Anglaj vortoj de norena origino
#000001
La norena lingvo estis Nord ĝermana lingvo kiu estis parolita fare de loĝantoj de Skandinavio kaj loĝantoj de iliaj transoceanaj kompromisoj dum proksimume la 9-a ĝis 13-a jarcentoj.
#000002
La Pranordia lingvo evoluis en norenan ekde la 8-a jarcento, kaj la norena lingvo komencis evolui en la modernan nordĝermanan lingvaron en la mez al malfrua 14-a jarcento, finante la lingvofazon konatan kiel la norena lingvo.
Tiuj datoj, aliflanke, estas ne absolutaj, ĉar skriba la norena lingvo estas trovita bone en la 15-a jarcenton.
#000003
La 12-a-jarcenta islanda Gray Goose Laws deklaras ke svedoj, norvegoj, islandanoj kaj danoj parolis la saman lingvon, dǫnsk tungan ("dana lango";
parolantoj de Aĝa Orienta Norenulo dirintuntaj danskotungan).
Alia esprimo uzis, uzis aparte ofte rilate al Okcidenta norenulo, estis norǿnt mál ("nordia parolado").
Hodiaŭ la norena lingvo evoluigis en la modernan nordĝermanan lingvaron islandan, feroan, la norvegan, la danan kaj la svedan, de kiu norvego, la dana kaj la sveda retenas konsiderindan reciprokan kompreneblon.
#000005
Rilato kun modernaj skandinavaj lingvoj
#000009
Old Icelandic estis tre proksima al Old Norwegian, kaj kune ili formis la Old West Norse-dialekton, kiu ankaŭ estis parolita en kompromisoj en Irlando, Skotlando, la Manksinsulo kaj nordokcidenta Anglio, kaj en norenaj setlejoj en Normandio.
La Old East Norse-dialekto estis parolita en Danio, Svedio, kompromisoj en tiu de Kievan Rus, [5] orienta Anglio, kaj danaj setlejoj en Normandio.
La Old Gutnish dialekto estis parolita en Gotlando kaj en diversaj kompromisoj en la Oriento.
En la 11-a jarcento, la norena lingvo estis la plej vaste parolita eŭropa lingvo, intervalante de Vinlando en la Okcidento ĝis la Volgo en la Oriento.
En tiu de Kievan Rus, ĝi postvivis la plej longan en Veliky Novgorod, verŝajne daŭranta en la 13-a jarcenton tie.
La aĝo de la Sved-parolanta loĝantaro de Finnlando estas forte pribatalita, sed ĉe plej malfrue antaŭ la tempo de la Dua- Sveda Kampanjo en la 13-a jarcento, sveda setlejo disvastigis la lingvon en la regionon.
#000010
La modernaj posteuloj de la Old West Norse-dialekto estas la Okcident skandinavaj lingvoj de islande, feroa, la norvega kaj la formortinta norna lingvo de Orkadoj kaj Ŝetlandaj Insuloj;
la posteuloj de la Old East Norse-dialekto estas la Orient skandinavaj lingvoj de la dana kaj la sveda.
La norvega devenas de Aĝa Okcidenta Norenulo, sed dum la jarcentoj ĝi estis peze influita fare de Orienta norenulo, precipe dum la Denmark-Norvegia unio.
#000011
Inter tiuj, islande kaj la proksime rilatita feroano ŝanĝis la malplej de norena en la lastaj mil jaroj, kvankam kun dana rego de Feroaj Insuloj, feroa ankaŭ estis influita per la dana.
La norena lingvo ankaŭ havis influon sur anglaj dialektoj kaj Lowland Scots, kiuj enhavas multajn norenajn pruntvortojn.
Ĝi ankaŭ influis la evoluon de la normanda lingvo, kaj tra ĝi kaj laŭ pli malgranda mezuro, tiu de moderna franco.
#000012
Diversaj aliaj lingvoj, kiuj ne estas proksime rilatitaj, estis peze influitaj fare de norenulo, precipe la normandaj dialektoj, la Skotgaela kaj irlandano.
[ citaĵo bezonis ] rusa, Belarusian, litovo, naĝilo, la latva kaj la estona ankaŭ havas kelkajn norenajn pruntvortojn;
la vortoj Ruj kaj Rusio, laŭ unu teorio, povas esti nomitaj laŭ la popolo, de la Rus norena tribo;
vidu Ruj (nomo) , verŝajne de aktuala orient-centra Svedio.
La aktualaj finnaj kaj estonaj vortoj por Svedio estas Ruotsi kaj Rootsi, respektive.
Inverse multaj ĝermanaj lingvoj, ŝajne konvenaj la longaj vojaĝoj de la gotoj, absorbis multajn slavajn vortojn, kiuj iomete ŝanĝiĝis evoluintaj por "alteriĝi", "renkontis", "biero", "muson", "glacimonton" (monto), e.t.
#000013
De la modernaj lingvoj, islande estas la plej proksima al norena.
Skriba moderna islande venas de la norena fonema skribsistemo.
Nuntempaj islanda-parolantoj povas legi la norenan lingvon, kiu varias iomete en literumo same kiel semantiko kaj vortordo.
Tamen, elparolo, precipe de la vokalfonemoj, ŝanĝiĝis minimume kiel multe kiel en la alia nordĝermana lingvaro.
#000014
Feroa retenas multajn similecojn sed estas influita per la dana, la norvega, kaj gaela ( skota kaj/aŭ irlanda).
Kvankam svedoj, dana kaj la norvegaj lingvoj diverĝis plej, ili daŭre retenas malsimetrian reciprokan kompreneblon.
Parolantoj de moderna svedo, la norvega kaj la dana povas plejparte kompreni unu la alian sen studado de iliaj najbaraj lingvoj, precipe se parolante malrapide.
La lingvoj ankaŭ estas sufiĉe similaj skribe ke ili povas plejparte esti komprenitaj trans limoj.
Tio povus esti ĉar tiuj lingvoj estis reciproke trafitaj per unu la alian, same kiel havante similan evoluon influita per la Mezmalaltgermana.
#000015
La vokalfonemoj plejparte venas en paroj de longa kaj mallonga.
La normigita ortografio markas la longvokalojn kun dekstra korno.
En mezepokaj manuskriptoj, ĝi sed foje markita kun akĉento aŭ tra duobligijono. ofte estas
Ĉiuj fonemoj havas, tiamaniere, la atendatan fonetikan realigon.
#000016
Male al la pranordia, kiu estis skribita kun la Aĝestro Futhark, runa la norena lingvo estis origine verkita kun la Pli Juna Futhark, kiu nur havis 16 leterojn.
Pro la limigita nombro da runoj, la runo por la vokalo u ankaŭ estis uzita por la vokaloj o, Ø kaj y, kaj la runo ĉar mi estis uzita por e.
Mezepokaj runoj venis en uzon iom da tempo poste.
#000023
Vokalŝanĝig padronoj estas grupoj de vokaloj kiuj estas interŝanĝitaj, aŭ ablaŭteitaj, en la nukleo de vorto.
Forta verb vokalŝanĝigo la nukleo de la lemo derivi la pasintajn formojn de la verbo.
Tio egalas anglan konjugacion, de kie, ekz., la nukleo kantu iĝas sang en la preterito kaj kantita en la perfektiva participo.
Kelkaj verboj estas derivitaj de vokalŝanĝigo, kiel la nuna-en-pasintaj verboj faras per sekvo de esti venitaj de la pasintaj streĉaj formoj de fortaj verboj.
#000026
U-umlaŭto estas pli ofta en Aĝa Okcidenta Norenulo en kaj fonemaj kaj allosonpozicioj, dum ĝi nur okazas malabunde en post-runa Aĝa Orienta Norenulo kaj eĉ en runa Aĝa Orienta Norenulo.
Komparu West Old Norse fǫður (akuzativon de faðir,' patro '), vǫrðr (kuratoro/domzorgisto), ǫrn (aglo), jǫrð ("tero", Modern Icelandic:
jörð ), mjǫlk ("lakto", Modern Icelandic:
mjólk ) kun Old Swedish faður, varðer, örn, jorð kaj Modern Swedish örn, jord , mjölk kun ĉi-lastaj du montranta la u-umlaŭto trovis en la sveda.
#000032
Tio daŭre estas grava diferenco inter la sveda kaj feroa kaj islanda hodiaŭ.
Pluraloj de ne neŭtraligas fari havi u-umlaŭto entute en la sveda, sed en feroa kaj islandaj ili faras, ekzemple la feroaj kaj islandaj pluraloj de la vorto tero , lond kaj lönd respektive, kontraste al la sveda plural tero kaj multajn aliajn ekzemplojn.
Tio ankaŭ validas por preskaŭ ĉiuj ingenraj substantivoj, ekzemple la plej granda ingenrsubstantiva grupo, la o-tigo substantivoj (krom la sveda substantivjord menciita supre), kaj eĉ i-tiga substantivoj kaj radiksubstantivoj, kiel ekzemple Old West Norse mǫrk ( mörk en islande) en komparo kun Modern kaj Old Swedish marko .
#000033
Kiam substantivo, pronomo, adjektivo, aŭ verbo havas longvokalon aŭ diftongon en la akcentita silabo kaj ĝia tigo finas en ununura - l, - n, aŭ - s, la - r (aŭ la pli aĝa r- aŭ z-diverĝa ʀ) en fino estas asimilita.
[V 4] Kiam la akcentita vokalo estas mallonga, la fino estas faligita.
#000037
Nominativo de la forta vira deklinacio kaj kelkaj i-tiga ingenrsubstantivajj uzoj unu tia - r (ʀ).
óðin - r ( óðin - ʀ) iĝas óðinn anstataŭe de ÷ óðinr (÷ óðinʀ), sed karl-r ( karl - ʀ) restaĵokarl.
#000038
I/j najbara al mi, e, iliaj u-umlaŭto, kaj Æ ne estis eblaj, nek u/v najbara al u, o, iliaj i-umlaŭto, kaj ǫ.
Komence de vortoj, tio manifestiĝis kiel elĵeto de la komenca j aŭ v.
Komparu SUR orð, úlfr, ár kun angla vorto, lupo, jaro.
En klinadoj, tio manifestiĝis kiel la elĵeto de la inflektional vokaloj.
Tiel, klæði + dat - mi restaĵoklæði, kaj sjáum en islande progresis al sjǫ́um > sjǫ́m > sjám.
La j kaj w de La praĝermana iĝis gj kaj gv respektive en la norena lingvo, ŝanĝo konata kiel la leĝo de Holtzmann.
#000042
La norena lingvo estis modere klinita lingvo kun altaj niveloj de nominala kaj vorta klinado.
La plej multaj el la kunfanditaj morfemoj estas retenitaj en moderna islande, precipe en konsidero al substantivkazdeklinacioj, dum moderna norvego en komparo moviĝis direkte al pli analizaj vortstrukturoj.
#000044
La norena lingvo havis tri genrojn - vira, virinecaj kaj neŭtrajn.
Adjektivoj aŭ pronomoj rilatantaj al substantivo devas speguli la sekson de tiu substantivo, tiel ke oni diras, "malinmalbono-maðr!"
Kiel en aliaj lingvoj, la genro de nepersona substantivo estas ĝenerale senrilata al atendata natura sekso de tiu substantivo.
Dum efektive karl, "la homo" estas vira, kona, "virino", estas virineca, kaj hú'oj, domo, estas neŭtraj, do ankaŭ estas hrafn kaj kráka, por "korvo" kaj "krias", viraj kaj virinecaj respektive, eĉ en referenco al ina korvo aŭ masklo krii.
#000045
Ĉiuj neŭtraj vortoj havas identajn nominativo- kaj akuzativajn formojn, [20] kaj ĉiuj feminaj vortoj havas identajn nominativo- kaj akuzativajn pluralojn.
#000046
Norena heredis la La praĝermana-kvaliton de havado de neŭtra kiel la defaŭlta sekso.
Tio signifas ke kiam la sekso de substantivo estas nekonata, adjektivoj kaj pronomoj referencing ĝi uzas la neŭtrajn seksooformularojn, prefere ol la virsekso aŭ virineca.
Tiel, se parolante aŭ skribon al ĝenerala spektantaro, oni dirus velkomit, "bone estas ĝi veni", prefere ol velkomin aŭ velkomin, "bone estas [li aŭ ŝi] venu", kiel oni ne scias ĉu la persono aŭdanta ĝi estos vira aŭ ina.
#000048
Oni ĝenerale vidas adjektivojn en ilia neŭtra formo kiam uzita pronome tial.
Por vortoj pli ofte uzitaj laŭ tiu maniero (prefere ol por priskribi substantivon) oni vidas iliajn neŭtrajn formojn pli ofte ol ilia virsekso aŭ virinecaj.
Normale la vira formo estus la plej utila formo de adjektivo por lerni unue, donita ke la plimulto de substantivoj estas vira.
En tiuj kazoj, aliflanke, la plej praktika formo por lerni unue estus la neŭtra.
#000049
Substantivoj, adjektivoj kaj pronomoj estis malkreskitaj en kvar kazoj - nominativoj, akuzativo, genitivo kaj dativo, en eksterordinaraj kaj pluralnombroj.
Adjektivoj kaj pronomoj estis plie malkreskitaj en tri genroj.
Kelkaj pronomoj (unua kaj dua persono) povis havi duoblan nombron aldone al singularo kaj pluralo.
Genitivo estas uzita disigante, kaj sufiĉe ofte en kunmetaĵoj kaj sciadoj (ekz.:
Urðarbrunnr , la puto de Urðr;
Lokasenna , la mokado de Lokio).
#000050
Ekzistis pluraj klasoj de substantivoj ene de ĉiu sekso, la sekvanta estas ekzemplo de la "fortaj" inflektional paradigmoj:
#000051
Aldone al tiuj ekzemploj ekzistis la multaj "malfortaj" substantivparadigmoj, kiuj havis multe pli altan gradon da sinkretismo inter la malsamaj kazoj en ĝiaj paradigmoj, t.e. ili havis pli malmultajn formojn ol la "fortaj" substantivoj.
#000052
Difinita artikolo estis realigita kiel sufikso, kiu retenis sendependan deklinacion ekz. trolon ( trolon
trolit ( la trolo), hǫl ( halo
hǫlin ( la halo), armr ( brako
Tiu difinita artikolo, aliflanke, estis aparta vorto, kaj ne iĝis fiksita al la substantivo antaŭ pli postaj stadioj de la norena periodo.
#000053
La plej fruaj surskriboj en la norena lingvo estas runaj, de la 8-a jarcento.
Runoj daŭre estis ofte uzitaj ĝis la 15-a jarcento kaj estis registritaj estante en uzo en iu formo same malfrue kiel la 19-a jarcento en kelkaj partoj de Svedio.
Kun la konvertiĝo al kristanismo en la 11-a jarcento venis la latina alfabeto.
La plej malnovaj konservitaj tekstoj en norena en la latina alfabeto originas de la mezo de la 12-a jarcento.
Poste, la norena lingvo iĝis la veturilo de granda kaj multfaceta korpo de popollingvoliteraturo, unika en mezepoka Eŭropo.
La plej granda parto de la pluviva literaturo estis skribita en Islando.
Plej konataj estas la norenaj sagaoj, la sagaoj de la islandanoj kaj la mitologiaj literaturo, sed tie ankaŭ pluvivas granda korpo de religia literaturo, tradukoj en la norenan lingvon de ĝentilaj enamiĝoj, klasika mitologio, kaj la Malnova Testamento, same kiel instrua materialo, gramatikaj disertaĵoj kaj granda korpo de leteroj kaj oficialuldokumentoj.
#000054
La plej multaj el la inventoj kiuj aperis en norena disvastiĝo egale tra la norena areo.
Kiel rezulto, la dialektoj estis tre similaj kaj pripensis esti la sama lingvo, lingvo kiun ili foje nomis la dana lango ( Dǫnsk tunga), foje norena lingvo ( Norrœnt mál), kiel konstatite en la sekvaj du citaĵoj de Heimskringla fare de Snorri Sturluson:
#000055
Móðir Dyggva var Drótt, dóttir Danps konungs, sonar Rígs er fyrstr var konungr kallaðr á danska tungu.[27]
#000056
La patrino de Dyggvi estis Drott, la filino de reĝo Danp, la filo de Ríg, kiu estis la unua se temas pri esti nomita reĝo en la dana lango.
#000057
...stirt var honum norrœnt mál, ok kylfdi mᴊǫk til orðanna, ok hǫfðu margir menn þat mᴊǫk at spotti.[28]
#000058
la norena lingvo estis malmola por li, kaj li ofte palpserĉis vortojn, kiuj amuzis homojn multe.
#000059
Ĉar la pranordia evoluis en la norenan lingvon, en la 8-a jarcento, la efikoj de la umlaŭtoj ŝajnas estinti tre multe lasamaj super la tuta norena areo.
Sed en pli postaj dialektoj de la lingvo disigo okazis plejparte inter okcidento kaj oriento ĉar la uzo de umlaŭtoj komenciĝis varii.
La tipaj umlaŭtoj (ekzemple fylla de÷ fulijan) estis pli bone konservitaj en la Okcidento pro pli postaj ĝeneraligoj en la oriento kie multaj kazoj de umlaŭto estis forigitaj (multaj arkaikaj orientaj tekstoj same kiel orientaj runskriboj tamen portretas la saman amplekson de umlaŭtoj kiel en pli posta okcidenta la norena lingvo).
#000061
La tuta tempeto, la ŝanĝoj rezultantaj en krevado (ekzemple hiarta de÷ hertō) estis pli influaj en la Oriento verŝajne denove pro ĝeneraligoj ene de la inflektional sistemo.
Tiu diferenco estis unu el la plej bonegaj kialoj malantaŭ la dialektigo kiu okazis en la 9-a kaj 10-a jarcentoj, formante Old West Norse-dialekton en Norvegio kaj la atlantikaj setlejoj kaj Old East Norse-dialekton en Danio kaj Svedio.
#000062
Aĝa Okcidenta Norenulo kaj La Gotlanda ne partoprenis en la monoftongigo kiu ŝanĝis æi ( ei) en ē, øy ( ey) kaj Au en ø̄, nek faris certajn periferiajn dialektojn de la sveda, kiel vidite en moderna Ostrobothnian.
Alia diferenco estis ke Aĝa Okcidenta Norenulo perdis certajn kombinaĵojn de konsonantoj.
La kombinaĵoj - mp-, - nt-, kaj - nk- estis asimilitaj en - pp-, - tt- kaj - kk- en Aĝa Okcidenta Norenulo, sed tiu fenomeno estis limigita en Aĝa Orienta Norenulo.
#000063
Jen estas komparo inter la du dialektoj same kiel La Gotlanda.
Ĝi estas transskribo de unu el la Funbo Runestones (U 990) signifo:
Veðr and Thane and Gunnar raised this stone after Haursi, their father. dio help his spirit:
#000064
La OEN originalteksto supre estas transliterumita laŭ tradiciaj sciencaj metodoj, en kio u-umlaŭto ne estas rigardita en runa Aĝa Orienta Norenulo.
Modernaj studoj [ kiujn citaĵo bezonis ] montris ke la pozicioj kie ĝi uzas estas la sama kiel por runa Aĝa Okcidenta Norenulo.
Alternativo kaj verŝajne pli preciza transliterumo tial transigus la tekston en OEN kiel tia:
#000065
La kombinaĵomp-, nt-, kaj nk- plejparte kunfalis al pp-, tt- kaj kk- en Aĝa Okcidenta Norenulo ĉe ĉirkaŭe la 7-a jarcento, markante la unuan distingon inter la orientaj kaj okcidentaj dialektoj.
: 3 La sekva tablo ilustras tion:
#000067
Frua diferenco inter Aĝa Okcidenta Norenulo kaj la aliaj dialektoj estis ke Aĝa Okcidenta Norenulo havis la formbú "loĝejon", kú "bovinon" (akuzativo) kaj trú "kredon" dum Aĝa Orienta Norenulo havis bó, kó kaj tró.
Aĝa Okcidenta Norenulo ankaŭ estis karakterizita per la konservado de u-umlaŭto, kio signifis ke ekzemple la pranordia ÷ tanþu "dento" estis prononcita tǫn kaj ne sunbruniĝas kiel en post-runa Aĝa Orienta Norenulo;
PROPRAJ gǫ́'oj kaj runa OEN gǫ́s, dum post-runa OEN gá'oj "ansero".
#000068
La plej frua korpo de teksto aperas en runskriboj kaj en poemoj verkitaj ĉ. 900 fare de Þjóðólfr of Hvinir (þjóðólfr de Hvinir) (kvankam la poemoj ne estas konservitaj en nuntempaj fontoj, sed nur en multe pli postaj manuskriptoj).
La plej fruaj manuskriptoj estas de la periodo 1150-1200 kaj konzerno kaj laŭleĝaj, religiaj kaj historiaj aferoj.
Dum la 12-a kaj 13-a jarcentoj, Trøndelag kaj Okcidenta-Norvegio estis la plej gravaj areoj de la norvega regno kaj ili formis Aĝan Okcidentan Norenulon kiel arkaika lingvo kun riĉa aro de deklinacioj.
En la korpo de teksto de kiu venis malsupren al ni ĝis ĉ. 1300, Aĝa Okcidenta Norenulo havis malmulte da dialektovario, kaj Old Icelandic ne diverĝas multe pli ol la Old Norwegian dialektoj faras de unu la alian.
#000069
Maljuna norvego frue diferenciĝis de Old Icelandic per la perdo de la kongrua h en komenca pozicio antaŭ l, n kaj r, tiel dum Old Icelandic-manuskriptoj eble uzos la forman hnefi "pugnon", Malnovaj norvegaj manuskriptoj eble uzos nefi.
#000070
De la malfrua 13-a jarcento, Old Icelandic kaj Old Norwegian komencis diverĝi pli.
Post ĉ. 1350, la Nigra Morto kaj sekvantaro sociaj renversiĝoj ŝajnas esti akcelinta lingvoŝanĝiĝojn en Norvegio.
De la malfrua 14-a jarcento, la lingvo uzita en Norvegio estas ĝenerale referita kiel Middle Norwegian.
#000071
Aĝa Okcidenta Norenulo spertis plilongigon de komencaj vokaloj ĉe iu punkto, precipe en la norvega, tiel ke PROPRA etao iĝis éta, ONW akr > ákr, OIC ek > ék.
#000072
Specife islanda sono, la longa, u-umlaute A, literumis ǫ́ kaj prononcita /ɔː/, formiĝis ĉirkaŭ la fruan 11-an jarcenton.
[V 1] Ĝi estis mallongdaŭra, estante markita en la Gramatikaj Disertaĵoj kaj restado ĝis la fino de la 12-a jarcento.
#000074
sem oꝩın͛ h̅s brıgzloðh̅o̅ epꞇ͛ þͥ se̅ sıðaʀ Mosagꞇ verða.
÷ ꝩar ıscola seꞇꞇr sem sıðꝩenıa e͛ ꞇıl rıkra man̅a vꞇan-lanꝺz aꞇ laꞇa g͛a vıð boꝛn̅ síıƞ́ Meısꞇarı-ꝩar h̅o̅ ꝼengın̅ sa e͛ arısꞇoꞇıles heꞇ.
h̅ ꝩar harðla goðꝛ clerkr⁊ en̅ mesꞇı spekıngr aꞇ ꝩıꞇı.
veꞇᷓ gamalaꞇ alꝺrı nalıga alroscın̅ aꞇ ꝩıꞇı.
en sꞇoꝛhvgaðꝛ u̅ ꝼᷓm alsına ıaꝼnallꝺꝛa.
#000082
[...] sem óvinir hans brigzluðu honum eftir því, sem síðarr man sagt verða. þessi sveinn Alexander var í skóla settr, sem siðvenja er til ríkra manna útanlands at láta gera við bǫrn sín. meistari var honum fenginn sá, er Aristoteles hét. hann var harðla góðr klerkr ok inn mesti spekingr at viti. ok er hann var 12 vetra gamall at aldri, náliga alroskinn at viti, en stórhugaðr umfram alla sína jafnaldra, [...]
#000083
Uncial ne ĉifris aparte en Unikodo en la skribo de tiu sekcio.
#000084
Maljuna Orienta norenulo, inter 800 kaj 1100, estas nomita Runic Swedish en Svedio kaj Runic Danish en Danio.
La uzo de la sveda kaj la dana ne estas pro lingvaj kialoj, ĉar la diferencoj inter ili estas minuto en la plej bona kazo dum la pli praaj stadioj de tiu dialektogrupo.
Ŝanĝoj havis emon okazi pli frue en la dana regiono kaj ĝis tiu tago kiam multaj malnovdanaj ŝanĝoj ankoraŭ ne okazis en modernan svedan igante svedon, ĉar la pli arkaikaj el la du koncerne kaj la antikvulon kaj la modernajn lingvojn, foje proksime de profunda marĝeno sed en ĉiuj diferencoj estas daŭre etaj.
Ili estas nomitaj runaj ĉar la korpo de teksto aperas en runoj.
#000085
La fonemo ʀ, kiu evoluis dum la Pranordia periodo el z, daŭre estis klare apartigita de r en la plej multaj pozicioj, eĉ dum estado duobligita, dum en PROPRA ĝi jam kunfalis kun r.
#000087
Monophthongization de æi> ē kaj øy, Au> ø̄ komenciĝis en mez-10-ajarcenta Danio.
fæigʀ, gæiʀʀ, haŭgʀ, møidōmʀ, diūʀ;
fēgher, gēr, hø̄gher, mø̄dōmber, diūr;
feigr , geir , haŭgr , meydómr, dYXYXYXr;
de Pn÷ faigiaz,÷ gaizaz,÷ haŭgaz,÷ mawi- + dōmaz (maidendom;
#000088
Virinecaj o-tigo ofte konservas multnombrofinon - aʀ dum en PROPRA ili pli ofte kunfalas kun la virinecaj i-tigo: (runa OEN) ÷ sōlaʀ, ÷ hafnaʀ / ÷ hamnaʀ, ÷ vāgaʀ dum PROPRA sólir, hafnir kaj vágir (moderna sveda suna, hamnar, vågar;
La dana plejparte perdis la distingon inter la du tigoj kun ambaŭ finoj nun estante igita kiel eh aŭ - e alternative por la o-tigo).
#000089
Inverse, viraj i-tigo kie la radiko finiĝas en aŭ g aŭ k tendencis ŝanĝi multnombrofinon al tiu de la ja-tigoj dum OEN konservis la originalon:
drængiaʀ, ÷ ælgiaʀ kaj ÷ bænkiaʀ dum PROPRA drengir , elgir (alkoj) kaj bekir (moderna dana " drenge ", " elge ", " bænke ", moderna sveda drängar , älgar, bänkar).
#000090
Multnombrofino de ja-tigoj estis plejparte konservita dum tiuj de OEN ofte akiris tiun de la i-tigo:
÷ bæðiaʀ, ÷ bækiaʀ, ÷ væfiaʀ dum PROPRA beðir (litoj), bekir , vefir (moderna sveda bädar, bäckar, vävar).
#000091
Ĝis la frua 12-a jarcento, Aĝa Orienta Norenulo estis tre multe unuforma dialekto.
Estis en Danio ke la unuaj inventoj prezentiĝis tio diferencigus La malnovdanan de Old Swedish [9] : 3 kiel tiuj inventoj disvastiĝas norde malegale (male al la pli fruaj ŝanĝoj kiuj disvastiĝas pli egale super la Orient norena areo) kreante serion de isoglose irantaj de Zelando ĝis Svealand.
#000092
[ citaĵo bezonis ] Aĝa svedo
#000095
Ĉe la fino de la 10-a kaj frua 11-a jarcento komenca h- antaŭ l, n kaj r daŭre estis konservitaj en la mezaj kaj nordaj partoj de Svedio, kaj sporade estas daŭre konservitaj en kelkaj nordaj dialektoj kiel g-, ekz. gly (tepida), de hlYXYXYXʀ.
La Dalecarlianaj dialektoj evoluis sendepende el Old Swedish [36] kaj tian povas esti konsideritaj apartaj lingvoj de la sveda.
#000096
Tio estas eltiraĵo de Västgötalagen , la Ŭestrogotic-leĝo.
Ĝi estas la plej malnova teksto skribita kiel manuskripto trovita en Svedio kaj de la 13-a jarcento.
Ĝi estas samtempa kun la plej granda parto de la islanda literaturo.
La teksto markas la komencon de Old Swedish kiel klara dialekto.
#000097
La Gutasaga estas la plej longa teksto pluvivanta de La Gotlanda.
Ĝi estis skribita en la 13-a jarcento kaj traktis la fruan historion de la Gotlanders.
Tiu parto rilatigas al la interkonsento ke la Gotlanders havis kun la sveda reĝo iam antaŭ la 9-a jarcento:
#000101
La oldangla kaj la norena lingvo estis rilataj lingvoj.
Estas tial ne surpriziĝi ke multaj vortoj en norenlingva aspekto konataj ĝis anglaj parolantoj (ekz., armr (brako), fótr (piedo), tero (tero), fulr (plenaj), hangaj (pendi), standa (por stari).
Tio estas ĉar kaj angla kaj norena tigo de La praĝermana patrinlingvo.
Krome, multaj oftaj, ĉiutagaj norenaj vortoj estis adoptitaj en la oldanglan lingvon dum la vikinga epoko.
Kelkaj ekzemploj de norenaj pruntvortoj en moderna la angla estas (angla/vikinga erao Aĝa Orienta Norenulo), en kelkaj kazoj eĉ delokigante siajn oldanglajn parencojn:
#000104
En simpla frazo kiel "Ili aro same malforta" la amplekso de la norenaj pruntvortoj iĝas tre klara (maljuna Orienta norenulo kun arkaika elparolo: "þæiʀ eʀu báðiʀ wæikiʀ" dum oldangla "híe sindonbégen (þá) wáce").
La vortoj "ili" kaj "malfortaj" estas same pruntitaj de la norena lingvo, kaj la vorto "ambaŭ" ankaŭ eble estos pruntepreno, kvankam tio estas pridisputata (kp. germana beido).
Dum la nombro da pruntvortoj adoptitaj de la norenulo ne estis same multnombra kiel tiu de normanda franco aŭ la latina, ilia profundo kaj ĉiutaga naturo igas ilin granda kaj gravega parto de ĉiu taga angla parolado kiam ili estas parto de la kerno de la moderna angla vortprovizo mem.
#000106
[ citaĵo bezonis ] Rilato kun modernaj skandinavaj lingvoj
#000108
An Introduction to Old Norse - ofta lernolibro sur la lingvo
Listo de anglaj vortoj de norena origino
Norena morfologio - La gramatiko de la lingvo.
Norena ortografio - La literumo de la lingvo
Pranordia lingvo - La skandinava dialekto de La praĝermana kiu evoluis en la norenan lingvon
#000111
Heimskringla.no, reta kolekto de norena fontomaterialo
Norenaj pruntoj en Aĝa kaj mezangla, kaj ilia heredaĵo en la dialektoj de Anglio kaj moderna la normangla
Norena baza leksikono ĉe la Tutmonda Lexicostatistical Datumbazo
#000119
La malnovnordlanda lingvo (kodo laŭ ISO 639: non), foje ankaŭ nomata norena lingvo, estis nordĝermana lingvo parolata en Skandinavujo de ĉirkaŭ 800 ĝis ĉirkaŭ 1350. Ĝia antaŭulo estas la pranordlanda lingvo. Oni distingas inter la okcidentaj kaj orientaj variaĵoj de la malnovnordlanda lingvo. La okcidenta malnovnordlanda estis parolata en Norvegujo kaj norvegida Islando, kaj en la ceteraj kolonioj kie vivis norvegidoj: Ferooj, Ŝetlando, Orknejaj Insuloj, kaj en kelkaj partoj de Irlando, Skotlando, Nord-okcidenta Anglio, Mankso kaj Hebridoj. Ĝi supozeble estis la unua eŭropa lingvo aŭskultebla en Nordameriko, en la setlejoj en Gronlando kaj en Novlando ĉirkaŭ jaro 1000. La orienta malnovnordlanda inkluzivas la lingvojn pradanan, prasvedan kaj pragotlandan. Tamen, post 1100 la pradana plidiferenciĝis de siaj nordaj kuzoj, kaj por la periodo 1100-1300 kelkaj proponas distingon inter branĉoj sudskandinavia (dana) kaj nordskandinavia (norvega, sveda).
#000122
La unuaj run-skribaĵoj kiuj estas klare malnovnordgermanecaj datiĝas de ĉirkaŭ 700. Ĵus antaŭe la praskandinavia lingvo trapasis drastan evoluon, kie la kutime longaj praskandinaviaj vortoj ŝanĝiĝis ĝis nerekoneblo pro apokopo, umlaŭto kaj forfalo de finaĵoj. Pro diversaj umlaŭtoj aro da novaj vokaloj estiĝis (y, æ, ø, ǫ), kaj vortformoj kiuj "travideblis" en la praskandinavia, iĝis nelogikaj, parkere lernendaj por alilingvanoj. Ekzemple praskandinavia *barna "infano" regule iĝis *barnu "infanoj" per unu el la pluralaj finaĵoj, sed pro vokalŝanĝiĝo kaj posta mallongigo la malnovnordlandaj formoj estis barn kaj bǫrn. La klasika periodo de la malnovnordlanda situas inter 1100 kaj 1300. En tiu ero skribatis la ĉefparto de la islandaj sagaoj, perloj de la malnovnordlanda kaj tutmonda literaturoj. Post tio la lingvo spertis lentan dekadencon. Helpite de la granda pesto la lingvo malaperis en Norvegio depost 1370. Homoj sciantaj skribi ĝin, kiuj ĉefe estis monakoj, flegadis la malsanulojn kaj mem infektiĝis kaj mortadis. La buŝa lingvo plisimpliĝis al la "meznorvega lingvo", kaj novaj skribistoj poste alvenintaj ĉefe estis najbarlandaj (danaj, svedaj). En Islando la malnovnordlanda pluviglis ĝis ĉirkaŭ 1500, post kiam okazis gravaj sonŝanĝoj kiuj disigis la malnovnordlandan de la moderna islanda. Tamen la islanda eĉ hodiaŭ restas tre-tre simila al sia "panja lingvo", kaj islandanoj povas senprobleme legi plejparton de la sagaoj. Laŭ kelkaj islandanoj la malnovnordlanda tial neniam "mortis", kiel la latina, sed sciencistoj kutime distingas inter la du lingvoj.
#000123
Ĝis ĉirkaŭ 1150 la lingvo skribatis sole per diversaj runaj alfalbetoj, sed kun la apero de kristanismo oni komencis adapti kaj ekuzi la latinan alfabeton. La runoj restis uzataj por mallongaj markigoj (nomoj sur objektoj ktp.) ĝis la malapero de la lingvo. La senvaria ortografio kiun oni hodiaŭ uzas por malnovnordlandaj teksteldonoj, estas invento de la 1700-aj kaj 1800-aj jaroj, bazita sur modernislanda ortografio kaj diversaj praaj tekstoj mem.
#000124
La akcento ĉiam falas sur la unuan silabon. Kontraste al la moderna islanda, la vokaloj de la malnovnordlanda (a, á, e, é, i, í, o, ó, u, ú, y, ý, æ, ø, ǿ [aŭ œ], ǫ) legatu kiel en tipa latinlitera lingvo (ekz-e Esperanto). Supera ́ indikas longecon. "Y" prononcatas [y] (laŭ IFA, kiel franca "u", turka "ü", dana "y"), "æ" [æ] (kiel angla "a" en cat, norvega "æ", suoma ä), Ø [ø] (kiel franca "eu", turka "ö", dana "ø"). La tipe malnovnordlanda "ǫ" (modernislande "ö"), kiu interalie ofte anstataŭigas "a" kiam venontsilabas "u", havu pli malsupran, ferman prononcon ol "o". Diftongoj estas "au", "ei", "ey" (rondigita "ei"). Inter la konsonantoj la jenaj havas prononcon malsimilan al la Esperantaj:
#000125
ð - [ð], kiel en angla father, hispana salida
f - intersilabe kaj postsilabe kiel [v], vortkomence kiel [f]
g - intervokale kaj postsilabe kiel voĉa "ĥ", kiel en nederlanda van Gogh, hispana Aragón
þ - [θ], kiel en angla through, eŭrop-hispana zumo
z - ts, ds, ðs (laŭcirkonstance)
#000126
ð - [ð], kiel en angla father, hispana salida
#000127
f - intersilabe kaj postsilabe kiel [v], vortkomence kiel [f]
#000128
La baza vortordo de la malnovnordlanda estas SVO. Ĉe substantivoj, adjektivoj, pronomoj kaj la numeraloj 1, 2, 3, 4 ekzistas 3 genroj (maskla, ina, neŭtra), 2 nombroj (singulara kaj plurala, ĉe la pronomoj eĉ dualo), kaj 4 kazoj (nominativo, akuzativo, dativo, genitivo). Substantivoj povas porti difinan artikolon, ĉu senlige ("la viro"), ĉu postmetite (**"virola"). Verboj havas 3 modojn (subjunktivon, konjunktivon, imperativon) kaj 2 tempojn (nunan/futuran kaj pasintecan) plus kelkajn kunmetitajn tempojn. La lingvon karakterizas eksterordinare granda libereco rilate al vortordo, kunmetado ks. Tio estas zorge ekspluata en la malnovnordlanda barda poezio.
#000132
Postaj idoj de la malnovnordlanda: Islanda lingvo - Feroa lingvo - Norna lingvo (mortinta) - Norvega lingvo (nynorsk-ecaj varioj)
#000133