A estas alturas ya casi todo el mundo ha opinado sobre ChatGPT, sobre la inteligencia artificial y el futuro que nos espera en la creación de textos, por ejemplo en el ámbito académico o periodístico. Lo ha hecho gente que sabe más que yo en temas tecnológicos o sociales, así que no voy a entrar en un análisis general. Pero me ha llamado la atención que pocos han comentado las consecuencias sobre la traducción y el aprendizaje de idiomas, a pesar de que a mí me parece que es un asunto en el que estas herramientas van a causar una revolución. No solo en las maneras de aprender lenguas, sino en el hecho mismo de que tal aprendizaje sea incluso necesario.
#000002
Mucha gente, entre ellos yo mismo, ha mostrado su fascinación por los resultados de la redacción de textos, la creatividad que ChatGPT muestra, las capacidades en el desarrollo de narraciones. Pero entre los autores escritores no he visto alusiones a algo más profundo: que la IA no escribe textos en español, sino que traduce al español (ahora preciso este tema). Y que lo hace de forma perfecta.
#000003
Creo que la mayoría de los comentaristas sobre estas herramientas de charla no han incidido en este aspecto porque los hispanohablantes estamos tan acostumbrados a encontrar textos en nuestro idioma que no nos percatamos de lo raro que es que un robot creado en Estados Unidos se exprese de esta manera.
#000004
Sin embargo, yo sí me he fijado, porque el ChatGPT se expresa así de perfectamente cuando escribe ¡en esperanto!. Quizás no me debería extrañar que la inteligencia artificial sea capaz de escribir en una lengua también artificial, pero es que, como ya he escrito otras veces, el esperanto es una lengua muy normal, solo que minoritaria, y el que un instrumento como este sea capaz de expresarse de una manera tan fluida, sin que se note que lo hace una máquina, me tiene fascinado. En una entrada previa he escrito en esperanto sobre la experiencia, y si sabes la lengua puedes leer en ese enlace, incluyendo mi conclusión, que ya otros han expresado también, de que está muy bien que pidas información o creaciones, pero que no te fíes para nada de lo que te diga. Vamos, que ChatGPT también «alucina» en esperanto.
#000005
¿Pero traduce o crea directamente?
#000006
Bueno, para ser más exactos, el procedimiento de escritura en español parece ser mixto, es decir, es posible que se aprovechen textos en castellano, que parte del algoritmo emplee textos originales, o incluso que esté habiendo cierta evolución en este campo. Se lo he preguntado al propio ChatGPT, y esto es lo que me dice:
#000007
Es decir, una parte importante de la redacción en castellano se hace traduciendo, cosa que me quedó claro ya desde mis primeros experimentos, cuando pedí a ChatGPT que me escribiera por ejemplo un haiku, y me encontré una perfecta explicación de lo que es esta forma poética, indicando el número de sílabas, pero luego me dio un ejemplo sin respetar lo que decía, es decir, el ejemplo mostraba versos con otra estructura; en cambio, si se lo preguntabas en inglés, sí te escribe un haiku como es debido. Lo mismo si le pides un soneto, o un poema rimado. Te lo hace en inglés, más o menos, pero no en castellano. O si le pides una regla mnemotécnica para aprender el número pi, en inglés te proporciona una de esas frases en que cada palabra tiene el número sucesivo de letras que la cifra correspondiente en pi, mientras que en castellano la frase incumple ese requisito. Lo he repetido ahora y este es el resultado actual:
#000009
¿Y si te pido un poema en español, podrías hacer que rimara en español y conservara la métrica de ese idioma?
¡Por supuesto! Como modelo de lenguaje, puedo intentar generar poemas en español que sigan ciertas métricas y ritmos para que rimen. Aunque a veces puede ser un poco difícil crear poesía que tenga un significado coherente y al mismo tiempo cumpla con las reglas de métrica y rima en español.
Sin embargo, hagamos un intento. ¿Tienes algún tema en mente? Si me das algunas palabras clave, podría crear un poema sobre ese tema.
#000010
Escríbeme un romance sobre la soledad del traductor de textos históricos, con alusión a la necesidad de respetar posibles arcaísmos y el problema de cumplir los plazos del editor
Aquí te presento un intento de poema sobre la soledad del traductor de textos históricos, con alusión a la necesidad de respetar posibles arcaísmos y el problema de cumplir los plazos del editor:
#000011
¿Esto lo has escrito directamente en español, o has utilizado sobre todo un texto previo en inglés?
Este poema lo he escrito directamente en español. Como modelo de lenguaje, tengo la capacidad de generar contenido original en varios idiomas, incluyendo el español. En este caso, he utilizado mis conocimientos lingüísticos y mi capacidad para identificar patrones y estructuras en español para crear el poema. No he utilizado ningún texto previo en inglés como referencia para crear este poema. Mi objetivo es generar una respuesta coherente y adecuada a la pregunta que se me formula, en este caso, un poema en español sobre la soledad del traductor de textos históricos.
#000013
Como tampoco me fío mucho del robotito, he aquí otra prueba:
#000014
Como se ve, la «inteligencia» genera una regla perfecta en inglés, pero «alucina» en castellano (por si no te habías fijado, la regla no tiene ningún sentido y contradice su propia descripción).
#000017
El uso en la traducción
#000019
Pero lo que más puede llamar la atención es la enorme calidad del texto generado, si nos fijamos no en el contenido, sino en el lenguaje. Es decir, puede no saber contar las sílabas de un verso o las letras de una palabra, pero la frase en que describe el proceso ¿no es asombroso que pueda pasar por algo escrito por una persona nativa? Y, como decía, no solo en español, sino que el resultado es perfecto incluso en idiomas minoritarios como el esperanto o el gallego, que también he comprobado. Parece ser que traduce a más de 50 lenguas, aunque el número correcto no lo sabe ni él mismo, aunque la calidad sea casi perfecta en casi todas.
#000020
Pero con ChatGPT creo que se ha dado un paso más. La traducción ya es muy buena. Yo lo he probado para corregir un texto que tenía en esta web, en inglés, donde había unos cuantos fallos, y la conclusión (confirmada por la evaluación de un compañero nativo) es que lo ha mejorado mucho. También en el caso del esperanto se nota una mejora sustancial, aunque, por supuesto, para usos formales aún sigo recomendando que el resultado final lo controle una persona experta, porque a veces inventa palabras, o falla en algunos detalles o contextos.
#000022
Todo ello me lleva a una reflexión: ¿cuánto queda para que la traducción sea perfecta, o casi perfecta, al nivel de un profesional? Mi impresión es que poquísimo, unos pocos años a lo sumo. En mi texto en esperanto contaba que hace unos años un amigo me comentaba que el papel del esperanto lo tomaría la traducción automática, y aunque entonces no le creí, creo que ahora estamos llegando a ese nivel. No solo por el esperanto, sino incluso el inglés como lingua franca va a perder el papel actual. ¿Quién necesitará pasar años aprendiendo gramática y vocabulario cuando una aplicación ligada a un traductor automático con inteligencia artificial va a proporcionar un resultado suficiente para las necesidades más básicas?
#000023
Cuando se habla de profesiones en peligro por los nuevos desarrollos de inteligencia artificial no suelo ver incluidos a los traductores o a los profesores de idiomas, pero, amigos, sois los próximos. Hasta los esperantistas vamos a tener que reconvertirnos.
#000024
Malfidu la artan inteligenton, eĉ se ĝi parolas Esperanton
#000025
En la lastaj malmultaj tagoj ĉe la reta mondo ŝtormis la apero de praktika projekto de arta inteligento nomata ChatGPT. Ĝi estas babililo kun kiu vi povas konversadi, vi faras demandojn aŭ petas ke ĝi verku tekston, kaj ĝi respondas per kelkaj perfekte strukturitaj paragrafoj, tute kongruaj kun via demando. Ĝi tiel bone imitas la homajn kapablojn, ke ĝi ŝajnas inteligenta. Kaj ĝi babilas eĉ en Esperanto!
#000026
Ĉion ĉi ĝi mem eksplikas multe pli bone ol mi, do mi lasu ke ĝi mem respondu:
#000027
Ekspliku en Esperanto kio vi estas
Mi estas asistanto, programo kreita de OpenAI por helpi respondi demandojn kaj plenumi taskojn. Mi estis trejnita per granda kvanto da teksto por kompreni kaj respondi diversecon de demandoj. Mi ne estas homo, sed programo kiu funkcias per komputilo.
#000028
Per kiuj meĥanismoj vi kapablas kompreni kaj respondi?
Mi kapablas kompreni kaj respondi per uzado de tre granda kvanto da teksto kiu estis donita al mi dum mia trejnado. Mi uzas kompleksan matematikan modelon por analizi tekston kaj generi respondojn. Tiu modelo permesas al mi kompreni la signifon de vortoj kaj frazoj en la kunteksto de la demando aŭ tasko kiun oni donas al mi. Kiam oni donas al mi demandon, mi analizas la tekston por determini ĝian signifon kaj generi respondon kiu, laŭ mia trejnado, estas plej verŝajna esti utila kaj responda al la demando.
#000030
Kiel vi povas konstati, ĝia lingvo-nivelo estas simple perfekta. Ĝi bone komprenas kaj respondas kohere en nia lingvo. Eĉ la akuzativon ĝi regas senerare, multe pli bone ol plej multaj el ni. Nun taksu la enhavon:
#000031
Esperanto estas artefarita lingvo kreita en 1887 fare de Ludoviko Lazaro Zamenhof. Ĝi estas tre simpla kaj regula lingvo, kun klara gramatiko kaj vortprovizo, kiu celas faciligi komunikadon inter homoj de malsamaj lingvaj fonoj. Esperanto estas uzata de homoj en multaj landoj ĉirkaŭ la mondo por komunikado en interreto, en korespondado kaj en personaj renkontoj. Ĝi estas tre populara inter homoj kiuj volas lerni novan lingvon kaj inter tiuj kiuj celas plifaciligi komunikadon en internaciaj kuntekstoj.
#000032
Perfekte, ĉu ne? Sed ne tio estas la plej impresa parto. Ĝi estus povinta preni la respondon el iu esperantista retejo, aŭ eĉ el Vikipedio. Ja Guglo mem havigas tiajn mallongajn respondojn en la normala serĉo. Do, ni demandu ion pli kreivan:
#000033
Kiel antaŭenigi Esperanton en la socio?
Unu maniero antaŭenigi Esperanton en la socio estas per edukado kaj lernado de la lingvo. Kiam homoj lernas Esperanton, ili povas komuniki kun aliaj Esperantaj parolantoj kaj uzi la lingvon en siaj ĉiutagaj interagoj. Tio pliigas la vidindecon kaj uzeblecon de Esperanto en la socio.
Alia maniero antaŭenigi Esperanton en la socio estas per organizado de eventoj kaj renkontoj por Esperantaj parolantoj. Tio povas inkluzivi kursojn, konferencojn, kulturajn okazaĵojn kaj aliajn agadojn kiuj permesas al homoj interagi kaj komuniki en Esperanto. Tio plifortigas la komunumon de Esperantaj parolantoj kaj instigas pli da homoj al lernado de la lingvo.
Plie, informado kaj disvastigo de informoj pri Esperanto tra amaskomunikiloj kiel gazetoj, televido, radio kaj interreto povas helpi pliigu la konatecon de Esperanto en la socio. Tio povas konduki al pli da intereso kaj subteno por la lingvo, kaj eventuale pliigu ĝian uzeblecon en diversaj kuntekstoj.
#000034
Mi nun volas babili kun li, kaj peti liajn opiniojn:
#000037
Mi pensas ke Zamenhof estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo
Zamenhof estis tre talenta kaj inteligenta homo, kaj li ludis gravan rolon en la evoluo de Esperanto kiel internacia planlingvo. Li verkis multajn librojn kaj artikolojn pri la lingvo kaj faris multan laboron por disvastigi ĝin tra la mondo. Li ankaŭ estis aktiva en la homarajtaj movado kaj aliaj kialoj, kio montras lian humanismon kaj idealismon. Tamen, ĉar geniulo estas tre superlativa esprimo, estas malfacile diri ĉu li estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo. Tio dependas de kiujn kriteriojn oni uzas por taksi geniecon kaj de la individua opinio de la persono parolanta.
#000038
Ĉu tio ne aspektas kiel respondo de homa estulo? Mi ekhavas la impreson ke iu malgrandeta diableto enestas en mia komputilo kaj tajpas tre rapide (kaj ĝuste skribinte tion ĉi, mi rimarkis ke mi aludis supre al la AI kiel “li”, tiom ĝi aspektas simile al sinjoro kun tajpilo)
#000039
Sed la inteligento ne limiĝas al tio. Ni povas proponi al ĝi taskojn eĉ malpli konvenciajn: ni sugestu al ĝi verki literaturaĵon:
#000040
Verku rakonton pri pugna batalo inter idistoj kaj volapukistoj okaze de surstrata manifestacio
La tago de la manifestacio estis varma kaj suna, kaj la stratoj estis plenaj de homoj kiuj venis por esprimi siajn opiniojn kaj subteni siajn respektivajn lingvojn. Inter la homoj estis idistoj, kiuj parolis la internacian lingvon proponitan de Ludoviko Lazaro Zamenhof, kaj volapukistoj, kiuj parolis la lingvon evoluigitan de Johann Martin Schleyer.
Ambaŭ grupoj estis tre fervoraj pri siaj lingvoj, kaj ili marŝis tra la stratoj kriante sloganojn kaj batalante por siaj respektivaj lingvoj. Sed baldaŭ la kriado kaj parolado komencis plimalboniĝi, kaj la batalo inter la idistoj kaj la volapukistoj eksplodis en la stratoj.
La batalo estis furioza, kun homoj bategantaj unu la alian per siaj afiŝoj kaj pancartoj. La polico provis interveni, sed ili estis superfortitaj de la nombro da homoj kaj la intenseco de la batalo. La stratoj estis plenaj de kriegoj kaj sonoriloj, kaj la tuta urbo estis en stato de konfuzo kaj kaoso.
Dume, en la mezo de la batalo, la idistoj kaj volapukistoj daŭre batalis, nekonsciaj pri la damaĝo kaj malordo kiun ili kaŭzis. Ili daŭre kriegis kaj parolis en siaj lingvoj, nekonsciaj pri la perdoj kaj suferoj kiun ili kaŭzis al unu la alian kaj al la homoj ĉirkaŭ ili.
Fine, post multaj horoj, la batalo finiĝis, kaj la idistoj kaj volapukistoj foriris de la loko, lasante malpacon kaj damaĝon malantaŭ ili. Ili neniam komprenis la malbonon kiun ili faris al unu la alian kaj al la socio ĉirkaŭ ili, kaj ili daŭre batalis por siaj lingvoj sen konsidero por la konsekvencoj.
#000041
Ni forgesu nun pri la erareto, ke Idon kreis Zamenhof, aŭ la du-tri lingvajn mankojn. Ĉu ne gapige? Kaj tion ĝi redaktis en tri sekundoj, pli rapide ol tio kion mi povis samtempe legi dum ĝi aperis sur mia ekrano. Kaj pli verve certe ol miaj propraj kapabloj.
#000042
Nu, nek dek versoj, nek rimoj, vere eĉ ne poezio. Bone, ni agnosku ke tio pli malfacilis. Eĉ se pli malbonajn poemojn mi foje trovis, probable la poetoj ankoraŭ havos laboron dum iom da tempo.
#000044
Ŝajnas ke ĝi spertas malfacilaĵojn pri iuj lingvaj defioj. Mi ekzemple demandis pri memorfaciliga frazo por memori la ciferojn de la numero pi, kaj ĝi ne bone komprenis, do mi demandis unue en la angla kaj poste petis version en Esperanto (kaj en la hispana), kaj jen la rezulto:
#000045
Kiel vi povas vidi, la nombro de literoj en ĉiu vorto de la angla frazo ja koincidas kun la sinsekvaj ciferoj de pi (3,1415926), sed tio rompiĝas en Esperanto, ĉar ĝi simple tradukas la frazon (simile okazas se mi petas ekzemplon en la hispana). Do, ĝi ne “pensas” en Esperanto, sed aspektas kvazaŭ ĝi faras tion en la angla kaj poste tradukas al la alia lingvo. Eble tial ĝi spertas la konstatitajn problemojn koncerne versfaradon.
#000047
Sed ne tiu estas la granda problemo kun tiu arta inteligenteco. La plej grava afero kiun mi trovis en mia esplorado koncernas tion, ke la arta inteligento ne vere estas inteligenta, sed ke ĝi ŝajnigas sin tia. Ni provu per pli specifaj demandoj:
#000048
Verku mallongan eseon pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito, inklude de referencoj al publikigaĵoj en sciencaj revuoj
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis tre interesa kaj kontestata temo. Dum la milito, multaj homoj en Hispanio kaj aliaj landoj uzis Esperanton kiel lingvon por komunikiĝi kaj interŝanĝi informojn. Ili uzis Esperanton en leteroj, artikoloj, kaj aliaj publikigaĵoj, kaj ili kreis grupojn kaj organizojn en Esperanto por diskuti kaj agadi pri la milito.
Unu el la plej konataj grupoj en Esperanto dum la hispana civila milito estis la Internacia Esperanto-Ligo (IEL), kiu estis fondita en 1908 kaj havis siajn centrojn en Parizo kaj Berlino. La IEL organizis multajn konferencojn kaj renkontiĝojn en Esperanto por diskuti la militon kaj aliajn temojn. La IEL ankaŭ publikigis la revuon «Esperanto» kaj aliajn publikigaĵojn en Esperanto.
Aliaj organizoj en Esperanto dum la hispana civila milito inkluzivas la «Ligo de Nacioj» kaj la «Internacia Konsilantaro de Laboristoj». Ĉi tiuj organizoj ankaŭ organizis konferencojn kaj publikigis artikolojn kaj leterojn en Esperanto. Ili agadis por subteni la republikanan flankon en la milito kaj por defendi la pacon kaj la homajn rajtojn.
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la interŝanĝo de informoj en tempoj de konflikto. Ĝi ankaŭ montras la kapab
#000049
Ĝi verŝajne interrompis la rakonton pro ia limigo en la longeco de la respondoj, sed...
#000050
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito ankaŭ montris la malfacilojn kaj la kontraŭdirojn de uzado de lingvo neŝtata en tempo de politika kaj socia konflikto. Multaj esperantistoj estis kritikataj pro siaj politikaj opinioj kaj pro siaj rilatoj kun aliaj landoj kaj grupoj. La esperantistoj estis akuzataj de ambaŭ flankoj de la milito je esti favoraj al unu aŭ alia, kaj ili estis submetataj al persekutoj kaj reprezalioj.
La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis priskribita en multaj publikigaĵoj en sciencaj revuoj. Unu el la plej gravaj publikigaĵoj pri tiu temo estas la libro «Esperanto en tempo de paco kaj milito» de William Auld, kiu estas unu el la plej famaj esperantistoj kaj la unua esperantlingva Nobelpremiito. En ĉi tiu libro, Auld priskribas la rolon de Esperanto dum la hispana civila milito kaj la kontraŭdirojn kaj malfacilojn de uzado de la lingvo en tempo de konflikto.
En resumo, la uzo de
En resumo, la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la interŝanĝo de informoj en tempoj de konflikto. Ĝi ankaŭ montras la kapablon de Esperanto esti uzata en diversaj kuntekstoj kaj por diversaj celoj. Tamen, ĝi ankaŭ montras la malfacilojn kaj la kontraŭdirojn de uzado de lingvo neŝtata en tempo de politika kaj socia konflikto. La hispana civila milito estis unu el la plej gravaj okazaĵoj en la historio de Esperanto, kaj ĝi montris la forton kaj la limojn de la lingvo en tempoj de krizo.
ĉu vi povas aldoni referencojn pri tio?
La libro «Esperanto en tempo de paco kaj milito» de William Auld estas unu el la plej gravaj publikigaĵoj pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito. La libro estas disponebla en multaj bibliotekoj kaj librovendejoj, kaj ankaŭ en la interreto. Se vi volas pli da informoj pri tiu temo, vi povus serĉi en la arkivoj de literaturaj revuoj aŭ en la interreto aŭ demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000051
Homo kiu ne scias multon pri la uzo de Esperanto en la hispana milito (temo ja vera, pri kiu mi mem verkis diversajn tekstojn kiujn vi povas trovi en tiu ĉi retejo) ricevos la impreson ke la inteligento konas la temon, kaj povus akcepti la informon kaj eventuale eĉ preni tiun ĉi tekston por redakti artikolon por iu lerneja tasko aŭ (certe en la estonteco) por ĵurnalo. La respondo estas tiom specifa ke vi certe kredus ke ĝi baziĝas sur adekvataj fontoj. Sed se vi iom konas pri la afero, vi konstatos ke ĝi nur elsputas ĝeneralaĵojn. Ĝi rakontas kvazaŭ ambaŭ flankoj en la milito utiligis la lingvon (tio ne vere okazis en tiu ĉi specifa milito), ĝi mencias organizaĵojn kiuj en la realo ne partoprenis en tiu okazaĵo, ĝi inventas titolon de verko kaj atribuas ĝin al homo kiu ja verkis en Esperanto, sed ne pri tiu afero...
#000052
Ni faru duan provon. Nun pri esperanta literaturo:
#000054
Kiuj estas konsiderataj la plej gravaj literaturistoj en Esperanto?
Inter la plej gravaj literaturistoj en Esperanto oni povas mencii Ludovikon Lazaron Zamenhof, la kreinton de Esperanto, kaj William Auld, la unuan esperantlingvan Nobelpremiiton. Aliaj gravaj literaturistoj en Esperanto inkluzivas Julio Baghy, Georgo deĵev, kaj István Nemere. Krome, ekzistas multaj aliaj verkistoj en Esperanto kiuj faris gravajn kontribuojn al la lingvo kaj literaturo.
#000055
Nu, bone. Denove la respondo unuavide ŝajnas adekvata. Ĝi ankoraŭfoje povas impresi nesciantojn, sed... Georgo deĵev? Mi neniam aŭdis pri esperanta verkisto tiel nomata. Ĉu ni demandu la AI-n?
#000056
Kiu estas tiu Georgo deĵev?
Georgo deĵev estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto. Li estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li estis grava kontribuanto al la evoluo de la lingvo kaj literaturo. Deĵev ankaŭ estis la unua redaktoro de la literatura revuo «Esperanto», kaj li publikigis multajn librojn kaj poemojn en Esperanto. Li estis honorita kun multaj premioj por siaj verkoj, inkluzive de la Premio de la Hungara Ŝtata Lingva Konsilantaro kaj la Premio de la Esperanta PEN-centro. Georgo deĵev mortis en la jaro 1980.
#000057
Kiuj estas la plej gravaj verkoj de Georgo deĵev
Inter la plej gravaj verkoj de Georgo deĵev oni povas mencii la poemojn «Kalikanto» kaj «Esperanta Antologio», same kiel la novelojn «La infana Raso» kaj «Eterna printempo». Li ankaŭ verkis multajn aliajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto, kaj li estis unu el la plej influaj kaj respektataj verkistoj en la lingvo. Deĵev ankaŭ estis la unua redaktoro de la literatura revuo «Esperanto», kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto.
#000059
Mi ja ŝatus legi poemon “Kalikanto”, kaj trovi lian version de “La infana raso”, sed mi suspektas ke AI volas trompi min. Do, mi demandu pli specife:
#000060
Ĉu liaj verkoj aperis iam en «Beletra Almanako»?
Mi ne povas certigi ĉu la verkoj de Georgo deĵev aperis en «Beletra Almanako» ĉar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. «Beletra Almanako» estas literatura revuo en Esperanto, sed mi ne scias ĉu la verkoj de Georgo deĵev estis publikigitaj en tiu revuo. Por scii pli detale, vi povus serĉi en la arkivoj de la revuo aŭ demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000061
ĉu ekzistas recenzoj de lia poemo «Kalikanto»?
Mi ne povas certigi ĉu ekzistas recenzoj de la poemo «Kalikanto» de Georgo deĵev ĉar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. «Kalikanto» estas fama poemo de Georgo deĵev, sed mi ne scias ĉu ekzistas recenzoj pri ĝi. Por scii pli detale, vi povus serĉi en la arkivoj de literaturaj revuoj aŭ en la interreto aŭ demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000062
Mi pensas ke Georgo Deĵev estis renesanca verkisto
Georgo deĵev ne estis renesanca verkisto. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo deĵev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, do li vivis dum la 20a jarcento kaj ne dum la Renesanco. La Renesanco estis epoko en la historio de Eŭropo kiu komenciĝis en la 14a jarcento kaj finiĝis en la 17a jarcento.
#000063
Li ne lasas sin trompi! Li daŭrigas la inventadon, kaj nun ni eĉ konas pliajn datumojn pri Georgo Deĵev, sed eĉ se mi longe serĉis, mi ne povas trovi je kio ĝi baziĝas.
#000064
ĉu vi povas rakonti ion pri la familia vivo de Georgo Deĵev? Kiu estis lia edzino?
Mi ne havas informojn pri la familia vivo de Georgo deĵev ĉar mi estas nur komputila programo kaj ne havas la kapablon serĉi aŭ konservi informojn. Kiel granda lingva modelo trejnita de OpenAI, mi povas nur respondi demandojn bazitajn sur la informoj kiujn mi estis trejnita kaj ne povas aldoni novajn informojn pri personoj aŭ temoj. Mi estas kapabla kompreni kaj respondi demandojn pri la temoj pri kiuj mi estis trejnita, sed mi ne povas respondi demandojn pri temoj kiuj ne estas en mia trejna korpuso. Mi povas nur helpi vin kun informoj pri la verkado kaj Esperanto. Se vi havas demandojn pri tiuj temoj, mi estos feliĉa helpi vin.
Ĉu Georgo Deĵev vere ekzistis? Mi ne trovas informojn pri li en la reto
Georgo deĵev vere ekzistis. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo deĵev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, kaj dum sia vivo li verkis multajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto. Se vi ne trovas informojn pri li en la reto, vi povus serĉi en la arkivoj de literaturaj revuoj aŭ en libroj pri Esperanto. Aŭ vi povus demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo.
#000065
Nu, mi povus daŭrigi ĝis la fino de la tempoj, sed mi lasu tiun ĉi ekskurson per defio: ĉu ĝi kapablus verki recenzon?
#000066
Imprese. Ĝi preskaŭ konvinkis min ke Georgo deĵev ja verkis “Kalikanto”.
#000068
Jen do la granda problemo pri tiu arta inteligento. Ĝi funkcias tiel bone, ke ĝi kapablas trompi vin. Ne temas tiom pri tio ke ĝi estas inteligenta, kaj do povas superi la homajn kapablojn, sed ke ĝi estas verŝajna. Ĝi povas enkonduki erarojn kaj konfuzon. Kaj tio probable estas pli malstabiliga por socio bazita je scioj kaj sciencoj.
#000069
Kompreneble, temas pri la unuaj paŝoj en vojo kiu ne haltos. Baldaŭ, tre baldaŭ, ĝi (aŭ alia kompanio) korektos tiujn mankojn kaj sukcesos trompi nin eĉ pli profunde, kaj ni pensos ke ni parolas kun homa inteligento. Ĉu tiuj antaŭenigoj estas bonaj aŭ ne tiom, tio ja estas temo por debato, kiun ni devus havi.
#000070
Mi finas per komento pri la lingva flanko. Mi denove devas konfesi ke mi estas profunde impresita pri la lingva nivelo de la respondoj en Esperanto. Mi apenaŭ trovas erarojn, kaj en provoj por tradukado de frazoj, ĝia nivelo estas altega, eĉ se foje ĝi inventas vortojn aŭ forgesas iun akuzativon. Ĝi eĉ kapablas kompreni kiam enestas mistajpoj en via demando. Kaj tion mi konstatis ne nur en la hispana, sed ankaŭ en alia minoritata lingvo kiel la galega.
#000071
(PRAKTIKA NOTO: se vi volas mem provi kaj iom ludi, la proceduro estas tre facila: iru al kaj malfermu konton, simple havigante retpoŝtan adreson kaj telefonnumeron, kaj post enskribo simple plenigu la spacon por demando kiu aperos en la retejo; eĉ se la interfaco troviĝas nur en la angla, la demandon vi povas fari en multaj lingvoj. OpenAI estas la kompanio kiu troviĝas malantaŭ alia ilo, la Dall-E, kiu ebligas al vi krei bildojn havigante ajnan frazon, eĉ se absurdan; tiu estas la fonto de la bildoj kiujn vi trovos apude, eĉ se tie ĉi la kvalito estas pli malgranda, probable ĉar tie ĉi mi esploris malpli kaj eble ne adekvate priskribis kion mi celis)
#000073
Troleo a la Wikipedia (y a otros medios serios)
#000074
¡Mira que se avisa a los estudiantes de que no deben fiarse demasiado de la Wikipedia, y de que deben buscar referencias fiables! Pues bien, parece que esa advertencia debería uno dirigírsela primero a los profesionales y a los medios de comunicación.
#000075
Hace ya unos años trataba en este blog no tanto sobre los peligros de la Wikipedia, que son bien conocidos, sino, especialmente, sobre el riesgo de que los errores y troleos se podían trasladar fácilmente a otros medios, que luego a su vez se convertían en fuentes de referencia para la propia enciclopedia, cerrando así el círculo y perpetuando la equivocación (lo hacía, por si a alguno le pica la curiosidad, por la afirmación de algún periódico de que el entonces cardenal de Sri Lanka era un firme candidato al papado y hablaba esperanto)
#000076
Pues bien, me acabo de encontrar otro ejemplo. Y aún más embarazoso.
#000077
Escuchaba hace unos días una emisión atrasada del conocido (y casi solitario) programa de divulgación científica de Radio Nacional de España “A hombros de gigantes”, cuando me encontré con la explicación sobre el origen y etimología del botiquín. Al parecer, este conveniente elemento médico fue inventado por el ruso Dimitri Ivanovich Votikyn, que le dio su nombre, aunque parece ser que le había robado el concepto a un alemán llamado Wilhelm Wienerschnitzel (que, al parece, conservó el consuelo de que en alemán es su apellido el que se emplea para designar el maletín)
#000078
Mmmm, no sé. ¿A nadie le resulta sospechosa esa historia? Quizás es que yo, a pesar de mi educación de ciencias, me interese por los aspectos filológicos, y tenga un cierto instinto lingüístico, pero el caso es que no cuadra mucho. No hay muchas palabras rusas en castellano, pero, sobre todo, ¿no se parece demasiado la palabra BOTIQUÍN a botica, boticario, y palabras similares relacionadas con la apoteka (incluyendo las bodegas y bodegueros)? Yo desconfío mucho de las etimologías populares, y no puedo evitar que se me enciendan alarmas cada vez que, por ejemplo, en un concurso televisivo muy popular sobre palabras se habla sobre orígenes de dichos y expresiones (muy a menudo con un tufo que tira para atrás de caprichoso)
#000079
Así que busqué en la red. Y me encontré con muchos otros lugares donde se recogía esa historia. A comenzar por la mencionada Wikipedia, pero también webs de entidades médicas o culturales como algún museo. Sin embardo, un repaso por la misma RAE o por otras entidades más fiables confirmaba el parentesco, evidente, del botiquín con la botica.
#000080
Es decir, lo de Votikyn es un invento. Es más, si en la propia Wikipedia se busca el equivalente alemán, por ningún aparece el señor Wienerschnitzel, que, por otro lado, es... ¡un plato de cocina! (el escalope vienés, por si alguien quiere buscarlo).
#000081
Es decir, que algún trol se la ha colado a todas esas webs y a algún divulgador científico que no ha tenido la preocupación de hacer sus deberes. Claro, que no me extraña, porque ya en otra ocasión tuve la ocasión de sufrir su falta de rigor cuando trató en el mismo programa sobre el iniciador del esperanto, el también médico Lázaro Zamenhof, de una forma tan frívola que daba vergüenza ajena.
#000082
Pero si vuelvo a traer este fenómeno al blog es porque hay una vuelta de tuerca: creo que en esta vez no tiene la culpa la Wikipedia, sino que a esta le ha llegado la historia de una manera indirecta. En realidad, la historia aparece en Wikipedia en abril del 2020, y muchas de estas webs que la recogen son previas. Es más, puede seguirse cuál de ellas la han tomado de la Wikipedia por la aparición de un error ortográfico, en el supuesto nombre alemán: Whilhelm en vez de Wilhelm Wienerschnitzel.
#000083
Y creo que he encontrado la fuente original, y es más embarazoso de lo que había supuesto: se trata de la Inciclopedia, la versión paródica de la Wikipedia. Allí es donde nace al parecer la historia, con un invento típico de esa web.
#000084
El artículo es graciosillo, más elaborado que muchos de otras webs que pasan por serias (con algún párrafo impagable, como “Siempre, siempre, SIEMPRE recuerde identificar y distinguir apropiadamente el termómetro oral y el rectal”). Quizás por ello algún investigador no se dio cuenta de su carácter satírico y lo incluyó en su bibliografía. A partir de ello el conocido efecto bola de nieve de la Red empezó a funcionar, y se transmitió a otras publicaciones. De éstas, ya como fuente fiable, la historia pasó a la Wikipedia, y de ahí a los programas de divulgación científica.
#000085
Así que la moraleja está clara. No te fíes de la Wikipedia, ni siquiera cuando sus informaciones procedan de otras fuentes. Y si eres responsable de un programa de divulgación científica, emplea el sentido crítico y ejerce un poco de rigor; es lo menos que se te puede pedir.
#000086
Ĉernobilo, impresiga televida spektaklo, sed kiom vera?
#000087
En la antaŭa blogero, pri la dezirindeco de historiaj fikcioj kaj la (miaopinie) malbonaj sekvoj de tiu ĝenro, mi promesis al vi ke mi komentos iom la tre faman televidan serion “Ĉernobilo”, laŭ kelkaj unu el la pintoj de la televida fikcio. Mi iom prokrastis la verkadon, sed ĝuste hodiaŭ, en la 35a datrevenon de la ĉernobila katastrofo, venis la oportuna momento.
#000088
Mi havas ioman aŭtoritaton, ĉar mi iam laboris en tiu sektoro. Eble vi memoras la artikolon kiun mi verkis antaŭ dek jaroj, okaze de la katastrofo de Fukuŝimo, kiu havis iom da sukceso kaj estis poste republikigita en la revuo Kontakto, en dosiero pri nuklea energio.
#000089
Mia laboro temis pri radioprotektado, t.e. la aro da teknikoj por malpliigi la malbonajn efikojn de la radiado super la homoj, ĉu laboristoj, ĉu eksteraj loĝantoj. Atentu tamen ke mi ne okupiĝis ekzakte pri la protekto kontraŭ akcidentoj: ekzistas por tio alia specialeco, nomata nuklea sekureco, pli rilata al inĝenierado, kiu koncentriĝas pri la evitado de tiaj akcidentoj. Kvankam evidente troviĝas iom da kontakto inter ambaŭ disciplinoj, kaj mi iom rilatis al ĝi, mi tamen ne estas specialisto pri tiu ĉi alia fako. Do, pri la teknikaj aferoj rilataj al la katastrofo mem, nome, kiel ĝi okazis, kiuj estis la kaŭzoj kaj kiel oni evitu la malpliigon de la eventoj mem dum la katastrofo, mi ne povas opinii. Miaj samfakuloj estis tiuj kiuj aperas mezurante la nivelojn de radiado, kaj fiksante rimedojn por malpliigi la konsekvencojn al la personoj, ekzemple, limigante tempojn de ekspozicio, aranĝante ŝildadon, proponante evakuadon aŭ aliajn metodojn por malpliigi la dozon ricevitan.
#000090
Alia afero pri la televida serio pri kiu mi ne povas komenti vere, sed kiu estis kritikata de multaj spektintoj estas la maniero prezenti la vivon kaj la povrilatojn ene de la socio de Sovetunio. Oni multe kritikis ke la etoso de la serio ne estas la vera vivo en tiu socio, sed la bildo kiun okcidenteŭropanoj aŭ usonanoj havas pri ĝi. Nur kiel ekzemplo, en komentoj legitaj en la reto, oni forte skeptikis pri la (fikcia) mortminaco al la vicdirektoro de la Kurĉatov-instituto fare de ministro, kiu estus ebla en la Stalin-epoko sed absolute ekstertema en 1986. Pri tio mi vere dezirus koni la opinion de la legantoj tiu ĉi teksto, kaj mi ŝatus inviti amikojn kiuj konis tiun socion (ekssovjetianoj, postsovjetianoj aŭ aliaj spertuloj) komenti pri la tempo.
#000091
Ĉar mi kutime ne spektas tiajn televidajn seriojn, la unua sugesto kiun mi ricevis venis de mia filiĉjo, kiu estis ĝin spektinta antaŭe, kaj, konante mian laboradon, forte rekomendis ĝin. Li donis ekzemplon pri la streĉa situacio montrita de la filmo, menciante ke en iu aparte signifa sceno la plej grava spertulo komentas al la alia gravulo (ĝuste la du roluloj menciitaj en la antaŭa paragrafo) ion similan al “pri io ni certas: post la granda radiado ricevita, ni ambaŭ mortos pro kancero”. Dekomence tio jam levis mian unuan suspekton, ĉar tio ne havas sencon el pure scienca vidpunkto. Eble tion povus diri alia rolulo, ĉar tiun ideon havas plejmulto de la homoj, eĉ iuj laborantaj en la sektoro, sed certe ne la vicdirektoro de la Kurĉatov-instituto.
#000092
La kancero kaj la heredaj mutacioj apartenas al tute alia kategorio de efikoj. Oni bone scias de la komenco de la historio de radiado, ke joniga radiado povas kaŭzi tiujn ĉi damaĝojn. Sed temas pri statistika aŭ epidemiologia efiko. Nome, oni povas ricevi altan dozon de radiado kaj tamen ne suferi kanceron. Fakte, tio estas la plej probabla rezulto. La efiko estas statistika en la senco ke (simpligante) eble iu fotono aŭ partiklo transirigas sian energion ĝuste al iu geno en la korpo, kaj, se neriparita, tio kondukas al mutacio kiu povas iniciati kanceron aŭ (se la ĉelo estas genera) al efiko sur la idaro. La efikon oni povas kontroli ĉe la nivelo de la populacio, studante, per epidemiologiaj teknikoj, la pliiĝon de kazoj en populacio kompare kun alia kiu suferis pli malgrandan nivelon de radiado.
#000094
Sed tre malofte oni povas tion aserti je la individua nivelo. Kelkfoje oni povas suspekti. Ekzemple oni ofte komentas ke Maria Curie forpasis pro la alta radiado ricevita (kiun oni povas eĉ nun scii ĉar ŝiaj kajeroj plu restas kontaminitaj pro radioaktivaj substancoj), kaj ja la tipo de malsaneco estas kongrua kun tiu radiado, sed tion ne eblas aserti centprocente, interalie ĉar multaj tiutempaj esploristoj ricevis similajn radiadojn, kiam la teknikoj de radioprotektado estis multe malpli disvolvitaj, kaj forpasis pro tute senrilataj malsanoj. Ankaŭ ĉe maloftaj kanceroj oni povas pli bone suspekti tiun kaŭzon, kaj bona ekzemplo estas la tiroida kancero, pri kiu oni multe komentas en la kazo de Ĉernobilo, kaŭzita pro la akumuliĝo en tiu organo de radioaktiva jodo eskapinta el la reaktoro. Sed denove temas pri kancero kiu povas okazi ankaŭ sen ĉeesto de radiado, kaj do oni ne povas atribui ĝin simple al la akcidento (cetere, tiu kancero estas evitebla en akcidentoj malpli ĥaosaj kaj estas ankaŭ relative facile kuracebla en plej multaj okazoj).
#000095
Pro tio oni povas legi pri tre malsamaj kalkuloj pri mortoj kaŭzitaj de la katastrofo de Ĉernobilo: temas pri kalkuloj de probableco, kiu postulas tre subtilajn epidemiologiajn teknikojn (kiuj evidentiĝis des pli malfacilaj en tiu kazo, pro la samtempaj politikaj, ekonomiaj kaj sociaj renversiĝoj, siavice kaŭzintaj siajn proprajn efikojn). Sed ili estis faritaj kaj la konkludoj certe ne atingas la konsekvencojn sugestitajn en la filmo.
#000097
Alia klara eraro, certe montrita pro dramaj efikoj, estas la traktado de la joniga radiado kvazaŭ temus pri kontaĝa fenomeno. Mi ofte ŝercas ke kiam homoj eksciis ke mi laboris en nukleaj instalaĵoj, oni povis percepti ke la averaĝa distanco de miaj ĉirkaŭantoj al mi iom post iom kreskis, kvazaŭ mi mem fariĝis fonto de radiado (mi ne certas ke tiu estis scienca observado, sed ja bone valoris por iom ŝerceti)
#000099
Ekzistas ja maniero per kiu homo povas fariĝi radioaktiva: se oni ricevas altegan (vere enorman) dozon da radiado, ĉefe per neŭtronoj. Tiam la materialo surradiadigita (eĉ homa korpo mem) fariĝus radioaktiva. Sed la surradiado devas esti tiom granda ke fakte la homo mortas en tiu cirkonstanco. Tio okazis historie en diversaj akcidentoj, ĉefe ligitaj al la nukleaj armiloj, kaj en tiu kazo la dozo estas tiom alta ke fakte la homoj mortis. Eble vi estas familiara kun la koncepto ke en tiu kazo oni enterigas la homon en plumbaj ĉerkoj, ĉar tio aperis en raportoj. Io tia okazas en la televida serio, en kiu, en drameca sceno, oni enterigas aron da homoj en tiaj ĉerkoj, kiujn oni poste surverŝas per betono. Denove temas pri troigo, drameca sed malverŝajna. Eble unu aŭ du homoj plej proksimaj al la reaktoro en la momento mem de la akcidento povus ricevi tiun neŭtronan surradiadon, sed tio certe ne okazis al la fajrbrigadanoj. Ŝajnas ke ja unu homo estis enterigita en specialaj cirkonstancoj, sed en Ĉernobilo la mortintoj ne estis mem radioaktivaj, kaj oni povas sekure viziti ilian tombon.
#000100
Iom pli da vero, mi petas
#000104
Mi esperas ke nun vi pli bone komprenas mian vidpunkton, esprimitan en la antaŭa blogero. Se vi ŝanĝas detalon, nu, tion mi povas akcepti kaj mi ekzemple povas kompreni ke oni kreis tiun rolon de la sciencistino por iom simpligi la manieron esplori kaj decidi en tiuj cirkonstancoj (eĉ se mi devas konfesi ke en iuj momentoj agacis min la trivita formulo ke nur du aŭ tri superhomoj kvazaŭ decidis ĉion dum la tuta krizo)
#000105
Estu kuraĝaj, scenaristoj. Ŝoku nin, kaj ne adaptiĝu al niaj antaŭjuĝoj. La realo estas pli interesa ol viaj fikciigoj!
#000107
En ĵusa artikolo en Libera Folio, mi komentis la bedaŭrindan neglekton kiun multaj kleruloj, speciale la gardantoj de la literatura kanono, montras pri la nefikcia ĝenro. La verkoj pri historio, biografio, scienco, ĵurnalismo, filozofio, eĉ ne estas konsiderataj literaturo, kaj ne aperas en la libroj pri historio de literaturo. Kaj mi konjektis ke eble tiu neglekto igas iujn aŭtorojn, kiuj povus verki historian libron, ŝanĝi la ĝenron, aldoni fikciajn datumojn aŭ argumenton, kaj krei historian romanon.
#000108
Laŭ mia persona gusto, tio ne nepre, aŭ preskaŭ neniam, plibonigas la libron. Se la aŭtoro estas talenta, kial ne utiligi altirajn teknikojn, por kapti la atenton kaj la engaĝon de la leganto, kaj krei nefikcian beletron?
#000109
Mi nun relegas kaj revizias (por eventuala reeldono) la libron “La hispana tragedio”, publikigitan dum la hispana civila milito, de la nederlanda verkisto Jef Last, kiu rakontas sian propran sperton dum la konflikto. La verko estas membiografia kaj la aŭtoro ne bezonas elpensi rakontojn por montri la etoson kaj disvolvon de la bataloj aŭ la okazintaĵojn dum pli trankvilaj sed ankoraŭ streĉaj momentoj. Ĉu tio senigas ĝin je beletraj ecoj? Tute ne. Eĉ se parto de la materialo venis el privataj leteroj kaj ne estis komence destinitaj al publikigo, Last estis talenta kaj sciis kiel utiligi literaturajn rimedojn por doni la impreson pri la epoko kaj la etoso. Tio cetere estas refortigita en Esperanto de la kapabla traduko de Degenkamp, mem talenta verkisto. Neniu povus nei la literaturan karakteron al tiu verko, kaj eventuala fikciigo damaĝus miaopinie ne nur la enhavon sed eĉ la formon.
#000110
Jen tute mala ekzemplo, kiun mi trovis speciale frapa: la verko “Dek tagoj de kapitano Postnikov”, de Mikaelo Bronŝtejn, rakontas la esperantan aktivadon de la plurvizaĝa pioniro Aleksandr Postnikov, ĝin fikciigante, per la enkonduko de eksteraj fadenoj, dialogoj kaj aliaj similaj teknikoj. Samtempe ĝi konservas realajn dokumentojn, kiuj pruvas la ampleksan esplorlaboron faritan de la aŭtoro pri la homo kaj la epoko. Mi devas konfesi ke mi trovis tre interesa la homon aperantan en tiu verko, kaj fascina la etoson priskribitan. Sed por mi ne necesis la fikciigo, eĉ pli, ĝi ĝenis min, malgraŭ la lerteco kaj la penado de Bronŝtejn.
#000111
Kaj je la fino, post la fermo de la historio disvolvata en la romano, kiam oni rakontas pri la posta sorto de la ĉefrolulo, ni trovas la informon, mallongan, pri liaj postaj aventuroj, lia aniĝo en Ligo de Socialistoj-Universaljeroj (tiel!), lia rea enkarcerigo kaj lia ekzekuto. Fakte, tiu por mi estis la plej frapa ero el la tuta libro, kaj jam ekster la romano!
#000112
Nu, mi estus preferinta (kaj mi agnoskas ke temas pri tute persona prefero, kiun aliaj legantoj verŝajne ne kundividos) aŭtentan biografion. Mi ne per tio postulas blinde sekvi la akademiajn konvenciojn, ĉar ja la aŭtoro povas utiligi siajn proprajn beletrajn lertecojn (kiujn ĉikaze Mikaelo havas abunde) por krei verkon samtempe veran, distran kaj artisman.
#000113
Tiu sama prefero ne limiĝas al literaturo, sed etendiĝas al aliaj artaj manifestiĝoj, specife la aŭdvidajn. Mi malpli kaj malpli eltenas la filmojn “bazitajn sur reala historio”. Laste ili fariĝis tiom abundaj, mi suspektas ke pro manko de imagpovo de la nuntempaj scenaristoj, ke oni inkludas similan reklamon eĉ en kazoj en kiuj la rakonto havas nur etetan rilaton al la veraj okazintaĵoj. Komprenu min, mi ne kontraŭas la fikcion, eĉ male! Lerta scenaristo sciu elpensi proprajn aŭ novajn mondojn, ne limigu sin al perforto de historio per establitaj ŝablonoj.
#000114
Mi konscias ke oni ne devus tiel agi, sed mi konfesas personan pekon: tuj kiam finiĝas filmo kun tiu reklamo, se la historio estis altira, mi volas scii pli, serĉas en la reto kaj... neeviteble min frapas la realo: la vera historio apenaŭ havas ion komunan kun la scenaro. Mi koleriĝas kaj promesas ke mi neniam plu spektos... ĝis la sekva okazo.
#000115
Mi ne donos detalojn pri konvencia filmo, probable vi ĉiuj konas bonajn ekzemplojn. Sed mi komentos du lastatempajn kazojn, kiuj eble ankaŭ vin interesos pro la temo, ambaŭ devenantajn el la televido. Mi ne multe spektas tiun medion, kaj eĉ ne abonas la pagajn kanalojn tiom sukcesajn nuntempe, do spektis malmultajn tiujn famajn seriojn. Sed mi aranĝis, ke mi spektis du, kiuj min tuŝis, unu ĉar ĝi rilatis al Esperanto kaj la alia al mia iama laboro en kerncentraloj: temas respektive pri “La Insulo de la Rozoj” kaj “Ĉernobilo” (pri tiu ĉi en venonta aparta blogero). Ambaŭ bone faritaj, artismaj, sed mensogaj kaj misgvidaj.
#000116
Pri la aventuro de la Insulo de la Rozoj eble vi jam scias, kaj jam legis la artikolojn pri ĝia pritrakto en televida serio. Temas pri unuepizoda filmo en la ĉeno Netflix, kiu rakontas veran eventon en la 60aj jaroj, kiam inĝeniero Giorgio Rosa konstruis platformon en la Adriatika Maro, for el la marsurfaco tiam apartenanta al Italio, kaj provis krei sendependan ŝtaton. Ĝi havis rilaton al Esperanto, ĉar oni provis deklari tiun ĉi oficiala lingvo de la nova “Respubliko de la Insulo de Rozoj”.
#000118
Kaj mi diras falsa ne en la senco ke iuj malgrandaj detaloj estas ornamitaj por plibeligi la historion aŭ adapti ĝin al la necesoj de la rakontado. Tion mi povas kompreni. Sed tie ĉi la tuta afero, ĉefe la motivado de la projekto, estas, laŭ mia takso, tute inversita. Komparu kun antaŭa dokumenta filmo pri la afero en la reto, kiun eblas spekti rete, eĉ kun esperantaj subtekstoj.
#000120
La scenaristo kaj reĝisoro de la ĵusa filmo kreis fabelon hipiecan kaj amteman. La kialojn de la aventuro oni traktis aŭ kiel strebon al libereco ene de la etoso de la 60aj jaroj aŭ kiel provon reenamigi eksfianĉinon (aŭ mikson de ambaŭ). En la realo la motivoj ŝajnas esti pli kompleksaj. Ne temis pri iu junulo, kiu sin lanĉis al aventuro, sed pri jam matura inĝeniero, bone establita (kaj, cetere, jam edziĝinta kaj paĉjo de unu filo). Ja ia liberecana motivo ŝajne ekzistis, sed ne en la senco kiun la filmo montras. Paradokse, en mia opinio, la uzo de la 68-jaraj temaroj, kiuj iam estis konsiderataj revoluciaj, fariĝis jam ŝablonaj. Por neriskema filmisto pli facilas elvoki la mitajn 1968-jarajn strebojn ol eniri en la kompleksan menson de kravatita inĝeniero.
#000121
Ili certe faris tion intence. Ili kompreneble konis tiun dokumentan filmon (kiel detalo, en tiu ĉi aperas profesorino pri internacia juro, koincide la profesio de la fianĉino en la fikcio), sed preferis la ŝablonan version. Eĉ Esperanto pli komforte sidas por multaj en tiu trivita vizio, kiel plia utopia ero. Mi ne certas ke tiu bildo, tiom simpligita, utilas al nia komunumo. Jes, simpatia, sed destinita al fiasko. Ĉu la reala projekto de la inĝeniero kaj la klopodoj de la realaj esperantistoj ne estus pli interesaj kaj pensinstigaj?
#000122
Oni povus obĵeti al mi ke ja temas pri distra filmo, kaj ke ĉiu spektanto scias ke tiaj ne reprezentas la realon. Mi ne tiom certas. Homoj konscias ke en tiaj filmoj iuj detaloj estas ŝanĝataj por drama efiko, sed normale esperas ke la kerno de la historio enhavas verecon. Eble vi konas la skandaleton vekitan de alia televida filmserio “The Crown” pri la brita monarĥio, kaj la peton de ties registaro ke oni inkludu atentigon ke temas pri fikcia verko. Sendepende de tio, kion vi opinias pri tiu konkreta ekzemplo (kaj mi mem ne spektis ĝin, do ne povas opinii), klaras ke ne ĉiuj samopinias pri la impreso lasata de tiuj fikciaj verkoj.
#000123
POSTNOTO: Post la publikigo de la teksto, oni informis min pri artikolo pri «La Insulo de la Rozoj» en la lasta numero de la revuo «Kontakto», aŭtorita de Javier Alcalde, kun tre similaj konsideroj. Ĉiam estas bona signo koincidi kun Xavi!
#000125
Inauguro con este texto una nueva etapa del blog. Lo he tenido medio abandonado durante estos últimos años, sobre todo por mi responsabilidad como presidente de la Federación Española de Esperanto, que me requería que atendiera más a otras webs, pero en octubre he dejado el puesto y ahora me puedo dedicar a asuntos más desenvueltos. Así que he renovado un poco la fachada de este espacio, y voy a ver si me animo a ir publicando nuevos textos.
#000126
También es verdad que no sé si el esfuerzo merecerá la pena. Durante estos años la forma de comunicarse en la web ha cambiado bastante, y las bitácoras están perdiendo gran parte de su audiencia. La mayor parte de los autores y de los lectores se han pasado a las redes sociales, es decir, a textos mucho más cortos y espontáneos, o bien a medios audiovisuales (vídeos de Youtube, fotos en Instagram, microvídeos en Tiktok, podcasts), así que la costumbre de leer artículos largos parece que ha disminuido notablemente. Pero, en cambio, me da la impresión de que la calidad media de los blogs ha crecido, quizás porque ha habido un proceso de depuración y han quedado los que tienen algo profundo que decir. Así que vamos a intentarlo, a ver si los lectores están de acuerdo.
#000127
Ya habrá ocasión de contar algo más, pero termino el texto de hoy comentando que, como los antiguos visitantes habrán notado, he cambiado el diseño del blog, y quiero llamar la atención sobre las dos figuras que he incluido en el mismo. La que se adivina en el título superior procede de un cartel de la época republicana, que me gusta especialmente, y que puede verse con detalle, en todo su esplendor, en este enlace.
#000128
La viñeta del margen derecho es obra del dibujante Alfonso Zapico (con su permiso), y originalmente se publicó acompañando a un reportaje de «La Nueva España» sobre el esperanto en las cuencas mineras asturianas. Se unen en ella dos temas a los que estoy muy ligado, el mundo universalista del esperanto y mi relación familiar a la minería del carbón. Justamente sobre la relación entre ambos, sobre el esperanto y la educación obrera, escribí hace algún tiempo con amplitud, así que aquí va el enlace, para que no se te quede corta esta entrada.
#000129
Do, interalie mi ne povis informi tie ĉi pri ŝanĝo en mia movada aktivado, sufiĉe grava, kiun probable multaj legantoj konas per aliaj rimedoj: mi ĉesis esti prezidanto de Hispana Esperanto-Federacio. Tiu estis dum la lastaj preskaŭ dek jaroj mia ĉefa okupo rilate Esperanton, kaj do mia E-vojo nun estos sufiĉe malsama. Ne atendu tie ĉi bilancon: mi planis ĝin fari en la hispana kongreso de la pasinta jaro, kiu devis esti prokrastita, kaj do ĝi restos por alia momento. Mi estas sufiĉe kontenta pri la tasko plenumita, sed jam sentis ke tiu tempo sufiĉis, kaj ke estas nun alies respondeco porti tiun torĉon.
#000131
Do, dum venonta tempo mi ne plu prenos organizajn respondecojn, almenaŭ ne kiel bazan okupon, sed tio ne signifas ke mi lasas la movadajn aktivadojn. Fakte, mi jam plenumis diversajn taskojn ekde tiu ŝanĝo, kaj plu restos aktiva, sed iom de malantaŭe, kaj kun alia sento de (mal)respondeco. Mi nur akceptis la inviton repreni mian iaman postenon, kiun mi lasis okaze de la HEF-prezidantiĝo, de direktoro de Fondaĵo Esperanto, veterana institucio kiu meritas ian relanĉon.
#000132
Mi provu, kaj vi, la leguntoj, decidu. Tiu memreferenca teksto eble ne estas la plej eleganta maniero repreni la verkadon, sed, nu, mi ŝuldis tiun ĉi eksplikon. Espereble en la venonta okazo mi povos konigi ion pli interesan aŭ lanĉi ion pli polemikan. Ĉu ĝi meritos la penon?
#000136
Tie ĉi en Hispanio nin trafis kelkaj el la plej striktaj devigoj en la tuta mondo. Ja en tiu ĉi momento ni suferas la plej altan pokapan proporcion de infektiĝoj kaj de mortoj en la tuta mondo – eĉ se mi suspektas ke tiuj datumoj ne havas grandan sencon se la kriterioj tiom malsamas de unu lando al alia. Ĉiukaze, en la lastaj semajnoj, mi eliris el mia hejmo averaĝe unu fojon semajne nur por aĉeti manĝaĵojn kaj aliajn esencaĵojn.
#000138
Por trovi ion pozitivan, do mi nun almenaŭ profitas la devigan hejmrestadon por aktualigi iom tiun ĉi retejon, kiun mi forlasis dum la lastaj jaroj, pro aliaj okupitecoj rilate al Hispana Esperanto-Federacio. Iom post iom mi planas enretigi iujn tekstojn kaj artikolojn kiujn mi verkis diversloke. Mi provos informi en mia tŭitera konto, kiu estas iom pli facile aktualigebla.
#000139
Sed la unuaj, kiun mi volas atentigi tie ĉi, kaj tiel revivigi ankaŭ la blogon, rilatas al fenomeno kiu plagas la reton en tiu ĉi situacio: la disvastigo de konspiraj teorioj pri la koronaviruso, eĉ en Esperantujo. Denove konfirmiĝas ke multaj homoj nepre devas trovi sencon al ĥaosaj kaj hazardaj okazaĵoj, ili volas trovi ke estis iu intenco (eĉ se fia) en ĉio, kaj simple ne povas akcepti ke la Naturo ne estas tiu bela bonintenca Panjo kiun ili imagas. Do, vi jam scias, jen la ĉinoj jen la usonanoj kreis la koronviruson en iu laboratorio, depende de via inklino. Aŭ eĉ la Naturo mem sin venĝis por puni niajn pekojn...
#000140
Mi mem ja kredas je konspiraj teorioj, certe. Nepre ekzistas homoj kies okupo estas ĝuste konspiri, t.e. kunpretigi kaj kunorganizi por atingi komunan celon. Do, kial ne? Sed ĉikaze ni sufiĉe bone scias ke ne estas la unua fojo ke malsano aperas pro salto inter specioj, ke ĝi disvastiĝas kaj ke ĝi amase mortigas se ni ne kapablas iel kontraŭbatali ĝin. Multaj jam antaŭvidis ion tro similan, kaj Naturo ne bezonas homan helpon por detrui nin.
#000141
Sed ne necesas ke mi plu disvolvu tiun pensadon. Pri tio mi iam verkis, en dosiero pri konspirteorioj por la revuo “Sennaciulo”, kaj nun mi enretigis ĝin. Legu la tekston, se vi volas scii kial mi fakte bezonas pli multajn konspirojn, kaj pli bonajn, en tiu ĉi paĝo. Ankaŭ pri la bezono de multaj homoj sopiri je misteroj kaj sekretoj, vi povas legi en la recenzo kiu mi iam verkis por la revuo “Esperanto”, ĝuste pri “Misteroj kaj sekretoj de la historio”; legu ĝin ankaŭ tie ĉi.
#000142
Nu, ne estas multaj kialoj por optimismo, sed se el tiu ĉi katastrofo ni almenaŭ sukcesas ion lerni, ne ĉio estas perdita.
#000144
POSTNOTO: Eble vi rimarkis en mia antaŭa teksto ke mi uzis eĉ tri formojn por nomi la parazistaĉon: kron-, koron-, korona-. Mi volis iom provoki/moki, ĉar en Esperantujo la plej grava rezulto de tiu ĉi plago estos ankoraŭa konfirmo de “mia” leĝo. En miaj inkubsonĝoj mi imagas esperantistan kuraciston kun esperantista malsanulo en la intensflegejo; kion ili farus? Disputi ĉu tiun atakis la COVID-19 aŭ la KOVIM-19! Ambaŭ mortos, sed trankvilaj, ĉar ĉiu venkis en la lingva disputo.
#000145
Generalo Franco skribis pri Esperanto
#000146
Mi volas revivigi mian tro longe neglektitan blogon per anonco de historia malkovro: generalo Francisco Franco (Franko) menciis Esperanton en la sola libro kiun li verkis estante ŝtatestro de Hispanio!
#000147
Jes, tio povas surprizi vin, ĉar Franko ne estis speciale konata kiel intelektulo, eĉ male, kaj li ne verkis multe: ian kronikon/novelon kiam juna (“Taglibro de flago”), la skripton de filmo siatempe tre konata (“Raso”), kaj libron pri framasonaro, jam kiel “generalego”. Oni povas surpriziĝi ankaŭ ke mi parolas pri malkovro, se konsidere ke en tiutempaj cirkonstancoj estus apenaŭ eble ke tiamaj esperantistoj ne sciis tion. La eksplikon... mi lasos por la fino. Unue la kuntekston.
#000148
Meze de decembro mi havis la okazon partopreni simpozion pri D-ro Zamenhof en Varsovio. Koincidante kun la Tago de Esperanto kaj la centjariĝo de la morto de Zamenhof, la muzeo de la pollandaj judoj, la tre impresa POLIN, organizis tiun kunvenon, kun fakuloj, por esplori ne nur lian esperantistan flankon, sed ankaŭ aliajn el liaj interesoj, kaj specife lian hebrean karakteron.
#000149
Mi mem kontribuis pri temo kiu interesas min de antaŭ iom da tempo, kaj kiun mi konsideris ne sufiĉe pritraktata. Nome, pri la fakto ke la “Deklaracio pri Homaranismo”, en kiu Zamenhof unuafoje prezentis publike sian filozofion kaj ideologion en malferma kaj kompleta formo, estis publikigita en la hispania ĉefurbo, Madrido.
#000150
Kial mi taksas tiun ĉi detalon interesa aŭ esplorinda? Nu, oni memoru ke la idearo de Zamenhof, precipe disvolvata unue kiel Hilelismo kaj poste pli ĝenerale konata kiel Homaranismo, estis multe pli ampleksa ol liaj pure lingvaj projektoj, kaj havis iujn etnajn kaj religiajn erojn, kiuj –oni ĉiam diras en la libroj pritraktantaj tiun temon– ne estis bone akceptitaj en la okcidentaj landoj. Konkrete la gvidantoj de la esperantista movado, tiam troviĝantaj ĉefe en Francio, taksis kun granda malfido tiujn filozofiajn ideojn de D-ro Zamenhof. Ili estis trovintaj aliajn solvojn al la etnaj konsideroj, nome la fortigon de la nacia karaktero, kaj al la religiaj disputoj, nome la laikismon de la ŝtato. Kaj krome ili sentis sin tre malproksimaj de la kunteksto de Zamenhof, precipe liaj hebreaj radikoj, pri kiuj ili preferis silenti, interalie por ne veki la kontraŭŝemidismajn sentojn en la okcidenteŭropa socio, danĝere minacajn en tiuj tempoj post la pasioj vekitaj de la Dreyfus-afero.
#000151
Aŭ tion oni ĉiam asertas. Sed tamen, kiel dirite, la ĉefa broŝuro prezentanta formale kaj ordigite la ideojn de Zamenhof estis publikigita en okcidenteŭropa urbo. Kiel tio povis okazi?
#000152
Unue, mi suspektas ke la divido inter, unuflanke, orienteŭropaj aktivuloj, pli ideologiaj aŭ idealismaj, kaj okcidentaj pragmatuloj, pli emaj akcenti la avantaĝojn de Esperanto en la diplomatiaj, komercaj kaj sciencaj fakoj, estas tro simpliga bildo. Mi ne eniris en tiun analizon en mia prezento, ĉar mi ne studis la aferon profunde, sed mi suspektas ke la interna ideo de Esperanto estas pli forta inter la okcidentaj esperantistoj (ankaŭ en tiutempa Francio) ol tio kion oni emas emfazi. Pli probable la malsukceso de Ido havis iajn radikojn tie. La ideoj de Zamenhof estis, kaj plu restas, certe altiraj ankaŭ por “okcidentuloj”, se oni povas tiel diri.
#000153
Sed, pli konkrete, la publikigo ŝuldiĝis grandparte al la karaktero de la trihoma grupo respondeca pri la eldono. Ili estis du militistoj, Julio Mangada Rosenörn kaj Fernando Redondo Ituarte, kaj la presisto Emilio González Linera. Mi jam pritraktis ilin, ĉefe la figuron de Mangada, en aliaj okazoj. Temis pri trio da framasonoj, kiuj malmultajn jarojn antaŭe estis komencintaj aktivi en tiuj rondoj, publikigante artikolojn pri Esperanto en framasonaj gazetoj kaj eldonante revuon en la internacia lingvo kun ideoj ligitaj al framasonismo. Pri la karaktero de tiu movado en Hispanio, inklude ĝian rilaton al Esperanto, mi iam verkis artikolon en Sennaciulo, kiun eblas legi tie ĉi. Mi esploris ĉifoje kiom la filozofio de la hispania framasonismo, ligita al la liberalismo kaj radikala en sia laikismo, povis konekti kun la ideoj de Zamenhof, eĉ se tiu ĉi devenis el tute alia tradicio.
#000154
Krome, influis en tiu rezulto kelkaj aliaj specifaĵoj pri Hispanio. Unu el ili, kiu ĝis nun ne estis esplorita, kaj kiun mi trovis aparte interesa, estis la speciala konsidero de la judoj. Kiel dirite, en aliaj eŭropaj landoj la juda karaktero de Zamenhof povis esti malhelpo por Esperanto, pro la specialaj nuancoj de tiu tradicio, sed ĉefe pro la floranta kontraŭjudismo, kaj tial oni provis kaŝi tiun apartenon en la publika informado. En Hispanio la situacio estis alia, ĉar, kiel konate... judoj simple ne ekzistis en la lando. Oni estis ilin elpelintaj pli ol kvar jarcentojn antaŭe, kaj do la judo estis mita estaĵo. Tio ne signifas ke ne ekzistis kontraŭjudismo: certe jes, sed temis pri tiu tradicia religia malŝato, nutrita de la katolika Eklezio, ne multe rilata al la moderna kontraŭŝemidismo kun rasaj subtonoj, pli ofta en aliaj nordaj landoj. Tiu ĉi nur ekaperis en la fino de la 19-a jarcento, ligita al la konspirteorioj venintaj el la nordo, kaj specife al la komploto liganta judojn kaj framasonojn, sed ili ankoraŭ ne estis fortaj en la momento de la eldono de la Deklaracio (1913).
#000155
Krome, tiuj sentoj kontraŭjudismaj estis en tiutempa Hispanio plejparte kontraŭbatalitaj pro specifa fenomeno nomata filosefardismo. Nome, en la antaŭaj jardekoj oni estis malkovrinta la pluvivon de komunumoj de hebreoj elpelitaj el Hispanio, kiuj dum jarcentoj konservis arkaikan varianton (la sefardan) de la hispana lingvo. Tiu ŝajna lojaleco de la “hispanaj” judoj kreis ondon de simpatio eĉ inter konservativaj tradiciemaj tavoloj, inter kiuj la naciismaj sentoj vekitaj de tiu retrovita ligiteco superis aŭ kompensis parton de la malŝato al la religio de la dimortigintoj. Oni povas konstati tiun relativan simpation eĉ en la menciitaj verkoj de Franko, nome en respektivaj scenoj de la “Taglibro” kaj de la filmo “Raso”, montrantaj ambiguajn sentojn pri la sefardoj.
#000156
Mia konkludo estis do, ke la eldonistoj de la Deklaracio en Hispanio ne antaŭvidis danĝeron en la publikigo de filozofio kiu por multaj aliaj eŭropanoj povus esti konektitita al judaj aspiroj. Eĉ pli, en tekstoj de Mangada oni rilatigis la judan karakteron de Zamenhof al la hispana tradicio kaj al la hispana judaro... tute fantazie, kiel vi povas imagi.
#000157
La rilato inter judismo kaj framasonaro iĝis tamen pli danĝera en la sekvaj jardekoj. Ĉefe en la tridekaj jaroj, post la alveno de la Dua Hispania Respubliko, la politikaj sintenoj radikaliĝis, kaj la dekstrulaj fortoj komencis esplori aŭ fantazii pri judaj komplotoj, parte aplikante la tradician katolikan kontraŭjudismon, parte tra la influo de la ideoj venintaj el Germanio. Tiu judframasona konspiro (en la hispana “contubernio judeomasónico”, kiu preskaŭ fariĝis fiksa esprimo en la hispana lingvo), al kiu oni foje aldonis la esprimon “bolŝevika”, fariĝis mobiliza krio por tiuj sektoroj, sendepende de la nula influo de la judoj en Hispanio (kaj la tre malgranda de la komunistoj dum la Respubliko mem)
#000158
Por la simpozio mi iom esploris la menciojn al Esperanto en la literaturo pri tiu komploto, kaj kiu estis la konsekvencoj por nia lingvo de tiu ideologia bildo. En la malneto de la artikolo mi inkludis ĉapitron pri tio, sed mi probable sendependigos ĝin, unue ĉar la tempa intervalo estas malsama al la kerno de la esplorita punkto, kaj ankaŭ ĉar ĝi meritas sendependan artikolon, kiun mi espereble iam verkos. Sufiĉas nun diri ke en multaj kapoj de la venkinta reĝimo post la milito, certe restis ideo pri tiu rilato de Esperanto al judismo kaj ĉefe al framasonaro. Vi povas vidi ekzemplon en la kazo de la militisto Antonio Jiménez Mora, pri kiu mi rakontis tie ĉi kaj en aliaj ĉikanoj kiujn veteranaj esperantistoj de tiu epoko foje rakontas.
#000159
Kaj tio kondukas nin fine al generalo Franko. Serĉante pri la konektoj inter judismo kaj Esperanto en la publika bildo dum la unuaj periodoj de la diktaturo, mi trafis la plej influan kontraŭframasonan libron de la epoko. Temas pri kolekto de artikoloj publikigitaj en la oficiala falangista ĵurnalo sub la plumnomo “Jakim Boor”, kaj poste kolektitaj en 1952 en libro nomata simple “Masonería” (“Framasonaro”). La artikoloj estis tre influaj, ĉar ili aperis plejofte frontpaĝe, sed ĉefe ĉar la aŭtoro estis generalo Franko mem. Tion sciis relative malgranda rondo, kvankam multaj aliaj suspektis, kaj estis konfirmite jam post lia morto, kiam la Fondaĵo kiu portas lian nomon (kaj kiu, nekompreneble, plu ekzistas nun kaj eĉ ricevas publikajn subvenciojn por konservi liajn privatajn kaj foje ne tiom privatajn paperojn) republikigis la libron sub lia vera nomo.
#000160
Franko flegis radikalan obsedon kontraŭ la framasonismo jam en la antaŭmilitaj jaroj. Iuj diras ke tio fontis el la fakto ke li mem estis petinta aliĝi al tiu grupo, kion rifuzis liaj militistaj kolegoj (interalie, laŭ iuj versioj, Julio Mangada), kvankam mi mem ne multe kredas tiun eksplikon. Aliaj kulpigas la rilaton al framasonaro de lia paĉjo, kun kiu li havis tre malbonajn rilatojn, kaj de lia frato, la famega radikala aviadisto Ramón Franco, kun kiu li fine repaciĝis. Probable plej influis tamen la influo de la framasonaro inter la militistoj, kaj la politikaj kunpuŝiĝoj ene de tiu sektoro. La rezulto ĉiukaze estas ke la nova reĝimo senkompate persekutis la framasonojn, eĉ per starigo de speciala tribunalo kontraŭ ĝi, kaj tute elradikigis tiun organizaĵon en la lando ĝis nuntempo.
#000161
Kiel dirite, en tiu libro Franco mencias Esperanton. Temas vere pri tre mallonga kaj flanka aludo. En iu ĉapitro-artikolo li pritraktas la “Internacian Framasonan Asocion”, organizaĵon kiu lin obsedis kiel “tutpova, unuiganta ĉiujn framasonajn povojn kolektive organizitajn”, kvankam ŝajnas ke en la realo ĝi apenaŭ agadis. Ĝin li kontrastis kun la tradicia “Internacia Ligo de Framasonoj”, kiu, “kvankam pli frua, daŭrigas nefirman vivon, kaj nur taŭgas por faciligi la individuajn kontaktojn inter Fratoj de diversaj originoj, cele al ilia renkonto kaj interkonado”, aldonante ke tiu Ligo “estis dum la fruaj jaroj de la jarcento la sponsoro kaj ĉampiono en la disvastigo de Esperanto kiel lingvo de internacia kompreniĝo”.
#000162
Oni povas vidi ke la mencio al Esperanto ne estas agresa nek speciale antipatia, kaj tio povas ekspliki kial la lingvo ne estis persekutita per si mem, sed samtempe eblas dedukti ke en la kapo de Franco, kiel en aliaj samideologiaj homoj de tiu reĝimo, Esperanto aperas ligita al idearo malvenkinta en la milito, kaj ke tio eksplikas ke ne ĉiam estis konvene tro forte ligiĝi al la idealoj prezentitaj de Zamenhof.
#000163
En la nova eldono de “La danĝera lingvo” Ulrich Lins malgrandigis la spacon dediĉitan al la persekutoj en Hispanio, taksante ke la ĉefaj agresoj al esperantistoj en tiu ĉi lando okazis ne pro la lingvo mem, sed pro iliaj ligoj al aliaj movadoj kaj idearoj. Se paroli strikte, li pravas, sed mi aldonus nuancon: en la frankisma Hispanio, Esperanto ne estis lingvo danĝera, sed certe iom suspekta.
#000164
¿Dónde están ahora las banderas republicanas?
#000165
A pesar de los muchos amigos, sobre todo esperantistas de fuera de España, que me preguntan mi opinión, me he resistido hasta ahora como un jabato a escribir sobre el “tema catalán”, porque sé que, a pesar de lo que escribí cuando pasé a ser presidente de la Federación Española de Esperanto, que una cosa sería mi papel institucional y otra mis opiniones personales, va a haber mucha gente a la que costará hacer esa distinción.
#000166
Por tanto, sobre el fondo del tema no quiero entrar mucho, aunque supongo que a nadie le extrañaría mi posición, dado que por aquí he escrito varias veces que soy esperantista porque no creo en las fronteras y aspiro a borrarlas, no a crear otras nuevas; y que no creo en los etnonacionalismos ni en el llamado derecho de secesión/autodeterminación, ni siquiera en los casos en que parece que todo el mundo opina que la separación es lo mejor (como en Sudán del Sur, en el que por desgracia el tiempo me ha dado la razón)
#000167
Pero estaba dándole vueltas a comentar un tema que parece que a muchos les ha pasado inadvertido: ¿adónde han ido a parar las banderas republicanas españolas?
#000168
Me ha terminado de decidir la aparición hoy mismo de un artículo de un escritor con el que suelo estar de acuerdo a menudo, Isaac Rosa, asombrándose de la súbita aparición de banderas españolas en los balcones y la manifestación pública de un nacionalismo español agresivo.
#000169
Lo llamativo es que hace unos meses el mismo Isaac Rosa afirmaba que el proceso independentista catalán era lo mejor que podría pasarle a España, porque podría “agrietar más el ya de por sí tambaleante edificio institucional español” y nos invitaba a “ver Cataluña como la más verosímil, sino [sic] la única, opción de cambio en España a corto plazo”. Utilizaba un argumento de Antonio Baños en su libro “La rebelión catalana”, y ello me animó a leer el libro original. Debo confesar que me dejó de piedra: no sólo es el libro más hipócrita y demagógico que he leído en mucho tiempo, sino que mostraba una ceguera inaudita y un desconocimiento de la historia que me resulta increíble, y que, por lo que he visto estos días, es común a muchos de mis amigos, catalanes o izquierdistas de otros lugares.
#000170
El argumento de Isaac Rosa en ese texto me pareció ya entonces extraño porque en un artículo anterior (“Cataluña, no nos dejes solos”) había mostrado una idea con la que yo estaba de acuerdo: “amigos catalanes, no os vayáis, no nos dejéis solos, quedaos con nosotros y cambiemos juntos esta España, construyamos otra donde ni vosotros ni los demás nos sintamos incómodos, una España que tenga futuro y en la que no tengamos más motivos para temer o avergonzarnos de los que tienen los habitantes de otros países”, de la que quizás por entonces había desesperado.
#000171
Jamás, jamás de los jamases, el enfrentamiento nacional en un país europeo, y mucho menos en España, ha favorecido a las fuerzas de izquierda. Al contrario, la derecha española ha aprovechado siempre el “problema catalán” (permítaseme la expresión, que no me gusta) para machacar a los movimientos progresistas. Lo hizo en 1909, en 1917, en 1934, en 1936 y en muchos otros momentos de la historia contemporánea. ¿Por qué ahora iba a ser diferente?
#000172
Los nacionalismos se apoyan unos a otros, se legitimizan entre sí. Claro que nunca se han visto más banderas rojigualdas que ahora, ni siquiera durante los acontecimientos deportivos. Pero es que incluso a los independentistas les ha encantado verla en las manifestaciones o durante la jornada del referéndum.
#000173
A mí no me gustan las banderas territoriales. No digo que me den igual, porque está claro que las banderas son símbolos muy poderosos, y a mí mismo no me importa usar otro tipo de estandartes. Las banderas son marcadores de ideas, y yo he mostrado a menudo la republicana española no como un símbolo de un territorio concreto, sino como un ideal organizativo, y a veces en combinación con otras dos con las que me identifico más.
#000174
Pero la bandera republicana ha sido una de las víctimas de los acontecimientos de estos días. Ha desaparecido del mapa. Incluso los que exploran otras vías piden que no se usen ninguna, ni siquiera ésta.
#000175
Por una vez soy mejor adivino que Isaac Rosa. Hace tres años vaticiné que “este proceso lo único que va a servir es para incrementar el nacionalismo español, en su versión castellano-madrileña, y para reforzar a las mismas élites corruptas en ambos lados de la batalla”.
#000176
No me atrevo a predecir los detalles de la salida de esta crisis (y menos en un día como hoy), pero sí tengo claro un resultado: la izquierda española y la izquierda catalana van a salir destrozadas. Y nos lo habremos merecido, por entrar en su juego: en cuestiones de nacionalismos, la derecha siempre juega en su terreno.
#000177