Ĉu vi vidas ĉiujn lingvojn supre de la paĝo ? Ni tradukas rakontojn el Global Voices por ke civitanaj komunikiloj tra la mondo estu alireblaj por ĉiuj.
#000000
Arto kaj kulturoBona novaĵoCenzuroCivitanaj komunikilojDisvolvadoEdukadoEkonomio kaj komercoElektadoEn- kaj elmigradoEtno kaj rasoFilmoFotografioFreŝa NovaĵoHistorioHomaj rajtojHomama agadoHumuroIdeojIndiĝenojInternaciaj rilatojInterreta aktivismoJunulojJuroKatastrofoKomunikiloj kaj ĵurnalismoLaboroLingvoLiteraturoMedioMilito kaj konfliktoMuzikoNutraĵoParolliberecoPolitikoProtestoRajtoj je seksa diverseco (GLAT)RegadoReligioRifuĝintojSanoSciencoSportoTeknikaroUnesko (UNESCO)Unuiĝitaj Nacioj (UN)Virinoj kaj socia seksoVojaĝo
#000003
Ĉi tiu artikolo estas parto de nia speciala temo Lingvoj kaj la Interreto.
#000005
La 28-an de novembro 1975 Orienta Timoro unuflanke proklamis sian sendependecon, post preskaŭ kvar jarcentoj de portugala koloniigo. La deklaro estis legita en la portugala, sed nur kelkajn tagojn poste Indonezio invadis la landon, kaj la uzo de tiu lingvo estis malpermesita dum la dudek kvar jaroj, kiujn la okupacio daŭris (1975-1999).
#000006
Kiam Orienta Timoro sendependiĝis en 2002, la tetuma kaj la portugala lingvoj estis elektitaj kiel oficialaj por la novnaskita ŝtato. Tamen, la nombro de naciaj lingvoj atingas16, kaj dekoj da dialektoj estas uzataj ĉiutage de la timoraj civitanoj.
#000007
En la praktiko, la tetuma, la pontolingvo de Orienta Timoro, estas la plej vaste parolata tra la tuta lando. Aliflanke, “la portugala estas ne la lingvo de unueco, sed la lingvo de identeco”, diris Mari Alkatiri, la estro de Fretilin (la opozicia partio), en artikolo [pt] verkita en 2007 de la portugala ĵurnalisto Paulo Moura. La teksto estis republikigita en la blogo Ciberdúvidas da Língua Portuguesa (Ciberduboj en la portugala).
#000009
Moura plu klarigas, kial post la sendependiĝo restas “grandega plejmulto de la loĝantaro”, kiu ne parolas la portugalan:
#000010
Aprendeu bahasa Indonésia e inglês como segunda língua e fala tétum em casa, além de alguma outra língua timorense, como o fataluco ou o baiqueno. É a chamada geração “Tim-Tim”, do nome Timor-Timur, que os indonésios davam à sua 27.a província. Muitos estudaram na Indonésia ou na Austrália, e é difícil explicar-lhes, hoje, a importância do português. Pior ainda, como vêem que as elites políticas, privilegiadas, falam português, e como lhes é vedado o acesso aos empregos na administração pública, por não falarem a língua agora oficial, estes jovens criaram alguma hostilidade em relação a Portugal e à língua portuguesa.
#000011
La raporto de la Monda Banko de la jaro 2011 pri la progreso de la lando dum la lasta jardeko ilustras, ke “la portugala estas parolata de nur 5% de la loĝantaro” kaj aldonas ke “de 2009, pli ol 70 procentoj de studentoj, kiuj estis ekzamenitaj en la fino de la unua lernojaro, ne povis legi eĉ unu vorton el simpla teksto en la portugala. Ĉi tio estas malagrabla rezulto post 10 jaroj da klopodoj (...). grandega kvanto de la loĝantaro eble estas funkcie analfabetoj. “
#000012
En la skizo provizita, adabeo (de la insulo de Atauro), habuo (el la distrikto de Manatuto), kaj kairiu-midikio kaj nauetio (el la distrikto de Viqueque ), estas konsiderataj vundeblaj, ĉar “plej multaj infanoj en tiuj areoj parolas la lingvon, sed ĝi povas esti limigita al certaj medioj”, kiel hejmo kaj tradicia vivo.
#000015
Je unu nivelo pli alte staras waima'ao, konsiderata krize endanĝerigita — “infanoj ne plu lernas la lingvon kiel gepatran lingvon en la hejmo”. En la nordorienta pinto de la insulo, la maku'aa lingvo, kiu laŭ la Atlaso havis nur 50 parolantojn en 1981, estas krize endanĝerigita, kaj eble eĉ jam formortis. Estis nur unu libreto iam eldonita en tiu ĉi lingvo.
#000016
Kelkaj el la lingvoj de Orienta Timoro tamen estas farantaj sian vojon en novaj komunikiloj kaj retaj platformoj, kiuj povas subteni ilian pluvivon.
#000017
Tia estas la kazo de fataluku, papua lingvo parolata de 35 000 homoj en la plej orienta distrikto de Timoro. Ĝi estas sufiĉe bone dokumentita en la retejo de Projekto de la fatalukua lingvo kaj fatalukua komunumo. Grupo de junaj artistoj el la regiono de Lospaloso uzas ĝin en siaj muzikaj kaj spektaklaj verkoj:
#000018
Esplorprojekto por lingva dokumentaro de la Universitato de Havajo donis subtenon al pluraj timoraj lingvoj kun la helpo de interŝanĝaj studentoj. Temas ekzemple pri la osoroa kaj fatumaka dialektoj de makasae — la “ĉefa lingvo en la orienta parto de Timoro-Leste” — kaj ankaŭ waima'a, fataluku, mambae kaj tokodede. La lasta estas foje uzata de la portugala lingvisto kaj tradukisto João Paulo Esperança en lia blogo Hanoin Oin-oin (Diversaj pensoj) [tet].
#000019
Alia blogisto en sub-reprezentitaj lingvoj estas Abe Barreto Soares, kiu estis intervjuita por Tutmondaj Voĉoj en 2009, kaj kiu krom verki en la angla, la tetuma, kaj la indonezia, ankaŭ konservis poezian blogon en la galolea lingvo el la distrikto de Manatuto nomata Limusan.
#000021
Iom pli sude, en la lingvo idaté, aperis la blogo de Ildefonso Pereira. Ankaŭ Facebook estas uzata por komunikado en timoraj lingvoj, kiel ekzemple tiu ĉi grupo en naueti.
#000022
Pasintjare propono estis farita por uzi gepatran lingvon unue en la nacia edukada programo, kiel ĉi tiu mallonga filmo titolita Lian Inan (Gepatra lingvo) [tet] atentigas, reliefigante “la gravecon de la unua lingvo de infano por helpi lin lerni legi kaj skribi, por respekti la kulturon de liaj gepatroj kaj komunumo, kaj pli rapide flue lerni la oficialajn lingvojn de Timoro-Leste “:
#000023
Plej novaj artikoloj pri Orienta Azio
#000024
‘Via’dle: Wordle nun alireblas en multaj lingvoj de la mondo
#000025
La batalo pri ĉifromonaj revoj en Mjanmao
#000027
Juna kuiristo en Bakuo transformis sian apartamenton en restoracion
#000028
Meksika kolektivo kiu piratas librojn por kundividi kulturon alfrontas blokadojn
#000030
Aboni komentojn de ĉi tiu artikolo per retpoŝto
#000032
Global Voices estas subtenata de la klopodoj de niaj volontulaj kontribuantoj, fondumoj, donacantoj kaj misio-servoj. Por pliaj informoj bonvolu legi nian Monkolektan Etikan Politikon.
#000034