Wikipedia's Phoneme as translated by GramTrans
#000000
En lingvistiko, fonemoj ( kutime establitaj per la uzo de minimumaj paroj, kiel ekzemple mortigo vs kiso aŭ frapeto vs vesperto) estas skribitaj inter oblikvoj, ekz. /p/.
Montri al elparolo pli ĝuste lingvistojn uzas kvadratkrampojn, ekzemple [ph] (indikante kandidatitan p).
#000002
Ene de lingvistiko ekzistas malsamaj vidoj kiel al ekzakte kiuj fonemoj estas kaj kiel antaŭfiksita lingvo devus esti analizita en fonemaj (aŭ fonemataj) esprimoj.
Tamen, fonemo estas ĝenerale rigardita kiel abstraktado de aro (aŭ ekvivalentklaso) de fonemoj ( telefonoj ) kiuj estas perceptitaj kiel ekvivalentoj al unu la alian en antaŭfiksita lingvo.
Ekzemple, en la angla, la k sonoj en la vortoj ilaro kaj kapablo ne estas identaj (tiel priskribitaj malsupre), sed ili estas distribuigaj variaĵoj de ununura fonemo /k/.
Malsamaj fonemoj kiuj estas realigoj de la sama fonemo estas konataj kiel alofonoj.
Allophonic-vario povas esti kondiĉigita, en kiu kazo certa fonemo estas realigita kiel certa alofono al aparte fonologiaj medioj, aŭ ĝi povas esti libera en kiun kazon ĝi povas variigi hazarde.
Laŭ tiu maniero, fonemoj ofte estas konsideritaj konstitui abstraktan subestan reprezentantaron por segmentoj de vortoj, dum fonemoj konsistigas la ekvivalentan fonetikan realigon, aŭ surfacformon.
#000003
1.1 Bazaj nocioj de fonemiko
#000005
La simboloj uzis ĉar specialaj fonemoj ofte estas prenitaj de la Internacia Fonetika Alfabeto (IPA), la sama notacio kiuj estas plej ofte uzis por telefonoj.
(Por komputilo tajpanta celojn, sistemoj kiel ekzemple X-SAMPA kaj Kirshenbaum ekzistas por reprezenti IPA-simbolojn uzantajn nur Askion karakterojn.
Tamen, priskriboj de specialaj lingvoj povas uzi malsamajn konvenciajn simbolojn por reprezenti la fonemojn de tiuj lingvoj.
Por lingvoj kies skribsistemoj utiligas la foneman principon, ordinaraj leteroj povas esti utiligitaj por indiki fonemojn, kvankam tiu aliro ofte estas malhelpita per la komplekseco de la rilato inter ortografio kaj elparolo (vidu Korespondado inter leteroj kaj fonemoj malsupre).
#000007
Tasko de parolado sonas al fonemoj
#000008
Tamen, la foresto de minimumaj paroj por antaŭfiksita paro de telefonoj ne ĉiam signifas ke ili apartenas al la sama fonemo: ili povas esti tro malsimilaj fonetike por ĝi por esti verŝajnaj ke parolantoj perceptas ilin kiel la sama sono.
Ekzemple, la angla havas neniun minimuman paron por la sonoj [h] (kiel en ĉapelo ) kaj [ŋ] (kiel en krako ), kaj la fakto ke ili povas esti montritaj esti en komplementa distribuo povus esti utiligita por argumenti por tio ke ili estas alofonoj de la sama fonemo.
Tamen, ili estas tiel malsimilaj fonetike ke ili estas konsideritaj apartaj fonemoj.
#000012
Dum fonemoj estas normale elpensitaj de kiel abstraktadoj de diskretaj segmentaj fonemoj (vokaloj kaj konsonantoj), ekzistas aliaj ecoj de elparolo - ĉefe tono kaj streso - kiu en kelkaj lingvoj povas ŝanĝi la signifon de vortoj laŭ la maniero tiun fonemon kontrastoj fari, kaj estas sekve nomitaj fonemaj ecoj de tiuj lingvoj.
#000015
Fonema tones estas trovita en lingvoj kiel ekzemple Mandarena ĉina, en kiu antaŭfiksita silabo povas havi kvin malsamajn tonajn elparolojn.
#000017
Ĉi tie, la karaktero 妈 (okulfrapa mā, altnivela tonalto) volas diri "patrino";
麻 ( má, altiĝanta tonalto) signifas "kanabo";
马 ( mǎ, falanta tiam pliiĝanta) signifas "ĉevalo";
骂 ( mà, falanta) intencas "riproĉi", kaj 吗 ( ma, neŭtrala tono) estas demanda partiklo.
La tono- "fonemoj" en tiaj lingvoj foje estas nomitaj toneme'oj.
Lingvoj kiel ekzemple la angla ne havas foneman tonon, kvankam ili uzas intonacion por funkcioj kiel ekzemple emfazo kaj sinteno.
#000018
Kiam fonemo havas pli ol unu alofonon, tiu fakte aŭdis ĉe antaŭfiksita okazo de tiu fonemo povas esti dependa de la fonetika medio (ĉirkaŭaj sonoj) - alofonoj kiuj normale ne povas aperi en la sama medio laŭdire estas en komplementa distribuo.
En aliaj kazoj la elekto de alofono povas esti dependa de la individua parolanto aŭ aliaj neantaŭvideblaj faktoroj - tiaj alofonoj laŭdire estas en libera vario.
#000019
The term phonème (from Ancient Greek φώνημα phōnēma, "sound made, utterance, thing spoken, speech, language"[4]) was reportedly first used by A. Dufriche-Desgenettes in 1873, but it referred only to a speech sound. The term phoneme as an abstraction was developed by the Polish linguist Jan Niecisław Baudouin de Courtenay and his student Mikołaj Kruszewski during 1875-1895.[5] The term used by these two was fonema, the basic unit of what they called psychophonetics. Daniel Jones became the first linguist in the western world to use the term phoneme in its current sense, employing the word in his article "The phonetic structure of the Sechuana Language".[6] The concept of the phoneme was then elaborated in the works of Nikolai Trubetzkoy and others of the Prague School (during the years 1926-1935), and in those of structuralists like Ferdinand de Saussure, Edward Sapir, and Leonard Bloomfield. Some structuralists (though not Sapir) rejected the idea of a cognitive or psycholinguistic function for the phoneme[7][8]
#000020
Later, it was used and redefined in generative linguistics, most famously by Noam Chomsky and Morris Halle,[9] and remains central to many accounts of the development of modern phonology. As a theoretical concept or model, though, it has been supplemented and even replaced by others.[10]
#000021
Some linguists (such as Roman Jakobson and Morris Halle) proposed that phonemes may be further decomposable into features, such features being the true minimal constituents of language.[11] Features overlap each other in time, as do suprasegmental phonemes in oral language and many phonemes in sign languages. Features could be characterized in different ways: Jakobson and colleagues defined them in acoustic terms,[12] Chomsky and Halle used a predominantly articulatory basis, though retaining some acoustic features, while Ladefoged's system[13] is a purely articulatory system apart from the use of the acoustic term 'sibilant'.
#000022
In the description of some languages, the term chroneme has been used to indicate contrastive length or duration of phonemes. In languages in which tones are phonemic, the tone phonemes may be called tonemes. Though not all scholars working on such languages use these terms, they are by no means obsolete.
#000023
By analogy with the phoneme, linguists have proposed other sorts of underlying objects, giving them names with the suffix -eme, such as morpheme and grapheme. These are sometimes called emic units. The latter term was first used by Kenneth Pike, who also generalized the concepts of emic and etic description (from phonemic and phonetic respectively) to applications outside linguistics.[14]
#000024
Languages do not generally allow words or syllables to be built of any arbitrary sequences of phonemes; there are phonotactic restrictions on which sequences of phonemes are possible and in which environments certain phonemes can occur. Phonemes that are significantly limited by such restrictions may be called restricted phonemes. Examples of such restrictions in English include:
#000025
Some phonotactic restrictions can alternatively be analyzed as cases of neutralization. See Neutralization and archiphonemes below, particularly the example of the occurrence of the three English nasals before stops.
#000027
Biuniqueness is a requirement of classic structuralist phonemics. It means that a given phone, wherever it occurs, must unambiguously be assigned to one and only one phoneme. In other words, the mapping between phones and phonemes is required to be many-to-one rather than many-to-many. The notion of biuniqueness was controversial among some pre-generative linguists and was prominently challenged by Morris Halle and Noam Chomsky in the late 1950s and early 1960s.
#000028
For further discussion of such cases, see the next section.
#000030
Phonemes that are contrastive in certain environments may not be contrastive in all environments. In the environments where they do not contrast, the contrast is said to be neutralized. In these positions it may become less clear which phoneme a given phone represents. Some phonologists prefer not to specify a unique phoneme in such cases, since to do so would mean providing redundant or even arbitrary information - instead they use the technique of underspecification. An archiphoneme is an object sometimes used to represent an underspecified phoneme.
#000031
For a special kind of neutralization proposed in generative phonology, see absolute neutralization.
#000035
Numbers of phonemes in different languages
#000037
A given language will use only a small subset of the many possible sounds that the human speech organs can produce, and (because of allophony) the number of distinct phonemes will generally be smaller than the number of identifiably different sounds. Different languages vary considerably in the number of phonemes they have in their systems (although apparent variation may sometimes result from the different approaches taken by the linguists doing the analysis). The total phonemic inventory in languages varies from as few as 11 in Rotokas and Pirahã to as many as 141 in !Xũ.[15]
#000038
The number of phonemically distinct vowels can be as low as two, as in Ubykh and Arrernte. At the other extreme, the Bantu language Ngwe has 14 vowel qualities, 12 of which may occur long or short, making 26 oral vowels, plus 6 nasalized vowels, long and short, making a total of 38 vowels; while !Xóõ achieves 31 pure vowels, not counting its additional variation by vowel length, by varying the phonation. As regards consonant phonemes, Puinave and the Papuan language Tauade each have just seven, and Rotokas has only six. !Xóõ, on the other hand, has somewhere around 77, and Ubykh 81. The English language uses a rather large set of 13 to 21 vowel phonemes, including diphthongs, although its 22 to 26 consonants are close to average.
#000039
Some languages, such as French, have no phonemic tone or stress, while Cantonese and several of the Kam-Sui languages have nine tones, and one of the Kru languages, Wobe, has been claimed[by whom?] to have 14, though this is disputed.[citation needed]
#000040
Correspondence between letters and phonemes
#000042
Phonemes are considered to be the basis for alphabetic writing systems. In such systems the written symbols (graphemes) represent, in principle, the phonemes of the language being written. This is most obviously the case when the alphabet was invented with a particular language in mind; for example, the Latin alphabet was devised for Classical Latin, and therefore the Latin of that period enjoyed a near one-to-one correspondence between phonemes and graphemes in most cases, though the devisers of the alphabet chose not to represent the phonemic effect of vowel length. However, because changes in the spoken language are often not accompanied by changes in the established orthography (as well as other reasons, including dialect differences, the effects of morphophonology on orthography, and the use of foreign spellings for some loanwords), the correspondence between spelling and pronunciation in a given language may be highly distorted; this is the case with English, for example.
#000043
In sign languages, the basic elements of gesture and location were formerly called cheremes or cheiremes but they are now generally referred to as phonemes, as with oral languages.
#000044
Sign language phonemes are combinations of articulation bundles in ASL. These bundles may be classified as tab (elements of location, from Latin tabula), dez (the hand shape, from designator), sig (the motion, from signation), and with some researchers, ori (orientation). Facial expression and mouthing are also considered articulation bundles. Just as with spoken languages, when these bundles are combined, they create phonemes.
#000045
Stokoe notation is no longer used by researchers to denote the phonemes of sign languages; William Stokoe's research, while still considered seminal, has been found[by whom?] to not describe American Sign Language sufficently and cannot be used interchangeably with other signed languages. Originally developed for American Sign Language, it has also been applied to British Sign Language by Kyle and Woll, and to Australian Aboriginal sign languages by Adam Kendon. Other sign notations, such as the Hamburg Notation System and SignWriting, are phonetic scripts capable of writing any sign language. Stokoe's work has been succeeded and improved upon by researcher Scott Liddell in his book Grammar, Gesture, and Meaning in American Sign Language,[16] and both Stokoe and Liddell's work have been included in Linguistics of American Sign Language, 5th Edition.[17]
#000046
En parolata lingvo, fonemo estas baza, teoria unuo de sono kiu povas distingi vortojn (t.e. ŝanĝi unu fonemon en vorto povas produkti alian vorton). Fonemo povas signifi kategorie multajn fonetike similajn aŭ fonologie interrilatajn sonojn (la rilato povas ne esti tiel fonetike evidenta, kiu estas unu el la problemoj de ĉi tiu koncepta skemo).
#000050
Depende de la lingvo kaj la uzata alfabeto, fonemo povas esti skribata ĉiam konforme kun unu litero (kiel en Esperanto); tamen, ekzistas multaj esceptoj al tiu regulo — vidu ĉi-poste Ortografiojn.
#000051
Du vortoj, kiuj diferencas inter si per nur unu fonemo, kiel "sama" kaj "sana", estas minimuma duo.
#000052
Fonologio, aŭ pli precize, fonemiko, estas la studo de la fonemsistemo de lingvo, kvankam kelkaj personoj opinias ke ĝi enhavas pli ol nur sonsegmentojn. Tiel "fonologio" povas esti uzata kiel pli ĝenerala vorto enhavanta fonemikon.
#000053
La fonemo estas strukturisma abstraktaĵo, kiu estis poste taŭgigita al kaj formale psiĥologigita en generativa lingvistiko (laŭ Noam Chomsky kaj Morris Halle). Tamen, anstataŭ baza cerba unuo de lingvo, ĝi povas esti percepta artefaritaĵo de alfabeta legkapablo. Se ne estas tio, ĝi povas esti kunfenomena aspekto de aŭskulti disigita el veraj interpersonaj paroladoj, t.e. kvazaŭteksta aŭskulto.
#000055
Lingvistoj ofte uzas la simbolojn el la Internacia Fonetika Alfabeto (IFA) kaj el pligrandigitajn simbolarojn taŭgajn por specialaj lingvoj por skribi fonemojn, kun la principo ke unu sono egalas unu kategorian sonon. Pro problemoj montri kelkajn simbolojn en la frua Interreto, transalfabetumo nomita SAMPA evoluis por signifi IFA-simbolojn uzante ASCIIon. Nun, en 2004, ĉia moderna retumilo povas montri IFA-simbolojn, kaj ni uzas tiun sistemon en ĉi tiu artikolo.
#000056
Nur la ĝirbala lingvo de Aŭstralio kaj kelkaj dialektoj de la norvega lingvo uzas ses fonemajn artikulacilokojn[1]; ĉiu alia konata natura lingvo uzas malpli. La eblaj artikulacilokoj estas la bilabiala (dulipa), labialdentala (lip-denta), dentala, alveola, alveolpalatala, palatala, retrofleksa, velara, uvula, faringa kaj glota.
#000059
Lingvoj, en kiuj unu simbolo signifas nur unu fonemon kaj ĉiu fonemo estas signifita per nur unu simbolo, estas konataj al multaj personoj kiel "fonetikaj lingvoj". Pli bona nomo por ili estus "foneme skribitaj lingvoj".
#000060
Tamen, la diferenco inter foneme skribitaj kaj nefoneme skribitaj lingvoj estas ofte troigita. Ĉiu skribata lingvo vere estas skribata per signoj, kiuj signifas signifojn kaj estas iel influita de la elparolo. Tio estas vera ĉe ambaŭ limoj de la variaĵoj: ĉinaj signoj estas unuarange simboloj de signifo, sed ili ankaŭ havas ian minimuman fonetikan informon. Ĉe la alia limo, lingvoj kia la serba havas sistemojn kiuj montras la kleran parolan lingvon perfekte, sed la sama sistemo ne estas valida por ĉiu akcento de la lingvo, kaj tiel estas konvencia.
#000061
Ĉiu alia lingvo estas ie inter la du limoj. La angla estas ofta ekzemplo de "nefonetika" lingvo; tamen, praktike ĝia sistemo estas tre malpli konvencia ol la ĉina skribmaniero. La angla ortografio portas fonetikan informon, malgraŭ ĝiaj kompleksegaj reguloj. La finna, la korea, kaj la maoria estas bonaj ekzemploj de foneme skribataj lingvoj. Nefoneme, sed alfabete skribataj lingvoj ofte havas malnovan skribsistemon, kiu iam estis pli fonemeca, sed de kiu forevoluis la parola lingvo.
#000062
Esperanto havas 28 fonemojn, ĉiu kun sia propra litero, do la fonemsistemo de tiu lingvo estas tre facile priskribata kaj ne ekzistas grandaj variaĵoj en la elparolo de ili inter la diversaj Esperantoparolantoj. Havante tiom da fonemoj, la fonemaro de Esperanto estas grandece meza inter la lingvoj de la mondo. La Pirahana lingvo havas nur dek fonemojn, kaj la !Xó havas 141.
#000063
Iom neklare en la fonemiko de Esperanto estas, ke la sono /c/ estas konsiderata unu fonemo (t͡s) kaj skribata per unu literoj, sed ne ekzistas litero por la voĉa analogiaĵo (d͡z), nur la dulitera grupo <dz>. En la praktiko vortoj kiel "edzo" aŭ "haladzo" tamen estas prononcataj per (d͡z); estus nefacile parole distingi ĝin de dz.
#000064
Ankaŭ pri la eblaj kombinoj de konsonantoj evoluis reguloj; ekzemple vortoj povas komenciĝi per "sc" ("sceptro", "scii"), "st" aŭ "ft" ("ftizo"), sed ne per "fc" aŭ "rt", kvankam tiuj kombinoj ne estas malpli facile prononceblaj.
#000068
Kvankam la koncepto de fonemo klare devenas el la parola lingvo, la lingvistiko evoluigis ankaŭ la koncepton de gestolingva fonemo[2][3]. La artikulacilokojn de la parola lingvo anstataŭas kvar parametroj, kiuj difinas la malsamajn gestojn:
#000069
Ankaŭ mienoj kaj buŝmovoj, kiuj subtenas la manajn gestojn, estas foneme priskribeblaj.
#000071
Same kiel parolaj lingvoj, gestolingvoj povas havi malsame da fonemoj kaj eĉ alofonojn (t. e. unu el la parametroj en certa kunteksto ne distingas signifojn), tiel ke eblas eĉ gestolingvaj akĉentoj.
#000072
Iam la gestolingvajn fonemojn oni nomis ĥeremoj* (de la greka χείρ = mano).
#000073
 What is a phoneme? (angle; kio estas fonemo?)
#000075