Norbert devis labori en oficejo, kompilante slipojn pri la soldatoj vunditaj aŭ mortintaj. Ankoraŭ deksepjarulo li helpis en milithospitalo en Lieĝo, sed nur 12 tagojn li toleris tian deĵoradon meze de agoniantoj kaj mortintoj. Post kelkaj tagoj en la lito denove en Düsseldorf, li eklaboris en banko. En 1915 li eskapis rekrutiĝon en la armeo sub preteksto de nerva malforteco sed fine soldatiĝis en 1916. Terura momento. Dum ses vintraj monatoj en Saarluis, Norberto pripensis la ideon de memmortigo. Eble estis pianludado kiu tiam savis lin. La someron de 1917 li pasis en franca tranĉeo kaj en oktobro li alvenis Rusien, en regiono hodiaŭ apartenanta al Pollando. Bonaj memoraĵoj de tiu periodo inkludas kuntrinkadon de teo en juda hejmo en Baranaviĉi (nuntempe Belorusio). En februaro 1918 li revenis Germanien kaj en aprilo partoprenis plurajn batalojn en norda Francio. Kaptita de usonanoj, li restis en francaj malliberejoj dum tuta jaro. Bonŝance ankaŭ tiam li trovis eblon pianludi. Kaj okazis teatrumado, kiu inkludis du teatraĵojn verkitaj de Norberto.
#000004
Danke al la klopodoj de la SAT-gvidantaro, li revenis Parizon en 1948 kiel unu el la malmultaj germanoj, kiuj tiam ricevis restad-permeson en Francio. Tie li pianludis en la kabaredo “La Tri Koboldoj” de Raymond Schwartz, kaj profesie administradis SAT dum pluraj jardekoj.
#000008
Por klasbatalaj junuloj li verkis la lernolibron Petro kaj ankaŭ plurajn novelojn. Unue Diablidoj (1928) pri la aventuroj de ruĝaj pioniroj, kiu kreiĝis en Berlino en epoko kiam la laboristaj defendgrupoj kutimis havs stratajn incidentojn kun la nacisocialistoj. En la enkonduko al la unua eldono de tiu novelo, Bartelmes esprimiĝis tiel: “Tiu ĉi rakonto originale verkita en esperanto estu la unua paŝo en la direkto al la kreado de porjunulara SAT-literaturo”. Iom poste jam en Parizo li redaktis Milito kaj Paco (1929), mallonga teksto dediĉita “al la pli aĝaj legantoj” en kiu senteblas la sekvoj de la unua mondmilito. En la ĵus okupaciita franca ĉefurbo Bartelmes verkis Ne plu Ludo (1940), noveloj kiuj klarigas la komencon de la dua mondmilito el infana perspektivo, kaj antaŭvidas proprajn eventojn en sia vivo (t.e. la instruisto de la etaj ĉefroluloj en Francio estas militkaptito en Germanio sub la bomboj fare de la britaj aviadiloj). Kaj en 1947 li priskribis la vivon en la detruita Germanio en du rakontoj: Eĉ la pasero kaj La Flamo revigliĝas. Denove homoj revenantaj hejmen postmilite, aliaj militkaptitoj, dum infanoj iras lernejen en malfacilaj kondiĉoj.
#000010
Verŝajne lia sinteno pri la ideologia fono de Esperanto kompreneblas el la titolo de lia artikolo : “Praktiki Esperanton signifas kontraŭbatali faŝismon!” (Barthelmes, 1982), publikigita en Sennaciulo la 25-an de januaro de 1934.
#000011