La du popularaj kaj novaj teknologiaj lanĉoj de projekto OpenAI, ChatGPT kaj DALL-E2, altiris multan atenton de uzantoj de amaskomunikiloj kaj sociaj retoj. Diskutoj pri tio, kion oni povas fari kun tiuj teknologioj, kiaj laboroj povas esti anstataŭigitaj, kiel trakti kopirajtajn problemojn, kaj kiel tiuj teknologioj povas pligrandigi ekzistantajn antaŭjuĝojn estas oftaj en la kampoj de ciferecaj rajtoj, teknologio kaj ĵurnalismo.
#000002
Global Voices provis la DALL-E2, la bildilon de AI (artefarita inteligenteco), por vidi kiel ĝi generis bildojn el malsamaj lingvoj. Ni tajpis la saman frazon en naŭ lingvoj: “Oleo-pentrado de la ombro de virino funebranta ĉe la fenestro”.
#000003
En la angla: Oil painting of a shadow of a grieving woman at the window
#000005
En la hispana: Pintura al óleo de la sombra de una mujer en duelo ante la ventana
#000006
En la ĉeĥa: Olejomalba stínu truchlící ženy u okna
#000007
En la rusa: Картина маслом силуэт скорбящей женщины у окна
#000008
En la indonezia: Lukisan cat minyak bayangan seorang janda
perempuan yang sedang berduka di samping jendela
#000009
En la simpligita ĉina: 窗边悲痛女人的影子油画
#000010
En la kazaĥa: Терезедегі қайғылы әйелдің көлеңкесінің майлы бояу суретi
#000011
Evidente, kelkaj el tiuj fotoj estas sufiĉe malsamaj de la originala telekomando. Tio povus okazi pro nesufiĉa kvanto da datumoj en la originalaj lingvoj. Kiel la inventintoj de DALL-E klarigis en intervjuo al Tech Crunch, la modelo, pri kiu ili laboras, nomiĝas CLIP (Contrastive Language-Image Pre-training). CLIP estis trejnita sur 400 milionoj da bildparoj kun tekstaj subtitoloj kolektitaj en la Interreto. OpenAI diras en sia retejo:
#000013
GPT-3 showed that language can be used to instruct a large neural network to perform a variety of text generation tasks. Image GPT showed that the same type of neural network can also be used to generate images with high fidelity. We extend these findings to show that manipulating visual concepts through language is now within reach.
#000014
GPT-2 montris, ke skriba lingvo povas esti uzata por instrui grandan neŭroreton plenumi diversajn taskojn pri generado de tekstoj. La bildo GPT montris, ke la sama speco de neŭroreto ankaŭ povas esti uzata por generi altfidelecajn bildojn. Ni konstruas sur ĉi tiuj trovoj por montri, ke ni povas nun manipuli vidajn konceptojn per skriba lingvo.
#000015
In the long run, you’re going to have models which understand both text and images. AI will be able to understand language better because it can see what words and sentences mean.
#000017
En la estonteco, ni havos ŝablonojn, kiuj komprenas kaj tekston kaj bildojn. La AI povos kompreni la lingvon pli bone, ĉar ĝi povos vidi, kion signifas vortoj kaj frazoj.
#000018
Ĉar malsamaj lingvoj produktis tiajn malsamajn rezultojn, ŝajnas, ke la fokuso de ĉi tiu interreta datumkolekto, surbaze de kiu funkcias la modelo, uzis pli vaste parolatajn lingvojn, kiel la anglan kaj la hispanan, sed ne malpli evidentajn lingvojn.
#000019
Tiom da interretaj bildoj kun priskribo en la uzbeka aŭ la malajala ne ĉeestis en la originaj datumaroj, per kiuj AI estis trejnita. Se la modelo intencas labori kun pli da lingvoj, ĝi devas koncentriĝi je trejnado pli pri bildoj kun ne-anglaj priskriboj. Alie, uzantoj en Kazaĥio daŭre ricevos bildojn de manĝaĵo anstataŭ virino, kaj malajala-parolantoj ricevos bildojn de naturo. La rusa-bazita figuraĵo estas klare seksigita iel. La indonezia bildo prezentas plurajn knabinojn sidantajn kaj la ĉeĥa bildo gajnas la premion de originaleco kun kruĉo da oleo fuŝinte la tutan scenon. Bildoj surbaze de la simpligita ĉina estas timigaj.
#000020
Kompreneble, ni ne povas aserti surbaze de tio, ke OpenAI estas rasisma. Tio kion ni povas vidi ĉi tie estas, ke ĝi ankoraŭ ne ricevis sufiĉe da datumoj en la lingvoj krom la angla. Ni ne scias ĉu ĝi restos tiel, sed ni forte malrekomendas tion.
#000021
Tiu ĉi artikolo verkita de d-ro Gabrielle Hosein kaj origine publikigita en la taggazeto [eo] Trinidad and Tobago Newsday estas republikigita kun permeso en Global Voices.
#000024
De la 28-a ĝis la 30-a de aprilo, NGC Bocas Lit Fest — verŝajne la plej grava literatura festivalo de Karibio [eo] — kunigis pli ol 100 romanistojn, novelistojn, kinoreĝisorojn kaj poetojn por festi librojn.
#000025
Eble se libroj estus pli malmultekostaj, pli da homoj aĉetus librojn anstataŭ pafiloj, portante malgrandajn ekzemplerojn en siaj malantaŭaj poŝoj por legi, anstataŭ mortigi la tempon fumante kanabon. Eble se karibaj libroj estus pli alireblaj, ni pli komprenus nian perforton kontraŭ la aliaj kaj nian internan konfuzon. Ni povus malkovri rolulojn en romanoj aŭ priskribojn en poemoj, en kiuj ni eĉ povus rekoni kaj pardoni nin.
#000028
Librovendistoj povas esti komercistoj, sed ilia komerco estas laboro de amo, apenaŭ farante profiton, kiun ili efektive meritas. Eble tio klarigas kial estas pli da alkoholbutikoj ol librovendejoj — lokoj por forgesi solecon kaj malĝojon anstataŭ esti plifortigata de la homeco de komunaj deziroj kaj timoj.
#000029
Parte respondeca por tiu ĉi situacio estas sensenca impostado de libroj, trudita de la nuna registaro en februaro 2016. Edukaj materialoj, kiel ekzemple lernejaj tekstoj kaj laborlibroj, formas escepton, sed la kosto de literaturo [ĉiuj literaturaj verkoj], eĉ surloke produktita, altiĝis.
#000030
Tiutempe la ministro pri financoj priskribis la impostan reĝimon kiel fiskan politikon, ne socian politikon, sed tio estas nur iluzio. Impostoj reflektas takson de sociaj bezonoj kaj prioritatoj, same kiel la principojn de kiu devus kontribui, kaj kiel.
#000031
Tiam librovendistoj protestis. Profesoro Bridget Brereton priskribis la decidon imposti literaturon kiel strangan, surprizan kaj seniluziigan. Ŝi skribis, “AVI estos metita sur ĉiujn “literaturajn librojn” – tio signifas ĉiaspecajn romanojn, modernajn kaj klasikajn; volumojn de mallongaj rakontoj, teatraĵojn kaj poezion; nefikciajn librojn (biografiojn kaj aŭtobiografiojn, verkojn pri sociaj kaj naturaj sciencoj kaj historio, librojn pri arto kaj muziko).
#000033
Lastatempe, ia literatura renesanco okazis en Trinidado kaj Tobago kaj la pli vasta Karibio, kun pli da lokaj aŭ regionaj aŭtoroj kiuj publikigas romanojn, novelojn kaj poezion. Ili ankaŭ gajnas gravajn premiojn kaj cetere publikigas interesajn nefikciajn librojn ĉiaspecajn. Ĉu ni volas malpligrandigi ilian merkaton farante iliajn librojn pli multekostaj?”
#000034
Kariba literaturo, prosperanta inter ni, povas transformi nian realon, sed dum ĝi estas impostita kiel lukso, homoj malplej verŝajne inklinos elekti librojn kontraŭ la perlaborita mono.
#000037
Tiu ĉi artikolo de Dante Liano estis origine publikigita en Prensa Comunitaria kaj ĝia redaktita versio estas republikigita de Global Voices kadre de interkonsento pri interŝanĝo de enhavoj.
#000039
Malnova stuporo devigas min plonĝi je legado de tekstoj, kiujn mi devus eviti. Plurfoje mi detenis la impulson skribi leteron al la redaktoro de ĵurnalo pro kelkaj kialoj, ĉar kutime tiaj leteroj estas traktataj kun malŝato. Unu el tiaj eviteblaj tekstoj, provanta fari psikologian analizon de la argentina ludanto Lionel Messi, estis publikigita de fama itala ĵurnalo. La verko interesas min ĉar ĝi rilatas al lingvistiko kaj ĉar ĝi tuŝas punkton, kontraŭ kiu mi ĉiam batalis. Ĝi komenciĝas tiel:
#000040
Chiunque abbia conversato con Messi sa che non parla spagnolo, ma argentino, anzi rosarino. Il suo aggettivo preferito è «espectacular», che però lui pronuncia petacular, mangiandosi tre lettere. Anziché «trabajar» dice laburar. A chi gli chiede notizie del primogenito Thiago risponde, tutto fiero: «Le gusta el fulbo », che significa «gli piace il calcio» ma non in castigliano, in un dialetto sudamericano.
#000041
Ĉiu ajn iam parolinta kun Messi, scias ke li ne parolas la hispanan, sed la argentinan aŭ pli ĝuste la rosarinan. Lia favorata adjektivo estas “espectacular“, kiun li prononcas kiel “petakular”, konsumante tri literojn. Anstataŭ “trabajar” li diras “laburar“. Kiam oni demandis lin pri lia plej aĝa filo Thiago, li respondis fiere: “Le gusta el fúlbo“, kio signifas “li ŝatas futbalon”, tamen ne en la hispana, sed en sudamerika dialekto.
#000042
Mi rememoras mian foran infanaĝon, kiam tiuj el ni, kiuj venis el Chimaltenango en Gvatemalo, kutimis moki la kuzojn el San Andrés Itzapa, urbeto situanta 4 km for de la departementa ĉefurbo. La itzapanoj pigre longigis siajn vokalojn kaj diris “Bueeeenos díaaaas, Tía Tereeeeeeeesa.” Ĉu tio signifas ke la “itzapa” dialekto ekzistas kaj mi estas la sola kiu malkovris ĝin? Alia perlo de nia ĵurnalisto, analizanto de la profundaĵoj de la animo kaj lingvo, estas ke li fosas en la eraro kaj indikas ke argentinanoj vokas Messi “Lío” anstataŭ “Leo.” Sed sufiĉas viziti retejon de la futbalklubo Barcelono por ekscii ke la futbalisto estas nomata “Lionel” kaj ke “Lio” estas la natura kromformo de lia persona nomo, same kiel “San” por “Santo.” Por kompreni tion sufiĉas almenaŭ iom paroli la hispanan.
#000044
Tamen ĝi konservis specifajn trajtojn de ĉiu regiono: ĝi ne estas parolata same en Galicio, Asturio aŭ Andaluzio. Sed tio ne signifas ke ĝi ĉesis esti la “hispana”. Simile oni povas diri ke ĝi ne estas parolata same en Meksiko aŭ Kolombio aŭ Argentino, sed pro tio ĝi ne ĉesas esti la hispana. La loĝantoj de Bonaero havas unu akĉenton; la loĝantoj de Rosario havas alian, vere rimarkindan, sed ili parolas la saman lingvon. La sama afero okazas al la loĝantoj de Milano kaj Romo kiam ili parolas la italan.
#000046
La ekzemploj al kiuj referencas la ĵurnalisto apartenas al naiva lingvistiko, kiun homoj uzas por amuzi najbarojn parolantajn malsame. Li informas nin ke Messi prononcas “pektakular” anstataŭ “spektakular”; ke li diras “laburar” anstataŭ “trabajar” kaj ke li prononcas “fúlbo” kiam li celas “futbalon”. Ĉu estus tro aroge klarigi al la edukitoj kaj laikoj ke ĉiu el ni havas propran manieron prononci la lingvon? Kaj ke ne eblas konstrui ĝeneralan regulon surbaze de la prononco de aparta individuo? Ĉiu el tiuj ĉi ekzemploj havas sian klarigon en la hispana lingvo, sed mi riskas supozi la plej simplan: la malbonan aŭdkapablon de nia ĵurnalisto. Estus pli kredinde se li skribus ke Messi diras: “ehpettacular” aŭ “fúbbo”, fonetikaj trajtoj trovitaj en la hispanlingva mondo. Sed tio estus tro altaj postuloj al la teksto verkita por plenigi spacon en dimanĉa numero.
#000047
Eble, kiel tio ofte okazas, plej gravas ne kion ni vidas en la teksto aperinta en la ĵurnalo, sed kion la teksto kaŝas. Ni provu returni la tablon: kio povus okazi se “sudamerika” ĵurnalisto dirus ke Umberto Eco parolis la “bolonjan”, Pier Paolo Pasolini parolis la “friulian”, Alberto Moravia parolis la “roman” dum efektive ili ĉiuj parolis la italan? Mi supozas ke neniu kuraĝus fari tian aserton.
#000048
Ni devas trovi novan lingvon, novajn rakontojn, novan mondkoncepton kaj la ilojn por krei la vortojn por venki la “grandan humanitaran rakonton”. Ĉu teknologio povas helpi?
#000052
Multaj inter ni ĉi-pasintmonate aŭdis pri la funkcioj similaj al la “Matrix” de la nova AI-funkciigita ChatGPT [eo], kiu lasas civitanojn maltrankvilaj, ŝokitaj kaj en pluraj aliaj emociaj statoj, de timo ĝis entuziasmo.
#000053
La uzo de AI restas niĉo por la plej multaj civilsociaj organizaĵoj kaj aktivuloj. Tamen, pluraj iniciatoj kiuj uzas emerĝantajn teknologiojn kaj artefaritan intelekton por “malkoloniigi” lingvon aperas – precipe en la evoluiga sektoro.
#000054
“Lingvo estas tre grava parto de la identeco kaj heredaĵo de komunumo. Kiam ni perdas lingvojn, ni perdas parton de nia kolektiva historio kaj kulturo. Teknologio povas helpi nin konservi kaj promocii ĉi tiujn lingvojn, sed ni devas fari tion en maniero respektema kaj inkluziva”, diras Anju Mary Paul, esplorgvidanto ĉe la platformo FirstVoices, kiu inkluzivas AI-funkciigitan lingvan arkivon, kiu permesas al uzantoj serĉi kaj aliri son- kaj videoregistraĵojn de indiĝenaj lingvoj.
#000057
“La fakto ke ni uzas la francan aŭ la anglan kiel evoluigajn lingvojn dum en iuj komunumoj kiel en Afriko ni havas plurajn tribajn lingvojn estas problemo. Kio okazas kiam homoj ne komprenas la lingvon, kiun ni uzas?”, demandas d-ro Moses Isooba, plenuma direktoro de Uganda National NGO Forum (UNNGOF).
#000058
Isooba estas parto de teamo disvolvanta lingvon kaj leksikan prototipon uzante AI por ebligi pli inkluzivan komunikadon kiu estas malpli (aŭ ne) implicite novkolonia, seksisma aŭ rasisma. La ideo estas esplori la aplikon de AI por kompensi kaj anstataŭigi la leksikon de pejorativa ĵargono, idiomoj kaj terminologio “trudita” al civilsociaj organizaĵoj enplektitaj en la kompleksa internacia helplaboro kaj la evoluiga sektoro.
#000059
La teamo planas leksikonon por ŝanĝi potencon laŭ du manieroj: unue per abolicio de problema lingvo, dum ĝi instigas al pli inkluziva komunikado uzante novan stilfunkcion por serĉi kaj anstataŭigi, kaj due ebligante al homoj uzi sian propran lokan lingvon, testante tiun laboron kun la luganda [eo], la lingvo kutime uzata en Ugando.
#000060
Decolonising language is critically important because language sets the terms of engagement between the north and south. In as much as possible language should be depoliticized and decolonized. Development and humanitarian assistance are political, but our language should remain nonpartisan. Political parties will come and go, but inequalities will remain if our language begins to mirror that of the people in power, especially if the intentions behind the rhetoric are disingenuous.
#000062
Malkoloniigi lingvon decide gravas ĉar lingvo fiksas la kondiĉojn de engaĝiĝo inter la nordo kaj la sudo. Laŭeble la lingvo estu malpolitikigita kaj malkoloniigita. Evoluigo kaj homhelpa asistado estas politikaj, sed nia lingvo restu senpartia. Politikaj partioj venos kaj foriros, sed neegalecoj restos, se nia lingvo komencos speguli tiun de la potenculoj, precipe se la intencoj malantaŭ la retoriko estas malsinceraj.
#000063
Ni ne povas paroli nur per akronimoj
#000065
“Evoluiga lingvo jam enhavas tiom da ĵargono, ke eĉ niaj propraj familioj ne plu komprenas pri kio ni okupiĝas”, klarigas Harsh Jaitli, membro de Voluntary Action Network India (VANI).
#000066
Lingvo estas inter niaj plej praaj iloj, por la plej bono aŭ por la plej malbono. En interreta universo plagita de misinformado kaj atakoj, diversaj aktivuloj kaj organizaĵoj de la civila socio nun koncentriĝas pri “novaj rakontoj” por plivastigi anstataŭ malgrandigi civitan spacon.
#000067
En la lastaj jaroj, multaj iniciatoj kaj organizaĵoj laboris pri la interligo de AI kaj lingvo. Masakhane ekzemple estas baza, komunum-subtenita iniciato laboranta por konstrui ilojn de Natural Language Processing (NLP) kaj modelojn por afrikaj lingvoj, kun la celo konservi kaj antaŭenigi ilin en la cifereca epoko. Interpretado [eo] kaj tradukado ankaŭ estas parto de la ludo, kaj organizaĵoj nun laboras pri larĝigo de la spektro, ekzemple kun ĉi tiu senpaga ĉiĉeva-angla traduka glosaro de evoluiga terminologio. AI por la Homoj fokusiĝas pri pledado por pli inkluziva kaj justa disvolviĝo kaj uzo de AI-teknologioj. Ĝi ankaŭ ofertas rimedojn kaj trejnadon al komunumoj por okupiĝi pri AI.
#000068
Tamen, laŭ NeuralSpace [platformo kiu helpas transponti la masivan lingvan breĉon en teknologio], 90 procentoj de NLP-solvoj estas ekskluzive haveblaj en eŭropaj lingvoj. AI havas la eblon rompi lingvajn barojn por la ceteraj ses miliardoj da homoj kontraŭbatalante ĉi tiun formon de “cifereca apartismo”. Kiel? Transpontante lingvajn barojn kun kompleksaj traduksistemoj aŭ lingvolernaj aplikaĵoj ekzemple. Aliaj manieroj inkluzivas la kreadon de ciferecaj arkivoj enplektantaj optikan signorekonadon [eo] aŭ parolrekonadon [eo] kaj zorgi ke enhavo haveblu en gepatraj lingvoj prefere ol en la ĉieaj “koloniaj” lingvoj.
#000069
Sed ĉio ĉi sonas tro bone por esti (nur) vera. Antaŭ ol AI povas malkoloniigi lingvon, AI mem devas esti malkoloniigita.
#000070
AI havas la eblon transformi la manieron en kiu ni komunikas, sed ĝi ankaŭ estas la perfekta dissendilo por pliseverigi ekzistantajn biasojn. “Ni devas trakti biasojn en lingvaj modeloj kaj certigi ke ili estu inkluzivaj kaj reprezentaj por ĉiuj uzantoj” diras Soujanya Poria, asista profesoro ĉe Teknologia Universitato Nanyang [eo].
#000071
La lingvo pri kiu AI estas trejnita eble jam estas “distordita” kaj nekapabla anstataŭigi biasitan homan pensadon kaj konduton.
#000072
“La malkoloniigo de lingvo decide gravas por povigi komunumojn kaj defii dominajn rakontojn. Teknologio havas la eblon esti potenca ilo en ĉi tiu procezo, sed ni devas zorgi ne reprodukti la samajn ŝablonojn de ekskludo kaj marĝenigo, kiujn ni provas venki”, diras D-ro Isooba.
#000073
Ni demandis al ChatGPT ĉu AI povus reprodukti kolonian, rasisman aŭ seksisman lingvon aŭ ne. Jen kion ĝi respondis:
#000074
As an artificial intelligence language model, I am not capable of holding or expressing personal beliefs, values, or biases. However, I acknowledge that the data used to train me may contain biases and I strive to provide information that is accurate, unbiased, and inclusive. It is important to note that it is people who program and use AI, and they can unintentionally embed their own biases in the development and use of AI systems. Therefore, it is crucial to be aware of these potential biases and strive to create and use AI systems in an ethical, inclusive, and responsible manner.
#000075
Kiel artefarita inteligenta lingvomodelo, mi ne kapablas teni aŭ esprimi personajn kredojn, valorojn aŭ biasojn. Tamen mi agnoskas, ke la datumoj uzataj por trejni min povas enhavi biasojn kaj mi strebas provizi informojn precizajn, senpartiajn kaj inkluzivajn. Gravas noti, ke estas homoj, kiuj programas kaj uzas AI, kaj ili povas neintence enigi siajn proprajn biasojn en la disvolviĝo kaj uzo de AI-sistemoj. Tial, estas grave konscii pri ĉi tiuj eblaj biasoj kaj klopodi krei kaj uzi AI-sistemojn en maniero etika, inkluziva kaj respondeca.
#000076
En la vortoj de Timnit Gebru de Black in AI, ni devas ne plu tiom pensi pri “puraj” kaj “malpuraj” datumoj kaj pensi pri datumoj kiuj reflektas la diversecon de la reala mondo.
#000077
“Unu el la plej bonaj manieroj fari tion estas konstrui diversajn skipojn de datumsciencistoj, kiuj kapablas rekoni kaj trakti siajn proprajn biasojn”, li diras.
#000078
Sabelo Mhlambi kaj aliaj akademiuloj lastatempe redaktis la Malkoloniigan AI Manifeston, por “moviĝi preter okcident-centritaj biasoj” kaj konstrui “dignajn soci-teknikajn estontecojn”. La civila socio ankaŭ estas ĉiam pli enplektita en AI-evoluo, aktive partoprenante publikajn diskutojn kaj debatojn ĉirkaŭ la etikaj, sociaj kaj politikaj efikoj de AI-teknologioj. Tamen, pluraj gvidantoj kaj aktivuloj de la civila socio, kiel ekzemple Mwarimū Mūtemi wa Kīama el Kenjo, arestita pro siaj pepoj (tweets), argumentas ke la celkonscia ekskludo de marĝenigitaj voĉoj de teknikaj decidprocezoj estas formo de struktura perforto.
#000079
“Ni devas rekoni, ke aliro al teknologio estas homa rajto, kaj labori por certigi ke ĉiuj havu sidlokon ĉe la tablo”, diras Kīama.
#000080
Dianne Olivian, aktivulino pri ciferecaj kaj genraj rajtoj, rakontas al ni kiel la marĝenigitaj homoj estas “ekskludataj” de decidaj medioj ĉar ĉi tiuj spacoj moviĝas ene de novkolonia kadro:
#000081
Those who usually participate in these conversations also have the privilege to participate; they have the economic and cultural capital to contribute and thrive. There are of course attempts to be representative and inclusive, but we should ask: Where are these conversations happening? What do I need to have to participate? In what language are they sharing meaning? Whose voices are the loudest in the room? What happens after these conversations, what is the accountability framework?
#000082
Tiuj kiuj kutime partoprenas en ĉi tiuj konversacioj ankaŭ havas la privilegion partopreni; ili havas la ekonomian kaj kulturan kapitalon por kontribui kaj prosperi. Estas kompreneble provoj esti reprezentaj kaj inkluzivaj, sed ni devus demandi: Kie okazas ĉi tiuj konversacioj? Kion mi bezonas por partopreni? En kiu lingvo ili kunhavigas signifon? Kies voĉoj estas la plej laŭtaj en la ĉambro? Kio okazas post ĉi tiuj konversacioj, kio estas la respondeca kadro?
#000083
Post ĉi tiuj “konsultaj” kunsidoj en politiko pri ciferecaj rajtoj kaj interreta regado [regado rilate al procezoj kaj decidoj kiuj celas difini agojn, doni potencon kaj kontroli agadon], ni ĉiuj reiros al la samaj ciferecaj potencostrukturoj, kiuj permesas kaj malpermesas la informojn, kiujn ni aliras kaj konservas, kaj kiaj identecoj rajtas ekzisti en ĉi tiuj platformoj, diras Olivan:
#000084
Truly inclusive digital communities and infrastructure require transformative lens from their inception – they reject a capitalist internet. They are driven by creativity, sharing, care, consent, and well-being; they challenge and circumvent infrastructures of surveillance. And we will build that by first, shifting our focus from working towards being accepted by the loudest, most articulate voices in a stingy meeting room, to holding space and looking for those who are not even able to go through the door.
#000085
Vere inkluzivaj ciferecaj komunumoj kaj infrastrukturo postulas transforman lenson de sia komenco – ili malakceptas kapitalisman interreton. Ili estas pelitaj de kreemo, kunhavigo, zorgo, konsento kaj bonfarto; ili defias kaj evitas infrastrukturojn de gvatado. Kaj ni konstruos tion unue ŝanĝante nian fokuson de strebado esti akceptita de la plej laŭtaj, plej klaraj voĉoj en avara kunvenejo, al konservado de spaco kaj serĉado de tiuj, kiuj eĉ ne povas eniri tra la pordo.
#000086
Jam pasis preskaŭ kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indiĝenaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj loĝantaj en Rusio?
#000089
En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia ŝtata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indiĝenajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de ĝia instruado en lernejoj de 20 ĝis 2 horoj semajne. Interese, ĉi tiu decido kontraŭis la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leĝaron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano.
#000090
Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgraŭ la fakto ke la rusa leĝaro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indiĝenaj lingvoj. Ĝenerale, la nova politiko ŝajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indiĝenaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke ĝi kaŭzis malkreskon de la multkulturismo de la lando.
#000091
Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankaŭ estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astraĥanaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio laŭ la ŝtata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. Ĉar ili estas ankaŭ disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn.
#000092
Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj ĝia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun ĝi, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem ŝajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Laŭ li, “devigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.” Putin ankaŭ nomis la rusan lingvon “la natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando”.
#000094
Malgraŭ ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, aranĝis protestajn mitingojn, kaj eĉ prezentis plendon ĉe la Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldaŭ post kiam ĝi estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo daŭre estas malcerta.
#000095
Reviglante la konfliktitan tataran kulturon
#000097
Paradokse, la tumulto ĉirkaŭ la lingvopolitiko kaŭzis revigliĝon de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter ĝi. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj ĉie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj eĉ modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn.
#000098
Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaĵojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestiĝo. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina ĉiuj estis la parto de la franĉiza [eo] spektaklo “The Voice” [La Voĉo] en la rusa televido.
#000101
Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankaŭ altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de ĉi tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj.
#000102
Ĝi estas sufiĉe mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko aŭ muziko en tatara lingvo, kaj pli grave—pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankaŭ de la aŭtoritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montriĝis pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antaŭe — ĝi ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankaŭ tiu estas subtenata.
#000103
Ekrankopio de la mallonga filmo “Imagine” (2017), direktoro Ilshat Rakhimbay.
#000104
Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de “Tatar-eco“. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:
#000105
Ĝi estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formiĝas speciala rilato al la mondo, la tero, la ĉielo, la homoj kaj la Ĉiopova.
#000106
En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia “Grundlinien der Philosophie des Rechts” [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: “Estu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.” Li emfazis, ke lingvo estas ŝlosila elemento de mem-identeco aŭ mem-decido. Se nacio estus senigita de la ŝlosila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaĵon kiun ĝi reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed ĉu la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larĝan publikan akcepton?
#000107
La Ghriba estas evento kiu kunigas diversajn religiojn en la trankvila insulo Ĝerbao. Bildo de Imen Boudali, uzita kun permeso.
#000109
Tiu ĉi artikolo de Imen Boudali estis unuafoje publikigita de Raseef22 kaj estas republikigata karde de partnereco pri interŝanĝo de enhavo kun Global Voices.
#000110
Loĝantoj de Ĝerbao sukcesis dum la daŭro de la insula historio subteni pacan kunvivadon de ĝiaj islama, kristana kaj juda komunumoj, kio iĝis ekstreme malofta, ne nur en la araba regiono, sed ankaŭ tra la mondo.
#000115
Ĝerbao estas hejmo por juda lernejo (jeŝiva), kiu proponas sekularan kaj religian edukadojn por infanoj de kvin aŭ ses jaroj ĝis adoleskantoj 14-jaraĝaj. Irante tra la klasĉambroj, oni aŭdas studentojn diskuti pri frazoj el Torao, transirante de la tunizia araba kaj la biblia hebrea lingvo. En alia lernejo de la insulo, la bazlernejo Souani, islamaj kaj judaj studentoj lernas kune en la samaj klasĉambroj, kundividante sekularajn akademiajn celojn kaj garantiante la estontecon de sia socio surbaze de principoj de interreligia harmonio.
#000118
Ne-judaj tunizianoj ofte partoprenas en iuj el la sinagogaj tradicioj. Ekzemple multaj lokaj virinoj kaj vizitantoj prenas ovojn markitajn per la nomoj de junulinoj el iliaj familioj kaj lasas ilin en speciala loko ĉe la sinagogo. Kiam la pilgrimado finiĝas, la ovoj estas redonataj al la junulinoj, kiuj manĝas ilin kun la espero plibonigi siajn edziniĝajn perspektivojn.
#000120
“Mia patrino aĉetis novajn vestojn, do mi povas surpreni ilin hodiaŭ. Nun mi atendas miajn amikojn por ke ni ludu kune. Mi estas vere ekscitita!”, diras la 8-jara Iŝmail, tutkore ridetante kune kun siaj gepatroj kaj aliaj familianoj.
#000124
Sub la arkadoj kaj la eternaj lampoj, iuj ĉeestantoj eksidis por legi la Toraon, aliaj bruligas kandelojn kaj flustras, diskrete kun okuloj fermitaj, siajn longe tenitajn dezirojn.
#000126
En freŝdata memoro, Tunizio spertis du tragikajn atakojn kontraŭ la juda komunumo de Ĝerbao. La unua okazis en 1985 kiam soldato, kiu devis subteni la ordon, ekpafis ene de la Ĝerbaa sinagogo, mortigante kvin homojn. Poste, en 2002, 25-jara franco-tuniziano ligita al Al-Kaida mortigis 21 homojn.
#000129
Kun tiuj ĉi incidentoj en memoro, la tuniziaj aŭtoritatoj klopodas fari tiun ĉi ĉiujaran eventon pli sekura. La registarestro Najla Bouden, la ministro pri turismo Mohamed Moez Belhassine, la guberniestro de Médenine Said Ben Zayed, la ĉefrabeno de Tunizio Haïm Bittan, same kiel kelkaj ambasadoroj kaj diplomatoj el landoj kiel Francio, Belgio, Germanio, Italio kaj Usono partoprenis tagmanĝon dum la ĉi-jara pilgrimado.
#000130
Rilate al la organizantoj de la pilgrimado gvidata de Perez Trabelsi (prezidanto de la Juda Ĝerbaa Komitato kaj gvidanto de la juda komunumo en Ĝerbao), ili opinias ke ĉi-jara vizito estis escepta kaj rimarkinda je kelkaj niveloj. Por ili, post du jaroj de pandemio, sendi mesaĝon pri paco kaj kunvivado de Tunizio al la resto de la mondo estis gravege en tiu ĉi tumulta tempo.
#000134
Li estis kvar tagojn inter la plastaj seĝoj en la Baraĥa flughaveno en Madrido [ĉiuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojaĝis por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa España (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [ĉiuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Góngora kaj García Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasĉambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn aŭ estis plananta ekloĝi en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaĵoj.
#000137
Li ne povis atendi plu kaj decidis malantaŭeniri. Lia pacienco atingis sian limon. “Se Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankaŭ ne volas eniri Hispanion”, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin ĝis hodiaŭ: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo.
#000138
Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpoŝto kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita.
#000141
Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?
#000142
Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la España de mis sueños de juventud, la que había conocido leyendo a Lope de Vega, Góngora y García Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no sentí ningún resentimiento hacia España. Volví a los pocos años, en 2004, y después muchas otras veces, cada vez que podía. De hecho, después de dos décadas tomé esa experiencia como inspiración y la plasmé como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A España con amor, por más que el libro no sea autobiográfico.
#000143
Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto
#000145
Fui a América casi inmediatamente después de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las raíces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a República Dominicana y al principio me sentí casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi país la cultura y la lengua italianas están muy presentes. Y después empecé a apreciar la forma relajada en que vivían los lugareños, el clima, la naturaleza, el mar azul y la música. Después en Cuba me sentí muy atraído por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubrí que, aunque España y América Latina tienen orígenes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoamérica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de España y de Europa.
#000147
Las poblaciones indígenas conforman la parte más importante de la imagen que tenemos de América Latina, y en particular la que yo tengo como hispanófilo porque son el corazón mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y raíces que aportaron civilizaciones históricas y también en el aporte de culturas nativas: sin ellas América Latina no sería la misma.
#000153
La Balkana Duoninsulo ankaŭ estis loĝata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forĝita de la miksaĵo de ĉi tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj.
#000156
Seguramente podemos encontrar muchas, sí. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problemáticas comunes como falta de estabilidad, problemas económicos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democráticos híbridos. Afortunadamente también compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegría, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el día a día que nos permite apreciar los pequeños placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la América Latina de Europa en muchos aspectos hermosos.
#000158
Ĉu ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas ĉar ne ekzistas ekvivalentoj?
#000160
Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu ĝi estus?
#000163
La que siempre me ha fascinado es “hermosa”, ya que es una de las primeras palabras que aprendí al leer el libro “La judía de Toledo” de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judío alemán sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judía a quien llamaban la “Fermosa”. Para mí, España y el mundo y culturas hispánicas son simplemente hermosas.
#000164
Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj aŭtoroj kiujn vi ŝatas aŭ pli ĝuas traduki?
#000166
Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio aŭ Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas aŭtorojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej ŝatata verkistino, Elvira Sastre.
#000168
Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?
#000169
Poca y no está traducida. El clásico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: título original en albanés) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Española inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al español y yo siempre recomiendo su traducción por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. También me gustaría destacar mi libro A España con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y españoles desde la década de 1930 hasta nuestros días a través de tres historias de amor en tres épocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en España la novela policial La espía de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero español y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)
#000170
Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaĵo estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda aŭtoro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi ĉiam rekomendas ĝian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankaŭ ŝatus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj ĝis nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espía de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)
#000171
La literatura albanesa está viviendo una especie de renacimiento, después de la caída del régimen totalitario en Albania, pero también en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que están creando una nueva ola sin vínculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo régimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli.
#000173
La albana literaturo vivas specon de renaskiĝo, post la falo de la totalisma reĝimo en Albanio, sed ankaŭ en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reĝimo kaj ĝiaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini aŭ Kristaq Turtulli.
#000175
Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quizás, porque les resulta más fácil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atención en el carácter cosmopolita ancestral típico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad característica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judíos en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa ­–código de honor tradicional albanés­– nuestra actitud alegre y nuestra obstinación y carácter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regímenes opresores.
#000178
Samkiel eksterlandanoj, albanaj aŭtoroj kutime fokusiĝas pri tio, eble, ĉar ili trovas ĝin pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontraŭe, mi ĉiam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito aŭ en la ricevo de rifuĝintoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaĵoj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reĝimoj.
#000179
Estoy seguro de que seguirán construyéndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a través de la literatura, y daré lo mejor de mí para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor.
#000181
La lingvoj ofte estas esenca rimedo de identeco, sed ili ankaŭ kutime prezentas nesolvitan dilemon: paradokso, en kiu lingvoj permesas komunikadon, sed sole funkcias ene de certa loko kaj grupo de homoj, apartigante nin unu de la alia. Esperanto, aliflanke, serĉas plifortigi sin por esti vera enireja pordo kiu funkcias por ĉiuj geografiaj kaj demografiaj sektoroj. Tamen, kvankam Esperanto nutras idealismon, necesas surterigi la lingvon en konkretaj kaj realaj aferoj. Ĝia strebo al kompleta neŭtraleco fronte al sociaj kaj politikaj realaĵoj havas siajn limojn.
#000185
Sed, kio estas Esperanto? Ĝi estas artefarita lingvo, unu el la multaj inventitaj lingvoj en la mondo [es], kiu unuafoje atingis percepteblan sukceson. Ĝi estis kreita en 1887 de Ludoviko Zamenhof, polo de juda deveno, estis kandidatigita 14-foje por la Nobel-premio pri paco. Ĉirkaŭ 2 milionoj da homoj parolas ĝin en la mondo, kun evidenta sukceso en Meksiko. Famaj esperanstistoj inkluzivis Charlie Chaplin, J.R.R. Tolkien kaj Lev Tolstoj.
#000186
Multaj homoj kredas ke Esperanto estas idealisma lingvo, kiel menciata en la titolo de ĉi tiu intervjuo [es] eldonita de la meksika taggazeto Reforma [en], farita kun Carlos Velazquillo kaj Mallely Martínez, kiu estas prezidantino de la Meksika Esperanto-Federacio. Eble, ĉar Esperanto krom esti lingvo, estas ankaŭ kulturo kun multaj moralaj principoj. Esperanto diferencas de multaj aliaj lingvoj laŭ ĉi tiu aspekto, ĉar ĝi ne estas por nur paroli kaj skribi. Tio estas: oni lernas pri la Esperanto-kulturo bazita sur humanismaj kaj pacismaj valoroj kiam oni studas ĝin.
#000188
La sociaj rilatoj kiuj estas teksitaj en Esperantujo, estas multkoloraj, tamen ne eblas nei, ke ene de la esperantistaj idealoj ĉiam ekzistis konstanto de neŭtraleco, kiu tenis la lingvon en “pasiva” loko inter multaj sociaj fenomenoj. Ekzemple, la lingvo rezistas komercadon, aspekto kiu favoris la fakton ke ĝi ne estas uzebla por la profito de iu grupo de homoj.
#000189
Klara ekzemplo estas la organizaĵo UEA (Universala Esperanto-Asocio) kritikata pro sia “neŭtraleco” fronte al la rusia invado en Ukrainio, kies sola deklaro pri la rusia milita enmiksiĝo estis: “Ni ne alprenas politikajn starpunktojn“; [ni povas] demandi unu la alian, kie estas praktikataj la idealoj de Esperanto?
#000191
Surbaze de la ĉi supre menciita, ni povas reveni al la deirpunkto: ŝajnas ke sociaj rilatoj en la esperantista komunumo celas diskuti idealismojn kaj malofte parolas pri la socia realeco en kiu ekzistas Esperanto, la socia realeco de problemoj en la nuna mondo kiujn spertas individuoj tra la tuta mondo.
#000192
Sed ne ĉiam estis tiel. En antaŭaj jardekoj, la esperantistaro ja alprenis proprajn starpunktojn. Kiel mencias María Isabel Nájera Sepúlveda, [meksika sociologo kaj] aŭtorino de la verko “Esperanto y comunicación humana” [Esperanto kaj homa komunikado]: la esperantista kulturo, pretendante esti tutmonda, estis la akceptanto de multaj pensmanieroj kaj esprimformoj, ekzemple, aliĝo al kontraŭfaŝismaj pozicioj en landoj kiel Hispanio antaŭ jardekoj, ĝis la daŭra aldono de libroj, tradukoj kaj aŭdvidaj kaj muzikaj projektoj, kiuj disvolviĝadas ĝis hodiaŭ.
#000193
Se Esperanto estas ujo de “pacaj batalantoj”, ĝi bezonas partopreni en la meditado pri la realaj problemoj. Eĉ se nia lingvo tute ne estas la [pli parolata] dua lingvo de la tuta mondo, ni povas almenaŭ doni al ĝi la kapablon esti granda komunika lingvo, aliri aferojn el pli humanismaj perspektivoj, alivorte, tio signifas denunci la malhumanecon de la realeco.
#000194
Do, kiel transcendi kaj doni tiun potencialon al Esperanto? La respondo troveblas en ekzemplo donita en 2018 de la [meksika] antropologo Iván Deance [es], kiu en la Nacia Esperanta Kongreso en Pŭeblo, Meksiko, parolis pri kiel Esperanto helpis liajn studentojn pli bone komuniki kun la Totonakoj, indiĝena loĝantaro, danke al la lingvaj kvalitoj de Esperanto, servinte kiel ponto-lingvo, faciligis la komprenon de ilia denaska lingvo. Tiu ĉi ekzemplo montras al ni superadon de la multkultura ebeno kaj la serĉadon de pli grava celo: la interkultura dialogo, tutnecesa por trovi solvojn al la malegalecaj vivkondiĉoj en niaj socioj.
#000195
Ne ĉiuj el ni estas antropologoj kaj [nek] povas efektivigi projektojn kiel ekzemple tiu klarigita en la antaŭa alineo, sed informi pri ĉi tiuj aferoj estas fari pluan paŝon, esti implikitaj en sociaj rilatoj kreeblaj el Esperanto.
#000196
Ĉi tiu artikolo estis origine eldonita de Carlos Gutiérrez en la latinamerika amaskomunikilo Connectas. Ĝi estis reduktita kaj republikigita en Tutmondaj Voĉoj [eo] kadre de gazetara partneriĝo.
#000198
La Pintokunveno de la Amerikoj, kiu komenciĝis en 1994, estas serio da kunvenoj de ŝtataj kaj registaraj estroj de la okcidenta hemisfero por pridiskuti komunajn zorgojn, valorojn kaj politikojn, kaj estas organizita de la Organizaĵo de la Amerikaj Ŝtatoj (OAŜ) [eo]. La gastiganta lando — ĉi-kaze Usono — elsendas la invitojn.
#000200
Reagis unue la prezidanto de Meksiko, Andrés Manuel López Obrador (AMLO), kiu diris ke li ne ĉeestos la pintokunvenon se ne ĉiuj landoj partoprenos: “Se oni estas ekskludita, se ne ĉiuj estas invititaj, reprezentanto de Meksiko iros, sed mi ne irus”. Demandita ĉu temas pri protesta mesaĝo, la prezidanto kategorie jesis, “ĉar mi ne volas ke la sama politiko daŭru en Ameriko. Kaj fakte mi volas aserti sendependecon, suverenecon kaj manifesti por universala frateco. Ni ne estas por konfrontiĝoj”.
#000201
Era su intención excluir a varios países, entre ellos #Cuba, a pesar del fuerte reclamo regional a que se le pusiera fin a las exclusiones. (1/4)
#000205
Por iuj spertuloj, la Pintokunveno de la Amerikoj spegulas la malaltan integriĝon de la nacioj de la kontinento, la demokratian krizon en multaj el ili, kaj pridubas la superregadon de Usono en la regiono. Ekzemple, Anatoly Kurmanaev kaj Jack Nicas, en teksto por The New York Times, atentigas ke ĉi tiu kunveno, kiu devus “reliefigi la vizion de la registaro de Joe Biden”, reale “povus montri la malpliiĝantan influon de Usono en la antaŭenigo de ĝiaj planoj en la regiono”. Siaflanke, Andrea Sanfeliz, internaciisto kaj direktorino de Institucia Disvolviĝo de la Meksika Instituto por Konkureco (IMCO), trovas en la nuna usona administrado “maltrankviligitan, malfortigitan gvidadon, kun malmulta direkto”; efektive, ŝi diras ke tio, kion ni povus vidi estas “la zorgo kiun Usono havas pro la pliiĝo de popolismo en Latinameriko”.
#000210
Usono ekskludante fratinajn landojn, kiel Kubon, Venezuelon kaj Nikaragvon de la Pintokunveno, detruas la fundamentojn por solidareco, kunlaboro kaj respekto por suvereneco, kiujn subtenas la OAŜ-ĉarto. Usono dividas latinamerikajn landojn.
#000213
En la lastaj jaroj, aŭtoritataj reĝimoj komencis reaperi en Venezuelo kaj Nikaragvo, kvankam Kubo jam havis registaron kun ĉi tiuj trajtoj, diras Mario Torrico, esploristo de FLACSO-México, en la libro Giro a la derecha. Un nuevo ciclo político en América Latina (“Turniĝo dekstren. Nova politika ciklo en Latinameriko”). Tamen, li aldonas, en landoj kiel Honduro kaj Bolivio, “demokratio difektiĝis” kaj estroj kun “malkaŝe kontraŭdemokratia diskurso” “elstariĝis sukcese”. Tio rilatas precipe al Bolsonaro kaj Nayib Bukele, de Salvadoro. Xavier Rodríguez-Franco, venezuela politikologo kaj latinamerikisto loĝanta en Usono, konsentas ke de politika vidpunkto, la regiono trapasas “bedaŭrindan demokratian regreson en multaj el niaj landoj”.
#000215
La “aŭtoritata minaco” en Latinameriko, aldonas Torrico en sia verko, “ekestas en momento de manko de konfido de la loĝantaro ne nur al politikistoj kaj partioj, sed ankaŭ de la subteno de demokratio mem fronte al konstantaj problemoj, kiuj ne trovas solvon, kiel malsekureco, la malfortika ekonomia situacio de familioj kaj korupto”.
#000216
Sed estas aliaj homoj en la mondo, kiuj kun intereso rigardas la situacion en Ukrainio kaj kiuj fakte iom envias tion, kiel ajn strange, kion ukrainoj spertas. Ĉi tiuj homoj silente preĝas, “Dio, ĉu vi povus doni al ni ŝancon kiel tiun de la ukrainoj?”
#000226
Estas kelkaj kialoj pro kiuj ujguroj admiras ukrainojn. Pasintsemajne la ukraina prezidento Volodimir Zelenskij parolis al la amaskomunikiloj kaj deklaris sian kuraĝon kaj lojalecon al sia popolo. Li ankaŭ diris al aliaj ŝtatestroj dum virtuala konferenco, “Ĉi tiu eble estos la lasta fojo, kiam vi vidas min vivanta”. Pasintjare ujguraj gvidantoj Shirzat Bawdun kaj Sattar Sawut, akuzitaj pri “separatismaj” agoj, malkaŝe parolis al la amaskomunikiloj kaj ploris: “Mi pentis, mi faris eraron”. La diferenco inter tiuj homoj ne estas la nivelo de patriotismo aŭ personeco, sed la politika statuso (destino) de la du popoloj al kiuj ili apartenas. Unu regiono jam spertis invadon, dum la alia nuntempe invadiĝas. Tiu lasta parolas sub la minaco de tankoj, la alia suferas torturon.
#000228
La 4-an de marto la oficejo pri homaj rajtoj de UN konfirmis, ke 331 civiluloj estis mortigitaj kaj 675 vunditaj en Ukrainio ekde kiam la invado de Rusio komenciĝis la 24-an de februaro. Kvankam ŝokaj, iliaj mortoj estis rapidaj. Kontraste, pli ol tri milionoj da ujguroj malrapide mortis en malliberejoj kaj koncentrejoj dum kvin jaroj. Erkin Sidick, sciencisto kaj prezidanto de Uyghur Projects Foundation [Fondaĵo pri Ujguraj Projektoj] demandis, tirinte konkludojn el oficialaj datumoj, “Kien iris la 8,3 milionoj da ujguroj en 2–3 jaroj?”
#000231
La 28-an de februaro, 27 eŭropaj landoj, kun kiuj ukrainoj sentas sin kulture identaj, publikigis deklaron por subteni ukrainojn kaj trudis sankciojn al Rusio. Sed la islama mondo, al kiu apartenas ujguroj, voĉdonis kun Ĉinio pri la afero de ujguroj ĉe UN. La ĝenerala sekretario de UN António Guterres kondamnis Rusion en la dua tago de la milito kaj postulis ĉesigon de la invado, sed post la malkovro de la ujgura genocido pasis kvin jaroj ĝis li petis de Ĉinio permesi enketon pri la ujgura situacio. UN ankaŭ ankoraŭ ne etikedis la situacion “genocido”, malgraŭ la fakto ke ok okcidentaj landoj kaj sendependa tribunalo karakterizas ĝin tiel.
#000234
Kiam ĉi tiu artikolo estos publikigita, eble la tuta Ukrainio estos falinta en la manojn de Rusio, sed ujguroj ankoraŭ envias ukrainojn, ĉar ukrainoj havas la kapablon determini kun kiu kaj kiam ili geedziĝas, dum ujguraj virinoj estas devigitaj edziĝi kun la han-ĉinoj kiuj okupis la landon, kaj iliaj infanoj (ĉirkaŭ 500,000) estas kondukitaj al orfejoj en interna Ĉinio for de sia patrujo.
#000236
Eble ujguroj hodiaŭ iĝos ukrainoj morgaŭ, kiel ukrainoj hodiaŭ estis ujguroj hieraŭ.
#000237