Tiu ĉi estas fragmento de la originala teksto verkita de Esther Mamani kaj publikigita en la cifereca revuo Muy Waso.
#000002
La bolivia Chiquitania estas la plej granda kaj biodiversa tropika seka arbaro de la mondo. De preskaŭ unu jardeko, arbaraj incendioj mortigas, ĉiujare, milionojn da bestoj, bruligas milionojn da hektaroj kaj damaĝas milojn da familioj.
#000003
Antaŭ la naturmedia kaj homa katastrofoj, indiĝenaj virinoj kiel Germinda Casupá transprenas la defendadon de sia teritorio.
#000004
Germinda estas 45-jaraĝa. Ŝi surhavas ĝinzon, kotonan to-ĉemizon, sportajn ŝuojn kaj ŝi tenas sian malhelan hararon en bulo. Por protekti sin kontraŭ la suno ŝi ĉiam uzas ĉapelon, ankaŭ el teksaĵo. La longaj vojoj kiujn ŝi devas sekvi en la komunumoj estas por ŝi kvazaŭ promenadoj. Kiam ŝi estis junaĝa ŝi ludis futbalon, basketbalon kaj flugpilkadon [eo].
#000005
La vojo de San Ignacio al Santa Anita daŭras ĉirkaŭ du horojn kaj estas gruza. Dum la vojaĝo, la polvo kaj la varmego kumuliĝas en la taksio. Malgraŭ la sufokiĝo, Germinda ridetas kaj montras kontaĝan humuron.
#000006
Atingante la komunumon, Germinda salutas la tieajn estrojn kaj profitas por kontroli iliajn laborplanojn, dum la brula sezono alvenas.
#000007
Germinda estas bona administranto. Malgraŭ la malmultaj rimedoj de la Organizo de Ĉikitaj Virinoj, la estro sukcesas profitigi la monon kaj kovri per ĝi almenaŭ la transportkostojn.
#000009
Tiu “administra” kapablo venas de ŝia unua laboro, kiam ŝi ankoraŭ estis adoleskanto. Tiam ŝi estis dediĉiĝanta al la pago de servoj kaj al la kontrolo de dungitaro en loka bieno.
#000010
La gepatroj de Germinda elprenis ŝin el la lernejo kiam ŝi estis 15-jaraĝa, por ke ŝia pli aĝa frato havu la oportunon iri al la universitato.
#000011
Du jarojn post tiu familia decido, Germinda ne nur laboris kaj prizorgis siajn filojn, sed ŝi ankaŭ iris al la vespera lernejo por fini sian mezlernejan gradon.
#000012
Por Germinda, daŭrigi edukadon estis esence. Ŝi ne volis travivi la samajn aferojn kiujn ŝia patrino travivis.
#000013
“Kiam ŝi havis ok jarojn, miaj geavoj vendis ŝin al riĉa familio por ke ŝi helpu en la domo kaj ŝi neniam revenis al la lernejo”, rakontas Germinda pri sia patrino.
#000014
Tiu praktiko en la orienta Bolivio estas konata kiel patronado kaj konsistas el donado de kuratoreco de knabinoj kaj knaboj al “patronoj”, kontraŭ “prizorgado”. Reĝimo de servuteco [eo] kiun UN difinas kiel nuntempan formon de sklaveco.
#000015
Chiquitania estas la plej granda tropika seka arbaro en la mondo kaj, ĝis 2019, ankaŭ la plej bone konservita. La plej granda parto de tiu teritorio troviĝas en la departemento de Santa Cruz.
#000016
Dum la periodo de bruligado de la tero (chaqueo), kiu komenciĝas inter julio kaj aŭgusto, la disvastiĝo de la fajro estas koŝmaro kiu ripetiĝas ĉiujare. Tiu praktiko realiĝas tradicie por la preparado de la agrikulturaj grundoj, sed de pli ol jardeko ĝi mortigas la naturmedion.
#000017
La homoj loĝantaj en la areoj klarigas ke la incendioj servas por purigi la kultivareojn de malgrandaj, mezaj kaj grandaj produktistoj de sojo, maizo kaj fazeoloj.
#000018
Laŭ informo de la Fondumo Tierra (Fundación Tierra), 26,3% el la areo bruligita en Santa Cruz en 2019 estis tero de mezaj kaj grandaj agrikulturaj kompanioj.
#000019
Nur 4,9% temis pri komunaj proprietoj kaj apenaŭ 2,7% pri malgrandaj proprietoj.
#000020
La incendioj ekster kontrolo okazantaj pro la agroindustrio, kiu disvastiĝas inkluzive ĝis fiskaj teroj kaj protektitaj areoj, endaĝerigas la sekurecon de pli malgrandaj komunumoj.
#000021
Tamen, en 2019, multaj komunumoj pagis monpunojn pro la incendioj de siaj teritorioj. La monpunoj atingis ĝis okdek mil boliviajn pesojn.
#000022
Arlena Algarañaz, la plej bona amikino de Germinda Casupá, memoras kun kolero pri la multaj horoj kiujn ili pasigis en oficejoj de la Aŭtoritato pri Imposto kaj Kontrolo de Arbaroj kaj Tero. Ili provis klarigi al la oficistoj ke la incendioj ne estas okazigitaj de la komunumoj.
#000023
Pri Germinda, Arlena memoras ke “ŝi estis unu el la plej aktivaj partoprenantoj en la atelieroj pri virina enpovigo kiujn ni faris kune kun la Advokato de la Popolo kaj la Plataformo pri Inkluziva Familia Prizorgo”.
#000024
Malgraŭ sia persisto kaj strebo, Germinda ankoraŭ devis superi obstaklon: sian eksedzon, kun kiu ŝi edziniĝis kiam ŝi estis 16-jaraĝa.
#000025
Li ne konsentis ke Germinda devus studi kaj labori samtempe. Kiam ŝi iris eksteren, li molestis kaj perfortis ŝin pretekste de “ĵaluzo”. Dum multaj jaroj li frapis kaj insultis ŝin.
#000026
Antaŭ pli ol kvin jaroj, la spiralo de perforto rompiĝis. Li diris al ŝi ke ŝi “ŝparu monon por aĉeti sian skatolon (rilate al ĉerko)”. Germinda komprenis la gravecon de la minaco.
#000027
Tiel, la jaro 2015 iĝis jaro de ŝanĝoj por Germinda. Ŝi disiĝis de sia perforta edzo, sed ŝi ankaŭ komencis sian karieron en la indiĝena gvidado.
#000028
For de tiu rilato, iĝis pli facile por Germinda daŭrigi sian edukadon per partopreno en atelioroj kaj plenumado de postenoj en kiuj ŝi montris sian temperamenton: fortan sed akordiĝeman, engaĝitan kaj respondecan.
#000029
Germinda kontraŭ masklismo kaj masklisma perforto
#000031
Kiam ŝi eniras unu el la komunumoj kiujn ŝi vizitas kutime, unu el la gvidantoj de la komunumo diras ke ili ne agnoskas ŝin kiel aŭtoritaton.
#000033
Krome, ili nomas ŝin “NRO-ista”. Pejorativa formo por diri ke ŝi nur laboras kun fondumoj kaj organizoj sen lukro.
#000034
“Kial virino devas iri ien ajn? Kiu elektis ŝin por tio?”, plendas gvidanto.
#000035
Kaj ne estis la ĉefoj kiuj elektis Germinda por partopreni en la juĝado de la Internacia Tribunalo pri Naturo (TIN) en Ĉilio en 2019 por denunci la bolivian ŝtaton pro mortigo de la naturmedio. Tamen, ŝi estis elektita danke al la vasta subteno de siaj virinaj kolegoj.
#000036
En 2018, ŝi kreis la Ligon de Komunumaj Defendantoj. Tiu ĉi organizaĵo estas komunuma averta sistemo pri kazoj de perforto kontraŭ la virinoj de la regiono.
#000037
“Germinda ĉiam estas atenta por helpi siajn kunulinojn. Se ni ekscias pri kazo de perforto, ni raportas ĝin”, klarigas Elena Guasese, loĝanto de Sañonama.
#000038
La etendiĝo de la agrikultura frontlinio kaj la fajro revenis al Chiquitania en 2020 kaj ankaŭ en 2021. Tiuj ĉi novaj incendioj postulas de Germinda pli da laboro por estingiĝi la flamojn kaj savi sian popolon. Tio signifas protekti la vivon de la arbaroj kaj de ĝiaj loĝantoj.
#000040
Nuntempe, Germinda vizitas la komunumojn por vidi kiuj agadoj estas farataj por malpliigi la efikojn de la fajroj.
#000041
La monitorado kiun Germinda faras, inter aliaj aferoj, temas pri ĝisdatigo de la nombro de familioj ekzistantaj en ĉiu komunumo, kontrolado de ilia aliro al trinkakvo aŭ aŭtoj kiuj havas sufiĉan fuelon por eblaj evakuoj.
#000042
“Ni devas moviĝi de zorgo al agado”, diras Germinda antaŭ eniri taksion pere de kiu ŝi vizitos tri komunumojn en la ĉirkaŭaĵo de San Ignacio de Velasco: Sañonama, Santa Anita kaj Espíritu.
#000043
La lukto kontraŭ la fajro ne ĉesas
#000045
Survoje al la komunumo de Espíritu, Germinda parolas kun kelkaj fajrobrigadistoj kiuj laboras en la regiono. La incendioj reaktiviĝis en Candelaria, San Matías kaj Roboré.
#000046
La odoro de brulaĵo denove kaŭzas teroron.
#000047
Aldone al la fajroj, Germinda havas plian zorgon kiu devigas ŝin akceli la vojaĝon: ŝia plej malgranda infano malsaniĝis, verŝajne stomaka infektiĝo. Ŝi havas tri filojn.
#000048
Kvankam familiano helpos ŝin prizorgi lin, Germinda estas maltrankvila: la taskoj komencas kumuliĝi.
#000049
“Kelkfoje mi pripensas retiriĝi de ĉio ĉi. Ĉiujare iĝas pli kaj pli malfacile batali kontraŭ la fajro”, plendas ŝi denove.
#000050
En Espíritu, Germinda aranĝis diversajn renkontiĝojn kun la virinoj de la komunumo. Ŝi planis paroli pri aliro al trinkakvo, edukado kaj sano.
#000051
Sed la fajro kaj ĝia danĝera etendiĝo okupas la diskutojn.
#000052
Tiun tagon, post sia lasta renkontiĝo, Germinda tuŝas sian frunton, aranĝas sian ĉapelon kaj finas sian vojaĝon.
#000053
“Estis tre bele esprimiĝi antaŭ la Internacia Tribunalo pri Naturo”, — memoras Germinda rideteme — “sed ĉi tie en la arbaro ne ekzistas verdikto kiu estingu la fajron”.
#000054
Per rezolucio de Unuiĝintaj Nacioj [eo] de 1994, la 9-an de aŭgusto, indiĝenaj popoloj estas memorfestitaj, difinitaj kiel apartaj kulturaj kaj etnaj grupoj, kies anoj devenas de la plej frue konataj loĝantoj de [geografia] loko kiu poste estis koloniigita de nun reganta grupo.
#000057
En la amerika kontinento, indiĝenaj popoloj suferis atakojn ekde kiam komenciĝis la eŭropa koloniigo en la 15-a jarcento. Ĝia loĝantaro estis amasmortigita pro fremdaj malsanoj, trudlaboro [eo], deviga migrado [eo] por eltiri rimedojn, same kiel pro aliaj formoj de perforto. Hodiaŭ, ilia vivstilo, lingvoj, kulturo kaj vivoj estas ankoraŭ endanĝerigitaj pro loĝiga koloniismo, perforto, klimata ŝanĝo [eo], ekonomia, rasa diskriminado kaj kultura asimilado [eo]. Krome, multaj indiĝenaj virinoj suferas seksan perforton. Kadre de nia tutmonda vivmedia krizo, indiĝenaj popoloj estas la ĉefaj gardistoj de flaŭro kaj faŭno. Ili konsistigas 5% de la monda loĝantaro, sed protektas 80% de la monda biologia diverseco, kerna ero por redukti la efikojn de la klimata ŝanĝo.
#000058
Muziko estas potenca veturilo por arta esprimo, identeco, emocioj kaj socia ŝanĝo. Ĉi tie ni prezentas kvin kantojn de indiĝenaj virinoj kaj neduumuloj [ndlt.: neduumaj homoj estas tiuj kiuj identigas sin nek kiel virojn nek kiel virinojn. Detalaj informoj en Esperanto sur tersiso.net] de la tero kiun ni hodiaŭ konas kiel Amerikon, nomo kiu devenas de la itala navigisto kaj komercisto Amerigo Vespucci [eo]. Por tiuj kiuj estis sur la kontinento dum dekoj da miloj da jaroj, ĉi tiu regiono estas konata kiel Abya Yala [Testudinsulo].
#000059
María Reyna estas indiĝena kantistino de mihea [eo] deveno el la regiono oaĥaka (Oaxaca), Meksiko. Kune kun Joaquín Garzón Rivera, direktoro de orkestro, komponisto kaj pianisto, ŝi lancis en 2019 Orgullosa soy Raíz [Mi estas fiera radiko]. Ŝi kunfandas operajn voĉojn kun ĝenroj kiel ĵazo kaj bolero, kaj kantas hispane kaj en pluraj indiĝenaj lingvoj.
#000061
En kunteksto plena je diskriminacio kaj rasismo rilate al indiĝenaj popoloj en Meksiko, Reyna kantas pri sia fiereco pri esti indiĝena virino en Orgullosa soy Raíz.
#000062
kiuj superfluas ĉi tiun landon
#000063
Lido Pimienta de Barankilo, Kolombio, nun loĝanta en Toronto, Kanado, sukcesis elstari en la Amerikoj. Ŝi estas identigita kiel afrokolombianino kaj guaĥirino [wayú] [ĉiuj eo], kaj ŝiaj kantoj parolas pri feminismo, amo kaj ĝojo. Ŝia albumo Miss Colombia estis nomumita por la latinamerika premio Grammy por la plej bona latina rokmuziko aŭ alternativa albumo en 2020. “En ŝia muziko ni aŭdas elementojn de kumbio [cumbia] kaj bullerengue, indiĝenajn ritmojn de Kolombio, kune kun elementoj de elektronika muziko, en kelkaj kazoj sinteza popmuziko [eo] kaj en aliaj kazoj hiperpopo aŭ avangarda popo“, skribas la kultura revuo Doble Rodada [es].
#000065
En Nada [Nenio], kiun ŝi kantas kune kun Li Saumet, la kantistino de Bomba Estéreo, Lido Pimienta kantas pri la sufero de virinoj. Pimienta skribis pri sia kanto: “[Virinoj] portas nian doloron kiel memoron, kiel malsanon, kiel baton, kiel vundon (...) Doloras esti unu el ni. Doloras kiam vi estas de akvo, de suno kaj de monto, doloras se vi ne estas konsiderata kiel apartenanta al la ĝenerala socio aŭ ĉeftendenco [ofte referita kiel mainstream en la angla], vi devas pluvivi, ne vivi”.
#000066
Todo lo que yo sentí, todo lo que yo viví
Por todo lo que presentí, ya no me queda nada
Por todo lo que yo miré y todo lo que ya soñé
Por todo lo que te esperé, ya no me queda nada
#000067
Elisapie Isaac estas inuita [eo] kantaŭtoro, dokumentfilma produktisto kaj aktivulo de Kebeko, Kanado. Ŝi volas kanti pri la forto kaj la resilienco [eo] de la nordaj inuitaj komunumoj. Ŝi diras:
#000070
C’est vrai qu’on a vécu des choses extrêmement difficiles, mais les gens pensent toujours que les autochtones sont des victimes, mais allez les voir en 2018. Vous verrez la fierté d’un peuple qui travaille tellement fort. Le territoire, la langue, les enjeux sont encore bien là, mais les tambours reviennent. Les jeunes des premières nations réapprennent à les utiliser de façon cérémoniale. Ça va être fort comme guérison. On a de plus en plus l’impression qu’on nous entend et je sentais qu’il fallait que je parle aux gens de chez moi dans une langue qu’ils connaissent. Il fallait que je fasse encore de la musique.
#000071
Estas vere, ke ni travivis ege malfacilajn aferojn, tamen homoj ankoraŭ opinias, ke la indiĝenaj popoloj estas viktimoj, sed iru vidi ilin en 2018. Vi vidas la fierecon de popolo, kiu tiom multe laboras. La tero, la lingvo, la problemoj ankoraŭ estas tie, sed la tamburoj revenis. Gejunuloj de la Unuaj Nacioj instruas uzi tiujn [tamburojn] ceremonie denove. Tio estos forta resanigo. Pli kaj pli ni havas la impreson, ke ni estas aŭdataj, kaj mi sentis, ke mi devis paroli kun homoj hejme en lingvo, kiun ili konas. Mi devis denove muziki.
#000072
Kaê, indiĝeno de guajajara [eo] deveno kiu kreskis en la favela [eo] komplekso de Maré en Rio-de-Ĵanejro, iĝis unu el la eksukcesantaj indiĝenaj kantistoj kaj aktivuloj de Brazilo. Ri identiĝas kiel neduuma [eo] kaj kantas pri la sperto de indiĝenoj, kiuj vivas en urbaj medioj, kaj miksas elementojn de repo, brazila funko (kiel en “Essa Rua é Minha”), kaj tradiciajn instrumentojn kaj elementojn de sia denaska lingvo Ze'egete.
#000075
En la kanto Minha Força (“Mia forto”), ri kune kun Canário Negro parolas pri la interna forto fronte al diverseco. La filmeto montras la solidarecon inter nigraj kaj indiĝenaj virinoj.
#000076
Fawn Wood, de kria [eo] kaj saliŝa [eo] deveno, estas komencanta kantistino kaj kantverkistino, ankaŭ tre aktiva ĉe TikTok kaj partoprenanta en powwows [ndlr: moderna poŭoo (powwow) estas specifa speco de evento kie homoj kunvenas por danci, kanti, societumi kaj honori indianan kulturon], kulturaj kaj sociaj kunvenoj de indiĝenaj popoloj de Nordameriko.
#000080
En majo 2022, ŝi gajnis la premion JUNO [eo] en la kategorio Indiĝena Tradicia Artisto aŭ Grupo de la Jaro, danke al ŝia albumo kakike, kaj ŝi planas publikigi novan albumon antaŭ la fino de la jaro. Pri la premio ŝi diris:
#000081
Remember Me (“Memoru min”) estas unu el ŝiaj plej popularaj kantoj kiuj trairis la indiĝenajn kontojn de TikTok por memori la virinojn kiuj suferis seksan perforton. La kanto estas amletero al tiuj kiuj mortis.
#000084
Estas multaj pliaj kantoj de indiĝenaj virinoj por malkrovi: la gvatemala [eo] kantistino de majaa [eo] deveno Sara Curruchich ĝisdatigadas ludliston en Spotify kun indiĝenaj kantistoj el la tuta mondo.
#000087
Redaktora rimarko: De la 26-a de aprilo ĝis la 2-a de majo 2022 Satdeep Gill estos gvidanta la alternan Tviter-konton @AsiaLangsOnline, kiu esploras kiel teknologio povas esti uzata por revivigi aziajn lingvojn. Legu pli pri la kampanjo ĉi tie.
#000090
Satdeep Gill estas entuziasmulo pri liberaj scioj loĝanta en Patiala, en la nordokcidenta ŝtato Panĝabo en Barato. Ekde 2011 li helpas al la evoluigo kaj la kresko de la panĝaba Vikipedio; li ankaŭ gvidis la lanĉon de Global Voices en la panĝaba en 2017.
#000091
Gill aliĝis al la Vikimedia Fondaĵo en 2017 por subteni komunumajn konversaciojn pri la Strategio de Vikimedia Movado 2030. Ekde novembro 2018 li estas programa oficisto en la teamo GLAM & Culture (GLAM = Galleries, Libraries, Archives, Museums) ĉe la Vikimedia Fondaĵo kaj subtenas projektojn rilatajn al ciferecigo, dokumentado de lingvoj kaj lingva revivigo.
#000092
Unu el la lastaj projektoj subtenitaj de Gill estis metiejo pri kapablokonstruado, aranĝita kunlabore kun Unesko kaj Bophana Centro en Kamboĝo. Ĝi koncentriĝis je trejnado de indiĝenaj gejunuloj celanta helpi al ili dokumenti siajn lingvojn kaj kulturojn. Li ankaŭ subtenis la kreadon de la balia Vikifontaro, kiu ebligas al la balia komunumo transskribi sian literaturan heredaĵon, verkitan sur palmfoliaj manskribaĵoj, en Interreto.
#000093
Gill ankaŭ kontribuas al Wikimedia Commons fotante la birdojn de Panĝabo kaj najbaraj ŝtatoj.
#000094
Mi ĉiam loĝis en la urbo Patiala. Mi studis matematikon kaj sciencon en altlernejo, sed post bakalaŭriĝi mi ŝanĝis mian fokuson al la panĝabaj lingvo kaj literaturo.
#000100
Mi ŝatas lerni lingvojn. Krom mia denaska panĝaba (ambaŭ skriboj Gurmuĥi kaj Ŝahmuĥi), mi flue parolas la anglan, la hinduan kaj la urduan. Mi dum multaj jaroj lernis la hispanan kaj la francan kaj mi scias ke mi povus komforte vivi en la hispanlingvaj aŭ franclingvaj landoj. Nuntempe mi ĝuas lernadon per Interreto de la farsia ĉe la universitato Ŝahid Ĉamran de Avhaz, Irano.
#000101
RV: Rakontu pri via engaĝiĝo je la panĝaba Vikipedio kaj viaj sukcesoj.
#000102
SG: It is important to note that the Punjabi language is written in two scripts, Gurmukhi, written left to right and mainly used in India, and Shahmukhi, written right to left and used in Pakistan. While the spoken language is quite similar, there are vast differences in writing, which led to the creation of two different Wikipedias for the language. Punjabi Wikipedia (for Gurmukhi script) and Western Punjabi Wikipedia (for Shahmukhi script).
#000103
When I discovered Punjabi Wikipedia in in the early 2010s, it had a really small number of articles, most of them one-liners. My father joined me and we started building Punjabi Wikipedia together.
#000104
In 2011, I started my undergraduate degree at Punjabi University, Patiala, and started involving my peers in contributing to the Punjabi version of Wikipedia. Our efforts helped create a vibrant community of Punjabi Wikipedians meeting regularly and engaging in various national and international activities.
#000105
In 2015, I was the first Punjabi Wikipedian to be invited to Wikimania (the largest event dedicated to Wikipedia and its sister projects) in Mexico. There I received an honourable mention from Jimmy Wales for our efforts to make Punjabi Wikipedia one of the fastest-growing Indic Wikipedias.
#000106
Estas grave rimarkigi ke la panĝaba lingvo havas du skribojn, Grurmuĥi, skribatan de dekstre maldekstren kaj uzatan ĉefe en Barato, kaj Ŝakmuĥi, skribatan dekstren de maldekstre kaj uzatan en Pakistano. Dum la parola lingvo estas sufiĉe simila, estas grandaj diferencoj en skribo, kio kondukis al la kreado de du malsamaj Vikipedioj por la lingvo: Panĝaba Vikipedio (en Gurmuĥi-skribo) kaj Okcidentpanĝaba Vikipedio (por Ŝahmuĥi-skribo).
#000107
Kiam mi malkovris la panĝaban Vikipedion komence de la 2010-aj jaroj, ĝi enhavis vere malmultajn artikolojn, plejparte unuliniajn. Mia patro aliĝis al mi kaj ni komencis la konstruadon de la panĝaba Vikipedio kune.
#000108
En 2011 mi bakalaŭriĝis en la Panĝaba Universitato (Patiala) kaj komencis engaĝi miajn kolegojn en kontribuado al la panĝaba versio de Vikipedio. Niaj klopodoj kreis viglan komunumon de panĝabaj vikipedianoj, kiuj regule renkontiĝas kaj partoprenas diversajn naciajn kaj internaciajn aktivadojn.
#000109
En 2015 mi estis la unua panĝaba vikipediano invitita al Vikimanio (la plej granda evento dediĉita al Vikipedio kaj ĝiaj frataj projektoj) en Meksiko. Tie mi ricevis honoran mencion de Jimmy Wales pro niaj klopodoj fari la panĝaban Vikipedion unu el la plej rapide kreskantaj barataj vikipedioj.
#000110
RV: Kia estas la aktuala stato de la panĝaba lingvo en Interreto kaj ekster ĝi?
#000111
SG: Punjabi is the official language of the Punjab state in India and Punjabi music is pretty famous around the globe. Despite its official status and status in popular culture, most of the private schools in the state don’t encourage speaking in Punjabi — in fact, students are punished for speaking in their mother tongue. I was also educated in a school where speaking in English was enforced and, if we wanted to switch to another language, we were advised to use Hindi instead of Punjabi.
#000112
Punjabi doesn’t enjoy any patronage at all in Pakistan, where Punjabis form the largest ethnic group with around 40 percent of the population. The national language of Pakistan is Urdu, and Punjabi is not even taught at the school level.
#000113
On the other hand, increased migration from the region in the last century, especially in the last few decades, means Punjabis form sizeable communities in the UK, Canada, USA, and Australia, among others. Data from the 2011 census released by the Office of National Statistics in the UK reported Punjabi as the third most spoken language in the UK, and it is taught at the GCSE and A levels in the country.
#000114
On online platforms, Punjabi seems to have grown a lot in the last decade — Punjabi Wikipedia more than tenfold. Since December 2013, the Punjabi language in the Gurmukhi script is supported by Google translate, and its quality has been improving ever since. High-quality optical character recognition tools are also available in the language. In 2017, the BBC also started its service in Punjabi.
#000115
All this goes to say that, despite its own challenges and hurdles, Punjabi still enjoys a lot of privilege and access to many mainstream sources.
#000116
La panĝaba estas la oficiala lingvo en la ŝtato Panĝabo en Barato kaj la panĝaba muziko estas sufiĉe fama tra la mondo. Malgraŭ ĝia oficiala statuso kaj statuso en populara kulturo, la plejparto de la privataj lernejoj en la ŝtato ne kuraĝigas onin paroli en la panĝaba — fakte studentoj estas punataj pro parolado en sia gepatra lingvo. Mi ankaŭ estis edukita en lernejo en kiu paroli en la angla estis deviga afero kaj se ni deziris transiri al alia lingvo, oni sugestis al ni uzi la hinduan anstataŭ la panĝaba.
#000117
La panĝaba ne ĝuas iun ajn aŭspicion en Pakistano, kie la panĝaboj formas la plej grandan etnan grupon, kun proksimume 40% de la loĝantaro. La nacia lingvo de Pakistano estas la urdua kaj la panĝaba ne estas instruata eĉ je lerneja nivelo.
#000118
Aliflanke, kreskinta elmigrado el la regiono en la lasta jarcento, speciale en la lastaj kelkaj jardekoj, signifas ke panĝaboj formis grandajn komunumojn interalie en Britio, Kanado, Usono kaj Aŭstralio. Datumoj de la censo en 2011 eldonitaj de la Oficejo de Nacia Statistiko en Britio raportis ke la panĝaba estas la tria plej parolata lingvo en Britio kaj ĝi estas instruata je niveloj GCSE kaj A en la lando.
#000119
Ĉe interretaj platformoj la panĝaba montras grandan kreskon dum la lasta jardeko — la panĝaba Vikipedio kreskis pli ol dekoble. Ekde decembro 2013, la panĝaba lingvo en la Gurmuĥi-skribo estas subtenata de Guglo-tradukilo kaj ĝia kvalito ekde tiam pliboniĝis. Instrumento pri altkvalita optika rekono de literoj ankaŭ estas alirebla en la lingvo. En 2017, BBC ankaŭ lanĉis sian servon en la panĝaba.
#000120
Ĉio ĉi diras ke malgraŭ propraj defioj kaj obstakloj la panĝaba plu ĝuas grandajn privilegiojn kaj aliron al multaj popularaj resursoj.
#000121
RV: Priskribu iujn el la defioj kiujn via lingvo alfrontas nun.
#000122
SG: One of the major challenges for the Punjabi community is neither having a single script nor a policy to enable them to learn both the scripts.
#000123
I firmly believe that both the scripts of Punjabi should be mandatory, at least for students of Punjabi at the university level. With the advent of the internet, online communities of Punjabis from across the globe have been formed in the past decades where the Latin script has become the easiest writing system for many Punjabis, especially when having conversations across the borders. Punjabi University, Patiala developed a script conversion tool named Sangam (meaning “union”) some years ago, which helps to bridge some of these gaps.
#000124
Another major challenge is that spelling is not standard for the vast majority of Punjabi words.
#000125
Unu el la ĉefaj defioj por la panĝaba komunumo estas la manko de unueca skribo kaj politiko ebliganta lerni ambaŭ skribojn.
#000126
Mi firme kredas ke ambaŭ skriboj de la panĝaba devas esti instruataj devige, almenaŭ por studentoj de la panĝaba je universitata nivelo. Kun la apero de Interreto en la lastaj jardekoj tra la mondo formiĝis retaj komunumoj de panĝaboj, kie la latina skribo iĝis la plej simpla skribsistemo por multaj panĝaboj, speciale se temas pri konversacioj okazantaj trans la limoj. La Panĝaba Universitato (Patiala) evoluigis ilon de skriba interproksimiĝo nomitan Sangam (do “unio”) antaŭ kelkaj jaroj, kio helpas krei almenaŭ iujn pontojn.
#000127
Alia granda defio estas ke la ortografio ne estas normigita por la plejparto de la panĝabaj vortoj.
#000128
SG: I love the citizen media model of Global Voices and in 2017 I was motivated to help start GV in Punjabi. I was able to rally some of my friends and fellow Wikimedians to join the GV Punjabi team. We have mainly focused on translating stories from different parts of the world which are rarely heard of or talked about in the national media.
#000130
Mi ŝatas la modelon de civitana amaskomunikilo uzatan de Global Voices, kaj en 2017 mi estis motivita helpi la lanĉon de GV en la panĝaba. Mi sukcesis konvinki kelkajn miajn amikojn kaj kolegojn-vikipedianojn aliĝi al la panĝaba teamo de GV. Ni precipe fokusiĝis je tradukado de historioj el diversaj partoj de la mondo, kiuj estas malofte aŭdataj aŭ priparolataj en la naciaj amaskomunikiloj.
#000132
Ni ne estis tre konstantaj ekde kiam la pandemio komenciĝis, ĉar ĝi elĉerpis nian energion, sed mi esperas revivigi la teamon kaj komenci denove labori regule pri GV.
#000133
RV: Kiujn motivigajn vortojn vi havas por junaj kaj aĝaj panĝaboparolantoj por ke ili engaĝiĝu en projektoj kiel la panĝaba Vikipedio aŭ Punjabi Lingua? Kiel volontula partopreno riĉigas vian lingvon?
#000134
SG: I would like to remind everyone that the internet is what we make of it. Projects like Wikipedia or Global Voices are some of the participatory and citizen-driven projects which show us how powerful it can be for people passionate about knowledge to get together and build the digital society of our dreams.
#000135
Punjabi Wikipedia received an average of 750,000 page views per month in the last year. This goes on to tell us how important this platform is for Punjabi internet users. Currently, there are only about 20-25 editors on Punjabi Wikipedia and, the more this number increases, the better the quality and the quantity of the content it hosts will become.
#000136
There are also other sister projects of Wikipedia such as Wikisource, which plays a very crucial role, especially for some of the underrepresented languages in the world. Punjabi Wikisource is the only transcription platform (which helps to make digital, copiable formats from scanned books) for the Punjabi language. It is one of the rare places on the internet where I can download Punjabi books for my Kindle.
#000137
Mi dezirus memorigi al ĉiuj ke Interreto estas tio kion ni mem faras el ĝi. Projektoj kiel Vikipedio aŭ Global Voices estas iuj el la projektoj partoprenataj kaj gvidataj de civitanoj, kiuj montras al ni kiom pova povas esti la pasio de homoj pri scioj je unuigo kaj konstruado de la cifereca socio de niaj revoj.
#000138
La Panĝaba Vikipedio ricevas averaĝe po 750 000 paĝorigardojn monate en la lasta jaro. Tio diras al ni kiom grava estas tiu ĉi platformo por panĝabaj retumantoj. Aktuale estas nur ĉirkaŭ 20-25 redaktoroj de la panĝaba Vikipedio kaj ju pli tiu ĉi nombro kreskas, des pli bona iĝas la kvalito kaj la kvanto de la enhavo.
#000139
Estas ankaŭ aliaj frataj projektoj de Vikipedio kiel Vikifontaro, kiu ludas vere gravegan rolon, speciale por iuj el la malsufiĉe reprezentitaj lingvoj en la mondo. La Panĝaba Vikifontaro estas la sola transskriba platformo (kiu helpas fari ciferecajn, kopieblajn formatojn el skanitaj libroj) por la panĝaba lingvo.Tio estas unu el la maloftaj lokoj en Interreto, kie mi povas elŝuti panĝabajn librojn por mia Kindle.
#000140
Ekrankopio el Jutuba filmeto montranta unuan kapkovritan alĝerian prezentistinon de televidaj novaĵoj ekde sendependiĝo de la franca okupado.
#000142
Tiu ĉi artikolo estis unue publikigita de Raoseef22 la 25-an de februaro 2022. Redaktita versio estas republikigata kadre de partnereco kun Global Voices.
#000143
Unuafoje dum duonjarcento alĝerianoj vidis prezentistinon de novaĵoj kun hiĝabo en ŝtata televido matene la 15-an de februaro 2022. Tio estis vaste rigardata de alĝerianoj kiel historia evento, post kiam la televidstacio rompis la malpermeson pri surhavo de hiĝabo en publika televido.
#000144
Ekde la tago kiam Alĝerio gajnis sendependecon de la franca okupado la 5-an de julio 1962 kaj regajnis suverenecon super siaj radiaj kaj televidaj sidejoj la 28-an de oktobro 1962, Najwa Gedi estas konsiderata la unua virino en hiĝabo, kiu prezentis novaĵbultenon.
#000145
Alĝeria prezentistino de la ĉefa novaĵbulteno Said Toubal afiŝis en sia oficiala Fejsbuk-paĝo:
#000146
For the first time after the independence, Algerian state television gives space for hijabi women in news bulletins, and colleague Najwa Jedi shines bright in her presentation.
#000147
Por la unua fojo post la sendependiĝo, alĝeria televidstacio donis lokon al virinoj en hiĝabo por [prezenti] novaĵbultenojn kaj kolegino Najwa Jedi brilis dum sia prezentado.
#000148
Membro de la Alĝeria Nacia Unio de Ĵurnalistoj (ANUĴ) Reda Jawadi asertas ke alĝeria televido “estis malebliganta al kapkovritaj virinoj aperi sur la ekrano dum pli ol duonjarcento ekde la restarigo de kompleta suvereneco super ŝtataj radio kaj televido, malgraŭ la fakto ke islamo estas la ŝtata religio”.
#000149
Parolante pri Raseef22, Jawadi diris: “La mentaleco estiginta malpermeson de la apero de la virino en kaptuko sur la ekrano estas mense heredita de la organizintoj de tiu ĉi publika institucio kaj mankas leĝo ene de la televidstacia sidejo, kiu malpermesus la aperon de kapkovritaj virinoj sur la ekrano, tio estas ĉefe hereditaj instrukcioj”.
#000150
The headscarf was forbidden on television due to personal convictions and improvised decisions issued by successive officials in managing and running Algerian state television since the independence, and this of course, is prompted by successive governments that were greatly satisfied with this policy.
#000151
La kaptuko estas malpermesata en televido pro personaj konvinkoj kaj improvizitaj decidoj, faritaj de sinsekvaj oficialuloj dum administrado kaj regado de la alĝeria ŝtata televido ekde la sendependiĝo kaj tiu ĉi kurso estas kaŭzita de sinsekvaj registaroj, kiuj estis tre kontentaj pri tiu ĉi politiko”.
#000152
Reda Jawadi diris: “La plej nova movo de la televido markas la komencon donante al miloj da inaj diplomiĝintoj de amaskomunikiloj kaj altlernejoj pri komunikado en la lando kaj kaptukoportantajn virinojn kiuj aspiras aperi en la amaskomunikilaro, la ŝancon labori en la ŝtata televida konstruaĵo en la strato Al- Shuhada, aŭ en iuj de ĝiaj regionaj institucioj trans la ŝtato”.
#000153
La virina korpo sur la ekrano
#000154
Malgraŭ restarigo de suvereneco super televido kaj radio, forprenitaj de la francoj la 28-an de oktobro 1962, Yamin Boudhan, profesoro pri amaskomunikiloj en la Universitato de Kataro, argumentas en siaj komentoj al Raseef22, ke ĉiuj sinsekvaj decidofarantoj en amaskomunikiloj kaj televido” heredis eŭropan pensmanieron laŭ aspekto kaj prezentado”.
#000155
En iliaj okuloj la kaptuko estas “malprogresema kaj necivilizita bildo, ideo heredita de la franca pensado” diris li, citante francan politikon kiu estas vaste rigardata kiel maltolerema rilate islamajn tradiciojn kaj praktikojn. Li aldonis ke estas malfeliĉe ke tiu pensmaniero, kiun li priskribis kiel “serĉado de ebleco detrui la alĝerian identecon ene de la plej profundaj partoj de alĝeria socio” daŭris dum pli ol duonjarcento, eĉ post la sendependiĝo.
#000156
Dum interparolo kun Raseef22, li aldonis ke la promociita bildo de la virina korpo “estis tre grava ke tiu aperis en televido, kaj ke gravis montri elstarajn aspektojn de virinoj kiel bildon aŭ respegulon de civilizon ankaŭ por altiri spektantojn, kaj tio estis kio la alĝeria televido celis dum tiu periodo”.
#000157
Ĉu kapkovrita? Eĉ ne revu pri laboro
#000158
Laŭ Boudhan, la revo de hiĝabportantaj virinoj labori en la alĝeria publika televido fariĝis “malproksima fantazio kaj preskaŭ neebla tasko, ĉar preskaŭ ĉiuj inaj diplomiĝintoj de la amaskomunikilaro kaj komunikadsekcioj en Alĝerio finfine eklaboras en administrado aŭ edukado, kaj tiuj, kiuj deziras specialiĝi en tiu ĉi kampo, finfine finiĝas labori en radio, novaĵagentejoj kaj diversaj gazetoj.”
#000159
Alĝeria ĵurnalistino Sabah Boudras, kiu studis en Svedio dum pli ol kvar jaroj, konfirmas ke ŝi “serĉis laboron en alĝeria publika televido, sed ŝia laborpeto estis rifuzita dum ŝia unua intervjuo pro la hiĝabo”.
#000160
The response was harsh and direct, and was openly tied to the hijab with the words: ‘You want to work in the news department and present news bulletins... Do not even dream of it because this will not come true. If you want to work, you should work in the Al-Qur’an Al-Kareem channel (Quran TV)’.
#000162
La respondo estis kruda kaj rekta, kaj estis malkaŝe ligita al hiĝabo kun la vortoj: “Vi deziras labori en la novaĵdepartemento kaj prezenti novaĵbultenojn... Eĉ ne revu pri tio, ĉar tio ne okazos. Se vi deziras labori, vi devas labori en la kanalo Al-Qur’an Al-Kareem (Quran TV)”.
#000163
Sabah aldonis poste: “Mi ŝatas novaĵbultenojn, do kiel mi povas eklabori en alia sektoro kaj kial tio estis malpermesite? Kial ĉiuj esperoj kaj revoj de kapkovritaj virinoj esti kreivaj kaj aperi en amaskomunikiloj estas blokitaj kaj ruinigitaj fare de la oficiala alĝeria kanalo?”
#000164
Pro tiu ĉi kaj aliaj kialoj en la edukado kie ŝi laboris, Sabah Boudras decidis forlasi sian patrujon kaj setliĝi en Svedio, kie ŝi nun laboras en la eduka sektoro kaj kreas novaĵraportojn de ĉi tie por arabaj kanaloj, kaj kie kontraste [al Alĝerio] la kaptuko ne estas perceptata tiel.
#000165
En Alĝerio multe da ĵurnalistinoj decidis porti la hiĝabon en la alĝeria ŝtata televido, sed oni malpermesis al ili prezenti novaĵojn aŭ eĉ nenovaĵajn programojn.
#000166
Naima Majer, alĝeria amaskomunikila persono, estas la unua prezentistino ĉe la alĝeria televido, kiu surportis hiĝabon, speciale dum la monato Ramadano, en 1994. Sed al ŝi estis malpermesite aperi sur la ekrano simple ĉar ŝi surhavis hiĝabon.
#000167
I was very pleased with the appearance of Najwa Jedi wearing the hijab on state TV, a decision that we have been waiting for for many years, as the ban was the dominant position within the corridors of the television station.
#000169
Mi estis tre kontenta pro la apero de Najwa Jedi surhavinta hiĝabon en ŝtata televido, decido kiun mi atendis dum multaj jaroj, ĉar la malpermeso estis la dominanta pozicio en la koridoroj de la televidstacio.
#000170
Ŝi aldonis ke tiu ĉi apero “revenigas nin al 1994 kiam mi decidis surporti hiĝabon. Dum la tuta tempo al mi estis malpermesite daŭrigi miajn televidprogramojn kaj intervjuojn kiuj havis spektantaron, kaj mi kontentigis min per administra laboro ene de la televida sidejo. [Malgraŭ esti forigita el elsendoj] ĝis tiu ĉi tago, mi ne bedaŭras mian decidon surmeti la kaptukon”.
#000171
Sed ŝi diris: “Mi denove travivis la doloron kiun kapkovritaj virinoj spertas en Alĝerio ĉiufoje kiam mi provis plenumi iliajn dezirojn prezenti en publika televido. Mi pretas reveni al prezentado kaj elsendado de novaĵoj sekvante la televidan decidon forigi la malpermeson de la apero en televido de Najwa Jedi, la prezentistino en hiĝabo”.
#000172
La apero de la kaptuko en la novaĵbultenoj de la alĝeria publika televido restarigos esperojn de amaskomunikilaj studentoj kaj tiuj kiuj amas ĵurnalismon, ke ili povos aliri tiun ĉi publikan amaskomunikilan institucion.
#000174
Tamen estas ankaŭ timoj rilate aliajn improvizitajn decidojn, kiuj povus aperi iam ajn por denove malpermesi la hiĝabon, ĉar reguloj estas improvizitaj kaj decidoj arbitraj, sen iu ajn aktuala leĝa bazo ene de la institucio.
#000175
Avinjo Cristina Calderón, forpasinta la 16-an de februaro 2022 je la aĝo de 93 jaroj, estis amata de la indiĝena jamana komunumo [es: Yàmana] de Bahía Mejillones, situanta en Puerto Williams ĉe insulo Navarino, ĉe la plej suda finaĵo de Ĉilio. Kiel lasta konata parolanto de la jagana lingvo (konata kiel yágankuta en la jagana komunumo kaj ankaŭ kiel jamana lingvo [es: Yamana] en scienca literaturo), ŝi reprezentis unu el la lastaj vivaj ligiloj al la mondo de la jamanaj prauloj. Ŝi estis tenere nomata Abuela Cristina (Avinjo Cristina).
#000178
Lingvo reprezentas pordon al kompreno de la profundeco de la homa sperto per la okuloj de posedantoj de tiu ĉi kulturo. Ĝia perdo signifas ke la ligo per kiu okazas la transdonado de lingvo de unu generacio al alia estas rompita. Se la scioj de tiu ĉi lingvo ne estas dokumentitaj, ili ne estos alireblaj por la komunumo por estonta uzado. Antaŭ ol forpasi, Calderón faris ĉion por esti certa ke sia lingvo estos savita per libroj kaj aliaj fontoj.
#000179
La parencoj de Calderón estis parto de la lasta generacio kiu partoprenis en tradicia jamana rito markanta plenkreskiĝon, konata kiel Čiaxaus, antikva spirita praktiko en kiu knaboj kaj knabinoj estas preparataj por la vivo kiel plenkreskaj membroj de sia komunumo per trapaso de fizikaj elprovoj kaj lernado de postvivaj taktikoj. Dum sia vivo Calderón atestis per propraj okuloj la terurajn ŝokojn kaŭzitajn de daŭra koloniado de jamanaj teritorioj fare de eŭropaj setlintoj, same kiel la kulturan asimiladon de sia popolo per misiista agado, transloko de tradiciaj teroj kaj diskriminacio kontraŭ la nomada vivmaniero.
#000180
La jamanoj [eo] estas indiĝenoj de Fajrolando, konata kiel Onaašáka en ilia lingvo, en la suda regiono de Sudameriko. La jamana popolo okupis tiun ĉi regionon dum pli ol 10 000 jaroj. Ilia lingvo spegulas proksimajn rilatojn kun la tero kaj la maro kaj kun ĉiuj specioj en ili.
#000181
Cristina Calderón. Foto en publika havaĵo.
#000182
Laŭ eseo de ŝia nepino Cristina Zárraga, publikigita en Langskape Magazin [en], Calderón kreskis parolante sole la jaganan ĝis la aĝo de 9 jaroj, kiam ŝi komencis iom lerni la hispanan, anglan kaj aliajn indiĝenajn lingvojn parolitajn apude. Ŝi vivis duonnomade, kreskinte proksime al la naturo, vojaĝante per boato al multaj lokoj en Fajrolando antaŭ ol la landlimo kun Ĉilio kaj Argentino dividis la regionon je du malsamaj naciaj ŝtatoj. Calderón orfiĝis junaĝe kaj estis prizorgata de siaj parencoj kaj baptopatrino. Tiutempe multaj jamanoj bedaŭrinde mortis pro pulmaj malsanoj kaj parencoj de la avino ne estis escepto.
#000183
La postvivaj strategioj de ŝia familio inkluzivis la strigladon de ŝafoj en somera tempo kaj la ĉasadon de lokaj animaloj kiel la guanako kaj la lutro, en aliaj sezonoj. Calderón ĝuis multe da libereco dum ĉasado kaj libera boatado en la tradicia jamana teritorio, sed ankaŭ alfrontis diversajn malfacilaĵojn. Por garantii ŝian sekurecon, ŝia familio admonis ŝin edziniĝi al viro 15 jarojn pli aĝa. Ŝi travivis malriĉecon, translokadon kaj multajn sociajn ŝanĝojn dum sia longa vivo. Ŝi iĝis lerta plektantino de korboj kaj estis aprezata pro sia majstreco. Fine de sia vivo, speciale post la forpaso de sia amata fratino Ursula Calderón, kun kiu ŝi multe babiladis en la jagana, ŝi estis vaste honorata kiel la lasta flua parolanto de la lingvo.
#000184
La influo de Calderón kiel la lasta parolanto estis sentata surloke en Fajrolando kaj mondskale. Ŝi estis rekonita kiel Viva Homa Trezoro [es] de la ĉilia registaro en 2009. Ŝi ofte aperis en amaskomunikiloj kaj koncentriĝis je kundividado de sia lingvo kun homoj ĉirkaŭ ŝi. Ŝi parolis pri la grave endanĝerigita statuso de la jamanoj kaj ludis aktivan rolon en produktado de multnombraj materialoj en la jagana lingvo. La multaj verkoj de literaturo kaj arto kiujn ŝi postlasis iĝis la ĉefa fonto de materialoj por klopodoj revivigi la jaganan lingvon nun kaj estonte.
#000185
La profundeco kaj beleco de la jagana lingvo povas esti aprezataj kaj komprenataj per legado de “Yágankuta: Malgranda vortaro de la jagana” — ilustrita libro produktita de Cristina Calderón kaj de ŝia nepino Cristina Zárraga kunlabore kun esploristoj kaj artistoj kiel Oliver Vogel, Yoram Meroz, Anna Kolle kaj aliaj.
#000186
Kovrilo de la libro “Hai kur mamášhu čhis” (Mi deziras rakonti al vi historion) de Cristina Zárraga kaj Ursula Calderón.
#000187
Estas ankaŭ jagana vortolisto el 715 vortoj [en], kompilita de lingvisto Ana María Guerra Eissmann kaj alirebla rete per la Interkontinenta Vortara Serio. La libro de jamanaj fabeloj, rakontitaj al Zárraga de Cristina Calderón kaj de ŝia fratino Ursula Calderón, havas la titolon “Hai kur mamášhu čhis” (“Mi deziras rakonti al vi historion”) kaj estas aĉetebla en Amazon, origine eldonita de Ediciones Pix [es], eldonejo bazita en Ĉilio kaj Germanio. Cristina Zárraga ankaŭ verkis biografion de sia avino en la hispana en libro titolita “Memorias de mi abuela yagan” (Rememoroj pri mia jamana avino).
#000188
La forpaso de Calderón reprezentas grandegan perdon. Kiel la lasta parolanto de Yágankuta kaj unu el la lastaj atestintoj de la tradicia jamana vivo, ŝi havis fluecon kaj sciojn kiuj ebligis esprimi ŝian kulturon en unika maniero, kion hodiaŭ povas fari neniu.
#000189
Tamen, ŝia nepino Cristina Zárraga antaŭnelonge diris en intervjuo al la ĉilia magazino Pousta [es] ke Calderón ne deziris esti rigardata kiel la lasta jamano. “Mi ne estas la sola, nek la lasta. Rigardu ĉirkaŭ mi, estas multe da jamanoj” diris ŝi reference al la ĉeesto de jamandevenuloj en sia komunumo. Ŝi estis la lasta parolanto, sed ne la lasta jamano.
#000190
Zárraga nun klopodas surloke protekti la medion kaj kundividi la jaganan lingvon, aranĝante Zoom-renkontiĝojn por lingvolernantoj. Ŝiaj aliaj parencoj loĝas en Bahía Mejillones en insulo Navarino en Ĉilio, kie ili vivtenas sian kulturon [es] en multaj formoj kaj aktivas pri la protektado de la rajtoj de indiĝenaj popoloj en Ĉilio.
#000191
Prezentado de libro “Cristina Calderón. Rememoroj pri mia jamana avinjo” (CC BY-NC-SA 2.0)
#000192
Danke al la heredaĵo de Calderón, estas multe da materialaj por novaj parolantoj kaj granda bazo por lernado. Haveblas ĉiuj vojoj por ke la heredaĵo de la avino restu viva.
#000193
Tiu artikolo estis unue publikigita en la bolivia reta revuo Muy Waso kaj estas republikigata en Global Voices kadre de partneriĝo.
#000196
Serio de novigaj ciferecaj projektoj uzas teknologion por helpi lokajn komunumojn esti pli rezistaj fronte al la efikoj de la klimata krizo en unu el la plej biodiversaj lokoj de Latinameriko. La regiono Gran Chaco [eo: Granĉako, estas stepa regiono en Suda Ameriko, kies partojn posedas Argentino, Bolivio kaj Paragvajo] estas la dua plej granda kaj grava arbaro de Sudameriko. Ĝia areo dividiĝas ene de kvar landoj kaj havas pli ol 100 milionojn da hektaroj. Pli ol ok milionoj da personoj vivas en tiu teritorio.
#000197
Pro la kondiĉoj de sia teritorio kaj la homa interveno, Gran Chaco estas unu el la plej vundeblaj regionoj fronte al la efikoj de la klimata krizo en Latinameriko. La erozio de la grundo, la dezertiĝado kaj la ŝanĝiĝo de la akva reĝimo estas kelkaj problemoj kiuj jam efikas sur la teritorion.
#000198
Por la venontaj 30 jaroj antaŭvideblas eĉ pli grandaj efikoj. Ĉefe koncerne sekecojn kaj inundojn, aŭ la kreskon de ekstremaj klimataj fenomenoj.
#000199
Laŭ la Fondaĵo Vida Silvestre Argentina, se la malarbarigo kaj la ŝanĝo de la uzo de grundoj en la regiono Gran Chaco daŭros kiel ĝis nun, la efikoj estos katastrofaj. Ĝis 2028 la regiono povus perdi la ekvivalenton de areo 200 fojojn pli granda ol tiu de Bonaero.
#000200
Ankaŭ, Verónica Quiroga, doktoriĝinta pri Biologiaj Sciencoj, klarigis al Mongabay ke “la cikloj de inundoj kaj sekecoj ekstremaj estas naturaj en la regiono”, sed ke nun ilia ofteco mezuriĝas en jaroj. Antaŭe tiuj ŝanĝoj kalkuliĝis je jardekoj.
#000201
Laŭ plej freŝdataj informoj, en la regiono Gran Chaco vivas pli ol ok milionoj da personoj. Preskaŭ 300 miloj el ili troviĝas en Bolivio. Ene de tiu loĝantaro ekzistas almenaŭ kvin indiĝenaj popoloj.
#000202
La plej granda parto de la loĝantoj “dediĉas sin al agrikulturo, bestobredado, abelbredado kaj metiartoj”. Tamen, multaj el tiuj aktivaĵoj estas minacataj de la agroindustria antaŭeniro kaj ĝia grandskala produktado.
#000203
Tiuj lokaj problemoj, akrigitaj de la loka klimatŝanĝo, minacas la supervivadon de la loĝantoj de la regiono Gran Chaco.
#000204
“Tiu nova klimata variado jam efikas sur la loĝantarojn kaj sur iliajn produktadajn sistemojn, kun perdo de agroproduktiveco, reduktiĝo de la kvalito kaj de la disponeblo de akvo, riveraj elbordiĝoj, incendioj”, avertas Mauricio Moresco, kunordiganto de Gran Chaco Proadapt.
#000205
Laŭ Mauricio, urĝas “akceli la kreadon de novaj kapabloj, iloj, konoj kaj modeloj de produktado kaj vendado, kiuj ebligu al la komunumoj de Gran Chaco kaj al ĝiaj ekosistemoj malgrandigi sian vundeblecon”.
#000206
Konektiĝo kaj teknologio fronte al la krizo
#000207
La rivero Pilcomayo trairas la regionon Gran Chaco en tri landoj. Ĝi fluas pli ol mil kilometrojn ekde siaj fontoj en Bolivio ĝis la argentina teritorio. Pilcomayo estas unu el la riveroj kun plej granda kvanto da sedimentoj en la mondo kaj, dum la riveraltiĝoj, ĝis triono de ĝia tuta volumeno konsistas el sedimentoj.
#000208
Dum la pluvaj sezonoj, tiu trajto kaj ĝia neantaŭvidebla trajektorio enkotigas multajn domojn kaj loĝantarojn de la regiono.
#000209
Por alfronti tiujn riskojn, indiĝenaj popoloj komencis krei regionan partoprenan procezon inter Argentino, Bolivio kaj Paragvajo, en la komenco de la jarmilo. Ekde tiam, tiu procezo plifortiĝis kaj integris helpon de diversaj organizaĵoj, iĝante sistemo de frua averto pere de ciferecaj komunikaj medioj. Estas uzataj grupoj de Vacapo (la plej uzata kaj la plej alirebla mesaĝilo en la regiono), sed ankaŭ Telegramo, Tvitero kaj Fejsbuko.
#000211
Marko Carraso, de la Fondaĵo Avina, organizo kiu apogas tiun strebon, diras ke “temas pri granda kunlabora procezo, en kiu kreiĝas agoj kiuj rilatas al adaptado, konfliktsolvado, krizo-administrado kaj konstanta kreado de klimatdatumoj”.
#000213
Tiamaniere, ili povas krei retojn de frua averto en kazoj de urĝeco, programojn de naturmedia komunikado, informado pri klimato kaj vendado de produktoj.
#000215
“En la nuna mondo (...) informo estas esenca kiam oni devas fari decidojn ĝustajn fronte al tiuj efikoj. La komunumoj devas urĝe agi por malaltigi la klimatŝanĝiĝon, adaptiĝi al ĝiaj efikoj kaj monitori ĝiajn efikojn”, diras Marcela Zamora, landa administranto de Virinoj Konektitaj NANUM en Bolivio kaj respondeculino pri konservado de la Fondaĵo Nativa.
#000216
Parto de kovrilo de la antologio Amanat de kazaĥaj virinaj tekstoj en la angla, liverita de redaktistoj, uzita kun permeso.
#000217
Ekde sendependiĝo disde Moskvo en 1991, la centrazia nacio Kazaĥio [eo] survojas por redifini sian multetnan kaj multlingvan identecon, for de koloniistaj modeloj altruditaj de Sovetunio, de historia cenzuro kaj de genraj roloj. La nuntempa kazaĥa renesanco reformas la proprajn difinojn pri kulturo, rimarkeble en kino, muziko, moderna arto kaj literaturo.
#000218
La literaturo de la kazaĥoj, tradicie nomada popolo, restis parola ĝis la 19-a jarcento, kiam la cara rusa koloniado enkondukis la rusan lingvon kaj la presajn teknologiojn. Aparta ruslingva literaturo evoluis kaj estis politike antaŭenigita en la 1920-aj jaroj, kiam komenciĝis la sovetia periodo. Moskvo kuraĝigis kazaĥojn kaj aliajn popolojn skribi per la transnacia lingvo [en] de la epoko, kaj prezentis la kazaĥan lingvon kiel malbonan opcion [Red.: realo estas inversa – ĝuste en la 1920-aj sovetiaj lingvistoj kreis unuan (!) kazaĥan alfabeton, la ŝtato aktive subtenis unuajn (!) kazaĥajn verkistojn kaj eldonis unuajn (!) kazaĥajn librojn]. Estas malmultaj mencioj pri virinaj verkoj dum la sovetia periodo, sed nuntempe la kazaĥa literaturo estas pli diversa rilate al formoj, stiloj, genroj kaj etneco. Tio forte montriĝas en “Amanat: verkado de virinoj de Kazaĥio” (Amanat: Women's writing from Kzakhstan) [en], la unua antologio pri verkistinoj el Kazaĥio, kiu aperos en la angla en julio 2022.
#000219
Zaure Batayeva, foto uzita kun permeso.
#000220
La antologio estis redaktita kaj tradukita de Zaure Batayeva [en] kaj Shelley Fairweather-Vega [en], du virinoj kiuj antaŭenigas tradukojn de kazaĥa literaturo. Batayeva estas verkistino, literatura tradukistino el kaj al la kazaĥa, kaj kultura komentariistino. Fairweather-Vega estas tradukistino el la rusa kaj la uzbeka al la angla, kaj publikigis en Words Without Borders, t.e. Vortoj Sen Limoj [eo] kaj World Literature Today (Monda Literaturo Nuntempe). La antologio prezentas 13 verkistinojn kaj la titolo estas la kazaĥa vorto “amanat”, kiu signifas promeson, moralan devon kaj ankaŭ heredaĵon [Red.: ankaŭ – ostaĝo lasita de samgentanoj ĉe malamiko kiel garantio de ilia obeemo]. La elektitaj tekstoj estis verkitaj dum la lastaj 30 jaroj, sed enhavas aludojn pri historiaj epokoj antaŭ kaj post la sendependiĝo, inkluzive de la stalinismaj jaroj.
#000221
Global Voices demandis la du virinojn pri kiel ili decidis inter tekstoj en la rusa kaj la kazaĥa, kaj pri ilia sperto en tradukado al la angla. Fairweather-Vega klarigis, ke unu celo estis montri la lingvan diversecon de Kazaĥio. Pro tio ili zorge elektis tekstojn de sep verkistinoj kiuj verkas precipe en la rusa, kaj ses kiuj verkas precipe en la kazaĥa, kiuj ĉiuj estis rekte tradukitaj al la angla, por ne uzi tradukajn pontojn. Ĉar plejparto de la elektitaj verkistinoj estas ankaŭ tradukistinoj, ŝi diras:
#000222
We tried to honor each author’s bilingualism in translating their work; we were sensitive to instances when a Russian word was being treated as a foreign word in a Kazakh text, for example, as opposed to when that Russian word was offered up as a more “normal” word.
#000223
Ni provis respekti la dulingvismon de ĉiuj verkistinoj dum la tradukado; ni estis atentemaj al ekzemploj kiam rusa vorto estis uzita kiel fremda vorto en kazaĥa teksto, kaj kiam la sama rusa vorto estis uzita kiel “normala” vorto.
#000224
The stories in our collection don’t mix the two languages because their characters don’t mix with characters from the other linguistic group — they live in two different worlds. This reflects the social reality of Kazakhstan very well. Kazakh speakers, who constitute almost 60 percent of the country’s citizens, have developed a culture that is profoundly different from Russian culture. Kazakh speakers with a higher level of education tend to know Russian because Russian is the language of the country’s so-called elite. You need to know Russian if you want a job that pays a living wage. Nonetheless, the vast majority of Kazakh speakers prefer to stay in their own cultural environment as much as possible.
#000226
On the other side of the sociolinguistic divide, there are the Russian speakers, who tend to know Kazakh poorly or not at all and who prefer to interact with the speakers of that language as little as possible. This lack of interest clearly shows in some of the stories in our collection. I don’t mean this as a critique, but as an observation. Writers are human beings. Besides, if writers became too aware of their own prejudices and blind spots, they would probably stop producing interesting stories.
#000227
La rakontoj en nia antologio ne miksas la du lingvojn ĉar la personoj ne interrilatas kun personoj de la alia lingva grupo — ili vivas en du malsamaj mondoj. Tio bone spegulas la socian realaĵon de Kazaĥio. Kazaĥparolantoj, kiuj estas preskaŭ 60% de la landa loĝantaro, evoluigis kulturon profunde malsaman kompare al la rusa kulturo. Kazaĥparolantoj kun supera edukado kutime scipovas la rusan ĉar ĝi estas la lingvo de la elito. Oni bezonas koni la rusan se oni volas laborpostenon kun deca salajro. Tamen, la plejmulto de la kazaĥparolantoj preferas kiom eble resti ĉe sia propra kultura medio.
#000228
Je la alia flanko de la sociolingvistika divido, estas la rusparolantoj, kiuj kutime ne scipovas aŭ malbone scipovas la kazaĥan, kaj preferas kiel eble plej malmulte interagi kun la parolantoj de tiu lingvo. Tiu manko de intereso aperas en kelkaj rakontoj de la antologio. Mi ne diras tion kiel kritikon, sed kiel rimarkon. Verkistoj estas homoj. Krome, se verkistoj estus tro konsciaj pri siaj propraj antaŭjuĝoj kaj mankoj, ili probable ĉesus verki legindajn rakontojn.
#000229
Laŭ Batayeva, Kazaĥio ne kapablis korekti la profundan lingvan malegalecon kreitan dum 70 jaroj de sovetunia ruslingviga politiko, kio eksplikas la malgrandan kvanton de dulingvaj aŭ plurlingvaj homoj ekster la kazaĥa etna grupo. Ŝi rimarkigas, ke malmultaj rusparolantoj valorigas la lernadon de la kazaĥa, kaj utiligas la ideon de Frantz Fanon pri “indiferenteco” por klarigi la reziston al la lernado de la kazaĥa.
#000230
Alieco kaj la arto de literatura tradukado
#000231
Shelley Fairweather-Vega, uzita kun permeso.
#000232
Unu el la plej interesaj debatoj en literatura tradukado estas pri la pozicio de la tradukado: kiom proksima aŭ malproksima de la originalo, kaj ankaŭ de la legantoj? Alivorte, ĉu la tradukisto havas la taskon klarigi kulturajn kaj historiajn kuntekstojn, aŭ devas lasi tion al la leganto, kiu aŭ ignoru, aŭ informiĝu pri la nekonata kulturo? En “Amanat”, la eldonejo Gaudy Boy ne kursivigis ne-anglajn vortojn, tiel, vortoj kiel kolkhoze [eo] aŭ dombyra (muzika instrumento) aperas kiel parto de la teksto. Ni vidu la ideojn de Fairweather-Vega:
#000233
I am one of those into-English translators who is firmly opposed to adding explanatory footnotes in fiction. I much prefer inserting just a minimum of additional information, when absolutely necessary to keep readers from feeling completely lost in the cultural milieu. But even letting readers feel a little lost seems all right to me. It’s only fair to remind readers that they are the strangers here, in this environment, and they have something to learn. One decision we made easily was to translate many Kazakh idioms, sayings, and metaphors rather literally into English, to let common elements of imagery and attitude shine through in the English. I think Zaure did a great job of this in Aigul Kemelbayeva’s “Hunger,” which uses a lot of imagery that relies on plants, animals, and food that don’t often appear in English-language literature. The narrator tells us “My poverty was wrapping around me like a bindweed,” mentions that “a young wolf does not show its thinness, but lets it fur bloat instead”.
#000234
Mi estas inter tiuj tradukistinoj por la angla, kiuj forte kontraŭas aldonadon de klarigaj piednotoj en romanoj. Mi preferas aldoni informojn nur kiam ili estas necesaj por ke la leganto ne komplete perdiĝu en la kultura medio. Sed eĉ lasi legantojn senti sin iom perditaj estas tute en ordo por mi. Ĝuste estas memorigi legantojn, ke ili estas la fremduloj en la kultura medio de la libro, kaj ili devas lerni ion. Ni decidis laŭvorte traduki multajn kazaĥajn idiomaĵojn, diraĵojn kaj metaforojn en la anglan, por ke tiuj komunaj elementoj de bildoj kaj sintenoj elstariĝu en la angla. Ekzemple, estas la bona laboro de Zaure pri la rakonto “Hunger” (Malsato) de Aigul Kemelbayeva [eo], kiu uzas multajn bildojn pri plantoj, bestoj kaj nutraĵoj, kiuj malofte aperas en la anglalingva literaturo. La rakontisto diras, “Mia malriĉeco ĉirkaŭvolvis min kiel konvulvulo”, kaj rakontas, “juna lupo ne montras sian maldikecon, sed faras ke la felo ŝvelu”.
#000235
Virinoj estas ambasadoroj de la kazaĥa vivo
#000236
There also is probably some truth to the cliché that translation is, still, often “women’s work,” one of those nurturing professions, in which, many cultures seem to agree, women tend to excel. If translation is a nurturing activity, what are we nurturing when we translate? Better communication, I suppose, as a result of better understanding. I firmly believe that the more stories we hear or read, the more we’ll be able to exercise empathy for our fellow human beings of all genders and languages.
#000237
Probable, iom veras la kliŝo, ke tradukado estas ankoraŭ ofte “virina laboro”, kiel tiuj flegemaj profesioj, kie en multaj kulturoj, virinoj elstaras. Se tradukado estas flegema agado, kion ni flegas kiam ni tradukas? Pli bonan komunikadon, mi pensas, kiel rezulton de pli bona kompreno. Mi forte kredas, ke ju pli da rakontoj ni aŭskultas kaj legas, des pli kapablaj ni estos por simpatii kun aliaj homoj el ĉiuj genroj kaj lingvoj.
#000238
Ŝi rimarkigas, ke ankoraŭ estas malpli da tradukoj el Centra Azio en la angla, kaj, fronte al la rusa invado en Ukrainio, estas urĝa bezono prezenti la diversecon de parte rusparolantaj socioj al angloparolantoj. Ŝi pripensas:
#000239
What if, by helping the women of Kazakhstan tell their stories around the world, they’re able to find more moral, practical, and political support when push comes to shove geopolitically? What if it helps prevent any dangerous ideas that Kazakhstan isn’t a real country anyway, or is too alien for us in the West to bother with? This might be overly optimistic of me, but these thoughts still run through my head constantly while I translate Central Asian literature. Increasing exposure for writers (of any gender, from any country in the region) simply has to help somehow.
#000240
Kio se, helpante virinojn de Kazaĥio prezenti siajn rakontojn ĉirkaŭ la mondo, ili estos kapablaj trovi pli da morala, praktika kaj politika subtenoj kiam venos geopolitikaj konfliktoj? Kio se tio helpus preventi danĝerajn ideojn pri Kazaĥio kiel ne vera lando aŭ tre stranga lando por ke la Okcidento interesiĝu? Eble mi estas tro optimisma, sed ĉi tiuj pensoj ankoraŭ hantas mian menson dum mi tradukas centrazian literaturon. Pli granda videbligo de verkistinoj (el ĉiuj genroj kaj landoj en la regiono) simple helpu iumaniere.
#000241
La du redaktistoj rimarkigas, ke la rakontoj ankaŭ parolas pri ekonomiaj ŝanĝoj kaj socia malordo laŭ perspektivo de virinoj kiuj alfrontis korupton, seksan turmentadon, kaj faris malfacilajn decidojn pri migrado kaj laboro.
#000242
Many of the stories in our collection also show how foggy the past has become for us Kazakhs. Before Kazakh writers can begin to reflect on the challenges of today and tomorrow, they will first have to find the courage to reflect on the horrors and mysteries of their shared traumatic past. As long as we don’t recover our past, we won’t even know who we are.
#000243
Multaj rakontoj en nia antologio montras kiel la pasinteco fariĝis nebula por ni, kazaĥoj. Antaŭ ol kazaĥaj verkistinoj povos pripensi defiojn de la nuntempo kaj estonto, ili unue devas kuraĝe pripensi la hororojn kaj misterojn de kundividita traŭmata pasinteco. Se ni ne reakiras nian pasintecon, ni ne scios kiu ni estas.
#000244
En Meksiko, la Internacia Tago de Virinoj, la 8-a de marto, estas tago kiu kaŭzas interesegon al dekmiloj da homoj. Perforto en Meksiko estas sistema: pli ol 30 mil meksikanoj perdas sian vivon pro perfortaj eventoj. Multaj el tiuj viktimoj estas virinoj: femicidoj pliiĝis je 137 % inter 2015 kaj 2020, kaj sep el dek knabinoj kaj virinoj (plenkreskaj), kiuj havas pli ol 15 jarojn, suferis genran perforton, laŭ datumoj de la Nacia Aŭtonoma Universitato de Meksiko.
#000247
Meksika feminisma aktivulino, kies atesto pruvas la delikatan situacion kiun virinoj trapasas en Meksiko, rakontas al Tutmondaj Voĉoj sian ĉiutagan vivon kiel defendanto de virinaj rajtoj. Pro sekurecaj kialoj, ŝia oficiala nomo estas anstataŭigita per ŝia oficiala pseŭdonimo, “Formikineto” (es: Hormiguita). Ŝi loĝas ĉe la periferio de Meksikurbo.
#000248
Ŝia aktiveco kiel feministino ekis en 2020. “Ĉio komenciĝis en la pandemio”, rakontas Formikineto. “La Morras decidis preni la spacojn”. Morras, meksika esprimo por junaj virinoj, estas, laŭ ĉi tiu kunteksto, organizitaj knabinoj.
#000249
Por Formikineto, “la amo inter virinoj estas revolucio, ĝi signifas retenadon kaj subtenadon, kaj eblecon doni al si novan ŝancon por vivi ĉiutage en alia perspektivo”.
#000250
Ŝia unua manifestacio estis antaŭ la Palaco de Belartoj [eo], en la centro de la ĉefurbo. Tamen, ŝi diras ke strataj vendistoj sturmis ilin. “Ni estis fizike kaj vorte atakitaj, kio kaŭzis ke ni ne revenu al tiu danĝera zono por eviti alfrontojn”.
#000251
Meksikaj feministoj denuncas la nekompetentecon kaj neagadon de la registaro fronte al seksa perforto samkiel la troan burokratigon de la vojoj de denunco, kiuj klarigas la malmultan aŭ neekzistantan zorgon por solvi la problemon. Nur 4% de femicidoj iĝas objekto de proceso [eo]. Tio estas unu el la ĉefaj kialoj malantaŭ la manifestacioj.
#000252
Formikineto diras ke feminismaj marŝoj havas kompleksan planadsistemon, kiu estas videbla en la amasaj manifestacioj en Meksiko, ĉar ili povas atingi 20 000 homojn.
#000253
En 2020, feminismaj manifestaciantoj pentris ruĝe la pordon de la Nacia Palaco, kiu funkcias kiel la ĉefsidejo de la federacia registaro estrita de la maldekstra Andrés Manuel López Obrador (AMLO), kun mesaĝoj kontraŭ seksa perforto. La sekvan jaron, la manifestaciantoj organiziĝis por fari memorandon de ĉiuj viktimoj de femicido super la ŝirmita kiraso por protekti la fasadojn de la palaco. Ĉi-jare, la registaro ĉirkaŭbaris la nacian palacon denove.
#000255
Ekzistas manifestacioj ankaŭ en aliaj partoj de la lando. Gerero [eo], suda ŝtato de Meksiko, havis kiel guberniestran kandidaton Félix Salgadon Macedonion, kiu estis akuzita pri seksperfoto. Malgraŭ la malkaŝa subteno de la plej forta kaj la plej subtenata partio de la lando, MORENA [es: MOvimiento REgeneración NAcional, eo: Nacia Regenera Movado], ili [la manifestacioj] sukcesis retiri lin de la kandidatiĝo. En februaro 2021, la feministoj timigis la Balotan Tribunalon de la Ŝtato de Gerero por ĝia kunlaboro por postuli al tiu kandidato: “Se ne estas malakcepto, estos revolucio”, ili diris. Monatojn poste, AMLO vojaĝis al ĉi tiu ŝtato, kie okazas kontraŭleĝa vendo kaj prostituado de knabinoj. Li minimumigis la problemon dirante ke “tio ne estis la regulo” [ndlt. Ĉi tiuj vortoj povas esti interpretitaj kiel “tio ne estas ofta”] kaj ke “estas multaj kulturaj, moralaj kaj spiritaj valoroj” en ĉi tiuj komunumoj.
#000256
Formikineto komentis al ni la kialon kiu malhelpas ŝin diri sian oficialan nomon. “Mi publike denuncis la direktoron de mia mezlernejo, kiam mi jam studis en la gimnazio, kaj mi rimarkis ke multaj knabinoj suferis tion kion mi suferis en tiu mezlernejo, tiam, akademiaj aŭtoritatoj, instruistoj kaj studentoj komencis minaci kaj persekutadi min, mi recevis atentigojn kaj akuzojn, ĉar kiam oni denuncas anomalion en la sistemo, ĉiuj iras kontraŭ oni”.
#000257
Ĉi tiu sperto pelis Formikineton fariĝi konata feministino en sia regiono. “Ĉi tiu situacio estis la guto kiu elverŝigis la glason, ĉar la morras de la kvartalo komencis sendi al mi mesaĝojn por peti de mi helpon pri sekura aborto [aborto ne estas laŭleĝa en Meksiko, nur en specifaj cirkonstancoj kaj subŝtatoj], por denunci agresanton aŭ por peti de mi konsilojn. Tamen, mi ankaŭ ricevis minacojn de la agresantoj de tiuj knabinoj; mi ankaŭ alfrontis mian agresanton, kaj la homoj de mia ĉirkaŭo defendis lin”.
#000258
Sed la minacoj fariĝis esence pli kompromitaj. “Ili sendis al mi mesaĝojn, aŭ eĉ telefonis al mi per mia telefonnumero, kaj diris ‘ni seksperfortos vin’, ‘ni mortigos vin’, ‘ni malaperigos vin’, ‘ni scias kie vi loĝas’ citante mian adreson”. Formikineto eĉ deklaris senti sin gvatita de ŝtataj agentoj kaj polico, samkiel siaj kunuloj.
#000259
Por 2022, Formikineto prezentas al ni la ĉefan akson de feminismaj postuloj: “Por ĉi tiu 8M, ni organizas pacan proteston, kaj ni ankaŭ kontrolas la eblecon malfermi dialogan tablon por postuli laŭleĝan aborton en la Meksikŝtato [eo].”
#000260
Malgraŭ la malfacilaĵoj kaj minacoj, ŝi sentas sin subtenata de sia defenda komunumo. “Mi sentas fratecon ene de feminismo, ĉar inter ni, ni helpas unu la alian, mia pano de ĉiu tago estas helpi la morras denunci kazojn de seksperfoto, akompani familiojn en la tribunalo por kazoj de feminicido; miaj agoj ne estas por mi, ili estas por la generacioj kiuj venas.”
#000261
Ĉi tiu artikolo estis origine publikigita de Elías Oxom en Prensa Comunitaria, poste redaktita kaj reeldonita de Global Voices kadre de amaskomunikila partnereco.
#000264
Adela Choc Cuz, membro de la Q'eqchi’ Majaa Praula Konsilio de la municipo El Estor [en.wikipedia] en orienta Gvatemalo, kaj ŝia filino Sandra Tec Choc, estis liberigitaj matene la 17-an de majo, post kiam grupo da homoj ostaĝigis ilin, akuzante ilin pri sorĉado kaj ke ili kaŭzis malbonan sanon al virino el la komunumo.
#000265
Laŭ Choc Cuz, ili estis detenitaj en la domo dum pli ol 18 horoj, sen rajto pri nutraĵo aŭ akvo, krome ili estis batitaj de membroj de la familio. Ili forprenis ŝiajn vestaĵojn, meblojn kaj kuirilaron; ŝi havis muelejon por fari nixtamal (tortilja pasto el maiza faruno), fridujon, kudromaŝinon kaj tri biciklojn.
#000266
Choc Cuz estas konsiderita spirita gvidanto en sia komunumo kaj ŝi ankaŭ estas parto de la kontraŭ-mineja rezisto en El Estor. Ŝi estis akuzita je sorĉado fare de Mario Caal Pec, frato de Selvin Pec, kiu estas la posedanto de la evangelia radiostacio La Voz de Chichipate (La Voĉo de Chichipate). Gvatemala prezidanto Alejandro Giammattei konservas proksiman rilaton [es] kun la konservativaj evangeliaj eklezioj de la lando, precipe pri temoj kiuj polarizas Gvatemalon, kiel ekzemple leĝoj pri reprodukta sano de virinoj.
#000267
En Gvatemalo, la granda plimulto de homoj identiĝas kun kristanoj: laŭ censo de 2015 [en], 45 procentoj de la gvatemalanoj diras, ke ili estas katolikoj kaj 42 procentoj diras ke ili estas evangelianoj. Protestantaj religioj enradikiĝas pli kaj pli en Gvatemalo.
#000268
Multaj indiĝenaj homoj praktikas katolikismon [en] aŭ evangeliismon [en], foje kunfandante kristanismon kaj majaajn kredojn je sinkretismo. Laŭ raportoj kaj censoj, la indiĝenoj – kiuj inkluzivas 24 etnojn – konsistigas inter 45 kaj 60 elcentoj de la loĝantaro en Gvatemalo. La Internacia Laborgrupo por Indiĝenaj Aferoj (IWGIA) deklaras, ke “la malegaleco inter indiĝena kaj ne-indiĝena loĝantaro laŭ dungado, enspezo, sano kaj edukado estas konata. Statistikoj montras persistajn praktikojn de rasismo kaj diskriminacio kontraŭ indiĝenaj popoloj.”
#000269
Choc Cuz deklaris: “Ili akuzis min esti sorĉistino, sed mi estas spirita gvidantino. Mi postulas justecon de la aŭtoritatoj. Sinjoro Simón Tun Sacul atakis min, minacis senkapigi min, indikante ke li estas Kaibil [elita unuo de la armeo], kaj ĵetis min teren. Mi faris neniun krimon. Mi havas sep infanojn. Ili ĉiuj estas bonaj homoj. La atakantoj superverŝis mian tutan korpon per benzino. Mi kulpigas [la komunuman konsilion] COCODE, kiu aprobis ĉion ĉi.”
#000270
Humberto Cuc, membro de la Q'eqchi’ Majaa Praula Konsilio, kondamnis tiujn eventojn kaj diris, ke Choc Cuz estas spirita gvidantino kaj parto de la Praula Konsilio: “Ni faris majaajn ceremoniojn kun ŝi. Tio kio okazis al ŝi estas dolora. Multfoje homoj eraras. Ili opinias, ke okupiĝante pri niaj kulturaj praktikoj ni faras sorĉadon, sed ni respektas evangeliajn religiojn. Se ili vidas nin uzi kandelojn dum plantado, ili akuzas nin pri sorĉado.”
#000271
Li ankaŭ menciis, ke dum longa tempo la praulaj konsilioj estis la gardantoj de montetoj kaj de riveroj, kvankam ili ne plu estas rigardataj tiel de la socio. “Ili malamas ŝin pro esti parto de la kontraŭ-mineja rezisto, la malamo al ŝi komenciĝis kiam ŝi komencis malkaŝi kaj denunci ĉion pri la minejaj industriaj agadoj en oktobro,” diris Humberto Cuc.
#000272
La municipo de El Estor spertas streĉiĝojn [es] pro la rezisto de la loĝantoj kontraŭ gvatemala nikelindustria mineja kompanio, Guatemalan Nickel Company (CGN), filio de la svisa Grupo Solway Investment [de.wikipedia). Laŭ loĝantoj, kiuj plejparte estas majaoj Q'eqchi’, la minejo Fenix ​​poluas la lagon Izabal kaj reduktas la fiŝpopulacion. Fine de 2021, post jaroj da lukto, kiu kulminis per protestoj, la loĝantoj vivis sub sieĝa stato de la registaro de Gvatemalo kaj estis gvatataj de armitaj soldatoj.
#000273
La spirita gvidantino estis liberigita je la tria matene kiam homoj forlasis la lokon, krom la 15 membroj de COCODE, kiuj tenis ŝin en la domo.
#000274
Post kiam Choc Cuz kaj ŝia filino estis liberigitaj kun la subteno de reprezentantoj de la Procuraduría de los Derechos Humanos [Oficejo de la Ombudsmano pri Homaj Rajtoj de Gvatemalo] kaj la Nacia Civila Polico, Choc Cuz diris al Prensa Comunitaria: “Mi estis ĉikanita de la COCODE [Komunuma Konsilio por Evoluigo] gvidata de José Ich. Ili venis por bruligi mian domon per benzino kaj aresti min. Mi restis sur la strato. Ili bruligis ĉion, kion mi havis. Ili bruligis la akton de mia tero kaj kvin mil [gvatelamajn] kecalojn [eo].”
#000275
Kiam ŝi estis liberigita, ŝi havis kontuzaĵojn sur la frunto. Tiuj kiuj atakis ŝin malpermesis al ŝi reveni en la komunumon kaj diris ke ili okazigos asembleon la 18-an de majo por proponi ke ŝi estu forpelita de la loĝloko. La spirita gvidantino prezentis plendon ĉe la Publika Ministerio.
#000276
La advokato Juan Castro, de la Advokata Firmao por Indiĝenaj Popoloj, komentis, ke en plej multaj kazoj la ŝtato lasas gravajn malobservojn kiel ĉi tiuj senpunaj. Li ankaŭ menciis, ke la krimo de sorĉado ne ekzistas.
#000277
German Choc, de la Kolektivo de Spiritaj Gvidantoj “Oxlaju Q'anil”, klarigis, ke la rolo de spirita gvidanto en la socio estas helpi homojn, antaŭenigi majaajn kulturajn praktikojn, helpi solvi problemojn, kaj ili ankaŭ estas contadores del tiempo [tempogardistoj].
#000278
German Choc deklaris: “Mi postulas, ke la ŝtato agu por fini tiajn kazojn. Mi postulas ankaŭ, ke la gvidantoj de la eklezioj kaj sektoj ĉesu krimigi spiritajn gvidantojn kaj ke ili antaŭenigu pacan kunekzistadon, ke ili lasu indiĝenojn plenumi siajn kulturajn kaj spiritajn praktikojn kiel estas skribite en la Politika Konstitucio de la Respubliko de Gvatemalo en ĝia artikolo 66-a, kie la ŝtato rekonas, respektas kaj antaŭenigas la indiĝenajn vivmanierojn, kutimojn, tradiciojn, formojn de socia organizado, manieron vesti sin, same kiel la lingvojn kaj dialektojn de diversaj popoloj de Gvatemalo”.
#000279
Juna paro dancas je la ritmo de argentina ĉamameo [eo]. Iliaj paŝoj samtempiĝas, iliaj korpoj tenere tuŝetas, iliaj rigardoj renkontiĝas kaj malrenkontiĝas, ili brakumas unu la alian, ili kisas kaj fandiĝas laŭ harmonia ritmo en kvazaŭreva erotika atmosfero. Ŝajnas kiel perfekta romantika renkontiĝo, sed ĝi finiĝas en necerta maniero. Tiam ekestas malkomforto simila al tiu, kiu okazas ĉe ĵus komencintaj, ĵus konatiĝintaj amrilatoj.
#000282
Ĉiuj tiaj komplikaĵoj de ĉi tiu romantika rakonto miksiĝas en la filmeto Mujer, la unua unuopaĵo de la kolektivo de disidentaj artistoj Bagner. Temas pri unu minuto kaj duono kombinanta kaj erotikon kaj pasion kune kun la argentina folkloro el la regiono Litoral [eo]. Ĝi estas ambicia projekto, kiu celas savi el forgeso tiujn sonojn, sentojn kaj tradiciojn per renovigita kaj diversa rigardo.
#000283
Sed... kio estas ĉamameo? Temas pri kulturaĵo muzika kaj danca, kiu devenas de la nordoriento de Argentino. Ĝi ĉefe venas de la provinco Corrientes [eo], sed ankaŭ de regionoj de Paragvajo, Urugvajo, suda Bolivio kaj Brazilo. Ĝi kombinas gvaraniajn, afrikamerikajn kaj eŭropajn elementojn kaj estas grava parto de la regiona identeco.
#000284
La 16-an de decembro 2021, UNESKO inkluzivigis ĉamameon en la Listo de nemateria kultura heredaĵo. Tiun saman tagon Mujer estis lanĉita. Por la produktoro Steven Bagner temis pri belega koincido pro tio, ke li sentas ke ĉamameo tre proksimas al liaj radikoj. Steven Bagner rakontas al Tutmondaj Voĉoj:
#000285
Ĉiu provinco en Argentino havas malsamajn ritmojn, kiuj enhavas siajn trajtojn kaj propran regionan gustumon. Fakte estas tio, kion ni depostulas. Estas tio, kion ni aparte alproprigas kaj malkonstruas por atingi inkluzivigon kaj montri diversecon.
#000287
Steven Bagner estas la nomo kaj de la produktoro kaj de la multkultura kolektivo de disidentaj artistoj. La kolektivo arigas ĉefe anojn de la GLAT-komunumo kaj laboras pri pluraj muzikaj kaj aŭdovidaj projektoj.
#000289
La fundamentaj membroj de Bagner estas: Steven, argentina muzikisto kaj produktoro; Zara Taylor, kanada kantisto; kaj Lilith Mogilat, kiu devenas el Argentino sed loĝas en Rusujo kaj respondecas pri la estetika kaj vida parto. Ankaŭ kunlaboras de tempo al tempo artistoj kaj talentuloj, kiuj partoprenas plurajn projektojn.
#000290
Steven, kiu loĝas en Morón en la orienta parto de Bonaero, difinas la kolektivon kiel organizon pli horizontalan ol piramidan, kiu serĉas diversecon de ideoj kaj homoj. Tiun serĉon ĝi faras pere de ĉirkaŭiranta rigardo kaj en la geografia signifo, malproksime de la centro reprezentanta la ĉefurbon de la lando, kaj en la socia signifo. Jen la klarigo de Bagner:
#000291
Lilith (dekstre) dum la filmado de Mujer. Foto de Cotton, proprieto de Bagner, uzita kun permeso.
#000294
Mujer estis filmita en loĝejo en Sankt-Peterburgo, Rusujo. Unu el la modeloj estas transgenrulo, sed oni ne indikas ekzakte kiu el ili estas. Nur je la fino aperas frazo: “Do vi estas transgenra viro” [“So you are an FTM”]. Oni evidentigas do la malkomfortecon, kiun kaŭzas la supozo pri la genro de homo pro ties aspekto. Oni ankaŭ parolas pri la malfacilaĵoj pritrakti seksecon dum intima renkontiĝo.
#000295
La filmeton oni malpermesis en Rusujo ĉar oni konsideris ke ĝi kontraŭas la leĝon, kiu malpermesas “samsekseman propagandon”. Eble pro tio, estas eĉ pli grave por la aktoroj de Mujer tio, ke ili estas parto de la projekto kaj ke ili scias tion, ke ili estas videblaj ekster sia propra lando:
#000296
Lilith, al ir y venir, pudo ver de una manera muy marcada la diferencia. Como por ejemplo en Argentina, en Buenos Aires, las leyes han ido acompañando de forma progresiva la visibilidad del colectivo LGBT. Pero en Rusia, va todo para atrás. Así que para estos chiques, poder participar en el video... No puedo explicar en palabras el valor que tiene.
#000297
Vojaĝinte de unu loko al alia, Lilith povis vidi tre evidentan malsamon. Ekzemple en Bonaero, Argentino, la leĝoj akompanas progresive la videbligon de la GLAT-komunumo. Tamen en Rusujo, ĉio iras malantaŭen. Tial mi ne povas trovi ĝustajn vortojn por klarigi kiom valoras partopreni la filmeton por ĉi tiuj junuloj.
#000298
Genro-roloj en la argentina folkloro
#000299
Danke al novaj historiaj esploroj, oni scias hodiaŭ, ke virinoj ludis fundamentan rolon en la kreado de ĉamameo. Tamen tra la tempo, oni senvidebligis kaj formetis ilin en duan planon. Mujer depostulas tiun inecon ene de la folkloro:
#000300
Dentro de todas las danzas con lo popular y lo tradicional, al menos desde Argentina, lo patriarcal es el eje. Es decir, siempre la mujer es la parte débil, la parte a moldear, la parte a manejar. El hombre, la parte viril, fuerte. Y eso creo que cuenta como parte de lo que fueron las raíces. Pero también invitamos a cuestionar si es lo que seguimos queriendo.
#000301
Rilate al tradiciaj kaj popolaj dancoj, almenaŭ en Argentino, patriarkeco estas kiel akso. Mi klarigas: virino estas la malforta flanko. Ŝi estas tio, kion oni muldas kaj regas. Viro estas la forta flanko. Mi opinias tiun perspektivon, kiel parton de niaj radikoj. Tamen ni kuraĝigas homojn debati ĉu ni daŭre deziras tion.
#000302
Ankaŭ kvira [eo] tango aperis por postuli la realproprigon de tiuj unuaj roloj kaj por debati la samsekseman perspektivon kiel solan akceptindan modelon de seksaj kaj amaj rilatoj. Hodiaŭ ĝi estas fakte movado, kiu populariĝis kaj kiu allogas GLAT-ulojn de la tuta mondo vizitantajn Bonaeron.
#000303
Tiene que ver con un músico frustrado, abatido, que recién encuentra su punto de empoderamiento cuando reconoce la parte femenina que hay en él. [...] Una vez que abracé todo lo que soy, pude empezar a construir algo que fuera importante para otres y crear estas alianzas con lo cultural. Me pareció que pude decir, desde el orgullo, soy sudaca, soy provinciano, era el mejor papel que podía jugar.
#000305
Temas pri frustrita kaj deprimita muzikisto, kiu ĵus trovas sian mempovigon kiam li agnoskas la inecan parton en si mem. [...] Kiam mi akceptis ĉion, kio mi estas, tiam mi kapablis ekkonstrui ion gravan por aliaj homoj. Mi povis starigi ĉi tiujn aliancojn kun kulturo. Tiam mi kapablis fiere aserti: mi estas sudaca [sudamerikano], mi estas provincano. Tiuj estis la plej bonaj roloj, kiujn mi kapablis ludi.
#000306
Kaj la teksto kaj la nomo de la kanto esprimas la belecon naskiĝantan el doloro. Temas pri la simbola ŝarĝo, kiu pezas sur la korpo kiel kruco. Kaj poste, la renaskiĝo kaj akiro de povo. Ĝi ankaŭ enhavas religian kaj spiritecan ŝarĝon. “Apartigi religion kaj ŝtaton, sperti religiecon kaj spiritecon el alia vidpunkto, estas aferoj, kiujn ni multe konsideras dum niaj projektoj.”
#000307
Tamen, ne ekzistas konata antaŭulo de kvira ĉamameo. Mujer estas pionira projekto, kiu tuŝas tre enradikiĝintajn tradiciojn en la regiona kulturo. Kaj malgraŭ tio, ke estis neeviteblaj malfavoraj reagoj flanke de tradiciemaj voĉoj, la ĝenerala bilanco estis pozitiva. Junulara spektantaro tre bonvenigis la projekton.
#000308
La laboro de Bagner estis bonvenigita ne nur en Argentino sed ankaŭ en la najbaraj landoj. De tie daŭre venas alvokoj pri kunlaborado en aliaj projektoj por savi aliajn folklorajn esprimojn en la regiono.
#000311