Bulgara literaturo estas literaturo skribita fare de bulgaroj aŭ loĝantoj de Bulgario, aŭ skribita en la bulgara lingvo;
kutime ĉi-lasta estas la difina trajto.
Bulgara literaturo povas esti dirita esti unu el la plej malnovaj inter la slavaj homoj, havante ĝiajn radikojn dum la malfrua 9-a jarcento kaj la tempoj de Simeon I de la Unua Bulgara Imperio.
#000001
Kie la bulgara Empiro bonvenigas la disĉiplojn de Cyril kaj Methodius post kiam ili estis forpelitaj de Grandmoravia imperio, la lando iĝis centro de riĉa verkado dum kio estas konata kiel la Ora epoko de mezepoka bulgara kulturo.
En la malfrua 9-a, la 10-a kaj frua 11-a-jarcenta literaturo en Bulgario prosperis, kie multaj libroj estas tradukitaj de Byzantine Greek, sed ankaŭ novaj verkoj estantaj kreitaj.
Multaj akademiuloj laboris en la Preslav kaj Ohrid Literary Schools, kreante la Cirilan manuskripton por siaj bezonoj.
Chernorizets Hrabar skribis sian popularan laboron An Account of Letters, Clement of Ohrid (Milda de Ohrid) laboris pri tradukoj de la greka kaj estas kreditita kun pluraj gravaj religiaj libroj, John Exarch skribis sian Shestodnev kaj tradukis On Orthodox Christianity de John of Damascus (Necesejo de Damasko), Naum of Preslav (Naum de Preslav) ankaŭ havis signifan kontribuon.
Bulgaraj akademiuloj kaj verkoj influis la plej grandan parton de la slava mondo, disvastigante Old Church Slavonic, la Cirilan kaj la Glagolithic alfabeton al tiu de Kievan Rus, mezepoka Serbio kaj mezepoka Kroatio.
#000003
Ĉar la bulgara Empiro estis subigita fare de la bizancanoj en 1018, bulgara verkado malkreskis.
Tamen, post kiam la establado de la Dua- Bulgara Imperio sekvis alian periodon de pliiĝo dum la tempo de Patriarch Evtimiy en la 14-a jarcento.
Evtimiy fondis la Tarnovo Literaturan Lernejon kiu havis signifan efikon al la literaturo de Serbio kaj Muscovite Russia, kiam multaj verkistoj fuĝis eksterlande post la otomana konkero.
Krom Evtimiy, aliaj establitaj verkistoj de la periodo estis Constantine of Kostenets (Konstantino de Kostenets) (1380-unua duono de la 15-a jarcento) kaj Gregory Tsamblak (1365-1420).
#000004
Mezepoka bulgara literaturo estis dominita per religiaj temoj, la plej multaj verkoj estantaj himnoj, disertaĵoj, religiaj miksaĵoj, apokrifoj kaj hagiografioj, plejofte heroaj kaj instrua.
#000005
La falo de la Dua bulgara Empiro al la otomanoj en 1396 estis grava bato por bulgara literaturo kaj kulturo ĝenerale.
Verkado plejparte ĉesis, estante koncentrita en la monaĥejoj kiuj establis sin kiel centrojn de bulgara kulturo en la eksterlanda imperio.
La religia temo daŭre estis domina en la malmultaj verkoj kiuj estis produktitaj.
#000006
La ĉefa literatura formo de la 17-a kaj 18-a jarcento estis instruaj predikoj, komence tradukitaj de la greka kaj tiam kompilita fare de bulgaroj.
#000007
Literatura tradicio daŭre ekzistis relative senĉesa dum la frua otomana regulo en nordokcidenta Bulgario supren ĝis la Chiprovtsi Ribelo en fino de la 17-a jarcento inter la Bulgaraj Katolikoj kiuj estis apogitaj fare de la katolikaj ŝtatoj de Mezeŭropo.
Multaj el tiuj verkoj estis skribitaj en miksaĵo de vulgara bulgaro, La preĝejslavona kaj Serbo-kroato kaj estis nomitaj " Illyraj " .
Inter tiuj estis la unua libro-presita en moderna bulgaro, la breviero Abagar publikigita en Romo en 1651 fare de Filip Stanislavov, episkopo de Nikopol.
#000008
La Ilirian movado por South Slavic unueco havis efikon al la bulgara literaturo de la 18-a kaj 19-a jarcento.
Stemmatographia de Hristofor Zhefarovich de 1741 estas opiniita de kiel la plej frua ekzemplo de moderna bulgara sekulara poezio por ĝiaj kvarliniaj strofoj, kvankam ĝi estis esence kolekto de kuprogravuroj.
#000009
La preskaŭ kvin jarcentoj da otomana registaro de Bulgario ludis decidan rolon en la evolua de la bulgara kulturo.
La lando estis apartigita de la eŭropaj Renesancmovadoj kaj pli altaj formoj de arta esprimo kaj evoluigis plejparte ĝiajn folklorkantojn kaj fabelojn.
Nova reanimado de bulgara literaturo komenciĝis en la 18-a jarcento kun la historiografaj verkadoj de Paisius of Hilendar (Paisius de Hilendar), Istoriya Slavyanobolgarskaya .
Alia influa laboro estis Vivo and Sufferings of Sinful Sophronius de Sophronius of Vratsa (Sophronius de Vraca).
#000010
En la periodo 1840-1875 la literaturo venis vivanta kun skribaĵoj en plejparte revoluciajn, kontraŭ-turkajn temojn.
Ĝi estis pli frua stadio de la bulgara Renesanco kaj la plej eminentaj poetoj ĉe tiu tempo estis:
Vassil Drumev (Kliment Turnovski), Rayko Zhinzifov kaj Dobri Chintulov.
#000011
Inter la verkistoj kiuj okupiĝis pri revolucia agado estis ankaŭ Lyuben Karavelov kaj Georgi Sava Rakovski.
La plej konata laboro de Rakovski, Gorski Patnik (tradukita kiel A Traveller in the Woods (Vojaĝanto en la Arbaro) aŭ Forest Wanderer) estis skribita dum la Krimea Milito (1853-56) kaŝiĝante de turkaj aŭtoritatoj proksime de la urbo Kotel.
Pripensita unu el la unuaj bulgaraj literaturaj poemoj, ĝi ne estis fakte publikigita ĝis 1857.
#000013
Tipa kvalito de la periodo estis la pliiĝo de la intereso en bulgara folkloro, ĉar figuroj ŝatas la Miladinov Fratojn kaj Kuzman Shapkarev faris kolektojn de popolkantoj kaj etnografiaj studoj.
Alia verkisto kun verkoj de granda graveco estas Zahari Stoyanov (1850-1889) kun sia Memoirs of the Bulgarian Uprisings (1870-1876).
Liaj skribaĵoj havas historian, biografian kaj artan valoron.
#000014
Ivan Vazov estis la unua profesia bulgara verkisto kaj la fonda patro de la nova bulgara literaturo.
Vazov estis tre populara kaj produktiva kaj liaj verkoj inkludas kaj prozon kaj poezion kun egala virtuozeco.
Lia 1893 romano Under the Yoke , kiu prezentas la otomanan subpremon de Bulgario, estas la plej fama peco de klasika bulgara literaturo kaj estis tradukita en pli ol 30 lingvojn.
Liaj plej famaj mallongaj romanoj inkludas Nemili-nedragi, Chichovtzi kaj aliajn;
li ankaŭ skribis grandan nombron da noveloj, vojaĝlibroj, memuaroj, eseoj, pecoj de kritiko, dramoj, komedioj ktp.
Kelkaj el la pli famaj kolektoj inkludas:
Draski i sharki , Videno i chuto kaj aliaj.
#000016
Unu el liaj plej signifaj kolektoj de poemoj estas The Epopee of the Forgotten (La Epopee de la Forgesita) (1881-1884), konsistante el 12 odoj dediĉitaj al la herooj de la bulgara historio kaj la bildoj kaj ideoj kiuj devus esti memoritaj.
Pryaporets i gusla , Tagite na Bulgario,, Gusla, Slivnitza, Luleka mi zamirisa kaj aliaj.
#000017
Surpriza ekzemplo de frue moderna filozofia penso povas esti trovita en la poeziaj verkoj de la renomo intelekta Stoyan Mihaylovski.
#000018
La poeto Pencho Slaveykov, la filo de la eminenta bulgara Renesancpoeto kaj instruisto Petko Slaveykov, estas unu el la plej erudiciaj verkistoj de lia tempo.
Li faris konscian laboron al atribui la komencojn de moderna literaturo kaj Modernismo en la lando lanĉante la eŭropajn filozofiajn kaj metafizikajn ideojn, parte modifitaj kaj rekonstruitajn sur la tradicia lingva kaj figuraĵheredaĵo.
#000019
Slaveykov estas fama pro siaj filozofiaj poemoj, lia Epopeo-Kantoj kaj la simbolistika poeziokolekto Dream of Happiness.
Inter aliaj, li skribis mistifikan antologion de poetoj titolita On the Island of the Blissful (Sur la Insulo de la Feliĉa) kie li kolektis ĉe unu loko ĉiujn tradiciajn ideojn de bulgara poezio ĉe tiu tempo prezentante ilin kiel apartenado al imaga insulo.
Lia eposa nefinita Song of Blood (Kanto de Sango) (1911-13) traktis la lukton kontraŭ la turkoj.
En lia serĉo, Slaveykov estis apogita fare de aliaj eminentaj intelektuloj - sciencistoj, verkistoj, poetoj kaj kritikistoj.
#000020
Unu el la plej rimarkindaj prozverkistoj de la unuaj jaroj post la liberigo estas Aleko Konstantinov (1863-1897).
Liaj humuraj kaj vojaĝlibroj ( Bay Ganyo;
To Ĉikago and Back ) estas kaj ruza kaj viveca.
Li estas plej bone memorita por lia karaktero Bay Ganyo, unu el la plej kontestataj kaj scivolemaj karakteroj en la bulgara literaturo, kun diversspecaj tavoloj kaj riĉaj nuancoj.
Simile al švejk de la ĉeĥoj, Tartarin of Tarascon (Tartarin de Tarascon) de la Francoj kaj Ostap Tighina por la rusaj homoj, Bay Ganyo estas kolektiva bildo de multaj tipaj bulgaraj ecoj.
Kvankam ridindigite, ili neniam povis ricevi partian (pozitivan aŭ negativan) taksadon kaj interpreton.
La verkisto estis mortigita hazarde ĵus kiam lia kariero estis ronde pliiĝi.
#000021
Kune kun Petko Todorov, Krastyo Krastev kaj Peyo Yavorov, Pencho Slaveykov establis la modernisman cirklon Misal ( Opiniita).
Krastyo Krastev estas respektata literaturrecenzisto kaj erudicia.
Petko Todorov (1879-1916) estas unu el la plej grandaj stilistoj de tiu tempo.
Persono de eŭropa eduko kaj edukado, li sukcesas modernigi la bulgaran dramon kaj ankaŭ skribis serion de potencaj impresionistrakontoj bazitaj sur folklormotivoj, titolitaj Idilioj.
#000022
Peyo Yavorov (1878-1914) estas pripensita Symbolist-poeto, unu el la plej bona poezia inteligento en la jarcentfino
La poemoj de Yavorov estas diversspecaj en temoj sed ĉiam kun forta efiko - kaj emocia kaj intelekta.
Ili havas diversspecajn kaj praformojn, kaj riĉan kaj delikatan lingvon;
ili estas plejparte introspektivaj, esprimas la solecon de la moderna viro, la maleblecon por atingi feliĉon kaj ami en vivo, la konstanta minaco kaj antaŭsento de morto.
Ili temigas ankaŭ priskribado de historiaj, mitologiaj kaj viziaj temoj kun la samaj dekadencaj emociaj nuancoj.
#000023
Sub la influo de la francoj kaj la rusaj simbolistikaj movadoj, ekzistis aliaj popularaj bulgaraj poetoj, vere granda nombro, kiuj kontribuis al la rapid-paŝadita literatura evoluo en la lando en la unuaj jardekoj de la 20-a jarcento.
Dimcho Debelyanov, Teodor Trayanov, Nikolay Liliev, Emanuil Popdimitrov, Dimitar Boyadjiev kaj multaj aliaj.
Simboleco iĝis unu el la plej influaj movadoj kaj ĝi povas esti sentita en la tuta poezio por veni dum la 20-a jarcento.
En Bulgario ĝi restas proksima al la eŭropano unu: estas denove laboro por venki realecon, sian ŝarĝon, monotonecon kaj pezon.
La serĉado de signifo kaj fundamento en malsama dimensio de realeco: ekstera, alta, spirita, mistika, nekonataĵo kaj nekomprenebla unu;
nova sonĝeca realeco kiu estas pli proksime al beleco kaj harmonio.
La respondo estas serĉis ne nur en la bildoj, sed en la pureco kaj beleco de lingvo.
#000024
Bulgara literaturo inter la mondmilitoj
#000025
Dimcho Debelyanov (1887-1916) estis poeto kies morto en la Unua Mondilito fortranĉis lian esperigan literaturan karieron.
Lia korpo de laboro estis alportita fare de amikoj sekvantaj sian morton kaj iĝis tre populara en postmilita Bulgario.
Hristo Smirnenski (1898-1823) estas alia talenta simbolistika poeto kun ekstreme melodia lingvo kies frua morto povus esti malsufiĉita.
#000026
La intermilita periodo en la bulgara literaturo estos memorita ne nur pro la dramecaj socialŝanĝoj sed ankaŭ pro la reformoj en la literaturaj ĝenroj.
Granda parto de ili estas rilata al la figuro kaj la agado de Geo Milev (1895-1925) kiuj publikigis la modernisman revuon Vezni ( Skalo), en Sofio, kontribuante kiel poeto, tradukisto, teatrorecenzisto, direktoro, redaktiston de antologioj kaj eĉ kiel farbisto.
Li travivis la influon de avangardaj movadoj kiel la germana ekspresionismo kaj la franca superrealismo.
Liaj lertaj poemoj ( The Cruel Ring (1920);
September (1923) kaj prozopecoj ( A Little Expressionist Calendar for the Year (1921) kombinas tradiciajn motivojn, modernajn ideojn kaj eksperimentan lingvon.
Li estis mortigita en la aĝo de 30 kaj kvankam lia kariero ne faris interspacon pli ol 6 jarojn, li estas tre respektata kaj rigardita per multaj kiel unu el la plej influaj modernismaj poetoj kaj tradukistoj.
#000027
Bulgara poezio atingos novan pinton kun alia trofrue mortigita poeto - Nikola Vaptsarov (1909-1942).
Li sukcesis publikigi nur 1 libron de poemoj dum lia vivdaŭro ( Motor Songs (1940), en 1,500 kopioj.
Li estis mortkondamnita pro lia subtera komunista agado kontraŭ la Registaro.
#000028
Bulgara prozo prosperis en la periodo inter la mondmilitoj virecaj pro la rakontoj kaj la mallongaj romanoj de Elin Pelin (1877-1949) kaj Jordan Jovkov (1880-1937).
Ambaŭ de ili estis tre produktivaj kaj iĝis populara ne nur en iliaj hejmlandoj sed ankaŭ eksterlande.
En iliaj subjektoj, ili staras proksime al la tradicioj de la realismo.
Ambaŭ de ili fokuso sur la kampara vivo, sed Jordan Jovkov estas konataj pro lia pasio por tradicioj kaj mitoj, dum Elin Pelin estas pli gaja kaj humura;
ĉi-lasta ankaŭ estas fama verkisto de infanliteraturo.
Ambaŭ de ili uzis viveca, kompleksa lingvo kaj bildoj.
#000029
Rimarkinda verkisto de historiaj romanoj, Fani Popova-Mutafova donas la pinton de ŝia populareco antaŭ la Dua mondo Milito sed malgraŭ ŝia talento, suferspertas subpremojn de la komunista registaro post ĝi.
Alia figuro kiu povas apenaŭ esti forgesita de tiu periodo estas la humura verkisto kaj tirkesto Chudomir (1890-1967) kies noveloj (ofte jam ne ol 3-4 paĝoj) estas brilaj kaj en stilo kaj originaleco.
La unika rafinaĵo de liaj skribaĵoj devas resti vaste admiris.
#000030
Post kiam la Dua Mondmilito bulgara literaturo kategoriiĝis sub la kontrolo de la komunista partio kaj, precipe en la fruaj jaroj, estis postulata por harmonii kun la stilo nomita " socia realismo " .
Dimitar Dimov (1909-1966) estis devigita revizii sian furorantan novan Tobaccon (1952), adaptiĝis por kinejo kiel la filmo Tobacco , (1962) por igi ĝin akceptebla de la vidpunkto de socia realismo aldonante komunistojn kaj laboristarajn karakterojn kaj intrigojn.
#000031
La verkisto Dimitar Talev (1898-1966) ankaŭ estis malhelpita por tempo fare de la komunista registaro por publikigi siajn romanojn.
Simile al multaj aliaj intelektuloj, li estis ekzilita al la provinco sed daŭre skribis.
Lia plej konata laboro estas The Iron Oil Lamp (1952).
#000032
Kaj Dimov kaj Talev ankaŭ estis famaj rakontistoj kun multaj rakontkolektoj kune kun iliaj romanoj.
En la sama tempo, eĉ tiel frue post kiam la komunistoj funkciigis, la evoluo de iliaj karieroj montris al la ideologiaj restriktoj kiujn verkistojn devis alfronti en la estonteco.
#000033
Tamen postmilita tempo estis la plej abunda por la daŭre malforta moderna bulgara poezio.
Kaj post la politikaj ŝanĝoj en 1944 kaj 1989, miloj da poeziokolektoj estis publikigitaj.
#000037
Kelkaj el la poetoj kiuj gajnis stabilan respekton kun tempo estas Atanas Dalchev (1904-1978) kaj Valeri Petrov.
Dalchev ankaŭ estas memorita kiel unu el la plej bonaj tradukistoj de larĝa gamo de lingvoj.
#000038
Aliaj videblaj poetoj kontribuantaj kun fortaj personaj ideoj, distingebla voĉo, elpensitan vidon sur la mondo kaj pli grandan originalecon inkludu:
Konstantin Pavlov, Boris Hristov, Ekaterina Yosifova kaj Dobromir Tonev.
#000040
Virtuala Biblioteko de Bulgara Literaturo Slovoto
#000042
Bulgara literaturo estas literaturo verkita de bulgaroj aŭ bulgarianoj, aŭ verkita en la bulgara lingvo.
#000045
Efektive bulgara literaturo komenciĝis en la 18-a jarcento ĉe la historiografiaj verkoj de la pastro Paisi. En la periodo de 1840 ĝis 1875 vigliĝis la literaturo, ĉefe per verkoj revoluci-etosaj kaj kontraŭ-turkaj. Post la sendependiĝo de Bulgario (1876) la nacia literaturo restis nacieca sed perdis grandparte la revolucian spiriton. Ivan Vazov estis la unua profesia bulgara beletristo. Multaj verkistoj verkis pri kamparaj kaj vilaĝaj temoj. La poeto Penĉo Slavejkov enkondukis aliajn eŭropajn literaturojn en Bulgarion. Lia eposo Kanto de Sango (1911-13) temas pri la lukto kontraŭ la turkoj.
#000046
Post la dua mondmilito la bulgara literaturo falis sub regadon de la komunista partio kaj, precipe en la unuaj jaroj, en devigan sekvadon de sovetiaj (rusaj) modeloj en la stilo nomata "Soveta realismo".
#000047