István Ertl estas tre konata nomo en Esperantujo, ĉefe kiel multjara redaktoro de la revuo Esperanto, kaj ankaŭ kiel plurflanka aktivulo originale, traduke, instrue kaj prelege. Lian poetan faceton li tamen apenaŭ montris ĝis nun, kvankam konsiderinda parto de liaj poemoj publikiĝis dise en revuoj. Jen aperis Provizore, lia libroforma ensalto en la poezian arenon. La fizikan ekziston de la libreto ni ŝuldas al la eldonejo Bero. La kovrilo plurkolora, ege bela kaj loga, estas atuto de la grafikisto Francisco Veuthey.
#000002
Mi devas konfesi, ke mi ne komprenis ĉiujn poemojn en la volumo de Ertl. „Ĉu birdotrilon oni komprenu?”, foje demandis granda artisto. Nu, evidente ne. Mi do ne scias, ĉu Ertl entute sukcesis, ĉu li ion kontribuis al la esperanta Parnaso, ĉu lia poemaro plu legindos post cent jaroj.
#000003
Mi legis kaj relegis la libreton, kaj ĉiufoje mi atingis la saman rezulton: nur triono el la poemoj trafis aŭ emociis min. Ĉu nur pri tiu triono mi parolu? La cetero ŝajnis al mi plaĉa vortolirlado, rimoj kaj superrimoj foje belaj, trafaj vortludoj, indaj aliteracioj kaj ankaŭ etaj dozoj da poeta intimeco ... En ĉio ĉi certe ne mankas ĉarmo kaj logo, tamen ne estas alta poezio – spite la belan veston. Se ni ekzemple konsideras la poemon Herbokanto, ni tuj rimarkas ties teknikan perfektecon, rafinite budapeŝta-skolan, sed ial la profundaj kialoj de la aŭtoro restas ekster nia kompreno. Nu, eble simple oni elektis malĝustan recenzanton, ĉar mi ja konscias, ke Provizore elstaras en nia beletra panoramo. Fakte, pluraj el la ĉi-libraj poemoj povus rajte sidi en ajna esperanta antologio. Mi pensas pri Kutim' vi estas, Tri devoj de poeto, Pri fuŝpoemoj kaj Disperdito. Kaj tamen, tamen ...
#000004
Kion ni trovas en Provizore? Nu, la poemoj ade kaj plurloke parolas pri la rolo de l' poeto, foje iom obsede. La aŭtoron hantas la neeblo vortigi la poetomondon, kaj la lingvo aperas kiel kaptilo anstataŭ kiel perilo (Langomorde, Travagi la lingvon). Jen ero el Dis (p. 26):
#000005
Poeto: pensoput' kaj pensputino. Lin jukas verki por legantocentoj. Kion elsputas lia mensrutino, li vendas, ĉefŝakrist' de propraj sentoj.
#000006
Nu, jen, ekzemple, ĵus mi volis verki sen stulta bar' de ritmo kaj de rimoj, sed tentas min poemon mian sterki per mallicencoj, versi inter limoj.
#000007
La libro plenas je dediĉoj, omaĝ(et)oj kaj citoj. Se kredi unu el ĉi lastaj, poezio estas „transvivmetodo”. Jen Tri devoj de poeto, kvazaŭresumo de la pripoetaj pensoj de la aŭtoro: ŝajnigi, aktori, kunmeti ...
#000008
Ŝajnigi atenton al aĵoj eternaj de l' vivo.
#000009
Aktori ĉefrolon antaŭ nekomprena publiko.
#000010
Kunmeti frazojn kiuj nenion klarigas.
#000011
La poeto ankaŭ meditas pri la propra intimeco – soleco, animaj malvarmoj, intimaj kontraŭdiroj – (Post la lasta premiero), pri amikeco kaj pareco (Dum viaj lipoj, Sumo), kaj foje ankaŭ iom tanĝe tuŝas amon kaj mildan erotikon (Dum viaj lipoj). Aldona ornamaĵo estas longa poemo, kiun eble oni povus nomi esperanta (ek)epopeo sub la titolo El la libroj de forgeso kaj komenco. Kaj ĉiuj poemoj en Provizore ja facile fluas sub niaj okuloj.
#000012
Sur la alia pesiltaso, ĉi-libre foje aperas nuraj stilekzercoj, ne sufiĉe lertaj poemoj, kiujn mi volonte eliminus. Ĉu eble Ertl volis enlibrigi ĉiujn siajn poemojn? Jen la aŭtoro amuziĝas per iom trudaj rimoj kaj vortludaj aliteracioj (ero el Dis, p. 26):
#000013
Aŭ fariĝas densa kaj iom vortlude pretendema, ekzemple, per vera troigo de prefiksoj (ero el Mi-ope):
#000015
Aŭ kaprice verkas en esperant' sen finaĵ'. Kiucele? Ĉu por omaĝi aŭ imiti Gafur Gazizi, kiun la aŭtoro dankas poemokape? (ero el Dis, p. 25):
#000017
Mi 'as en sol'. La cert' de kun' je vi: jam for, tro for por nun. Mi kaj vi 'is ja: ni – ĉu fals', ĉu ver'? La sci' pri tut', pri er'...
#000018
Pridemandite, Ertl diris, ke infanaĝe li estis tiom fascinita de la romanoj de J. Verne, ke li mem volis verki pliajn. Adoltaĝe li realigas tiun revon tradukante romanojn de tiu aŭtoro. Li ĝuas „kopii, rekrei, omaĝi, redakti, traduki – pli ol vere originali”. Eble nehazarde Ertl elfrancigis antaŭ dek ok jaroj verkon de R. Queneau (Stilekzercoj). Ĉu lia plej freŝa verko estas daŭre stilekzerca?
#000019
Kaj tamen kelkaj poemoj kompensas ĉion, ekzemple, la brila Kutim' vi estas. Jen la komenco de ĉi tiu ampoemo:
#000020
Kutim' vi estas jam, kiel aer', rigardo mia vidas ĉie vin, en ŝrankofundo, en tirkestoj miaj, en propra cerb', kaj mi vin ne rimarkas.
#000021
Jes, finfine la libro aĉetindas. Uf, malfacilas verki recenzon pri poemaro de amiko (kredu, ke mi plurfoje malbenis la momenton, kiam mi akceptis la taskon ...), sed espereble plenumiĝos la deziro de Ertl en lastatempa mesaĝo ke, eble unuafoje en la esperanta literatur-historio, ni povus liveri ekzemplon de recenzanto kaj aŭtoro, kiuj ne malamikiĝis post la apero de recenzo nepanegira!
#000022
Kaj tamen ĉio ĉi estas verkita de István Ertl, hungaro loĝanta "en
Eŭropo ie". Ĝis nun ni konis lin kiel movadanon, tradukiston, proziston;
pasintjare furoris lia akra kaj ĝuinda satiro La Postdomo - kaj
jen ni ekvidas alian faceton de lia talento.
#000025
Vi provos tralegi unu paĝon rapide - sed jen necesas nerapida ripeto
por kompreni kaj trasenti ĉiujn lingvajn nuancojn; kaj poste vi nepre
ekmeditos, kaj iam sentos bezonon reveni al tiu paĝo...
dum unu vespero tute ne eblas. Do tiun malgrandan libreton vi legos tre
#000027
Mankas prefaco kaj postparolo; anstataŭ notoj pri la aŭtoro sur dorsa
kovrilpaĝo estas ripetita la poemeto Disperdito. Prave. Ajnaj vortoj
pri la libro kaj la aŭtoro formus en leganto ian anticipan rilaton -
#000028
Prenu kaj legu sen antaŭjuĝoj (ankaŭ mian recenzon forgesu - formu
vian propran opinion). Verŝajne tia poemkolekto ne povus aperi en iu ajn
nacia lingvo - do ĝoju kaj fieru, ke vi scias Esperanton.
#000029
Kvindeko da poemoj, ĉiuj malsamaj laŭ formo. Temoj: amo,
vi en mi, la herbo (laŭ Dinwoodie), penso kaj vorto (ĉu
'ĉiu verso estas pens-aborto'?), la lingvoj kaj la lingvo,
la geto, la patrujo (kun biertablo kaj katoj en ŝtuparejo,
do ne iu ajn!), tempo kaj eterno, morto kaj nasko. Nu, ĉio.
#000030
Ĉu sengarne por insisti, ke leganto traktu la poemojn, ne
la poeton? Nur unu gloso, pri Horacio 1.11. Nenio pri '"Der
springt noch auf" -- la lastaj vortoj de l' poeto'.
Retserĉo (se vi ne memoras la citon) montros la poeton
Radnóti. Do 'la slipo el via poŝo' pri terpomoj kontrastas
kun la poemaro en lia -- aŭ ĉu ĝi levas la terpomojn al la
#000031
Retserĉo pri la 'blua kato, la honesto' en adiaŭa poemo
tamen montris ĝin rusa pli ol blusa: ĉu pluso aŭ ne? Ni
#000032
Bonstila verko, kompreneble. Nur unu vorto en ne
internacia formo ('repertorio' -- ne repertuaro, sed el
mezeŭropa fonto, pli arĥiva do, laŭ retmesaĝo de la
aŭtoro), du eblaj unuliteraj komposteraroj -- aŭ eble tiaj
versoj (seneraraj ja laŭ literum-kontrolo) estas tiaj por
inviti leganton konjekti: deziro 'korpoŝira, kernotorda'?
Kiel tordi kernon? Ĉu tamen 'karno-'?
#000033
Sekvas religiaj terminoj: fido, kredo, eterne. La antaŭa
poemo konfirmas negativan sugeston de kredo. Sed 'ni vivas
ŝajne de- kaj por-eterne'? Kion aldonas de- kaj por-?
Se eterno signifas transtempon, do sen komenco aŭ fino...
Ĉu la verso sugestas falsan 'eternan vivon', nur ĉiaman?
Sed tiam kiel kompreni la kontraston inter tiu lando kaj tiu
#000036