Ĉi tiu artikolo estas parto de serio ekzamenante esprimliberecon [eo] kaj aliron al informoj en civitaj spacoj tra ses lingvaj komunumoj en la MENA-regiono [eo].
#000002
La iraka urbo Ĥalabĝa [eo] situas en la kurdia montaro proksime de la irana landlimo kaj estas plej konata pro la tragika uzo de kemiaj armiloj [eo] kontraŭ la loĝantaro fare de la armeo de Saddam Hussein [eo].
#000003
Jarojn poste, la urbo akiris rekonon ene de la kurda cifereca spaco, danke al juna viziulo nomata Bokan Jaff , loĝanto de Ĥalabĝa. Jaff akiris anglan diplomon ĉe la Universitato de Sulajmanija [en] en 2014 kaj transprenis la rolon de tradukisto de informoj por sia komunumo. Ĉi tio gravegas ĉar ili renkontis malfacilaĵojn aliri esencajn retajn informojn en la kurda lingvo, inkluzive de tutmondaj novaĵoj, sekureco, sanservo kaj pli. Precipe kurdaj universitataj studentoj luktantaj por trovi retajn informojn en sia gepatra lingvo multe aprezis la helpon de Jaff.
#000004
Ĉar Jaff iĝis pli konscia kaj pri la manko de kurdaj retaj resursoj kaj pri la malfacileco pro limigita scipovo de la angla kaj araba lingvoj inter kurdaj parolantoj, li ekkomprenis la urĝan bezonon de plibonigita alireblo al informoj en la kurda lingvo.
#000005
Kun multe da persistemo, li komencis ok-jaran vojaĝon kiel volontulo ĉe Google. Lia celo estis integri la soranan [eo], ofte konatan kiel kurdî nawendî (کوردیی ناوەندی), elstara lingvo ene de la kurda lingvaro [eo], en la lingvojn apogitajn per la tradukprogramo Google Translate [eo].
#000006
Jaff sukcese tradukis pli ol 2 500 000 frazojn, proverbojn kaj unuopajn vortojn. Rezulte de tio, la sorana lingvo estis oficiale aldonita al Google Translate en majo 2022, el kio ekestis komunumo de soranaj tradukistoj. En intervjuo kun Global Voices, Jaff diris, “La manko de enhavo en la kurda malfaciligis al ni trovi la informojn kiujn ni bezonas kaj malhelpis la evoluon de la kurda lingvo en la cifereca mondo.”
#000007
La kompleksa pejzaĝo de kurdaj lingvoj enrete
#000008
La kurda lingvaro [eo] estas lingvo aŭ grupo de lingvoj parolataj de la kurdoj [eo], indiĝena etna komunumo de ĉirkaŭ 30 milionoj da homoj. Indiĝenaj el la regionoj de Mezoriento kaj Okcidenta Azio [eo], ili kundividas kulturon, lingvan heredaĵon kaj identecon, kvankam ili estas disigitaj trans kvar nacioj: Turkio, Irako, Sirio kaj Irano [eo].
#000009
Kurdaj lingvoj konsistas el malsimilaj sed interligitaj lingvaj variantoj [eo] ne reciproke interkompreneblaj. La ĉefaj du lingvoj estas la kurmanĉa [kurmanji, کورمانجی ] aŭ la norda kurda, parolata en Sirio, Turkio, Kaŭkazo [eo], kaj partoj de Irako, kaj la sorana [soranî, سۆرانی ] aŭ la centra kurda lingvo (kurdî Nawendî, کوردیی ناوەندی) kiu estas plej parolata en Irako kaj Irano. La sorana, kune kun la araba, havas oficialan statuson en Irako kaj ĝi [tie] estas ofte nomata la “kurda” lingvo en oficialaj dokumentoj. Ĉiu el ĉi tiuj lingvoj estas parolataj de milionoj da homoj.
#000010
Tiuj lingvoj utiligas malsamajn alfabetojn: la kurmanĉa [eo] uzas la latinan (romian) alfabeton, dum la sorana [eo] uzas la aramean (araban) alfabeton.
#000011
Kvankam la kurdaj lingvoj posedas riĉan historion, famkonataj pro vasta vortprovizo kaj esprimkapabloj, ili alfrontas mankon de retaj rimedoj. La malsamaj alfabetoj, kune kun la foresto de normigado kaj daŭrantaj potencrivalecoj inter kurdaj komunumoj, kontribuas al la defioj.
#000012
Krome, ĉi tiuj defioj estas kunmetitaj de restriktoj truditaj de subpremaj registaroj, cenzuro, kaj limigoj por libere esprimi sin en ĉiuj landoj kie kurdoj loĝas.
#000013
La malabundeco de retaj rimedoj devigis kurdparolantojn fidi aliajn lingvojn kiel la araba, la angla, la turka kaj la persa. En konversacio kun profesoro Dara Hameed, kurdlingva doktoro kiu instruas ĉe la Universitato de Garmian, Jaff klarigis al Global Voices kiel tiu manko de retaj informoj kaj teknikaj rimedoj negative influas kurdajn akademianojn en Irako.
#000014
Ni alfrontas ĉi tiujn defiojn ĉiutage, precipe kun niaj universitataj studentoj. Ekzemple, en la kurda fako, kaj mi kredas, ke ĉi tio estas ofta afero en diversaj altlernejoj, ekzistas grava manko de kurdaj rimedoj disponeblaj en Interreto. Miaj studentoj renkontas defiojn kiam ili provas aliri informojn en la kurda lingvo.
#000015
Ili estas devigataj uzi fontojn en aliaj lingvoj per elektronika tradukado, kio ne estas sen problemoj. Alternative, ili restas kun neniu alia elekto ol turni sin al multekostaj tradukistoj. Sekve de tio, ĉi tiuj studentoj estas nekapablaj plene utiligi la avantaĝon de teknologio.
#000016
La problemo kuŝas en la reta sfero, ne eksterrete. La kurda lingvo estas lingve diversa. Imagu havi sole por “خۆشەویستی” (amo) jam ses vortojn.
#000018
Nia devus fokusi traktadon de normigaj aferoj, dialektikaj dividoj kaj politikaj premoj, ĉar ĉi tiuj faktoroj malfaciligas la kurdan lingvon enrete prosperi.
#000019
Politika batalo de irakaj kurdoj por rekono kaj lingvaj rajtoj
#000020
Kompare kun najbaraj landoj, kurdoj en Irako spertas relative favoran situacion. Ekzemple, Irako estas la nura lando kie la kurda [soranî] estas agnoskita kiel oficiala lingvo, kaj ĝi ankaŭ estas la sola loko kie kurdoj ĝuas konsiderindan aŭtonomion.
#000022
Esploro de Lauren Walter ĉe la [usona] Universitato Depaul en 2018 rivelis ke dum la brita mandato, urbaj kurdaj naciistoj preferis la soranan [sorani], dum la kurmanĉa [kormanji] ludis pli fortan literaturan rolon, donante al la sorana pli grandan politikan influon. Malgraŭ tio, estis intereso dividi la parolantojn de ĉi tiuj lingvoj. “Ambaŭ dialektoj vivis en relativa harmonio ĝis Irako akiris sendependecon en 1931. Post la akiro de sendependeco, la iraka registaro provis kontraŭmeti parolantojn de la sorana kaj tiujn de la kurmanĉa por preventi ke la kurda estu agnoskota kiel oficiala lingvo.”
#000023
Decida mejloŝtono por la kurda lingvo en Irako estis la Iraka-Kurda Interkonsento pri Aŭtonomio de la 1970-aj jaroj [ankaŭ konata kiel la iraka-kurda interparoloj pri paco], subskribita la 11-an de marto 1970 fare de la iraka registaro kaj kurda gvidanto Mullah Mustafa Barzani [eo]. Post jardekoj da armitaj konfliktoj kaj streĉitecoj inter la iraka registaro kaj la kurdaj komunumoj en Irako, tiu interkonsento zorgis por la agnosko de la sorana kiel oficiala lingvo en lokoj kun kurda plimulto. Ĝi ankaŭ certigis al la kurdoj politikan reprezentantaron en registaraj entoj.
#000024
Tamen, la vojo al parollibereco [eo] por kurdoj en Irako estis kompleksa kaj submetata al fluktuado laŭlonge de la tempo. Post la interkonsento, subpremo estis intensa sub la registaro de Saddam Hussein, kun postaj periodoj de provita agnosko de la rajtoj de kurdaj komunumoj en Irako.
#000025
Defioj kun lingva normigo kaj aliro al informoj
#000026
Esploro indikas ke en landoj kun dominaj lingvoj, parolantoj de minoritataj lingvoj ofte alfrontas marĝenigon kaj limigitan aliron al informoj. En kurda Irako, internaj konfliktoj inter kurdaj lingvoj, precipe pri la sorana kaj la kurmanĉa, ne nur intensigas marĝenigon kaj dividon sed ankaŭ malhelpas la retan reprezentadon, evoluadon kaj disvastigadon de la lingvo.
#000027
Ĝis hodiaŭ, la kurdoj ne havas universale akceptitan skribnormon, kun politikaj partioj en la Kurdio-regiono implikitaj en disputoj pri normigado. Malgraŭ diversaj provoj, normigita versio restas iluzio.
#000028
Ĉi tiu manko de lingva unueco kaj normigado kreas obstaklojn por tiuj, kiuj serĉas retajn informojn kaj rimedojn en sia gepatra lingvo. Aldone, ĝi malhelpas efikan kundividon de informoj, limigante la kapablon de la kurdoj kontribui al la cifereca mondo.
#000029
Ĉi tiu kunteksto sugestas, ke se kurmanĉparolanta kurdo deziras komuniki kun kurdo parolante la soranan, ili povus uzi ĉu la araban, la turkan aŭ la persan por ebligi komunikadon inter ili.
#000030
Parolante kun Global Voices (Tutmondaj Voĉoj), Goran Rasoul, sukcesa verkisto, poeto kaj rakontisto, enprofundiĝis en la personajn sekvojn de internaj lingvonormigaj konfliktoj. Goran havas magistron en moderna literatura kulturo ĉe la Universitato de Hertfordshire [Britio] kaj havas pli ol 12 jarojn da sperto en la evoluigo kaj humanitara laboro [eo] kun kaj lokaj kaj internaciaj organizaĵoj.
#000031
Multaj homoj en mia rondo konstante luktas por rete aliri informojn aŭ por trovi taŭgan enhavon pri diversaj temoj kiel literaturo, politiko kaj lingvaj studoj. Mi ofte devas serĉi informojn en aliaj lingvoj se temas pri specifaj aferoj rilataj al Kurdio [eo], la kurdoj [eo] kaj la kurda lingvaro [eo].
#000032
Goran klarigis, ke en la pasinteco, la nombro da parolantoj determinis ĉu lingvo pluvivos, sed hodiaŭ ĝi dependas de la haveblo de cifereca enhavo. Tiu manko de reta enhavo estas uzata por indiki ke lingvo malprosperas kaj estas en danĝero. Li aldonis: “Ĉi tio validas por ĉiuj lingvoj, sed ĝi estas precipe decida por la kurda. Politikaj kaj ekonomiaj konfliktoj damaĝis la kurdan lingvon, substrekante la urĝecon prioritatigi ĝian konservadon kaj varbadon.”
#000033
Revenante al Bokan Jaff, li kaj lia teamo utiligas la potencon de artefarita intelekto [eo] por plibonigi la kvaliton de tradukoj. Ili ankaŭ serĉas instigi verkistojn kaj esploristojn rete kundividi sian laboron, celante altigi la volumon de retaj enhavoj en la kurda lingvo. Jaff diris: “Publikaĵoj estu rete alireblaj, ne nur en la formo de fizikaj libroj kaj revuoj. Tekstoj kaj libroj devas esti alŝutataj en diversaj ciferecaj dosierformatoj por certigi la kompiladon de ampleksa kaj diversa datumaro.”
#000034
Jaff opinias, ke kurdaj intelektuloj subtaksas retan eldonadon. Tamen, estas grave agnoski, ke retaj rimedoj estas ŝlosilaj por revigligi la lingvon. Tiuj kun la kapablo kontribui devus esti instigataj por oferti al la kurda komunumo aliron al tiuj valoregaj retaj rimedoj.
#000035
La du popularaj kaj novaj teknologiaj lanĉoj de projekto OpenAI, ChatGPT kaj DALL-E2, altiris multan atenton de uzantoj de amaskomunikiloj kaj sociaj retoj. Diskutoj pri tio, kion oni povas fari kun tiuj teknologioj, kiaj laboroj povas esti anstataŭigitaj, kiel trakti kopirajtajn problemojn, kaj kiel tiuj teknologioj povas pligrandigi ekzistantajn antaŭjuĝojn estas oftaj en la kampoj de ciferecaj rajtoj, teknologio kaj ĵurnalismo.
#000038
Global Voices provis la DALL-E2, la bildilon de AI (artefarita inteligenteco), por vidi kiel ĝi generis bildojn el malsamaj lingvoj. Ni tajpis la saman frazon en naŭ lingvoj: “Oleo-pentrado de la ombro de virino funebranta ĉe la fenestro”.
#000039
En la angla: Oil painting of a shadow of a grieving woman at the window
#000041
En la hispana: Pintura al óleo de la sombra de una mujer en duelo ante la ventana
#000042
En la ĉeĥa: Olejomalba stínu truchlící ženy u okna
#000043
En la rusa: Картина маслом силуэт скорбящей женщины у окна
#000044
En la indonezia: Lukisan cat minyak bayangan seorang janda
perempuan yang sedang berduka di samping jendela
#000045
En la simpligita ĉina: 窗边悲痛女人的影子油画
#000046
En la kazaĥa: Терезедегі қайғылы әйелдің көлеңкесінің майлы бояу суретi
#000047
En la uzbeka: Deraza oldida qayg'u chekayotgan ayol soyasining moyli rasmi
#000048
Evidente, kelkaj el tiuj fotoj estas sufiĉe malsamaj de la originala telekomando. Tio povus okazi pro nesufiĉa kvanto da datumoj en la originalaj lingvoj. Kiel la inventintoj de DALL-E klarigis en intervjuo al Tech Crunch, la modelo, pri kiu ili laboras, nomiĝas CLIP (Contrastive Language-Image Pre-training). CLIP estis trejnita sur 400 milionoj da bildparoj kun tekstaj subtitoloj kolektitaj en la Interreto. OpenAI diras en sia retejo:
#000049
GPT-3 showed that language can be used to instruct a large neural network to perform a variety of text generation tasks. Image GPT showed that the same type of neural network can also be used to generate images with high fidelity. We extend these findings to show that manipulating visual concepts through language is now within reach.
#000050
GPT-2 montris, ke skriba lingvo povas esti uzata por instrui grandan neŭroreton plenumi diversajn taskojn pri generado de tekstoj. La bildo GPT montris, ke la sama speco de neŭroreto ankaŭ povas esti uzata por generi altfidelecajn bildojn. Ni konstruas sur ĉi tiuj trovoj por montri, ke ni povas nun manipuli vidajn konceptojn per skriba lingvo.
#000051
In the long run, you’re going to have models which understand both text and images. AI will be able to understand language better because it can see what words and sentences mean.
#000053
En la estonteco, ni havos ŝablonojn, kiuj komprenas kaj tekston kaj bildojn. La AI povos kompreni la lingvon pli bone, ĉar ĝi povos vidi, kion signifas vortoj kaj frazoj.
#000054
Ĉar malsamaj lingvoj produktis tiajn malsamajn rezultojn, ŝajnas, ke la fokuso de ĉi tiu interreta datumkolekto, surbaze de kiu funkcias la modelo, uzis pli vaste parolatajn lingvojn, kiel la anglan kaj la hispanan, sed ne malpli evidentajn lingvojn.
#000055
Tiom da interretaj bildoj kun priskribo en la uzbeka aŭ la malajala ne ĉeestis en la originaj datumaroj, per kiuj AI estis trejnita. Se la modelo intencas labori kun pli da lingvoj, ĝi devas koncentriĝi je trejnado pli pri bildoj kun ne-anglaj priskriboj. Alie, uzantoj en Kazaĥio daŭre ricevos bildojn de manĝaĵo anstataŭ virino, kaj malajala-parolantoj ricevos bildojn de naturo. La rusa-bazita figuraĵo estas klare seksigita iel. La indonezia bildo prezentas plurajn knabinojn sidantajn kaj la ĉeĥa bildo gajnas la premion de originaleco kun kruĉo da oleo fuŝinte la tutan scenon. Bildoj surbaze de la simpligita ĉina estas timigaj.
#000056
Kompreneble, ni ne povas aserti surbaze de tio, ke OpenAI estas rasisma. Tio kion ni povas vidi ĉi tie estas, ke ĝi ankoraŭ ne ricevis sufiĉe da datumoj en la lingvoj krom la angla. Ni ne scias ĉu ĝi restos tiel, sed ni forte malrekomendas tion.
#000057
Ni devas trovi novan lingvon, novajn rakontojn, novan mondkoncepton kaj la ilojn por krei la vortojn por venki la “grandan humanitaran rakonton”. Ĉu teknologio povas helpi?
#000060
Multaj inter ni ĉi-pasintmonate aŭdis pri la funkcioj similaj al la “Matrix” de la nova AI-funkciigita ChatGPT [eo], kiu lasas civitanojn maltrankvilaj, ŝokitaj kaj en pluraj aliaj emociaj statoj, de timo ĝis entuziasmo.
#000061
La uzo de AI restas niĉo por la plej multaj civilsociaj organizaĵoj kaj aktivuloj. Tamen, pluraj iniciatoj kiuj uzas emerĝantajn teknologiojn kaj artefaritan intelekton por “malkoloniigi” lingvon aperas – precipe en la evoluiga sektoro.
#000062
La demando ĉu evoluiga lingvo estas kolonia estas kompleksa kaj pridisputata. La altrudo de eŭropaj lingvoj kaj kulturoj al koloniigitaj popoloj estis ŝlosila komponanto de la procezo de koloniismo. Koloniaj potencoj trudis siajn lingvojn, ofte kaŭzante la erozion de indiĝenaj lingvoj. Evoluiga lingvo povas esti rigardata kiel daŭrigo de ĉi tiu heredaĵo, ĉar ĝi ofte ekskludas indiĝenajn kaj minoritatajn lingvojn, plifortigante ŝablonojn de lingva kaj kultura dominado.
#000064
“Lingvo estas tre grava parto de la identeco kaj heredaĵo de komunumo. Kiam ni perdas lingvojn, ni perdas parton de nia kolektiva historio kaj kulturo. Teknologio povas helpi nin konservi kaj promocii ĉi tiujn lingvojn, sed ni devas fari tion en maniero respektema kaj inkluziva”, diras Anju Mary Paul, esplorgvidanto ĉe la platformo FirstVoices, kiu inkluzivas AI-funkciigitan lingvan arkivon, kiu permesas al uzantoj serĉi kaj aliri son- kaj videoregistraĵojn de indiĝenaj lingvoj.
#000065
“La fakto ke ni uzas la francan aŭ la anglan kiel evoluigajn lingvojn dum en iuj komunumoj kiel en Afriko ni havas plurajn tribajn lingvojn estas problemo. Kio okazas kiam homoj ne komprenas la lingvon, kiun ni uzas?”, demandas d-ro Moses Isooba, plenuma direktoro de Uganda National NGO Forum (UNNGOF).
#000066
Isooba estas parto de teamo disvolvanta lingvon kaj leksikan prototipon uzante AI por ebligi pli inkluzivan komunikadon kiu estas malpli (aŭ ne) implicite novkolonia, seksisma aŭ rasisma. La ideo estas esplori la aplikon de AI por kompensi kaj anstataŭigi la leksikon de pejorativa ĵargono, idiomoj kaj terminologio “trudita” al civilsociaj organizaĵoj enplektitaj en la kompleksa internacia helplaboro kaj la evoluiga sektoro.
#000067
La teamo planas leksikonon por ŝanĝi potencon laŭ du manieroj: unue per abolicio de problema lingvo, dum ĝi instigas al pli inkluziva komunikado uzante novan stilfunkcion por serĉi kaj anstataŭigi, kaj due ebligante al homoj uzi sian propran lokan lingvon, testante tiun laboron kun la luganda [eo], la lingvo kutime uzata en Ugando.
#000068
Esprimoj kiel “desk officer” aŭ “in the field” rememorigas la kolonian epokon. Internaciaj homhelpaj organizaĵoj ofte nomas siajn oficejojn en la Tutmonda Sudo “landaj oficejoj”, simile al koloniaj antaŭpostenoj “agante kiel la restanta ŝnuro liganta nin al la kolonia ŝipo”, D-ro Isooba diras. Li plue klarigas:
#000069
Decolonising language is critically important because language sets the terms of engagement between the north and south. In as much as possible language should be depoliticized and decolonized. Development and humanitarian assistance are political, but our language should remain nonpartisan. Political parties will come and go, but inequalities will remain if our language begins to mirror that of the people in power, especially if the intentions behind the rhetoric are disingenuous.
#000070
Malkoloniigi lingvon decide gravas ĉar lingvo fiksas la kondiĉojn de engaĝiĝo inter la nordo kaj la sudo. Laŭeble la lingvo estu malpolitikigita kaj malkoloniigita. Evoluigo kaj homhelpa asistado estas politikaj, sed nia lingvo restu senpartia. Politikaj partioj venos kaj foriros, sed neegalecoj restos, se nia lingvo komencos speguli tiun de la potenculoj, precipe se la intencoj malantaŭ la retoriko estas malsinceraj.
#000071
Ni ne povas paroli nur per akronimoj
#000073
“Evoluiga lingvo jam enhavas tiom da ĵargono, ke eĉ niaj propraj familioj ne plu komprenas pri kio ni okupiĝas”, klarigas Harsh Jaitli, membro de Voluntary Action Network India (VANI).
#000074
Lingvo estas inter niaj plej praaj iloj, por la plej bono aŭ por la plej malbono. En interreta universo plagita de misinformado kaj atakoj, diversaj aktivuloj kaj organizaĵoj de la civila socio nun koncentriĝas pri “novaj rakontoj” por plivastigi anstataŭ malgrandigi civitan spacon.
#000075
En la lastaj jaroj, multaj iniciatoj kaj organizaĵoj laboris pri la interligo de AI kaj lingvo. Masakhane ekzemple estas baza, komunum-subtenita iniciato laboranta por konstrui ilojn de Natural Language Processing (NLP) kaj modelojn por afrikaj lingvoj, kun la celo konservi kaj antaŭenigi ilin en la cifereca epoko. Interpretado [eo] kaj tradukado ankaŭ estas parto de la ludo, kaj organizaĵoj nun laboras pri larĝigo de la spektro, ekzemple kun ĉi tiu senpaga ĉiĉeva-angla traduka glosaro de evoluiga terminologio. AI por la Homoj fokusiĝas pri pledado por pli inkluziva kaj justa disvolviĝo kaj uzo de AI-teknologioj. Ĝi ankaŭ ofertas rimedojn kaj trejnadon al komunumoj por okupiĝi pri AI.
#000076
Tamen, laŭ NeuralSpace [platformo kiu helpas transponti la masivan lingvan breĉon en teknologio], 90 procentoj de NLP-solvoj estas ekskluzive haveblaj en eŭropaj lingvoj. AI havas la eblon rompi lingvajn barojn por la ceteraj ses miliardoj da homoj kontraŭbatalante ĉi tiun formon de “cifereca apartismo”. Kiel? Transpontante lingvajn barojn kun kompleksaj traduksistemoj aŭ lingvolernaj aplikaĵoj ekzemple. Aliaj manieroj inkluzivas la kreadon de ciferecaj arkivoj enplektantaj optikan signorekonadon [eo] aŭ parolrekonadon [eo] kaj zorgi ke enhavo haveblu en gepatraj lingvoj prefere ol en la ĉieaj “koloniaj” lingvoj.
#000077
Sed ĉio ĉi sonas tro bone por esti (nur) vera. Antaŭ ol AI povas malkoloniigi lingvon, AI mem devas esti malkoloniigita.
#000078
AI havas la eblon transformi la manieron en kiu ni komunikas, sed ĝi ankaŭ estas la perfekta dissendilo por pliseverigi ekzistantajn biasojn. “Ni devas trakti biasojn en lingvaj modeloj kaj certigi ke ili estu inkluzivaj kaj reprezentaj por ĉiuj uzantoj” diras Soujanya Poria, asista profesoro ĉe Teknologia Universitato Nanyang [eo].
#000079
La lingvo pri kiu AI estas trejnita eble jam estas “distordita” kaj nekapabla anstataŭigi biasitan homan pensadon kaj konduton.
#000080
“La malkoloniigo de lingvo decide gravas por povigi komunumojn kaj defii dominajn rakontojn. Teknologio havas la eblon esti potenca ilo en ĉi tiu procezo, sed ni devas zorgi ne reprodukti la samajn ŝablonojn de ekskludo kaj marĝenigo, kiujn ni provas venki”, diras D-ro Isooba.
#000081
Ni demandis al ChatGPT ĉu AI povus reprodukti kolonian, rasisman aŭ seksisman lingvon aŭ ne. Jen kion ĝi respondis:
#000082
As an artificial intelligence language model, I am not capable of holding or expressing personal beliefs, values, or biases. However, I acknowledge that the data used to train me may contain biases and I strive to provide information that is accurate, unbiased, and inclusive. It is important to note that it is people who program and use AI, and they can unintentionally embed their own biases in the development and use of AI systems. Therefore, it is crucial to be aware of these potential biases and strive to create and use AI systems in an ethical, inclusive, and responsible manner.
#000083
Kiel artefarita inteligenta lingvomodelo, mi ne kapablas teni aŭ esprimi personajn kredojn, valorojn aŭ biasojn. Tamen mi agnoskas, ke la datumoj uzataj por trejni min povas enhavi biasojn kaj mi strebas provizi informojn precizajn, senpartiajn kaj inkluzivajn. Gravas noti, ke estas homoj, kiuj programas kaj uzas AI, kaj ili povas neintence enigi siajn proprajn biasojn en la disvolviĝo kaj uzo de AI-sistemoj. Tial, estas grave konscii pri ĉi tiuj eblaj biasoj kaj klopodi krei kaj uzi AI-sistemojn en maniero etika, inkluziva kaj respondeca.
#000084
En la vortoj de Timnit Gebru de Black in AI, ni devas ne plu tiom pensi pri “puraj” kaj “malpuraj” datumoj kaj pensi pri datumoj kiuj reflektas la diversecon de la reala mondo.
#000085
“Unu el la plej bonaj manieroj fari tion estas konstrui diversajn skipojn de datumsciencistoj, kiuj kapablas rekoni kaj trakti siajn proprajn biasojn”, li diras.
#000086
Sabelo Mhlambi kaj aliaj akademiuloj lastatempe redaktis la Malkoloniigan AI Manifeston, por “moviĝi preter okcident-centritaj biasoj” kaj konstrui “dignajn soci-teknikajn estontecojn”. La civila socio ankaŭ estas ĉiam pli enplektita en AI-evoluo, aktive partoprenante publikajn diskutojn kaj debatojn ĉirkaŭ la etikaj, sociaj kaj politikaj efikoj de AI-teknologioj. Tamen, pluraj gvidantoj kaj aktivuloj de la civila socio, kiel ekzemple Mwarimū Mūtemi wa Kīama el Kenjo, arestita pro siaj pepoj (tweets), argumentas ke la celkonscia ekskludo de marĝenigitaj voĉoj de teknikaj decidprocezoj estas formo de struktura perforto.
#000087
“Ni devas rekoni, ke aliro al teknologio estas homa rajto, kaj labori por certigi ke ĉiuj havu sidlokon ĉe la tablo”, diras Kīama.
#000088
Dianne Olivian, aktivulino pri ciferecaj kaj genraj rajtoj, rakontas al ni kiel la marĝenigitaj homoj estas “ekskludataj” de decidaj medioj ĉar ĉi tiuj spacoj moviĝas ene de novkolonia kadro:
#000089
Those who usually participate in these conversations also have the privilege to participate; they have the economic and cultural capital to contribute and thrive. There are of course attempts to be representative and inclusive, but we should ask: Where are these conversations happening? What do I need to have to participate? In what language are they sharing meaning? Whose voices are the loudest in the room? What happens after these conversations, what is the accountability framework?
#000090
Tiuj kiuj kutime partoprenas en ĉi tiuj konversacioj ankaŭ havas la privilegion partopreni; ili havas la ekonomian kaj kulturan kapitalon por kontribui kaj prosperi. Estas kompreneble provoj esti reprezentaj kaj inkluzivaj, sed ni devus demandi: Kie okazas ĉi tiuj konversacioj? Kion mi bezonas por partopreni? En kiu lingvo ili kunhavigas signifon? Kies voĉoj estas la plej laŭtaj en la ĉambro? Kio okazas post ĉi tiuj konversacioj, kio estas la respondeca kadro?
#000091
Post ĉi tiuj “konsultaj” kunsidoj en politiko pri ciferecaj rajtoj kaj interreta regado [regado rilate al procezoj kaj decidoj kiuj celas difini agojn, doni potencon kaj kontroli agadon], ni ĉiuj reiros al la samaj ciferecaj potencostrukturoj, kiuj permesas kaj malpermesas la informojn, kiujn ni aliras kaj konservas, kaj kiaj identecoj rajtas ekzisti en ĉi tiuj platformoj, diras Olivan:
#000092
Truly inclusive digital communities and infrastructure require transformative lens from their inception – they reject a capitalist internet. They are driven by creativity, sharing, care, consent, and well-being; they challenge and circumvent infrastructures of surveillance. And we will build that by first, shifting our focus from working towards being accepted by the loudest, most articulate voices in a stingy meeting room, to holding space and looking for those who are not even able to go through the door.
#000093
Vere inkluzivaj ciferecaj komunumoj kaj infrastrukturo postulas transforman lenson de sia komenco – ili malakceptas kapitalisman interreton. Ili estas pelitaj de kreemo, kunhavigo, zorgo, konsento kaj bonfarto; ili defias kaj evitas infrastrukturojn de gvatado. Kaj ni konstruos tion unue ŝanĝante nian fokuson de strebado esti akceptita de la plej laŭtaj, plej klaraj voĉoj en avara kunvenejo, al konservado de spaco kaj serĉado de tiuj, kiuj eĉ ne povas eniri tra la pordo.
#000094
La interreto estas unu el la komunikaj infrastrukturoj forestantaj en kamparaj teritorioj kie loĝas denaskaj popoloj. Por multaj, ĉi tio estas la konsekvenco de ŝtata forlaso kaj subpremo pere de la koloniigo de [la tieaj] regantaj kulturoj. Tamen, ili konstante serĉis manierojn por alfronti la problemojn kiuj ĉiutage daŭras, kiel ekzemple, la manko de bazaj servoj (lumo, akvo, drenado, sano, edukado) kaj, kiel ni menciis, la komunikada infrastrukturo (interreto, vojoj). En ĉi tiuj komunumoj, ĵurnalismo estas loka kaj kutime praktikata de komunumaj radioj.
#000097
Colmena disvolvis malfermitan fontan retejon kie ĉiuj ĵurnalismaj agadoj povas disvolviĝi sen interreto aŭ kun malmulte da konektebleco, por konservi ligon al ĉi tiuj samaj komunumoj en krizaj tempoj. Ĝi situas ĉe la vojkruciĝo inter esti produktadoĉambro, komunumo kaj rimedo por komuniki. [Colmena] aperis kun financoj el DW Akademie. En Latinameriko, anoj estas la reto de komunumaj amaskomunikiloj REDES de Meksiko, la kolombiaj radiostacioj Ocaina, la ekvadora Remando, kaj la perua Kuniĝo de Ajmaraj virinoj de Abya Yala [eo], multaliaj brazilaj radiostacioj, la bolivia cifereca amaskomunikilo Muy Waso, inter aliaj.
#000098
Ni identiĝas kun la diverseco de abelujoj [ndlt. ‘colmena‘ hispane] kiuj ekzistas en la mondo. Ne estas nur unu maniero [por] fari abelujon, ĉar la teritorioj estas megadiversaj. Nun la abeloj, kaj ilia esenca poleniga laboro, estas tuŝitaj de unukultivoj [eo] kaj akcelita industriigo, kiu nur havas ekonomiajn celojn. La sama pripensado eniras por komunikado farita de, kun kaj por teritorioj kaj komunumoj. Estas platformoj kaj interesoj kiuj celas homogenigi paroladojn, lingvojn kaj bezonojn. Ke la amaskomunikiloj elektis la nomon “Colmena“, por mi, estas devontigo al diverseco; por kompreni ke en la mondo estas multaj aliaj mondoj kiujn necesas respekti kaj prizorgi.
#000103
ALA: Es importante entender que Colmena nace del encuentro y la comunicación entre diversos medios, organizaciones y personas. Colmena busca ser una plataforma, hecha con software libre y open source, para el fortalecimiento de la comunicación comunitaria, popular, alternativa, indígena y un etcétera amplio. Aquella comunicación que surge desde y con las personas que habitan los diversos territorios y buscan aportar a las necesidades y sueños locales.
#000105
La idea es que la plataforma cuente con las herramientas necesarias para la producción de contenido: “todo en uno”. También, que funcione como un espacio de encuentro, comunicación, traducción y organización entre personas y colectivos que trabajan y luchan por procesos de comunicación que abonen a los diversos territorios; actualmente la plataforma está traducida en seis idiomas.
#000106
ALA: Gravas kompreni ke Colmena naskiĝis el la kunveno kaj komunikado inter malsamaj amaskomunikiloj, organizoj kaj homoj. Colmena celas esti platformo, farita per libera programaro kaj malferma fonto, por plifortigo de komunuma, populara, alternativa, indiĝena kaj larĝa/vasta komunikado. Tiu komunikado kiu ekestas de kaj kun la homoj kiuj loĝas en la diversaj teritorioj kaj celas kontribui al lokaj bezonoj kaj revoj.
#000107
La ideo estas ke la platformo havas la necesajn ilojn por produktado de enhavo: “ĉio en unu”. Ankaŭ, ke ĝi funkcias kiel spaco por renkontiĝo, komunikado, tradukado kaj organizado inter homoj kaj grupoj kiuj laboras kaj batalas por komunikaj procezoj kiuj kontribuas al la diversaj teritorioj; la platformo estas nuntempe tradukita al ses lingvoj.
#000108
ALA: Comenzamos en pandemia así que el trabajo a la distancia hace indispensable conexiones estables de internet o de datos móviles; algo que se vuelve complicado por condiciones geográficas, sociales e históricas que viven comunidades rurales e indígenas en el mundo. Lo anterior, más que una problemática, se convierte en una oportunidad en tanto que las comunidades y/o organizaciones pueden decidir sobre la conectividad que necesitan. Mientras las empresas piensan sus aplicaciones desde el interés económico; la mirada de Colmena es más hacia la pluralidad de voces, saberes y conocimientos para los retos globales que vivimos.
#000110
ALA: Ni komencis en pandemio, do, fora laboro faras stabilajn interretajn aŭ datumkonektajn ligilojn nemalhaveblaj; io kio fariĝas komplika pro geografiaj, sociaj kaj historiaj kondiĉoj kiujn kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj alfrontas en la mondo. Ĉi tio fariĝas ŝanco prefere ol problemo, ĉar la komunumoj kaj/aŭ organizaĵoj povas mem decidi pri la konektebleco kiun ili bezonas. Dum kompanioj pensas iliajn aplikaĵojn el la ekonomia intereso, la rigardo de Colmena estas pli al la plureco de voĉoj, komprenoj kaj scioj por la tutmondaj defioj kiujn ni vivas. Dum kompanioj pensas pri siaj aplikoj el ekonomia vidpunkto, Colmena pli rigardas al la plureco de voĉoj, sciaro kaj scilerto (knowhow) por la tutmondaj defioj, kiujn ni alfrontas.
#000111
Global Voices: Kiaj estas la fundamentoj de la ĵurnalisma spaco, aŭ kio necesas por esti parto de ĝi?
#000112
ALA: Se requiere como individuo, medio, colectivo y/o comunidad tener interés en crear procesos de comunicación pertinentes y relevantes para sus territorios, no sólo creando contenido, sino también apoyando con la difusión del mismo. De igual modo, tener interés en que Colmena se utilice, cuide y, así, se fortalezca. Una de las grandes enseñanzas del trabajo junto con comunidades rurales e indígenas en América Latina es que cuidar a la comunidad significa participar, aportar y crear. Cuando uno cuida, hace que la comunidad se fortalezca ante riesgos presentes y futuros; cercanos y externos.
#000113
ALA: Kiel individuo, amaskomunikilo, kolektivo kaj/aŭ komunumo, vi devus havi intereson krei trafajn kaj laŭtemajn komunikajn procezojn por viaj teritorioj, ne nur kreante enhavon, sed ankaŭ subtenante ĝian disvastigon. Same, vi devus havi intereson pri tio ke Colmena estu uzata, prizorgata kaj tiel fortikigata. Unu el la plej gravaj lecionoj kiujn ni lernis de laborado kun kamparaj kaj indiĝenaj komunumoj en Latin-Ameriko estas ke zorgi pri la komunumo signifas partopreni, kontribui kaj krei. Kiam vi zorgas, vi plifortigas la komunumon kontraŭ nunaj kaj estontaj riskoj, proksime kaj malproksime.
#000114
Global Voices: Kio estas la efiko de Colmena sur la moderna mondo, en kamparaj kaj indiĝenaj zonoj, same kiel en lokoj kie estas danĝere esti ĵurnalisto?
#000115
ALA: Son varios los beneficios, pero me limitaré a señalar dos que me parecen muy importantes. El primero es el asunto de la privacidad, muchos medios utilizan aplicaciones que no son seguras para su trabajo comunicativo; ahí se difunde información sensible. En Colmena se está trabajando para que la información y contenidos de los medios estén resguardados y seguros.
#000116
El segundo tiene que ver con la organización entre diferentes medios para compartir y crear contenido, con o sin conectividad. Pienso que eso puede tener un impacto positivo, en zonas con baja o nula conectividad, donde diferentes medios, colectivos o personas pueden encontrar en Colmena una plataforma para difundir y potenciar sus luchas y sueños. Colmena es la voz para los pueblos históricamente abandonados, que encontraron en la intemperie, una oportunidad para ser escuchados una vez más.
#000117
ALA: Estas pluraj avantaĝoj, sed mi limigos min al du, kiuj ŝajnas al mi, tre gravaj. La unua estas la afero pri privateco, multaj amaskomunikiloj uzas aplikaĵojn kiuj estas malsekuraj por ilia [ĵurnalista] komunika laboro; tie estas disvastigata sentema informo. En Colmena, oni laboras por certigi ke la informoj kaj enhavo de la amaskomunikilaro estas protektataj kaj sekuraj.
#000118
La dua rilatas al la organizado inter malsamaj komunikiloj por dividi kaj krei enhavon, kun aŭ sen konektebleco. Mi pensas ke tio povas efiki pozitive, en areoj kun malalta aŭ neniu konektebleco, kie diversaj komunikiloj, kolektivoj aŭ homoj povas trovi platformon por disvastigi kaj plibonigi siajn luktojn kaj sonĝojn. Colmena estas la voĉo por la historie forlasitaj popoloj kiuj trovis en la vetero, ŝancon por esti denove aŭdataj.
#000119
Konata kolektivo en Meksiko kiu ciferecigas librojn kaj poste kundividas ilin interrete, kiel politika pozicio, batalas kontraŭ nova kopirajta regulado. La retejo Pirateca [ndlt. Tiu nomo rilatas hispane al du vortoj: “Pirata” kaj “Biblioteca”, aŭ “Pirato” kaj “Biblioteko”, kio esperante signifus egale: “Pirateko”] estas ankoraŭ neatingebla pere de la ĉefaj operatoroj pri telekomunikado en la lando ekde julio 2022.
#000121
La kolektivo alfrontas agojn kiujn ĝi taksas persekuto flanke de la registaraj aŭtoritatoj pri aŭtorrajtoj, kiuj alvenis al la blokado de ĝia retejo kaj al limigoj por kundividi siajn enhavojn ligitajn al sia retejo en sociaj retoj. Ĝia Tvitera konto ankaŭ estis suspendita.
#000122
 estas retejo kiu ekde 2019 provizas liberan aliron al pli ol 279 titoloj hispane sub la slogano “La libroj ne estas ŝtelitaj, ili estas eksproprietigitaj!”. Homoj kiu administras estas anonimuloj. Ili diras per siaj propraj vortoj al Tutmondaj Voĉoj ke:
#000123
A veces, para no centrar la atención en las identidades, preferimos decir que Pirateca no es nada. Pero tal vez, buscando una definición provisional, hoy podríamos decir: Pirateca es una amistad.
#000124
Foje, por ne koncentri atenton al identecoj, ni preferas diri ke Pirateko estas nenio. Sed eble, serĉante provizoran difinon, hodiaŭ ni povus diri: Pirateko estas amikeco.
#000125
La instigoj malantaŭe naskiĝas kun la deziro kundividi librojn kiuj markis ilin (ilian vivon):
#000126
Es nuestra forma de materializar el amor por nuestrxs amigxs, es el deseo de compartir nuestras lecturas con ellxs; pero también es el amor por esa comunidad posible, esa comunidad por venir: esxs otrxs amigxs que aún no conocemos, aquellxs con quienes en secreto, nuestros afectos resuenan.
#000127
[Tio] estas nia maniero materiigi amon por niaj amikoj, estas la deziro kundividi niajn legaĵojn kun ili; sed ankaŭ estas la amo por tiu ebla komunumo, tiu venonta komunumo: tiuj aliaj amikoj kiujn ni ankoraŭ ne konas, tiuj kun kiuj niaj simpatioj sekrete akordiĝas.
#000128
Antaŭ kelkaj monatoj legantoj de Pirateko rimarkis ke la retejo ne alireblas pere de pluraj meksikaj operatoroj pri telekomunikado kaj denuncis tion en la [sociaj] retoj. Ili ankaŭ asertas ke Fejsbuko forigis antikvajn publikaĵojn de Pirateko kaj malpermesis la kreadon de novaj.
#000129
Pluraj librovendejoj en Meksiko subtenante Piratekon metis ŝparmonujojn por ricevi ekonomiajn kontribuojn por Pirateko. Inter ili, la eldonejo kaj librovendejo Impronta, kiu ricevis viziton de inspektistoj de la Meksika Instituto pri Industria Proprieto (es: IMPI), kiuj rekviziciis la ŝparmonon la saman monaton kiam komenciĝis la blokadoj.
#000130
La operatoroj pri telekomunikado implikitaj en la blokado estas la plej grandaj en Meksiko: Telmex, Megacable kaj iutempe Izzi, kiu poste ĉesis bloki ĝin. Historiaj retmezuradoj de Observatorio Abierto de Interferencias, spaco dediĉita al dokumentado pri interretaj blokadoj, kaj Ripe Atlas havas registraĵojn kiuj konfirmas la ekziston de la blokado.
#000131
La operatoroj pri telekomunikado Telmex kaj Megacable, kiuj estis konsultitaj de Tutmondaj Voĉoj, diris ke la blokaj mezuroj okazas ĉar ili ricevis ordon de IMPI.
#000132
Las medidas implementadas por TELMEX tienen como objetivo dar cumplimiento al requerimiento del IMPI y evitar la imposición de cualquiera de las sanciones previstas en el artículo 388 de la Ley.
#000134
La mezuroj efektivigitaj de TELMEX celas plenumi la postulon de IMPI kaj eviti la altrudon de iu ajn el la sankcioj antaŭviditaj en Artikolo 388 de la Leĝo.
#000135
Ni konsultis IMPI-n kaj ĝian vicdirektoron pri komunikado, Alberton Olguin, por ekscii la kaŭzojn kaj la kialon de tiu ĉi proceduro. Lia respondo estis ke ĝi estas malfermita afero kaj en proceso, do ne eblas doni informojn pri ĉi tiu kazo. La membroj de Pirateko siaflanke konsideras ke ĉi tiuj agoj havas klare ideologian kialon kiu:
#000136
[Busca] perpetuar el sistema profundamente clasista y privatizador que dicta que sólo las personas con capital económico pueden acceder a la cultura; para ellos, la cultura se compone de objetos cualquiera, capitalizables y que se pueden poseer, negando así un hecho que a nosotrxs nos parece una realidad ontológica absoluta: que toda creación es siempre colectiva y que el valor de los objetos culturales está en las vidas que transforma, en los corazones que sensibiliza, en las mentes que potencia, y no en los valores monetarios que algún sistema económico pueda poner sobre ellos.
#000137
[Serĉas] daŭrigi la profunde klasisman kaj privatigan sistemon kiu diktas ke nur homoj kun ekonomia kapitalo povas aliri kulturon; por ili, kulturo konsistas el ajnaj objektoj kapitaligeblaj kaj kiuj povas esti posedataj, tiel neante fakton kiu ŝajnas al ni absoluta ontologia realo: ke ĉiu kreado estas ĉiam kolektiva kaj ke la valoro de kulturaj objektoj estas en la vivoj kiujn ĝi transformas, en la koroj kiujn ĝi tuŝas, en la mensoj kiujn ĝi disvolvas, kaj ne en la monaj valoroj kiujn iu ekonomia sistemo povas meti sur ilin.
#000138
La meksika leĝaro havis serion da modifoj koncerne kopirajton. En 2020, inter ĉi tiuj ŝanĝoj estis enkondukita administra proceduro kiu permesas al operatoroj pri telekomunikado bloki aliron al retejoj provizore, sen havi juĝistan rezolucion pri la kazo.
#000139
Unu el la kritikoj de ĉi tiu nova kopirajta leĝaro estas ke la aŭtoritato ne havas publikajn registrojn pri ĉi tiu tipo de rimedoj petataj al interretaj provizantoj, do ili povas agi laŭ sia bontrovo kaj sen respondigebleco, aldonas Alcantar.
#000141
Los derechos de autor no protegen a nadie más que a los intereses económicos de los dueños de los grandes capitales, o sea, a quienes menos participan en la elaboración de las potencias afectivas de un texto.
#000143
Kopirajtoj ne protektas iun ajn krom la ekonomiajn interesojn de la posedantoj de granda kapitalo, tio estas tiuj kiuj malplej partoprenas en la ellaborado de la afekciaj povoj de teksto.
#000144
[Pirateko] konsideras ke la institucioj kaj korporacioj kiuj kutime mencias ĉi tiun argumenton devus subteni ĝin publikante la informojn pri kiel la profitoj generitaj de la eldona industrio estas distribuitaj kaj tiel konigi la supozeblajn efikojn al la aŭtoroj. La Nacia Ĉambro de la Meksika Eldona Industrio (es: CANIEM) raportas ke la privata libroindustrio generis ekonomian enspezon de 8 mil 469,9 milionoj da meksikaj pesoj (440 milionoj da usonaj dolaroj) en 2020, el kiuj 368 milionoj (19 milionoj da dolaroj) respondas al elektronikaj libroj. La ekonomia forto de la industrio ankoraŭ restas sur papero.
#000145
Ĝis nun la kolektivo ne estis sciigita aŭ informita de la aŭtoritato pri la leĝaj kialoj aŭ akuzoj kiuj kondukis al la blokado de ĝia retejo. Ili argumentas ke la blokadoj okazas meze de persekutado fare de IMPI kaj CANIEM, por scii la nomojn de la homoj kiuj prizorgas kaj por puni ilin. Dume, ili reasertas ke [ili] daŭrigas danke al la subteno kiun ili ricevas de tiuj kun kiuj ili kundividas la librojn:
#000146
Elvi Sidheri, foto de la aŭtoro, uzata kun permeso.
#000150
Li estis kvar tagojn inter la plastaj seĝoj en la Baraĥa flughaveno en Madrido [ĉiuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojaĝis por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa España (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [ĉiuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Góngora kaj García Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasĉambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn aŭ estis plananta ekloĝi en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaĵoj.
#000151
Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reĝimo de Enver Hoĝa (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiaŭ de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, eĉ kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne loĝas nur en Albanio. Ili konsistigas la ĉefan etnon en Kosovo (ĉirkaŭ 93%), la ĉefan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan ĉeeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eŭropo [ĉiuj eo].
#000153
Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko ĉar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dediĉis du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dÿ bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A España con Amor (Sama titolo en originala verkaĵo albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021.
#000154
Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpoŝto kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita.
#000155
Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la España de mis sueños de juventud, la que había conocido leyendo a Lope de Vega, Góngora y García Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no sentí ningún resentimiento hacia España. Volví a los pocos años, en 2004, y después muchas otras veces, cada vez que podía. De hecho, después de dos décadas tomé esa experiencia como inspiración y la plasmé como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A España con amor, por más que el libro no sea autobiográfico.
#000157
Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto
#000159
Fui a América casi inmediatamente después de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las raíces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a República Dominicana y al principio me sentí casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi país la cultura y la lengua italianas están muy presentes. Y después empecé a apreciar la forma relajada en que vivían los lugareños, el clima, la naturaleza, el mar azul y la música. Después en Cuba me sentí muy atraído por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubrí que, aunque España y América Latina tienen orígenes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoamérica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de España y de Europa.
#000161
Mi ris al Ameriko preskaŭ tuj post ĉi tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre taŭga ĉar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, ĝia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskaŭ hejme ĉar ĝi estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre ĉeestas. kaj poste mi komencis estimi la malstreĉitan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [ĉiuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaĵoj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eŭropo.
#000162
Hispanio estas preskaŭ tipa okcidenteŭropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam ĝi konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaĵo, kiel ĝian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankaŭ tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaĵo de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandiĝis kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio.
#000165
Las poblaciones indígenas conforman la parte más importante de la imagen que tenemos de América Latina, y en particular la que yo tengo como hispanófilo porque son el corazón mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y raíces que aportaron civilizaciones históricas y también en el aporte de culturas nativas: sin ellas América Latina no sería la misma.
#000167
La península balcánica también ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la región siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos.
#000168
La indiĝenaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, ĉar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaĵo de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankaŭ pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama.
#000169
La Balkana Duoninsulo ankaŭ estis loĝata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono ĉiam estis vojkruciĝo de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forĝita de la miksaĵo de ĉi tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj.
#000170
Ĉu vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?
#000171
Seguramente podemos encontrar muchas, sí. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problemáticas comunes como falta de estabilidad, problemas económicos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democráticos híbridos. Afortunadamente también compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegría, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el día a día que nos permite apreciar los pequeños placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la América Latina de Europa en muchos aspectos hermosos.
#000172
Ĉu ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas ĉar ne ekzistas ekvivalentoj?
#000174
Creo que sí. Pienso en la muy típica palabra española “siesta” que puede traducirse fácilmente con la palabra albanesa “kotem”: una especie de siesta relajante, que también implica una tradición del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos.
#000175
La que siempre me ha fascinado es “hermosa”, ya que es una de las primeras palabras que aprendí al leer el libro “La judía de Toledo” de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judío alemán sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judía a quien llamaban la “Fermosa”. Para mí, España y el mundo y culturas hispánicas son simplemente hermosas.
#000178
Tiu kiu ĉiam fascinis min, estas “hermosa” [eo: bela], ĉar ĝi estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron “La judía de Toledo” [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokaŭsto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reĝo Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis “Fermosa”. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj.
#000179
Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj aŭtoroj kiujn vi ŝatas aŭ pli ĝuas traduki?
#000180
Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de España o de América Latina, y debo señalar que mi primera traducción del español fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo –uno de los poetas más difíciles de traducir–, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre.
#000181
Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio aŭ Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas aŭtorojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, César Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej ŝatata verkistino, Elvira Sastre.
#000182
Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?
#000183
Poca y no está traducida. El clásico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: título original en albanés) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Española inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al español y yo siempre recomiendo su traducción por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. También me gustaría destacar mi libro A España con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y españoles desde la década de 1930 hasta nuestros días a través de tres historias de amor en tres épocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en España la novela policial La espía de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero español y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)
#000184
Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaĵo estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda aŭtoro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi ĉiam rekomendas ĝian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankaŭ ŝatus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj ĝis nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espía de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)
#000185
Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone ĉi tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadaré ĉiam aperas, sed kiuj aliaj estas?
#000186
La literatura albanesa está viviendo una especie de renacimiento, después de la caída del régimen totalitario en Albania, pero también en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que están creando una nueva ola sin vínculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo régimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli.
#000187
Kadaré es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los más de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras están inevitablemente vinculadas a aquel periodo histórico. Él supo jugar majestuosamente con la censura, señalando problemas que nadie más podría. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vírgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitución, las organizaciones criminales mafiosas y nada más, como si Albania y los albaneses fuéramos sólo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura.
#000188
Kadaré estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfeliĉa fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri ĉiam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vírgenes Juradas (Ĵuritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazaŭ Albanio kaj albanoj estas nur tio. Ĝi estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio aŭ al ĝia literaturo.
#000190
Efektive, kiam oni parolas pri “Albanio” kaj “Kosovo”, oni kutime proliferigas negativajn, aŭ almenaŭ antaŭmodernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontraŭstari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?
#000191
Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quizás, porque les resulta más fácil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atención en el carácter cosmopolita ancestral típico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad característica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judíos en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa ­–código de honor tradicional albanés­– nuestra actitud alegre y nuestra obstinación y carácter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regímenes opresores.
#000192
Estoy seguro de que seguirán construyéndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a través de la literatura, y daré lo mejor de mí para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor.
#000195
Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos daŭre konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en ĉi tiu kunteksto, kiel aŭtoro kaj kiel tradukisto.
#000196
La 7-a de julio estas granda tago por Afriko, celebrata kiel la unua Tutmonda Tago de la Svahila Lingvo. Civitanoj tra Kenjo, Tanzanio, Zanzibaro, Sud-Afriko kaj la mondo markis la tagon per celebradoj surstrate kaj rete, uzante la kradvortojn #KiswahiliDay2022 kaj #KiswahiliDay. Tio estis la unua oficiala festo ekde kiam Unesko nomis la 7-an de julio la internacia tago de la svahila en novembro 2021.
#000199
Kenjanoj marŝis laŭ la stratoj de la ĉefurbo Najrobo por marki la celebradojn en procesio gvidata de la registara sekretario pri turismo kaj sovaĝa naturo kaj estro de la Nacia Gvida Komitato de la Tutmonda Svahila Tago 2022, Najib Balala.
#000201
En Ugando la nacia registaro aprobis proponon pri akcepto de la svahila kiel oficiala lingvo, sekvante rezolucion aprobitan en februaro lastjare dum la 21-a pintokunveno de OAK, en kiu oni akceptis aprobi la anglan, la francan kaj la svahilan kiel oficialajn lingvojn de la komunumo. La uganda registaro ankaŭ rekomendis postuli de bazaj kaj mezaj lernejoj instrui la svahilan en klasoj. OAK estas regiona interŝtata registaro establita de sep ŝtatoj-partneroj: Demokratia Respubliko Kongo, Respubliko Burundo, Kenjo, Ruando, Sud-Sudano kaj Unuiĝinta Respubliko Tanzanio, kun sidejo en Aruŝo, Tanzanio. La svahila estas oficiala lingvo en ĉiuj ses ŝtatoj-partneroj de Ugando.
#000202
En Tanzanio la registaro anoncis planojn konstrui svahilan universitaton kaj donis 100 akrojn en la marborda regiono Bagamoyo por la evoluigo de tiu ĉi projekto.
#000203
Interrete, video montranta sudafrikan opozician gvidanton Julius Malema paroli pri la graveco de instruado kaj lernado de la svahila kiel internacia lingvo kaj pri stimulado de afrikanoj akcepti la svahilan kiel afrikan lingua franca elvokis miksitajn reagojn de retumantoj tra Afriko kaj revivigis daŭran diskurson inter lingvistoj kaj kulturaj advokatoj: ĉu la svahila povas iĝi la ĉefa lingvo de Afriko?
#000204
The South African and EFF leader, Julius Malema calling upon all #African countries to embrace #Swahili as their national #Language.#Kiswahili is spoken by over 200 million people.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8
#000205
La sudafrika kaj EFF-gvidanto Julius Malema alvokis ĉiujn afrikajn landojn akcepti la svahilan kiel sian nacian lingvon. La svahila estas parolata de pli ol 200 milionoj da homoj.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8
#000206
La svahila: inter la 10 plej disvastiĝintaj lingvoj
#000207
Konsiderata inter la dek plej parolataj lingvoj tutmonde, kun pli ol 200 milionoj da parolantoj, ĝi estas la unua afrika lingvo ricevinta tian rekonon. Post kiam ĝi iĝis la ĉefa lingvo en Orienta Afriko, ĝiaj parolantoj disvastiĝis en pli ol 14 landoj, inkluzive de Zambio, Demokratia Respubliko Kongo, Malavio, Sud-Sudano, Mozambiko, Jemeno, Omano, Somalio kaj la Komoroj. Ls svahila estas instruata en pli ol 100 institucioj nur en Usono sola, same kiel en Britio, Germanio, Kanado, Pollando, Meksiko, Rusio, Japanio, Ĉinio, Barato kaj Aŭstralio, por nomi nur kelkajn.
#000208
En 2020, Sud-Afriko iĝis la unua lando en la suda parto de Afriko kiu proponas la svahilan kiel elekteblan lernobjekton en lernejoj. En februaro ĉi-jare, la Universitato de Adis-Abeba, Etiopio, anoncis ke ĝi lanĉos instruadon de la svahila.
#000209
Malgraŭ tio ke la svahila iĝas la unua oficiale agnoskita afrika lingvo, fantomoj de ĝia komplika pasinteco ankoraŭ vivas.
#000210
La lingvo de perforto en Ugando
#000211
La decido de la uganda registaro akcepti la svahilan kiel oficialan lingvon kaj la rekomendo de ĝia deviga instruado en bazaj kaj mezaj lernejoj ne estis senprobleme akceptitaj de ugandanoj, kiuj havas komplikan historion de rilatoj kun tiu ĉi lingvo. Iusence ĝi reprezentas la tumultan pasintecon de la lando, same kiel modernajn reprezaliojn. Dum la regado de Idi Amin en 1971-1979, ĝi iĝis la oficiala lingvo de la militistaro.
#000212
La svahila iĝis rigardata kiel la lingvo de perforto post kiam ĝi estis la oficiala lingvo de la armeo kaj estis parolata de soldatoj. La svahila do kolapsis post la falo de la diktaturo de Amin kaj antaŭ ol la fino de la 1990-aj reviviĝis la Orientafrika Komunumo kaj la nova lingva politiko de la Nacia Rezista Movado, ebliginta regajni (parte) ŝlosilan rolon en la uganda socio.
#000213
La diskuto pri la uzado de la svahila kaj ĝia rolo en la uganda socio intensiĝis kiam ĝi estis deklarita la oficiala lingvo de la Afrika Komunumo. Tamen ekonomiaj bezonoj de Ugando je la svahila, kombinitaj kun kresko de kulturaj kontaktoj en Orienta Afriko per muziko, migrado, same kiel politika volo, sugestas ke la lingvo ne plu devos alfronti reziston.
#000214
Tamen estas ankoraŭ tro frue paroli pri tio, ĉu la nacia strebo akcepti la svahilan farinte ĝin deviga lernobjekto en lernejoj ŝanĝos la percepton de ugandanoj kaj helpos al ili repaciĝi kun sia problema pasinteco.
#000215
Minaco al aliaj afrikaj lingvoj
#000216
La disvastiĝanta akcepto de la svahila tra Afriko estas rigardata de iuj lingvistoj kaj afrikaj lingvodefendantoj kiel minaco al aliaj afrikaj lingvoj. Tanzanio ekzemple havas diskriminacian lingvopolitikon kiu devigas uzi la svahilan en kamparaj areoj, kie malmultaj konas tiun ĉi lingvon.
#000217
Tiu ĉi prioritatigo, farita koste de lokaj lingvoj, malfaciligas al lernantoj kompreni siajn studojn kaj pro tio havas negativan efikon sur komunumojn en kiuj la baza lingvo ne estas la svahila.
#000218
Tia risko ekzistas pro tio ke klopodoj promocii la svahilan ne okazas samtempe kun klopodoj promocii aliajn lingvojn.
#000219
Ekrankopio de Gmail-servo en la svahila. “Gmail svahile” de nukta77 estas licencita sub CC BY-SA 2.0.
#000220
El ĉiuj subsaharaj afrikaj lingvoj, la svahila havas la plej altan ĉeeston en Interreto. Dum la klopodoj evoluigi lingvoteknologiojn en la svahila estas relative malrapidaj, tio ŝanĝiĝas.
#000221
Ĉi-monate Meta publikigis esploraĵon kiu detalas kiel ĝi planas trakti 55 afrikajn marĝenigitajn lingvojn por plibonigi la akuratecon kun kiu algoritmoj de artefarita inteligenteco (AI) tradukas ilin ĉe ĝiaj sociaj platformoj.
#000222
Abantu AI, firmao el Kenjo, kreis teknologion surbaze de profunda lernado, por natura lingvoprocezo (NLP), kiu tradukas de ĉefaj mondaj lingvoj al indiĝenaj afrikaj lingvoj.
#000223
Nuntempe la modelo surbaze de profunda lernado tradukas de plejparto de ĉefaj mondaj lingvoj al la svahila kaj aliaj kenjaj lingvoj. La AI-ekfirmao, nun laboranta pri tradukado de aliaj afrikaj lingvoj, komencos liveradon de siaj servoj al aliaj afrikaj landoj fine de tiu ĉi jaro.
#000224
Aldone Nanjala Nyabola, kenja sciencisto, politika analizisto kaj advokato-direktoro de Global Voices, ebligis al svahilparolantoj priparoli kaj defendi siajn ciferecajn rajtojn. Kunlabore kun teamo de svahilaj ekspertoj, ŝi tradukis ŝlosilajn terminojn rilatajn al teknologioj kaj ciferecaj rajtoj al la plej parolataj afrikaj lingvoj, produktinte 52 slipojn kiuj estas libere elŝuteblaj.
#000225
Kial la svahila ne estas la ĉefa afrika lingvo?
#000226
Malgraŭ ĉiuj eksteraj sindevigoj de tiuj ĉi landoj al la svahila, estas certaj obstakloj kiuj minacas ĝian sukceson.
#000227
Ekzemple afrikaj geopolitikaj diferencoj, kiel nordafrikaj landoj asociantaj sin pli kun Mezoriento ol kun la resto de Afriko, povas labori kontraŭ la svahila kiel la unuiga lingvo.
#000228
Ekstera influo povas ankaŭ krei obstaklojn por la “akcepto” de la svahila. Afriko nun forte dependas de Ĉinio rilate financan asistadon. Responde Ĉinio kapitaligas ĝin enkondukante la ĉinan en la plejparto de afrikaj landoj, inkluzive de Kenjo. En iuj areoj tio signifas ke afrikanoj povas paroli la ĉinan pli flue ol siajn denaskajn lingvojn.
#000229
En 2018, la sudafrika opozicia gvidanto Julius Sello Malema instigis afrikanojn akcepti la svahilan kiel la kontinentan lingua franca, dirante ke afrikaj registaroj kiuj aprobis la ĉinan koste de afrikaj lingvoj havas “mislokitajn prioritatojn”.
#000230
Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa inĝeniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko.
#000233
Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam ĝi evidentiĝis populara inter familio kaj amikoj, li metis ĝin en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj iĝis populara hejma amuzaĵo. Ĝia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj — stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton — inundis la bendojn de niaj sociaj retoj.
#000234
Wordle okupis nian imagon ĝis tia ekstremo, ke ĝi estis nomita “gisto de Omicron”. Sed kial ni ŝatas ĝin tiom multe?
#000235
Wordle estas la gisto de Omicron.
#000238
Kial ĉiuj freneziĝis pro Wordle?
#000239
Iuj ankaŭ aprezas la ludon ĉar ĝi estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke ĝi postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam ĝi montras al vi viajn personajn rezultojn).
#000241
Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon.
#000242
“Mi pensas ke homoj ŝatas ke estas tiu ĉi aĵo en Interreto kiu simple estas amuza”, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. “Ĝi ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj aŭ pupiloj. Ĝi simple estas amuza ludo”.
#000243
La 1-an de februaro la zelotoj de la ludo vekiĝis kun la novaĵo ke The New York Times aĉetas Wordle kontraŭ “nenomita sepcifera sumo”. Wardle publikigis emocian afiŝon ĉe Tvitero, dirante ke li estis “ĝojega” pro la kontrakto kaj aldonante ke la ludo “iĝis io pli granda ol li iam imagis”.
#000244
It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me — from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries.
#000245
Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da ĝojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi — de Wordle unuiganta forajn familianojn ĝis provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado.
#000247
Ĉe alia flanko mi mensogus se mi dirus ke ĉio ĉi ne estis ŝoka. Ĉar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas ĝi plu provizas grandajn spertojn al iu ajn.
#000248
Kvankam la ĵurnalo promesis ke la ludo “unue restos senpaga”, multaj timis ke la aĉeto baldaŭ lasos ilin sen ilia ĉiutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage.
#000249
Eĉ pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantaŭ ĝi povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis ĝin en ĉiu ajn imagebla variaĵo.
#000250
Wordles of the World (gastigata ĉe gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskiĝoj de la ludo en diversaj lingvoj. Ĝi enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon “trioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon”.
#000251
Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of ‘#wordle’ games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible.
#000252
Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de ‘#wordle’-ludoj el la tuta mondo, celanta esti laŭeble plej kompleta.
#000255
La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazaĥa, sed ankaŭ inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (ĝi nomiĝas Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina.
#000257
Luda revivigo de indiĝenaj lingvoj
#000259
La populareco de la ludo ankaŭ kreis novajn oportunojn por promocii indiĝenajn lingvojn: loĝanta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de “Mahina ‘Ōlelo Hawai‘i” (Monato de la havaja lingvo).
#000260
Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indiĝena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio.
#000261
Estas ankaŭ aliaj renaskiĝoj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas ŝlosilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antaŭa vorto en la vico, kaj Absurdle, “konkura” versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu “aktive klopodas eviti doni al vi la respondon”.
#000262
Estas ankaŭ Lewdle, kiu, kiel vi divenis, estas bazita sur vortaro el obscenaj kaj maldecaj vortoj, kaj Custom Wordle, kiu ebligas al vi fari vian propran ludon enigante vorton kiun aliaj devas diveni (ĝi estas pruvite populara en lernejaj klasĉambroj).
#000263
En la mondo kie niaj ĉiutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto — duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo.
#000264
Tiuj ĉi faktoj montras popolan malfidon al la Ŝtata Administra Konsilio (ŜAK) formita de militistoj. Speciale malaltiĝis dependeco de la homoj de la banka sistemo kaj de ĉiuj financaj mekanismoj ĝenerale. Tio stimulas la popolon de Mjanmao al uzado de ĉifromono kiel alternativo. Ambaŭ ŜAK kaj la ombra Registaro de la Nacia Unueco (RNU) agnoskis tiun bezonon per siaj mandatoj: la unua kiel rimedon kuraci la malsanan ekonomion per la cifereca mono kaj eviti truditajn sankciojn kontraŭ ĝi kaj la dua por apartigi la ekzistantan monon de la ŝtato kaj krei alternativan sendependan monon kiu garantios liberajn kaj sekurajn financajn fluojn. Ambaŭ flankoj ankaŭ anoncis proprajn ĉifromonajn iniciatojn; estos interese vidi kiu venkos en tiu ĉi batalo de ĉifromonaj revoj.
#000268
Lastjare anonima grupo de evoluigantoj kreis ciferecan monon nomitan MYD, kiu celis liberigi la homojn de la centralizita mono kontrolata de la junto. Tiu ĉifromono planis investi 45% de la valuto en RNU kaj distribui la restantajn 55 elcentojn inter la civitanoj. Tamen ĉar ĝi malsukcesis krei rapide kreskantan bazon de uzantoj kaj ekhavis problemojn pri alirebleco, MYD ĉesis funkcii en decembro 2021.
#000269
Tuj poste, RNU anoncis la kreadon de Tether (USDT), stabila ĉifromono kies valoro estas alkroĉita al la usona dolaro, kiel oficiala anstataŭigo de la mjanmaa kjato. La RNU-ministro pri planado, financoj kaj investado, U Tin Tun Naing, diris: “Kiam venos la ĝusta tempo kaj se tio necesos por nia revolucio, ni nepre vastigos la liston de aprobitaj ĉifromonoj”. La esperoj kaj deziroj de la kontraŭjunta grupo fortigi ĉifromonon estas gravaj kaj ludas signifan rolon en ĝiaj iniciatoj.
#000270
Tamen se paroli pri financa stabileco, en junio 2021 la prezidanto de la Federacia Rezerva Sistemo de Usono, Eric Rosengren, avertis ke Tether povas esti minaco al financa stabileco. Ĉifromona negocisto Bernhard Muller, aŭditoro de DeFi (angle: Decentralized Finance) kaj sekureca analizisto, ankaŭ skribis ke Tether povas iĝi nigra cigno (angle: Black Swan) de ĉifromono kaj ke ĝia stabileco povas drame kolapsi. Restas nur atendi kaj vidi ĉu la revo de la ombra registaro dependos de Tether.
#000272
Ĉiuj formoj de ĉifromono estis malpermesitaj en Mjanmao longe antaŭ la puĉo. En 2020 la Centra Banko de Mjanmao (CBM) deklaris malpermeson de ĉifromono, referencinte al Bitcoin (BTC), Litecoin (LTC), Ethereum (ETH) kaj Perfect Money (PM), kaj ĉiuj vendistoj devus esti punataj surbaze de mona leĝo. En januaro 2022 denove, responde al la deklaro de RNU pri Tether kiel oficiala valuto, farita en decembro 2021, ŜAK preparis leĝon pri kibersekureco, kiu faris krima la uzadon de VPN kaj de ĉifromono. La ironio de la militista paŝo estas ke tuj post la malpermeso de ĉifromono en februaro 2022 ĝi deklaris ke ĝi estas kreanta ciferecan monon.
#000273
Aliflanke, la militistaro observas kaj arestas kontraŭjuntajn grupojn spurante telefonnumerojn per Wave Money, K Pay, CB Pay, ktp. La alia eventuala celo de la junta strebo al cifereca mono povas esti la revo pri centralizita manipulado de la ĝiraj datumoj de la homoj en unu loko, tiel ke oni povu spuri kaj kontroli civitanojn eĉ pli senprobleme.
#000275
Venezuelo estas unu el la plej rapidaj aprobintoj de ĉifromono en la mondo. La bolivaro [eo] perdis ĉirkaŭ 200 mil elcentojn de sia valoro kontraŭ la usona dolaro ekde 2013, kreinte la plej ekstreman hiperinflacion en la mondo. La usonaj sankcioj kaj la enorma nivelo de senlaboreco aldonis pli da fuelo al la hiperinflacia flamo. Por eliri la situacion, venezuelanoj sin turnis al ĉifromono, kiun ili povus uzi libere ie ajn en la mondo, sen iuj ajn reguligoj de la registaro. La kazo de Valiu, ĝira platformo bazita sur blokĉeno, povas esti unu el la grandaj ekzemploj de rezistado ĉi tie. La diasporaj komunumoj de venezuelanoj povas sendi ĝirojn al siaj familioj en la lando, povas aĉeti manĝaĵojn kaj aliajn necesaĵojn per Valiu kaj ankaŭ povas aĉeti ĉifromonon per pesoj. Tamen la granda iniciato anoncis sian fermon en decembro 2021 pro la riska situacio en Venezuelo.
#000278
Se paroli pri la reprezalia flanko, la registaro de Venezuelo provas centralizi la ĉifromonan movadon kreante Petro, nacian ciferecan monon. Venezuelo estas nur unu el la multaj ŝtatoj kiuj atente rigardas al ĉifromonoj aŭ ciferecaj valutoj bazitaj sur blokĉeno kiel instrumento de centralizado kaj spurado. Ekzemple ankaŭ Ĉinio ekde 2014 akcelas la kreadon de nacia cifereca mono, cifereca juano [eo], kiun la Popola Banko de Ĉinio nomis “suverena mono”. The Washington Post raportis ke la Ĉina Komunista Partio deziras spuri sian propran popolon pli skrupule establinte pli centralizitan ciferecan monon. La cifereca juano ebligas nur “kontrolatan anonimecon”, kio signifas ke la persone identigeblaj informoj pri civitanoj estos grandskale difinataj kaj kontrolataj de la ŝtato. La mono iĝas unu el la instrumentoj de la ĉina sistemo de socia kredito, kiu estas mondskale unu el la instrumentoj de cifereca publika administrado plej entrudiĝantaj en privatecon.
#000279
La ĉifromona revolucio en Venezuelo havas similan politikan kaj ekonomian kuntekston al tiu de Mjanmao nun. Tamen en Mjanmao la strategioj pri ĉifromonaj revoj ĉe ambaŭ flankoj pli grande substrekas leĝodonajn aktivadojn ol evoluigon de la ĉifromona ekonomio. Kaze de Venezuelo, la evoluigo de la ĉifromona ekonomio devenas pli de sociaj ciferecaj novigoj, profunda kompreno de valorkreado kaj distribuado, kaj de la ebleco atingi lokajn komunumojn ol de leĝodonaj aferoj.
#000280
La ĉifromona revolucio en Mjanmao estas ĉe la komenco de obstina lukto inter reprezalioj kaj rezistado. Tio ludos gravan rolon en la politika revolucio en Mjanmao: ĉu la lando povos restarigi demokration aŭ dronos en aŭtoritatismo [eo].
#000281
Bonvolu viziti la projektan paĝon (angle) por pliaj informoj de Unfreedom Monitor (Monitoro de Mallibereco).
#000282
Tiu artikolo estis unue publikigita en la bolivia reta revuo Muy Waso kaj estas republikigata en Global Voices kadre de partneriĝo.
#000285
Serio de novigaj ciferecaj projektoj uzas teknologion por helpi lokajn komunumojn esti pli rezistaj fronte al la efikoj de la klimata krizo en unu el la plej biodiversaj lokoj de Latinameriko. La regiono Gran Chaco [eo: Granĉako, estas stepa regiono en Suda Ameriko, kies partojn posedas Argentino, Bolivio kaj Paragvajo] estas la dua plej granda kaj grava arbaro de Sudameriko. Ĝia areo dividiĝas ene de kvar landoj kaj havas pli ol 100 milionojn da hektaroj. Pli ol ok milionoj da personoj vivas en tiu teritorio.
#000286
Ankaŭ, Verónica Quiroga, doktoriĝinta pri Biologiaj Sciencoj, klarigis al Mongabay ke “la cikloj de inundoj kaj sekecoj ekstremaj estas naturaj en la regiono”, sed ke nun ilia ofteco mezuriĝas en jaroj. Antaŭe tiuj ŝanĝoj kalkuliĝis je jardekoj.
#000290
Laŭ plej freŝdataj informoj, en la regiono Gran Chaco vivas pli ol ok milionoj da personoj. Preskaŭ 300 miloj el ili troviĝas en Bolivio. Ene de tiu loĝantaro ekzistas almenaŭ kvin indiĝenaj popoloj.
#000291
La plej granda parto de la loĝantoj “dediĉas sin al agrikulturo, bestobredado, abelbredado kaj metiartoj”. Tamen, multaj el tiuj aktivaĵoj estas minacataj de la agroindustria antaŭeniro kaj ĝia grandskala produktado.
#000292
Tiuj lokaj problemoj, akrigitaj de la loka klimatŝanĝo, minacas la supervivadon de la loĝantoj de la regiono Gran Chaco.
#000293
“Tiu nova klimata variado jam efikas sur la loĝantarojn kaj sur iliajn produktadajn sistemojn, kun perdo de agroproduktiveco, reduktiĝo de la kvalito kaj de la disponeblo de akvo, riveraj elbordiĝoj, incendioj”, avertas Mauricio Moresco, kunordiganto de Gran Chaco Proadapt.
#000294
Laŭ Mauricio, urĝas “akceli la kreadon de novaj kapabloj, iloj, konoj kaj modeloj de produktado kaj vendado, kiuj ebligu al la komunumoj de Gran Chaco kaj al ĝiaj ekosistemoj malgrandigi sian vundeblecon”.
#000295
Konektiĝo kaj teknologio fronte al la krizo
#000296
La rivero Pilcomayo trairas la regionon Gran Chaco en tri landoj. Ĝi fluas pli ol mil kilometrojn ekde siaj fontoj en Bolivio ĝis la argentina teritorio. Pilcomayo estas unu el la riveroj kun plej granda kvanto da sedimentoj en la mondo kaj, dum la riveraltiĝoj, ĝis triono de ĝia tuta volumeno konsistas el sedimentoj.
#000297
Por alfronti tiujn riskojn, indiĝenaj popoloj komencis krei regionan partoprenan procezon inter Argentino, Bolivio kaj Paragvajo, en la komenco de la jarmilo. Ekde tiam, tiu procezo plifortiĝis kaj integris helpon de diversaj organizaĵoj, iĝante sistemo de frua averto pere de ciferecaj komunikaj medioj. Estas uzataj grupoj de Vacapo (la plej uzata kaj la plej alirebla mesaĝilo en la regiono), sed ankaŭ Telegramo, Tvitero kaj Fejsbuko.
#000300
La Sistemo de Frua Averto, ankaŭ nomata SAT (mallongigo de “Sistema de Alerta Temprana“), estas strebo kiu baziĝas sur la kunlaboro de apartaj sektoroj kiel teknikistoj kaj loĝantoj, sed ĝia administrado estas farita de la lokaj komunumoj. Laŭ la Tutmonda Komisiono pri Adaptado, per averto antaŭa je 24 horoj kaze de ŝtormoj en la ĉirkaŭaĵo, la damaĝo povas malaltiĝi je 30%.
#000301
Marko Carraso, de la Fondaĵo Avina, organizo kiu apogas tiun strebon, diras ke “temas pri granda kunlabora procezo, en kiu kreiĝas agoj kiuj rilatas al adaptado, konfliktsolvado, krizo-administrado kaj konstanta kreado de klimatdatumoj”.
#000302
Tiamaniere, ili povas krei retojn de frua averto en kazoj de urĝeco, programojn de naturmedia komunikado, informado pri klimato kaj vendado de produktoj.
#000304
“En la nuna mondo (...) informo estas esenca kiam oni devas fari decidojn ĝustajn fronte al tiuj efikoj. La komunumoj devas urĝe agi por malaltigi la klimatŝanĝiĝon, adaptiĝi al ĝiaj efikoj kaj monitori ĝiajn efikojn”, diras Marcela Zamora, landa administranto de Virinoj Konektitaj NANUM en Bolivio kaj respondeculino pri konservado de la Fondaĵo Nativa.
#000305