec'o kaj bon'ton'o. Ne imag'ebl'as, ke Hitlero est'us akcept'int'a komun'a'n valut'o'n kre'it'a'n sur'baz'e de inter'konsent'o kaj inter'trakt'ad'o kaj ne sur'baz'e de tank'o'j; la eŭrop'a'j „hitler'id'o'j”, Haider kaj Le Pen, ambaŭ kontraŭ'as la eŭr'o'n.
#000675
Sed en Briti'o obsed'at'a de la pas'int'o, apart'e de la du'a mond'o'milit'o, ne ekster'ordinar'as, ke eŭr'o'fobi'ist'o'j ekspluat'u la tri'a'n regn'o'n. Dank'e al la gazet'ar'o, dank'e al televid'a'j kompani'o'j, brit'o'j pov'as daŭr'e tra'viv'i supoz'ebl'e venk'o'plen'a'n, glor'a'n pas'int'o'n, ne tro ĝen'ant'e si'n pri la komplik'aĵ'o'j de ne'cert'a, ŝanĝ'iĝ'ant'a, 21-jar'cent'a mond'o. Koment'is kun bedaŭr'o gazet'ist'o en unu el la „nobl'a'j” – kaj sen'de'pend'a'j – dimanĉ'o-ĵurnal'o'j: brit'o'j est'as „kondamn'it'a'j sen'ĉes'e part'o'pren'ad'i karikatur'a'n versi'o'n de la du'a mond'o'milit'o”.
#000676
Ali'vort'e: ĉu elekt'i inter 1945, pund'o kaj pas'int'o, aŭ 2002, eŭr'o kaj est'ont'o? Ne surpriz'as, ke daŭr'e hezit'as la reg'ist'ar'o pri dat'o de promes'it'a eŭr'o-referendum'o. Dum'e ne pov'as ne rid'et'i brit'a'j eŭr'o-amik'o'j: se la fobi'ist'o'j tiom mal'esper'as, ke ili sent'as si'n dev'ig'at'a'j lanĉ'i propagand'a'n kampanj'o'n – kaj ja fuŝ'a'n – en brit'a'j kin'ej'o'j, do ebl'e ili kred'as, ke la tajd'o turn'iĝ'as. Favor'e al eŭr'o. Kaj jes – eĉ en eŭrop'o-, eŭr'o-fobi'a Briti'o.
#000677
Post jar'o'j da ne'stabil'ec'o Albanio nun pro ĉef'e du kial'o'j antaŭ'ĝu'as pli trankvil'a'n period'o'n: est'is elekt'it'a nov'a prezid'ant'o kaj re'ven'is membr'o'j de la reĝ'a famili'o. Alban'o'j esper'as, ke pro tio la land'o re'kapt'os la demokrati'o'n ĝu'it'a'n inter la jar'o'j 1992 kaj 1997.
#000679
En tiu ĉi jar'o rezult'e de tumult'o'j fal'is la reg'ist'ar'o: al la ŝtat'potenc'o re'ven'is social'ist'o'j. Tamen la promes'o'j far'e de la social'ist'a prezid'ant'o Rexhep Meidani [redjep meidani] plej'part'e ne real'iĝ'is: ne est'as re'don'it'a'j al la publik'o mon'o'j perd'it'a'j pro la tiel nom'at'a'j piramid'a'j lu'kompani'o'j; ne pli'bon'iĝ'is la publik'a ord'o, kaj daŭr'e rest'is sen'labor'ec'o kaj mal'riĉ'ec'o. Krom'e kresk'is la korupt'ec'o. Pro tio sekv'is si'n en'e de kvin jar'o'j sep reg'ist'ar'o'j: tial Eŭrop'a Uni'o hezit'is ek'negoc'i kun Albanio rilat'e asoci'a'n status'o'n por la land'o en'e de EU.
#000680
Antaŭ unu jar'o okaz'is naci'a'j elekt'o'j: per manipul'ad'o kaj mensog'o'j gajn'is la social'ist'o'j pli'mult'o'n da mandat'o'j en la nov'a parlament'o. Fat'os Nan'o, prezid'ant'o de la Social'ist'a Parti'o, avid'e cel'is la ŝtat'prezid'ant'a'n posten'o'n: li tiel manipul'is afer'o'j'n, ke fin'fin'e li akir'is la neces'a'j'n tri kvin'on'o'j'n da deput'it'a'j voĉ'o'j por far'iĝ'i prezid'ant'o. Demokrat'o'j protest'e rifuz'is en'ir'i la nov'a'n parlament'o'n: sekv'is murd'o'j, inkluziv'e de tiu de deput'it'o Azem Hajdari (la tiel nom'at'a murd'o de la jar'cent'o).
#000681
Pro la kresk'ant'a kriz'o en Albanio (kaj pro ek'izol'iĝ'o en la inter'naci'a komun'um'o) neces'is elekt'i nov'a'n prezid'ant'o'n. Unu'a prefer'o: Artur Kuk'o, diplomat'o kaj alban'a reprezent'ant'o ĉe la EU-komision'o en Bruselo. Kiam Kuk'o last'moment'e decid'is ne akcept'i la posten'o'n, oni inter'konsent'is pri ali'a kandidat'o, Alfred Moisiu. Tiu ĉi, eks'milit'ist'o kiu diplom'it'iĝ'is en Rusio, de'ven'is de famili'o bon'e kon'at'a en Albanio: unu famili'an'o est'is aktor'o, kaj li'a patr'o est'is general'o, kiu inter'ali'e dum la du'a mond'milit'o rifuz'is part'o'pren'i la okup'ad'o'n de Greki'o far'e de la ital'a arme'o.
#000682
La alban'a parlament'o voĉ'don'is favor'e al Moisiu, kiu 72-jar'aĝ'a ek'okup'is si'a'n posten'o'n fin'e de juli'o. Tiel oni esper'as met'i fin'o'n al la korupt'ec'o de la pas'int'ec'o kaj, per demokrati'a fundament'o, pli'fort'ig'i ne nur la en'land'a'n ekonomi'o'n sed ankaŭ la vid'at'ec'o'n de Albanio en inter'naci'a'j rond'o'j.
#000683
Tiu'rilat'e rol'o'n lud'os ankaŭ la reĝ'a famili'o. Albanio est'is reĝ'o'land'o dum la jar'o'j 1928-1939; tiam pro ital'a okup'ad'o fuĝ'is reĝ'o Ahmet Zog, kiu mort'is en 1961. Dum'e la komun'ist'o'j mal'permes'is, ke li'a fil'o Zog la 2a re'ven'u al Albanio (ankaŭ, ke la monark'ist'a politik'a parti'o Legaliteti – sam'kiel ali'a'j dekstr'a'j kaj burĝ'a'j parti'o'j – funkci'u). Do re'ven'is Albanion nur en 1994 Zog la 2a, kiu tamen pro si'a'j ne'konven'a'j deklar'o'j est'is el'pel'it'a.
#000684
En 1997 li de'nov'e re'ven'is kaj ĉi-foj'e organiz'is elekt'o-kampanj'o'n: pro tiam'a sen'iluzi'iĝ'o rilat'e politik'a'j'n parti'o'j'n ŝajn'as, ke Zog venk'is en referendum'o por re'star'ig'i monarki'o'n; tamen la politik'ist'o'j manovr'is kaj manipul'ad'is, por ke ne est'u re'star'ig'ot'a reĝ'o'land'o. Ili eĉ proces'is kontraŭ la reĝ'o pro arm'it'a atenc'o kontraŭ la ŝtat'o: de'nov'e fuĝ'is Zog la 2a. Nur pas'int'jar'e pli'fort'iĝ'is la voĉ'o'j favor'e al la reĝ'a famili'o: fin'fin'e deput'it'o'j nul'ig'is la decid'o'n de la tribunal'o kontraŭ Zog la 2a kaj invit'is li'n re'ven'i al Albanio.
#000685
Nun Zog la 2a, kun'e kun famili'an'o'j inkluziv'e de li'a fil'o Lek'a, okup'as nov'e re'konstru'it'a'n vila'o'n apud la ĉef'ministr'ej'o, ĉe la grand'a bulvard'o de la ĉef'urb'o Tiran'a. Alban'o'j nun atend'as, ke la ĉe'est'o de la reĝ'o kaj la en'ofic'ig'o de nov'a, demokrat'a prezid'ant'o mal'streĉ'os la politik'a'n viv'o'n kaj kontribu'os al naci'a unu'iĝ'o. Ankaŭ tio'n deklar'is mem la reĝ'o.
#000686
Unu el la grand'a'j mis'kompren'o'j de ni'a epok'o ŝajn'as al mi est'i la asert'o, ke – kun la fal'o de la komun'ism'a Sovetio – fiask'is la social'ism'o kaj venk'is la kapital'ism'o. Sed ĉu la „social'ism'o” de Sovetio est'is io ali'a ol ŝtat-kapital'ism'o, en kiu la ŝtat'o (t. e. la ŝtat'a'j, do parti'a'j funkci'ul'o'j) est'is riĉ'a'j kapital'ist'o'j kaj la ordinar'a'j civit'an'o'j la ekspluat'it'a'j mal'riĉ'ul'o'j? La sol'a diferenc'o al la nun'a Rusio est'is, ke la tiam'a ŝtat'o garanti'is al la mal'riĉ'ul'o'j viv'nivel'o'n sen mal'sat'o – nun en eks'a Sovetio la nov'a'j (grand'part'e mal'nov'a'j!) kapital'ist'o'j tut'e ne hav'as interes'o'n pri la mal'riĉ'ul'o'j. En kapital'ism'o sen mask'o ili serĉ'as nur la propr'a'n profit'o'n.
#000687
Se ni akcept'as tiu'n ĉi analiz'o'n, ni pov'as aŭ dev'as dir'i, ke ne fiask'is social'ism'o (kiu, ceter'e, neni'e kaj neniam ver'e est'is establ'it'a ĝis nun) sed form'o de kapital'ism'o. Ĝi tamen ne fiask'is, ĉar ĝi est'is kapital'ism'o, sed ĉar tiu sistem'o est'is mal'ekonomi'a: tro grand'a nombr'o de burokrat'o'j kontrast'is al mis'man'aĝ'ad'o kun mizer'a loĝistik'o (en fabrik'o'j oft'e mut'is maŝin'o'j ĉar ne al'ven'is material'o ĝust'a'temp'e), ne'efik'a'j produkt-metod'o'j kaj mal'modern'a'j maŝin'o'j. Al'don'iĝ'is, tamen, ideologi'a obstakl'o: Sovetio dum la period'o de la „mal'varm'a milit'o” el'spez'is gigant'a'j'n sum'o'j'n por arme'o kaj atom-arsenal'o. Tiu ĉi kaĉ'o da problem'o'j, mank'o'j kaj absurd'aĵ'o'j fin'e konduk'is al pere'o de la ŝtat'kapital'ism'a Sovetio.
#000688
La „venk'o” de la okcident'a kapital'ism'o kontraŭ la komun'ism'o ŝuld'iĝ'is precip'e al la fakt'o, ke ĝi est'is mult'e pli efik'a, kun mult'e pli grand'a'j profit'o'j, ne nur por kelk'a'j ŝtat'a'j funkci'ul'o'j, sed por vast'a'j tavol'o'j de l' popol'o. Uson'o kaj ali'a'j ŝtat'o'j pov'is financ'i si'a'n atom-arsenal'o'n sen mizer'ig'i civit'an'o'j'n. En plej mult'a'j okcident'a'j land'o'j ni hav'is „kapital'ism'o'n kun hom'a vizaĝ'o” (kiam disident'o'j en orient'a Eŭrop'o rev'is pri „social'ism'o kun hom'a vizaĝ'o”). Okcident'a'j kapital'ist'o'j (kaj politik'ist'o'j) konsci'is, ke por efik'a produkt'ad'o neces'as kontent'a'j labor'ist'o'j. Do industri'o, ekonomi'o kaj reg'ist'ar'o'j (per koncern'a'j leĝ'o'j) ebl'ig'is al pli kaj pli mult'a'j hom'o'j bon'fart'o'n kaj cert'a'n bon'hav'o'n. Sekv'e de social'a kompon'ent'o tiu ĉi sistem'o prosper'is kaj oni fier'is pri si'a „moral'a” kapital'ism'o.
#000689
Sed nun tiu ĉi moral'ec'o montr'iĝ'as pli kaj pli hipokrit'a. Unu skandal'o post la ali'a en plur'a'j renom'a'j land'o'j for'ŝir'is tiu'n mask'o'n. Plej ekstrem'a'j est'is la skandal'o'j en la plej ekstrem'a kapital'ism'a sistem'o, tiu de Uson'o. Est'as ne nur (la preskaŭ jam) kutim'a'j ŝmir'mon'a'j kaj korupt'o-delikt'o'j aŭ gajn'o'j per (kontraŭ'leĝ'a) spekul'ad'o, sed eĉ fals'ad'o de bilanc'o'j far'e de estr'o'j de grand'eg'a'j kompani'o'j. Kvazaŭ ne sufiĉ'us tia'j abomen'ind'a'j pek'o'j de renom'a'j manaĝer'o'j de renom'a'j uson'a'j entrepren'o'j, eĉ al prezid'ant'o Bush [buŝ] kaj la uson'a vic'prezid'ant'o oni riproĉ'as, ke ili kontraŭ'leĝ'e riĉ'ig'is si'n per tiel nom'at'a'j „intern'ul'a'j negoc'o'j”.
#000690
Kio okaz'is? Kial kapital'ist'o'j ag'as tiel mal'moral'e? Ŝajn'as, ke la skandal'o'j mal'kaŝ'as la karakter'o'n de la nov'a kapital'ism'o: ĝi vek'as avid'o'j'n. Ebl'o'j kontent'ig'i tia'j'n avid'o'j'n est'as sistem-imanent'a'j. Ni pren'u la ekzempl'o'n de „intern'ul'a negoc'o”. Se mi posed'as akci'o'j'n de kompani'o kaj sam'temp'e hav'as grav'a'n funkci'o'n (estr'a'n, konsil'ant'a'n aŭ kontrol'a'n) en tiu ĉi kompani'o, kompren'ebl'e mi sci'as pri tre mult'a'j ĝi'a'j intern'a'j afer'o'j. Ekzempl'e mi sci'as, ke baldaŭ la kompani'o en'ir'os grav'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n, kies sekv'o est'os fal'o de ĝi'a akci'a kurz'o, pri kio ordinar'a'j akci'ul'o'j ne jam pov'as sci'i. Nun do mi vend'as mi'a'j'n akci'o'j'n je bon'eg'a prez'o, kun bon'eg'a gajn'o. Kelk'a'j'n tag'o'j'n aŭ semajn'o'j'n post'e la ordinar'a'j akci'ul'o'j sufer'os terur'a'n perd'o'n pro fal'int'a kurz'o.
#000691
Mult'jar'dek'a prosper'o de okcident'a kapital'ism'o, dum kiu konsider'ind'e kresk'is la nombr'o de milion'ul'o'j, vek'is avid'o'j'n de hom'o'j en konsum'ism'o kaj amuz'o'soci'o. Protagonist'o'j de kapital'ism'o sugesti'is, ke ĉiu pov'os far'iĝ'i milion'ul'o; li nur dev'as aĉet'i akci'o'j'n kaj spekul'ad'i ĉe bors'o'j. Por kontent'ig'i la postul'ad'o'n oni privat'ig'is ŝtat-entrepren'o'j'n kaj tiel hav'is mult'a'j'n nov'a'j'n akci'o'j'n. Por kontent'ig'i la avid'o'n je profit'o'j, oni mal'dung'is labor'ist'o'j'n, ĉar salajr'o'j kost'as, kaj anstataŭ'is ili'n per robot'o'j (aŭtomat'ig'o kaj raci'ig'ad'o, kiel oni eŭfemism'e nom'as tio'n), produkt'ej'o'j'n oni trans'ig'is al for'a'j land'o'j kun mal'alt'eg'a'j salajr'o'j.
#000693
Krom manaĝer'o'j per tiu ĉi (mal)nov'a kapital'ism'o profit'is precip'e lert'a'j spekul'ant'o'j, sed la amas'o de antaŭ'e bon'fart'a'j hom'o'j gajn'is aŭ mal'mult'e aŭ tut'e ne – aŭ perd'is, kiam pli kaj pli oft'e bankrot'is akci'kompani'o'j. Sed precip'e kresk'is, part'e terur'e, la nombr'o'j de sen'labor'ul'o'j. Perd'iĝ'is en tia ego'ism'a soci'o la iam'a social'a ekvilibr'o de „moral'a” kapital'ism'o, tiel ke nun ni hav'as grand'a'n nombr'o'n de mizer'ul'o'j en riĉ'a'j land'o'j.
#000695
La last'a'temp'a'j grand'a'j skandal'o'j tiu'kamp'a'j en Uson'o montr'as tamen, ke tiu ĉi kapital'ism'o sen moral'a mask'o pov'as perturb'i la tut'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n de land'o. Bush tial postul'is pli mult'a'n kontrol'ad'o'n kaj re'ven'o'n al moral'o. Ni dev'as dub'i, ke oni sekv'os al'vok'o'n de iu, kiu mem pek'is kontraŭ moral'o. Bush, ceter'e, hav'as tre simpl'a'n rimed'o'n por sufok'i kritik'o'n kaj forges'ig'i li'a'j'n mis'far'o'j'n: li ordon'os real'ig'i la long'e plan'at'a'n atak'o'n kontraŭ Irakon, por en nov'a patriot'ism'o sav'i Uson'o'n – kaj si'n mem.
#000696
Gazet'ar'a'j komunik'o'j de la Eŭrop'a Komision'o ĉiam fascin'as. Eĉ pli, se tem'as ne pri fuzi'o inter la kompani'o'j Airtours kaj First Choice aŭ pri „plen'a dis'volv'ad'o de tri'a'generaci'a'j mov'ebl'a'j komunik'il'o'j” sed pri iu suk'a tem'o dung'o- kaj soci-rilat'a.
#000697
Lanĉ'ant'e fin'e de maj'o libr'o-dik'a'n raport'o'n de la komision'o kaj la statistik'a inform'serv'o Eurostat pri „La soci'a situaci'o en EU”, komision'an'in'o Anna Diamantopoulou elekt'is emfaz'i la tem'o'n en'migr'ad'o. Ĉi tiu pov'as en si mem nek „korekt'i la mis'a'n aĝ'o'struktur'o'n de la aĝ'iĝ'ant'a eŭrop'an'ar'o”, nek „solv'i labor'merkat'a'j'n problem'o'j'n de EU”, ŝi dir'is. Logik'a tem-elekt'o, ĉar la ĉi-jar'a el'don'o de la raport'o ĉef'tem'e prezent'is tendenc'o'j'n en trans'lok'iĝ'ad'o kaj ties demografi'a'j sekv'o'j.
#000698
Tamen oni pov'as demand'i si'n, kial komision'an'o (ceter'e, social'ist'a) em'as prezent'i en'migr'ad'o'n unu'a'vic'e en labor'merkat'a kaj demografi'a perspektiv'o'j. Est'as tut'e ver'e, ke en'migr'ant'o'j al'port'as freŝ'a'n sang'o'n kaj tre bezon'at'a'j'n kapabl'o'j'n al ni'a fortik'aĵ'a-merkat'a Eŭrop'o, sed ili ne est'u pro tio sol'e rigard'at'a'j kiel ia hom'a rezerv'uj'o, el kiu Eŭrop'o ĉerp'as laŭ si'a'j bezon'o'j.
#000699
Se tiu „rezerv'uj'a” vid'punkt'o difin'os la trakt'o'n de en'migr'ad'o far'e de EU, ni pov'os baldaŭ atest'i fort'iĝ'o'n de ia'spec'a social'a darvin'ism'o. En la est'ont'ec'a Eŭrop'o bon'ven'os jun'a'j kaj alt'e kapabl'a'j ali'land'an'o'j, ĝust'e tiu'j, kies plen'um'o'j indig'us al ties sam'land'an'o'j rest'i propr'a'land'e. En tia Eŭrop'o ne-EU-an'o'j dev'os obe'i al ĉiam pli strikt'a'j regul'o'j en'migr'ad'a'j, sed oni ver'ŝajn'e facil'e kre'os escept'o'j'n por talent'o'j bezon'at'a'j en la eŭrop'a labor'merkat'o.
#000700
Ĉu ver'e tia'n mesaĝ'o'n ni ŝat'as aŭd'i? Nun'temp'e, kiam amas'komunik'il'o'j gurd'as la tem'o'n en'migr'ad'o, tro facil'us dir'i: „Vid'u, ne est'as, ke ni kontraŭ'us en'migr'ad'o'n, sed ni dev'as lim'iĝ'i al tia'spec'a'j hom'o'j, kia'j'n ni bezon'as.”
#000701
Pli'e, laŭ la raport'o „La soci'a situaci'o en EU”, eĉ „du'obl'iĝ'ant'a en'migr'ad'o kaj sam'temp'a du'obl'iĝ'o de nask'o'cifer'o'j ne sufiĉ'us por signif'e kontribu'i al ekvilibr'ig'o de la labor'merkat'o kaj al solid'ig'o de la pensi-sistem'o'j”. Se tiel ni stat'as, kia logik'o dikt'as, ke oni sever'ig'u la lim'gard'a'n reĝim'o'n de EU, anstataŭ ig'i la land'lim'o'j'n pli facil'e tra'ir'ebl'a'j?
#000702
Kiu est'as la ver'a defi'o: ĉu konstru'i nov'a'n mur'o'n ĉirkaŭ fortik'aĵ'o Eŭrop'o, aŭ akcept'i pli mult'a'j'n entrepren'em'a'j'n en'migr'ant'o'j'n, kiu'j kun'konstru'u ni'a'n komun'a'n est'ont'ec'o'n?
#000703
Mi ne tre diligent'e lern'is en mez'lern'ej'o, fru'e komenc'is labor'i. Dum la viv'o mi ŝanĝ'is mult'a'j'n profesi'o'j'n. Kiel 16-jar'ul'o mi est'is elektr'ist'o en trik-fabrik'o. Post'e mi prov'is mi'n kiel muzik'ist'o – komenc'e en arme'o, kaj post'e kelk'a'j'n jar'o'j'n en turne'ant'a cirk'o. Foj'foj'e mi eĉ anstataŭ'is klaŭn'o'j'n ... Kiam mi sat'iĝ'is per viv'o de restoraci'a muzik'ist'o, mi prov'is mi'n kiel ripar'ist'o de aŭt'o'j. Tiu prov'o daŭr'is preskaŭ 20 jar'o'j'n. Ĉi tio'n sekv'is komerc'a ag'ad'o. Menci'ind'as mi'a diurn'a rest'ad'o en Niĝerio – jes, mi kun kelk'a'j mi'a'j amik'o'j preskaŭ far'iĝ'is viktim'o'j de t.n. „tromp-leter'o'j”. Por mi est'is grand'a surpriz'o, ke Esperant'o est'as uz'at'a ankaŭ tiu'cel'e. Sed post tio mi decid'is: jen la vic'a pruv'o, ke Esperant'o est'as ver'e plen'funkci'a lingv'o – per ĝi ebl'as eĉ tromp'i! En 1993 mi'a ver'e serioz'a hobi'o – Esperant'o – far'iĝ'is mi'a profesi'o. Naŭ jar'o'j'n mi instru'as Esperant'o'n en unu el prestiĝ'a'j lice'o'j de Kiev. Mi'a'j ge'lern'ant'o'j part'o'pren'is en pli ol 20 Esperant'o-renkont'iĝ'o'j. Mi esper'as, ke leg'ant'o'j de MONATO vid'is ili'n ...
#000704
Ek'de 2000 mi hav'as la honor'o'n est'i en tre prestiĝ'a kompani'o de la revizi'ant'o'j de MONATO.
#000705
Respond'e al la leter'o de Miguel Boeira Vianna, MONATO 2002/7, pri mi'a vid'punkt'o Hudson aŭ Guaiba (MONATO 2002/4): mi erar'i-pov'a, mis'inform'is, ke Luiz Inacio da Silva est'is tri foj'o'j'n kandidat'o por la prezid'ant'ec'o, kiam est'is fakt'e kvar. Spit'e al la sep labor'ist'a'j parti'o'j – aŭ „parti'o'j por la labor'ist'o'j” kiel dir'as Vianna (povr'a'j labor'ist'o'j!) – est'as laŭ mi'a opini'o antaŭ'vid'ebl'e, ke da Silva dev'os re'kandidat'iĝ'i kvin'a'n foj'o'n post kvar jar'o'j ...
#000706
Mi inform'as (sen mensog'o) ke mi'a cit'it'a artikol'o pri la 2a Forum'o Social'a Tut'mond'a (FST) est'is redakt'it'a post atent'a leg'o de 45 artikol'o'j kaj analiz'o'j de el'star'a'j ĵurnal'ist'o'j. La revu'o Paulo de la 21a de decembr'o 2001 sub la plum'o de fid'ind'a ĵurnal'ist'o Real'i Junior pri'skrib'as kiel la ne'reg'ist'ar'a organiz'aĵ'o ATTAC en Parizo pet'is la forum'o'n kaj Parti'o'n de la labor'ist'o'j konvink'i Fidel Castro kaj ali'a'j'n agit'ist'o'j'n ne oficial'e part'o'pren'i la event'o'n pro politik'a'j kial'o'j. En la revu'o Veja de la 23a de januar'o 2002 Diogo Schelp klar'ig'as kiel FST selekt'is la invit'it'o'j'n kaj ekzempl'e bar'is la diktator'o'n Fidel Castro kaj José Bové. Evident'e tem'is pri bar'o al oficial'a'j part'o'pren'o'j de la forum'o. Ĉiu'j pov'is laŭ'plaĉ'e vojaĝ'i al Port'o Alegr'e kaj spekt'i la spektakl'o'n. Kie la „komplet'a mensog'o”?
#000707
Feliĉ'e, ke en Eŭrop'o ekzist'as ankoraŭ hom'o'j kiel Stefan Maul por denunc'i la demagogi'o'n de popol'ist'o'j (MONATO, 2002/6, p. 8). Eŭrop'an'o'j ŝat'eg'as ĝu'i komfort'o'j'n (alt'a'n viv'nivel'o'n, konsum'ad'o'n, ktp) proviz'it'a'j'n de sen'brems'a tut'mond'iĝ'o, sed hipokrit'e kulp'ig'as la fremd'ul'o'j'n pri ĝi'a'j domaĝ'o'j (sen'labor'ec'o, ne'cert'ec'o, mal'san'asekur'o, ktp). En'migr'int'o'j respond'ec'as nek pri la mal'aper'o de publik'a'j serv'o'j, nek pri la mal'dung'o'j por mult'obl'ig'i la kapital'ism'a'j'n profit'o'j'n; ili ne est'as pli krim'em'a'j ol la indiĝen'o'j. Mal'e, tiu'j el'ĵet'ot'a'j ekster'land'an'o'j aktiv'as en kamp'o'j abomen'it'a'j de land'an'o'j mem (pur'ig'ad'o, nutr'aĵ'vend'ad'o, konstru'ad'o, ktp). Mi pri'mok'as la mal'jun'a'n Eŭrop'o'n, kiu ferm'as si'n tim'em'e mal'antaŭ si'a'j lim'o'j, dum en'e jam trov'iĝ'as la lup'o tut'mond'iĝ'o. Ni esper'u kuraĝ'a'j'n politik'ist'o'j'n kun nov'a klar'vid'o por mal'ferm'i real'a'j'n perspektiv'o'j'n al Eŭrop'o.
#000708
Mi re'ag'as al la supr'aĵ'e ekvilibr'a, sed ver'dir'e eg'e tendenc'a (aŭ eg'e naiv'a) opini'o „Neni'o perfekt'as” en MONATO 2002/4, p. 9. La aŭtor'o, Werner Schad rekomend'is konsult'i psikiatr'o'n al ĉiu kler'a hom'o, kiu „sufer'as pro eg'e mal'am'a'j sent'o'j kontraŭ Uson'o”. Nu, mi rekomend'us al Schad konsult'i bon'a'n libr'o'n pri histori'o, por tiel kompren'i la histori'a'n mal'am'o'n kontraŭ Uson'o en Latin-Amerik'o kaj ali'region'e tra la mond'o. Mi list'ig'u nur kelk'a'j'n okaz'aĵ'o'j'n el la 20a jar'cent'o:
#000709
1913: Revoluci'o for'kur'ig'as la meksik'an diktator'o'n Diaz. Okaz'as demokrati'a balot'ad'o, kie triumf'as Madero. Laŭ instig'o de la uson'a ambasador'o Wilson, Madero est'as murd'it'a, kio est'ig'as dek'jar'a'n civil'a'n milit'o'n.
#000710
1927-1933: Uson'o milit'e okup'as Nikaragvon. Sandin'o lukt'as kontraŭ la invad'o. La amas'buĉ'o'j en El Ocotal kaj Las Flores far'e de la uson'a arme'o kaŭz'as protest'o'j'n inter'naci'e.
#000711
1950-1953: Uson'o milit'e „sav'as” Korei'o'n de komun'ism'o. La kost'o: pli ol milion'o da mort'int'o'j.
#000712
1954: Laŭ uson'a instig'o per'fort'e fal'as en Gvatemalo la progres'em'a reĝim'o de Arbenz. Ek'as long'a seri'o de gvatemalaj milit'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j kruel'e mort'ig'as mil'o'j'n da indiĝen'o'j.
#000713
1964-1973: Vjetnami'o: simil'e al Korei'o jar'dek'o'n antaŭ'e, la uson'a „defend'o de l' liber'a mond'o” kost'as mult'eg'a'j'n viv'o'j'n. La masakr'o de vjetnam'a'j vir'in'o'j kaj infan'o'j en vilaĝ'o My La'i en 1968 est'as nur et'a ekzempl'o de la uson'a „liber'ig'a” strategi'o.
#000714
1965: Uson'a invad'o de Dominik'an'a Respublik'o. La cel'o: „protekt'i la interes'o'j'n de Uson'o”, dir'as prezid'ant'o Johnson kun sincer'o. La kost'o: 3000 murd'it'o'j (dominik'an'o'j, kompren'ebl'e).
#000715
1973: En Ĉilio, la demokrati'e elekt'it'a sed por Uson'o politik'e ne'agrabl'a ŝtat'prezid'ant'o Allende perd'as la pov'o'n kaj la viv'o'n dum la faŝism'a puĉ'o de Pinochet, kiu estr'os sang'o'plen'a'n diktatur'o'n, trist'e fam'a'n pro la kvant'o de desaparecidos (t.e. hom'o'j „mal'aper'ig'it'a'j” de la polic'o pro politik'a'j kaŭz'o'j).
#000716
1986: Uson'o juĝ'as, ke Libio est'as teror'ism'a land'o, kaj bombard'as libiajn urb'o'j'n. Cent'o'j da civil'a'j mort'ig'it'o'j, tut'e sen'kulp'a'j pri la ag'o'j aŭ ne'ag'o'j de Gadafi.
#000717
1989: Panam'o: ankoraŭ'foj'e Uson'o juĝ'as kaj milit'e ag'as en ali'a land'o. Unu foj'o'n plu civil'ul'o'j sufer'as (ĉu ebl'e ili kulp'is, ĉar ili permes'is la reĝim'o'n de Noriega?).
#000718
Nun'temp'e oni pov'as observ'i en Argentino tragik'a'n ekzempl'o'n de soci'o, kiu si'n detru'as per patologi'a toler'em'o. Toler'em'o est'as nobl'a hom'a kvalit'o. Sed, tro'ig'at'e, ĝi konduk'as al dis'iĝ'o de lim'o'j, kies for'est'o mal'ebl'ig'as dec'e raci'a'n kun'viv'ad'o'n.
#000719
En Latin-Amerik'o Argentino est'as ver'ŝajn'e la plej el'star'a land'o pro si'a kultur'a nivel'o pruv'at'a ne nur de ĝi'a'j Nobel-premi'it'o'j, ĝi'a'j teatr'o'j, ĝi'a'j scienc'ul'o'j sed ankaŭ de la hom'a'j kvalit'o'j de ĝi'a'j loĝ'ant'o'j. Sed la toler'em'o ating'is en difin'it'a'j sfer'o'j (precip'e politik'a, financ'a, eduk'a kaj ekonomi'a) ne'akcept'ind'a'j'n dimensi'o'j'n.
#000720
Ek'de jar'dek'o'j oni sci'as, ke en la dogan'o grand'skal'e okaz'as ŝtel'o'j kaj tromp'o'j. Neni'u klopod'as tiu'j'n ĉes'ig'i. Alt'rang'a funkci'ul'o, kiu intenc'is just'e ord'ig'i la situaci'o'n, est'as murd'it'a. La kulp'ul'o'j'n oni ne trov'is, ebl'e eĉ ne serĉ'is. Dum la last'a'j jar'dek'o'j miliard'o'j da dolar'o'j est'as iel ŝtel'it'a'j de korupt'a'j, neniel pun'it'a'j, politik'ist'o'j. Juĝ'ist'o'j'n, eĉ alt'rang'a'j'n, oni akuz'as kelk'foj'e pro mis'far'o'j: nur tre mal'mult'a'j est'as kondamn'it'a'j.
#000721
En lern'ej'o'j infan'o'j spert'as, ke mis'far'o'j est'as facil'e pardon'at'a'j. Rezult'e, la nombr'o de ne-plen'aĝ'a'j krim'ul'o'j nun tim'ig'as: inter ili ne mank'as murd'ist'o'j kaj rab'ist'o'j. Tamen polic'ist'o'j ĝeneral'e ne rajt'as ili'n pri'demand'i aŭ arest'i. Sen'respond'ec'a'j neŭr'oz'ul'o'j, kiu'j mis'uz'as la nobl'a'n koncept'o'n pri hom'a'j rajt'o'j, tro oft'e mal'help'as tiu'j'n, kiu'j vol'as defend'i ord'o'n, sekur'o'n kaj pac'o'n. Tamen ankaŭ honest'ul'o'j ind'as est'i defend'at'a'j. Tio'n forges'ant'e, oni vol'e-ne'vol'e kun'labor'as kun tiu'j, kiu'j detru'as pac'a'n kun'viv'ad'o'n.
#000722
Antaŭ ne'long'e aper'is libr'o El atroz encanto de ser argentinos (La terur'a ĉarm'o est'i argentin'an'o'j). En la libr'o la aŭtor'o Aguinis esplor'as la kial'o'j'n de la nun'a situaci'o: situaci'o, en kiu milion'o'j perd'as ŝpar'aĵ'o'j'n kaj sekur'ec'o'n pro tro'a toler'em'o.
#000723
Mal'kontent'as Rusio, ke ĝi'a'j loĝ'ant'o'j en la „insul'a” region'o de Kaliningrado viz'o'j'n bezon'os por tra'pas'i Litovion kaj Pollandon sur'voj'e al ali'a'j part'o'j de si'a propr'a land'o, post kiam Litovio kaj Pollando membr'iĝ'os en Eŭrop'a Uni'o. Divers'nivel'e oni diskut'as, kiel pli'facil'ig'i la viv'o'n por la rus'o'j tiel dev'ig'ot'a'j tra'pas'i Eŭrop'a'n Uni'o'n.
#000724
Profesor'o pri teknologi'o ĉe la litova milit'a akademi'o, la 68-jar'aĝ'a Algimantas Ambrazevičius, propon'is tunel'o'n sub Pollando. Ĝi kun'lig'us la kaliningrad'an region'o'n kun Belorusio: per tunel'o pov'us vojaĝ'i sen'viz'e kaj liber'e hom'o'j; ankaŭ var'o'j facil'e transport'ebl'us. Laŭ la profesor'o, solv'o tia pov'us for'ig'i nun aper'ant'a'j'n politik'a'j'n mis'kompren'o'j'n.
#000725
La profesor'o opini'as, ke tunel'o – 70 km long'a – est'us konstru'at'a dum unu jar'o; post'e ek'funkci'us elektr'a'j, metro'o-spec'a'j trajn'o'j. Ĝi kost'us, laŭ la profesor'o, ekvivalent'o'n de ĉ. miliard'o da eŭr'o'j sed post kvin jar'o'j jam liver'us profit'o'n. Plan'o'n la profesor'o jam prezent'is al la rus'a reg'ist'ar'o.
#000726
Tro mal'mult'e kred'as litovoj je kurac'herb'o'j, asert'as la 58-jar'a Jadvyga Balvociute el nord'a Litovio. „Se ili est'us pli pacienc'a'j kaj regul'e uz'us kurac'herb'a'j'n te'o'j'n, mult'a'j'n san'problem'o'j'n ili pov'us solv'i sen ĥemi'a'j kurac'il'o'j”, dir'as Jadvyga.
#000727
La herb'ul'in'o, kiu loĝ'as en for'a arb'ar'o, preskaŭ ĉiu'tag'e akcept'as gast'o'j'n kaj respond'as telefon'demand'o'j'n. Plej oft'e hom'o'j vol'as san'iĝ'i de tus'ad'o: Jadvyga propon'as herb'o'te'o'n ne aĉet'ebl'a'n ĉe apotek'o'j, ĉar la herb'o'j ne est'as en'skrib'it'a'j en oficial'a list'o de kurac'herb'o'j de Litovio.
#000728
Kontraŭ artik'a'j problem'o'j la herb'ul'in'o rekomend'as te'o'n prepar'it'a'n laŭ la dolor'origin'o kaj sang'o'prem'o de la sufer'ant'o. Oft'e vir'in'o'j help'o'n pet'as por kontraŭ'i la alkohol'ism'o'n de si'a'j edz'o'j. Jadvyga atent'ig'as, ke efik'os kurac'ad'o nur, se la edz'o mem al tio streb'os. Krom'e ŝi neniam dir'as, ke ŝi pli kapabl'as ol kurac'ist'o'j: „Mi ĉiam est'as nur post ili. Por mi est'as pli simpl'e i'o'n propon'i, kiam ven'int'a person'o jam sci'as si'a'n diagnoz'o'n”.
#000729
Jadvyga stud'is farmaci'o'n en Kaunas kaj labor'is kiel apotek'ist'in'o. Pro famili'a'j kial'o'j ŝi for'las'is la urb'o'n kaj star'ig'is ekologi'a'n bien'o'n kaj okup'iĝ'is pri natur'a potenc'o. Nun, maj'e-juni'e, ŝi kolekt'as herb'o'j'n el apud'a'j herb'ej'o'j, arb'ar'o'j kaj propr'a teren'o. Dek'o'j'n da kilo'gram'o'j ŝi kolekt'as, el kiu'j ŝi prepar'as si'a'j'n te'o'j'n, antaŭ ol ili'n dis'send'i tra la land'o.
#000730
Ŝi mem ĉiu'tag'e trink'as ment'a'n te'o'n, kiu laŭ Jadvyga esting'as soif'o'n kaj kap'dolor'o'n kaj pli'bon'ig'as aktiv'o'n de hepat'o kaj la digest'a sistem'o. Ŝi rev'as, ke iam litovoj akcept'os la potenc'o'n de herb'o'j, kaj apud la dom'o ŝi aranĝ'is ekspozici'o'n pri la verd'a'j kurac'il'o'j.
#000731
Pri'skrib'i mal'pli'mult'a'n lingv'o'n ebl'as el pur'e gramatik'a vid'punkt'o. En la kaz'o de latin'id'a lingv'o, kiel la katalun'a, tio apenaŭ interes'os mult'a'j'n leg'ant'o'j'n de MONATO: tia lingv'o'tip'o est'as vast'e kon'at'a kaj la apart'aĵ'o'j'n de la katalun'a ni pov'as konsider'i sen'grav'a'j ŝibolet'o'j. Tamen la katalun'a montr'iĝ'as apart'e interes'a el la vid'punkt'o de soci'lingv'ist'ik'o kaj lingv'o'plan'ad'o. Tem'as sen'dub'e pri minoritat'a lingv'o, sed precip'e pli pro ĝi'a uz'ad'o, ol pro la kvant'o de parol'kapabl'ul'o'j en ĝi'a teritori'o: mal'facil'as konkurenc'i kontraŭ la hispan'a kaj la franc'a. Se al tio oni al'don'as fulm'rapid'a'n tut'mond'iĝ'a'n procez'o'n, al'port'ant'a'n ankaŭ la angl'a'n kiel pli'a'n konkur'ant'o'n en divers'a'j fak'o'j, la afer'o evident'iĝ'as komplik'a.
#000732
En tia mal'facil'a situaci'o interes'as spekt'i, kiel barakt'as la katalun'a: tem'as tre ver'ŝajn'e pri la plej bon'stat'a mal'pli'mult'a lingv'o en Eŭrop'o, do el la analiz'o de ĝi'a'j problem'o'j pov'us el'tir'iĝ'i plen'a sen'esper'iĝ'o pri la est'ont'o de minoritat'a'j lingv'o'j en teknologi'a mond'o.
#000733
Ankaŭ lingv'o'plan'ad'o rol'as el'star'e. Ni analiz'os la subjektiv'a'n grav'ec'o'n de la dialekt'o'j en la katalun'a: kiu'grad'e la norm'o prefer'e est'u unu'ec'a, tiel ke la merkat'o far'iĝ'u pli vast'a, kaj la lingv'o sukces'u re'prosper'i, est'as ŝlos'il'a decid'o. Kaj mal'e, ni vid'os kiel ebl'as al'pren'i politik'a'j'n decid'o'j'n por vol'e distanc'ig'i proksim'eg'a'j'n parol'form'o'j'n kaj facil'ig'i la fin'a'n dis'fal'o'n de la lingv'o. En tia situaci'o lingv'o'politik'o montr'iĝ'as esenc'a, kaj ni rimark'os, kiel divers'a'j reg'ist'ar'o'j program'as mal'sam'a'j'n politik'o'j'n.
#000734
Ne'last'e, en tia'j lim'situaci'o'j, demografi'o lud'as centr'a'n rol'o'n. Se est'as problem'o'j en solid'a'j ŝtat'o'j, ĉar tio, ke ebl'e 10 % de la loĝ'ant'ar'o est'as ali'de'ven'a, ebl'as sen'pen'e imag'i, kio okaz'as, ĉe minoritat'lingv'an'o'j kun mal'mult'a'j aŭ nul'a'j ebl'o'j leĝ'don'i kaj ricev'ant'a'j plur'obl'e pli grand'a'n en'migr'ad'o'n, krom'e de hom'o'j ne ĉiam konsci'a'j pri tio, ke ind'as lern'i la lingv'o'n de la gast'ig'ant'a popol'o.
#000735
La katalun'a est'as la plej vast'e parol'at'a ne'ŝtat'a lingv'o en Eŭrop'o: ĝi super'as eĉ ne'mal'mult'a'j'n oficial'a'j'n lingv'o'j'n laŭ tiu konsider'o. Ĝi'n de'nask'e parol'as pli ol 5 milion'o'j da hom'o'j en ĉ. 10-milion'a teritori'o, en la et'et'a Andoro (kie ĝi fakt'e jes est'as la ŝtat'a lingv'o), la franc'a Nord-Kataluni'o kaj la orient'o de la iber'a du'on'insul'o en Hispanio: en la aŭtonom'a'j komun'um'o'j de Kataluni'o, Valenci'land'o, Balear'a'j Insul'o'j, Aragono kaj Murcio. Ankaŭ en urb'o L'Alguer/Alg'her'o, en Sardi'o, ĝi est'as la de'nask'a lingv'o de ĉ. 40 % de la loĝ'ant'ar'o.
#000736
En Hispanio ĝi re'far'iĝ'is kun'oficial'a lingv'o en Kataluni'o, Valenci'land'o kaj la Balear'a'j Insul'o'j fin'e de la 1970aj jar'o'j, kun la demokrati'iĝ'o de la land'o. En Aragono ĝi ne est'as kun'oficial'a, sed est'as instru'at'a en preskaŭ ĉiu'j lern'ej'o'j de la lim'a region'o, kie ĝi est'as uz'at'a (ĉ. 90 % de la 50 000-hom'a loĝ'ant'ar'o).
#000737
La histori'o de la lingv'o simil'as al tiu de la ceter'a'j viv'ant'a'j latin'id'a'j lingv'o'j de la iber'a du'on'insul'o. La lul'il'o situ'as en la orient'o de Pirene'o'j: sam'e la aragona, kastilia, asturi-leon'a kaj galeg-portugal'a nask'iĝ'is en la nord'o de la du'on'insul'o. La kre'iĝ'o de divers'a'j reĝ'land'o'j, i.a. sur'baz'e de tiu'j lingv'o'j, kaj ili'a konker'ad'o kaj koloni'ad'o de sud'a'j teritori'o'j kre'is kvin paralel'a'j'n lingv'o-bend'o'j'n.
#000738
Tiu period'o de fiks'iĝ'o de la lingv'a'j lim'o'j okaz'is inter la 9a kaj la 13a jar'cent'o. Ind'as cit'i du grand'a'j'n salt'o'j'n: la konker'o'n de sud'a Kataluni'o dum la 12a jar'cent'o kaj tiu de Balear'o'j kaj Valenci'land'o dum la 13a. Tiu'temp'e la nov'a'j teritori'o'j est'is ver'ŝajn'e en'tut'e arab'a'j kaj islam'a'j, ĉef'e ek'de la 11a jar'cent'o, kaj la milit'o'j apart'e kruel'a'j: post la konker'o de Minork'o, ekzempl'e, la tut'a loĝ'ant'ar'o est'is sklav'ig'it'a, vend'it'a sur la kontinent'o kaj re'nov'ig'it'a de kontinent'a'j koloni'ant'o'j. Krom'e, la islam'a loĝ'ant'ar'o, abund'e post'rest'int'a, ĉef'e en Valenci'land'o, apenaŭ apostat'is aŭ trans'lingv'iĝ'is. Malgraŭ tio, ke ĝi plu tie est'is pli'mult'a dum preskaŭ tri jar'cent'o'j, ĝi las'is ne'mult'a'j'n spur'o'j'n en la lingv'o: tut'e ne tiel, kiel oni pov'us konjekt'i, se ĝi est'us konsist'ig'int'a la ĉef'a'n substrat'o'n de la nun'a loĝ'ant'ar'o. En la 17a jar'cent'o islam'an'o'j est'is terur'e for'pel'it'a'j (Valenci'land'o perd'is tiam ver'ŝajn'e tri'on'o'n de si'a loĝ'ant'ar'o) kaj la nun'a'j valenci'an'o'j est'as en'tut'e post'e'ul'o'j de la mez'epok'a'j koloni'ant'o'j, ĉef'e katalun'a'j. Ankaŭ influ'o'j mozarab'a'j (sud-iberiaj latin'id'a'j lingv'o'j) est'as apenaŭ percept'ebl'a'j, mal'kiel ekzempl'e en la mez'a kaj sud'a portugal'a.
#000739
Tiu histori'o de la lingv'o, lig'it'a al per'fort'o'j, facil'e plu spur'ebl'as nun'temp'e en la dialekt'o'j: dum la trans'ir'o de la katalun'a al la aragona en Pirene'o'j est'as tre'eg'e kontinu'a (tiel ke est'as fak'a'j disput'o'j, ĉu lim'dialekt'o'n oni atribu'u al unu aŭ ali'a), la lingv'a lim'o sud'e est'as surpriz'e tranĉ'a: en Valenci'land'o mem, ekzempl'e, kie okcident'e oni parol'as hispan'e kaj orient'e katalun'e, trans'ir'ant'e de vilaĝ'o al ali'a, oni konstat'as grad'o'j'n de katalun'lingv'ec'o de 70-80 % kaj sen'per'e de 0-5 %. Mal'e, la dialekt'a trans'ir'o nord'e-sud'e, en la katalun'a, est'as tre laŭ'grad'a – orient'e-okcident'e, tuj evident'a.
#000740
Parol'ant'e pri si'a lingv'o, katalun'o'j oft'e insist'e atent'ig'as pri la dialekt'a divers'ec'o: ne pro tio, ke ili tre mal'sam'as (la hispan'a parol'at'a en la du'on'insul'o mult'e pli divers'as), sed pro ia soci'ologi'a abomen'o de centraliz'ism'o. Por parol'i pri kia est'as la katalun'a, ind'as tio'n far'i sur'baz'e de ĝi'a'j lok'a'j variant'o'j.
#000741
Kiel dir'it'e, ekzist'as du grand'a'j dialekt'ar'o'j: orient'a kaj okcident'a. La mal'sam'ec'o'j est'as ĉef'e fonetik'a'j, kvankam ekzist'as nombr'o da karakteriz'a'j vort'o'j: la okcident'a'j oft'e est'as iom pli simil'a'j al tiu'j de la ceter'a'j du'on'insul'a'j latin'id'a'j lingv'o'j, ver'ŝajn'e pro komun'a antaŭ'romi'a iber'i-eŭsk'a substrat'o kontrast'e al kelt'a, orient'e. Ekzempl'o est'as la vort'o „spegul'o”: okcident'e: espill (hispan'a espejo, portugal'a espelho), orient'e: mirall (okcitan'a: miralh, franc'a miroir).
#000742
En la katalun'a televid'o est'as apart'a zorg'o, ke en la nov'aĵ-program'o'j est'u reprezent'at'a'j ĉiu'j kvin dialekt'o'j, kvankam la film'o'j est'as dubl'it'a'j nur al la centr'a (barcelona). La valencia televid'o uz'as nur la tie'a'n dialekt'o'n, kaj la film'o'j preskaŭ ekskluziv'e est'as dubl'it'a'j en ... la hispan'a'n. Kaj tiu est'as en Valenci'land'o ankaŭ la lingv'o de la plej spekt'at'a'j distr'a'j program'o'j. La dekstr'a reg'ist'ar'o ŝajn'e konsider'as la katalun'a'n ia latin'o taŭg'a nur por la nov'aĵ'o'j – aŭ tio laŭ ili sufiĉ'as, por kaŝ'i si'a'n kun'labor'o'n kun la lingv'o-anstataŭ'a procez'o. Krom'e, jam en 1991 la televid'estr'o'j publik'ig'is list'o'n de mal'permes'it'a'j katalun'ism'o'j kaj mal'dung'is la tut'a'n team'o'n de kontrol'ist'o'j de la televid'o: la katalun'a uz'at'a de la tie'a televid'o est'as ne nur mal'mult'a, sed apart'e dis'dialekt'em'a.
#000746
Ankaŭ skrib'e la norm'o difin'as divers'a'j'n dialekt'a'j'n vari'aĵ'o'j'n, pro tiu alud'it'a kontraŭ'star'o de centraliz'ism'o. La plej karakteriz'a est'as la unu'a person'o de la singular'o de la prezenc'o:
#000747
La plej arkaik'a form'o est'as la balear'a, kiu kontinent'e unu'e evolu'is al la nun'a valencia form'o kaj post'e al la nun'a'j kataluni'a'j; la nord-katalun'a ŝuld'iĝ'as al okcitan'a influ'o.
#000748
Kiel dir'it'e, kaj malgraŭ ĉi'a'j zorg'o'j, la diferenc'o'j est'as apenaŭ'a'j. Amuz'em'ul'o'j pov'as klopod'i trov'i la et'et'a'j'n ŝanĝ'o'j'n inter la oficial'a'j traduk'o'j de la hispan'a konstituci'o far'e de la kataluni'a kaj valencia aŭtonom'a'j komun'um'o'j ĉe kaj public1.pre.gva.es/dogv pdf/Constitucio.pdf#pagemode=bookmarks
#000749
Kiel Kebekio, la Katalun'a Land'ar'o est'as paradiz'o por soci'lingv'ist'o'j kaj fak'ul'o'j pri lingv'o-kontakt'o'j. Ver'ŝajn'e la pli'mult'o de la eŭrop'an'o'j ne est'as al'kutim'iĝ'int'a al plur'op'a'j konversaci'o'j, kie parol'ant'o'j ŝanĝ'as la uz'at'a'n lingv'o'n mez'e de fraz'o fiks'int'e la rigard'o'n sur unu kaj ali'a hom'o. Aŭ pri dialog'o'j, kie ĉiu uz'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n, ne al'trud'ant'e al la al'parol'at'o la aktiv'a'n uz'ad'o'n de fremd'a idiom'o. Tia'j afer'o'j est'as ĉiu'tag'aĵ'o'j en Kataluni'o.
#000750
Ni ne roz'kolor'ig'u la situaci'o'n: kiam du lingv'o'j konkurenc'as en la sam'a teritori'o por la sam'a'j funkci'o'j, konflikt'o est'as ne'evit'ebl'a. Ĝi tamen tut'e ne plu est'as per'fort'a, kiel vi pov'is konstat'i en la supr'a'j ekzempl'o'j: nur en Valenci'land'o, kie la katalun'a spert'as grav'a'n danĝer'o'n de mal'aper'o en kelk'a'j region'o'j sud'a'j kaj mar'bord'a'j, kaj la hispan'ism'a'j fort'o'j est'as mult'e pli ekstrem'e konservativ'a'j, la konflikt'o de temp'o al temp'o evident'iĝ'as tia.
#000751
La katalun'a est'is dum plur'a'j jar'cent'o'j lingv'o persekut'at'a. En nord'a Kataluni'o est'is deviz'o'j en la lern'ej'o'j, kiel soyez propres, parlez français (est'u pur'a'j, parol'u franc'e) aŭ il est défendu de cracher par terre et de parler catalan (est'as mal'permes'it'e kraĉ'i sur'plank'e'n kaj parol'i katalun'e). Trans la ŝtat'a lim'o, la plej oft'a'j ekvivalent'a'j hom'o'fobi'a'j perl'o'j est'is habla en cristiano (parol'u krist'an'e) aŭ habla la lengua del imperi'o (parol'u la imperi'a'n lingv'o'n). En Hispanio, por cit'i rid'ind'a'n ekzempl'o'n, est'is leĝ'o malpemesanta parol'i telefon'e en la katalun'a; sed est'as mult'eg'a'j ali'a'j tre mal'rid'ig'a'j. Ĉio ĉi tamen ne mal'help'is, ke en 2001 unu'e la reĝ'o de Hispanio kaj post'e la ministr'o pri kler'iĝ'o sen'hont'e asert'is, ke la hispan'a neniam est'is al'trud'it'a kaj ke la katalun'a'n oni neniam mal'permes'is aŭ kontraŭ'star'is: akut'a atak'o de revizi'ism'o de la nun reg'ant'a hispan'a dekstr'o, hered'int'o de frank'ism'o – kaj pri afer'o'j tiel freŝ'dat'a'j, ke milion'o'j da katalun'o'j tro bon'e memor'as. Malgraŭ la protest'o'j laŭt'a'j kaj re'a'j, nek unu nek la ali'a mal'konfes'is si'a'j'n el'dir'o'j'n.
#000752
Hispan'a'j politik'ist'o'j bedaŭr'ind'e ne ĝu'as la monopol'o'n de demagogi'o: en Franci'o el'star'is antaŭ ne'long'e la diskut'o'j, ĉu la korsik'an oni pov'as star'ig'i kiel dev'ig'a'n stud'objekt'o'n en la tie'a'j lern'ej'o'j. La star'punkt'o de la Konstituci'a Konsili'o (2002-01-17) est'as, ke tia el'paŝ'o kontraŭ'us la franc'a'n ĉef'leĝ'o'n: sekv'e oni ne pov'as dev'ig'e instru'i la korsik'an, breton'a'n, okcitan'a'n, eŭsk'a'n aŭ katalun'a'n ... sed jes la angl'a'n.
#000753
Kompren'ebl'e dank'e al tia'j politik'o'j, Nord-Kataluni'o est'as sen'dub'e la lok'o, kie la katalun'a plej mal'bon'e fart'as. Post 350 jar'o'j da prem'ad'o, laŭ'dir'e 35 % de la hom'o'j parol'as ĝi'n (ĉef'e mal'jun'ul'o'j kaj vilaĝ'an'o'j), kaj el ili nur du'on'o asert'as oft'e ĝi'n uz'i. En'tut'e 55 % ĝi'n kompren'as. Kvankam ebl'e plej oft'e oni ne plu konsider'as ĝi'n ĵargon'o, ĝi ankoraŭ ne est'as akcept'at'a kiel plen'rajt'a lingv'o.
#000754
Se analiz'i la nombr'o'n de lingv'o'kapabl'a'j infan'o'j laŭ la popol'nombr'ad'o'j, konstat'ebl'as ekstrem'a mal'pli'mult'iĝ'o de la katalun'a en la sud'a'j valenciaj urb'o'j, sam'e kiel en la sud'a'j balear'a'j insul'o'j Ejviso kaj Form'enter'o. En la unu'a kaz'o, part'o'n kaŭz'is amas'a al'ven'o de kastili'lingv'a'j en'migr'int'o'j, sed ankaŭ mult'nombr'a perd'o de la lingv'o'trans'don'o dum la faŝism'a diktatur'o (kompar'ad'o de la parol'kapabl'o laŭ aĝ'o'grup'o'j tio'n evident'ig'as). Katastrof'a lingv'o'politik'o en la last'a'j du jar'dek'o'j en Valenci'land'o (el kiu ni iom menci'is la televid'a'n) neniel help'os renvers'ad'o'n de tiu tendenc'o.
#000757
En Balear'o'j, tre apart'as la ekster'ordinar'a migr'a flu'o de la last'a'j jar'o'j, ĉef'e de german'a'j kaj brit'a'j pensi'ul'o'j, kiu al'don'iĝ'as al tiu de la hispan'lingv'an'o'j dum la reĝim'o de Franc'o. Laŭ la statistik'o'j de 2001 19 % de la loĝ'ant'ar'o est'as ekster'hispan'a (30 % en Ejviso). De 1996 al 2001 la loĝ'ant'ar'o kresk'is je 120 000 (sum'e, 875 000 hom'o'j), el kiu'j 110 000 en'migr'int'o'j: 35 % el Hispanio kaj 65 % ekster ĝi. Laŭ tia'j kresk'o'j est'as facil'e prognoz'i lingv'a'n dis'fal'o'n.
#000758
Tia situaci'o simil'as al tiu, kiu okaz'is en Kataluni'o dum la 1950aj kaj 60aj jar'o'j, kvankam tiam la al'ven'int'o'j est'is preskaŭ ekskluziv'e el Hispanio. Dum la 20a jar'cent'o, la loĝ'ant'ar'o tri'obl'iĝ'is: de 2- ĝi far'iĝ'is 6,2-milion'a. De 1900 al 1980 la land'o ricev'is 2 350 000 en'migr'int'o'j'n, kaj konkret'e en la pint'a period'o 1955-1975 la loĝ'ant'ar'o kresk'is je 2 milion'o'j, el kiu'j pli ol du'on'o pro migr'o'flu'o'j. En 1970 38 % de la loĝ'ant'ar'o nask'iĝ'is ekster Kataluni'o. Resum'e: 75 % de la nun'a loĝ'ant'ar'o almenaŭ part'e de'ven'as de la 20-jar'cent'a en'migr'ad'o.
#000759
Tiu'j grand'eg'a'j ŝanĝ'o'j kompren'ebl'e profund'e sku'is la lingv'a'n situaci'o'n. Kataluni'an'o'j (kaj hispani'an'o'j) kred'as, ke la land'o est'as ĉef'e katalun'lingv'a, sed tio mal'cert'as laŭ la soci'lingv'ist'ik'a'j esplor'o'j: ŝajn'e ne pli ol 51-52 % de la loĝ'ant'ar'o est'as tia.
#000760
Ekzist'as mult'a'j kaj detal'a'j soci'lingv'ist'ik'a'j stud'o'j, sed ĵus aper'is la unu'a'j rezult'o'j de apart'e interes'a esplor'o pri la inter'generaci'a lingv'o'trans'don'ad'o. Sur'baz'e de mem'star'a enket'o, la aŭtor'o'j mal'kovr'is, ke 60,5 % de la hom'o'j inter 15 kaj 24-jar'aĝ'a'j parol'as hispan'e kun la patr'o (dum ĉe pli-ol-65-jar'ul'o'j tem'as pri 47 %): do larĝ'a pli'mult'o de la baldaŭ nask'ont'a generaci'o uz'as la hispan'a'n hejm'e.
#000761
Eg'e interes'e montr'iĝ'as far'i la demand'o'n en la invers'a direkt'o: kiu'n lingv'o'n oni parol'as kun la ge'fil'o'j – kaj kompar'i ĝi'n kun la lingv'o uz'at'a kun la ge'patr'o'j. Evident'iĝ'as fort'a lingv'o'ŝanĝ'o en du generaci'o'j en la direkt'o'n de la katalun'a. Tamen la aŭtor'o'j est'as si'n'gard'em'a'j kaj atent'ig'as, ke neces'as atend'i 15-20 jar'o'j'n por analiz'i, kio'n far'os la generaci'o sub 24 jar'o'j. Krom'e ali'a'j soci'lingv'ist'o'j rimark'as re'uz'ad'o'n de la hispan'a, kiam la ge'fil'o'j far'iĝ'is dek-jar'a'j.
#000762
La katalun'a, do, tra'viv'as interes'a'n turn'punkt'o'n, kie ebl'e est'os decid'it'a ĝi'a sort'o, almenaŭ por la ven'ont'a du'on'jar'cent'o. Ĝi'a situaci'o fort'e mal'sam'as en la divers'a'j region'o'j, kie ĝi est'as parol'at'a, kaj ties diferenc'o'j kresk'is en la last'a'j 25 jar'o'j. En Kataluni'o, kie ĝi pli bon'e fart'as, la lingv'o tamen risk'as fin'fin'e far'iĝ'i minoritat'a, kaj ĝi jam fakt'e est'as tia inter la pli jun'a part'o de la loĝ'ant'ar'o. La ŝajn'a trans'pren'o de la katalun'a far'e de part'o de la hispan'lingv'an'o'j tamen cert'e las'os profund'a'n spur'o'n en la lingv'o mem. La lingv'o ebl'e star'as antaŭ la mal'facil'eg'a decid'o, ĉu pur'ism'e „mort'i star'ant'e” aŭ toler'i lavang'o'n de hispan'ism'o'j. Pli'mult'o de la parol'ant'o'j ŝajn'e jam akcept'is tiu'n du'a'n ebl'o'n. La lingv'o tamen dev'as ankoraŭ skerm'i kun nov'a'j situaci'o'j, kiel la teknologi'a revoluci'o aŭ la al'ven'o de nov'a generaci'o de en'migr'int'o'j, ĉef'e el Magrebo kaj Sud-Amerik'o.
#000764
Baldaŭ liber'a komerc'o en Balkani'o
#000765
„Ĝis la fin'o de 2002 ek'funkci'os zon'o de liber'a komerc'o inter la land'o'j de sud-orient'a Eŭrop'o”, prognoz'is la aŭstr'a eks'a vic'kancelier'o Erhard Busek, nun'a special'a kun'ord'ig'ant'o de la Stabil'ec'pakt'o por tiu part'o de Eŭrop'o. Li'a prognoz'o baz'iĝ'as sur la sub'skrib'it'a'j aŭ baldaŭ sub'skrib'ot'a'j du'flank'a'j traktat'o'j pri liber'a komerc'o inter ĉiu'j land'o'j de la region'o. Jam est'as sub'skrib'it'a'j naŭ, kaj pri ali'a'j naŭ la inter'trakt'o'j plu daŭr'as, li komunik'is.
#000766
Busek menci'is kiel problem'o'n tri land'par'o'j'n, ĉe kiu'j la inter'trakt'o'j ankoraŭ ne komenc'iĝ'is – inter Rumani'o kaj Albanio, inter Rumani'o kaj Bosnio-Hercegovin'o kaj inter Bulgario kaj Albanio.
#000767
Erhard Busek memor'ig'is, ke okcident'a Eŭrop'o hav'as si'a'n riĉ'aĵ'o'n ne rezult'e de reg'ist'ar'a mon'o, sed rezult'e de eksport'o kaj de liber'a komerc'o, kaj deklar'is, ke la sam'a'n skem'o'n oni dev'as aplik'i ankaŭ en Balkani'o. Li promes'is, ke infra'struktur'a'j projekt'o'j, financ'ot'a'j de la Stabil'ec'pakt'o, plu funkci'os. La projekt'o pri konstru'o de pont'o inter Bulgario kaj Rumani'o trans la river'o Danub'o, inter Vidin kaj Kalafat, eĉ antaŭ'as la temp'o'plan'o'j'n. Ties konstru'ad'o komenc'iĝ'os en 2003. Ali'a'j du konstru'projekt'o'j de la Stabil'ec'pakt'o en Bulgario est'as la pli'vast'ig'o de la flug'haven'o de Sofio kaj de la haven'o de Lom ĉe Danub'o. Baldaŭ Bulgario kaj Jugoslavio prezent'os al la Stabil'ec'pakt'o por financ'ad'o komun'a'n projekt'o'n pri pli'larĝ'ig'o de la voj'o inter Sofio kaj Niš, la ĉef'a voj'o inter la du land'o'j.
#000769
La special'a kun'ord'ig'ant'o komunik'is, ke la land'o'j de sud-orient'a Eŭrop'o perd'as unu milion'o'n da uson'a'j dolar'o'j jar'e pro ne'pag'at'a'j impost'o'j kaj akciz'o'j je cigared'o'j. Li rekomend'is, ke oni ŝanĝ'u la leĝ'ar'o'n, pli'alt'ig'u la mon'pun'o'j'n kaj aktiv'ig'u la kun'labor'o'n inter la dogan'a'j kaj land'lim'a'j administr'ej'o'j de la Balkan-land'o'j sam'kiel inter la cigared'a'j firma'o'j. La inform'o'j pri la damaĝ'o'j rezult'e de ekster'leĝ'a eksport'o kaj import'o de cigared'o'j aper'is unu'a'foj'e en la renkont'iĝ'o de reprezent'ant'o'j de la dogan'ej'o'j en la region'o, kiu okaz'is en maj'o 2002 en Priština, Kosovo.
#000770
Busek memor'ig'is, ke est'as kon'at'a'j mult'a'j fakt'o'j, kiu'j atribu'as grand'a'n respond'ec'o'n de sud-orient'a Eŭrop'o pri la mond'a krim'ec'o. En la land'o'j de tiu region'o est'as mult'a'j krim'a'j fenomen'o'j, kiu'j'n oni dev'as energi'e kontraŭ'batal'i – vast'a korupt'o, transport'o kaj vend'o de narkot'aĵ'o'j kaj arm'il'o'j, komerc'o de hom'o'j. Li cert'as, ke kaŭz'o'j por tio est'as la daŭr'ant'a'j mal'perfekt'aĵ'o'j en la ŝtat'a administraci'o de la land'o'j, la mal'alt'a'j en'spez'o'j de la loĝ'ant'ar'o sam'kiel la mal'stabil'a politik'a situaci'o.
#000771
Nikol'a'j Vasilev, bulgar'a ministr'o pri ekonomi'o, inform'is, ke Bulgario ĉi-moment'e est'as land'o kun mal'pli'iĝ'int'a korupt'o, kiu pov'as help'i al la ali'a'j sud-orient-eŭrop'a'j land'o'j tiu'rilat'e.
#000772
En mart'o 2000 okaz'is mond'a konferenc'o de kredit'ant'o'j por la Stabil'ec'pakt'o pri sud-orient'a Eŭrop'o, kiu promes'is por real'ig'o de projekt'o'j en Balkani'o 2,4 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j. Per tiu sum'o oni ĝis nun real'ig'is 244 rapid'a'j'n projekt'o'j'n en la region'o. La projekt'o'j kaj iniciat'o'j, kiu'j ricev'is financ'ad'o'n, est'is pret'ig'it'a'j en'kadr'e de tri tabl'o'j de la Stabil'ec'pakt'o – „Demokrati'o kaj hom'a'j rajt'o'j”, „Ekonomi'a re'konstru'o kaj sekur'ec'o” kaj „Sekur'ec'o”.
#000773
La pol'a, la lingv'o de Zamenhof
#000774
La pol'a est'is la ge'patr'a lingv'o de la kre'int'o de Esperant'o, do est'as interes'e kompar'i la du lingv'o'j'n. Zamenhof montr'iĝ'as rimark'ind'e mal'influ'it'a de la pol'a, kompar'e kun ali'a'j lingv'o'kre'int'o'j. Laŭ legend'o, la unu'sol'a vort'o kiu'n Zamenhof ne pov'as rezist'i en'pren'i al Esperant'o el la pol'a est'as la ŝat'at'a „kolbas'o”; tiu ĉi tamen aspekt'as iom pli proksim'a al si'a rus'a parenc'o kolbas'a ol al la pol'a kiełbasa. Tamen ekzist'as ali'a'j el'pol'a'j vort'o'j: „ĉu” sen'dub'e ven'as de la pol'a czy [ĉi].
#000775
La pol'a est'as okcident'slav'a lingv'o. Ĝi skrib'iĝ'as per la romia alfabet'o, sed bezon'as mult'a'j'n krom'sign'o'j'n kaj digram'o'j'n, do pov'as don'i pli tim'ig'a'n ide'o'n pri la prononc'o ol la ver'o. Fakt'e ĝi skrib'iĝ'as tre fonem'e. Tamen iu'j vort'o'j rest'as mal'facil'e prononc'ebl'a'j – ekzempl'e mgła [mgŭa] (nebul'o), mężczyzna [menĵĉizna] (vir'o) aŭ la urb'o Bydgoszcz [bidgoŝĉ]. Fam'a lang'o'tord'il'o est'as W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie [vŝĉebĵeŝinie ĥĵonŝĉ bĵmi vtĵinie] (En [la urb'o] Szczebrzeszyn la skarab'o zum'as en la kan'o). Kiel en la rus'a, preskaŭ ĉiu'j konsonant'o'j pov'as est'i „mol'a'j” aŭ „mal'mol'a'j”. „Mol'ec'o'n” indik'as foj'e dekstr'a'korn'a super'sign'o super la konsonant'o, foj'e (antaŭ vokal'o) inter'met'it'a i. La akcent'o trov'iĝ'as plej oft'e ĉe la antaŭ'last'a silab'o.
#000776
Interes'a koincid'o – kaj kontrast'o – komun'e kun la ital'a est'as ke la pol'a vort'o por „nord'o” est'as północ [puŭnoc] (laŭ'vort'e, „du'on'o de la nokt'o”); la nom'o por la sud'o en Italio est'as mezzogiorno, kiu ankaŭ signif'as „tag'mez'o”! La nom'o'j de la monat'o'j, mal'kutim'e por eŭrop'a lingv'o, ne est'as romiaj, sed tradici'e slav'a'j (ekz. oktobr'o październik, dum tiu'j de la rus'a est'as tre re'kon'ebl'a'j: oktjabrj.
#000777
Simil'e al Esperant'o, kaj mal'neces'e laŭ iu'j, la adjektiv'o'j akord'iĝ'as laŭ nombr'o kaj kaz'o, kaj ankaŭ laŭ genr'o; kaj kvankam ili kutim'e antaŭ'as si'a'j'n substantiv'o'j'n1, la vort'ord'o est'as sufiĉ'e liber'a. La pol'a'j numeral'o'j deklinaci'iĝ'as (ŝanĝ'as si'a'j'n form'o'j'n laŭ uz'manier'o). Por kre'i adverb'o'j'n, oni ŝanĝ'as la vir'genr'a'n fin'aĵ'o'n al la neŭtr'a -o (aŭ -e, laŭ la vort'o).
#000779
Io iom'et'e mal'facil'a en la pol'a est'as ke „ili” pov'as traduk'iĝ'i per oni se tem'as pri ar'o da vir'o'j, aŭ da vir'o'j kaj vir'in'o'j; dum per on'e se tem'as pri ar'o da vir'in'o'j, aŭ de best'o'j kaj aĵ'o'j el ĉiu'j tri genr'o'j. Mal'sam'e al la rus'a, pronom'o'j'n oni pov'as el'las'i, ĉar ĉiu'j person'a'j fin'aĵ'o'j por la verb'o'j mal'sam'as, inkluziv'e en la preterit'o.
#000781
Ekzist'as kiel en la rus'a du verb'o'j por „ir'i”, por ir'ad'o pied'a aŭ transport'a, kiu'j si'a'vic'e divid'iĝ'as en du verb'o'j'n por ir'ad'o kutim'a aŭ specif'a. Simil'e, abund'as verb'a'j prefiks'o'j. Mal'sam'e al ĝi, la pol'a uz'as vort'o'j'n por „est'i” (być) kaj „hav'i” (mieć) en la prezenc'o. Verb'o'j hav'as du aspekt'o'j'n, kiel ali'a'j slav'a'j lingv'o'j, por apart'ig'i inter fin'it'a kaj ne'fin'it'a ag'ad'o (plus krom'uz'o'j). La koncept'o de aspekt'o, kio mal'sam'as al tiu de verb'o'temp'o (kvankam ĝi inter'plekt'iĝ'as kun tiu en ĉiu'tag'a uz'ad'o), ebl'e ekzist'as en ĉiu'j lingv'o'j, kvankam ne ĉiu'j mal'diskret'e mark'as ĝi'n. Est'as interes'e ke Zamenhof, kon'ant'e plur'a'j'n aspekt'indik'a'j'n lingv'o'j'n, elekt'is ne indik'i ĝi'n en Esperant'o. Tio kaŭz'is problem'o'j'n ĉe la particip'o'j – ĉu ili montr'is nur la tri verb'o'temp'o'j'n (-it'a, -at'a, -ot'a) aŭ ĉu komplet'iĝ'o'n kontraŭ mal'komplet'iĝ'o? Fin'e oni solv'is la problem'o'n agnosk'ant'e ke la koncept'o de aspekt'o ja ekzist'as ankaŭ en Esperant'o.
#000782
1. Not'o de la redaktor'o: De'pend'a aŭ reg'at'a vort'o aŭ latin-angl'e regimen aŭ komplement'o.
#000784
En la artikol'o Eŭrop'o – Simpozi'o postul'as neŭtral'a'n lingv'o'n (MONATO 2002/2, p. 29) Zlatko Tišlar raport'as, ke unu el la preleg'ant'o'j ĉe scienc'a simpozi'o en Zagrebo pri lingv'a egal'rajt'ec'o kaj eŭrop'a ident'ec'o est'as Seán Ó Riain el Irlando.
#000785
Ó Riain, kiu est'as unu'a sekretari'o ĉe la Ambasador'ej'o de Irlando en Berlino, antaŭ ne'long'e publik'ig'is mal'grand'a'n sed valor'a'n verk'et'o'n pri preciz'e tia'j grav'a'j demand'o'j. Tem'as pri du'lingv'a (irlanda/angl'a) libr'et'o kun la titol'o An tAontas Eorpach ag'us an Ghaeilge: Féiniúlacht ag'us Éagsúlacht Teanga / The EU and the Irish Language: Identity and Linguistic Diversity (Eŭrop'a Uni'o kaj la irlanda lingv'o: ident'ec'o kaj lingv'a divers'ec'o).
#000786
En tiu ĉi verk'o li pled'as, ke EU adopt'u Esperant'o'n kiel neŭtral'a'n komunik'il'o'n, kiu kontribu'os al la protekt'o de minoritat'a'j kaj en'danĝer'ig'it'a'j lingv'o'j (ne nur la de irlanda), en'e de la teritori'o de la uni'o. La libr'o en'hav'as mal'long'a'n en'konduk'o'n al Esperant'o, util'a'n bibliografi'o'n pri lingv'a'j problem'o'j kaj ali'a'j'n valor'a'j'n al'don'aĵ'o'j'n. Ĝi est'as akir'ebl'a de la Kelt'a Libr'ej'o: An Siopa Leabhar, 6 Sr. Fhearchair, Dublino 2, Irlando.
#000787
Kiel kon'at'e, en sud'a Afrik'o minac'as terur'a mal'sat'o. Pro tio mult'a'j riĉ'a'j land'o'j donac'is kaj donac'as nutr'aĵ'o'n, ne'last'e Uson'o. En la haven'o de Maput'o, ĉef'urb'o de Mozambiko, plur'a'j mil tun'o'j da maiz'o kaj tritik'o en karg'o'ŝip'o'j atend'as, sed oni ne el'pren'as ili'n por sat'ig'i la ses milion'o'j'n da hom'o'j de la region'o. La mozambika reg'ist'ar'o rifuz'as la donac'o'n el Uson'o. Kial? Ĉar est'as gen'teknik'e manipul'it'a'j gren'o'j. Tia'j'n oni ne vol'as hav'i, ankaŭ ne donac'e. Simil'e re'ag'is reg'ist'ar'o'j de la najbar'a'j ŝtat'o'j Zambio kaj Zimbabvo.
#000788
Unu'a'vid'e tio est'as absurd'a: afrik'a'j reg'ist'o'j prefer'as, ke hom'o'j mort'os pro mal'sat'o anstataŭ akcept'i valor'a'n nutr'aĵ'o'n. Sed du'a'vid'e oni bon'e pov'as kompren'i tia'n kondut'o'n. Se la afrik'a'j reg'ist'ar'o'j akcept'as la uson'a'n help'o'n, la est'ont'a damaĝ'o est'os pli grand'a ol la por'temp'a util'o. Ĉar cert'e hom'o'j ne nur mem manĝ'os gen-manipul'it'a'n maiz'o'n kaj tritik'o'n, sed uz'os la gren'o'j'n por sem'ad'o. Sed tio signif'os, ke post'a'j'n rikolt'o'j'n oni ne plu pov'os eksport'i al Eŭrop'a Uni'o, plej grav'a aĉet'ant'o; ĉar en EU (kaj en mult'a'j azi'a'j ŝtat'o'j) gen-maiz'o kaj gen-tritik'o est'as mal'permes'it'a'j. Krom'e ankaŭ brut'o'j'n kaj kort-bird'o'j'n nutr'it'a'j'n per gen-manipul'aĵ'o'j oni ne plu pov'us vend'i.
#000789
Tem'as do pri du'obl'a manipul'ad'o: Ĉar Uson'o ne pov'as vend'i si'a'j'n gen-manipul'it'a'j'n gren'o'j'n al Eŭrop'o kaj Azi'o, la reg'ist'ar'o send'as tiu'j'n ĉi super'flu'a'j'n var'o'j'n al Afrik'o. Tiel Vaŝington'o per'fort'e prov'as manipul'i la merkat'o'n, met'ant'e afrik'a'j'n reg'ist'ar'o'j'n en moral'a'n kaj ekonomi'a'n dilem'o'n. La afer'o ne est'us tiom terur'a, se ĝi koncern'us nur et'a'n part'o'n de bezon'at'a'j nutr'aĵ'o'j. Sed la riĉ'a Uson'o kovr'as ĉ. du'on'o'n de la tut'a help'o'program'o por mal'sat'ant'a'j afrik'an'o'j.
#000790
Leg'ant'o (ne-uson'a) de MONATO dum la UK en Fort'alez'o asert'is, ke ni'a revu'o est'as kontraŭ-uson'a. Mi replik'is, ke kritik'o baz'iĝ'as sur fakt'o'j, ne sur emoci'o. Se uson'an'o'j ne tim'as san'problem'o'j'n per gen-manipul'it'a nutr'aĵ'o, ili manĝ'u ĝi'n. Sed se ali'a'j rifuz'as tio'n pro (scienc'e pruv'it'a) san-risk'o, Vaŝington'o ne mir'u, ke tia'j prov'o'j de per'fort'o mal'facil'ig'as al ali'a'j kompren'i aŭ eĉ am'i Uson'o'n.
#000791
„La natur'o re'bat'as.” Tiel re'ag'is mult'a'j, kiam en aŭgust'o katastrof'a'j inund'o'j de river'o'j Vultavo, Elb'o, Danub'o kaj ili'a'j brak'o'j damaĝ'is mult'eg'a'j'n urb'o'j'n kaj vilaĝ'o'j'n en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o. La diluv'o ne nur detru'is kelk'a'j'n mil'o'j'n da loĝ'ej'o'j sed grav'eg'e damaĝ'is la fam'a'j'n histori'a'j'n kern'o'j'n de Prago en Ĉeĥi'o kaj Dresdeno en Germanio. Kiom da kultur'a'j valor'aĵ'o'j eksterm'iĝ'is per akv'o'mas'o'j kaj (eĉ pli terur'e) venen'a ŝlim'o, tio'n oni vid'os nur post monat'o'j.
#000792
Sed ĉu ver'e la natur'o re'bat'is? Ali'a'j, ankaŭ fak'ul'o'j, atent'ig'as ke inund'o'j okaz'as ĉiam de'nov'e, sen'de'pend'e de hom'a'j ag'o'j. Efektiv'e tiu'j'n ĉi inund'o'j'n kaŭz'is ekstrem'e fort'eg'a'j kaj long'daŭr'a'j pluv'eg'o'j, kiu'j est'ig'is ne'kutim'e grand'a'n kaj rapid'eg'a'n ŝvel'ad'o'n de river'o'j. Hom'o kapabl'as reg'i la natur'o'n en mult'a'j sfer'o'j, sed (ĝis nun) ne pov'as mal'help'i pluv'o'n. Ni pov'as nur protekt'i ni'n kontraŭ akv'o, jen per individu'a ombrel'o, jen per dig'o'j laŭ'long'e de danĝer'a'j river'o'j – sed ĝust'e tiu'j dig'o'j jam est'as unu el la hom'far'it'a'j kial'o'j de inund'o'j.
#000793
En la dens'e loĝ'at'a Eŭrop'o ni asfalt'is kaj beton'is ni'a'n ter'o'n, tiel ke akv'o ne plu pov'as en'ir'i ĝi'n kaj tra kanal'o'j dev'as flu'i en river'o'j'n. Tiu'j'n ni arm'is per dig'o'j kaj tiel rab'is al ili natur'a'j'n el'flu'ej'o'j'n al vast'a'j kamp'o'j, marĉ'o'j kaj eben'o'j. En la aktual'a okaz'o dig'o'j ne est'is sufiĉ'e alt'a'j aŭ tro mal'fortik'a'j por mal'help'i la katastrof'o'n. Sed tiu'j ĉi hom'a'j mis'far'o'j est'as nur kelk'a'j el mult'a'j, kiu'j kaŭz'as ke natur'a'j fenomen'o'j iĝ'as katastrof'o'j. Pli kaj pli mult'a'j scienc'ist'o'j inter'temp'e konfirm'as ekzempl'e, ke polu'ad'o de l' atmosfer'o per venen'a'j gas'o'j el industri'o, hejt'il'o'j kaj, precip'e, aŭtomobil'o'j kaj avi'o'j kaŭz'as pli'varm'iĝ'o'n tut'mond'a'n kun la sekv'o, ke ne nur degel'as polus'a'j glaĉer'o'j, alt'iĝ'as mar'nivel'o'j kaj dezert'iĝ'as frukt'o'don'a'j teritori'o'j, sed ke ankaŭ drast'e ŝanĝ'iĝ'as la klimat'o en mult'a'j kontinent'o'j.
#000794
Tamen la reg'ist'ar'o de Uson'o, unu el la plej grand'a'j polu'ant'o'j, spit'as scienc'a'j'n ek'kon'o'j'n kaj kontest'as ili'n, obstin'e rifuz'ant'e la kon'at'a'n Kiot'o-protokol'o'n, laŭ kiu ali'a'j ŝtat'o'j dev'ig'as si'n, redukt'i polu'ad'o'n por mal'help'i klimat'a'n katastrof'o'n. Sed ĉiu'j el ni pli aĝ'a'j ol 50-jar'a'j facil'e pov'as konfirm'i per propr'a'j spert'o'j, ke la uson'a prezid'ant'o mal'prav'as. Kiam mi est'is infan'o, ĉiu'vintr'e ni hav'is mult'a'j'n neĝ'o'n kaj frost'o'n, tiel ke dum mult'a'j semajn'o'j sen'inter'romp'e ni pov'is sled'i kaj glit'kur'i sur glaci'o de lag'et'o. Jam mi'a'j infan'o'j ne plu tiom kontinu'e pov'is ĝu'i tiu'j'n vintr'a'j'n amuz'o'j'n, kaj mi'a'j ge'nep'o'j ja kon'as neĝ'o'n kaj glaci'o'n, sed sled'i ili oft'e pov'as nur dum unu tag'o, ĉar la post'a'n neĝ'o jam for'degel'as. Glit'kur'i oft'e ili pov'as nur en stadion'o kun art'e'far'it'a glaci'o. Mi'a'j infan'aĝ'a'j somer'o'j kutim'e hav'is kontinu'e agrabl'a'n temperatur'o'n de ĉ. 25 grad'o'j C, kun okaz'a'j fulm'o'tondr'o'j.
#000795
Sed nun en mez'a Eŭrop'o, kie mi loĝ'as, veter-kapric'o'j est'as pli kaj pli mult'a'j. La temperatur'o en somer'o ne mal'oft'e super'as 30 grad'o'j'n – kaj ĵus ni spert'is en Rio de Ĵanejro, ke dum la tie'a vintr'o anstataŭ ĉ. 15 grad'o'j est'is ŝvit'ig'a'j 32 grad'o'j C. Unu el la sekv'o'j de tiu alt'iĝ'o de temperatur'o en mez'a Eŭrop'o est'as, ke ordinar'a'j ŝtorm'o'j (de pli fru'a'j temp'o'j) nun far'iĝ'as ver'a'j tempest'o'j kun terur'a detru'fort'o, kiu fal'ig'as komplet'a'j'n arb'ar'o'j'n kaj sen'tegment'ig'as dom'o'j'n, ke ordinar'a'j fulm'o'tondr'o'j far'iĝ'as ekstrem'a'j natur'katastrof'o'j kun diluv'o'j.
#000796
Kiel ĉiam, ankaŭ post la nun'a inund'eg'o oni esplor'as kial'o'j'n kaj kaŭz'o'j'n kaj diskut'as solv'o'j'n de problem'o'j hom'far'it'a'j, por mal'help'i est'ont'a'j'n terur'aĵ'o'j'n. Unu grav'a rimed'o est'us, re'don'i al river'o'j natur'a'j'n el'flu'ej'o'j'n, kiu'j'n per dig'o'j, asfalt'ad'o kaj beton'ad'o ni rab'is al ili. En mult'a'j region'o'j de Eŭrop'o tio'n dev'us far'i ne nur tiu'j land'o'j, kiu'j plej mult'e sufer'as inund'o'j'n, sed precip'e najbar'a'j land'o'j, kie flu'as super'a'j part'o'j de river'o'j. Sed kial tiu'j ŝtat'o'j el'spez'u si'a'n mon'o'n, se el tio profit'os (nur) najbar'a'j land'o'j? Solv'i la problem'o'n oni pov'as kaj dev'as tut'eŭrop'e.
#000797
Sed ho ve! Kiam antaŭ du jar'o'j simil'a inund'eg'o de river'o Odr'o damaĝ'is vast'a'j'n part'o'j'n de orient'a Germanio kaj Pollando, oni promes'is re'natur'ig'i la river'o'n. Ĝis hodiaŭ oni far'is absolut'e neni'o'n. Ĉu ebl'e nun, kiam pro hom'a mis'uz'o de natur'o ni detru'is grand'a'n part'o'n de ni'a kultur'o en Prago kaj Dresdeno, ni est'os pli prudent'a'j?
#000798
Mi nask'iĝ'is en Schoten [sĥoten], proksim'e al Antverpeno, en la jar'o 1962, kaj nun mi loĝ'as en Oelegem [ulegem] kun mi'a amik'in'o.
#000799
Jam la tri'a'n foj'o'n mi leg'as ĝi'n. Memor'spert'o'j. Libr'o en kiu, inter hom'o'j fremd'a'j, rol'as mov'ad'e kon'at'a par'o. Neni'a fikci'o, ne roman'o, ne memor'aĵ'o aŭ konfes'o. Do kio?
#000802
En'hav'e, altern'as en ĝi mal'facil'a'j kaj leĝer'a'j part'aĵ'o'j. Jen konsider'o'j revoluci'a'j kaj milit'a'j, histori'a'j kaj politik'a'j, religi'a'j kaj moral'a'j, filozofi'a'j, art'a'j, social'a'j – pri ekzist'ad'ism'o kaj japan'a batal'art'o, pri scienc'o aŭ teologi'o, pri katedral'o kaj „nov'a orient'ad'o de la fid'o”, pri art'fals'ist'o'j kaj pri sakrament'o, pri suicid'o, pri kulp'o'sent'o, pri feliĉ'o, eĉ pri Di'o, pek'ad'o, la Kalvari'a Voj'o kaj ge'edz'iĝ'o. Pri ĉio ĉi i'o'n surpriz'a'n ni trov'as. Pri art'fals'ad'o, ekzempl'e: la kial'o'n, la kaŭz'o'n, la art'ist'a'n „prav'o'n”; kaj, ĉiam kun adekvat'e impon'a stil'o, la diferenc'o'n inter ver'a'j kaj pseŭd'a'j krim'o'j, inter ver'a art'aĵ'o kaj pastiĉ'o, inter fand'ad'o de kanon'o'j kaj de kloŝ'o'j. Jen rakont'ad'o pri tra'viv'aĵ'o'j kun amik'o'j kaj mal'amik'o'j, kun du putin'o'j, kun vir'in'o'j am'at'a'j, kun ge'patr'o'j divers'a'j – erotik'aĵ'o'j, scen'o'j pri rival'o'j, kaj otel'a'j tent'o'j.
#000803
Sed la aŭtor'o ne intenc'is verk'i erotik'a'n roman'o'n, li vol'is ja kre'i nov'a'n ĝenr'o'n. Kaj sukces'e! Li el'fos'as la origin'o'n de si'a'j opini'o'j: „kial li pens'as kio'n li pens'as?” Dum li el'serĉ'as la fundament'a'j'n ide'o'j'n, la impuls'o'j'n, kiu'j determin'as li'a'j'n konvink'iĝ'o'j'n, li'a ekzamen'o konduk'as li'n al memor'aĵ'o'j pri spert'o'j, kiu'j aktiv'ig'is li'a'n inteligent'o'n. Kaj li mir'as: tiu'j spert'o'j est'is seks'a'j.
#000804
La ĝenr'o „memor'spert'o'j” trakt'as do la ek'est'o'n de konvink'o'j, esplor'as pri est'iĝ'o de vid'punkt'o'j. Ĝi spur'as la dis'volv'iĝ'o'n de la intelekt'o, de la person'a pens'ad'o. Efektiv'e, tem'as pri intern'a'j kontraŭ'dir'o'j de jun'ul'o, kiu serĉ'as si'a'n voj'o'n. Tiu ĝenr'o hav'as si'a'j'n postul'o'j'n: la aŭtor'a elekt'o ne est'as sen konsekvenc'o'j. „La ĝenr'o memor'spert'a hav'as senc'o'n, nur se ĝi apog'iĝ'as sur spert'o'j real'a'j kaj aŭtent'a'j ĝis la plej et'a'j detal'o'j. Ĉia fals'o, ĉia poezi'a imag'o de'flank'ig'a, en'dub'ig'us la mem'analiz'o'n. La leg'ant'o dev'as sent'i, ke ĉio, kio'n rakont'as la aŭtor'o, okaz'is preciz'e, kiel ĝi est'as el'met'it'a.”
#000805
Konsci'end'as, ke leg'ant'o aktiv'e part'o'pren'as: leg'ad'o est'as inter'ag'o kun la verk'int'o. Ne sen'risk'a! Foli'um'ant'e, mi ek'vid'as menci'o'n de franc'a film'o A bout de souffle, kaj mi rid'et'as, re'memor'ant'e ies alud'o'n al ĝi per about the suffle – nun'temp'e ĉiu'j ja parol'as la angl'a'n, ĉu ne? Sed pri kio pens'is tiu person'o, tiel mis'prononc'ant'e la titol'o'n? Kio'n signif'is tiu vort'o por li? Sed ne devi'u ni. Sen'ŝerc'e! Risk'o'j ja ekzist'as.
#000806
Mi'n surpriz'as kaj mir'ig'as ĉiam de'nov'e, kiom ni, leg'ant'o'j, pov'as mis'kompren'i la cel'o'n de libr'o, mal'traf'i ties esenc'o'n, tord'i la verk'ist'a'n streb'o'n aŭ preter'vid'i li'a'n intenc'o'n. Tial la aŭtor'o ripet'as kaj insist'as, ne sen kaŭz'o, ke li ne verk'is roman'o'n. „Mi'a cel'o ne est'is rakont'i mi'a'n en'tut'e banal'a'n viv'o'n. Preskaŭ ĉiu'j amor'is, tro mult'a'j batal'is, mult'a'j sen'hejm'iĝ'as. Mi ne est'as el'star'a escept'o, nek hero'o de ne'kred'ebl'a'j aventur'o'j.” Esper'ebl'e, oni ne kritik'os mis'interpret'e ĉi tiu'n bril'a'n labor'aĵ'o'n, penozan kaj serioz'a'n, konvink'a'n kaj riĉ'a'n, rest'ont'a'n en la memor'o kaj re'leg'o'trud'a'n.
#000807
La verk'o pri'skrib'as la itiner'o'n de jun'a fremd'ul'o en la franc'a soci'o. Fakt'e, en tiu libr'o tem'as, en matur'a lingv'o, pri la genez'o kaj mal'volv'iĝ'o de la intelekt'a perspektiv'o hom'a. La tekst'o ekspon'as ĉio'n, kio progres'ig'as la pens'ad'o'n de la protagonist'o, montr'as la dialektik'a'n evolu'o'n de ties mond'rigard'o. „Elekt'i? Ĉu iam oni elekt'as? Neni'u kon'as si'n” (p. 114). „La mal'grand'a vit'o'foli'o trud'it'a antaŭ la hom'a'n seks'organ'o'n est'as la grand'a obstakl'o al la kompren'o de ni mem” (p. 150).
#000808
La aŭtor'o fak'as en filozofi'o. Li argument'as per scienc'o. Li est'as sanskrit'ist'o kaj cit'as latin'e. Kaj obstin'ul'o li est'as ĉe ajn'a persist'ad'o, kiu ŝajn'as al li neces'a. Li montr'as kaj demonstr'as, kiel la okcident'a scienc'o konstru'iĝ'is pro teologi'a'j motiv'o'j kaj sekv'e est'as ankaŭ nur kred'o: kvankam ĝi supoz'as si'n opon'a al religi'o, ĝi mem fakt'e est'as religi'a sekt'o. „Ne est'as pli da teori'a cert'ec'o en scienc'o ol en art'o”, laŭ la aŭtor'o. Dum'e, unu el la grand'a'j kvalit'o'j de li'a verk'o est'as la ver'ec'o.
#000809
Per tiu nov'a ating'o Eugène de Zilah super'is si'n mem. Ilustr'it'a per dek'o da bild'o'j de Cavelan [kavlán], li'a verk'o klar'e, sam'e kiel Viv'i sur bark'o, ne est'as roman'o. Tio'n konfirm'as la impon'a nombr'o de pied'not'o'j. Per si'a kompetent'a verk'ad'o ni'a aŭtor'o pruv'as la kapabl'o'n de Esperant'o konkurenc'i kun naci'a'j beletr'o'j laŭ la estetik'a'j kriteri'o'j de la ekster'a literatur'a mond'o. Stil'o riĉ'a, kun vort'o'j traf'a'j kiel „mem'stir'a'j raket'kap'o'j”, aŭ truf'e gust'um'ind'a'j – vort'um'o'j trofe'a'j kaj triumf'a'j. Li, evident'e, neniam „gargar'as si'n per ne'kompren'it'a'j vort'o'j” por „re'kraĉ'i ili'n propr'a'lingv'e'n”.
#000810
Kaj kiu prav'as est'as libr'o alt'klas'a. Ĝi est'as ebl'e et'e kontest'a kaj ribel'a, sed cert'e edif'a kaj instru'a, dokt'a kaj inteligent'a, erudici'a kaj prudent'a. Ĉu saĝ'um'it'a kaj eĉ sprit'a? Jes, re'leg'u nur! El'salt'os flor'et'o'j. (Kaj bobel'o'j da oksigen'o! Kiu'j'n vi ne rimark'is unu'a'foj'e pro la bala'a super'ond'o, ia cunam'o de serioz'o kaj hom'ec'o, al'flu'o de demand'o'j.) Ĝi ne est'as distr'a verk'o, tamen kor- kaj kac-tuŝ'a kelk'lok'e. Ĝi est'as libr'o kiu post'daŭr'as. Nepr'e. Libr'o detal'e ver'em'a, valor'eg'a, profund'a kaj konstru'a, pint'nivel'a. Cert'e, iam mi entrepren'os kvar'a'n tra'leg'o'n. „La erudici'o don'as sam'a'j'n ĝoj'o'j'n kiel la ĉas'ad'o kaj neni'a kompat'ind'a best'o sufer'as pro tio.”
#000811
Sed kie la prav'o, fin'fin'e? Kaj ... kiu prav'us – kio'n tiu sav'us? „La er'o'j de puzl'o lok'iĝ'is ĝust'e, sed ne mi lok'is ili'n. Kiu? Kio?” (p. 90). Eŭgen'o aplik'is tiu'n fraz'o'n al si'a viv'o, al si'a rilat'o kun Madlena, sed ebl'us samiel – ĉu prav'e? – uz'i ĝi'n pri li'a libr'o.
#000812
Interes'a est'is la artikol'o de Stefan Maul pri la sukces'o de Le Pen en la balot'o pri la prezid'ant'ec'o, sed ĝi tamen merit'as kelk'a'j'n rimark'o'j'n. Efektiv'e tiu grand'a sukces'o est'is skandal'a; ĝi est'is ŝok'o, stupor'o, fakt'e grand'a hont'o, kvankam neni'u gazet'o kuraĝ'is titol'i tio'n „La hont'o”, kiel dec'us. Tamen se la leg'ant'o'j plu observ'is la evolu'o'n de balot'ad'o, ili sci'as, ke por la re'balot'o 85 % voĉ'don'is kontraŭ Le Pen (ne por Chirac [ŝirák]). Kaj por la asemble'o Front National, Naci'a Front'o (NF) (la nazi'a parti'o), re'fal'is al 11 % de la voĉ'o'j, kaj dank'e al la diskut'ind'a distrikt'o'sistem'o, neni'u NF-deput'it'o sid'os en la nov'a dekstr'a asemble'o. Kio okaz'is? La antaŭ'a asemble'o decid'is, ke la du elekt'o'j (ŝtat'prezid'ant'o kaj asemble'o) okaz'u si'n'sekv'e, ĉar oni bon'e sci'as, ke kiu gajn'as la prezid'ant'a'n, tiu gajn'as ankaŭ la asemble'a'n.
#000814
Princip'e kaj laŭ la (mis'a'j) prognoz'o'j dev'is okaz'i duel'o inter Chirac kaj Jospin [ĵospén], inter dekstr'o kaj mal'dekstr'o, sed ... Est'is ĝeneral'a mal'kontent'o kaj dekstr'e kaj mal'dekstr'e, ĉef'e pro ne'kongru'ad'o, dekstr'a prezid'ant'o kaj mal'dekstr'a asemble'o ... Krom'e, tiu stult'a sistem'o, hered'aĵ'o de De Gaulle [de gol], tra'las'is 16 kandidat'o'j'n. Ver'a kaĉ'o! Kio rezult'is el ĉio tio? Mal'dekstr'e 12 % de trocki'ist'o'j (nur negativ'a balot'o). Kaj la person'a ambici'o de Chevènement [ŝevenemán] (6 % da voĉ'o'j), kio kaŭz'is la fal'o'n de Jospin. Sed Chevènement pag'is post'e: li perd'is si'a'n deput'it'ec'o'n, kiu'n li ten'is 30 jar'o'j'n.
#000815
Oni ĝeneral'e preter'atent'is la grav'ec'o'n de trocki'ist'o'j. Est'as protest'o'si'n'ten'o, kiu antaŭ'e ir'is al la franc'a Komun'ist'a Parti'o. Sed la fakt'o, ke la franc'a Komun'ist'a Parti'o est'is en la reg'ist'ar'o sign'is ĝi'a'n mal'venk'o'n. Preskaŭ ĝi'a'n mort'o'n. La civit'an'o'j voĉ'don'is ali'lok'e por protest'i. Sed la plu'a evolu'o est'is antaŭ'vid'ebl'a. Je la re'balot'o prezid'ant'a ĉiu'j demokrat'o'j voĉ'don'is kontraŭ Le Pen, ĉirkaŭ 85 % kaj ver'ŝajn'e pli mult'e, ĉar mult'a'j ne vol'is voĉ'don'i por Chirac. Kaj Chirac tre demagog'e ekspluat'is tiu'n situaci'o'n, baz'ant'e si'a'n kampanj'o'n sur tiu fals'a cifer'o, promes'ant'e i'o'n ajn kaj apog'ant'e si'n sur la nov'a parti'o Uni'o por la prezident'a majoritat'o, kiu eĉ ne ekzist'as kaj ne hav'as statut'o'n.
#000816
Konklud'o: la rezult'o de la kriz'o, la ĝeneral'a mal'kontent'o kaj la tim'o pro la „naŭz'a best'aĉ'o” (la bête immonde) konduk'is al triumf'o de la dekstr'a parti'o. La mal'venk'o de social'demokrat'o'j, dum Le Pen rest'as je la sam'a punkt'o kiel antaŭ'e: van'a vulgar'a blek'ad'o kaj lud'o je martir'ec'o. Nun ni atend'as la sekv'o'n de la dekstr'a'j promes'o'j pri sekur'ec'o, mal'pli da impost'o'j por riĉ'ul'o'j, ktp ...
#000817
Fin'iĝ'is por Ukrainio nigr'a somer'o – en juli'o kvar katastrof'o'j for'pren'is ĉ. 150 viv'o'j'n. Kulp'as ĉef'e mal'bon'a administr'ad'o kaj organiz'ad'o de soci-kultur'a kaj ekonomi'a viv'o; kulp'as ne hazard'o sed politik'o. Rezult'e la reg'ist'ar'o, pro si'n'sekv'o de katastrof'o'j, apenaŭ pov'as kaŝ'i si'a'n konfuz'iĝ'o'n.
#000818
La 7an de juli'o pere'is en la min'ej'o „Ukrainio” 35 min'ist'o'j, la 21an pere'is ses, la 31an pli'a'j 20. Pas'int'jar'e, en orient'a part'o de la land'o, pere'is 300 min'ist'o'j: ĉi-jar'e jam 150. Laŭ statistik'o, ĉiu milion'o da tun'o'j da karb'o for'pren'as kvar viv'o'j'n.
#000819
Plu'e, en okcident'a part'o de la land'o, la 27an de juli'o kolekt'iĝ'is mil'o'j da hom'o'j en arme'a flug'haven'o en la urb'o Lviv pro aer'spektakl'o. Tamen, dum famili'an'o'j ĝu'is la tag'o'n, ekzamen'ant'e flug'maŝin'o'j'n star'ant'a'j'n sur la ter'o, subit'e sur ili'a'j'n kap'o'j'n fal'is ĉas'aviad'il'o Su-27 (fabrik'it'a en Rusio). Vir'in'o, kiu rest'is viv'a, post'e rakont'is: „Ni'n frap'is aer'ond'o, surd'ig'is bru'eg'o; ni sent'is, ke super ni io flug'as. Ŝajn'is, ke pas'is sufiĉ'e long'a temp'o, ĝis mi trov'is kuraĝ'o'n mal'ferm'i la okul'o'j'n. Tiam ŝok'o. Ĉirkaŭ'e neni'u: nur karn'o'pec'o'j”. En'tut'e 86 hom'o'j pere'is kaj pli ol 1000 est'is sever'e vund'it'a'j.
#000820
Nun labor'as ŝtat'a komision'o por esplor'i, kiu kulp'as. Kial pilot'o'j trejn'iĝ'is en mez'a part'o de la land'o kaj ven'is special'e pro la spektakl'o? Kial ili flug'is tiom proksim'e al spekt'ant'o'j? Inter'temp'e la prezid'ant'o de Ukrainio, Leon'id Kuĉma, ordon'is, ke oni kre'u ord'o'n en la ministr'ej'o'j pri defend'o kaj pri energi'o. Sed tio est'as nur'a unu'a re'eĥ'o al la katastrof'o'j. La ĉef'a kial'o de ĉiu'j pane'o'j kaŝ'iĝ'as en mal'bon'eg'a administr'ad'o de la ukraina politik'a kaj publik'a viv'o, kio permes'as al respond'ec'ul'o'j sen'respond'ec'e ag'i.
#000821
Se la uson'a prezid'ant'o post la event'o'j de septembr'o 2001 rikolt'is fid'o'n kaj sub'ten'o'n de si'a popol'o, la situaci'o en Ukrainio est'as tut'e mal'a. La opozici'o nom'as la ukrain'an kap'ul'o'n kun'aŭtor'o de la tragedi'o'j: la prezid'ant'o ne nur estr'as la reg'ist'ar'o'n sed ankaŭ influ'as parlament'o'n kaj administr'as direktor'o'j'n de uzin'o'j kaj mez'lern'ej'o'j. Tiu est'as sistem'o apenaŭ efik'a, ĉar la ver'a respond'ec'ul'o rest'as unu'nur'a: la prezid'ant'o mem.
#000822
Odor'aĉ'as la fiŝ'o – almenaŭ en Rusio
#000823
Pol'a'j kritik'ist'o'j alt'e taks'is la film'o'n de la ukraina reĝisor'o Jurij Iljenko Preĝ'o por hetman'o Mazep'a. Dum la 29a kin'o'somer'o en Pollando la film'o ricev'is premi'o'n „Or'a Fiŝ'o de Insko-2002”. Or'um'it'a'n statu'et'o'n ricev'is fil'o de la reĝisor'o, Filip'o, kiu lud'is unu el la ĉef'rol'o'j. La film'o, laŭ la opini'o de la ĵuri'o, montr'as la ver'a'n ukrain'an anim'o'n: la film'o far'iĝ'is kulmin'o de la naŭ'tag'a kin'o'somer'o.
#000824
Preĝ'o por hetman'o Mazep'a jam est'is montr'at'a dum la ĉi-jar'a Berlina Inter'naci'a Kin'o'festival'o kaj ĝi aper'os en la aŭtun'o en la ukraina kin'o'merkat'o. Bedaŭr'ind'e en la najbar'a Rusio la film'o est'as du'on'oficial'e mal'permes'it'a: la ministr'o pri kultur'o, Miĥail Ŝvidkoj (etn'a ukraino), rekomend'is al kin'ist'o'j ne spekt'ig'i la film'o'n, ĉar ĝi minac'as la ukrain'an-rus'a'n inter'rilat'o'n.
#000825
En la plej alt'buĝet'a ukraina film'o de la last'a jar'dek'o tem'as pri la t.n. Nord'a Milit'o (1700-1721) inter Svedi'o kaj Rusio. Kiam la sved'a reĝ'o Karlo la 12a konduk'is si'a'n arme'o'n en Ukrainion, ukraina milit'gvid'ant'o, hetman'o Iv'a'n Mazep'a, nul'ig'is antaŭ'a'n alianc'o'n kun car'o Petro la Grand'a kaj al'iĝ'is al la sved'o'j kontraŭ la rus'a car'o.
#000826
La rus'a gazet'ar'o atak'is la film'o'n, ĉar oni konsider'is kaj konsider'as la hetman'o'n perfid'ul'o: tia mal'ind'as est'i prezent'at'a en kin'o'ret'o. Krom'e, la rus'a car'o Petro la 1a est'as montr'at'a kiel sad'ist'o, tiran'o kaj sodomi'ul'o, seks'e per'fort'ant'a soldat'o'j'n. Sed tio'n la reĝisor'o Iljenko ĉerp'is el la literatur'o de la rus'a'j verk'ist'o'j Aleksandr Sergejeviĉ Puŝkin kaj Aleksej Nikolajeviĉ Tolstoj, kiu'j detal'e pri'stud'is la rus'a'n car'a'n epok'o'n.
#000827
Al'don'e nepr'as menci'i, ke la rol'o'n de hetman'o Iv'a'n Mazep'a lud'is la eks'a ukraina ministr'o pri kultur'o, Bohdan Stupka.
#000828
Eĉ dum varm'a somer'o 17-jar'a knab'in'o, loĝ'ant'a en la guberni'o Hejiang de la provinc'o Sichuan en Ĉini'o, dev'as sur'hav'i du vest'o-tavol'o'j'n: nur tiel ŝi pov'as kaŝ'i si'a'n sekret'o'n. Kial? Ĉar ŝi'a'n dors'o'n okup'as ek'de nask'iĝ'o grand'a nevus'o, sur kiu kresk'as nigr'a'j vil'o'j.
#000829
La knab'in'o, Wang Mei, ven'is al la Sichuan-a Institut'o pri Haŭt'a Mal'san'o kaj pet'is kurac'o'n. Fak'ul'o diagnoz'is, ke ŝi sufer'as pro „de'nask'a pigment'a nevus'o” kaj, ĉar nevus'o tia aspekt'as kiel fel'o de simi'o aŭ apr'o, oni nom'as ĝi'n „best'o'haŭt'a nevus'o”. Statistik'e kuŝ'as la ebl'o pri mal'san'o tia ĉ. dek'mil'on'o. Krom'e, pro la grand'ec'o de la nevus'o, mank'as precedenc'o kiel ĝi'n kurac'i.
#000830
Wang Mei dum si'a tut'a viv'o ĉagren'iĝ'as pro la nevus'o. Ĉe la lern'ej'o, kie ŝi loĝ'as, ŝi ban'as si'n kiel ebl'e plej rapid'e kaj nur, kiam ali'a'j lern'ej'an'in'o'j for'est'as. Ĉiam ŝi port'as dik'a'j'n vest'aĵ'o'j'n por ŝirm'i la nevus'o'n. Malgraŭ tio kon'as ŝi'a'n sekret'o'n mult'a'j lern'ant'in'o'j. Pro tio Wang Mei ek'hav'as psik'a'j'n problem'o'j'n, kaj ŝi'a lern'ej'a poent'ar'o ne'stabil'as.
#000831
Wang Mei viv'as en mal'riĉ'a kamp'ar'a famili'o, kiu ne kapabl'as mem pag'i la kurac'ad'o'n. La institut'o decid'is rezign'i pri la kost'o de la operaci'o, tamen la famili'o de la knab'in'o dev'as trov'i pli ol 20 000 juan'o'j'n pro du'monat'a loĝ'ad'o ĉe la institut'o. Nun oni esper'as, ke bon'kor'ul'o'j financ'e sub'ten'os la knab'in'o'n.
#000833
Antaŭ ne'long'e, en Pekino, en plur'a'j strat'o'j aper'is afiŝ'o'j montr'ant'a'j jun'a'n vir'in'o'n kun serioz'a mien'o etend'ant'a'n rezist'a'n brak'o'n firm'a'n kaj fort'a'n. La cel'o de la afiŝ'o: kontraŭ'i famili'a'n per'fort'o'n.
#000835
La ĉef'in'o de Pekina Vir'in'a Federaci'o, Zhao Shuhua, dir'is, ke oni star'ig'is la afiŝ'o'j'n, por ke la tut'a soci'o ek'konsci'u pri famili'a per'fort'o. Jam ekzist'as en Pekino 22 tia'j afiŝ'o'j, al'don'is la ĉef'in'o, kaj sekv'os pli'a'j.
#000836
Laŭ enket'o de la Ĉin'a Vir'in'a Federaci'o ekzist'as per'fort'o en 30 % de la 270 milion'o'j da famili'o'j en Ĉini'o. Pli ol 90 % de la per'fort'int'o'j est'as vir'o'j. La pli'mult'o de la pri'demand'it'o'j kred'as, ke per'fort'a am'o est'as la plej fort'a mal'am'o kaj est'as nepr'e pun'end'a de la ŝtat'o.
#000837
Ĉini'o de'nov'e publik'ig'is la tiel nom'at'a'n ge'edz'iĝ'a'n leĝ'o'n, kiu klar'e indik'as, ke per'fort'o, eĉ en'e de famili'o, est'as krim'o. Krom'e, laŭ juĝ'a klar'ig'o, se oni hejm'e'n konduk'as ali'seks'ul'o'n cel'e al kun'loĝ'ad'o, tio pov'as est'i konsider'at'a anim'a turment'o rilat'e ali'a'j'n famili'an'o'j'n.
#000838
Ĉu divid'it'a insul'o divid'os Eŭrop'o'n?
#000839
Antaŭ 28 jar'o'j turk'a'j trup'o'j invad'is Kipron. Rezult'e dis'iĝ'is la insul'o en du etn'a'j'n part'o'j'n: grek'a'n en la sud'o kaj turk'a'n en la nord'o. En la ĉef'urb'o Nikosio okaz'e de la dat're'ven'o – la 20an de juli'o – oni publik'ig'is deklar'o'j'n pri la est'ont'ec'o de Kipro.
#000840
En 1974 Ankar'o send'is al Kipro 35 000 soldat'o'j'n, post kiam kipraj oficir'o'j grek'a'j prov'is per puĉ'o aneks'i Kipron al Greki'o, en kiu tiam reg'is diktator'a reĝim'o de „nigr'a'j kolonel'o'j”. Post'e Sud-Kipro, sub la nom'o Respublik'o Kipro, membr'iĝ'is en Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN) kaj inter'trakt'is pri en'ir'o en Eŭrop'a'n Uni'o'n (EU); Respublik'o Nord-Kipro est'is oficial'e agnosk'it'a nur de Turki'o, kiu hav'as nord'e 30 000 soldat'o'j'n.
#000841
Dum long'a temp'o Glavkos Klerides, estr'o de la kipraj grek'o'j, kaj Rauf Denktasch [denktaŝ], estr'o de la kipraj turk'o'j, prov'is inter'konsent'i pri regul'ad'o de la konflikt'o. Tamen eĉ sub per'ant'ec'o de Kofi Annan, la ĝeneral'a sekretari'o de UN, ili ne sukces'is ating'i kompromis'o'n.
#000842
Komenc'e de la nun'a jar'o, la 16an de januar'o, la estr'o'j de ambaŭ kipraj etn'a'j komun'um'o'j de'nov'e komenc'is inter'trakt'i pri la est'ont'ec'o de la dis'part'ig'it'a Kipro. Tiu prov'o inter'konsent'i grav'e disting'iĝ'as de ĉiu'j antaŭ'a'j. Ĉi-foj'e la diplomat'a maraton'o est'as temp'e lim'ig'at'a, ĉar lig'at'a al la pli'larĝ'ig'o de Eŭrop'a Uni'o en 2004.
#000843
Tamen ambaŭ parti'o'j kulp'ig'as unu la ali'a'n pri mal'em'o ced'i. Deklar'is Klerides: „Ni konsent'is far'i la plej dolor'ig'a'j'n ced'o'j'n, sed la turk'a'j estr'o'j, kiel ĉiam, ne dezir'as reciprok'i.” Si'a'part'e Denktasch insist'is pri sen'kondiĉ'a agnosk'o de la Respublik'o Nord-Kipro kiel ne'ŝanĝ'ebl'a kondiĉ'o. Krom'e li konsent'is pri'diskut'i la est'ig'o'n de konfederaci'o kun la sud'a part'o de la insul'o; nur post'e li propon'is inter'trakt'i pri al'iĝ'o de Kipro al EU. Se tio ne est'os plen'um'it'a, Turki'o minac'os aneks'i Nord-Kipron.
#000844
La reprezent'ant'o'j de grek'a Kipro propon'as kre'i en la insul'o federaci'o'n kun vast'eg'a'j rajt'ig'o'j kaj aŭtonomi'o de ambaŭ part'o'j: ili intenc'as en'ir'i EU-on en 2004 sen'de'pend'e de la fin'o de la inter'trakt'o'j. Respublik'o Kipro jam de'long'e cel'as en'ir'i Eŭrop'a'n Uni'o'n kaj nun okup'as unu'a'n lok'o'n en la fin'a konkurs'o pri al'iĝ'ont'a'j land'o'j. Tio rilat'as tamen nur al la grek'a part'o de la insul'o. La inter'naci'e ne'agnosk'at'a turk'a respublik'o Nord-Kipro en'tut'e ne est'as konsider'at'a.
#000845
Al'iĝ'o de re'unu'iĝ'int'a Kipro al EU ne ebl'as sen solv'o de la komplik'a'j inter'rilat'o'j inter Greki'o, Turki'o kaj EU. La esper'o'j de Ankar'o en'ir'i la last'a'n vagon'o'n de la pli'larĝ'iĝ'o-trajn'o fiask'os. Bruselo kulp'ig'as Turki'o'n pri mult'a'j mal'observ'o'j de la hom'a'j rajt'o'j kaj pri korupt'o.
#000847
Tamen, se Ankar'o ne ating'os ĝis la fin'o de la nun'a jar'o klar'ec'o'n pri la dat'o de la komenc'o de oficial'a'j inter'trakt'o'j pri en'ir'o en la Uni'o'n, ĝi pov'os mal'help'i la en'ir'o'n de Kipro.
#000848
Variant'o du'a: nur la grek'a part'o de la insul'o en'ir'as la Uni'o'n. Tiu'okaz'e Turki'o pov'us aneks'i la turk'a'n part'o'n de Kipro, kio tuj romp'us rilat'o'j'n inter Ankar'o kaj Bruselo. Sekv'us amas'a el'migr'o de turk'a'j kipr'an'o'j kaj loĝ'ig'o de ties teritori'o'j far'e de kurd'o'j kaj turk'o'j el Turki'o.
#000849
Variant'o tri'a: la inter'trakt'o'j pri re'unu'iĝ'o de Kipro mal'sukces'as kaj EU ĉes'ig'as en'ir'o'n de Kipro en la Uni'o'n. Tiu'okaz'e fin'e de 2002 Greki'o rifuz'us sub'skrib'i kontrakt'o'j'n pri al'iĝ'o de la ceter'a'j naŭ kandidat'o-ŝtat'o'j al la EU. Rezult'e la tut'a EU-pli'larĝ'ig'o mal'sukces'us.
#000850
En EU oni apenaŭ kuraĝ'as pens'i pri tiu ĉi koŝmar'o. Last'a'temp'e Eŭrop'a Uni'o komenc'is aktiv'i en la nord'a part'o de la insul'o. Tie Bruselo streb'as kompens'i la inform'a'n izol'ad'o'n, en kiu dum jar'dek'o'j viv'as la turk'a loĝ'ant'ar'o: tem'as ĉef'e pri for'ig'o de mit'o'j pri insid'em'o de EU, kiu laŭ'dir'e klopod'as „aĉet'i” la lojal'ec'o'n de kipraj turk'o'j.
#000851
En la artikol'o pri Briti'o („Ek'flu'as la ruĝ'a akv'o”, MONATO 2002/7, p. 10) Paul Gubbins efektiv'e tuŝ'is kaj mis'prezent'is tem'o'j'n rilat'a'j'n al ali'a'j land'o'j.
#000852
Se en'tut'e konven'as aplik'i termin'o'n „pudel'i” al dign'a reg'ist'ar'estr'o, est'as brit'a'j mal'dekstr'em'ul'o'j kaj oportun'ist'o'j, antaŭ kiu'j Tony Blair [teŭni blea] dev'as manovr'i, sed ne antaŭ Bush. Sam'kiel Margaret Thatcher [mágaret faĉe] kaj ali'a'j klar'vid'a'j kaj respond'ec'a'j politik'ist'o'j, Blair re'kon'as danĝer'o'n kaj grav'ec'o'n de milit'o kun pan-islam'ism'o, milit'o ne en cit'il'o'j (kiel en la artikol'o). Do natur'e Blair vid'as amik'o'n ne en Irako kaj en Sadam Husajn [sadám husájn], sed en Uson'o – tradici'a fid'ind'a alianc'an'o de Briti'o.
#000853
Menci'ant'e pri „buĉ'ad'o far'e de Israelo en Palestino”, Gubbins ripet'as fi-mensog'o'n gurd'at'a'n de amas'komunik'il'o'j. Perfid'it'a de ĉiu'j okcident-eŭrop'a'j land'o'j, est'as ĝust'e Israelo, kiu est'as daŭr'e buĉ'at'a en ne'konvenci'a milit'o je eksterm'o, kiu'n islam'a'j najbar'o'j efektiv'ig'as per man'o'j de palestinaj teror'ist'o'j kaj sabot'ul'o'j.
#000854
Neniam, neni'u land'o est'is tiom long'e provok'at'a – kaj tamen toler'ant'a kaj ne respond'ant'a per plen'fort'a plen'detru'a kontraŭ'atak'o. Est'ant'e la sol'a okcident-tip'a civiliz'it'a demokrati'a land'o en la region'o kun plej fort'a arme'o, Israelo est'as dev'ig'at'a batal'i por si'a el'viv'o kun lig'it'a'j man'o'j. La „just'a” inter'naci'a komun'um'o las'as Israelon sang'ant'a sen rajt'o respond'i kaj eksterm'i la mal'amik'o'j'n, kiel far'us iu ajn ali'a land'o post la unu'a aŭ du'a provok'o – ne post dek'o'j!
#000855
La mur-skrib'aĉ'o'j de la 30aj jar'o'j en Eŭrop'o „Jud'o'j, for en Palestinon!” nun trans'form'iĝ'is en kri'o'j'n „Jud'o'j, for el Palestino!”. La israela popol'o tamen ne plu em'as sekv'i la direkt'o'j'n de la „inter'naci'a komun'um'o”. Kaj honest'a'j hom'o'j, ĉie, kie ili dum'e rest'as, ven'os help'i, kaj ne las'os Israelon pere'i.
#000856
En la hejm'o de 40jar'a vir'in'o Rim'a Ratkevičiene [rim'a ratkeviĉiene], el la du'a plej grand'a litova urb'o Kaunas, abund'as divers'a'j ekzotik'a'j best'o'j. Ekzempl'e, tie ebl'as vid'i sur fenestr'o'bret'o aŭ en terari'o dorm'ant'a'j'n igvan'o'j'n, kiu'j foj'foj'e promen'as tra la ĉambr'o'j aŭ varan'o'n, kiu instal'iĝ'is en kuŝ'uj'o, kobr'o'n kuŝ'ant'a'n en terari'o aŭ en'kaĝ'ig'it'a'j'n lacert'o'j'n. La sinjor'in'o ankoraŭ ŝat'us akir'i krokodil'o'n (nan'a'n kajman'o'n), kiu ne postul'as tro mult'e da spac'o, ĉar ĝi'a maksimum'a long'ec'o est'as nur 1 metr'o. Ĝi kost'as kelk'a'j'n mil'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j.
#000857
Ratkevičiene asert'as, ke ebl'as trov'i kontakt'o'n kun igvan'o por kompren'i unu la ali'a'n. Igvan'o'j kompren'as la dezir'o'j'n de si'a mastr'in'o. Somer'e ili pov'as ir'i ekster'e'n promen'i, en'grimp'i aŭt'o'n, se la famili'o plan'as vizit'i arb'ar'o'n. Dum ekster'e varm'as, tiu'j best'o'j ŝat'as sur'grimp'i arb'o'j'n aŭ frand'i frag'o'j'n en la ĝarden'o. Kiam igvan'o'j ek'dezir'as fek'i aŭ urin'i, ili pik'et'as la man'o'n aŭ gamb'o'n de la vir'in'o. Tiam neces'us met'i ili'n sur akv'o'plen'a'n uj'o'n. Fremd'a'j hom'o'j ne pov'as pren'i igvan'o'j'n. Ili ne toler'as tio'n. Igvan'o'j en la hejm'o de Ratkevičiene viv'as liber'e. Ili pov'as est'i sur lit'o aŭ sur hejt'ig'il'o, sur libr'o'bret'o. Iu'foj'e laŭ kurten'o'j ili ating'as eĉ la kornic'o'j'n. Ili precip'e ŝat'as kuŝ'i sur mol'a'j kusen'et'o'j. Antaŭ ne'long'e tiu'j best'o'j el'las'is 67 ov'o'j'n. Se nask'iĝ'us igvan'id'o'j, por la posed'ant'in'o tio est'us ekster'ordinar'a tra'viv'aĵ'o, ĉar kutim'e en la mal'liber'ec'o tiu'j best'o'j re'produkt'iĝ'as eg'e mal'oft'e. Mal'grand'a, al drak'et'o simil'a igvan'o, kost'as ĉirkaŭ 50 uson'a'j'n dolar'o'j'n, kaj plen'kresk'a 1500.
#000858
En la kel'o Ratkevičiene bred'as naŭ speci'o'j'n da divers'a'j insekt'o'j por si'a'j reptili'o'j: gril'o'j'n, akrid'o'j'n, blat'o'j'n. Ankaŭ por ĝi'a bred'ad'o neces'as fak'a'j kon'o'j.
#000859
En special'a terari'o en la kel'o est'as egipta kobr'o. En la list'o de venen'a'j serpent'o'j ĝi okup'as la kvin'a'n lok'o'n. Neni'u ali'a pov'as pren'i tiu'n kobr'o'n en si'a'j'n man'o'j'n. Nur Ratkevičiene zorg'as pri ĝi. Neces'as sci'i kiu'manier'e pren'i la serpent'o'n kaj antaŭ'vid'i ties kondut'o'n. La posed'ant'in'o asert'as, ke kobr'o'j est'as unu el la plej saĝ'a'j serpent'o'j kaj neniam sen'kaŭz'e atak'as hom'o'n. Eĉ plej pac'em'a'n kobr'o'n ebl'as incit'i per mal'prudent'a mov'o aŭ ag'o. Ĝi'a re'ag'o est'as fulm'rapid'a. Ekzempl'e al si'n aer'e'n ĵet'int'a mus'o, kobr'o neniam ebl'ig'as, ke tiu fal'u sur'ter'e'n. Ĝi kapt'as ĝi'n ankoraŭ dum la flug'o. Kobr'o pov'as long'e kaj trankvil'e kuŝ'i. Ĝi vigl'iĝ'as nur, se ĝi ek'mal'sat'as. Tiam kobr'o pov'as tuj en'glut'i eĉ dek kvin mus'o'j'n. Nun la kobr'o de Ratkevičiene long'as sep'dek centi'metr'o'j'n, sed plu kresk'ant'e ĝi ating'os unu metr'o'n.
#000860
Rim'a Ratkevičiene ek'interes'iĝ'is pri reptili'o'j jam infan'aĝ'e, tamen la unu'a'n reptili'o'n ŝi ek'hav'is nur antaŭ sep jar'o'j. Ĝi est'is agam'o, kiu tamen post ne'long'e mort'is. Tiu ĉi perd'o instig'is la bred'ant'in'o'n pli mult'e ek'interes'iĝ'i pri tiu'j best'o'j kaj ĉerp'i util'a'j'n inform'o'j'n el divers'a'j font'o'j. Nun ŝi sci'as mult'e pli ol en la komenc'o. Nun Ratkevičiene pov'as help'i ankaŭ ali'a'j'n bred'ant'o'j'n de reptili'o'j. Ŝi volont'e kurac'as best'o'j'n, al kiu'j ne kapabl'as help'i best'kurac'ist'o'j. Preskaŭ ĉiu'semajn'e hom'o'j vizit'as ŝi'n kun mal'san'a'j igvan'o'j, lacert'o'j, konstriktoroj, piton'o'j kaj ali'a'j serpent'o'j. Ratkevičiene kapabl'as far'i eĉ et'a'j'n operaci'o'j'n. Ŝi help'as sen'pag'e aŭ reciprok'e pet'as al'port'i por ŝi'a'j am'ant'o'j el ali'a'j land'o'j produkt'o'j'n, en'hav'ant'a'j'n vitamin'o'j'n, ĉar en Litovio ili mal'facil'e trov'ebl'as.
#000861
Kontrast'e kun la asert'o de Albert Cnudde el Franci'o (MONATO 2002/7, p. 7), la uz'o de la artikol'o en La kosm'o kaj ni est'as cert'e prav'ig'it'a kaj logik'a. Oni uz'as la artikol'o'n kiam en ni'a pens'o komun'a nom'o est'as difin'it'a. Ĝi est'as ankaŭ difin'it'a, se tem'as pri unik'a person'o, best'o aŭ objekt'o en ni'a ĉirkaŭ'aĵ'o. Tiel uz'as la difin'a'n artikol'o'n ĉiu'j eŭrop'a'j lingv'o'j kiu'j hav'as ĝi'n. Tial ni dir'as: „La prezid'ant'o mal'ferm'is la kun'ven'o'n”, „La reĝ'in'o vizit'is mal'san'ul'ej'o'n en Bruselo”, „La sun'o bril'as”, „Infan'o'j lud'is sur la strat'o”, „Ŝi ir'is al la kuir'ej'o”, „Li fal'is sur la grund'o'n”, ktp.
#000862
Est'as cert'e mal'facil'a afer'o. Ŝajn'as al mi, ke la angl'o'j uz'as la difin'a'n artikol'o'n plej, kvankam ankaŭ ne tut'e, ĝust'e. Sekv'ant'e la tiu'rilat'a'n rekomend'o'n de Zamenhof, oni dev'us tamen ĉiam konsci'i, ke ĝi'a neuz'o antaŭ konkret'a substantiv'o egal'as la uz'o'n de vort'o kiel „iu(j)”, „ia(j)”, „kelk'a(j)”.
#000864
Mandat'o'n estr'i la nov-zeland'an reg'ist'ar'o'n dum pli'a tri'jar'a period'o ricev'is la ĉef'ministr'o Hel'e'n Clark [klak]. Clark fru'ig'is la elekt'o'j'n kaj tiel plen'e venk'is la Alianc'a'n Parti'o'n, kiu re'ten'is eĉ ne unu sol'a'n parlament'an'o'n.
#000865
Malgraŭ tio, ke kelk'a'j koment'ist'o'j asert'as, ke Nov-Zelando dekstr'e'n mov'iĝ'is, la statistik'o'j mal'o'n montr'as: la dekstr'a parti'o Asoci'o de Konsum'ant'o'j kaj Impost'pag'ant'o'j (AKI) rest'is sam'a (9 mandat'o'j), la dekstr'et'a Naci'a Parti'o redukt'iĝ'is de 35 al 27, dum la mal'dekstr'et'a Labor'ist'a Parti'o (LP) gajn'is pli'a'j'n mandat'o'j'n (de 49 al 52).
#000866
La elekt'o'kampanj'o ted'e komenc'iĝ'is, sed viv'iĝ'is pro disput'o rilat'e supoz'at'a'n import'ad'o'n de genetik'e modif'it'a'j maiz'sem'o'j. La reg'ist'ar'o mal'permes'as genetik'e modif'it'a'j'n sem'o'j'n almenaŭ ĝis oktobr'o 2003: verd'ul'o'j dir'as, ke pli ol du'on'o de la civit'an'o'j dezir'as, ke genetik'e modif'it'a'j manĝ'aĵ'o'j daŭr'e est'u mal'permes'at'a'j. Tamen en la elekt'o'j la Verd'ul'a Parti'o gajn'is nur du pli'a'j'n mandat'o'j'n.
#000867
La parti'o Nov-Zelando Unu'e, la minor'a parti'o en koalici'o kun la Naci'a Parti'o inter 1996 kaj 1999, re'gajn'is du tri'on'o'j'n de la mandat'o'j perd'it'a'j post la dis'fal'o de la koalici'o. Plej surpriz'is la Unu'ig'it'a Futur'a Parti'o (UFP), kiu dum la last'a'j du parlament'o'j hav'is nur unu parlament'an'o'n sed nun hav'as ok: ŝajn'e plaĉ'is ĝi'a moder'a program'o.
#000868
Pro tio, ke la reg'ist'ar'o ne posed'as parlament'a'n pli'mult'o'n, neces'as koalici'o inter la Labor'ist'a Parti'o, la Progres'em'a Koalici'o kaj la Unu'ig'it'a Futur'a Parti'o. Laŭ inter'konsent'o la program'o baz'iĝ'os sur la manifest'o'j de la koalici'a'j parti'o'j sed prioritat'e konsider'os propon'o'j'n de UFP.
#000870
Rekompenc'e la reg'ist'ar'o star'ig'os komision'o'n pri la famili'o laŭ propon'o de UFP kaj LP; ĝi pli'bon'ig'os la leĝ'o'j'n pri viktim'o'j de krim'o'j kaj prepar'os leĝ'o'j'n pri transport'o, princip'e aŭt'o'voj'o'j. La reg'ist'ar'o kun'labor'os ankaŭ sed pli mal'strikt'e kun la Verd'ul'a Parti'o.
#000871
Okaz'is disput'o inter la Naci'a Parti'o kaj la ali'a'j parti'o'j pri la oficial'a opozici'o. Estr'o'j de la Verd'ul'o'j, AKI kaj NZ Unu'e argument'is, ke la ĉef'o de la Naci'a Parti'o mal'hav'u la special'a'n salajr'o'n aparten'ant'a'n al la estr'o de la opozici'o. La Naci'a Parti'o hav'as nur 27 parlament'an'o'j'n kaj krom'e, pro la elekt'o'sistem'o kaj la fakt'o, ke est'as plur'a'j opozici'a'j parti'o'j, la titol'o „estr'o de la opozici'o” anakronism'as.
#000872
Opozici'an'o'j postul'is ankaŭ, ke ili hav'u proporci'a'n nombr'o'n de sid'lok'o'j en la plej antaŭ'a vic'o en la parlament'ej'o, tradici'e rezerv'it'a'j por membr'o'j de la ĉef'a opozici'a parti'o. La disput'o minac'is fars'ig'i la oficial'a'n mal'ferm'o'n de la parlament'o, ĝis oni kompromis'is, ke ĉiu'j parlament'an'o'j dum la mal'ferm'o laŭ'alfabet'e sid'u.
#000873
Dum la mal'ferm'o la reg'ist'ar'o anonc'is per tiel nom'at'a parol'ad'o el la tron'o si'a'n program'o'n. Sub'strek'at'a en la parol'ad'o est'is la grav'ec'o por Nov-Zelando de en'migr'int'o'j, kiu'j valor'as ne nur pro si'a'j meti'o'j sed ankaŭ pro si'a'j divers'ec'o kaj dinamism'o. Krom'e la reg'ist'ar'o promes'is antaŭ'e'n'ig'i la ekonomi'o'n, ĉef'e per eksport'o'j, kaj lukt'i por just'a, tut'mond'a komerc'o.
#000874
Kon'at'e est'as, ke industri'e produkt'at'a'j kaj stok'at'a'j nutr'aĵ'o'j foj'e kun'hav'as toksin'o'j'n, sed tio'n oni oft'e forges'as aŭ ignor'as. Tamen en last'e el'don'it'a numer'o de la brazila Revu'o de Publik'a San'o aper'is rezult'o'j de esplor'o koncern'e aflatoksinon en oft'e konsum'at'a'j nutr'aĵ'o'j.
#000875
Inter 1998 kaj 2001 en la brazila ĉef'urb'o oni mezur'is aflatoksinon en arakid'o'j kaj ĝi'a'j deriv'aĵ'o'j – kaŝtan'o'j, maiz'o, tritik'a'j kaj aven'a'j produkt'aĵ'o'j, riz'o kaj fazeol'o. Aflatoksinon oni trov'is en preskaŭ 20 % de la ekzamen'it'a'j arakid'aĵ'o'j, maiz'aĵ'o'j kaj kaŝtan'o'j. Plej mal'pur'a'j est'as arakid'o'j (34,7 %).
#000876
Aflatoksino est'as venen'a substanc'o produkt'at'a de fung'o'j kaj trov'at'a ĉef'e en stok'at'a'j nutr'aĵ'o'j. Ĝi kaŭz'as hepat'a'j'n mal'san'o'j'n, digest'a'j'n perturb'o'j'n kaj eĉ kancer'o'n. Nepr'as eduk'i hom'o'j'n evit'i danĝer'a'j'n manĝ'aĵ'o'j'n.
#000877
Last'a'temp'e kurac'ist'o'j kaj ali'a'j fak'ul'o'j turn'is si'n al la danĝer'o sid'ad'i antaŭ komput'il'a'j ekran'o'j. La radi'ad'o el'ig'at'a de la ekran'o'j est'as ja mal'grand'a, sed ĉu long'a, persist'a paf'ad'o pov'as damaĝ'i la hom'a'n korp'o'n?
#000878
Publik'iĝ'is en la brazila Revu'o de Publik'a San'o trov'it'aĵ'o'j de tiu'rilat'a esplor'o. Por stud'i genetik'a'n influ'o'n, scienc'ist'o'j ekzamen'is la sang'a'j'n ĉel'o'j'n (limfocit'o'j'n) de hom'o'j, kiu'j labor'as per komput'il'o'j kaj ricev'as radi'ad'o'n dum kvar ĝis ok hor'o'j kaj dum ok ĝis 11 jar'o'j. Oni kultur'is la ĉel'o'j'n kaj observ'is, ke okaz'as anomali'o'j en ili'a divid'iĝ'o (mitoz'o).
#000879
La hered'aĵ'o de orient'a'j ortodoks'ul'o'j
#000881
En la 16a jar'cent'o en Kareli'o kaj Laponi'o trov'ebl'is pli ol 50 ortodoks'a'j monaĥ'ej'o'j, frukt'o'j de la konvert'a kaj civiliz'a labor'o de du fam'a'j sankt'ig'ant'o'j Herm'a'n kaj Sergej. Ili'a'j ide'o'j kaj tradici'o'j laŭ'dir'e de'ven'is de la „monaĥ'a promontor'o” Athos en Greki'o.
#000882
Dum milit'o'j la monaĥ'o'j rifuĝ'ad'is orient'e'n, direkt'e al si'a'j sam'religi'an'o'j slav'lingv'a'j, ĉar okcident'e pli fort'is ali'a'j eklezi'o kaj lingv'o. Post la unu'a mond'milit'o la antaŭ'e rus'a'j monaĥ'ej'o'j tamen est'is al'ig'it'a'j al la finn'a ortodoks'a eklezi'o, kaj post la du'a mond'milit'o, pro la mal'favor'o de Sovetio, la monaĥ'o'j ek'rifuĝ'is okcident'e'n. Unu'e du'cent'o da ili, el la monaĥ'ej'o Valamo, kiu situ'as sur insul'o en la lag'o Ladogo, vetur'is al okcident'a Finnlando, serĉ'ant'e nov'a'n lok'o'n por la monaĥ'ej'o. Pro la tiu'vintr'a frost'eg'o la glaci'o de Ladogo est'is tiel dik'a, ke ili pov'is kun'port'i du'on'o'n el si'a'j monaĥ'ej'a'j valor'aĵ'o'j: i.a. ikon'o'j'n, pord'o'j'n de la ikonostaz'o, sonor'il'o'j'n kaj eĉ 800-kilo'gram'a'n lustr'o'n.
#000883
La rifuĝ'int'o'j ne tuj trov'is taŭg'a'n lok'o'n, kaj dek'o'j da monaĥ'o'j mort'is dum la serĉ'ad'o de tia lok'o, sed fin'e ili decid'is rest'i en Heinävesi, inter – kaj iom sud'e de – la urb'o'j Kuopio kaj Joensuu. (La last'a origin'a monaĥ'o de la mal'nov'a Valamo mort'is en Heinävesi en 1981.) Ĉar Sovetio ne permes'is monaĥ'ej'o'j'n, kaj ĉar nov'a Valamo est'is sekur'e fond'it'a en Finnlando, ali'a'j orient'a'j ge'monaĥ'o'j, nom'e el Konevico (monaĥ'ej'o fond'it'a en 1393 sur bord'o de Ladogo), el Peĉengo (monaĥ'ej'o fond'it'a en 1556) kaj el Lintula (monaĥ'in'ej'o fond'it'a en 1896) rifuĝ'is al Heinävesi. En la arb'ar'a tomb'ej'o de Nov'a Valamo, sub lign'a'j kruc'o'j aŭ „groboj”1, kuŝ'as mult'eg'a'j ge'monaĥ'o'j kun slav'a'j nom'o'j. La monaĥ'in'ej'o Lintula nun situ'as kelk'a'j'n kilo'metr'o'j'n de Valamo, kaj antaŭ kelk'a'j jar'o'j ĝi ek'hav'is propr'a'n tomb'ej'o'n. La monaĥ'ar'o de nov'a Valamo nun nombr'as 13. Finnlando ja hav'as si'a'j'n propr'a'j'n ortodoks'ul'o'j'n, kaj pov'as okaz'i, ke iu finn'o ek'prefer'as ortodoks'ism'o'n, kompar'int'e ĝi'n kun si'a de'nask'a luter'ism'o. La viv'o en la monaĥ'ej'o neniam est'is nur spirit'a: di'serv'ad'o, preĝ'ad'o, asket'ism'o kaj stud'ad'o, sed ĉiam est'is bezon'at'a'j ankaŭ ĉi'a'j praktik'a'j labor'ist'o'j, en la 14a jar'cent'o precip'e arb'ar'hak'ist'o'j, ter'kultiv'ist'o'j, fiŝ'kapt'ist'o'j kaj konstru'ist'o'j, nun ekzempl'e ikon'pentr'ist'o'j, libr'o'bind'ist'o, komput'il'ist'o, bak'ist'o, ekonom'o, traduk'ist'o, redaktor'o, se ne parol'i pri pastr'o'j kaj kantor'o.
#000884
Dum jar'cent'o'j, la orient'a'j monaĥ'ej'o'j est'is ekonomi'e mem'star'a'j. Donac'is al ili teren'o'n, arb'ar'o'n, kamp'ar'o'n, art'aĵ'o'j'n kaj mon'o'n nobel'o'j kaj ŝtat'o'j. Ankaŭ nov'a Valamo prov'as mem'star'e viv'ten'i si'n. Ĝi posed'as 50 hektar'o'j'n da kamp'o'j kaj 300 hektar'o'j'n da arb'ar'o; ĝi kultiv'as vin'ber'o'j'n, kaj far'as el ili vin'o'n. Ĝi'n vizit'as turist'o'j, pilgrim'o'j, sci'vol'em'ul'o'j kaj hom'o'j, kiu'j serĉ'as kviet'o'n kaj pac'o'n por si'a anim'o. Kun'labor'e kun la monaĥ'ej'o funkci'as 200-lok'a restoraci'o, 52-lit'a hotel'et'o, 116-lit'a gast'ej'o, memor'aĵ'o- kaj libr'o-vend'ej'o, kultur'centr'o, muze'o kaj restaŭr'ej'o por religi'a'j art'aĵ'o'j. Ŝip'et'o Sergej somer'e rond'vetur'ig'as la vizit'ant'o'j'n en la bel'a insul'ar'o kaj kanal'ar'o de la apud'a lag'eg'o. En la Civit'an'a Institut'o de Valamo oni pov'as kon'at'iĝ'i kun la ortodoks'a'j fid'o, viv'manier'o, muzik'o kaj ikon'pentr'ad'o, kaj krom'e la institut'o organiz'as kultur'vojaĝ'o'j'n al Rusio kaj pli mal'pli long'a'j'n kurs'o'j'n, ekzempl'e pri rus'a lingv'o, japan'a ikebana, Esperant'o, k.a. Se iu tre ek'ŝat'as la etos'o'n de Valamo, li aŭ ŝi rajt'as ek'loĝ'i en la proksim'a loĝ'ej'ar'o konstru'it'a por la ge'amik'o'j de Valamo. (Pro mank'o de sam'religi'an'o'j, ne ĉie en Finnlando ebl'as part'o'pren'i la ortodoks'a'n religi'a'n viv'o'n.)
#000885
La nov'a preĝ'ej'o de Valamo, dediĉ'it'a al la trans'figur'iĝ'o de Krist'o, est'is konstru'it'a en 1975-1977. El la plafon'o pend'as la grand'eg'a lustr'o pen'e kun'port'it'a el mal'nov'a Valamo en 1944. Ĝi'a lum'o bel'e spegul'iĝ'as sur la polur'it'a ŝton'plank'o de la pli grand'a preĝ'ej'a salon'o, kiu aspekt'as kiel sen'mov'a klar'a akv'o.
#000886
Di'o est'as bel'o kaj preĝ'ej'o dev'as antaŭ'sent'ig'i al ni la ĉiel'o'n. La grand'a'n salon'o'n oni uz'as somer'e kaj dum grand'a'j fest'o'j. La mal'pli grand'a'n preĝ'ej'a'n salon'o'n oni uz'as vintr'e, kiam est'as mal'pli da di'serv'ant'o'j. Ĝi est'as dekor'it'a en la stil'o de la 16a kaj 18a jar'cent'o'j.
#000887
Krom'e Valamo hav'as apart'a'n mal'nov'a'n lign'a'n preĝ'ej'o'n, kiu'n oni uz'as nur somer'e kaj kie ĉiu'j objekt'o'j de'ven'as el mal'nov'a Valamo. Ek'de 1977 la di'serv'o'j okaz'as en la finn'a lingv'o kaj la monaĥ'ej'o uz'as la gregori'a'n kalendar'o'n.
#000888
Nukle'a energi'o: ne fid'u la respond'ec'ul'o'j'n
#000890
La aŭtor'o est'as konstru'inĝenier'o. Kiel esplor'ist'o kaj teĥnologo li part'o'pren'is la konstru'o'n de la ĉeĥ'a atom'central'o Dukovany kaj en la jar'o'j 1988-90 li est'is labor'e task'it'a ankaŭ por la central'o Temelín.
#000891
Jiří Patera est'as serioz'a hom'o, sed li sam'e kiel mult'a'j ali'a'j ĉeĥ'o'j est'as ŝarĝ'it'a per komun'ism'a kaj post'komun'ism'a propagand'o, ke atom'elektr'ej'o'j est'as la plej bon'a solv'o de energi'o-problem'o. La argument'o'j'n de Patera mi refut'as.
#000892
La ide'o lim'ig'i la produkt'ad'o'n en karb'o'elektr'ej'o'j est'as nur'a propagand'o. Se oni serioz'e tiel pens'us, real'ig'o jam pov'us okaz'i, ĉar Ĉeĥi'o est'as post Franci'o la plej grand'a eksport'ant'o de elektr'a energi'o kaj la unu'a en Eŭrop'o laŭ la loĝ'ant'ar'o. Krom'e la reg'ist'ar'o en privat'ig'a'j kondiĉ'o'j dev'ig'as est'ont'a'n posed'ant'o'n de ĉeĥ'a elektro'energetik'o daŭr'e ekspluat'i ĉeĥ'a'j'n karb'o'min'ej'o'j'n.
#000893
El'uz'it'a nukle'a brul'aĵ'o est'as fort'e radioaktiv'a material'o, kiu'n la hom'ar'o ne sci'as likvid'i kaj dev'as ĝi'n sekur'e depon'i kaj gard'i. Kiel long'e? Probabl'e eĉ 100 000 jar'o'j'n. Konsci'u, kiom da generaci'o'j est'os ŝarĝ'at'a'j per ni'a sen'respond'ec'a ag'ad'o. Neni'e en la mond'o est'as konstru'it'a definitiv'a sub'ter'a depon'ej'o.
#000897
La nukle'a fizik'ist'o J. Kratochvíl esprim'is si'n tiel pri depon'ad'o-sekur'ec'o: „Sen dub'i pri mil'jar'a'j stabil'ec'o'j de grund'a sub'tavol'ar'o en elekt'it'a'j lok'o'j, mi ne kapabl'as akcept'i garanti'o'n de nun viv'ant'a'j hom'o'j pri kio okaz'os (aŭ ne okaz'os) post 1000, 10 000 aŭ eĉ 100 000 jar'o'j. Kiel fin'a'n solv'o'n de la likvid'o de nukle'a rub'o mi est'as pret'a akcept'i nur tia'n teĥnologi'o'n, kiu ebl'ig'os re'ŝanĝ'o'n de long'daŭr'e radioaktiv'a'j element'o'j trov'iĝ'ant'a'j en nukle'a rub'aĵ'o al element'o'j stabil'a'j. Tia ĉi teĥnologi'o, kiu est'us taŭg'a por komerc'a uz'o, ĝis nun ne ekzist'as.”
#000898
La hom'o kiel entrepren'ist'o, kiel ofic'ist'o, kiel kiu ajn, ne fid'ind'as. La uson'a atom'elektr'ej'o sur la insul'o Three Mil'e Island grav'e averi'is. En 1976 3500 infan'o'j kaj graved'a'j vir'in'o'j est'is evaku'it'a'j kaj 200 000 hom'o'j for'las'is la region'o'n. La estr'ar'o de la central'o unu'e pri'silent'is la averi'o'n kaj post'e fals'e inform'is pri ĝi. Sam'e la averi'o de la central'o apud la sovetia, nun ukrainia Ĉernobyl en 1986 est'as ĝeneral'e kon'at'a. Averi'o en la japan'a atom'central'o Mihama en 1991 est'is grav'a, sed bon'ŝanc'a inter'ven'o lim'ig'is post'sekv'o'j'n. La unu'a ĉeĥ'o'slovak'a atom'central'o A-1 ek'funkci'is en 1972, sed post du averi'o'j (1976, 1977) ĝi ĉes'is. Preskaŭ ĉiam fiask'is hom'o'j. Est'as neces'e konsci'i, ke ankaŭ la sekur'ig'a'j sistem'o'j est'as produkt'o de hom'o. Nur naiv'ul'o kred'as, ke hom'a produkt'o pov'as est'i absolut'e aŭ preskaŭ absolut'e perfekt'a kaj fid'ind'a.
#000899
Fin'e mi al'don'as, ke la central'o Temelín est'as supoz'ebl'e relativ'e sekur'a, ke la protest'o'j de aŭstr'o'j hav'as politik'a'n karakter'o'n. Tamen la central'o por la ĉeĥ'a energetik'o ne est'as bezon'a. La supr'e menci'it'a tro'produkt'ad'o de elektr'a energi'o gvid'as la ŝtat'organ'o'j'n al evident'a neglekt'ad'o de energi'ŝpar'ad'o kaj al ne'sub'ten'o de re'nov'iĝ'ant'a'j energi'font'o'j.
#000900
Last'a'temp'e ĉiu'j grav'a'j revu'o'j el la tut'a mond'o sub la plum'o'j de ĉef'redaktor'o'j prezent'as „cunam'o'j'n” kiu'j plag'as ni'a'n mond'o'n. Claude Allègre [klod alegr], eks'ministr'o pri eduk'ad'o en Franci'o, ne hezit'as esprim'i en si'a libr'o, ke „toute vérité est bonn'e à dir'e” (ĉiu ver'o est'as dir'ind'a), kio ne signif'as, ke ĉiu ver'o est'as dir'at'a aŭ dir'it'a, ĉar „demokrati'o est'as la art'o administr'i la cirk'o'n el la kaĝ'o de simi'o'j”, opini'is iam'a uson'a ĵurnal'ist'o Henry Louis Mencken [henri lu'is menken]. Ĝust'e tio'n spert'is C. Allègre.
#000901
Tiel skrib'as Le Mond'e de la 17a de aŭgust'o, taks'ant'e IMF (Inter'naci'a'n Mon'a'n Fondus'o'n), kiu trud'as al sud-amerik'a'j land'o'j ekonomi-ekonomik'a'j'n program'o'j'n, kiu'j'n postul'as la invest'ist'o'j de kapital'ism'o, sed detru'as la ekonomi'o'n mem. La preskaŭ'a esperant'ist'o, mega-invest'ist'o Georg'e Sor'os post la ĵus'a sen'valor'ig'a ond'eg'o (40 %) de la brazila valut'o real'o rilat'e al uson'a dolar'o deklar'is: „Ĉi tiu kriz'o ne pov'as est'i atribu'it'a al io erar'a kio'n Brazilo far'is. La kulp'ant'o'j est'as la inter'naci'a'j financ'a'j instituci'o'j.” L'Express denunc'as la bors'a'j'n ebri'iĝ'o'j'n en tut'a mond'o, sku'ant'a'j'n la kapital'ism'a'n sistem'o'n per frenez'a spekul'ad'o sen rilat'o kun la produkt'ad'o. En riĉ'a'j land'o'j la kresk'o oscil'as inter 1 % kaj 3 %; kiel la „financ'a merkat'o” blind'e pov'as postul'i de entrepren'o'j jar'a'j'n profit'o'j'n kun progres'o de 15 %? Tem'as pri lud'o ne el'ten'ebl'a por entrepren'o'j, kiu'j jam ating'is ebl'a'n maksimum'a'n produkt'iv'ec'o'n. Tiel form'iĝ'as la spekul'a'j „bobel'o'j” kiu'j foj'foj'e eksplod'as kun tromp'o'j kaj kont'ad'a'j manipul'ad'o'j. Kapital'ism'o far'iĝ'is spec'o de Moloĥ'o kiu mem si'n vor'as ...
#000902
Mal'e al la opini'o de Sor'os, Levjatan'o, la monstr'o pri'skrib'it'a de Thomas Hobbes, la „administr'ant'o de l' cirk'o”, la ŝtat'o, plen'e kulp'as ĉar ĝi el'spez'as (mis'uz'as, korupt'as, dis'ĵet'as, favor'as) pli ol ĝi en'spez'as, impost'as (tio est'as pli ol 50 % de ĉio produkt'it'a de la en'kaĝ'ig'it'a'j simi'o'j, kiu'j est'as ni).
#000903
Ĉiu analfabet'a hom'o sci'as, ke li/ŝi ne pov'as el'spez'i pli ol li/ŝi gajn'as. Jen primar'a administr'ad'o, kiu'n la monstr'a'j ŝtat'o'j ne vol'as sci'i. En Brazilo 53 % el la buĝet'o est'as por pag'i ŝuld'o'j'n, interez'o'j'n, IMF-ajn kaj ali'a'j'n, jen la ŝtat'a bankrot'o, jen la inflaci'o, jen la mizer'o, du'obl'iĝ'o de sen'labor'ec'o en dek jar'o'j, jen la grand'a soci'a cunam'o, la dis'fal'o de la ord'o kun sen'fin'a bandit'ism'o, ŝakr'ad'o, narkot'aĵ-komerc'o ... mal'aper'o de simpl'a'j hom'a'j dign'o kaj respekt'o.
#000904
Sur ĵurnal'a'j front'paĝ'o'j ni re'e leg'as pri la plej detru'a, konstant'a, ne'de'ten'ebl'a ond'eg'o, kiu'n ni'a ter'glob'o sufer'as de jar'dek'o'j; tem'as pri la katastrof'o vest'it'a per la bel'a vort'o „ekologi'o”. Antaŭ 10 jar'o'j en Rio de Ĵanejro, en Ek'o 92 instal'iĝ'is la plej grand'a cirk'o spekt'ebl'a pri la tem'o kaj pri tem'o'j, kiu'j tut'e ne koncern'is la afer'o'n. Mult'a'j deklaraci'o'j pri intenc'o'j est'is folklor'e sub'skrib'it'a'j. Ĉio rest'is en intenc'o'j sub la reg'ad'o de piromania Uson'o, kiu en Kiot'o eĉ rifuz'is ratif'i protokol'o'n por redukt'i la el'ĵet'o'n de karbon'a di'oksid'o. Uson'o aplomb'e rezerv'as al si la rajt'o'n polu'i per 25 % el la tut'mond'a kvot'o, per ok miliard'o'j da tun'o'j el CO2 jar'e. En Johanesburgo oni ripet'is ĉiu'j'n kon'at'a'j'n cifer'o'j'n kaj teori'o'j'n. La intenc'o'j est'as sam'e traf'a'j, sed la hom'o'j ne pov'os aplik'i ili'n.
#000907
La hom'o'j ne pov'as aplik'i eventual'a'j'n korekt'aĵ'o'j'n, ĉar tio kio est'as far'end'a ne kongru'as al la propr'a karakter'o de la hom'o, tiu animal'o, kiu est'as la plej grand'a pred'ant'o viv'ant'a sur la ter'o. Per la supoz'it'a inteligent'ec'o, intelekt'a kapabl'o, raci'o k.s. la hom'ar'o si'n direkt'is al sen'fin'a'j de'voj'iĝ'o'j, aberaci'o'j rilat'e al la esenc'o de la viv'o mem. La hom'o sen'apelaci'e, spontan'e kapabl'as nur detru'i si'a'n propr'a'n viv'medi'o'n. La hom'o bezon'as ĉas'i pro instinkt'a pred'em'o. Kiam ne plu est'as ĉas'aĵ'o, la hom'o bred'as best'o'j'n en rezerv'ej'o'j por hav'i la plezur'o'n paf'i, kapt'i, fanfaron'i.
#000908
La hom'o bezon'as erotik'e si'n re'produkt'i kaj ne kapabl'as elimin'i religi'a'j'n dogm'o'j'n, kiu'j mal'permes'as la bezon'at'a'n nask'o'prevent'o'n: konsekvenc'e, jen la demografi'a eksplod'o, la ter'a tro'loĝ'at'ec'o, la fundament'a kaŭz'o de ekologi'a'j problem'o'j. En la nun'a'j sistem'o'j la propon'at'a „daŭr'ig'ebl'a uz'ad'o de la ter'o” ne est'as aplik'ebl'a ĉar la obskur'ant'ism'o de la ne'pens'ant'a'j popol'amas'o'j ne ebl'ig'as, ke la individu'o'j rezon'u kaj raci'e rilat'ig'u si'a'j'n pens'o'j'n al si'a'j ag'o'j. La hom'o'j ne sci'as, ne vol'as mezur'i la konsekvenc'o'j'n de si'a'j ag'o'j.
#000909
La ŝtat'prezid'ant'o de Brazilo, ne pli kler'a ol si'a'j reg'at'o'j, kvazaŭ el subit'a el'koŝmar'a vek'iĝ'o tamen deklar'is: „Brazilo far'iĝ'is viktim'o de grav'a percept'a disonanc'o: la ne'kongru'o inter tio, kio okaz'as, kaj tio, kio'n oni percept'as.” Jen disonanc'o kiu traf'as la tut'a'n mond'o'n rilat'e al ĉiu'j teren'o'j de hom'a ag'ad'o. Tial la „cunam'o'j” ven'as el ĉiu'j direkt'o'j des pli ke la reg'ant'o'j de la percept'o'j, pro etik'a'j perversi'o'j, mem ne kapabl'as uz'i si'a'j'n kon'o'j'n por la bon'o sed nur por la tradici'a, rutin'a detru'o, kiu'n la pli'mult'o vol'as en la establ'it'a'j sistem'o'j. Ni las'u la konklud'o'n al Joseph Stiglitz [jozef stiglic], Nobel-premi'it'o pri ekonomi'o en 2001: „Kiam naŭ pacient'o'j el dek, fleg'it'a'j de sam'a medicin'ist'o, mort'as, est'as evident'e, ke la kurac'ist'o ne sci'as, kio'n li far'as.”
#000910
En la en'konduk'o de l' maj'a MONATO, Stefan Maul, raport'ant'e pri dekstr'ism'o en Eŭrop'o, ek'trakt'is tikl'a'n tem'o'n, pri kiu oni pov'us mult'o'n dir'i. Li tut'e natur'e atend'as re'ag'o'j'n de la leg'ant'o'j. Pri tia tem'o mi vol'as aŭd'ig'i mi'a'n humil'a'n voĉ'o'n, ĉar tiu'j freŝ'dat'a'j politik'a'j aŭstr'a'j afer'o'j, kaj la franc'a ŝok'o kiu baldaŭ sekv'is, far'is en mi'a mens'o amar'a'j'n impres'o'j'n. Unu'e, mi dank'as al Stefan Maul pro li'a tre honor'ind'a opini'o pri mi'a land'o „profund'e demokrati'a”. Bon'e! Sed bedaŭr'ind'e, la dis'volv'iĝ'o de la event'o'j pri l' afer'o Haider [hajda] en Aŭstrio montr'is la mal'o'n. Ĉar en kio konsist'as demokrati'a reĝim'o? Mi foli'um'is Piv kaj mi leg'is: „reĝim'o, en kiu la politik'a pov'o aparten'as al la popol'o, kaj en kiu est'as plej fort'a'j la sen'disting'e egal'ig'a'j tendenc'o'j”. Est'as kompren'ebl'e, ke tut'e liber'a voĉ'don'ad'o esprim'as la tendenc'o'j'n per'e de divers'a'j politik'a'j parti'o'j.
#000911
Se mi bon'e kompren'as tio'n, est'as do tre mal'bon'a ide'o de la franc'a reg'ist'ar'o manovr'i por pun'i Aŭstrion, en kiu iu dekstr'ul'o regul'e elekt'it'a en'ir'is la reg'ist'ar'o'n en Vieno. Tia kondut'o de Franci'o est'as mal'dec'a, ĉar est'as „ŝov'i la naz'o'n” en intern'a'n aŭstr'a'n afer'o'n, kaj ankaŭ kontraŭ'demokrati'a, ĉar tio ŝajn'as konsider'i, ke respekt'ant'e la vol'o'n de si'a popol'o, Aŭstrio pek'is. Pro tio mi dub'as, ĉu la nun'a franc'a reg'ist'ar'o est'as „profund'e demokrati'a”.
#000912
Pli'e, en la land'o mem, la si'n'ten'o de la franc'a reg'ist'ar'o rilat'e al Le Pen kaj li'a Naci'a Front'o est'as mal'bon'a kaj sistem'e mal'amik'a. Laŭ mi, ĉiu'j voĉ'don'ont'o'j hav'as la rajt'o'n est'i seren'e kaj bon'e inform'it'a'j pri la ven'ont'a balot'o, por klar'e sci'i, kiel ili dev'os tut'e liber'e voĉ'don'i. Sed anstataŭ trankvil'e inform'i kaj argument'i, la respond'ec'ul'o'j prefer'is tim'ig'i la popol'o'n. Kial Chirac [ŝirák] rifuz'is du'op'a'n diskut'o'n kun Le Pen inter la du prezident'a'j balot'o'j? Kial ĉiu'j amas'inform'il'o'j gurd'o'ripet'ad'is nigr'a'j'n konsider'o'j'n pri la abomen'a Naci'a Front'o, anstataŭ objektiv'e parol'i pri ĝi'a'j kritik'ebl'a'j ide'o'j? Kial tiom da bru'a'j strat'svarm'o'j en la franc'a'j urb'o'j, organiz'it'a'j kontraŭ Naci'a Front'o inter'temp'e de la du prezident'a'j balot'o'j?
#000913
Ĉio ĉi est'as mal'bon'a'j metod'o'j de fals'a demokrati'o. Ceter'e, la popol'o ĝeneral'e hav'as mal'laŭd'a'n opini'o'n pri la ofic'ant'a'j politik'ist'o'j, tro oft'e kompromit'it'a'j en kontraŭ'leĝ'a'j afer'o'j, kaj kiu'j anstataŭ honest'e labor'i por la land'o, don'as la impres'o'n pli volont'e zorg'i pri si'a'j mult'a'j (kon'at'a'j kaj ne'kon'at'a'j) avantaĝ'o'j de la mon'don'a'j ŝtat'funkci'o'j. Resum'e nun'temp'e en Franci'o pri politik'a'j afer'o'j reg'as mal'kontent'ec'o, mal'trankvil'o kaj konfuz'iĝ'o. Koncern'e Berlusconi [berluskoni], ali'a dekstr'a popol'ist'o, kiu far'iĝ'is ĉef'ministr'o de la riĉ'a Italio, est'as bon'e kompren'ebl'e, ke tia afer'o ĝen'as neniu'n. Ni tre bon'e sci'as, ke ĉie kaj ĉiam tiu, kiu hav'as neni'o'n, est'as neni'o. Sed kiu hav'as mult'o'n, tiu ĉi facil'e prav'as. Eĉ laŭ Zamenhof mem: „Ju pli da hav'aĵ'o, des pli da prav'o!”
#000914
„Mi pet'as la aŭtor'o'n ne ofend'iĝ'i. Al mi tre plaĉ'is la verk'o.” Tiel komenc'is si'a'n parol'o'n mez'aĝ'a vir'o, kiu jam verk'is plur'a'j'n roman'o'j'n kaj est'is konsider'at'a eminent'a verk'ist'o. „Est'as bon'e prezent'it'a'j ne nur la ĉef'a'j hero'o'j, sed ankaŭ la du'a'grad'a'j. Mi plezur'e atent'is la pri'skrib'o'n de la natur'o. Tiel ĝi'n prezent'i pov'as aŭ ver'a special'ist'o, aŭ person'o, kiu ‚amik'as’ kun ĝi, oft'e ĝi'n vizit'as ĉu turism'e, ĉu por kolekt'i fung'o'j'n, ĉu simpl'e por ripoz'e promen'ad'i. Sed al mi ŝajn'as, ke la verk'o kvazaŭ ne est'as fin'it'a. Mi person'e la fin'o'n de la verk'o ne ek'sent'is. Ĉu la aŭtor'o ne em'as ĝi'n daŭr'ig'i?”
#000916
„Jes, jes”, al'don'e en'miks'iĝ'is tre jun'a vir'o, kiu, ŝajn'e, simpl'e em'is i'o'n dir'i. „En la verk'o la event'o'j evolu'is tre mal'rapid'e, sed jam preskaŭ fin'e est'is sent'ebl'a tuj'a final'o. Kvazaŭ la aŭtor'o ne hav'is temp'o'n por pli bon'e pri'pens'i i'o'n por la fin'a'j paŝ'o'j.”
#000917
Komenc'is parol'i iu jam ne jun'a vir'in'o, kiu ŝajn'e tut'e hazard'e traf'is en tiu'n kompani'o'n:
#000918
Mal'jun'a kalv'a, sed eg'e sam'temp'e fam'a verk'ist'o ne rest'is flank'e de la pri'diskut'o:
#000920
„La hund'o rigard'is al la vir'o kun grand'a mir'o ...”,
#000922
„Kaj al mi ŝajn'as”, daŭr'ig'is la parol'o'n relativ'e jun'a vir'in'o, kiu plej'part'e est'is fam'a pro si'a'j vers'o'j, „en la verk'o abund'as en'lit'a'j moment'o'j. Mi kompren'as, ke nun tiel nom'at'a cenzur'o kaj cenzur'ist'o'j ne plu est'as, sed neces'as ja ankaŭ i'a'j'n element'a'j'n norm'o'j'n de moral'o reg'i. Per ni'a'j verk'o'j ni eduk'as ankaŭ ni'a'n jun'ul'ar'a'n, jun'a'n generaci'o'n.”
#000926
„Mult'e ili bezon'as ni'a'n literatur'o'n”, replik'is ali'a ne'aĝ'a vir'in'o. „Kie vi vid'is nun ver'e leg'ant'a'n jun'ul'ar'o'n? Ili ne leg'as eĉ klasik'a'n literatur'o'n, ne leg'as eĉ tio'n, kio'n ili dev'as leg'i laŭ lern'ej'a'j program'o'j ...”
#000927
„Ne, ne. Tem'as eĉ ne tiom pri la en'lit'a'j moment'o'j, kiel pri ties prezent'o. Kvazaŭ la aŭtor'o ... ” ali'a ne tiom jun'a vir'in'o sving'is si'a'n brak'o'n.
#000928
„Do, bon'e”, kvazaŭ sum'ig'is la pri'diskut'o'n ebl'e la plej aĝ'a el la ĉe'est'ant'o'j, ver'e eminent'a literatur'ist'o, ĉef'e fam'iĝ'int'a pro si'a'j proz'a'j verk'o'j, ia'senc'e „patriark'o” de la land'a literatur'o. „Mi atent'e aŭskult'is ĉies parol'o'j'n kaj prov'os far'i i'a'n konklud'o'n. Mi opini'as, ke pov'as est'i, ke ĉiu'j parol'int'o'j prav'as. Sed tut'egal'e tio est'as nur person'a'j opini'o'j de la parol'int'o'j. En'tut'e ni pov'as juĝ'i, ĉu bon'as aŭ mal'bon'as la verk'o, nur kiam la leg'ant'o'j dis'aĉet'ad'os la libr'o'j'n. Kaj laŭ post'e aper'ont'a'j recenz'o'j. Cert'e, la saĝ'a'j ...”
#000930
(Redaktor'o de la rubrik'o „Komput'ad'o”, revizi'ant'o, Cambridge, Briti'o)
#000931
Mi ek'lern'is Esperant'o'n ĉirkaŭ 1986, kaj pli'profund'iĝ'is en la lingv'o'n dum mi loĝ'is en Germanio inter 1989 kaj 1992. Mi est'as revizi'ant'o por MONATO ek'de septembr'o 1993, kiam oni ek'uz'is la komput'il'a'j'n ret'o'j'n por dis'don'i tiu'n task'o'n al pli grand'a skip'o, kaj ek'de juli'o 1998 mi est'as ankaŭ redaktor'o de la rubrik'o „Komput'ad'o”.
#000933
Mi'a'j ali'a'j esperant'a'j ag'ad'o'j inkluziv'as la komitat'an'ec'o'n en Esperant'o-Asoci'o de Briti'o, administr'ad'o'n de ret'a kurs'o, traduk'ad'o'n, interpret'ad'o'n, kaj kun'labor'o'n en la nov'a el'don'o de Piv. En mi'a mal'abund'a liber'a temp'o mi ŝat'as leg'i pri ajn'a tem'o, kiu moment'e interes'as mi'n. Mi plej'oft'e feri'as en'land'e, en iu mal'pli dens'e loĝ'at'a part'o de Briti'o.
#000934
Hero'a verk'o – kun mank'o'j
#000935
Piv – la Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o de Esperant'o – ekzist'as de 1970, kaj est'as sen'konkurenc'e la plej ampleks'a vort'ar'o de Esperant'o. Ĉiu serioz'a esperant'olog'o, ĉiu serioz'a stud'ant'o de la Inter'naci'a Lingv'o, kaj tre mult'a'j uz'ant'o'j de la lingv'o de Zamenhof, posed'as ekzempler'o'n de Piv. Mult'a'j eĉ rigard'as Piv-on kiel norm'o'n por la vort'proviz'o de ni'a lingv'o.
#000936
Mult'a'j posed'ant'o'j de la mal'nov'a Piv (kaj cert'e ankaŭ mult'a'j ali'a'j) nun demand'as, ĉu ind'as hav'ig'i al si la post'e'ul'o'n de tiu gigant'a verk'o. Ekzist'as tiu'j, kiu'j opini'as, ke jam la mal'nov'a Piv est'as super'flu'a, kaj kiu'j kontent'iĝ'as per Plen'a Vort'ar'o, eĉ opini'ant'e, ke tiu est'as mult'rilat'e pli bon'a ol Piv.
#000938
La mal'nov'a'n Piv-on oni oft'e nom'is „brik'o” pro ĝi'a dik'ec'o. La nov'a versi'o eĉ pli merit'as tiu'n nom'o'n. La nombr'o de paĝ'o'j apenaŭ kresk'is (ĝi rest'as ĉe la „modest'a” nombr'o 1265 – anstataŭ'e oni iom pli'grand'ig'is la paĝ'o'format'o'n por kre'i spac'o'n por la nov'a material'o), sed la kolor'o nun est'as tut'e bel'e preskaŭ brik'ec'e ruĝ'a.
#000940
Da tia'j vort'o'j, kiu'j'n oni tradici'e em'as nom'i „neolog'ism'o'j”, da vort'o'j, kiu'j est'as super'flu'a'j du'obl'aĵ'o'j de Mal-vort'o'j, da strang'a'j har'fend'a'j literatur'ec'a'j kaj poezi'a'j vort'o'j, Piv2 apenaŭ en'hav'as pli ol Piv1. Est'as apenaŭ spur'o de la tro'a vort'o'kre'em'o de divers'a'j modern'a'j literatur'a'j skol'o'j de ni'a lingv'o. Tio'n mi trov'as ĝeneral'e laŭd'ind'a. Tia'j'n vort'o'j'n serĉ'u tiu'j, kiu'j interes'iĝ'as, prefer'e en special'a'j glos'ar'o'j. La sol'a ŝanĝ'o tiu'rilat'e en Piv2 est'as, ke tiu'j vort'o'j nun est'as iom kaŝ'it'a'j: Piv2 ne plu ili'n indik'as per apart'a'j simbol'o'j. La leg'ant'o'j dev'as do mem atent'i, kaj mem pri'juĝ'i, ĉu vort'o'j kiel „estiel” kaj „mav'a” – ambaŭ jam en Piv1 – est'as uz'ind'a'j aŭ ne.
#000943
Klar'as, ke tia verk'o kiel Piv praktik'e neniam pov'as est'i perfekt'a. Ankaŭ kompar'ebl'a'j naci'lingv'a'j vort'ar'o'j en'hav'as mult'e da erar'o'j, kvankam ili'n plej oft'e far'as profesi'ul'o'j kun mult'e da rimed'o'j, mult'e da mon'o kaj mult'e da temp'o por si'a labor'o. La Nov'a'n Piv-on el'labor'is volont'ul'o'j sen'pag'e. Ili far'is hero'a'n labor'o'n, sed ili est'is tro mal'mult'a'j, kaj ili ne hav'is sufiĉ'e da rimed'o'j, nek sufiĉ'e da temp'o por la labor'o. Tial la rezult'o, kvankam impon'eg'a kaj util'eg'a, est'as tamen mank'o'hav'a.
#000945
La ilustr'aĵ'o'j de Piv1, kiu'j don'is al ĝi la nom'part'o'n „Ilustr'it'a”, rest'is por mult'a'j leg'ant'o'j ne'util'ig'at'a trezor'o kuŝ'ant'a iom kaŝ'e ĉe la fin'o de la vort'ar'o. Mi mem ili'n mal'oft'e rigard'is. En Piv2 la ilustr'aĵ'o'j ek'loĝ'is inter la kap'vort'o'j, kaj est'os tial ver'ŝajn'e pli rimark'at'a'j kaj pli util'a'j. La bild'o'j ne est'as tre mult'a'j (pro mank'o de kontribu'ant'o'j), sed ili est'as plaĉ'a'j kaj instru'a'j, kaj ili don'as al la vort'ar'o modern'a'n aspekt'o'n. Ind'as menci'i ankaŭ la divers'a'j'n tabel'o'j'n pri zoologi'o, matematik'o kaj ali'a'j tem'o'j. Tiu'j eĉ pli riĉ'ig'as la vort'ar'o'n.
#000946
Inter la util'aĵ'o'j de Piv1 el'star'is la abund'a kolekt'o da ekzempl'o'j, kiu'j ne mal'oft'e pli grav'is ol la difin'o'j por instru'i, kio'n efektiv'e signif'as vort'o, kaj kiel oni efektiv'e ĝi'n uz'as kaj uz'u. Ili, kompren'ebl'e, rest'as en Piv2, kaj est'as riĉ'ig'it'a'j per ekzempl'o'j de modern'a lingv'o'uz'o. En Piv1 aper'is, krom ekzempl'o'j anonim'a'j, precip'e abund'o da zamenhof'aĵ'o'j. Flank'e de cit'aĵ'o'j de la Majstr'o en'est'is nur kelk'a'j relativ'e mal'mult'a'j cit'o'j de Kab'e, Grabowski kaj Kalocsay, kaj ekzempl'o'j bibli'a'j. En Piv2 al'don'iĝ'is ekzempl'o'j mark'it'a'j per „M” por MONATO, „Ĉ” por El Popol'a Ĉini'o, „LF” por Literatur'a Foir'o, „RG” por Rok-gazet', „A” por Auld, „GN” por Neves, „JC” por Camacho, „PM” por Mährti, „Sz” por Szilágyi, „Ŝ” por Schwartz, „T” por Tinĉjo, „TS” por Steele, „W” por Waringhien, kaj ankoraŭ mult'a'j ali'a'j font'indik'o'j. Tiu'j indik'o'j est'as grav'a atest'o pri serioz'a kaj laŭd'ind'a esplor'o de la lingv'o'uz'o de Esperant'o.
#000947
Ĉu vi, fidel'a abon'ant'o, dezir'as, ke ni'a revu'o aper'u daŭr'e? Supoz'ebl'e jes, kaj tial cert'e vi re'abon'os por la jar'o 2003. Sed, bedaŭr'ind'e, tio ne nepr'e sekur'ig'as vi'a'n gazet'o'n. Dum la Universal'a Kongres'o en Fort'alez'o abon'ant'o'j, kiu'j al'parol'is mi'n, kutim'e ne nur (foj'foj'e) kritik'is aŭ (oft'e) laŭd'is la magazin'o'n sen'de'pend'a'n, sed ankaŭ demand'is: ĉu MONATO el'ten'os, kiel ĝi fart'as? Mi ne pov'as trankvil'ig'i tiel demand'ant'a'j'n hom'o'j'n kaj kutim'e replik'as: mi mem mir'as, ke ni tiom long'e el'ten'is, ĉar dum mult'a'j jar'o'j la nombr'o de abon'ant'o'j est'as kaj rest'as sub la lim'o de profit'o. La tut'mond'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n ni sent'as sam'e kiel ali'a'j liber'a'j ofert'ant'o'j de var'o.
#000955
Ali'flank'e est'as mult'eg'a'j hom'o'j, kiu'j eg'e sopir'as abon'i sed neniam pov'is kaj ne pov'os pag'i kotiz'o'n por ili tro alt'a'n. Kio'n far'i en tia situaci'o? Kiu pov'us help'i? Nu, ebl'e vi, kiu ne est'as tiom mal'riĉ'a kiel ali'a'j. Se ĉiu el vi donac'us nur unu abon'o'n por mal'bon'ŝanc'ul'o (ekzempl'e, rekt'e por leter'amik'o en mal'riĉ'a land'o), la el'don'kvant'o de MONATO du'obl'iĝ'us – ekzist'o de la revu'o est'us sekur'ig'it'a. Mi sci'as, ke tio est'as iluzi'o, ĉar ankaŭ vi ne nepr'e pov'as pag'i du'a'n kotiz'o'n. Sed ĝust'e pro tio ni hav'as Abon'help'a'n Fondus'o'n, al kiu vi pov'as donac'i iu'n ajn sum'o'n, du'on'a'n aŭ tri'on'a'n kotiz'o'n. Se vi far'as tio'n, ankaŭ tiel vi cert'ig'as, ke la revu'o plu'viv'os.
#000956
Abon'help'a Fondus'o krom'e invit'as al ali'a manier'o sub'ten'i ni'a'n revu'o'n kaj per tio la ide'o'n de lingv'o inter'naci'a. Sen'dub'e vi kon'as simpati'ant'o'j'n, kiu'j pro iu'j kial'o'j ne mem lern'as la lingv'o'n, sed pret'as help'i. Montr'u al ili la magazin'o'n kaj propon'u donac'i al Abon'help'a Fondus'o de MONATO. Aŭ propon'u al vi'a Esperant'o-klub'o donac'i mon'o'n el la klub'a kas'o aŭ kolekt'i mon'o'n inter klub'an'o'j kaj simpati'ant'o'j. Tio'n ekzempl'e ĉiu'jar'e far'as la Esperant'o-Klub'o de Munkeno, kiu kutim'e ĝir'as plur'a'j'n cent'o'j'n da eŭr'o'j. Mi mem, re'ven'int'e el Fort'alez'o, memor'ant'e supr'e menci'it'a'j'n inter'parol'o'j'n, donac'is 100 eŭr'o'j'n al la fondus'o, kvankam ankaŭ mi ne est'as riĉ'a. Sed inter ni'a'j ideal'o'j est'as solidar'ec'o, ankaŭ financ'a, ĉu ne? Se vi pens'as sam'e ...
#000957
La mal'long'ig'o'j tamen trov'iĝ'as en Piv
#000958
Kun mir'o mi leg'is en la recenz'o de Carlo Minnaja (MONATO, juli'o 2002, p. 24), ke „la plej uz'at'a'j mal'long'ig'o'j, kiel ‚s-ro’, ‚d-ro’ ne trov'iĝ'as en Piv” („ne'kred'ebl'e!” prav'e al'don'as Minnaja). Tiu'j du mal'long'ig'o'j ja trov'iĝ'as, kun'e kun plur'a'j dek'o'j da ali'a'j, en la „tabel'o A”, p. 1216, de la mal'nov'a el'don'o kaj sur la „list'o A”, p. 1260, de la ĵus aper'int'a nov'a el'don'o.
#000959
Tio okaz'is en „Vjatlag”, pun'labor'ej'o ĉe la river'o Vjatka. El la labor'region'o, ĉirkaŭ'it'a de soldat'a kordon'o, for'kur'is du mal'liber'ul'o'j. Kiel ili tio'n efektiv'ig'is, est'is enigm'o: sur la arb'ar'voj'o, kiu divid'is la labor'parcel'o'n de mal'liber'ul'o'j kaj la rest'o'n de la arb'ar'eg'o, dens'e star'is arm'it'a'j gard'ist'o'j. Tamen du kapt'it'o'j sukces'is tra'glit'i tiu'n sever'a'n kontrol'ĉen'o'n. Kiam vesper'e, antaŭ la re'ven'o en la mal'liber'ej'o'n, oni nombr'is la arest'it'o'j'n, evident'iĝ'is, ke du mank'as. Oni komenc'is serĉ'i, kur'i tie'n-re'e'n ... La afer'o ŝajn'is est'i serioz'a: la arest'it'o'j nek simpl'e mal'fru'iĝ'is, nek perd'iĝ'is ie en la labor'parcel'o.
#000960
Post la konstat'o, ke la fuĝ'int'o'j est'as jam ekster ni'a laborareo, la soldat'ĉen'o ĉirkaŭ ĝi est'is re'tir'it'a. Oni tuj alarm'is la garnizon'o'n kaj la tut'a'n region'o'n. Ni'n, mal'liber'ul'o'j'n, oni kolekt'is kaj pel'is, kiel brut'ar'o'n, tra la arb'ar'o en la zon'o'n, al ni'a'j barak'o'j.
#000962
Nu, jen, pas'as unu tag'o, pas'as la du'a ... Neni'o nov'a pri la fuĝ'int'o'j: ĉu oni kapt'is, ĉu re'ven'ig'is ili'n? Fakt'e, oni preskaŭ neniam iu'n el ili re'ven'ig'is: post la kapt'o ili est'is mort'paf'it'a'j en la tajg'o. Sed kutim'e ĉiu'j tuj ek'sci'is, se la fuĝ'int'o'j est'is trov'it'a'j - la administraci'o ne kaŝ'is tio'n, eĉ fier'is pri tio: tiom da fuĝ'int'o'j oni ekzekut'is! Tio est'u lecion'o por la ali'a'j: ni kapt'is ili'n, mort'paf'is en tajg'o, kaj punkt'o'fin'o!
#000963
Sed nun est'is iom ali'e. Pas'is preskaŭ monat'o, sed ni neni'o'n aŭd'is pri la du fuĝ'int'o'j. Mi sid'is tiu'temp'e kun'e kun la ali'a'j en karcer'o, ne en la zon'o, kiel ĉiu'j arest'it'o'j, sed en izol'ej'o. Mi oft'e est'is tie, preskaŭ mi'a'n tut'a'n temp'o'n en mal'liber'ej'o. Ĉar mi rifuz'is labor'i.
#000964
„Kiu est'as tie?” demand'is ni du'on'dorm'ant'e.
#000966
„Mi ...” dir'is tiu person'o.
#000967
„Est'as mi, Maksim ...” respond'is mal'fort'a voĉ'o.
#000968
„Hej!.. Maksim! Kaj ni jam pens'is, ke vi ĝu'as la liber'ec'o'n ... Kaj nun vi est'as de'nov'e ĉi tie ... Kie oni kapt'is vi'n?” sur'ŝut'is ni li'n per demand'o'j.
#000969
Kaj ver'e: est'is profund'a nokt'o, kaj li est'is apenaŭ viv'a pro ricev'it'a'j bat'o'j. Kun pen'o li trov'is liber'a'n lok'o'n sur la nud'a plank'o kaj rapid'e ek'dorm'is.
#000971
Sekv'a'maten'e li rakont'is al ni la jen'o'n:
#000972
– Ni for'kur'is du'op'e. Kaj ie, post kelk'e da kilo'metr'o'j, ni'n komenc'is persekut'i link'o. Kaj mi sci'is, ke link'o sekv'as si'a'n viktim'o'n proksim'um'e dum du diurn'o'j. Kaj se dum tiu ĉi temp'o ĝi ne sukces'as ek'atak'i, tiam ĝi rezign'as kaj re'ven'as al si'a hejm'a teritori'o. Tiu ĉi kutim'o est'as kon'at'a al ĉiu ĉas'ist'o, kaj vi mem ver'ŝajn'e jam aŭd'is pri ĝi ...
#000973
Nu, do, ni sci'is, ke ĝi ĉas'as kaj observ'as ni'n, kaj ni konstant'e kun tim'o sekv'is ĝi'n per la okul'o'j ... Ĝi ne aŭdac'is ek'atak'i du hom'o'j'n. Se est'us nur unu, ĝi jam de'long'e dis'ŝir'us li'n. Sed ni'n du ĝi tim'is, tamen sekv'is ni'n laŭ la arb'o'j, salt'ant'e kiel monstr'a sciur'o de unu branĉ'eg'o al la ali'a. Ni rimark'is: kiam ni halt'is, halt'is ankaŭ ĝi kaj kaŝ'iĝ'is. Tuj post kiam ni re'komenc'is mov'iĝ'i, la link'o de'nov'e re'aper'is kaj sekv'is ni'n.
#000974
Kaj jen mi'a kamarad'o dir'as al mi: „Maksim, ramp'u por pren'i akv'o'n, ĝis la river'o Vjatka ...”
#000976
Ĝis nun ni ne hav'is okaz'o'n por hav'ig'i al ni iom da akv'o, ĉar ni'a'n tut'a'n atent'o'n okup'is tiu damn'a link'o, kiu minac'is ni'n. Ni est'is mal'sat'eg'a'j kaj soif'is. Por ne perd'i la ĝust'a'n direkt'o'n, ni la tut'a'n temp'o'n ne tro mal'proksim'iĝ'is de la river'o, kiu est'is ni'a sol'a orient'il'o. Foj'e ni eĉ pov'is aŭd'i ĝi'a'n bru'o'n. Sed al'ir'i la river'bord'o'n est'is tro danĝer'e, oni tuj kapt'us ni'n. Tie, laŭ'long'e de la bord'o de Vjatka insid'is mitral'et'ist'o'j, ĉie, ĉie, je cent kilo'metr'o'j ĉirkaŭ'e atend'is ni'n embusk'o.
#000978
Mi ek'mov'iĝ'is direkt'e al Vjatka, tie'n, de kie mi aŭd'is la plaŭd'ad'o'n de la river'o. Mi trov'is flank'a'n roj'et'o'n, trink'is el ĝi ĝis sen'soif'iĝ'o, post'e plen'ig'is gamel'o'n per akv'o kaj re'ramp'is tie'n, kie mi las'is mi'a'n kamarad'o'n. Kaj jen mi vid'as - li kuŝ'as mort'a! La link'o evident'e sur'salt'is li'n, tra'mord'ant'e li'a'n kol'a'n arteri'o'n. Oni'dir'e link'o'j ĉiam tiel ag'as ... Ver'ŝajn'e ĝi nur suĉ'as la sang'o'n, ĉar hom'a'n karn'o'n ĝi ne manĝ'as. Almenaŭ mi neniam aŭd'is pri tio.
#000979
Nu, jen, mi rigard'as: li kuŝ'as mort'a antaŭ mi, mi'a amik'o, neni'o ĉe li est'as for'mord'it'a, neni'o for'manĝ'it'a ... Aŭ, ebl'e, tiu diabl'a best'o aŭd'is mi'n re'ven'i, kaj for'kur'is, post'las'int'e la kadavr'o'n ...
#000980
Kio nun? Tio est'is la fin'o, la definitiv'a fin'o de ni'a fuĝ'o. Ĉu mi vag'u sol'a tra la tajg'o? Ne'ebl'e! La link'o baldaŭ mort'ig'us mi'n sam'e kiel ĝi hodiaŭ mort'ig'is mi'a'n amik'o'n. Per kio mi defend'u mi'n? Mal'e la mitral'et'ist'o'j: ili ĉiu'j sur'hav'as - defend'o'cel'e kontraŭ link'o'j - special'a'j'n kupr'a'j'n kask'o'j'n kun krest'o kiel ĉe kok'o. La krest'o'j konsist'as el akr'a'j tranĉ'il'o'j. Do salt'i sur ili'a'j'n ŝultr'o'j'n est'as viv'danĝer'e por la link'o.
#000981
Rigard'ant'e li'n, mi'a'n mort'a'n kun'ul'o'n, mi pens'is: long'a'n kaj danĝer'a'n voj'o'n ni far'is kun'e, ni tiom sufer'is, kaj nun rest'as al mi nur unu el'ir'o: kapitulac'o. Sol'e ir'i tra la tajg'o ne ebl'as!
#000982
Fakt'e, preskaŭ tiel okaz'is al mi post'e. Por ne rest'i en la danĝer'a arb'ar'eg'o, mi ir'is laŭ la bord'o de Vjatka. Mi for'ir'is ne tre mal'proksim'e'n.
#000983
„Halt'u!..” ek'kri'is al mi mitral'et'ist'o el embusk'o. Mi halt'is. „Kie est'as la du'a?”
#000984
„Kiu link'o?! ... Ci mem for'manĝ'is li'n! Kio'n ci do manĝ'is dum la tut'a temp'o?”
#000985
„Ci mensog'aĉ'as! ... Ir'u ni tuj! Montr'u al ni, kie ci'a link'o li'n mort'mord'is?! ...”
#000987
Ili ne vol'is kred'i al mi, akuz'ant'e mi'n pri kanibal'ism'o. La soldat'o'j brutal'e bat'is mi'n, tamen nun ili ne rajt'is mort'paf'i mi'n kaj re'ven'i en la prizon'ej'o'n sen klar'a'j pruv'o'j, ke la ali'a fuĝ'int'o ne est'is for'kur'int'a kaj ebl'e viv'a. Ili dev'ig'is mi'n konduk'i ili'n al la rest'aĵ'o'j de mi'a kun'fuĝ'int'o. Mi dev'is nepr'e montr'i al ili la kadavr'o'n de mi'a kamarad'o.
#000989
Fin'fin'e mi re'trov'is la roj'et'o'n, el kiu mi pren'is la akv'o'n kaj mem sat'trink'is, kaj ne tro for de ĝi - la fatal'a'n lok'o'n: „Jen ...”
#000991
Li ankoraŭ kuŝ'is tie, mi'a amik'o. La kadavr'o komenc'is jam putr'i, tamen est'is klar'e vid'ebl'e, ke neni'o de ĝi est'is for'manĝ'it'a aŭ for'tranĉ'it'a - ĉiu'j korp'o'part'o'j est'is sur'lok'e. Kaj sur li'a kol'o - spur'o'j de link'a'j dent'o'j. Nu, ili fot'is li'n, la mort'int'o'n, de ĉiu'j flank'o'j.
#000992
„Kaj tiu'n ne mort'paf'u,” dir'is la oficir'o, montr'ant'e al mi. „Ni bezon'os li'n dum la juĝ'esplor'ad'o kaj proces'o, kiel atest'ant'o'n, ke ver'e link'o mort'ig'is la du'a'n fuĝ'int'o'n ...”
#000993
Pro tio mi rest'is viv'a kaj de'nov'e est'as ĉi tie, en la prizon'a karcer'o ... – fin'is si'a'n rakont'o'n Maksim.
#000994
Kun interes'o mi leg'is la artikol'o'n pri vuduo (MONATO 6/2002, p. 14). Ankaŭ en mez'a Amerik'o est'as fort'a vudua tradici'o. Vuduisto nom'iĝ'as Kan-zo, vuduistino Soun-Houé (sun'a vir'in'o, de la angl'a su'n) kaj Loa est'as la nom'o de la vudua di'in'o (de la franc'a vort'o loi, „leĝ'o”). Ali'a nom'o ŝi'a est'as Le-gba (gba est'as „vort'o” aŭ „leĝ'o” en la vudua). La mistik'a'n serpent'o'n oni tie nom'as Danbhala.
#000995
Oni mal'pli tim'as la zombiojn (ne la re'aper'ant'o'j'n, sed la drog'e anatem'it'o'j'n) ol mem far'iĝ'i iu. Ili est'as liber'ig'it'a'j per sal'o, sed tiam ili mort'as.
#000996
La vudua lingv'o en la nov'a mond'o konsist'iĝ'as el proksim'um'e 800 afrik'a'j lingv'o'j, sed mal'mult'a'j ankoraŭ kon'as ĝi'n. Mult'a'j ne plu kompren'as la re'aper'int'o'j'n.
#000997
Ĉiel mi cert'e intenc'as de'ten'i mi'n de ia ajn anatem'ad'a kaj manipul'ad'a religi'o!
#000998
Inflaci'o jam ne est'ig'as terur'o'n
#000999
La inflaci'o en la mez- kaj orient-eŭrop'a'j (MO-)land'o'j jam ne tim'ig'as. En la last'a'j jar'o'j daŭr'e redukt'iĝ'is la prez'alt'iĝ'o, kiu ek'is post la inflaci'a ŝok'o komenc'e de la re'form'o'j en la fru'a'j 90aj jar'o'j. Mal'pli'iĝ'int'a inflaci'o karakteriz'as la unu'a'n du'on'o'n de 2002 en la region'o. Sub'ten'at'e de la favor'a inter'naci'a situaci'o, la prez'alt'iĝ'o en la MO-land'o'j est'as reg'at'a. En kelk'a'j land'o'j la inflaci'o inter'temp'e est'as eĉ sub la nivel'o de iu'j EU-membr'o'ŝtat'o'j. Tio'n oni skrib'as en analiz'o de la viena bank'a grup'o Bank Austria/Creditanstalt (BA/CA).
#001000
En maj'o 2002 mal'pli'iĝ'is la inflaci'o en la 10 land'o'j al'iĝ'ont'a'j al Eŭrop'a Uni'o (EU) al averaĝ'e 5,1 %. Sen konsider'i Bulgarion kaj Rumani'o'n, kiu'j ne est'as inkluziv'it'a'j en la unu'a EU-pli'vast'ig'o en 2004, la averaĝ'o mal'grand'iĝ'as eĉ al 2,9 %. En la eŭr'o-zon'o la averaĝ'a prez'alt'iĝ'o est'is 2 % (de 1 % en Germanio ĝis 5 % en Irlando).
#001001
El la rond'o de kandidat'o'j de EU nur Sloveni'o (7,5 %) kaj Hungari'o (5,6 %) hav'as pli alt'a'n prez'alt'iĝ'o'n ol Irlando. En Ĉeĥi'o (2,5 %) kaj Slovaki'o (3,2 %) est'as la inflaci'o eĉ pli mal'alt'a ol en la EU-land'o'j Greki'o, Hispanio, Portugali'o kaj Nederlando. Litovio, la plej prez'stabil'a land'o en Mez-Eŭrop'o, super'as tiu'rilat'e eĉ ĉiu'n land'o'n de la EU-zon'o.
#001002
Tro'a eŭfori'o laŭ ekspert'o'j de BA/CA tamen ne konven'as, ĉar en mult'a'j MO-land'o'j al tiu sukces'o kontribu'is unu'foj'a'j efik'o'j, kiu'j ja pli aŭ mal'pli fru'e fin'iĝ'os. En Ĉeĥ'a Respublik'o efik'as, krom la kurz'a stabil'ec'o de la kron'o, kiu kaŭz'is facil'ig'o'n per la import'prez'o'j, ankaŭ la mal'alt'ig'o de la gas'prez'o'j je 8 %. En Slovaki'o grav'a'n rol'o'n lud'as la ĉi-aŭtun'e okaz'ont'a'j parlament'balot'o'j. Mank'ant'a'j prez'liberal'ig'o'j jar'komenc'e inter'ali'e en la sfer'o de gas'o konsider'ind'e sub'ten'as la mal'pli'iĝ'ant'a'n evolu'o'n inflaci'a'n. En ĉiu'j MO-land'o'j la mal'pli alt'a'j krud'aĵ'prez'o'j, unu'a'lok'e la prez'o de krud'a petrol'o, lim'ig'as la inflaci'o'n kompar'e kun la pas'int'a jar'o. Post kiam en la du'a du'on'o de 2002 fin'iĝ'os la special'a'j efik'o'j el 2001, oni re'e atend'as tendenc'o'n de prez'alt'iĝ'o en la region'o. Krom'e oni pov'as diven'i la unu'a'j'n sign'o'j'n de ekonomi'a vigl'iĝ'o, kiu far'os pli grand'a'n prem'o'n sur la prez'o'j'n.
#001003
Ĉef'e en Hungari'o, kie la inflaci'o evident'iĝ'is lim'ig'it'a pro pas'int'jar'a re'valor'ig'o de la kurz'o de la forint'o kontraŭ la eŭr'o, la akcel'o de la konjunktur'o pro la kresk'ant'a postul'o kaŭz'as alt'iĝ'o'n de la prez'o'j. La en'land'a postul'o antaŭ la parlament'balot'o'j en april'o ĉi-jar'e est'is grav'e pli'fort'ig'it'a per relativ'e pli liberal'a buĝet'politik'o. Ankaŭ en la sekv'a'j monat'o'j ekspansi'a politik'o fisk'a stimul'os la postul'o'n, ĉar la okaz'ig'o de region'a'j balot'o'j ĉi-aŭtun'e dev'ig'is la nov'a'n reg'ist'ar'o'n plen'um'i el'spez-intens'a'n program'o'n kun grav'a'j alt'ig'o'j de la salajr'o'j en la publik'a sektor'o. Fin'e la alt'ig'o de la impost'o'j sur la brul'aĵ'o'j la 1an de juli'o 2002 hav'os prez'alt'ig'a'n efik'o'n.
#001004
Ankaŭ en Pollando inter'ali'e la alt'ig'o de administr'at'a'j prez'o'j kaŭz'os turn'o'n en la inflaci'a evolu'o en la du'a jar'du'on'o. En juli'o ĉi-jar'e oni alt'ig'is la prez'o'n de elektr'o por la fin'konsum'ant'o'j je 5,7 %.
#001005
Dum 2002 la inflaci'a'j cifer'o'j en la MO-land'o'j est'os konsider'ind'e sub la nivel'o de la pas'int'a jar'o. Post kiam en 2001 nur Latvi'o kaj Litovio plen'um'is la grav'a'n Mastriĥt-kriteri'o'n – inflaci'o je ne pli ol 1,5 % super la averaĝ'o de la tri plej prez'stabil'a'j – laŭ pri'taks'o de BA/CA por la jar'o 2002 Ĉeĥi'o kaj ĉiu'j balt'a'j land'o'j (Estoni'o, Latvi'o kaj Litovio) hav'os inflaci'o'n sub tiu nivel'o, kiu laŭ aktual'a'j prognoz'o'j ver'ŝajn'e est'os je 3,3 % (1,8 + 1,5 %).
#001006
Ni lanĉ'as ne'regul'a'n seri'o'n La manuskript'o'j ne brul'as. En ĝi est'os prezent'at'a'j artikol'o'j pri atent'ind'a'j, talent'a'j, sed iu'kial'e forges'it'a'j art'ist'o'j. Se vi sci'as pri tia'j person'o'j kaj ŝat'us rakont'i pri ili al la leg'ant'o'j de MONATO, ne hezit'u kontakt'i ni'n. Premier'e leg'u pri la kompon'ist'o Edwin Geist.
#001007
„Mi ja aŭd'as la muzik'o'n!”
#001008
En 2002 litova kultur'a soci'o celebr'is 100-jar'iĝ'o'n de la german'a kompon'ist'o Edwin Geist [edvin gajst], kies viv'o est'is ekster'ordinar'a kaj tragik'a. Jun'a Edwin antaŭ la du'a mond'milit'o instru'is en la Berlina konservatori'o. Tie li kon'at'iĝ'is kun la tie stud'int'a litov'de'ven'a jud'in'o Lyda Bagriansky [lida bagrjanski], baldaŭ iĝ'int'a li'a edz'in'o. Tiu'temp'e en Germanio jam furioz'is nazi'o'j. Oni mal'permes'is al Edwin labor'i en la konservatori'o. Li'a'n nom'o'n la nazi'o'j en'skrib'is en la libr'o'n „Leksikon'o pri jud'o'j en muzik'o”, kun la mark'o „H” – du'on'jud'o. El ĉi tiu nigr'a list'o oni pov'as ek'sci'i, kies verk'ar'o est'is mal'permes'it'a en la tiam'a Germanio.
#001009
En 1938 la ge'edz'o'j ven'is en Litovion. Lyda kaj Edwin ek'loĝ'is en Kaunas, la tiam'a ĉef'urb'o de Litovio. Dum mal'long'a temp'o Geist verk'is german'lingv'e monografi'o'n pri litovaj popol'kant'o'j, artikol'o'j'n, kompon'is kant'o'j'n je litovaj tekst'o'j, cikl'o'n de simfoni'a'j bild'o'j El Litovio. Inter la verk'o'j de Geist est'as ankaŭ la oper'o La re'ven'o de Dioniz'o k.a. En li'a'j tag'libr'o'j est'as menci'at'a oper'o pri konker'o de inka'o'j, kies protagonist'o est'is kruel'a hispan'a konker'int'o Pisarro – alegori'o de la hitlera reg'potenc'o.
#001010
Komenc'iĝ'is la du'a mond'milit'o. Post kiam oni okup'is Kaunas, Lyda Geist est'is en'gett'ig'it'a. Mult'a'j hom'o'j pen'is liber'ig'i ŝi'n (Edwin mem tiu'cel'e eĉ ek'loĝ'is tie). La litova doktor'o Brundza atest'is al nazi'o'j, ke la patr'in'o de Lyda, akuŝ'ant'e, dir'is du'on'voĉ'e, ke la patr'o de la beb'o est'as ne ŝi'a edz'o, sed ŝi'a pol'a am'ant'o. Tamen Gestap'o rigor'e postul'is: Lyda est'u steril'ig'it'a. Komenc'e Edwin konsent'is kun tiu mal'honor'aĵ'o. Sed el'ir'int'e el la gett'o, Lyda kaj Edwin tamen ne kuraĝ'is. Kiel Geist skrib'as en si'a'j tag'libr'o'j, en li ribel'is li'a ego'o. Sed la nazi'o'j long'e ne atend'is. Ili invad'is la hejm'o'n de Lyda kaj Edwin, kaj, tra'serĉ'int'e, trov'is manuskript'o'n de la oper'o pri la inka'o'j. En 1942 la kompon'ist'o est'is arest'it'a kaj ĵet'it'a en la fi'fam'a'n fabrik'o'n de mort'o Naŭ'a Fuort'o. Tiam iu gestap'an'o, ŝat'int'a la muzik'o'n de Geist, propon'is al la kompon'ist'o solv'o'n. Geist dev'is brul'ig'i manuskript'o'j'n de si'a'j muzik'aĵ'o'j kaj tia'manier'e kvazaŭ forges'i si'a'j'n verk'o'j'n. Al tio Edwin respond'is: „Kiel mi pov'us tio'n far'i? Mi ja aŭd'as la muzik'o'n!”.
#001011
Post kelk'a'j tag'o'j, kiam Lyda ven'is por vizit'o, oni re'don'is al ŝi li'a'j'n vest'aĵ'o'j'n. Ŝi kompren'is, ke Edwin ne plu viv'as. La aflikt'o est'is tro grand'a por Lyda. Ŝi suicid'is. Dokument'o'j de Gestap'o atest'as, ke Edwin Geist est'is mort'paf'it'a la 10an de decembr'o 1942.
#001012
Ĉirkaŭ 1957 oni send'is manuskript'o'j'n de Geist al la tiam'a German'a Demokrati'a Respublik'o (GDR), sed respond'o ne ven'is. Post inter'ven'o de la litova ministr'ej'o pri kultur'o, el GDR ven'is konciz'a respond'o, ke Edwin Geist en GDR ne est'as kon'at'a kaj oni zorg'os nek pri li'a sort'o, nek pri li'a muzik'o. (Ceter'e, ankaŭ hodiaŭ en la German'a Enciklopedi'o trov'iĝ'as neni'u inform'o pri Edwin Geist.)
#001013
En Litovio foj'foj'e oni re'memor'as pri Edwin Geist. Sur'baz'e de li'a tag'libr'o „La tag'libr'o por vi, Lyda” (kiu'n li komenc'is skrib'i, kiam Lyda trov'iĝ'is en la gett'o) la public'ist'o Jokubas Skliutauskas verk'is teatr'aĵ'o'n, kaj en 1978 okaz'is premier'o en la dram'a teatr'o de Vilnius, sed, bedaŭr'ind'e, la spektakl'o ne hav'is grand'a'n sukces'o'n. La histori'o de Lyda kaj Edwin plu atend'as si'a'n plum'majstr'o'n ...
#001014
La muzik'o de Edwin Geist unu'a'foj'e en Litovio prezent'iĝ'is en 1968. La muzik'aĵ'o'j'n prezent'is simfoni'a orkestr'o de Litova Ŝtat'a Filharmoni'o, gvid'it'a de la dirigent'o Juozas Domarkas. Kaj juni'e 2002 okaz'is premier'o de La re'ven'o de Dioniz'o, kaj de'nov'e la dirigent'o est'is Juozas Domarkas. Li atent'ig'is, ke en la oper'o Geist ne konsider'is la ebl'o'j'n de muzik'il'o'j. Tiel okaz'is, ĉar Geist kre'is la oper'o'n, est'ant'e en la gett'o. Tie li hav'is neniu'n muzik'il'o'n.
#001015
Do, la muzik'o de Edwin Geist, kvankam mal'oft'e, tamen son'as. Kaj tio est'as la vic'a pruv'o, ke prav'is Miĥail Bulgakov, la rus'a verk'ist'o: „manuskript'o'j ne brul'as”.
#001016
Ĉi-sub'e Aleksandro Gofen el San Francisko re'ag'as al koment'o'j i.a. de Stefan Maul pri Uson'o. En MONATO Gofen kred'as re'kon'i „odor'o'j'n” el epok'o de sovetia propagand'o: aŭtor'o'j skrib'as kun ĝen'o aŭ hont'o pri kapital'ism'o, sam'temp'e simpati'ant'e kun batal'ant'o'j kontraŭ „uson'a imperi'ism'o”. Laŭ Gofen, pinĉ'i Uson'o'n iĝ'is kvazaŭ rit'o, kiu vari'as de simpl'a grumbl'ad'o ĝis ofend'o, ekz. ke la uson'a prezid'ant'o, „kiu fervor'as en dekstr'eg'a politik'o intern'a”, post la 11a de septembr'o „kult'as naci'ism'o'n” (MONATO, 2002/6, p. 8).
#001017
La 20a jar'cent'o instru'as, ke est'as social'ism'o, pri kiu ind'as parol'i kun hont'o. Ĉie, absolut'e ĉie, kie ŝtat'a social'ism'o pli-mal'pli long'e ekzist'is, redukt'iĝ'is demokrati'o kaj viv'nivel'o al mizer'o – mizer'o apenaŭ kurac'ebl'a (ekz. la diferenc'o inter la iam'a Okcident'a kaj Orient'a Germanioj ĝis nun rest'as). Est'as hont'ind'e, ke en demokrati'a'j soci'o'j ĉiam trov'ebl'is pervers'a'j „intelekt'ul'o'j”, kies mal'kontent'o pri ili'a'j reg'ist'ar'o'j esprim'iĝ'as kiel simpati'o kun komun'ism'o aŭ io tia.
#001018
La franc'a verk'ist'o-esperant'ist'o Lant'i jam en la 30aj jar'o'j plen'kompren'is, kio est'as social'ism'o (tiam nur en Sovetio) kompar'e kun kapital'ism'o: „Mi prefer'as unu'okul'a'n ĉeval'o'n anstataŭ la blind'a”, li not'is. Sed tut'e mal'e, la „intelekt'ul'o'j” ador'is social'ism'o'n eĉ en epok'o de Stalin.
#001019
Eĉ nun, 10 jar'o'j'n post la kolaps'o de Sovetio, okcident'a soci'o (inkl. de Uson'o) rest'as infekt'it'a de mal'dekstr'a „mal'san'o”. Stefan Maul tut'e erar'as pri la kvazaŭ'a dekstr'em'o de prezid'ant'o Georg'e Bush kaj de la respublik'an'a parti'o. Ho, mi rev'us, ke tiel est'u! Fakt'e la dekstr'em'o de respublik'an'o'j esenc'e degener'is, do larĝ'a kaj sobr'a kern'o de uson'a popol'o rest'as neniel reprezent'at'a. Al'don'e la nun'temp'a'j „liberal'ul'o'j” pen'as tord'i kaj streĉ'i ekzist'ant'a'j'n leĝ'o'j'n pri civit'an'a'j rajt'o'j kaj ili'n tiel aplik'i, kiel neni'u intenc'is, ekz. por sam'seks'em'ul'o'j. Plej grav'e, la „liberal'ul'o'j” ne re'kon'as danĝer'o'j'n de nov'a mond'a kontraŭ'star'o, kiu minac'as ni'a'n civilizaci'o'n.
#001020
Post kolaps'o de Sovetio aper'is tro'a'j esper'o'j pri tut'e sen'konflikt'a est'ont'ec'o de la hom'a soci'o, pri la kvazaŭ'a „fin'o” de histori'o (antaŭ'e abund'a de milit'o'j kaj kontraŭ'star'o'j). Rezult'e sekv'is mal'streĉ'iĝ'o kaj iom'a sen'zorg'em'o post la fin'o de la „mal'varm'a milit'o” en la mond'a politik'o. Komun'ism'o, kiu komenc'e cel'is konker'i la tut'a'n mond'o'n kaj post'e vol'is venk'i ĝi'n almenaŭ en pac'a konkurenc'o, mem plen'fiask'is. Kaj est'is ĝust'e pac'a konkurenc'o kaj mal'ferm'it'ec'o al mond'a inform'o'flu'o, kiu'j fin'e detru'is komun'ism'o'n.
#001021
Tamen montr'iĝ'is, ke est'as ne nur komun'ism'o, kiu ne pov'as princip'e kun'ekzist'i kun okcident'a civilizaci'o en kondiĉ'o'j de mal'ferm'it'ec'o kaj liber'a konkur'ad'o. La arab/islam'a'j land'o'j de Mez-Orient'o kaj Afrik'o, antaŭ'e mal'avar'e arm'at'a'j kaj doktrin'ig'at'a'j de Sovetio por batal'i kontraŭ „imperi'ism'o” (precip'e kontraŭ Israelo), rest'is sen si'a patron'o. Eĉ pli mal'bon'e, ili rest'is kun religi'a kred'o, politik'o kaj ideologi'o dum jar'cent'o'j ne're'form'it'a'j, kiu'j mal'ebl'ig'as al ili akcept'i ajn'a'j'n okcident'a'j'n valor'o'j'n (tia'j'n, kia'j est'as pornografi'o kaj seks'a'j pervers'aĵ'o'j, ili ja prav'e kontraŭ'as).
#001022
Ekspansi'i kaj intenc'e marĝen'ig'i la islam'a'n mond'o'n ne est'as cel'o de la modern'a civilizaci'o. Tamen ĝi'a nur'a ekzist'o ĝen'as islam'a'j'n fundament'ist'o'j'n, ĉar ne plu ebl'as ten'i tradici'a'j'n islam'a'j'n soci'o'j'n izol'at'a'j de „korupt'ig'a” influ'o de „satan'a'j” land'o'j kun ĉiu'j ili'a'j tent'o'j kaj ating'o'j. Do la fundament'ism'a islam'o en la 21a jar'cent'o iĝ'is tio, kio est'is komun'ism'o en la 20a, kiel ĝust'e not'is la brit'a eks'ĉef'ministr'o Margaret Thatcher. Fakt'e, la „islam'ism'a inter'naci'o” est'as mult'e pli danĝer'a. Mal'kiel la komun'ism'a, ĝi baz'iĝ'as sur mult'jar'cent'a milit'em'a tradici'o kaj fanatik'ism'o: ĝi ne pes'as si'a'j'n ver'a'j'n ŝanc'o'j'n venk'i kaj sen'skrupul'e aplik'as nun'temp'a'j'n kamikaz'a'j'n batal'ant'o'j'n (si'n'murd'ant'a'j'n sabot'ul'o'j'n) por kaŭz'i maksimum'a'n sufer'o'n al „ne'konvert'it'a'j” popol'o'j.
#001023
La islam'a milit'o „formal'e” komenc'iĝ'is la 11an de septembr'o en manier'o de prizon'a lud'o, kiam unu en'karcer'ig'it'o star'as dors'e al la ceter'a'j kaj ricev'as bat'o'n de unu el ili. Tiam li dev'as diven'i, kiu bat'is li'n aŭ, per larĝ'a sving'a re'bat'o, traf'i iu'n ajn el la rid'eg'ant'o'j. Ĝust'e tiu ĉi last'a versi'o ŝajn'is al mi plej taŭg'a komenc'a re'ag'o por Uson'o. La princip'o de Klausewitz – bomb'u, post'e negoc'u, kaj ankoraŭ bomb'u, se ne sufiĉ'is – est'us tut'e just'a en tiu ĉi kaz'o de tiom insid'a atak'o. Kvankam Al-Kaid'a mem ne est'as ŝtat'o, evident'as, kiu'j ŝtat'o'j hejm'ig'is, sub'ten'is kaj efektiv'e uz'is la organiz'aĵ'o'n kiel arm'il'o'n kontraŭ Uson'o.
#001025
Tamen okaz'is mal'e: la super'potenc'o hezit'is aplik'i la arm'il'o'j'n dum long'a'j ses monat'o'j, montr'ant'e tut'e ne'konven'a'n skrupul'em'o'n kaj serĉ'ant'e koalici'o'n kun ĝust'e tiu'j, kiu'j „rid'eg'is”. Ne hegemoni'o'n el'montr'as Uson'o, kiel plend'as putr'a'j „liberal'ul'o'j”, sed hezit'em'o'n aplik'i arm'il'o'j'n por protekt'i si'n. La ŝtat'organ'o'j ĝis nun rest'as du'on-paraliz'it'a'j pro tim'o, ke oni akuz'os ili'n pri „profil'ad'o” (suspekt'em'o rilat'e difin'it'a'j'n soci'grup'o'j'n). Prefer'e ni ĉiu'j pere'u ol iom ĝen'u la islam'a'n komun'um'o'n en Uson'o, kies kondut'o ĉi tie oft'e neniel diferenc'as de tiu de ties ekster'land'a'j „frat'o'j”.
#001026
La mal'amik'a'j reg'ist'ar'o'j de islam'ism'a inter'naci'o cert'e kon'is kaj kalkul'is je tiu nov'mod'a liberal'ism'a „degel'o” de la okcident'a'j potenc'o'j kaj ili'a ne'decid'em'o uz'i arm'il'o'j'n. Do ne nur la arm'il'o'j part'e sen'valor'iĝ'is: tiu ĉi ne'permes'ebl'a hezit'em'o kompromit'is la mond'a'n stabil'ec'o'n mem. Se mesaĝ'o „eĉ ne pens'u tuŝ'i Uson'o'n” ne plu bon'e aŭd'ebl'as, mal'amik'o'j kuraĝ'iĝ'as. Ili ne esper'as konker'i ni'a'n civilizaci'o'n en eksplic'it'a milit'a kontraŭ'star'o sed plen'e konsci'as, kiel ebl'as mal'util'i, sub'fos'i kaj fin'e eĉ detru'i per sabot'ad'o, profit'ant'e de ni'a human'a jur'o kaj ekstrem'a vund'ebl'o de alt'teknologi'a soci'o.
#001027
Ĵus okaz'is tamen esper'ig'a'j ŝanĝ'o'j en la ekster'a politik'o de Uson'o: fin'fin'e Uson'o vek'iĝ'as. Prezid'ant'o Bush anonc'is nov'a'n milit'a'n doktrin'o'n, kiu ne eksklud'as prevent'a'n atak'o'n kontraŭ teror'ist'a'j nest'o'j kaj land'o'j, kiu'j ili'n patron'as. Tiel la reg'ist'ar'o avert'as ne ni'n, ke ni sen'ĉes'e atent'u kaj zorg'u, sed ili'n.
#001028
Tio sen'dub'e ekscit'os mal'dekstr'ul'o'j'n kaj sam'spec'a'j'n „pac'a'j'n batal'ant'o'j'n”. Liberal'ism'a kri'o pri „uson'a imperi'ism'o” est'as de'long'e adapt'it'a de sur la tabl'o de sovetia propagand'o. Efektiv'e, en la temp'o de sovetia ekspansi'o, Uson'o kaj la tut'a okcident'a mond'o ja dev'is zorg'i por ne ced'i nov'a'n viktim'o'n al sovetia reĝim'o. Tio nun ne plu neces'as. Uson'o kaj ali'a'j evolu'int'a'j land'o'j esenc'e est'as „oportun'ism'a'j”. Uson'o ne aspir'as dis'vast'ig'i si'a'n influ'o-zon'o'n per ŝtat'a'j rimed'o'j (komerc'a'j rimed'o'j est'as ali'a afer'o). Uson'o zorg'as esenc'e, ke oni ne tuŝ'u ĝi'n – nur tio. Tia'spec'a si'n'ten'o kern'as en la demokrati'a'j soci'o'j de evolu'int'a'j land'o'j: ne ekzist'as kial'o'j ĝi'n pri'dub'i.
#001029
Tamen mal'dekstr'em'ism'a medi'o en Uson'o kaj Eŭrop'o hav'as plej laŭt'a'n voĉ'o'n, kaj sam'e ankaŭ en ni'a mal'grand'a Esperant'o-univers'o. Jen akuz'o'j el recenz'o de Kep Enderby (MONATO 9/2002, p. 21) pri nov'a libr'o Mond'a federaci'o?.
#001030
Du'e, elekt'o de juĝ'ist'o'j est'us tut'e arbitr'a, sam'kiel ili'a manier'o interpret'i la kod'o'n. La plej fundament'a'j noci'o'j est'us traktat'a'j tut'e divers'e aŭ eĉ laŭ mal'a manier'o, tiom ke oni miks'us krim'ul'o'j'n kaj viktim'o'j'n, prav'a'j'n kaj mal'prav'a'j'n. Laŭ fals'a liberal'ism'a koncept'o de egal'ec'o, oni serioz'e opini'as egal'a'j, tut'e egal'a'j, arme'o'n, kiu protekt'as si'a'n land'o'n, kaj ribel'ul'o'j'n, apart'ig'ist'o'j'n kaj sabot'ul'o'j'n. Laŭ liberal'ul'o'j, egal'a'j est'as polic'ist'o'j kaj ŝtel'ist'o'j.
#001032
Tial Uson'o jam „kulp'as”, ĉar ĝi „arog'is” protekt'i si'n per tro'a respond'o al „batal'ant'o'j por just'ec'o”. Sed plej tendenc'a'j kaj sen'hont'a'j akuz'o'j en eŭrop'a kaj mez-orient'a medi'o'j direkt'iĝ'as al Israelo: jen kie mensog'o, mis'inform'o kaj du'obl'a'j norm'o'j iĝ'is norm'o. Di'o gard'u kontraŭ tia juĝ'o. Ĵus mi ek'sci'is, ke prezid'ant'o Bush definitiv'e rifuz'is, ke Uson'o part'o'pren'u mond'a'n tribunal'o'n, kio mi'n tre kontent'ig'as. Mi ne ŝat'us vid'i Uson'o'n en tia kun'est'o.
#001033
„Uson'o oft'e ne pag'as si'a'j'n kotiz'o'j'n por pun'i UN.” Ebl'e ind'us, ke Uson'o el'ir'u el Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j: ek'de si'a fond'iĝ'o UN est'as kolekt'o de ekstrem'e divers'a'j ŝtat'o'j kun mal'sam'a'j aŭ mal'a'j interes'o'j kaj koncept'o'j. Part'o'pren'ant'a'j land'o'j okup'iĝ'is ne pri serĉ'ad'o de just'ec'o sed pri puŝ'ad'o de propr'a'j aŭ grup'a'j interes'o'j. Sovetio mult'e kontribu'is al tiu polar'ig'o, patron'ant'e evolu'ant'a'j'n land'o'j'n – la pli'mult'o'n en UN. Est'is Sovetio, kiu prepar'is kaj akcept'ig'is ebl'e la plej hont'a'n kaj cinik'a'n rezoluci'o'n en la histori'o de UN, nom'e ke „cion'ism'o egal'as faŝism'o'n”. Kvankam post kolaps'o de Sovetio oni nul'ig'is la rezoluci'o'n, la kontraŭ-israela si'n'ten'o de UN rest'as sam'a. Sufiĉ'as menci'i la last'a'n konferenc'o'n en Durbano, kiu iĝ'is tiom obskur'e antisemit'a, ke Uson'o dev'is ĝi'n for'las'i.
#001034
Ĝis nun en UN ekzist'as arogant'a formal'a diskriminaci'o, ke Israelo ne rajt'as est'i dum'temp'a membr'o de la Konsili'o pri Sekur'ec'o, dum ekzempl'e Sirio, kun'e kun 192 ali'a'j land'o'j, rajt'as. Eĉ la ĝeneral'a sekretari'o de UN, Kofi Annan, permes'as al si konfuz'i jur'a'j'n noci'o'j'n „disput'at'a'j” kaj „okup'at'a'j”, parol'ant'e pri la teritori'o'j de Palestina Aŭtonomi'o. Do jes, Uson'o membr'as en UN, ĉar tiel ĝi pov'as pli pozitiv'e part'o'pren'i inter'naci'a'j'n afer'o'j'n: sed ni'a'j koncept'o'j pri just'ec'o rest'as divers'a'j.
#001035
„Uson'o ne sub'ten'as la Kiot'o-protokol'o'n pri tut'mond'a varm'iĝ'ad'o.” La konklud'o, ke okaz'as kvazaŭ tut'mond'a pli'varm'iĝ'o kaj ke ĝi est'as rezult'o de hom'a aktiv'ad'o (gas'o'j kiel CO2), ne est'as akcept'it'a de ĉiu fak'ul'o. Ekzist'as kontraŭ'dir'a'j don'it'aĵ'o'j, kaj kelk'lok'e evident'iĝ'as eĉ mal'varm'iĝ'o. Tamen en mult'a'j land'o'j la problem'o iĝ'is ekstrem'e politik'ig'it'a dank'e al verd'ul'o'j, kiu'j, ne ver'e kompren'ant'e fizik'o'n, tro'ig'as la signif'o'n de krom'a'j energi'font'o'j (vent'o, sun'o, tajd'o'j). La sol'a ebl'o krom brul'ig'ad'o rest'as atom'a'j elektro'central'o'j (kontraŭ kiu'j verd'ul'o'j ankaŭ batal'as). Nun'temp'e oni uz'as nur reakci'o'j'n de atom-split'ad'o, tamen en est'ont'ec'o ankaŭ la reg'ebl'a sintez'o (termo-nukle'a'j reakci'o'j) iĝ'os praktik'e uz'ebl'a: tiam oni ne plu dev'os brul'ig'ad'i el'fos'aĵ'o'j'n.
#001036
„Uson'o ekspansi'e trud'as si'a'n sub'kultur'o'n.” Ne Uson'o, sed kelk'a'j grand'eg'a'j firma'o'j far'as tio'n, pli-mal'pli laŭ merkat'a'j princip'o'j. Jes, komerc'a amas'kultur'o pov'as est'i sub'kultur'o. Grand'part'e film'o'j de Hollywood est'as (laŭ mi'a gust'o) abomen'a'j; sam'e kelk'a'j muzik'a'j ĝenr'o'j. Ankaŭ part'o de komput'il'a program'ar'o kaj program'lingv'o'j kre'it'a'j en Uson'o est'as sub'nivel'a'j – tamen vast'e uz'at'a'j (trud'at'a'j?) en la mond'o. Tiel okaz'as, unu'e, ĉar konsum'ant'o'j de sub'kultur'o ekzist'as (kaj abund'as) ankaŭ ekster Uson'o; kaj du'e, ĉar ekster'land'a'j produkt'ant'o'j supoz'ebl'e evit'as risk'o'n konkurenc'i kaj ofert'i i'o'n si'a'n. Kaj en Uson'o kaj en ali'a'j evolu'int'a'j land'o'j trov'ebl'as ĉiu'j specimen'o'j de alt'kvalit'a kultur'o, art'o, teknologi'o, kvankam sur surfac'o ebl'e okul'frap'as sub'kultur'o.
#001038
Mi fin'verk'is ĉi tiu'j'n lini'o'j'n la 4an de juli'o, dum la fest'a Tag'o de Sen'de'pend'ec'o, la „nask'iĝ'o” de Uson'o. Mi ŝat'is kaj ŝat'as tiu'n ĉi land'o'n, kaj streb'is al ĝi ek'de mi'a jun'ec'o. Ven'int'e ĉi tie'n, mi ne el'rev'iĝ'is. Cert'e ĝi ne est'as paradiz'o sur ter'o, tamen nun, jam iom vid'int'e la mond'o'n, mi konstat'as, ke Uson'o est'as ver'e unik'a kaj mir'ind'a land'o kun grand'eg'a spirit'a, scienc'a kaj teknologi'a potencial'o. Di'o, ben'u Uson'o'n!
#001039
MONATO bon'ven'ig'as re'ag'o'j'n al la koment'o'j de Aleksandro Gofen – tamen nepr'e konciz'a'j'n!
#001040
Veksil'ologi'o est'as scienc'o pri flag'o'j kaj standard'o'j. Kaj ekzist'as hom'o'j, kiu'j interes'iĝ'as ne nur pri flag'o'j de ŝtat'o'j, teritori'o'j, urb'o'j kaj vilaĝ'o'j, sed ankaŭ pri flag'o'j de meti'ist'a'j korporaci'o'j aŭ sport'a'j klub'o'j.
#001042
Fakt'e pri flag'o'j origin'e okup'iĝ'is la heraldik'o. Tamen, ĉar la kvant'o de la stud'at'a material'o eg'e kresk'is, la heraldik'o lim'ig'is si'a'n interes'o'n je blazon'o'j, dum pri flag'o'j ek'est'is nov'a scienc'o – veksil'ologi'o (la nom'o de'ven'as de la latin'a vexillum, diminutiv'o de velum (vel'o), kiu est'as la plej mal'nov'a kon'at'a standard'o de romiaj legi'an'o'j).
#001043
La ĉeĥ'a'j veksil'olog'o'j kontakt'is unu la ali'a'n kaj kun'labor'i jam antaŭ 1972, sed en januar'o tiu'n jar'o'n ili fond'is la Veksil'ologi'a'n Klub'o'n en Prago kiel organiz'aĵ'o'n por la tut'a tiam'a Ĉeĥ'o'slovaki'o. La klub'o komenc'is el'don'i la bulten'o'n Vexilologie, kaj ankaŭ ali'a'j'n publik'ig'aĵ'o'j'n, sed al'iĝ'i al la tut'mond'a organiz'aĵ'o de veksil'olog'o'j FIAV (Fédération Internationale des Associations Vexillologues) ĝi sukces'is nur post la politik'a'j ŝanĝ'o'j en 1991.
#001044
Nun'temp'e en la Veksil'ologi'a Klub'o en Prago membr'as veksil'olog'o'j'n el Ĉeĥi'o kaj Slovaki'o, kiu'j hav'as je dispon'o la bibliotek'o'n de la klub'o, pov'as part'o'pren'i klub'kun'ven'o'j'n, naci'a'j'n kongres'o'j'n kaj komunik'iĝ'i kun ekster'land'a'j koleg'o'j.
#001045
La klub'o jam aranĝ'is du sukces'a'j'n ĉeĥ'a'j'n naci'a'j'n veksil'ologi'a'j'n kongres'o'j'n: en 1996 en Hradec Králové kaj en 2000 en Ústi nad Labem, kie sam'temp'e okaz'is ankaŭ ĉeĥ'a-german'a veksil'ologi'a renkont'iĝ'o. Por la jar'o 2004 oni plan'as tri'a'n naci'a'n kongres'o'n en la okcident'bohemi'a urb'o Plzeň. La preleg'o'j, far'it'a'j en'kadr'e de la kongres'o'j, aper'is libr'o'form'e.
#001046
Gvid'a'j person'o'j de la klub'o est'as membr'o'j de la Komision'o pri Heraldik'o kaj Veksil'ologi'o de la Deput'it'a Ĉambr'o de la Parlament'o de Ĉeĥ'a Respublik'o. Ili pri'juĝ'as kaj aprob'as nov'a'j'n blazon'o'j'n kaj standard'o'j'n de civit'o'j, t.e. urb'o'j kaj vilaĝ'o'j, kiu'j ili'n ĝis nun ne hav'is. Laŭ la leĝ'o pri civit'o'j n-ro 367 de 1990 ĉiu civit'o hav'as rajt'o'n posed'i propr'a'j'n simbol'o'j'n: blazon'o'n kaj standard'o'n. Kaj laŭ tiu ĉi leĝ'o en la jar'o'j 1991-2000 pli ol 1400 civit'o'j ek'hav'is simbol'o'j'n. Kia rikolt'o de standard'o'j por la veksil'olog'o'j!
#001047
Apud la veksil'ologi'a klub'o aktiv'as ankoraŭ ali'a'j privat'a'j aranĝ'o'j de iu'j veksil'olog'o'j, el kiu'j la Centr'o de veksil'ologi'a'j inform'o'j en Hradec Králové est'as ebl'e la plej grav'a. Ĝi aper'ig'as du'monat'a'n kvar'paĝ'a'n bulten'o'n VexiINFO, kun kolor'a'j bild'o'j de flag'o'j, kaj ankaŭ kelk'volum'a'n veksil'ologi'a'n leksikon'o'n kun ĉiu'j nov'a'j flag'o'j de ĉeĥ'a'j urb'o'j. Tiu centr'o organiz'is ankaŭ la unu'a'n ĉeĥ'a'n naci'a'n kongres'o'n.
#001048
Ĉeĥ'a'j veksil'olog'o'j part'o'pren'as ankaŭ en inter'naci'a'j veksil'ologi'a'j kongres'o'j, okaz'ig'at'a'j de FIAV. La unu'a tiu'spec'a kongres'o okaz'is en 1965 en la nederlanda urb'o Muiderberg [mejderberĥ], kaj la last'a, 19a kongres'o, en 2001 en Londono. La ven'ont'a inter'naci'a kongres'o okaz'os en 2003 en Stokholmo.
#001049
Ni ne forges'u, ke inter la fond'int'o'j de la Veksil'ologi'a Klub'o en Prago en 1972 est'is ankaŭ esperant'ist'o Jaroslav Klement (1935-1986) el Karlovy Vary [karlovi var'i]. Li est'is tre aktiv'a kaj labor'em'a, prezid'is la Komision'o'n pri Gazet'ar'o kaj Inform'o'j de Ĉeĥ'a Esperant'o-Asoci'o. Klement direkt'is ĉiu'j'n si'a'j'n fort'o'j'n al prepar'o de la solen'aĵ'o'j okaz'e de la cent'jar'iĝ'o de Esperant'o en 1987. Bedaŭr'ind'e li'a fru'a mort'o mal'ebl'ig'is al li plen'um'i la plan'o'j'n. Tamen Jaroslav Klement aper'ig'is ver'ŝajn'e la unu'a'n veksil'ologi'a'n libr'o'n en Esperant'o Heraldik'o-Veksil'ologi'o-Termin'ar'o en Esperant'o (1979) kaj dum du jar'o'j (1981-1982) el'don'is naŭ numer'o'j'n de Blaz'o'n' kaj Flag' Bulten'o. En la Veksil'ologi'a Klub'o de Prago li'a nom'o est'as daŭr'e memor'at'a kaj ankaŭ li'a per'esperant'a labor'o est'as alt'e taks'at'a.
#001050
La elekt'o'j al la federaci'a parlament'o en Germanio la 22an de septembr'o 2002 laŭ plur'a'j aspekt'o'j simil'is al tiu'j en Uson'o. En ambaŭ land'o'j la protagonist'o'j de la grand'a'j parti'o'j simil'is unu la ali'a'n kiel du gut'o'j da akv'o, kaj do est'is pur'a hazard'o, kiu el la kandidat'o'j venk'is. Laŭ procent'o'j en Germanio la du ĉef'a'j parti'o'j, social'demokrat'o'j (SPD) kaj krist'an'demokrat'o'j (CDU/CSU) hav'is ekzakt'e la sam'a'n rezult'o'n: 38,5 %. Tamen, pro specif'aĵ'o de la german'a elekt'o'sistem'o, SPD akir'is kelk'a'j'n mandat'o'j'n pli ol krist'an'demokrat'o'j – pov'us est'i ankaŭ invers'e.
#001051
La fin'a rezult'o de tiu'j elekt'o'j tamen est'is iom'et'e surpriz'a, ĉar ĝis la komenc'o de aŭgust'o ĉiu'j prognoz'o'j aŭgur'is venk'o'n de la krist'an'demokrat'o'j. Tio ne pov'as mir'ig'i, ĉar la „bilanc'o” de SPD-kancelier'o Gerhard Schröder [ŝreder] est'is ver'e mizer'a. Dum la unu'a'j du jar'o'j de la kvar'jar'a parlament'a period'o, la du reg'ant'a'j parti'o'j, social'demokrat'o'j kaj verd'ul'o'j, pli mult'e kverel'ad'is ol reg'ad'is. Schröder perd'is pro plur'a'j skandal'o'j ne mal'pli ol ok ministr'o'j'n – ver'a rekord'o en la histori'o de Federaci'a Respublik'o Germanio. Preskaŭ neniu'n el antaŭ'a'j promes'o'j la kancelier'o real'ig'is, el mult'a'j neces'a'j re'form'o'j plen'um'is nur tiu'n pri la impost'o'j. Precip'e li neniel sukces'is, kio'n li promes'is dum la elekt'o'kampanj'o kvar jar'o'j'n antaŭ'e, mal'pli'ig'i la nombr'o'n de sen'labor'ul'o'j.
#001052
Kvankam krist'an'demokrat'o'j sen'dub'e profit'is el tiu'j fiask'o'j, est'is tamen mir'ig'e, ke ili sukces'is de'nov'e akir'i tiom da fid'o ĉe la elekt'ont'o'j. La eks'a kancelier'o kaj ĉef'o de CDU, Helmut Kohl [kol], per financ'a skandal'o kun si'a'j krim'a'j nigr'a'j kas'o'j ja preskaŭ detru'is la parti'o'n. Kiam komenc'e de 2002 krist'an'demokrat'o'j elekt'is Edmund Stoiber [ŝtojber] kiel kandidat'o'n por kancelier'ec'o, politik'a'j observ'ant'o'j ne kred'is, ke li hav'os ŝanc'o'n kontraŭ Schröder. Nord'a'j kaj orient'a'j german'o'j ja tre volont'e liber'temp'as en sud'german'a Bavari'o, sed ne plaĉ'as al ili ties konservativ'a politik'o. Stoiber est'as bavar'a ministr'o'prezid'ant'o. Efektiv'e en ĉiu'j opini-sond'ad'o'j la SPD-kancelier'o ĝu'is enorm'e pli da simpati'o'j ol Stoiber.
#001053
Laŭ la german'a sistem'o civit'an'o'j tamen ne elekt'as kancelier'o'n, sed deput'it'o'j'n de parti'o'j, kiu'j post'e en la parlament'o elekt'as kancelier'o'n. Do grav'as, kiom da hom'o'j elekt'as parti'o'n. Kaj ĝis komenc'o de aŭgust'o en la sam'a'j opini-sond'ad'o'j krist'an'demokrat'o'j ĝu'is tiom pli da simpati'o, ke SPD jam rezignaci'is. Sed tiam hazard'o, mal'ĝoj'ig'a, help'is: terur'a'j inund'o'j en orient'a kaj nord'a Germanio. La reg'ant'a kancelier'o Schröder sci'is bon'eg'e ekspluat'i tio'n, ĉar kompren'ebl'e reg'ist'ar'o en tia situaci'o per energi'a ag'ad'o pov'as gajn'i simpati'o'j'n – opozici'a'j politik'ist'o'j (kiel Stoiber) pov'as far'i neni'o'n krom esprim'i kompat'o'n. Do la social'demokrat'o'j re'gajn'is poent'o'j'n en opini-sond'ad'o'j.
#001054
Sed kelk'a'j'n semajn'o'j'n post'e, kiam la problem'o'j de inund'o'j est'is solv'it'a'j, la social'demokrat'o'j bezon'is pli'a'n impuls'o'n, por gajn'i simpati'o'n ĉe elekt'ont'o'j. De'nov'e hazard'o help'is: la uson'a prezid'ant'o Bush [buŝ] tiam fervor'e propagand'is milit'o'n kontraŭ Irako. Jen ŝanc'o por SPD kaj la verd'ul'o'j: Schröder kaj la verd'ul'a ĉef'kandidat'o, ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, Joschka Fischer [joŝka fiŝ'er], emfaz'is si'a'n mal'aprob'o'n. La kancelier'o dir'is, ke sub li'a gvid'ad'o neni'u german'a soldat'o part'o'pren'os tia'n milit'o'n. Tio est'is bon'eg'a bluf'o kaj ruz'a mistifik'o de elekt'ont'o'j. Ĉar eĉ se Germanio vol'us, ĝi ne pov'us help'i Uson'o'n en milit'o kontraŭ Irakon: por tio sufiĉ'us nek hom'o'j nek material'o'j de la german'a'j trup'o'j. Krom'e neni'u, ankaŭ ne Uson'o, postul'is part'o'pren'o'n de german'a'j soldat'o'j.
#001055
Ankaŭ tiu'kamp'e Stoiber kaj li'a'j parti'an'o'j ne kapabl'is ekvilibr'ig'i la pes'il'o'n per raci'a'j argument'o'j. SPD kaj la verd'ul'o'j (tradici'e ambaŭ parti'o'j est'as pacifist'a'j) per tia kampanj'o kontraŭ Uson'o sukces'is vek'i emoci'o'j'n de pac'am'a'j german'o'j kaj mobiliz'i la propr'a'n adept'ar'o'n. Ne mult'e util'is, ke la konservativ'a'j parti'o'j kritik'is, ke la kancelier'o laŭ german'a parol'turn'o per tio „kondut'is kiel elefant'o en porcelan-vend'ej'o” kaj detru'is la antaŭ'e bon'a'j'n rilat'o'j'n al Vaŝington'o. Al'don'iĝ'is krom'e kelk'a'j et'a'j hazard'o'j, kiu'j fin'e kontribu'is al la venk'o de la koalici'o de SPD kaj la verd'ul'o'j, ne'last'e la en'konduk'e menci'it'a elekt'o'sistem'o, kiu regal'is social'demokrat'o'j'n per pli'a'j tri mandat'o'j en la parlament'o, spit'e al sam'a el'cent'aĵ'o de voĉ'don'o'j de la grand'a'j parti'o'j.
#001056
Fin'fin'e tamen ne grav'as, kiu el ambaŭ kandidat'o'j hazard'e far'iĝ'is kancelier'o. Ne nur la problem'o'j solv'end'a'j por ambaŭ est'as sam'a'j, ankaŭ ili'a'j propon'o'j est'as sam'e banal'a'j: neni'u el ili hav'as konvink'a'j'n kaj tuj real'ig'ebl'a'j'n recept'o'j'n. La demand'o est'as, kiom long'e el'ten'os la mal'nov'a-nov'a german'a reg'ist'ar'o, ĉar reg'ad'i per nur kelk'mandat'a pli'mult'o est'os sufiĉ'e mal'facil'e, des pli ke en la du'a federaci'a ĉambr'o la pli'mult'o est'as konservativ'a. Ebl'e, kiam vi leg'as tiu'j'n ĉi lini'o'j'n, Germanio hazard'e hav'as jam ali'a'n reg'ist'ar'o'n ...
#001057
Mi nask'iĝ'is en 1959 en Jutlando, la kontinent'a part'o de Dani'o. Stud'int'e la fak'o'j'n bibliotek'ist'a'n kaj komput'ist'a'n, mi en 1992 fin'e ced'is al mi'a lingv'a pasi'o, kaj ek'stud'is ĝeneral'a'n lingv'ist'ik'o'n en Kopenhago, kie mi loĝ'as ankoraŭ nun. Por far'i tiu'n paŝ'o'n tamen neces'is rest'ad'o en popol'a alt'lern'ej'o, kiu ĝis nun est'is mi'a sol'a spirit'a tra'viv'aĵ'o kompar'ebl'a al la Esperant'a'j. Mi laŭ'ebl'e ĉiam transport'as mi'n per bicikl'o, kaj part'o'pren'is en plur'a'j BEMI-karavan'o'j.
#001058
Jam en 1973 mi'a lingv'o'pasi'o instig'is mi'n lern'i Esperant'o'n. Dum la jar'o'j mi hav'is jam ne'kalkul'ebl'a'n nombr'o'n da et'a'j kaj mez'grand'a'j posten'o'j en la mov'ad'o; nun'temp'e mi est'as redaktor'o de „Esperant'o en Dani'o”, la revu'o de Dan'a Esperant'o-Asoci'o. El pli fru'a'j merit'o'j menci'ind'as la dan'a traduk'o de la Zagreba metod'o (ne el'don'it'a, tamen), kaj vic'o da el'send'o'j en la lok'a televid'o de Stubbekøbing, 180 km sud'e de Kopenhago.
#001059
Mi'a ali'a hobi'o est'as inter'ret'a diskut'ad'o. Nun'temp'e la plej grav'a por mi diskut'ej'o est'as la esperant'ologi'a Bja-list'o. Mi tie inter'ali'e publik'ig'is analiz'o'n de la artikol'o'j pri Esperant'o en la plej grav'a'j enciklopedi'o'j de okcident'a Eŭrop'o, kaj ankaŭ far'is preleg'o'j'n sur'baz'e de tiu labor'o. Komenc'e mi precip'e aktiv'is en la ret'grup'o soc.culture.esperant'o, kie mi est'is varb'it'a kiel revizi'ant'o de MONATO.
#001060
La star'ig'o de demokrati'a reĝim'o en Benino en la jar'o'j 1990aj est'ig'is grav'a'j'n ŝanĝ'o'j'n rilat'e la gazet'ar'o'n. Ek'valid'is en 1997 nov'a leĝ'o pri gazet'ar'o, kiu anstataŭ'is pli fru'a'n leĝ'o'n el la jar'o 1969. Tamen la nov'a leĝ'o kaj liber'ig'is kaj sam'temp'e mal'liber'ig'is la gazet'ar'o'n.
#001061
Unu'flank'e est'is salut'at'a leĝ'o n-ro 97-010 de 1997, ĉar ĝi permes'is kaj plu permes'as star'ig'o'n de nov'a'j gazet'o'j, radi'o- kaj televid-staci'o'j. Ali'flank'e, tamen, ĝi provok'is polemik'o'j'n pro si'a'j pun-flank'o'j, precip'e koncern'e artikol'o'j'n 81 kaj 82 rilat'e ofend'ad'o'n de la respublik'estr'o kaj ali'a'j ministr'o'j.
#001062
La ĉef'a problem'o konsist'as en tio, ke neni'e en la leĝ'ar'o est'as klar'e difin'it'a noci'o de ofend'ad'o. Tial ebl'as divers'manier'e interpret'i la leĝ'o'n, kiu almenaŭ teori'e permes'as al ŝtat'estr'o kapric'e persekut'i ĵurnal'ist'o'n. Ĝis nun akuz'o'j tia'j ne real'iĝ'is pro la toler'em'o de la reg'ant'a prezid'ant'o: la situaci'o pov'as facil'e ŝanĝ'iĝ'i.
#001063
Artikol'o 83 de la nov'a leĝ'o tuŝ'as kalumni'o'n kontraŭ person'o aŭ korporaci'o. La artikol'o est'as tiel vort'um'it'a, ke ĝi drast'e lim'ig'as esplor'o'j'n far'e de ĵurnal'ist'o'j ekzempl'e pri la mult'a'j financ'a'j kaj politik'a'j skandal'o'j, kiu'j abund'as en Benino. Krom'e, supoz'at'a kalumni'it'o proces'ant'a kontraŭ ĵurnal'ist'o dev'as neni'o'n pruv'i; mal'e la ĵurnal'ist'o pruv'u, ke li nek ofend'is, nek insult'is, nek kalumni'is.
#001064
Krom'e la leĝ'o antaŭ'vid'as apenaŭ toler'ebl'a'j'n mon'pun'o'j'n en land'o, kie profesi'ul'o'j mal'mult'o'n gajn'as. Ĵurnal'ist'o pag'u mon'pun'o'n ĝis ĉirkaŭ 15 000 eŭr'o'j aŭ est'u en'karcer'ig'it'a ĝis kvin jar'o'j'n. Politik'ist'o'j defend'as si'n, dir'ant'e, ke per la leĝ'o ili cel'as nur ĵurnal'ist'aĉ'o'j'n; la naci'a ĵurnal'ist'a asoci'o avert'as pri pere'o de la gazet'ar'a liber'ec'o mal'facil'e star'ig'it'a kaj pet'as long'e sed van'e pri modif'o'j en la koncern'a'j paragraf'o'j de la leĝ'o de la jar'o 1997.
#001065
(redaktor'o de la rubrik'o'j „Modern'a viv'o” kaj „Politik'o”, Cheshire, Briti'o)
#001066
Mi nask'iĝ'is en 1949 en la nord-okcident'a Angli'o, kie mi ankoraŭ loĝ'as – kun edz'in'o, kat'o'j, tro da libr'o'j, pluŝ-ran'o'j, ĝangal'a ĝarden'o, sub'tegment'a miniatur'a fer'voj'o kaj remiz'o, plen'ig'it'a de aŭt'et'o'j de la spec'o Min'i. Ebl'e pro ĉio ĉi fuĝ'is el la hejm'o mi'a'j du pli-mal'pli plen'kresk'a'j ge'id'o'j. En Mal'esperant'uj'o, stud'int'e kaj en Briti'o kaj en Kanado, kie mi doktor'iĝ'is, mi est'as docent'o. Mi'a fak'o est'as la german'a literatur'o el la fru'a 19a jar'cent'o (mi'a disertaci'o est'is pri la verk'ist'o-kompon'ist'o-jur'ist'o-en'scen'ig'ist'o E. T. A. Hoffmann). Dum kelk'a'j jar'o'j mi labor'as ankaŭ kiel ĵurnal'ist'o kaj redaktor'o.
#001067
En Esperant'uj'o mi aŭtor'is inter'ali'e la teatr'aĵ'o-kolekt'o'n Kont'o de l' viv'o, la vid'bend'seri'o'n Pasport'o al la tut'a mond'o, kaj la lern'o'libr'o'j'n Kun'vojaĝ'u! kaj Sub'tekst'e; mi respond'ec'as pri Esperant'o-somer'lern'ej'o'j kaj ali'a'j staĝ'o'j en Barlaston, Briti'o; mi plur'foj'e premi'iĝ'is en la bel'art'a'j konkurs'o'j de UEA (princip'e en la branĉ'o teatr'o; krom'e mi redakt'as La Brit'a Esperant'ist'o-n. Mi kontribu'as al MONATO jam pli ol 15 jar'o'j'n, kaj pli ol jar'dek'o'n redaktor'as en mi'a'j rubrik'o'j.
#001068
Vizit'is en septembr'o la japan'a ĉef'ministr'o Koizumi la gvid'ant'o'n de Nord-Korei'o, Kim Jong-Il. Laŭ'ŝajn'e la vizit'o koncern'is la star'ig'o'n de diplomati'a'j rilat'o'j (aktual'e Japani'o agnosk'as Sud-Korei'o'n kiel regn'o'n reprezent'ant'a'n la tut'a'n Korei'o'n), sed efektiv'e la pint'a renkont'iĝ'o tuŝ'is ali'a'j'n afer'o'j'n.
#001070
Ver'dir'e Koizumi vol'is, ke Kim Jong-Il re'kon'u la problem'o'n pri dek'kelk'o da japan'o'j for'kapt'it'a'j antaŭ 20 jar'o'j supoz'ebl'e de agent'o'j de Nord-Korei'o. Sam'temp'e la japan'a publik'o kred'is, ke Koizumi re'ven'ig'os la for'kapt'it'o'j'n al Japani'o. Tamen ĝis nun Nord-Korei'o ne'is ĉiu'j'n menci'o'j'n pri for'kapt'ad'o, dir'ant'e, ke Japani'o mem invent'is la histori'o'n.
#001071
Tamen surpriz'e, dum la kun'sid'o en la ĉef'urb'o Pjongjang'o, Kim Jong-Il ne nur agnosk'is la mis'trakt'ad'o'n de la japan'o'j sed ankaŭ pardon'pet'is. Li atribu'is la krim'o'n al agent'o'j instig'it'a'j de „dezir'o al hero'ec'o”: tiu'j vol'is, ke la kapt'it'o'j instru'u la japan'a'n lingv'o'n al spion'o'j, kiu'j post'e en'ir'os kvazaŭ japan'o'j Sud-Korei'o'n.
#001072
Krom'e, kaj eĉ pli ŝok'e, Kim Jong-Il publik'ig'is la nom'o'j'n de ok for'kapt'it'o'j: ĉiu'j mort'is hav'ant'e ĉirkaŭ 30 jar'o'j'n. Nun la japan'a publik'o koler'as kontraŭ Nord-Korei'o kaj ankaŭ kontraŭ si'a reg'ist'ar'o, kiu laŭ'dir'e ne'sufiĉ'e far'is koncern'e la mal'aper'int'o'j'n.
#001073
Last'a'temp'e labor-grup'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j publik'ig'is en Pekino raport'o'n pri aidos'o en Ĉini'o. La grup'an'o'j konklud'is, ke ekzist'as ŝanc'o por evit'i grand'skal'a'n aidos'o'n en Ĉini'o, se oni tuj efektiv'ig'os kontraŭ-aidos'a'j'n rimed'o'j'n.
#001074
Jam en kelk'a'j region'o'j not'ebl'as alt'a'j aidos'o-nivel'o'j, atent'ig'as la raport'o. Sekv'e ekzist'as en Ĉini'o „grand'a danĝer'o” pri aidos'o-eksplod'o pro jam milion'o da infekt'it'o'j en la land'o (la ministr'ej'o pri san'o taks'as la cifer'o'n pli mal'alt'a je 850 000 infekt'it'o'j). Tamen la raport'o not'as, ke pro la grand'a loĝ'ant'ar'o de Ĉini'o la cifer'o ebl'e pli alt'as.
#001075
La aŭtoritat'o'j en Ĉini'o front'as al apart'a'j problem'o'j rilat'e aidos'o'n: mult'a'j kamp'ar'an'o'j eĉ ne aŭd'is pri aidos'o, dum reg'as diskriminaci'o kontraŭ infekt'it'o'j.
#001076
Fin'e de septembr'o 2002 la Inter'naci'a Kort'um'o pri Milit'a'j Krim'o'j en Hag'o pet'is, ke la kroat'a reg'ist'ar'o arest'u kaj trans'don'u general'o'n Janko Bobetko al la kort'um'o rilat'e milit'krim'o'j'n kontraŭ civil'ul'o'j. Tem'as pri arme'a'j operaci'o'j en 1993 en la tiam'a mem'proklam'it'a respublik'o de Krajina, part'o de Kroati'o, en kiu majoritat'e loĝ'is serb'o'j.
#001077
Tiam general'o Bobetko est'is ĉef'komand'ant'o de la kroat'a arme'o. Li respond'ec'is pri atak'o kontraŭ part'o de Krajina, el kiu dum tri jar'o'j serb'a'j soldat'o'j paf'ad'is al la urb'o Gospić. Oni sukces'is detru'i serb'a'j'n unu'o'j'n sed evident'e okaz'is ankaŭ mort'ig'o'j kaj ali'a'j krim'o'j kontraŭ la tie'a serb'a civil'a loĝ'ant'ar'o. La general'o konfes'is en si'a memor'libr'o, ke li sci'is pri la krim'o'j.
#001078
La postul'o de la kort'um'o kaŭz'is grand'a'n problem'o'n al la nov'a re'form'ism'a kroat'a reg'ist'ar'o, ĉar la mal'jun'a general'o (83-jar'a) est'as simbol'o de la kroat'a liber'ig'a milit'o. Emoci'e re'ag'is kroat'o'j ĉar, kiam Kroati'o est'is atak'at'a, ĝi si'n defend'is, sed nun oni vol'as pun'i general'o'n laŭd'at'a'n pro venk'o'j en defend'a milit'o.
#001079
La prezid'ant'o de la kroat'a parlament'o, Zlatko Tomčić, deklar'is, ke kroat'o'j rajt'as emoci'iĝ'i, ĉar en tiu milit'o mort'is 15 000 kaj invalid'iĝ'is 35 000 kroat'a'j ŝtat'an'o'j. Kvankam la reg'ist'ar'o, gvid'at'a de social'demokrat'o Ivica Račan, vol'as kun'labor'i kun la kort'um'o kaj kun Eŭrop'o, ankaŭ ĝi ne konsent'as aŭtomat'e obe'i kaj arest'i la general'o'n. La reg'ist'ar'o klopod'as trov'i jur'a'n ebl'ec'o'n kontraŭ'i la kort'um'a'n decid'o'n. Sed, se la reg'ist'ar'o insist'os mal'obe'i, tio kaŭz'os konflikt'o'n kun inter'naci'a'j instanc'o'j, ekzempl'e Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j, Eŭrop'a Uni'o kaj ali'a'j.
#001080
Tio pov'us hav'i grav'a'j'n konsekvenc'o'j'n rilat'e la evolu'o'n de la land'o. Kroati'o supoz'as, ke ankaŭ ĝi baldaŭ far'iĝ'os serioz'a kandidat'o por la EU-en'ir'o, kaj ĝi pret'ig'is jam oficial'a'n pet'o'n pri al'iĝ'o. Tamen en 2000, kiam EU prepar'is si'a'n ses-jar'a'n buĝet'o'n, pro la tiam'a reg'ad'o de la parti'o de Tudjman [tuĝman] HDZ (Hrvatska Demokratska Zajednica, Kroat'a Demokrat'a Unu'iĝ'o), Kroati'o konflikt'is kun EU: pro tio ĝi ne ricev'os de EU subvenci'o'n por evolu'ig'o ĝis 2006.
#001081
Se la nun'a situaci'o daŭr'os, pov'os okaz'i io simil'a rilat'e la ven'ont'a'n ses-jar'a'n buĝet'o'n. Tio far'iĝ'us katastrof'o por la land'a ekonomi'o kaj izol'us Kroati'o'n dis'de ali'a'j evolu'ant'a'j land'o'j kaj ĝi'a'j nord'a'j najbar'o'j.
#001082
Al'don'e al la artikol'o Gren'plen'o, gren'plan'o (MONATO 2002/8, p. 10): Barat'an'o'j mal'sat'as, jes, sed la rat'o'j ne. Antaŭ jar'dek'o'j oni for'ig'is ĉiu'j'n rat'o'j'n en Budapeŝto. En grand'a part'o de Barato ili vigl'e kaj sankt'e viv'as en templ'o'j. Ankaŭ la bov'in'o'j est'as sankt'a'j. Krom'e Barato ne bar'as la tro'popol'iĝ'o'n. Kial Barato ne lern'as de Ĉini'o?
#001083
En la aŭgust'a numer'o de MONATO, revu'o kiu'n la sub'skrib'int'o tre ŝat'as, Stefan Maul skrib'is sur paĝ'o 8 sub la titol'o Kapital'ism'o sen mask'o: „La sol'a diferenc'o al la nun'a Rusio est'is, ke la tiam'a ŝtat'o [t.e. Sovetio] garanti'is al la mal'riĉ'ul'o'j viv'nivel'o'n sen mal'sat'o – nun en eks'a Sovetio la nov'a'j (grand'part'e mal'nov'a'j!) kapital'ist'o'j tut'e ne hav'as interes'o'n pri la mal'riĉ'ul'o'j”. La sub'skrib'int'o vid'as ankaŭ ali'a'j'n diferenc'o'j'n. Laŭ scienc'a'j esplor'o'j la potenc'ul'o'j de Sovetio murd'is minimum'e 69 911 000 hom'o'j'n (vd. Heinsohn, Lexikon des Völkermords (Leksikon'o pri popol'murd'o), 1998, p. 57, el'don'it'a de Rowohlt). Mi pov'us dir'i pli mult'e pri Sovetio, sed tiu terur'a cifer'o sufiĉ'as.
#001084
Stefan Maul skrib'is pri kapital'ism'o: „Por kontent'ig'i la avid'o'n je profit'o'j oni mal'dung'is labor'ist'o'j'n, ĉar salajr'o'j kost'as, kaj anstataŭ'ig'is ili'n per robot'o'j (aŭtomat'ig'o kaj raci'ig'ad'o, kiel oni eŭfemism'e nom'as tio'n)”. Pri tio la sub'skrib'int'o konstat'as, ke la grand'eg'a kresk'o de la viv'nivel'o inter la labor'ist'ar'o en kapital'ism'a'j ŝtat'o'j dum la pas'int'a'j 150 jar'o'j rezult'as ĝust'e el tiu'j nov'a'j teknik'o'j kaj ne el social'ism'a'j ideologi'o'j.
#001085
La industri'ist'o Le'e Iacocca, kiu antaŭ 20 jar'o'j sav'is la uson'a'n aŭtomobil-entrepren'o'n Chrysler, intenc'as nun atak'i mult'e pli grand'a'n problem'o'n: la mal'sat'o'n inter la infan'o'j de la mond'o.
#001087
La iam'a prezid'ant'o kaj ĉef'direktor'o, kiu'n uson'an'o'j konsider'is „super'stel'ul'o”, sav'int'e Chrysler de bankrot'o dank'e al ŝtat'a sub'ten'o de 1,5 miliard'o'j da dolar'o'j, deklar'is, ke nun fin'fin'e est'as temp'o real'e far'i i'o'n por help'i al la kvin milion'o'j da infan'o'j, kiu'j ĉiu'jar'e mort'as pro mal'sat'o.
#001088
„Mult'a'j hom'o'j pens'is, ke tut'e ne ebl'as sav'i la entrepren'o'n Chrysler, sed ni sukces'is. Plur'a'j nun opini'as, ke ne est'os ebl'e sav'i tiu'j'n milion'o'j'n da infan'o'j, sed ni sukces'os”, dir'is Iacocca, kiu nun iĝ'is prezid'ant'o de la konsil'ant'ar'o de la ag'ad'grup'o Nourish the Children (Nutr'u la infan'o'j'n), sub protekt'o de la mond'skal'a firma'o Nu Ski'n (Nov'a haŭt'o).
#001089
Iacocca ne nur parol'is: li jam ag'ad'is. La ag'ad'o „Nutr'u la infan'o'j'n” en juli'o, aŭgust'o kaj septembr'o liver'is unu milion'o'n da manĝ'o'j al infan'o'j en Gvatemalo, Rumani'o, Malavi'o kaj Svaziland'o. La manĝ'aĵ'o liver'it'a ne konsist'is – kiel oft'e en la pas'int'ec'o – el tun'o'j da suker'o aŭ farun'o, sed el vegetar'a'j pak'aĵ'o'j kun al'don'o de 25 viv'neces'a'j element'o'j, kiel vitamin'o'j kaj mineral'o'j.
#001090
Unu pak'aĵ'o en'hav'as 30 manĝ'o'j'n. Oni pov'as aĉet'i pak'aĵ'o'j'n, kiu'j est'os transport'it'a'j al la region'o'j, kie la bezon'o est'as plej grand'a. La fond'aĵ'o partner'iĝ'is kun la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de Unu'iĝ'int'a'j Naci'o'j (UN), kiu liver'os la manĝ'o-pak'aĵ'o'j'n. Nu Ski'n apelaci'is al si'a'j 600 000 distribu'ant'o'j parol'i pri la projekt'o kun si'a'j klient'o'j. La firma'o Nu Ski'n krom'e promes'is al'don'i unu pak'aĵ'o'n de 30 manĝ'o'j por ĉiu'j 25 donac'it'a'j.
#001091
Rick Leach, ag'ant'a direktor'o de la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de UN, dir'is, ke la program'o cel'as ne nur nutr'i la infan'o'j'n, sed ankaŭ eduk'i ili'n. „Ni konstat'is du'obl'ig'o'n de la kvant'o de lern'ant'o'j en tiu'j lern'ej'o'j, kie ni dis'don'as nutr'aĵ'o'j'n”, dir'is Leach. „La plej grand'a'n em'o'n lern'i ni konstat'as ĉe mal'grand'a'j knab'in'o'j. Ekzempl'e en Pakistano, kie ni komenc'is la program'o'n, proksim'um'e sep el 100 ir'is al la lern'ej'o. Nun, kiam ni liver'as manĝ'o'j'n, ven'as 90.”
#001092
Post 12 jar'o'j da re'form'o'j la efik'ec'o de la ĉeĥ'a ekonomi'o ne signif'e trans'paŝ'as la nivel'o'n ating'it'a'n en la jar'o 1989. Dum'e mal'bon'iĝ'is la pozici'o de la land'o en inter'naci'a kompar'o kaj mal'kresk'is eĉ la nivel'o de t.n. soci'a konsum'o.
#001093
Tamen est'is tia koncept'o. Pri ĝi okup'iĝ'is Prognoz'a Institut'o en la 80aj jar'o'j. Oni propon'is la neces'a'j'n struktur'a'j'n ŝanĝ'o'j'n por ating'i pli alt'a'j'n labor'produkt'iv'ec'o'n, kvalit'o'n kaj efik'ec'o'n. Sam'temp'e kun ĉi tiu stud'o oni komenc'is diskut'o'n pri tut'a ar'o da re'form'a'j paŝ'o'j, kiu'j'n la tiam'a stat'o de la ĉeĥ'a ekonomi'o postul'is. Krom inter'ven'o'j en mastr'um'a'n meĥanism'o'n tio rilat'is al struktur'a manovr'o, mal'pez'ig'ont'a la ekonomi'o'n kaj direkt'ont'a ĝi'n de mal'intens'a'j font'o'j de dis'volv'o al pli scienc'teknik'a dis'volv'o.
#001095
La plen'e prav'ig'it'a modern'ig'o de la struktur'o post la jar'o 1990 est'is efektiv'ig'at'a sol'e help'e de sovaĝ'a aktiv'iĝ'o de la merkat'o kaj rigor'a konkurenc'a batal'o. Oni streb'is nur al la plej rapid'a trans'form'o. La ekonomi'a'j ŝanĝ'o'j ne hav'is sufiĉ'a'n instituci'a'n kaj leĝ'a'n kadr'o'n. La tut'a proced'o perd'is regul'ig'it'a'n karakter'o'n, al'port'is grand'a'n ekonomi'a'n mal'ekvilibr'o'n kaj soci'a'j'n sekv'o'j'n. El tio origin'as la histori'o de la ĉeĥ'a specif'aĵ'o „tunel'ad'o” (grand'a dis'ŝtel'ad'o de et'a'j invest'ant'o'j kaj ŝpar'ant'o'j far'e de propriet'ul'o'j aŭ pint'a'j estr'o'j de propriet'part'o'j).
#001098
Privat'ig'ad'o kiel nur ŝanĝ'o de propriet'ec'o ne pov'is al'port'i kresk'o'n de efektiv'ec'o. Okaz'is nur hav'aĵ'renvers'o sen determin'o de la strategi'a funkci'o de la ŝtat'o, plur'ism'o de propriet'o'form'o'j, leĝ'a protekt'o kaj kontrol'o de la tut'a proced'o. Invest'a'j fondus'o'j aĉet'is propriet'part'o'j'n sen konkret'a imag'o pri la est'ont'o de la akir'it'a entrepren'o. Problem'a'j privat'ig'a'j kredit'o'j mal'struktur'is la bank'a'n sistem'o'n. Montr'iĝ'is, ke kriteri'o de la privat'ig'a proced'o dev'is est'i efektiv'a plen'um'o de propriet'o'rajt'o'j, kio al'port'us re'struktur'ad'o'n kaj san'ig'o'n de entrepren'o'j anstataŭ de ili'a sen'brid'a dis'vend'iĝ'ad'o je oft'e tre mal'alt'a'j prez'o'j.
#001100
Mult'a'j ekster'land'a'j ekonomik'ist'o'j pri'juĝ'as la tra'pas'o'n de la trans'form'o'j en mez'a kaj orient'a Eŭrop'o negativ'e. Ili atent'ig'as, ke kresk'as en la land'o'j de la est'int'a sovetia blok'o la kvant'o de hom'o'j sub la lim'o de mal'riĉ'ec'o. La evolu'o en Ĉeĥi'o ne konduk'is al la dezir'at'a pli'bon'iĝ'o de la ekonomi'a struktur'o. Pli'bon'iĝ'o de iu'j indic'o'j (ekologi'a'j sekv'o'j, konsum'o de energi'o) est'iĝ'is en koneks'o kun la ekonomi'a stagn'ad'o. Tut'a vic'o da perspektiv'a'j branĉ'o'j mal'aper'is. Mal'kresk'o de okup'at'ec'o est'as sekv'o de tiu'j spontane'a'j struktur'a'j ŝanĝ'o'j. Al tiu ekonomi'a struktur'o ankaŭ mank'as lig'o kun la ekonomi'a evolu'o en ekster'land'o.
#001101
Nun star'as la demand'o kiel korekt'i la erar'o'j'n de antaŭ'a'j reg'ist'ar'o'j. La kadr'o'n por aplik'o de ekonomi'a'j il'o'j dev'us en struktur'a politik'o kre'i ŝtat'a'j cel'a'j program'o'j. Komenc'i labor'o'n en tiu'j strategi'a'j program'o'j dev'us centr'a'j organ'o'j, ekzempl'e ministr'ej'o'j. Ankaŭ ar'o da okcident'eŭrop'a'j land'o'j uz'as metod'o'j'n de strategi'a direkt'ad'o. Sen ili ne est'os ebl'e el'ten'i la sen'ĉes'e pli grand'a'n konkurenc'o'n. Tio est'as task'o de la nun'a ĉeĥ'a reg'ist'ar'o.
#001102
La grand'a'j fi'ul'o'j kaj fripon'o'j de l' mond'o nun'temp'e preskaŭ ĉiu'j est'as ne'blank'ul'o'j. Aktual'e en la fokus'o de (ne nur) la uson'a interes'o est'as precip'e la iraka Sadam Husajn [sadám husájn] kaj super-teror'ist'o Osama bi'n Lad'e'n. Ali'a fi'ul'o, pri kiu lament'as okcident'a'j reg'ist'o'j kaj amas'komunik'il'o'j, est'as la afrik'an'o Robert Gabriel Mugabe, prezid'ant'o de Zimbabvo. Brutal'e kaj teror'e li for'pel'as blank'a'j'n bien'ul'o'j'n por (laŭ la propagand'o) re'don'i ties teren'o'j'n al propr'a'j popol'an'o'j. Tamen ne ordinar'a'j'n hom'o'j'n li regal'as per rab'it'a'j kamp'ar'o'j, sed donac'as ili'n al si'a'j parti'an'o'j kaj oficir'o'j. Daŭr'e li re'gurd'as, ke minimum'e 2900 blank'ul'o'j dev'os for'las'i si'a'j'n plant'ej'o'j'n.
#001103
Okcident'o est'is terur'ig'it'a pri la fi'ag'ad'o de Mugabe, precip'e kiam okaz'is murd'o'j, kaj akuz'is li'n: per for'pel'o de blank'ul'o'j li kresk'ig'as mal'sat'o'n de la loĝ'ant'ar'o! Tia asert'o, tamen, est'as stult'a kaj rid'ind'a. Jes, la 4500 blank'a'j bien'ul'o'j posed'as du tri'on'o'j'n de plej bon'a'j agr'o'j en Zimbabvo, tamen la plej mult'a'j ne kultiv'as gren'o'n sed tabak'o'n. 70 procent'o'j'n de maiz'o, plej grav'a gren'o por nutr'i zimbabv'an'o'j'n, kultiv'as nigr'ul'o'j sur mal'fekund'a'j teren'o'j, kiu'j'n las'is al ili la blank'ul'o'j. En la jar'o 1999, ekzempl'e, el agr'ar'var'o'j eksport'it'a'j de Zimbabvo 31,8 % est'is tabak'o.
#001104
La sen'posed'ig'o de blank'ul'o'j sen'dub'e est'as brutal'a kaj kontraŭ'leĝ'a. Sed ĝi est'as nur et'a scen'o en mond'vast'a tragedi'o de sen'propriet'ig'ad'o: ĉiu'n jar'o'n oni dev'ig'as milion'o'j'n da kamp'ar'an'o'j for'las'i si'a'j'n teren'o'j'n, kun katastrof'a'j sekv'o'j por nutr'ad'o de loĝ'ant'o'j. Sed pri tio neni'u okcident'a amas'komunik'il'o raport'as tiom emoci'e kiom pri for'pelad'o de blank'ul'o'j en Zimbabvo. Antaŭ dek jar'o'j, ekzempl'e, en Tanzanio oni for'pel'is 40 000 indiĝen'o'j'n por ke Kanado tie kultiv'u tritik'o'n, kiu'n en Tanzanio manĝ'as nur blank'ul'o'j. La bien'ul'o'j kun'labor'is kun kanadaj kompani'o'j kaj gajn'is mult'a'n mon'o'n – la nigr'ul'o'j, kiu'j bezon'is maiz'o'n kaj fazeol'o'n, por la unu'a foj'o mal'sat'is. Nun Briti'o plan'as eĉ pli gigant'a'n projekt'o'n tia'n en Hindio, kie oni vol'as sen'posed'ig'i 20 milion'o'j'n da hom'o'j.
#001105
Koncern'a'j inter'naci'a'j instituci'o'j, ekzempl'e Inter'naci'a Mon'a Fondus'o (IMF) kaj Mond'a Bank'o, kaj okcident'a'j ŝtat'o'j kun Uson'o kaj Eŭrop'a Uni'o (EU) ĉe'pint'e krom'e detru'as tradici'a'j'n struktur'o'j'n en Afrik'o per si'a'j metod'o'j nom'e de liber'a merkat'o. Kaj EU kaj Uson'o protekt'as si'a'j'n bien'ul'o'j'n kaj kamp'ar'an'o'j'n, kiu'j je tro alt'a kost'o produkt'as tro mult'a'j'n nutr'aĵ'o'j'n (gren'o'n kaj legom'o'j'n, lakt'o'n kaj viand'o'n), kiu'j'n ne ebl'as vend'i je honest'a'j prez'o'j. La reg'ist'ar'o'j per gigant'a'j sum'o'j subvenci'as tio'n kaj en „liber'a tut'mond'a merkat'o” vend'as si'a'j'n agr'ar-produkt'o'j'n al evolu'land'o'j je sub'nivel'a'j prez'o'j kaj tiel ruin'ig'as ties hejm'a'j'n merkat'o'j'n. Sekv'e la hom'o'j far'iĝ'as pli kaj pli mal'riĉ'a'j kaj pli kaj pli de'pend'a'j de ekster'a help'o.
#001106
NAO (Nutr'aĵ'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aĵ'o de UN) en si'a ĵus publik'ig'it'a aktual'a raport'o plend'as, ke okcident'a'j ŝtat'o'j neniel real'ig'is si'a'j'n grandioz'a'j'n promes'o'j'n, en'e de dek'o da jar'o'j du'on'ig'i la nombr'o'n de mal'sat'ul'o'j tut'mond'e. Mal'e, la reg'ist'ar'o'j eĉ halt'ig'is projekt'o'j'n per kiu'j oni intenc'is re'form'i kaj antaŭ'e'n'ig'i agr'o'kultur'ad'o'n en evolu'land'o'j, ekzempl'e per dispon'ig'ad'o de fekund'a teren'o al kamp'ar'an'o'j. Sed ĝust'e tio est'us la sol'a help'o en Afrik'o, ĉar et'a'j bien'o'j mult'e pli profit'e pov'as util'ig'i agr'o'j'n ol gigant'a'j plant'ej'o'j laŭ stil'o de blank'ul'o'j, kiu'j industri-manier'e ekspluat'as teren'o'j'n per ĉiam sam'a'j plant'o'j (ekzempl'e tabak'o, kiel en Zimbabvo). Bien'et'o'j pri'labor'at'a'j de indiĝen'o'j garanti'as nutr'ad'o'n de indiĝen'o'j. Sed tio ne interes'as la okcident'a'j'n eks'koloni'ist'o'j'n, kiu'j prefer'as donac'i impost-mon'o'n al hejm'a'j kamp'ar'an'o'j anstataŭ al mal'sat'ul'o'j en Afrik'o. Sekv'e ties nombr'o ne mal'kresk'is sed daŭr'e kresk'as, spit'e al la menci'it'a'j grandioz'a'j okcident'a'j promes'o'j, proklam'it'a'j dum pomp'a'j pint'a'j konferenc'o'j.
#001107
Ĉiu medal'o hav'as du flank'o'j'n, ankaŭ la zimbabva. Precip'e ĉar eks'koloni'ist'a Briti'o ne permes'is kaj ne financ'is agr'ar-re'form'o'n en Zimbabvo, Mugabe per ruz'a politik'o pov'is profit'i de la el'rev'iĝ'o de si'a popol'o. Jes, li est'as ras'ist'o kaj korupt'a politik'ist'o, obsed'it'a de potenc'o, kiu'n li ne vol'as perd'i kaj do defend'as per ĉiu'j rimed'o'j. Tia'j figur'o'j est'as mult'a'j en Afrik'o; ili bon'e lern'is de la koloni'ist'o'j, precip'e kiel oni plej efik'e ekspluat'as hom'o'j'n. Kaj kio'n lern'as ni? Se okcident'an'o'j sen'posed'ig'as nigr'ul'o'j'n, tio est'as bon'a afer'o. Sed se invers'e Mugabe sen'posed'ig'as blank'ul'o'j'n, tio est'as mal'bon'eg'a kaj fi'a. Ĉar, kiel menci'it'e, ĉiu medal'o hav'as du flank'o'j'n.
#001108
Gilbert Led'o'n oportun'e kondamn'e kritik'as (MONATO 10/2002, paĝ'o 10), rilat'e nask'prevent'o'n, religi'a'j'n dogm'o'j'n. Ĉu sen'disting'e ĉiu'j'n? Ĉu li kon'as, rilat'e tio'n, la katolik'a'n instru'o'n (de la Du'a Vatikan'a Koncili'o): nask'u tiom da fil'o'j kiom vi pov'as sub'ten'i kaj eduk'i?
#001109
Pri la artikol'o FN-fon'o, aper'int'a en la juli'a numer'o de MONATO, paĝ'o 12, oni pov'as mult'o'n re'bat'i. Ekzempl'e, la aŭtor'o atent'ig'as pri la mal'permes'o de la hip-hop-grup'o NTM en Orange. Li forges'is klar'ig'i por la ne'franc'lingv'an'o'j, ke la nom'o de tiu grup'o NTM est'as mal'long'ig'o, kiu signif'as „Fik'u vi'a'n patr'in'o'n”. Do la leg'ant'o'j nun hav'as pli preciz'a'n opini'o'n.
#001110
Kutim'e vi vid'as sur tiu ĉi paĝ'o la fot'o'n de Stefan Maul, ni'a ĉef'redaktor'o, kaj li'a'n en'konduk'o'n. Ĉi-monat'e tamen li est'as handikap'it'a, ĉar traf'is li'n ... virus'o, aŭ pli ĝust'e dir'it'e: virus'o traf'is li'a'n komput'il'o'n. Pro tio Stefan skrib'is al la el'don'ej'o, ne ret'e sed faks'e: „Mi ne risk'as uz'i la komput'il'o'n kaj sekv'e ne pov'as send'i la en'konduk'o'n. Mi esper'as, ke fak'ul'o'j semajn'fin'e pov'os esplor'i kaj eventual'e sen'virus'ig'i la komput'il'o'n.”
#001111
Komput'il'a'j virus'o'j neniam est'is agrabl'a'j, sed la komenc'o de oktobr'o montr'iĝ'is apart'e mal'facil'a. La nun jam fi'fam'a Inter'ret-verm'o Tanatos, popular'e nom'it'a cim-urs'o, dis'vast'iĝ'is en'e de kelk'a'j tag'o'j tra la tut'a Vindoz'o-mond'o, inkluziv'e de la esperant'ist'a vindoz'a mond'o, kaj est'is dis'vast'ig'it'a de ĝi, part'e pro ne'sci'o, part'e pro uz'ad'o de ne'sekur'a'j poŝt'o'program'o'j. Cim-urs'o ne nur kopi'is, kiel si'a'j mult'a'j antaŭ'ul'o'j, adres'o'j'n el la komput'il'o'j de la infekt'it'o'j, sed krom'e kopi'is ret'mesaĝ'o'j'n kaj plu'send'is ili'n tra la tut'a mond'o. Ret'em'ul'o'j do ricev'is mesaĝ'o'j'n, kiu'j ŝajn'e ven'is de kon'at'a'j person'o'j, en'hav'ant'a'j'n tekst'o'n, kiu ŝajn'e est'is destin'it'a por ili. Mult'a'j sekv'e tut'e ne suspekt'is, ke tem'as pri virus'o-al'send'o. Dis'vast'iĝ'is ekzempl'e virus'a leter'o, kiu ŝajn'e ven'is de ret'monat'o-a en la ret'region'o @fel.esperant'o.be sed real'e ven'is de tut'e ali'a person'o, kiu hav'is tiu'n adres'o'n ie en si'a komput'il'o.
#001112
Cim-urs'o ne ver'e est'as danĝer'a, sed iom mal'agrabl'a virus'o. Se vi send'as per'ret'e tre intim'a'n leter'o'n al vi'a am'at'o, ne kred'u, ke nur vi ambaŭ pov'as leg'i ĝi'n. Ni'a urs'o diligent'e pri'zorg'as, ke du tag'o'j'n post'e tiu leter'o trov'iĝ'as en cent'o'j da ali'a'j komput'il'o'j, pret'a por est'i legat'a kaj ĝu'at'a ...
#001113
Ĉu do kial'o por ek'tim'i? Ne, panik'o est'us tre mal'konven'a. Se vi hav'as vindoz'a'n komput'il'o'n kaj se vi ret'um'as, zorg'u hav'i bon'a'n kontraŭ'virus'il'o'n, kiu aktual'ig'as si'n minimum'e ĉiu'tag'e. MONATO vend'as tia'n program'o'n (vid'u inter la anonc'o'j). Ankaŭ al Stefan Maul ni rekomend'as aĉet'i ĝi'n. Tiam vi pov'os leg'i ven'ont'monat'e de'nov'e li'a'n en'konduk'o'n ĉi-lok'e!
#001114
Ĉiam'a problem'o de la rus'a'j demokrat'o'j est'is la mal'kapabl'o trov'i inter'konsent'o'n. La rezult'o de tiu ĉi mal'kompromis'em'o est'as ke, kvankam sufiĉ'e mult'a'j hom'o'j en Rusio sub'ten'as dekstr'a'j'n fort'o'j'n, en la parlament'a'j elekt'o'j la dekstr'ul'o'j tradici'e mal'gajn'as jen al komun'ist'o'j, jen al ĉe-prezid'ant'a centr'ism'a parti'o.
#001115
Sam'e okaz'as pri la elekt'o'j de ŝtat'prezid'ant'o: ĝis nun ne ebl'is pens'i pri komun'a „dekstr'a” kandidat'o. La problem'o, cert'e, est'is ne en la politik'a'j kaj ekonomi'a'j sfer'o'j (pri ili dekstr'ul'o'j, natur'e, hav'as pli-mal'pli sam'a'j'n opini'o'j'n), sed en la ambici'o'j de la gvid'ant'o'j. Tio, cert'e, tre mal'help'as la ĝeneral'a'n dekstr'a'n mov'ad'o'n.
#001116
Ŝajn'e la gvid'ant'o'j de dekstr'a'j parti'o'j kaj parti'et'o'j, inter kiu'j ĉef'rol'as Jabloko (pom'o) kaj SPS (Uni'o de Dekstr'a'j Fort'o'j), ek'kompren'is la minac'o'n. Do kadr'e de Tut'rusi'a Demokrati'a Konferenc'o en oktobr'o 2002 est'is decid'it'e unu'iĝ'i por la parlament'a'j elekt'o'j kaj propon'i komun'a'n kandidat'o'n por la ŝtat'prezid'ant'ec'o.
#001117
Tamen ĉiu'j klar'e kompren'as, ke Vladimir Putin, se li decid'os kandidat'iĝ'i – kaj li ja nepr'e decid'os – est'os re'elekt'it'a en 2004. Do la promes'it'a kaj ver'e atend'at'a unu'iĝ'o de la rus'a'j dekstr'ul'o'j, kiu'j ne pov'os bon'e organiz'iĝ'i dum la rest'ant'a'j 18 monat'o'j (tro mank'as temp'o), serv'os kiel bon'eg'a trejn'iĝ'o por la sekv'ont'a kampanj'o, kiam Putin (kred'ebl'e) ne plu pretend'os pri la rus'a tron'o. En 2008 do Rusio la unu'a'n foj'o'n hav'os ebl'o'n spert'i efektiv'e demokrati'e alternativ'a'j'n elekt'o'j'n.
#001118
La parlament'o de Litovio decid'is, ke ne nur lido (dum preskaŭ dek jar'o'j la sol'a en'land'a valut'o) est'os oficial'a valut'o en la land'o, sed ke sam'temp'e ankaŭ eŭr'o est'os ebl'a kiel kontant'a pag'il'o. Kvit'iĝ'i mal'kontant'e ebl'os per iu ajn deviz'o.
#001120
Tia'j'n ŝanĝ'o'j'n precip'e favor'is hotel'o'j, kiu'j ek'hav'os ŝanc'o'n akir'i kvar'stel'a'n kategori'o'n. Por tio'n ating'i hotel'o hav'u valut'ŝanĝ'ej'o'n, kio por et'a'j hotel'o'j est'as mal'profit'a afer'o. Spert'ul'o'j al'don'as, ke ver'a'n avantaĝ'o'n el tio sent'os ankaŭ entrepren'o'j, kiu'j ne plu dev'os far'i inter'ŝanĝ'o'n de valut'o'j, pro kio antaŭ'e ili perd'is sufiĉ'e grand'a'j'n sum'o'j'n. Ĝis nun entrepren'o'j unu'e dev'is ŝanĝ'i eŭr'o'j'n prunt'e'pren'it'a'j'n en bank'o'j al lidoj, ĉar nur per ili ebl'is inter'kvit'iĝ'i; post'e ili de'nov'e dev'is ŝanĝ'i lidojn al eŭr'o'j kaj re'don'i al bank'o.
#001121
Tamen bank'estr'o'j rapid'is klar'ig'i, ke la parlament'a'j korekt'o'j ne signif'as, ke tuj pag'i per eŭr'o'j est'os ebl'a ie ajn. Tio dev'us est'i ambaŭ'flank'e dezir'at'a. En kutim'a'j komerc'ej'o'j pag'o per eŭr'o'j est'os praktik'e ne'ebl'a. Komerc'a'j centr'o'j klar'ig'is, ke la litovoj sufiĉ'e fid'as si'a'n propr'a'n valut'o'n, kiu ek'de februar'o 2002 est'is kun'lig'it'a al eŭr'o per fiks'a kurz'o 1:3,4528, kaj neniam dezir'is pag'i per eŭr'o'j. Dum'e ekster'land'an'o'j kutim'as pag'i per kredit'kart'o'j.
#001122
Merkat'spert'ul'o'j rimark'as, ke la liber'ig'o iom mal'gaj'ig'is bank'o'j'n, kiu'j perd'os part'o'n de si'a'j en'spez'o'j pro la mal'ampleks'iĝ'o de valut'a konvert'ad'o.
#001123
(redaktor'o de la rubrik'o „Leter'o'j”, Vajakoski, Finnlando)
#001124
Mi est'as de'nask'a loĝ'ant'o de Vajakoski, unu el la tri vilaĝ'o'j de la kamp'ar'an'a komun'um'o de Jyväskylä. Mult'a'j uzin'o'j en la region'o dum mi'a infan'aĝ'o est'is lign'o'industri'a'j. Tial fil'o de seg'ej-labor'ist'in'o est'ont'e pov'is hav'i nur pez'a'n fizik'a'n labor'o'n, ali'okaz'e li est'us sen'taŭg'ul'o. Ĝust'e tial mi'a pa'nj'o ne akcept'is mi'a'n rev'o'n pri karier'o kiel verk'ist'o, kvankam mi regul'e not'is ĉiu'tag'aĵ'o'j'n. Tial mi komenc'is efektiv'ig'i la rev'o'n de la pa'nj'o: ŝi plej admir'is instru'ist'o'j'n. Mi est'is tre avid'a je sci'o'j, do mi pens'is, ke per labor'o kiel instru'ist'o de la german'a kaj la sved'a, mi pov'us hav'i mi'a'n ĉiu'tag'a'n pan'o'n. Mi stud'is la du fak'o'j'n en universitat'o de Jyväskylä, sed mi'a rev'o ne las'is mi'n.
#001125
Mi labor'is kiel gazet'port'ist'o, ĝarden'a kaj muel'ej'a labor'ist'o, pur'ig'ist'o kaj dom'zorg'ist'o. Sed fin'fin'e mi trov'is agrabl'a'n labor'o'n en bibliotek'o'j de Jyväskylä-region'o. Dum unu jar'o mi prezid'is la verk'ist'a'n asoci'o'n Kynäri. Inter 1997 kaj 2002 mi est'is redaktor'o de Esperantolehti, la herold'o de Esperant'o-Asoci'o en Finnlando. Mi emerit'iĝ'is en 1999.
#001126
Mi gajn'is la unu'a'n premi'o'n en du tre estim'at'a'j literatur'konkurs'o'j. Laŭ mi, verk'ist'o trov'as ĝust'a'n rol'o'n por si'a talent'o, ekzist'as nek tro grand'a'j, nek tro mal'grand'a'j rol'o'j. Sed ĉar verk'ist'a karier'o ne est'as la plej facil'a en la mond'o, la trov'o de person'a voĉ'o kaj propr'a ĝenr'o oft'e postul'as jar'o'j'n.
#001127
Ek'de la fin'o de la jar'o 2001 mi redakt'as leter'o'j'n, send'it'a'j'n al MONATO. Mi serĉ'as en referenc'libr'o'j, ĉu la fakt'o'j de opini'ant'o'j ĝust'as; kvankam MONATO ankaŭ hav'as lingv'o'revizi'ant'o'j'n, mi tamen ankaŭ korekt'as la lingv'aĵ'o'n de la leter'o'j laŭ vort'klar'ig'o'j en Piv, ne forges'ant'e person'a'j'n lingv'a'j'n trajt'o'n de ĉiu aŭtor'o.
#001128
En la antaŭ'a numer'o ĉi-lok'e Paul Peeraerts klar'ig'is, ke pro virus'o en mi'a komput'il'o mi ne pov'is verk'i, kiel kutim'e, en'konduk'o'n. Kaj li konsil'is al mi aĉet'i bon'a'n kontraŭ'virus'a'n program'o'n. Tia'n program'o'n kun'port'is la fak'ul'o, kiu ven'is por sav'i mi'n kaj mi'a'n komput'il'o'n. Li el'ŝut'is la program'o'n plej freŝ'a'n el la ret'o, kaj efektiv'e rapid'e la problem'o est'is solv'it'a: virus'o venk'it'a, preskaŭ neni'o difekt'it'a. Fin'e la fak'ul'o dir'is, ke li nun montr'os al mi, kiel uz'i tiu'n ĉi kontraŭ'virus'a'n program'o'n. Sed, ho ve! Ĝi est'as komplet'e angl'a'lingv'a – kaj mi sci'as tiu'n ĉi lingv'o'n nur rudiment'e. Je mi'a demand'o, ĉu la program'o ne ekzist'as en la german'a, li klar'ig'is: „Jes, ekzist'as versi'o'j en ali'a'j lingv'o'j, sed ili kost'as ĉirkaŭ 80 eŭr'o'j'n; sen'pag'a est'as nur la uson'angl'a versi'o.”
#001129
Jen do la klar'a mesaĝ'o, kiu'n mi kompren'u: lern'u la uson'angl'a'n, por vi'a person'a profit'o. Kiu ne plen'um'as tiu'n ĉi mond'vast'a'n postul'o'n, mem kulp'as kaj dev'as pag'i. Ĉu do nun, mal'jun'a, mi fin'fin'e dev'as el'lern'i la angl'a'n lingv'o'n por ne el'spez'i mon'o'n? Hm, por tio mi dev'us pag'i sum'o'n mil'obl'a'n kompar'e al tiu'j 80 eŭr'o'j. Mi ja lern'is jam, ke german'a friz'ist'o est'as nun hair designer, ke german'a'j infan'o'j est'as kids, kaj ke vend'ej'o'j est'as ek'kon'ebl'a'j per la vort'o shop. Mi lern'is ĉe ĉiu'spec'a'j (ankaŭ german'de'ven'a'j) aparat'o'j kaj en mi'a japan'a aŭtomobil'o uson'angl'a'j'n vort'o'j'n kaj mal'long'ig'o'j'n, por kompren'i, kiu'j'n buton'o'j'n aŭ ŝalt'il'o'j'n mi dev'as uz'i, por ke ek'son'u radi'o aŭ ek'lum'u lamp'o. Jam de plur'a'j jar'o'j mi leg'as (german'a'j'n) gazet'o'j'n kun angl'a vort'ar'o ĉe-man'e.
#001130
Ankoraŭ mi rifuz'as ofer'i mi'a'n pensi'ul'a'n temp'o'n (kaj modest'a'n pensi'o'n) por sekv'i kost'a'j'n kurs'o'j'n de la uson'angl'a lingv'o. Iel tiel mi sukces'as el'turn'iĝ'i. Ekzempl'e, ĉar german'a'j radi'o'staci'o'j prezent'as nun preskaŭ nur angl'a'lingv'a'j'n kant'o'j'n, mi fuĝ'as al klasik'muzik'a'j kanal'o'j. Mi esper'as, ke almenaŭ ĝis mi'a mort'o simfoni'o'j kaj koncert'o'j de Mozart, Schubert kaj Bach rest'os german'a'j, kaj ke ankaŭ muzik'o de Verd'i kaj Ĉajkovskij ne far'iĝ'os uson'lingv'a.
#001131
Sadam Husajn hav'as grav'a'n problem'o'n. Ne, ni ne parol'as pri eventual'a buŝ'a Irak-atak'o sed pri stult'a rezult'o de referendum'o en Irako, kiu garanti'as al la grandioz'a prezid'ant'o pli'a'n fi'a'n ofic'period'o'n. La voĉ'don'ad'o'n part'o'pren'is 100 procent'o'j. Do ankaŭ ĉiu'j mal'san'a'j kaj mort'ant'a'j elekt'o'rajt'a'j irak'an'o'j hero'e sturm'is al urn'o'j por elekt'i si'a'n hero'o'n. Ne mir'ig'e est'as, ke ĉiu'j sen'escept'e voĉ'don'is por am'at'a Sadamo! Tiel, kompar'e al la antaŭ'a (p)referendum'o kun nur 99,96 procent'o'j, li nun ating'is kulmin'a'n 100-procent'a'n jes'o'n. Sed, je ĉiu'j mirakl'a'j irakaj diabl'o'j, kiel Sadamo vol'as pli'bon'ig'i si'a'n reputaci'o'n dum post'a referendum'o? Eĉ sat'e glat'e fals'at'a statistik'o ne permes'as progres'o'n trans 100 procent'o'j.
#001132
Nu, li pov'us ekzempl'e dis'don'i du voĉ'don'il'o'j'n anstataŭ nur unu kaj tiel ĉiu irak'an'o pov'us elekt'i li'n du'obl'e – rezult'o: 200 procent'o'j. Aŭ li pov'us organiz'i referendum'o'n tiel, ke oni rajt'as elekt'i krom li ankaŭ unu el li'a'j dubl'ant'o'j (rezult'o sam'e 200 %). Ho, islam'a Sadamo cert'e trov'os solv'o'n de tiu ĉi ekstrem-problem'o en koran'o, kult'a konsult'il'o ĉiutem(p)a, se ne antaŭ'e Buŝ'o mort'paf'os li'a'n demon'a'n demokrati'o'n.
#001133
En okcident'a'j tv-demokrati'o'j, komprenble, ne ebl'as tia'j manipul'ad'o'j, ĉar ĉiam voĉ'don'ant'o'j pov'as elekt'i el minimum'e du alt'kvalit'a'j tv-alternativ'o'j, ekz. en Germanio. Tie social'demokrat'o'j dum la aŭtun'a'j elekt'o'j rikolt'is 6000 voĉ'don'o'j'n pli ol la ali'a grand'a parti'o, krist'an'demokrat'a. Do en 80-milion'a land'o kvazaŭ mez'grand'a vilaĝ'o decid'is pri nov'a reg'ist'ar'o. Sed ŝajn'as, ke mal'venk'int'a'j krist'an'demokrat'o'j ne tro mult'e plor'as pri tio, ĉar nun ne ili sed la ali'a'j dev'as forges(ig)i si'a'j'n mens'log'a'j'n mensog'o'j'n far'it'a'j'n dum elekt'o'kampanj'o; la opozici'o pov'as denunc'i „ili tromp'as, romp'as promes'o'j'n!” Se Pinokjo, kies naz'o ŝvel'as post ĉiu mensog'o, est'us german'a pup'o, en Berlino nun reg'us nur long'naz'ul'o'j.
#001134
Sed Pinokjo est'as ideal'e ital'a. En Furz'a Italio de imperi'estr'o Berluskono mensog'as meniam neniel neni'u reg'ist'o. Li saĝ'e ŝanĝ'is ĉiu'j'n leĝ'o'j'n tiel, ke neni'u just'a juĝ'ist'o plu pov'as persekut'i la krim'ul'o'n – se tamen li prov'us, oni sen'indulg'e mal'dung'us li'n. Nun la propriet'ul'o de ben'at'a Italio plan'as, ben'e proklam'i si'n nov'a Ben'it'o (por ne-ital'o'j: re'en'karn'iĝ'o de Ben'it'o Musolino, mal'kaŝ'a faŝist'o).
#001135
Brav'a Berluskono est'as konsekvenc'e inter plej laŭt'a'j laŭd'ant'o'j de l6#39; uson'a prezid'ant'o. Inter la mal'mult'a'j kritik'ant'o'j, kiu'j ne aprob'as la milit'em'o'n de Buŝ'o, est'as la mit'a Nobel-komitat'o. Do por la pac-premi'o ĝi streĉ'e serĉ'is uson'a'n prezid'int'o'n, kiu kontraŭ'as Irak-milit'o'n. Ili trov'is krist'an'a'n predik'ant'o'n, kiu preskaŭ ruin'ig'is uson'a'n ekonomi'o'n, est'is obstin'a kaj kapric'a; dum li'a reg'ad'o fiask'is liber'ig'o de uson'a'j ostaĝ'o'j en Irano, sed li kis'is soveti'an ĉef'reg'ist'o'n Leon'id Breĵnev kaj en 1978 enkarcergis en Kamp'o Davido egipt'an prezid'at'o'n Anvar el Sadat kaj israel'an ĉef'ministr'o'n Menaĥim Begin tiom long'e, ĝis sub'ig'it'e subit'e ili sub'skrib'is pac'kontrakt'o'n. Tamen, mal'just'e, ne Ĝimmi Kartero tiam ricev'is la pac-premi'o'n de Nobel sed tiu'j du eks'mal'amik'o'j. Sekv'e li vojaĝ'is tra la mond'o kaj predik'is sen'lac'e pac'o'n por bon'e impon'i al la Nobel-komitat'o, kiu fin'fin'e, just'e, pro kompat'o al la 78-jar'ul'o kaj por pun'i jun'a'n patriot'a'n Buŝ'o'n donac'is al li pac'premi'o'n, antaŭ'mort'e.
#001136
Mal'jun'a patr'o Buŝ'o, tiam'a uson'a prezid'ant'o, en 1989 – mal'long'e antaŭ la golf-milit'o – don'is al Sadamo grand'a'n kredit'o'n, sed ankaŭ ali'a'j okcident'a'j land'o'j (Germanio, Franci'o, Briti'o) ne dolor'ig'is sed dorlot'is la irak'an despot'o'n, kiu nun subit'e est'as satan'o por nun'a Buŝ'o. Uson'a'j sekret-serv'o'j kre'is talibanojn por neni'ig'i sovetiajn trup'o'j'n en Afgani'o, sed nun Uson'o dev'is milit'i kontraŭ talibanojn, ĉar ili simpati'is kun saŭdi-arab'a Osma bi'n Lad'e'n. Ankaŭ ekstrem-fundament'ist'a'n saŭdi-arab'a'n reĝim'o'n Uson'o (ĝis nun) sub'ten'as, kvankam 15 el la 19 teror'ist'o'j, kiu'j per aviad'il-bomb'o'j detru'is la kapital-tur'o'j'n de Nov'jork'o, est'is saŭdi-arab'a'j.
#001137
Malic'ul'o'j asert'as, ke ĉi ĉio okaz'as nur, ĉar Saŭdi-Arabi'o kaj Irako dispon'as abund'e pri naft'o, kiu'n Uson'o nepr'e bezon'as por si'a'j aŭt'et'o'j kaj tank'et'o'j. Sed ni ĝu'e ĵur'as, ke tio est'as nur'a pur'a hazard'o. Ĉar karakteriz'a por Buŝ'o est'as hazard'o: li far'iĝ'is uson'a prezid'ant'o, kiel kon'at'e, nur pro iu elekt'o'hazard'o. Ŝajn'as, ke ni ĉiu'j pli kaj pli est'as reg'at'a'j nur de bizar'a'j hazard'ist'o'j. Mi do dezir'as al vi bon'fart'a'n hazard'o'n en 2003!
#001138