Cerboj de planlingvistoj skanitaj ĉe MIT
#000000
Kie en la kapo kaŝiĝas Esperanto? Ĉu aliloke ol la angla – aŭ Klingono? Tion oni esploris per skanado de la cerboj dum kunveno de parolantoj de diversaj planlingvoj en Usono. Ĉeestis ankaŭ la kreintoj de la diversaj lingvoj, kun unu rimarkinda escepto.
#000001
Ilustraĵo el la reta prezento de la kunveno.
#000002
Ĉu la cerbo traktas Esperanton kiel naturan lingvon, aŭ kvazaŭ komputilan lingvon, matematikon, aŭ muzikon? Kio pri aliaj konstruitaj lingvoj, ekzemple Klingono, Dotrako, kaj Navio, kreitaj ne tiom por ebligi interpersonan komunikadon, kiom por aparte garni filmon aŭ televidserion per etoso ekzota aŭ malhoma? Ĝuste tiun ĉi demandon esploras la laboratorio de doktoro Ev Fedorenko en la instituto McGovern de la universitato Massachusetts Institute of Techology (MIT) en Usono.
#000003
Por ebligi tiun ĉi esploradon, Fedorenko kun sia doktoriĝanta studento Saima Malik-Moraleda okazigis kolokvon de kelkdek fluaj parolantoj de konstruitaj lingvoj la 11-an de novembro. Plej grandnombre partoprenis esperantistoj kaj klingonistoj, kvankam ankaŭ naviistoj estis sufiĉe multnombraj en la kolokvo. Aperis ankaŭ manpleno da parolantoj de Dotrako kaj Alt-Valirio, lingvoj iom pli nove konstruitaj.
#000004
Por multaj partoprenantoj, tamen, plej mirige estis trovi sin inter la konstruintoj de la koncernaj lingvoj (kun unu rimarkinda escepto). La plej fekundaj lingvo-kreistoj de la nuntempo, David Peterson kaj Jessie Sams, prezentis kiel konstrui lingvon kunlabore – io aparte malofta en la historio de tiu ĉi okupo.
#000005
Bedaŭrinde, Peterson apenaŭ tuŝis siajn famajn kreaĵojn por la serio Game of Thrones, Dotrakon kaj Alt-Valirion, krom por marĝene mencii la malfacilaĵojn kreitajn de diverĝaj bezonoj, nome fideleco al la originalaj libroj, la deziroj de la reĝisoroj, kaj la kapabloj de la aktoroj. Sprite ili pikis unu la alian pri la malfacilaĵoj de ĉi tia laboro sub la premo de la distro-merkato, ofte revenante al la fojo, kiam ili devis akuŝi ene de dek tagoj plenan lingvon por serio.
#000006
Post la individuaj prezentoj, la kreintoj akceptis demandojn grupe. Demandite pri la estonteco de siaj projektoj post la propra malapero, la grupo ŝajnis pli ema al elekto de nova ĉefo ĉiopova ol al kreo de akademio. Eĉ Okrand, la plej aĝa kaj plej sukcesa, ne ŝajnis preta nomumi sian posteulon, kiu laŭ lia propra konfeso preskaŭ certe parolas la lingvon pli bone ol li, kiu ajn la elektito estu, ĉar la komunumo tiel pasie uzas la lingvon.
#000010
Por ni Esperantistoj, kiuj daŭre konsideras Zamenhofon la plej alta aŭtoritato en ĉio (pripensu la ĉiovenkan supran indicon Z en Plena Ilustrita Vortaro), tiu ĉi konfeso estis interesa, sed verŝajne kongrua kun la pelmela estiĝo de Klingono.
#000011
Malgraŭ la granda nombro de esperantistoj, estis neniu prezento pri la lingvo de Zamenhof, kvankam okazis kvizo pri Esperanto, kiun multe ĝuis la partoprenantoj, same kiel la kvizojn pri la aliaj konstruitaj lingvoj. La esploristoj ŝajne kunlaboris kun Duolingo por trovi sian materialon en Esperanto, ne kun movada instanco kiel Akademio de Esperanto, UEA, aŭ Esperanto-USA.
#000012
Estis amuze, ke ofte oni parolis pri “demando elektita de la lingvo-kreinto” aŭ “tasko aprobita de la lingvo-kreinto”. Unu el la esploristoj eĉ ŝercis post la obĵetoj (aŭ eble esperoj) de la Esperantistoj, ke li vestos sin kiel Zamenhof por kompletigi la grupon. Faskon da cigaredoj li bezonus.
#000013
La kolokvo estiĝis, tamen, ne nur por ke manpleno da entuziasmuloj renkontiĝu kaj partoprenu kvizon; fakte, ĝi estis kunmetita pro la kunestado de la parolantoj por skaniĝi per magneta resonanca bildigo en la instituto McGovern. La samajn eksperimentojn oni jam faris por preskaŭ ĉiuj ekzistantaj lingvo-familioj, kun surprize universala rezulto.
#000014
La skanado daŭris proksimume po horon kaj duonon kaj konsistis je la komenco el taskoj en la angla lingvo por trovi ĉies lingvan normon. Estas vere, ke ne ĉiu traktas lingvaĵojn precipe same, sed en la granda plimulto de la homoj ekzistas falto, kiun nur lingvaĵo aktivigas – taskoj, kiujn ni ofte konsideras similaj, inkluzive de muzikaj, matematikaj, kaj komputilaj, ne aktivigas la saman parton de la cerbo.
#000015
Ĉi-kaze, la demando pli precize estas, ĉu oni traktas konstruitan lingvon samloke en la cerbo kiel naturan lingvon jam normigitan, nome la anglan. La granda plimulto de la skanitoj estas usonanoj kaj denaskaj parolantoj de la angla, kvankam tio montriĝas pli granda reprezenta problemo rilate Esperanton, kies parolantaro ne estas ligita al fanatikeco en anglalingvujo.
#000016
Meze de la taskaro oni devis legi vortojn, jen Esperantan, jen sensencan, por ekscii, ĉu aktivas la cerbo – malsame kaj se jes, kie precize? Simile oni devis aŭskulti intermite frazojn en Esperanto kaj frazeskajn sonojn, kiuj ne estu deĉifreblaj de la cerbo pro tro da fona bruo. Multaj partoprenintoj tamen trovis ne tion la plej malfacila, sed memorludon por ekzerci kaj testi la spacan rezonadon de la cerbo.
#000017
Kun miro, la esploristoj antaŭ la publiko anoncis, ke tre ŝoke unu homo respondis al ĉiuj el tiuj demandoj ĝuste – poste la koncernato identigis sin kiel naviiston.
#000018
Fari ĉi tian esploradon estas ekstreme multekoste – ne nur ĉar oni devas pravigi al la instituto la uzadon de la multekosta ekipaĵo kaj granda salono, sed ankaŭ ĉar oni devas veturigi la partoprenontojn el diversaj anguloj de Usono kaj pagi por ties hotelĉambroj en unu el la plej multekostaj metropoloj de Usono. Facile ĉio povas kosti po mil dolarojn, sumo eĉ al tia instituto nebagatela.
#000019
La fakto, ke tio ĉi okazis, montras kiel rapide malaperis la iama tabuo inter fakuloj pri konstruitaj lingvoj. Efektive, la konata lingvisto kaj aŭtoro Arika Okrent (kiu, malgraŭ la similforma nomo, estas senliga al la klingona ĉifalo) prelegis pri sia propra miro dum la kolokvo – kiel doktoriĝanto pri neŭrolingvistiko uzanta magnetan resonancan bildigon en sia laboro, ŝi kaŝis sian interesiĝon pri konstruitaj lingvoj.
#000020
Saima Malik-Moraleda prezentas grafikaĵon, kiu indikas, ke almetite al similaj stimuloj en la angla kaj Esperanto la cerbo funkcias same – do Esperanto estas traktata de la cerbo kiel vera lingvo.
#000022
Kelkaj trajtoj de planlingvoj kaj planlingvistoj montriĝis fojon post fojo en maniero humura aŭ kapgratiga. Al la ceteraj, kunesti en malgranda grupo plurajn tagojn kun la lingvo-kreinto estis fortuno sveniga. Kongresoj ŝajnis gravaj al la fluaj parolantoj, kvankam en tiuj paroli la lingvon la tutan tempon plejparte ne estas la celo; pli grave estas kunesti kun aliaj fanatikuloj pri la distraĵo generinta la lingvon, priparoli la lingvon, kaj foje uzi ĝin.
#000024
Fine de la kolokvo, la esploristoj prezentis siajn provizorajn datumojn surbaze de la plej fruaj skanoj de planlingvistoj. Laŭ provizoraj rezultoj (ankoraŭ ne estis skanita ĉies cerbo je la prezento, kaj analizado povas iom daŭri fare de potencaj komputiloj), ĉiuj el la esplorataj lingvoj aktivigas la saman falton en ĉies cerbo kiel natura lingvo.
#000026
Laŭ la esploristoj, tio surprizas pli rilate la lingvojn, kiujn oni kreis por ke ili estu nehomecaj – ili diris je la rivelo, ke pri Esperanto al ili neniam estis dubo. Pluraj el la partoprenintoj scivolis publike, ĉu eĉ pli randa lingvo (kiel Tokipono, konata pro sia vortostoko ekstreme limigita) same rolus cerbe.
#000027
Eble mi malbone aŭ nesufiĉe diris en la artikolo: tio, kio mirigas, estas lia preteco diri, ke eĉ se li konservas la purecon de la lingvo kiel ĝia gvidanto, li mem ne scias sufiĉe pri ĝi por esti la plej flua uzanto; li ofte konsultas aliajn pri punktoj dubindaj. Tiel li plurfoje komentis dum la evento, kaj antaŭ la pupitro kaj en grupoj malpli grandaj. Fariĝi tia dum la propra vivo estas iom rimarkinde ĉe lingvo-kreinto; Zamenhof konservis por si tiun aŭtoritaton eĉ post la morto.
#000032
Laŭ mia opinio, tio ne estiĝis nur pro liaj kvalitoj sed ankaŭ pro konscia decido. Zamenhof kreis lingvo-sistemon, en kiu oni pli-malpli devas klarigi ankaŭ liajn konsekvencajn "erarojn" kiel plene licajn partojn de la lingvo. Li diris en la Antaŭparolo de la Fundamento, "Mi permesis al mi nur korekti la preserarojn; sed se ia vorto estis erare aŭ nelerte tradukita, mi ĝin lasis en tiu ĉi libro tute senŝanĝe; ĉar se mi volus plibonigi, tio ĉi jam estus ŝanĝo, kiu povus kaŭzi disputojn kaj kiu en verko fundamenta ne povas esti tolerata." Laŭ mi, tiu sama emo etendiĝis de la Fundamento al ĉiuj liaj verkoj ĝis tiu grado, ke paroli pri "konsekvenca eraro fare de Zamenhof" estas preskaŭ sensence, eĉ se oni povas pridubi la neceson de iu escepto aŭ priridi iun naivan klarigon (ekzemple unu el kelkdek tiaj en Lingvaj respondoj). Sed la Zamenhofa uzo restos scienda. Esperanto estas lia–dum Okrand eĉ atentigas pri eraroj kaj malkongruaĵoj en siaj vortaroj por ke oni evitu tiujn.
#000033
Tamen, eĉ hipotezataj eraroj estas vere etaj, dum gravaj eraroj svarmas amase ĉe la aliaj pioniroj, do paroli pri "pli flua samtempulo" estas al mi malfacile kaj interese rilate la generacion de Zamenhof. (Verŝajne oni povas diri, ke la stilo de Kabe estas pli gracia, kvankam ankaŭ la matura Zamenhof brile tradukis, ekzemple en Marta.) Pri la nuno vi certe pravas.
#000034
Klingonoj, navioj kaj dotrakoj estas popoloj en siaj universoj, do iliaj lingvoj esperante nomiĝas «la klingona», «la navia» kaj «la dotraka».
#000036
Fakte pri tio ĉi mia menso ruliĝis sufiĉe multe. En sia universo, la lingvoj menciitaj de vi ja apartenas al popoloj, kaj kiam oni estas "en la universo" estas plej konsekvence paroli pri "la klingona lingvo", "la navia lingvo", kaj "la dotraka lingvo". Sed ni ne ekzistas en unu el tiuj.
#000037
Por mi, esperantologo, estas grave scii, kiujn paralelojn mi povas trovi en la jama Esperanto. Iam en la historio ekzistis latinoj (en Latium), kies lingvo kaj kulturo unue venkis la tutan italan duoninsulon, poste grandan parton de la eŭropa kontinento, fine per kolonizado ankaŭ grandan parton de la tuta terglobo (tial, en multaj lingvoj, oni parolas pri Latin-Ameriko). Rilate al ili ne estus erare paroli pri "la latina lingvo", sed kiel nomi la lingvon kiam ĝi ekhavas vivon tute apartiĝintan disde ĝia popolo? La plimulto de la nunaj esperantologoj opinias, ke estas plej saĝe nomi la lingvon "Latino" en Esperanto.
#000038
Scienco evoluas ne nur MIT-e? Esplori (?), ion ajn, ajncele – por pruvi ion ajn? Jen nia – t.n. moderna mondo! Mi rekomendas "La estontologian kongreson" de Stanisław Lem!
#000042
Dankon pro tre interesa artikolo. Mi ofte sentis de lingvistoj-neesperantistoj la sintenon ke "Esperanto ne estas vera lingvo" ĉar "artefarita lingvo ne estas / ne povas esti plenvalora/vera lingvo". Tiaj ĉi esploroj helpas montri, ke Esperanto funkcie estas "vera lingvo" same kiel naciaj lingvoj.
Mi tamen rimarkis, ke en la artikolo ne estas menciita loĵbano. Ĉu fluaj parolantoj de loĵbano ĉeestis la kolokvon kaj partoprenis esploradon? Ja loglano, kaj poste laŭ la samaj principoj loĵbano, estis kreitaj por testi la hipotezon de Sapir kaj Whorf, por helpi respondi la demandon, ĉu la strukturo de nia lingvo influas la manieron kiel ni pensas. Ĉu loglano kaj loĵbano, "komplete logikaj" lingvoj, igas la cerbojn de parolantoj "pensi alie"? Ĝuste por loglano kaj loĵbano mi interesiĝus pri rezultoj.
#000043