3: Grupoj, Asocioj kaj Ligoj
#000001
La Gaela – mirinda lingvo
#000002
Skrablo: vortludo populara, tamen iom ĥaosa
#000003
“Ridinde. En normala parolo neniu uzus tian stultaĵon.”
#000007
El ĉiuj vortludoj en la mondo, la plej fama devas esti Scrabble, tiu bone konata tabul-ludo en kiu oni kreas krucvortojn per hazarde elektitaj tegoletoj. Unue elpensita de arkitekto Alfred Mosher Butts en 1938, la ludo ankoraŭ furoras eĉ nun, post 75 jaroj. Ĉiujare (2014) vendiĝas pli ol miliono da ekzempleroj en nur Usono sole.
#000009
Kvankam originale la ludo estis nur anglalingva, post kelkaj jardekoj aperis adaptaĵoj en pluraj aliaj lingvoj. Ne estas tute klare, kiam oni unue adaptis la ludon al Esperanto, sed en la jaro 1997 germano Wolfram Diestel eldonis sian regularon por esperantlingva Skrablo en la Tut-Tera Teksaĵo. En postaj jaroj oni evoluigis liajn regulojn, kaj hodiaŭ, ankaŭ la plej aktuala regularo havas sian propran retpaĝon.
#000010
Pro la vasta populareco de Scrabble, estus verŝajne iom balaste klarigi ĝian regularon ĉi tie. Anstataŭe, ni rimarku kelkajn el la unikaj defioj kaj ebloj, kiujn prezentas la ludo en sia Esperanta vestaĵo.
#000011
La manko de oficialaj ludiloj tamen ne malhelpas maniajn skrablemulojn. Estas sufiĉe facile ludi en Esperanto sur nacilingva tabulo; la pli granda defio estas trovi konvenajn tegoletojn. Kompreneble, sur la dorsajn flankojn de nacilingvaj tegoletoj oni povas skribi Esperanto-literojn per feltskribilo ... sed la rezulto estas iom krudaspekta.
#000013
Ĉe Esperanto-kunvenoj mi foje renkontas homojn kiuj diligente ĉizis aŭ eĉ brulmarkis siajn tegoletojn. Kvankam impona, tio estas vere temporaba laboro. Ludantoj ne tiel diligentaj – aŭ eble ne sufiĉe maniaj – eble preferus pli facilan solvon. Fine de la artikolo mi prezentos mian provon krei glumarkojn, kiujn oni povas elŝuti kaj presi per komputilo.
#000014
Scrabble uzas cent tegoletojn entute. Du estas senmarkaj. Ili povas anstataŭi ajnan literon. La aliaj 98 prezentas literojn laŭ ties oftecoj en la angla lingvo. Laŭdire, oni kalkulis tiujn oftecojn analizante artikolojn el la ĵurnalo New York Times.
#000016
La reguloj de esperantlingva Skrablo ne klarigas, kiel oni elektis la distribuon de ĝiaj tegoletoj. Ĉu ili spegulas efektivan uzon de Esperanto? Mi kontrolis tion uzante ciferigitan version de la Fundamenta Krestomatio el la retarĥivo Project Gutenberg. Per komputilo, eblas kalkuli kiom ofte ĉiu litero aperas en la teksto – kaj sekve, kiom ofte ĉiu litero devus aperi en aro de nur 98 tegoletoj. Ekzemple, se litero havas oftecon de 9.3% en la Krestomatio, ni donu al ĝi 0.093 × 98 = naŭ tegoletojn. Necesis foje rondigi rezultajn kvantojn – aparte por la plej maloftaj literoj – por atingi sumon de precize 98 tegoletoj.
#000017
Por la rezulto kompare kun la efektiva distribuo de tegoletoj en Skrablo, vidu figuron Tegoleto
#000018
Ŝajnas ke la distribuo de tegoletoj pli-malpli spegulas la efektivan lingvouzon. Tiel ĝi konvenas por ludo laŭ la anglalingva stilo, kiu permesas derivitajn vortoj. Akcepteblaj en Scrabble estas ne nur la vorto EAT, ekzemple, sed ankaŭ la derivaĵoj EATEN, EATING, EATER, ktp. Ĉu tia ludstilo konvenas por esperantlingva Skrablo?
#000019
Laŭ la reguloj, ludanto de Skrablo rajtas uzi ne nur radikojn, sed ankaŭ kunmetitajn vortojn laŭ la anglalingva stilo. Eblas aldoni afiksojn, vortfinaĵojn, kaj eĉ akuzativon. Do akcepteblaj estas ne nur MANĜ, ekzemple, sed ankaŭ MANĜU, MANĜILO, MANĜILARO, MANĜILAREGUJO, EKSMANĜAĴAĈON, ktp, ktp ...
#000020
Kiel rapide evidentiĝas, Skrablo en Esperanto estas multe pli ĥaosa ludo ol ĝia anglalingva kuzo. Preskaŭ ĉiam eblas aldoni ankoraŭ alian afikson, finaĵon, aŭ radikon por fari novan vorton el malnova. Rezulte, ludantoj emas krei monstrajn vortojn, kaj la ludo iusence perdas sian defion!
#000021
Inter la diversaj ludstiloj eblaj, ni rimarku kelkajn:
#000022
Foje, la neeviteble monstraj vortoj povas esti utilaj – ekzemple en ludo por komencantoj kiuj konas nur malmultajn radikojn. Por ili, la fekunda vortfarado de Esperanto povas faciligi la ludon kaj instigi kreemon. Por eviti tutajn sensencaĵojn, ludgvidanto eble volus postuli, ke vorto validas nur se ludanto kapablas uzi ĝin en sencohava frazo. La rezultaj disputoj povas esti tre amuzaj.
#000023
Por pli tradicia ludo, oni povas akcepti nur vortojn troveblajn en PIV aŭ ReVo, ekzemple. Similan regulon havas ankaŭ anglalingva Scrabble. Eĉ ekzistas oficialaj vortaroj por Scrabble-konkursoj.
#000024
Esperanto estas tre tolerema pri kunmetaĵoj, kaj ne malofte oni uzas vorton tute kompreneblan laŭ siaj eroj, tamen ne troveblan en vortaro. Rezulte, ludanto ne ĉiam povas facile diveni, ĉu kunmetita vorto estos akceptebla aŭ ne.
#000025
Simpla solvo estas malpermesi kunmetitajn vortojn entute. Anstataŭe, oni akceptu nur radikojn (ekz. MANĜ, KAP, afiksojn AD, ONT, kaj la “memstarajn” vortojn kiuj ne bezonas finaĵon PER, ANKAŬ).
#000026
Tia ludo povas esti iom pli defia, sed ĝi forigas la problemon de disputoj pri dubindaj sencoj, kaj ankaŭ – almenaŭ parte – la dubon, ĉu vorto estos trovebla en vortaro aŭ ne.
#000027
 la bonega TTT-skrablejo, kie oni povas ludi kontraŭ ne nur homoj, sed ankaŭ komputilo. Ludantoj povas ludi ajnan vorton – eĉ tute sensencan – do plej bone oni unue konsentu pri vortaro, ĉu akcepti kunmetitajn vortojn, ktp.Glumarkoj por tegoletojJen PDF-dokumento kiun mi kreis por simpligi esperantigon de nacilingvaj tegoletoj. Presu sur glumark-paperon (ekzemple n-ron 5165 aŭ 5265 de la marko Avery).Glumarko por tabulo: kvar apartaj foliojAlia presebla PDF-dokumento. La formato taŭgas por presi sur Letter-formataj folioj kaj fiksi al nacilingva tabulo.Glumarko por tabulo: unu granda folioAnkoraŭ alia presebla PDF-dokumento. Unu granda folio, presebla per grandformata presilo.
#000028
Jen la bonega TTT-skrablejo, kie oni povas ludi kontraŭ ne nur homoj, sed ankaŭ komputilo. Ludantoj povas ludi ajnan vorton – eĉ tute sensencan – do plej bone oni unue konsentu pri vortaro, ĉu akcepti kunmetitajn vortojn, ktp.
#000029
Jen PDF-dokumento kiun mi kreis por simpligi esperantigon de nacilingvaj tegoletoj. Presu sur glumark-paperon (ekzemple n-ron 5165 aŭ 5265 de la marko Avery).
#000030
Glumarko por tabulo: kvar apartaj folioj
#000031
Alia presebla PDF-dokumento. La formato taŭgas por presi sur Letter-formataj folioj kaj fiksi al nacilingva tabulo.
#000032