Jam pasis preskaŭ kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indiĝenaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj loĝantaj en Rusio?
#000002
En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia ŝtata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indiĝenajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de ĝia instruado en lernejoj de 20 ĝis 2 horoj semajne. Interese, ĉi tiu decido kontraŭis la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leĝaron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano.
#000003
Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgraŭ la fakto ke la rusa leĝaro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indiĝenaj lingvoj. Ĝenerale, la nova politiko ŝajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indiĝenaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke ĝi kaŭzis malkreskon de la multkulturismo de la lando.
#000004
Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankaŭ estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astraĥanaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio laŭ la ŝtata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. Ĉar ili estas ankaŭ disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn.
#000005
Tatarstano estas parto de la Rusa Federacio, kaj kune kun la aliaj 21 naciaj respublikoj, estas egala subjekto de la federacia ŝtato. La naciaj respublikoj, kontraste al aliaj federaciaj subjektoj — krajoj (teritorioj), oblastoj (regionoj) — havas specialan juran statuson, kun la rajto havi propran konstitucion, leĝdonajn instancojn, kaj eĉ sian propran prezidenton (en Tatarstano). Gravas mencii ke ilia speciala statuso ankaŭ donas al ili la rajton determini siajn naciajn lingvojn je la oficiala nivelo en la respubliko kune kun la ŝtata lingvo, la rusa.
#000006
Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj ĝia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun ĝi, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem ŝajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Laŭ li, “devigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.” Putin ankaŭ nomis la rusan lingvon “la natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando”.
#000007
Malgraŭ ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, aranĝis protestajn mitingojn, kaj eĉ prezentis plendon ĉe la Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldaŭ post kiam ĝi estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo daŭre estas malcerta.
#000008
Laste sed ne balaste, la fermo de la Tuttatara Publika Centro (Vsetatarskiy Obshestvenniy Centr) [ru] konsternis multajn homojn. Tio okazis post kiam la prokurorejo postulis, ke la plej malnova nacia organizaĵo de la tataroj estu agnoskata kiel ekstremista.
#000009
Reviglante la konfliktitan tataran kulturon
#000010
Paradokse, la tumulto ĉirkaŭ la lingvopolitiko kaŭzis revigliĝon de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter ĝi. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj ĉie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj eĉ modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn.
#000011
Ekzemple, elementoj de tradicia brodaĵo fariĝis parto de modernaj elegantaj vestaĵoj, kaj pluraj markoj nun aldonas tradiciajn ŝablonojn al puloveroj aŭ libertempaj vestaĵoj. La ĉapeleto tubetejka [eo] fariĝis eleganta akcesoraĵo en la vestaro de la moderna virino. Tataraj bazaroj kaj merkatoj ankaŭ renaskiĝas en iniciatoj kiel ekzemple Pechen Bazary (Bazaro Peçän ), la fojnomerkato en Kazano [eo], la ĉefurbo de Tatarstano.
#000012
Sportĉemizo kun tatara ŝablono, dezajnita de Tatarcha Casual. Foto de la tatara festivalo el la arkivo de Elmira Lyapina, uzata kun permeso.
#000013
Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaĵojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestiĝo. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina ĉiuj estis la parto de la franĉiza [eo] spektaklo “The Voice” [La Voĉo] en la rusa televido.
#000014
Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankaŭ altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de ĉi tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj.
#000015
Ĝi estas sufiĉe mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko aŭ muziko en tatara lingvo, kaj pli grave—pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankaŭ de la aŭtoritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montriĝis pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antaŭe — ĝi ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankaŭ tiu estas subtenata.
#000016
Ekrankopio de la mallonga filmo “Imagine” (2017), direktoro Ilshat Rakhimbay.
#000017
Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de “Tatar-eco“. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:
#000018
Ĝi estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formiĝas speciala rilato al la mondo, la tero, la ĉielo, la homoj kaj la Ĉiopova.
#000019
En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia “Grundlinien der Philosophie des Rechts” [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: “Estu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.” Li emfazis, ke lingvo estas ŝlosila elemento de mem-identeco aŭ mem-decido. Se nacio estus senigita de la ŝlosila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaĵon kiun ĝi reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed ĉu la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larĝan publikan akcepton?
#000020
Redaktora rimarko: De la 20-a ĝis la 26-a de aprilo 2022 Mirjam Vellinga gastigas la alternan Tvitero-konton @EuroDigitalLang, kiu esploras kiel teknologioj povas esti uzataj por revivigi eŭropajn minoritatajn aŭ regionajn lingvojn. Legu pli pri tiu ĉi kampanjo ĉi tie.
#000023
Ekde 1928 Afûk estas estiminda organizo kies misio estas promocii la frisajn lingvon kaj kulturon en ĉiuj tipoj de spacoj en la nederlanda provinco Frislando. La lingvo sukcesis konserviĝi en ĉiutaga vivo kaj, laŭ Afûk, preskaŭ ĉiuj el la 642 000 loĝantoj de la provinco komprenas la lingvon. Laŭ la retejo de Afûk, “tio signifas ke oni povas renkonti la frisan kaj uzi ĝin ie ajn en la provinco” ĉe la bakejoj, en la superbazaroj, en la librejoj, ĉe la kuracistaj oficejoj, en lernejoj, ĉe la kartoklubo, en la sportejoj, sur signoj de urboj kaj vilaĝoj, en la amaskomunikiloj, en la teatro kaj ĉe laboro”.
#000024
La kontribuo de Afûk inkluzivas la liveradon de lingvaj kursoj por plenkreskuloj, la eldonadon de elektronikaj libroj kaj magazinoj, la kreadon de aplikaĵoj kaj la iveradon de konsultaj servoj por kompanioj kaj organizoj pri kreado de politiko kuraĝiganta la lingvouzadon.
#000025
La organizaĵo estas bone konata al Mirjam Vellinga, kiu estis kreskigita de frisoparolantaj gepatroj. Nur kiam ŝi transloĝiĝis de Frislando por studi en la Universitato de Groningeno, ŝi aprezis kiom unika estas la lingvo kaj “la sociaj, psikologiaj kaj politikaj faktoroj, ligitaj al parolado de minoritata lingvo”. Ŝi baldaŭ transiris de studado de la angla al studado de la frisa kaj baldaŭ post bakalaŭriĝi komencis labori por Afûk, kie ŝi restis por dudek jaroj. Aktuale ŝi tenas sian pozicion de projekta gvidanto de la internaciaj projektoj.
#000026
Rising Voices intervjuis Miriam per retpoŝto.
#000028
Half of all Frisians are able to read Frisian easily. However, a small proportion of Frisians have a good written command of their language. This number has steadily increased in recent years. This is due to education and the increasing use of social media in Frisian. There are concerns about the language transfer from parents to their children. That is slowly decreasing and one of the most important factors to keep a language alive.
#000031
The online state is on an intermediate level so to speak. On the one hand, several applications have been developed. On the other hand, it are usually not the big tech companies that automatically develop their applications in Frisian.
#000032
The following applications are now available:
#000033
Google Translate through community development
Facebook in Frisian through community development
Gboard and Swiftkey as automatic text predictors
Frisian as a language in Microsoft Office with built-in spelling and grammatical corrector on Windows operating systems (however, this has to be downloaded separately, and is not automatically integrated in updates and when people buy Microsoft Office software).
Navigation in Frisian through Waze
Online Frisian-Dutch dictionaries and translation tools
#000034
Nuntempe iom pli ol duono de la loĝantaro en Frislando parolas la frisan kiel sian unuan lingvon kaj ĉirkaŭ 75% de la loĝantaro parolas la frisan en ĉiutaga vivo. Preskaŭ ĉiuj en la provinco kun proksimume 650 000 loĝantoj povas kompreni la lingvon: ĉirkaŭ 95%. Tio signifas ke oni renkontas la frisan ie ajn en ĉiutaga vivo.
#000035
Duono de ĉiuj frisoj povas legi en la frisa ĉiutage. Tamen eta parto de la frisoj havas bonajn skribokapablojn en sia lingvo. Tiu ĉi nombro konstante kreskis en lastaj jaroj. Tio okazis danke al edukado kaj kreskanta uzo de sociaj amaskomunikiloj en la frisa. Ekzistas zorgoj pri la lingva transdono de gepatroj al iliaj infanoj. Ĝi malrapide malkreskas kaj estas unu el la plej gravaj faktoroj de lingva vivsubtenado.
#000036
La reta statuso estas meznivela. Unuflanke kelkaj aplikaĵoj estis evoluigitaj. Aliflanke grandaj kompanioj kutime ne kreas aŭtomate siajn aplikaĵojn en la frisa.
#000037
Jenaj aplikaĵoj nun estas alireblaj:
#000038
• Google Translate danke al komunuma evoluigo
#000039
• Facebook en la frisa danke al komunuma evoluigo
#000040
• Gboard kaj Swiftkey kiel aŭtomataj lingvosugestiloj
#000041
• La frisa kiel lingvo en Microsoft Office kun integrita ortografia kaj gramatika korektiloj en Vindozo (tamen ĝi devas esti elŝutita aparte kaj ne estas aŭtomate integrita en aktualigoj kaj kiam homoj aĉetas programaron de Microsoft Office)
#000042
• Navigado en la frisa per Waze
#000043
• Retaj frisa-nederlandaj vortaroj kaj tradukiloj
#000044
RV: Kio estas viaj motivoj por strebi al la reprezentado de via lingvo en ciferecaj spacoj?
#000045
RV: Priskribu iujn el la defioj kiuj malhelpas al via lingvo esti plenforte uzata rete.
#000048
MV: For the big tech companies investing in smaller languages is economically not very interesting. That means you always have to ask and lobby for it and that it takes a lot of time for your language to be included. Most of the speakers by that time are used to using the dominant language for that specific application and it is very hard to win them back. It always takes extra effort and money to get your language included. We are particularly interested in technology that is applied in the home as the home domain is still very strong when it concerns the use of Frisian. Through technology other languages are however introduced in the home, think of smart home appliances, social care robots, etc., which threatens the natural space that our language has in the home. Children are especially sensitive to this and will therefore attach less value to their own language.
#000049
Por grandaj teknologiaj kompanioj investado je malpli grandaj lingvoj estas ekonomie ne interesa. Tio signifas ke vi ĉiam devas peti kaj lobii por tio kaj tio konsumas multe da tempo por ke via lingvo estu inkludita. Plejparto de la parolantoj dume alkutimiĝis uzi la dominantan lingvon por tiu ĉi specifa aplikaĵo kaj estas vere malfacile regajni ilin. Tio ĉiam postulas enormajn klopodojn kaj monon por fari vian lingvon inkluzivita. Ni speciale interesiĝas pri teknologioj kiuj estas aplikataj hejme, ĉar la hejmo estas ankoraŭ vera fortikaĵo kiam temas pri la uzado de la frisa. Danke al teknologioj, aliaj lingvoj tamen eniris la hejmon, danke al saĝhejmaj aplikaĵoj, prizorgaj robotoj ktp, kio minacas la naturan spacon de nia lingvo hejme. Infanoj estas speciale sentemaj al tio ĉi kaj pro tio donos malpli da valoro al sia propra lingvo.
#000050
RV: Kiujn konkretajn paŝojn vi konsideras farendaj por kuraĝigi junajn homojn komenci la lernadon de sia lingvo aŭ daŭrigi ĝian uzadon?
#000051
MV: At the moment we are focusing both on language learning and language awareness and assertiveness in schools (primary, secondary and vocational education). It is important that younger people learn the language and are able to speak, read and write it, but it is also important that they feel comfortable using it, understand more about their language behavior and language use and the mechanisms behind that. Peer to peer conversations about their language use and specific assignments at school that focus on working with the language in a practical way (thinking about how Frisian can become more visible in the company where they do their internship for instance) work very well in our experience.
#000052
In order to make it easier for young people to use the language digitally, we have developed several translation tools and there are other tools available as well, like Gboard and Swiftkey. Not everyone knows that they are there, so we are also focusing on promoting those tools in an attractive way (short clips, distributed on several social media platforms).
#000053
For the next generations to use the language it is essential to educate young parents about the value of the minority language and how to raise children multilingual in different situations. In Fryslân there is a magazine and an online platform to inform young parents about this and they receive a special language gift (Taalkado) when they register the birth of their child with the local government.
#000054
Nuntempe ni koncentriĝas je lernado, konsciado kaj firmigado de la lingva ĉeesto en lernejoj (bazaj, mezaj kaj profesiaj). Estas grave ke junaj homoj lernu la lingvon kaj povu paroli, legi kaj skribi en ĝi, sed ankaŭ gravas ke ili sentu sin komforte uzante ĝin, komprenu pli bone sian lingvan konduton kaj lingvouzon kaj iliajn mekanismojn. Rektaj konversacioj pri ilia lingvo kaj specifaj taskoj en lernejoj fokusiĝantaj je laboro kun la lingvo en praktika maniero (pensado pri kiel la frisa povas iĝi pli videbla en la kompanio kie ili trapasas staĝon ekzemple) bone funkcias laŭ nia sperto.
#000055
Por fari pli facila por junuloj la uzadon de la lingvo en cifereca formo, ni evoluigis kelkajn tradukilojn kaj estas aliaj iloj alireblaj kiel Gboard kaj Swiftkey. Ne ĉiu scias ke ili ekzistas, do ni koncentriĝas ankaŭ je promociado de tiuj iloj en alloga maniero (per mallongaj filmetoj, distribuitaj en kelkaj sociretaj platfomoj).
#000056
Por ke la sekvaj generacioj uzu la lingvon gravas eduki junajn gepatrojn pri la valoro de la minoritata lingvo kaj pri kiel kreskigi plurlingvajn infanojn en diversaj situacioj. En Frislando estas magazino kaj reta platformo kiuj informas junajn gepatrojn pri tio ĉi kaj ili ricevas specialan lingvan donacon (Taalkado) kiam ili registras la naskon de sia infano ĉe la loka registaro.
#000057
Redaktora rimarko: De la 26-a de aprilo ĝis la 2-a de majo 2022 Satdeep Gill estos gvidanta la alternan Tviter-konton @AsiaLangsOnline, kiu esploras kiel teknologio povas esti uzata por revivigi aziajn lingvojn. Legu pli pri la kampanjo ĉi tie.
#000060
Satdeep Gill estas entuziasmulo pri liberaj scioj loĝanta en Patiala, en la nordokcidenta ŝtato Panĝabo en Barato. Ekde 2011 li helpas al la evoluigo kaj la kresko de la panĝaba Vikipedio; li ankaŭ gvidis la lanĉon de Global Voices en la panĝaba en 2017.
#000061
Gill aliĝis al la Vikimedia Fondaĵo en 2017 por subteni komunumajn konversaciojn pri la Strategio de Vikimedia Movado 2030. Ekde novembro 2018 li estas programa oficisto en la teamo GLAM & Culture (GLAM = Galleries, Libraries, Archives, Museums) ĉe la Vikimedia Fondaĵo kaj subtenas projektojn rilatajn al ciferecigo, dokumentado de lingvoj kaj lingva revivigo.
#000062
Unu el la lastaj projektoj subtenitaj de Gill estis metiejo pri kapablokonstruado, aranĝita kunlabore kun Unesko kaj Bophana Centro en Kamboĝo. Ĝi koncentriĝis je trejnado de indiĝenaj gejunuloj celanta helpi al ili dokumenti siajn lingvojn kaj kulturojn. Li ankaŭ subtenis la kreadon de la balia Vikifontaro, kiu ebligas al la balia komunumo transskribi sian literaturan heredaĵon, verkitan sur palmfoliaj manskribaĵoj, en Interreto.
#000063
Gill ankaŭ kontribuas al Wikimedia Commons fotante la birdojn de Panĝabo kaj najbaraj ŝtatoj.
#000064
Mi ĉiam loĝis en la urbo Patiala. Mi studis matematikon kaj sciencon en altlernejo, sed post bakalaŭriĝi mi ŝanĝis mian fokuson al la panĝabaj lingvo kaj literaturo.
#000070
Mi ŝatas lerni lingvojn. Krom mia denaska panĝaba (ambaŭ skriboj Gurmuĥi kaj Ŝahmuĥi), mi flue parolas la anglan, la hinduan kaj la urduan. Mi dum multaj jaroj lernis la hispanan kaj la francan kaj mi scias ke mi povus komforte vivi en la hispanlingvaj aŭ franclingvaj landoj. Nuntempe mi ĝuas lernadon per Interreto de la farsia ĉe la universitato Ŝahid Ĉamran de Avhaz, Irano.
#000071
RV: Rakontu pri via engaĝiĝo je la panĝaba Vikipedio kaj viaj sukcesoj.
#000072
SG: It is important to note that the Punjabi language is written in two scripts, Gurmukhi, written left to right and mainly used in India, and Shahmukhi, written right to left and used in Pakistan. While the spoken language is quite similar, there are vast differences in writing, which led to the creation of two different Wikipedias for the language. Punjabi Wikipedia (for Gurmukhi script) and Western Punjabi Wikipedia (for Shahmukhi script).
#000073
When I discovered Punjabi Wikipedia in in the early 2010s, it had a really small number of articles, most of them one-liners. My father joined me and we started building Punjabi Wikipedia together.
#000074
In 2011, I started my undergraduate degree at Punjabi University, Patiala, and started involving my peers in contributing to the Punjabi version of Wikipedia. Our efforts helped create a vibrant community of Punjabi Wikipedians meeting regularly and engaging in various national and international activities.
#000075
In 2015, I was the first Punjabi Wikipedian to be invited to Wikimania (the largest event dedicated to Wikipedia and its sister projects) in Mexico. There I received an honourable mention from Jimmy Wales for our efforts to make Punjabi Wikipedia one of the fastest-growing Indic Wikipedias.
#000076
Estas grave rimarkigi ke la panĝaba lingvo havas du skribojn, Grurmuĥi, skribatan de dekstre maldekstren kaj uzatan ĉefe en Barato, kaj Ŝakmuĥi, skribatan dekstren de maldekstre kaj uzatan en Pakistano. Dum la parola lingvo estas sufiĉe simila, estas grandaj diferencoj en skribo, kio kondukis al la kreado de du malsamaj Vikipedioj por la lingvo: Panĝaba Vikipedio (en Gurmuĥi-skribo) kaj Okcidentpanĝaba Vikipedio (por Ŝahmuĥi-skribo).
#000077
Kiam mi malkovris la panĝaban Vikipedion komence de la 2010-aj jaroj, ĝi enhavis vere malmultajn artikolojn, plejparte unuliniajn. Mia patro aliĝis al mi kaj ni komencis la konstruadon de la panĝaba Vikipedio kune.
#000078
En 2011 mi bakalaŭriĝis en la Panĝaba Universitato (Patiala) kaj komencis engaĝi miajn kolegojn en kontribuado al la panĝaba versio de Vikipedio. Niaj klopodoj kreis viglan komunumon de panĝabaj vikipedianoj, kiuj regule renkontiĝas kaj partoprenas diversajn naciajn kaj internaciajn aktivadojn.
#000079
En 2015 mi estis la unua panĝaba vikipediano invitita al Vikimanio (la plej granda evento dediĉita al Vikipedio kaj ĝiaj frataj projektoj) en Meksiko. Tie mi ricevis honoran mencion de Jimmy Wales pro niaj klopodoj fari la panĝaban Vikipedion unu el la plej rapide kreskantaj barataj vikipedioj.
#000080
RV: Kia estas la aktuala stato de la panĝaba lingvo en Interreto kaj ekster ĝi?
#000081
SG: Punjabi is the official language of the Punjab state in India and Punjabi music is pretty famous around the globe. Despite its official status and status in popular culture, most of the private schools in the state don’t encourage speaking in Punjabi — in fact, students are punished for speaking in their mother tongue. I was also educated in a school where speaking in English was enforced and, if we wanted to switch to another language, we were advised to use Hindi instead of Punjabi.
#000082
Punjabi doesn’t enjoy any patronage at all in Pakistan, where Punjabis form the largest ethnic group with around 40 percent of the population. The national language of Pakistan is Urdu, and Punjabi is not even taught at the school level.
#000083
On the other hand, increased migration from the region in the last century, especially in the last few decades, means Punjabis form sizeable communities in the UK, Canada, USA, and Australia, among others. Data from the 2011 census released by the Office of National Statistics in the UK reported Punjabi as the third most spoken language in the UK, and it is taught at the GCSE and A levels in the country.
#000084
On online platforms, Punjabi seems to have grown a lot in the last decade — Punjabi Wikipedia more than tenfold. Since December 2013, the Punjabi language in the Gurmukhi script is supported by Google translate, and its quality has been improving ever since. High-quality optical character recognition tools are also available in the language. In 2017, the BBC also started its service in Punjabi.
#000085
All this goes to say that, despite its own challenges and hurdles, Punjabi still enjoys a lot of privilege and access to many mainstream sources.
#000086
La panĝaba estas la oficiala lingvo en la ŝtato Panĝabo en Barato kaj la panĝaba muziko estas sufiĉe fama tra la mondo. Malgraŭ ĝia oficiala statuso kaj statuso en populara kulturo, la plejparto de la privataj lernejoj en la ŝtato ne kuraĝigas onin paroli en la panĝaba — fakte studentoj estas punataj pro parolado en sia gepatra lingvo. Mi ankaŭ estis edukita en lernejo en kiu paroli en la angla estis deviga afero kaj se ni deziris transiri al alia lingvo, oni sugestis al ni uzi la hinduan anstataŭ la panĝaba.
#000087
La panĝaba ne ĝuas iun ajn aŭspicion en Pakistano, kie la panĝaboj formas la plej grandan etnan grupon, kun proksimume 40% de la loĝantaro. La nacia lingvo de Pakistano estas la urdua kaj la panĝaba ne estas instruata eĉ je lerneja nivelo.
#000088
Aliflanke, kreskinta elmigrado el la regiono en la lasta jarcento, speciale en la lastaj kelkaj jardekoj, signifas ke panĝaboj formis grandajn komunumojn interalie en Britio, Kanado, Usono kaj Aŭstralio. Datumoj de la censo en 2011 eldonitaj de la Oficejo de Nacia Statistiko en Britio raportis ke la panĝaba estas la tria plej parolata lingvo en Britio kaj ĝi estas instruata je niveloj GCSE kaj A en la lando.
#000089
Ĉe interretaj platformoj la panĝaba montras grandan kreskon dum la lasta jardeko — la panĝaba Vikipedio kreskis pli ol dekoble. Ekde decembro 2013, la panĝaba lingvo en la Gurmuĥi-skribo estas subtenata de Guglo-tradukilo kaj ĝia kvalito ekde tiam pliboniĝis. Instrumento pri altkvalita optika rekono de literoj ankaŭ estas alirebla en la lingvo. En 2017, BBC ankaŭ lanĉis sian servon en la panĝaba.
#000090
Ĉio ĉi diras ke malgraŭ propraj defioj kaj obstakloj la panĝaba plu ĝuas grandajn privilegiojn kaj aliron al multaj popularaj resursoj.
#000091
RV: Priskribu iujn el la defioj kiujn via lingvo alfrontas nun.
#000092
SG: One of the major challenges for the Punjabi community is neither having a single script nor a policy to enable them to learn both the scripts.
#000093
I firmly believe that both the scripts of Punjabi should be mandatory, at least for students of Punjabi at the university level. With the advent of the internet, online communities of Punjabis from across the globe have been formed in the past decades where the Latin script has become the easiest writing system for many Punjabis, especially when having conversations across the borders. Punjabi University, Patiala developed a script conversion tool named Sangam (meaning “union”) some years ago, which helps to bridge some of these gaps.
#000094
Another major challenge is that spelling is not standard for the vast majority of Punjabi words.
#000095
Unu el la ĉefaj defioj por la panĝaba komunumo estas la manko de unueca skribo kaj politiko ebliganta lerni ambaŭ skribojn.
#000096
Mi firme kredas ke ambaŭ skriboj de la panĝaba devas esti instruataj devige, almenaŭ por studentoj de la panĝaba je universitata nivelo. Kun la apero de Interreto en la lastaj jardekoj tra la mondo formiĝis retaj komunumoj de panĝaboj, kie la latina skribo iĝis la plej simpla skribsistemo por multaj panĝaboj, speciale se temas pri konversacioj okazantaj trans la limoj. La Panĝaba Universitato (Patiala) evoluigis ilon de skriba interproksimiĝo nomitan Sangam (do “unio”) antaŭ kelkaj jaroj, kio helpas krei almenaŭ iujn pontojn.
#000097
Alia granda defio estas ke la ortografio ne estas normigita por la plejparto de la panĝabaj vortoj.
#000098
SG: I love the citizen media model of Global Voices and in 2017 I was motivated to help start GV in Punjabi. I was able to rally some of my friends and fellow Wikimedians to join the GV Punjabi team. We have mainly focused on translating stories from different parts of the world which are rarely heard of or talked about in the national media.
#000100
We have not been very consistent ever since the pandemic started as it drained all of our energy but I am hoping to revive the team and start working regularly on GV once again.
#000101
Mi ŝatas la modelon de civitana amaskomunikilo uzatan de Global Voices, kaj en 2017 mi estis motivita helpi la lanĉon de GV en la panĝaba. Mi sukcesis konvinki kelkajn miajn amikojn kaj kolegojn-vikipedianojn aliĝi al la panĝaba teamo de GV. Ni precipe fokusiĝis je tradukado de historioj el diversaj partoj de la mondo, kiuj estas malofte aŭdataj aŭ priparolataj en la naciaj amaskomunikiloj.
#000102
Ni ne estis tre konstantaj ekde kiam la pandemio komenciĝis, ĉar ĝi elĉerpis nian energion, sed mi esperas revivigi la teamon kaj komenci denove labori regule pri GV.
#000103
RV: Kiujn motivigajn vortojn vi havas por junaj kaj aĝaj panĝaboparolantoj por ke ili engaĝiĝu en projektoj kiel la panĝaba Vikipedio aŭ Punjabi Lingua? Kiel volontula partopreno riĉigas vian lingvon?
#000104
SG: I would like to remind everyone that the internet is what we make of it. Projects like Wikipedia or Global Voices are some of the participatory and citizen-driven projects which show us how powerful it can be for people passionate about knowledge to get together and build the digital society of our dreams.
#000105
Punjabi Wikipedia received an average of 750,000 page views per month in the last year. This goes on to tell us how important this platform is for Punjabi internet users. Currently, there are only about 20-25 editors on Punjabi Wikipedia and, the more this number increases, the better the quality and the quantity of the content it hosts will become.
#000106
There are also other sister projects of Wikipedia such as Wikisource, which plays a very crucial role, especially for some of the underrepresented languages in the world. Punjabi Wikisource is the only transcription platform (which helps to make digital, copiable formats from scanned books) for the Punjabi language. It is one of the rare places on the internet where I can download Punjabi books for my Kindle.
#000107
Mi dezirus memorigi al ĉiuj ke Interreto estas tio kion ni mem faras el ĝi. Projektoj kiel Vikipedio aŭ Global Voices estas iuj el la projektoj partoprenataj kaj gvidataj de civitanoj, kiuj montras al ni kiom pova povas esti la pasio de homoj pri scioj je unuigo kaj konstruado de la cifereca socio de niaj revoj.
#000108
La Panĝaba Vikipedio ricevas averaĝe po 750 000 paĝorigardojn monate en la lasta jaro. Tio diras al ni kiom grava estas tiu ĉi platformo por panĝabaj retumantoj. Aktuale estas nur ĉirkaŭ 20-25 redaktoroj de la panĝaba Vikipedio kaj ju pli tiu ĉi nombro kreskas, des pli bona iĝas la kvalito kaj la kvanto de la enhavo.
#000109
Estas ankaŭ aliaj frataj projektoj de Vikipedio kiel Vikifontaro, kiu ludas vere gravegan rolon, speciale por iuj el la malsufiĉe reprezentitaj lingvoj en la mondo. La Panĝaba Vikifontaro estas la sola transskriba platformo (kiu helpas fari ciferecajn, kopieblajn formatojn el skanitaj libroj) por la panĝaba lingvo.Tio estas unu el la maloftaj lokoj en Interreto, kie mi povas elŝuti panĝabajn librojn por mia Kindle.
#000110
La 7-a de julio estas granda tago por Afriko, celebrata kiel la unua Tutmonda Tago de la Svahila Lingvo. Civitanoj tra Kenjo, Tanzanio, Zanzibaro, Sud-Afriko kaj la mondo markis la tagon per celebradoj surstrate kaj rete, uzante la kradvortojn #KiswahiliDay2022 kaj #KiswahiliDay. Tio estis la unua oficiala festo ekde kiam Unesko nomis la 7-an de julio la internacia tago de la svahila en novembro 2021.
#000113
En Ugando la nacia registaro aprobis proponon pri akcepto de la svahila kiel oficiala lingvo, sekvante rezolucion aprobitan en februaro lastjare dum la 21-a pintokunveno de OAK, en kiu oni akceptis aprobi la anglan, la francan kaj la svahilan kiel oficialajn lingvojn de la komunumo. La uganda registaro ankaŭ rekomendis postuli de bazaj kaj mezaj lernejoj instrui la svahilan en klasoj. OAK estas regiona interŝtata registaro establita de sep ŝtatoj-partneroj: Demokratia Respubliko Kongo, Respubliko Burundo, Kenjo, Ruando, Sud-Sudano kaj Unuiĝinta Respubliko Tanzanio, kun sidejo en Aruŝo, Tanzanio. La svahila estas oficiala lingvo en ĉiuj ses ŝtatoj-partneroj de Ugando.
#000116
En Tanzanio la registaro anoncis planojn konstrui svahilan universitaton kaj donis 100 akrojn en la marborda regiono Bagamoyo por la evoluigo de tiu ĉi projekto.
#000117
Interrete, video montranta sudafrikan opozician gvidanton Julius Malema paroli pri la graveco de instruado kaj lernado de la svahila kiel internacia lingvo kaj pri stimulado de afrikanoj akcepti la svahilan kiel afrikan lingua franca elvokis miksitajn reagojn de retumantoj tra Afriko kaj revivigis daŭran diskurson inter lingvistoj kaj kulturaj advokatoj: ĉu la svahila povas iĝi la ĉefa lingvo de Afriko?
#000118
The South African and EFF leader, Julius Malema calling upon all #African countries to embrace #Swahili as their national #Language.#Kiswahili is spoken by over 200 million people.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8
#000119
La sudafrika kaj EFF-gvidanto Julius Malema alvokis ĉiujn afrikajn landojn akcepti la svahilan kiel sian nacian lingvon. La svahila estas parolata de pli ol 200 milionoj da homoj.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8
#000120
La svahila: inter la 10 plej disvastiĝintaj lingvoj
#000121
Konsiderata inter la dek plej parolataj lingvoj tutmonde, kun pli ol 200 milionoj da parolantoj, ĝi estas la unua afrika lingvo ricevinta tian rekonon. Post kiam ĝi iĝis la ĉefa lingvo en Orienta Afriko, ĝiaj parolantoj disvastiĝis en pli ol 14 landoj, inkluzive de Zambio, Demokratia Respubliko Kongo, Malavio, Sud-Sudano, Mozambiko, Jemeno, Omano, Somalio kaj la Komoroj. Ls svahila estas instruata en pli ol 100 institucioj nur en Usono sola, same kiel en Britio, Germanio, Kanado, Pollando, Meksiko, Rusio, Japanio, Ĉinio, Barato kaj Aŭstralio, por nomi nur kelkajn.
#000122
En 2020, Sud-Afriko iĝis la unua lando en la suda parto de Afriko kiu proponas la svahilan kiel elekteblan lernobjekton en lernejoj. En februaro ĉi-jare, la Universitato de Adis-Abeba, Etiopio, anoncis ke ĝi lanĉos instruadon de la svahila.
#000123
Malgraŭ tio ke la svahila iĝas la unua oficiale agnoskita afrika lingvo, fantomoj de ĝia komplika pasinteco ankoraŭ vivas.
#000124
La lingvo de perforto en Ugando
#000125
La decido de la uganda registaro akcepti la svahilan kiel oficialan lingvon kaj la rekomendo de ĝia deviga instruado en bazaj kaj mezaj lernejoj ne estis senprobleme akceptitaj de ugandanoj, kiuj havas komplikan historion de rilatoj kun tiu ĉi lingvo. Iusence ĝi reprezentas la tumultan pasintecon de la lando, same kiel modernajn reprezaliojn. Dum la regado de Idi Amin en 1971-1979, ĝi iĝis la oficiala lingvo de la militistaro.
#000126
La svahila iĝis rigardata kiel la lingvo de perforto post kiam ĝi estis la oficiala lingvo de la armeo kaj estis parolata de soldatoj. La svahila do kolapsis post la falo de la diktaturo de Amin kaj antaŭ ol la fino de la 1990-aj reviviĝis la Orientafrika Komunumo kaj la nova lingva politiko de la Nacia Rezista Movado, ebliginta regajni (parte) ŝlosilan rolon en la uganda socio.
#000127
La diskuto pri la uzado de la svahila kaj ĝia rolo en la uganda socio intensiĝis kiam ĝi estis deklarita la oficiala lingvo de la Afrika Komunumo. Tamen ekonomiaj bezonoj de Ugando je la svahila, kombinitaj kun kresko de kulturaj kontaktoj en Orienta Afriko per muziko, migrado, same kiel politika volo, sugestas ke la lingvo ne plu devos alfronti reziston.
#000128
Tamen estas ankoraŭ tro frue paroli pri tio, ĉu la nacia strebo akcepti la svahilan farinte ĝin deviga lernobjekto en lernejoj ŝanĝos la percepton de ugandanoj kaj helpos al ili repaciĝi kun sia problema pasinteco.
#000129
Minaco al aliaj afrikaj lingvoj
#000130
La disvastiĝanta akcepto de la svahila tra Afriko estas rigardata de iuj lingvistoj kaj afrikaj lingvodefendantoj kiel minaco al aliaj afrikaj lingvoj. Tanzanio ekzemple havas diskriminacian lingvopolitikon kiu devigas uzi la svahilan en kamparaj areoj, kie malmultaj konas tiun ĉi lingvon.
#000131
Tiu ĉi prioritatigo, farita koste de lokaj lingvoj, malfaciligas al lernantoj kompreni siajn studojn kaj pro tio havas negativan efikon sur komunumojn en kiuj la baza lingvo ne estas la svahila.
#000132
Tia risko ekzistas pro tio ke klopodoj promocii la svahilan ne okazas samtempe kun klopodoj promocii aliajn lingvojn.
#000133
Ekrankopio de Gmail-servo en la svahila. “Gmail svahile” de nukta77 estas licencita sub CC BY-SA 2.0.
#000134
El ĉiuj subsaharaj afrikaj lingvoj, la svahila havas la plej altan ĉeeston en Interreto. Dum la klopodoj evoluigi lingvoteknologiojn en la svahila estas relative malrapidaj, tio ŝanĝiĝas.
#000135
Ĉi-monate Meta publikigis esploraĵon kiu detalas kiel ĝi planas trakti 55 afrikajn marĝenigitajn lingvojn por plibonigi la akuratecon kun kiu algoritmoj de artefarita inteligenteco (AI) tradukas ilin ĉe ĝiaj sociaj platformoj.
#000136
Abantu AI, firmao el Kenjo, kreis teknologion surbaze de profunda lernado, por natura lingvoprocezo (NLP), kiu tradukas de ĉefaj mondaj lingvoj al indiĝenaj afrikaj lingvoj.
#000137
Nuntempe la modelo surbaze de profunda lernado tradukas de plejparto de ĉefaj mondaj lingvoj al la svahila kaj aliaj kenjaj lingvoj. La AI-ekfirmao, nun laboranta pri tradukado de aliaj afrikaj lingvoj, komencos liveradon de siaj servoj al aliaj afrikaj landoj fine de tiu ĉi jaro.
#000138
Aldone Nanjala Nyabola, kenja sciencisto, politika analizisto kaj advokato-direktoro de Global Voices, ebligis al svahilparolantoj priparoli kaj defendi siajn ciferecajn rajtojn. Kunlabore kun teamo de svahilaj ekspertoj, ŝi tradukis ŝlosilajn terminojn rilatajn al teknologioj kaj ciferecaj rajtoj al la plej parolataj afrikaj lingvoj, produktinte 52 slipojn kiuj estas libere elŝuteblaj.
#000139
Kial la svahila ne estas la ĉefa afrika lingvo?
#000140
Malgraŭ ĉiuj eksteraj sindevigoj de tiuj ĉi landoj al la svahila, estas certaj obstakloj kiuj minacas ĝian sukceson.
#000141
Ekzemple afrikaj geopolitikaj diferencoj, kiel nordafrikaj landoj asociantaj sin pli kun Mezoriento ol kun la resto de Afriko, povas labori kontraŭ la svahila kiel la unuiga lingvo.
#000142
Ekstera influo povas ankaŭ krei obstaklojn por la “akcepto” de la svahila. Afriko nun forte dependas de Ĉinio rilate financan asistadon. Responde Ĉinio kapitaligas ĝin enkondukante la ĉinan en la plejparto de afrikaj landoj, inkluzive de Kenjo. En iuj areoj tio signifas ke afrikanoj povas paroli la ĉinan pli flue ol siajn denaskajn lingvojn.
#000143
En 2018, la sudafrika opozicia gvidanto Julius Sello Malema instigis afrikanojn akcepti la svahilan kiel la kontinentan lingua franca, dirante ke afrikaj registaroj kiuj aprobis la ĉinan koste de afrikaj lingvoj havas “mislokitajn prioritatojn”.
#000144
Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa inĝeniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko.
#000147
Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam ĝi evidentiĝis populara inter familio kaj amikoj, li metis ĝin en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj iĝis populara hejma amuzaĵo. Ĝia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj — stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton — inundis la bendojn de niaj sociaj retoj.
#000148
Wordle okupis nian imagon ĝis tia ekstremo, ke ĝi estis nomita “gisto de Omicron”. Sed kial ni ŝatas ĝin tiom multe?
#000149
Wordle is the sourdough starter of Omicron.
#000150
Wordle estas la gisto de Omicron.
#000152
Kial ĉiuj freneziĝis pro Wordle?
#000153
La sukceso de la ludo estis atribuita al ĝia simpleco: ĝi petas vin diveni kvinliteran vorton kaj donas al vi ses provojn, montrante al vi ĉu iu el la elektitaj de vi literoj estas en la sekreta vorto kaj ĉu ili estas lokitaj en ĝusta pozicio.
#000154
Iuj ankaŭ aprezas la ludon ĉar ĝi estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke ĝi postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam ĝi montras al vi viajn personajn rezultojn).
#000155
Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon.
#000156
“Mi pensas ke homoj ŝatas ke estas tiu ĉi aĵo en Interreto kiu simple estas amuza”, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. “Ĝi ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj aŭ pupiloj. Ĝi simple estas amuza ludo”.
#000157
La 1-an de februaro la zelotoj de la ludo vekiĝis kun la novaĵo ke The New York Times aĉetas Wordle kontraŭ “nenomita sepcifera sumo”. Wardle publikigis emocian afiŝon ĉe Tvitero, dirante ke li estis “ĝojega” pro la kontrakto kaj aldonante ke la ludo “iĝis io pli granda ol li iam imagis”.
#000158
It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me — from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries.
#000159
On the flip side, I'd be lying if I said this hasn't been overwhelming. After all, I am just one person, and it is important to me that, as Wordle grows, it continues to provide a great experience to everyone.
#000160
Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da ĝojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi — de Wordle unuiganta forajn familianojn ĝis provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado.
#000161
Ĉe alia flanko mi mensogus se mi dirus ke ĉio ĉi ne estis ŝoka. Ĉar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas ĝi plu provizas grandajn spertojn al iu ajn.
#000162
Kvankam la ĵurnalo promesis ke la ludo “unue restos senpaga”, multaj timis ke la aĉeto baldaŭ lasos ilin sen ilia ĉiutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage.
#000163
Eĉ pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantaŭ ĝi povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis ĝin en ĉiu ajn imagebla variaĵo.
#000164
Wordles of the World (gastigata ĉe gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskiĝoj de la ludo en diversaj lingvoj. Ĝi enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon “trioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon”.
#000165
Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of ‘#wordle’ games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible.
#000166
Have fun playing with your language(s), and remember: una lingua numquam satis est. 
#000167
Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de ‘#wordle’-ludoj el la tuta mondo, celanta esti laŭeble plej kompleta.
#000169
Amuziĝu ludante kun viaj lingvo(j) kaj memoru: una lingua numquam satis est. 
#000170
La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazaĥa, sed ankaŭ inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (ĝi nomiĝas Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina.
#000171
Luda revivigo de indiĝenaj lingvoj
#000173
La populareco de la ludo ankaŭ kreis novajn oportunojn por promocii indiĝenajn lingvojn: loĝanta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de “Mahina ‘Ōlelo Hawai‘i” (Monato de la havaja lingvo).
#000174
Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indiĝena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio.
#000175
Estas ankaŭ aliaj renaskiĝoj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas ŝlosilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antaŭa vorto en la vico, kaj Absurdle, “konkura” versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu “aktive klopodas eviti doni al vi la respondon”.
#000176
Estas ankaŭ Lewdle, kiu, kiel vi divenis, estas bazita sur vortaro el obscenaj kaj maldecaj vortoj, kaj Custom Wordle, kiu ebligas al vi fari vian propran ludon enigante vorton kiun aliaj devas diveni (ĝi estas pruvite populara en lernejaj klasĉambroj).
#000177
En la mondo kie niaj ĉiutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto — duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo.
#000178
Avinjo Cristina Calderón, forpasinta la 16-an de februaro 2022 je la aĝo de 93 jaroj, estis amata de la indiĝena jamana komunumo [es: Yàmana] de Bahía Mejillones, situanta en Puerto Williams ĉe insulo Navarino, ĉe la plej suda finaĵo de Ĉilio. Kiel lasta konata parolanto de la jagana lingvo (konata kiel yágankuta en la jagana komunumo kaj ankaŭ kiel jamana lingvo [es: Yamana] en scienca literaturo), ŝi reprezentis unu el la lastaj vivaj ligiloj al la mondo de la jamanaj prauloj. Ŝi estis tenere nomata Abuela Cristina (Avinjo Cristina).
#000181
Lingvo reprezentas pordon al kompreno de la profundeco de la homa sperto per la okuloj de posedantoj de tiu ĉi kulturo. Ĝia perdo signifas ke la ligo per kiu okazas la transdonado de lingvo de unu generacio al alia estas rompita. Se la scioj de tiu ĉi lingvo ne estas dokumentitaj, ili ne estos alireblaj por la komunumo por estonta uzado. Antaŭ ol forpasi, Calderón faris ĉion por esti certa ke sia lingvo estos savita per libroj kaj aliaj fontoj.
#000182
La parencoj de Calderón estis parto de la lasta generacio kiu partoprenis en tradicia jamana rito markanta plenkreskiĝon, konata kiel Čiaxaus, antikva spirita praktiko en kiu knaboj kaj knabinoj estas preparataj por la vivo kiel plenkreskaj membroj de sia komunumo per trapaso de fizikaj elprovoj kaj lernado de postvivaj taktikoj. Dum sia vivo Calderón atestis per propraj okuloj la terurajn ŝokojn kaŭzitajn de daŭra koloniado de jamanaj teritorioj fare de eŭropaj setlintoj, same kiel la kulturan asimiladon de sia popolo per misiista agado, transloko de tradiciaj teroj kaj diskriminacio kontraŭ la nomada vivmaniero.
#000183
La jamanoj [eo] estas indiĝenoj de Fajrolando, konata kiel Onaašáka en ilia lingvo, en la suda regiono de Sudameriko. La jamana popolo okupis tiun ĉi regionon dum pli ol 10 000 jaroj. Ilia lingvo spegulas proksimajn rilatojn kun la tero kaj la maro kaj kun ĉiuj specioj en ili.
#000184
Cristina Calderón. Foto en publika havaĵo.
#000185
Laŭ eseo de ŝia nepino Cristina Zárraga, publikigita en Langskape Magazin [en], Calderón kreskis parolante sole la jaganan ĝis la aĝo de 9 jaroj, kiam ŝi komencis iom lerni la hispanan, anglan kaj aliajn indiĝenajn lingvojn parolitajn apude. Ŝi vivis duonnomade, kreskinte proksime al la naturo, vojaĝante per boato al multaj lokoj en Fajrolando antaŭ ol la landlimo kun Ĉilio kaj Argentino dividis la regionon je du malsamaj naciaj ŝtatoj. Calderón orfiĝis junaĝe kaj estis prizorgata de siaj parencoj kaj baptopatrino. Tiutempe multaj jamanoj bedaŭrinde mortis pro pulmaj malsanoj kaj parencoj de la avino ne estis escepto.
#000186
La postvivaj strategioj de ŝia familio inkluzivis la strigladon de ŝafoj en somera tempo kaj la ĉasadon de lokaj animaloj kiel la guanako kaj la lutro, en aliaj sezonoj. Calderón ĝuis multe da libereco dum ĉasado kaj libera boatado en la tradicia jamana teritorio, sed ankaŭ alfrontis diversajn malfacilaĵojn. Por garantii ŝian sekurecon, ŝia familio admonis ŝin edziniĝi al viro 15 jarojn pli aĝa. Ŝi travivis malriĉecon, translokadon kaj multajn sociajn ŝanĝojn dum sia longa vivo. Ŝi iĝis lerta plektantino de korboj kaj estis aprezata pro sia majstreco. Fine de sia vivo, speciale post la forpaso de sia amata fratino Ursula Calderón, kun kiu ŝi multe babiladis en la jagana, ŝi estis vaste honorata kiel la lasta flua parolanto de la lingvo.
#000187
La influo de Calderón kiel la lasta parolanto estis sentata surloke en Fajrolando kaj mondskale. Ŝi estis rekonita kiel Viva Homa Trezoro [es] de la ĉilia registaro en 2009. Ŝi ofte aperis en amaskomunikiloj kaj koncentriĝis je kundividado de sia lingvo kun homoj ĉirkaŭ ŝi. Ŝi parolis pri la grave endanĝerigita statuso de la jamanoj kaj ludis aktivan rolon en produktado de multnombraj materialoj en la jagana lingvo. La multaj verkoj de literaturo kaj arto kiujn ŝi postlasis iĝis la ĉefa fonto de materialoj por klopodoj revivigi la jaganan lingvon nun kaj estonte.
#000188
La profundeco kaj beleco de la jagana lingvo povas esti aprezataj kaj komprenataj per legado de “Yágankuta: Malgranda vortaro de la jagana” — ilustrita libro produktita de Cristina Calderón kaj de ŝia nepino Cristina Zárraga kunlabore kun esploristoj kaj artistoj kiel Oliver Vogel, Yoram Meroz, Anna Kolle kaj aliaj.
#000189
Kovrilo de la libro “Hai kur mamášhu čhis” (Mi deziras rakonti al vi historion) de Cristina Zárraga kaj Ursula Calderón.
#000190
Estas ankaŭ jagana vortolisto el 715 vortoj [en], kompilita de lingvisto Ana María Guerra Eissmann kaj alirebla rete per la Interkontinenta Vortara Serio. La libro de jamanaj fabeloj, rakontitaj al Zárraga de Cristina Calderón kaj de ŝia fratino Ursula Calderón, havas la titolon “Hai kur mamášhu čhis” (“Mi deziras rakonti al vi historion”) kaj estas aĉetebla en Amazon, origine eldonita de Ediciones Pix [es], eldonejo bazita en Ĉilio kaj Germanio. Cristina Zárraga ankaŭ verkis biografion de sia avino en la hispana en libro titolita “Memorias de mi abuela yagan” (Rememoroj pri mia jamana avino).
#000191
La forpaso de Calderón reprezentas grandegan perdon. Kiel la lasta parolanto de Yágankuta kaj unu el la lastaj atestintoj de la tradicia jamana vivo, ŝi havis fluecon kaj sciojn kiuj ebligis esprimi ŝian kulturon en unika maniero, kion hodiaŭ povas fari neniu.
#000192
Tamen, ŝia nepino Cristina Zárraga antaŭnelonge diris en intervjuo al la ĉilia magazino Pousta [es] ke Calderón ne deziris esti rigardata kiel la lasta jamano. “Mi ne estas la sola, nek la lasta. Rigardu ĉirkaŭ mi, estas multe da jamanoj” diris ŝi reference al la ĉeesto de jamandevenuloj en sia komunumo. Ŝi estis la lasta parolanto, sed ne la lasta jamano.
#000193
Zárraga nun klopodas surloke protekti la medion kaj kundividi la jaganan lingvon, aranĝante Zoom-renkontiĝojn por lingvolernantoj. Ŝiaj aliaj parencoj loĝas en Bahía Mejillones en insulo Navarino en Ĉilio, kie ili vivtenas sian kulturon [es] en multaj formoj kaj aktivas pri la protektado de la rajtoj de indiĝenaj popoloj en Ĉilio.
#000194
Prezentado de libro “Cristina Calderón. Rememoroj pri mia jamana avinjo” (CC BY-NC-SA 2.0)
#000195
Danke al la heredaĵo de Calderón, estas multe da materialaj por novaj parolantoj kaj granda bazo por lernado. Haveblas ĉiuj vojoj por ke la heredaĵo de la avino restu viva.
#000196
[La ligiloj en tiu ĉi artikolo estas en la angla]
#000199
La ĉina termino “Jado” aŭ “Fei Cui” (翡翠) estis akaparita en la lastaj jaroj de eksterlandaj ĉinaj disidentoj kiel kodita esprimo por kritikado de la ĉina prezidento Xi Jinping. La tendenco verŝajne daŭros, ĉar ĉinaj politikaj disidentoj ĵus lanĉis “Jado-kampanjon“, alvokante eksigi la altan gvidanton.
#000200
Laŭ la Analytical Dictionary of Chinese Characters, “Fei Cui” origine referencas al birdospeco nomata Birdo kun Verdaj Plumoj (青羽鳥), Fei estas la maskla birdo dum Cui estas la ina partnero. Poste “Fei Cui” komencis reprezenti verdan jadon, la valorŝtonon kiu reprezentas noblecon, sanon kaj bonan fortunon en la tradicia ĉina kulturo.
#000201
Rilate sian strukturon, la ĉina hieroglifo “Fei” (翡) konsistas el du partoj: morfemo kiu montras signifon kaj fonetika komponanto kiu montras la prononcon de la hieroglifo. La fonetika parto Fei (非) troviĝas supre. Tamen, la hieroglifo Fei (非) povas ankaŭ signifi “erara”, “negativa” aŭ “neanta”. La malsupra parto estas la fonetika komponanto Yu (羽), kiu signifas “plumoj”.
#000202
La hieroglifo “Cui” (翠) ankaŭ sekvas tiun ĉi strukturon. La signifo de la hieroglifo estas esprimita per “Yu” (plumoj), kiu troviĝas en la supra parto dum la fonetika komponanto “Zu” (卒) estas en la malsupra parto. “Zu” kiu uzata aparte signifas “infanterio” aŭ “morto”.
#000203
Ĉar la fonemoj de ambaŭ hieroglifoj havas negativajn signifojn kaj ilia komuna morfemo Yu (羽, do “plumoj”) estas formita per du simpligitaj ĉinaj hieroglifoj “Xi” (习), kiuj estas la familinomo de la ĉina prezidento Xi Jinping, eksterlandaj ĉinaj disidentoj sukcese interpretas la terminon “Fei Cui” (jado) kun la signifo “neante Xi” kaj “Xi mortas”.
#000204
La politika signifo de jado (Fei Cui) iĝas ĉiam pli populara dum eksterlandaj ĉinaj disidentoj provas kampanji kontraŭ aspiro de Xi Jinping al la tria prezidenta oficperiodo dum la proksimiĝanta somera pintokunveno de la Ĉina Komunista Partio en Beidaihe.
#000206
La ĵus lanĉita “Jado-kampanjo” estas unu el tiaj klopodoj. La reta kampanjo kritikas Xi Jinping pro tio ke li kondukis Ĉinion al politika, ekonomia kaj homrajta malprogreso kaj urĝigas ĉinajn retumantojn paroli kontraŭ Xi uzante kradvortojn inkluzive de #faliguXi kaj #JadoKampanjo.
#000207
La lingvoj ofte estas esenca rimedo de identeco, sed ili ankaŭ kutime prezentas nesolvitan dilemon: paradokso, en kiu lingvoj permesas komunikadon, sed sole funkcias ene de certa loko kaj grupo de homoj, apartigante nin unu de la alia. Esperanto, aliflanke, serĉas plifortigi sin por esti vera enireja pordo kiu funkcias por ĉiuj geografiaj kaj demografiaj sektoroj. Tamen, kvankam Esperanto nutras idealismon, necesas surterigi la lingvon en konkretaj kaj realaj aferoj. Ĝia strebo al kompleta neŭtraleco fronte al sociaj kaj politikaj realaĵoj havas siajn limojn.
#000210
Sed, kio estas Esperanto? Ĝi estas artefarita lingvo, unu el la multaj inventitaj lingvoj en la mondo [es], kiu unuafoje atingis percepteblan sukceson. Ĝi estis kreita en 1887 de Ludoviko Zamenhof, polo de juda deveno, estis kandidatigita 14-foje por la Nobel-premio pri paco. Ĉirkaŭ 2 milionoj da homoj parolas ĝin en la mondo, kun evidenta sukceso en Meksiko. Famaj esperanstistoj inkluzivis Charlie Chaplin, J.R.R. Tolkien kaj Lev Tolstoj.
#000211
Multaj homoj kredas ke Esperanto estas idealisma lingvo, kiel menciata en la titolo de ĉi tiu intervjuo [es] eldonita de la meksika taggazeto Reforma [en], farita kun Carlos Velazquillo kaj Mallely Martínez, kiu estas prezidantino de la Meksika Esperanto-Federacio. Eble, ĉar Esperanto krom esti lingvo, estas ankaŭ kulturo kun multaj moralaj principoj. Esperanto diferencas de multaj aliaj lingvoj laŭ ĉi tiu aspekto, ĉar ĝi ne estas por nur paroli kaj skribi. Tio estas: oni lernas pri la Esperanto-kulturo bazita sur humanismaj kaj pacismaj valoroj kiam oni studas ĝin.
#000213
La sociaj rilatoj kiuj estas teksitaj en Esperantujo, estas multkoloraj, tamen ne eblas nei, ke ene de la esperantistaj idealoj ĉiam ekzistis konstanto de neŭtraleco, kiu tenis la lingvon en “pasiva” loko inter multaj sociaj fenomenoj. Ekzemple, la lingvo rezistas komercadon, aspekto kiu favoris la fakton ke ĝi ne estas uzebla por la profito de iu grupo de homoj.
#000214
Aliflanke, la esperantista komunumo preterlasis doni kritikon pri la kondiĉoj kiuj malhelpas la pliiĝon de la pacaj ideoj, kies parto ĝi estas. Ŝajnas ke pravigante la neŭtralan pozicion, kiun ĝi okupas ideologie, ĝi ne kritikas tiun malegalecan statuson de la mondo en kiu ni vivas. Koncerne ĉi tiun punkton, ni povas memori la vortojn de Frantz Fanon en lia verko “Les Damnés de la Terre” (1961, ‘La damnitoj de la tero‘), kiu ĝuste mencias ke en la tempoj de nestabileco kaj milito, neŭtraleco estas respektata de tiuj kiuj eternigas situaciojn de perforto.
#000215
Klara ekzemplo estas la organizaĵo UEA (Universala Esperanto-Asocio) kritikata pro sia “neŭtraleco” fronte al la rusia invado en Ukrainio, kies sola deklaro pri la rusia milita enmiksiĝo estis: “Ni ne alprenas politikajn starpunktojn“; [ni povas] demandi unu la alian, kie estas praktikataj la idealoj de Esperanto?
#000216
Surbaze de la ĉi supre menciita, ni povas reveni al la deirpunkto: ŝajnas ke sociaj rilatoj en la esperantista komunumo celas diskuti idealismojn kaj malofte parolas pri la socia realeco en kiu ekzistas Esperanto, la socia realeco de problemoj en la nuna mondo kiujn spertas individuoj tra la tuta mondo.
#000217
Sed ne ĉiam estis tiel. En antaŭaj jardekoj, la esperantistaro ja alprenis proprajn starpunktojn. Kiel mencias María Isabel Nájera Sepúlveda, [meksika sociologo kaj] aŭtorino de la verko “Esperanto y comunicación humana” [Esperanto kaj homa komunikado]: la esperantista kulturo, pretendante esti tutmonda, estis la akceptanto de multaj pensmanieroj kaj esprimformoj, ekzemple, aliĝo al kontraŭfaŝismaj pozicioj en landoj kiel Hispanio antaŭ jardekoj, ĝis la daŭra aldono de libroj, tradukoj kaj aŭdvidaj kaj muzikaj projektoj, kiuj disvolviĝadas ĝis hodiaŭ.
#000218
Se Esperanto estas ujo de “pacaj batalantoj”, ĝi bezonas partopreni en la meditado pri la realaj problemoj. Eĉ se nia lingvo tute ne estas la [pli parolata] dua lingvo de la tuta mondo, ni povas almenaŭ doni al ĝi la kapablon esti granda komunika lingvo, aliri aferojn el pli humanismaj perspektivoj, alivorte, tio signifas denunci la malhumanecon de la realeco.
#000219
Do, kiel transcendi kaj doni tiun potencialon al Esperanto? La respondo troveblas en ekzemplo donita en 2018 de la [meksika] antropologo Iván Deance [es], kiu en la Nacia Esperanta Kongreso en Pŭeblo, Meksiko, parolis pri kiel Esperanto helpis liajn studentojn pli bone komuniki kun la Totonakoj, indiĝena loĝantaro, danke al la lingvaj kvalitoj de Esperanto, servinte kiel ponto-lingvo, faciligis la komprenon de ilia denaska lingvo. Tiu ĉi ekzemplo montras al ni superadon de la multkultura ebeno kaj la serĉadon de pli grava celo: la interkultura dialogo, tutnecesa por trovi solvojn al la malegalecaj vivkondiĉoj en niaj socioj.
#000220
Ne ĉiuj el ni estas antropologoj kaj [nek] povas efektivigi projektojn kiel ekzemple tiu klarigita en la antaŭa alineo, sed informi pri ĉi tiuj aferoj estas fari pluan paŝon, esti implikitaj en sociaj rilatoj kreeblaj el Esperanto.
#000221
Kovrilo de kolekto de rakontoj de Daniel Majling titolita “Ruzká klazika” [Rusa klasikaĵo]. Foto de Filip Noubel, uzita kun permeso.
#000223
Global Voices intervjuis slovakan verkiston, dramiston kaj bildstriiston Daniel Majling por demandi pri lia opinio dum lia lando bonvenigis grandajn grupojn da ukrainoj [en], kaj samtempe ĝi estas loko kie riĉaj rusianoj loĝas dum longa tempo [en]. Majling estas konata en Slovakio kaj Ĉeĥio ankaŭ pro sia malkutima libro eldonita en 2017 kaj titolita “Ruzká klazika“, kio povas esti tradukita kiel “Rusa klasikaĵo”, kolekto de rakontoj, maskitaj kiel tradukaĵoj, en kiuj li inventas humurajn kaj foje groteskajn fikciajn epizodojn, bazitajn sur la vivo de iuj el la plej famaj rusaj klasikuloj. Li faras tion iom kripligante iliajn nomojn, ekzemple transformante Turgenev al Toorgenef, aŭ Tolstoj al Tolsztoi, kun granda humuro kaj ironio. La libro estis elektita Libro de la Jaro kaj listigita por la plej prestiĝa slovaka literatura premio Anasoft Litera [sk]. La unua parto de la libro estas alirebla en la angla danke al traduko fare de Julia and Peter Sherwood [en].
#000224
La intervjuo estis farita en la ĉeĥa kaj slovaka per retpoŝto kaj redaktita celante stilon kaj koncizecon.
#000225
Demandita pri alvokoj nuligi la rusan kulturon Majling donas nuancitan respondon:
#000226
Pýtali sa ma na to v posledných týždňoch viacerí – čo s ruskou kultúrou teraz? Nemôžeme sa tváriť, že sa nič nestalo. Pravdu povediac, ani ja nemám ktovieakú chuť čítať Čechova a viem si predstaviť, že to, čo je u mňa len nechuť, môže byť u človeka z rozbombardovanej dediny doslova fyzický odpor. Nestalo sa to prvýkrát v histórii. Časť otázky bojkotu ruskej kultúry je jasná – je tu „kultúra“, či skôr propaganda, ktorú bolo treba bojkotovať už dávno. Ani nejaká spolupráca so štátnymi kultúrnymi inštitúciami teraz asi nemá zmysel. Na druhej strane je jasné, že bojkotovaním Sorokinových knižiek alebo Zvjagincevových filmov to Putinovi práve „nenandáme“.
#000227
Potom sú tu už menej jednoznačné veci, ktoré by bolo treba prediskutovať knižku po knižke. Napríklad Solženicyn – ten bol po návrate do Ruska všetko možné, len nie človek, s ktorým by som sa vedel hodnotovo stotožniť, a predsa si myslím, že Súostrovie Gulag by sme vo vlastnom záujme bojkotovať nemali.
#000228
Mi alfrontis tiun demandon plurfoje en la lastaj semajnoj: Kion fari pri la rusa kulturo nun? Ni ne povas ŝajnigi ke okazis nenio. Por esti sincera, mi havas neniun deziron legi Ĉeĥov kaj mi povas imagi ke mia deziromanko por iu el bombita vilaĝo povas transformiĝi laŭvorte je la sento de fizika abomeno. Tio estas ne unua kazo en historio. Parto de tiu demando pri la bojkotado de la rusa kulturo estas klara — ĉu tio estas “kulturo” aŭ pli verŝajne speco de propagando, kiu devus esti bojkotita delonge. De alia flanko, estas klare ke bojkoti librojn de Sorokin aŭ filmojn de Zvjagincev [en] ne estas tio kion ni aktuale nomas “bati” Putinon. Ekzistas ankaŭ malpli nigrablankaj situacioj kiam necesas pridiskuti ĉiun kazon aparte. Ekzemple Solĵenicin: Post sia reveno al Rusio li estis persono kun kiu mi ne povus identigi min rilate valorojn, sed tamen mi ne pensas ke bojkoto de lia “Arkipelago Gulago” efikus favore al ni.
#000229
Poste Majling proponis komparan analizon de la diskurso ĉirkaŭ la rusa kulturo, analizinte la koncepton de supozata tokseco de nacioj:
#000230
Tá otázka bojkotu má ešte ďalšiu rovinu. Mám kamarátov, ktorí sa o Dostojevskom alebo Tolstom vyjadrujú ako o principiálne toxických autoroch, v ktorých je hlboko zakorenený „ruský“ postoj k životu – neúcta k slobode jednotlivca, nekritická podriadenosť voči autoritám, podozrievavosť voči racionalite, fatalizmus, fascinácia iracionálnom atď.
Ak by sme otvorili otázku bojkotu ruskej klasiky pre jej „principiálnu toxickosť“, jedným dychom by sme museli začať debatu o toxickosti a bojkote Célina, Danta, Hauptmanna, Shawa, Sartra, Marxa, Nietzscheho, Heideggera, Platóna – ten zoznam autorov je veľmi dlhý. Nemyslím si, že Dostojevskij je toxickejší ako Nietzsche.
#000231
Postoj, že v samotnej kultúrnej DNA Rusov je niečo toxické, má podľa mňa nebezpečne blízko k etnocentrizmu. Latentne to v sebe obsahuje predpoklad, že niektoré civilizácie v sebe majú predispozície pre demokraciu a iné nie. Aj ja som čítal Huntingtona, ale v čase, keď bol v Španielsku Franco, v Taliansku Mussolini, v Nemecku Hitler, na Slovensku Tiso, v Maďarsku Horthy, v Chorvátsku Pavelič atď., mohol niekto rovnako „legitímne“ písať o európskej neschopnosti žiť v demokracii a o toxickosti našej kultúry, ktorá bola dobrá len na to, aby zavliekla svet do dvoch svetových vojen a predtým ešte vykonala na iných kontinentoch niekoľko príšerných genocíd. A napriek tomu sme sa k nejakej vratkej a neustále ohrozovanej demokracii dopracovali. Treba si však uvedomiť, že dni tejto demokracie sú spočítané, ak ju dopredu takýmto mudrovaním obmedzíme len na pár krajín. Ak sa k nej nemajú šancu dopracovať Rusi, ktorí k nám majú spolu s Juhoameričanmi kultúrne, nábožensky aj historicky najbližšie, ak sa k nej nemajú šancu dopracovať Rusi, ktorých posledný cár bol bratrancom nemeckého cisára i anglického kráľa, čo potom Číňania s ich kolektivizmom? Čo Arabi a Peržania s ich sklonmi k teokracii? Čo africké národy? Ak nemá demokracia budúcnosť v Rusku, jej dni sú z demografických, ekonomických a ďalších príčin spočítané aj na Západe.
#000232
La demando pri bojkoto havas ankaŭ alian tavolon. Mi havas amikon kiu parolas pri Dostojevskij aŭ Tolstoj kiel toksaj verkistoj, kiuj portas profunde en si “rusan” traktadon de la vivo, difinatan kiel manko de respekto al la libereco de la individuo, submetiĝo al aŭtoritato sen iuj ajn demandoj al ĝi, suspektemo al ĉio racia, fasciniĝo pri la senracio ktp. Se ni levos tiun demandon pri la bojkoto de la rusa klasiko pro ĝia “tokseco”, do ni devos ankaŭ lanĉi debatojn pri la tokseco kaj bojkotado de Céline, Dante, Hauptmann, Shaw, Sartre, Marx, Nietzsche, Heidegger, Platono — la aŭtora listo estas longa. Mi ne pensas ke Dostojevskij estas pli toksa ol Nietzsche.
#000233
Por mi la pozicio argumentanta ke estas io toksa en ĉiu vere kultura DNA de la rusoj estas danĝere proksima al etnocentrismo. Tio latente implicas ke certaj civilizoj havas antaŭkondiĉojn por demokratio dum la aliaj ne. Sed kiam Franco estis gvidanta Hispanion kaj Mussolini Italion, Hitler Germanion, Tiso Slovakion, Horthy Hungarion kaj Pavelić Kroation, iu povus havi “legitimon” verki pri la eŭropa malebleco vivi demokratie, same kiel pri la “tokseco” de nia kulturo kiu taŭgis nur por engaĝi la mondon en du mondmilitojn kaj antaŭ tio fari kelkajn terurajn genocidojn en aliaj kontinentoj.
#000234
Malgraŭ ĉio ĉi ni faris nian vojon al malstabila kaj ĉiam minacata demokratio. Tamen ni devas memori ke la tagoj de demokratio estos kalkulitaj se ni limigos ĝin nur al kelkaj landoj kun sufiĉa aŭtoritato. Se la rusoj, kiuj estas kulture, religie kaj historie plej proksimaj al ni, kune kun la sudamerikanoj ne havos ŝancon labori por demokratio, se la rusoj kies lasta caro estis kuzo de la germana imperiestro kaj de la reĝo de Anglio, ne havos ŝancon labori pri tio, kio pri la ĉinoj kun ilia kolektivismo? Kio pri la araboj kaj persoj kun ilia emo al demokratio? Kio pri afrikaj nacioj? Se demokratio ne havas estontecon en Rusio, ĝiaj tagoj estas kalkulitaj ankaŭ en la Okcidento pro demografiaj, ekonomiaj kaj aliaj kialoj.
#000235
Rilate sian specifan interesiĝon pri la rusa literaturo, Majling klarigis ke tio venis parte en periodo de 2009 ĝis 2013, kiam li estis komisiita transformi kelkajn rusajn klasikaĵojn al dramoj, inkluzive de “Anna Karenina” de Tolstoj, “Krimo kaj puno” kaj “La fratoj Karamazov” de Dostojevskij, kaj “Mortaj animoj” [en] de Gogol. Kiel li rememoras:
#000236
Po štyroch rokoch intenzívnej práce s týmito textami som bol tým spôsobom písania a myslenia jednoducho nasiaknutý. V divadlách strednej a východnej Európy má určite bohatšiu inscenačnú tradíciu Čechov než Ibsen, Dostojevskij než Balzac, a teda tu existuje aj väčšie všeobecné povedomie o príbehoch, témach, či konfliktoch, ktoré táto literatúra prináša.
#000237
Post kvar jaroj da intensa laboro super tiuj ĉi tekstoj, mi estis ĝenerale merginta en tiun ĉi specon de verkado kaj pensado. En la teatroj de Centra kaj Orienta Eŭropo, dramoj de Ĉeĥov aŭ Dostojevski estas tradicie favorataj pli ol tiuj de Ibsen aŭ Balzac, kaj sekve estas granda informiteco pri la historioj, la temoj aŭ konfliktoj liverataj de tiu ĉi literaturo.
#000238
Tamen homoj en Centra Eŭropo havas specialan vidpunkton pri iliaj rilatoj kun Rusio kaj Okcidenta Eŭropo. En la fino de sia libro Majling skribas, komparante Francion kaj Slovakion, ke “v rodovej občine totiž nemôžu vznikať romány” — “en komunumo bazita sur familio [kiel Slovakio] romanoj ne povas aperi”. Ĉi tie li klarigas tiun ĉi citaĵon:
#000239
Tá veta z konca knihy naráža na naozaj špecifickú situáciu malých národov. Na Slovensku každý náhodný spolucestujúci vo vlaku sa tu po krátkom rozhovore stáva bývalým milencom vašej terajšej spolužiačky alebo terajším zaťom vašej bývalej učiteľky. Tieto osobné vzťahy tu v dobrom aj v zlom skresľujú všetko – kultúru, politiku, ekonomiku. Nie sme súčasťou takého celku, od ktorého by sme aspoň sčasti mohli mať odstup.
Čo sa slovenskej literatúry týka, bolo a stále tu je pár originálnych samorastov, ale tí v podstate nikoho nezaujímajú ani na Slovensku. Je tu však aj dosť početná skupina tých, ktorí sa tvária, že ich nová kniha nemá nič spoločné s titulom, ktorý vyšiel pred 25 rokmi kdesi v zahraničí. Ale to je pochopiteľné. Po prvé, je tu pomerne malá možnosť odhalenia, a po druhé, je to súčasťou našej literárnej tradície. Naša národná veselohra Dobrodružstvo pri obžinkoch je v skutočnosti poľská hra Okrężne.
#000240
Tiu frazo en la fino de la libro referencas al la vere specifa situacio de etaj nacioj. En Slovakio ĉiu hazarda vojaĝanto en trajno post mallonga konversacio evidentiĝos la eksa amanto de via lerneja amiko aŭ la bofrato de via eksa lerneja instruisto. Tiuj personaj ligoj modifas ĉion je la pli bona kaj pli malbona maniero: kulturon, politikon, komercon. Ni ne estas parto de la mondo de kiu ni povas almenaŭ parte distanciĝi. Se paroli pri la slovaka literaturo, plu estas kelkaj originalaj individuoj, sed ĝenerale neniu atentas ilin eĉ ene de Slovakio. Sed estas pli granda grupo de tiuj, kiuj pretendas ke ilia nova libro havas neniun rilaton al libro, publikigita antaŭ 25 jaroj eksterlande. Sed tio estas kompreneble. Unue, estas malverŝajne ke ili iam estos kaptitaj. Due, tio estas parto de nia literatura tradicio: Nia nacia dramo “Dobrodružstvo pri obžinkoch” [sk] – klasika komedio “Aventuroj dum Dankotago” [en] estas fakte la pola dramo “Okrężne” [pl].
#000241
Laŭ Majling, plej gravas por literaturo ke ĝi devas provoki, kiel li vortumis tion:
#000242
Veľa autorov sa snaží písať angažovane a použiť literatúru ako zbraň v boji za dobro, čo zväčša so sebou obnáša aj ideologické šablóny, ako písať, resp. nepísať o svete. Ibaže podľa mňa je primárnou úlohou literatúry byť „toxickou“, nehoráznou, pohoršujúcou a nezmyselnou. Literatúra je sviatkom bláznov, priestorom na to, aby sme všetko to, čomu úprimne veríme, obrátili na hlavu, spochybnili to, domysleli do tých najabsurdnejších extrémov. Počas sviatkov bláznov bolo umožnené parodovať a zosmiešňovať svetské aj duchovné piliere, na ktorých spoločnosť stála, súdobú morálku aj dobré mravy samotného autora. Ak je to v súčasnosti v literatúre problém, potom sme na tom so slobodou oveľa horšie ako v stredoveku.
#000243
Multaj aŭtoroj klopodas esti engaĝitaj kaj uzi literaturon kiel armilon por lukti je bono, kio alportas pretajn ideologiajn modelojn de tio kiel verki aŭ ne verki pri la mondo. Ĝenerale por mi la cefa funkcio de literaturo konsistas en tio ke ĝi devas esti “toksa”, indigniga, ofenda kaj sensenca. Literaturo estas la festo de la stultuloj, la spaco kie ni devas renversi de piedoj-al-kapo ĉion je kio ni kredas, kie ni devas ĉion pridubi kaj konduki ĝis absurda stato. La festo de la stultuloj ebligis parodii kaj moki la sekularajn kaj religiajn pilierojn sur kiuj sin apogis socio. Se tio iĝas problema en la nuntempa literaturo, do ni havas problemojn pri nia libereco oble pli grandajn ol en la Mezepoko.
#000244
Image courtesy of Giovana Fleck.
#000245
For more information about this topic, see our special coverage Russia invades Ukraine.
#000246
Parto de kovrilo de la antologio Amanat de kazaĥaj virinaj tekstoj en la angla, liverita de redaktistoj, uzita kun permeso.
#000248
Ekde sendependiĝo disde Moskvo en 1991, la centrazia nacio Kazaĥio [eo] survojas por redifini sian multetnan kaj multlingvan identecon, for de koloniistaj modeloj altruditaj de Sovetunio, de historia cenzuro kaj de genraj roloj. La nuntempa kazaĥa renesanco reformas la proprajn difinojn pri kulturo, rimarkeble en kino, muziko, moderna arto kaj literaturo.
#000249
La literaturo de la kazaĥoj, tradicie nomada popolo, restis parola ĝis la 19-a jarcento, kiam la cara rusa koloniado enkondukis la rusan lingvon kaj la presajn teknologiojn. Aparta ruslingva literaturo evoluis kaj estis politike antaŭenigita en la 1920-aj jaroj, kiam komenciĝis la sovetia periodo. Moskvo kuraĝigis kazaĥojn kaj aliajn popolojn skribi per la transnacia lingvo [en] de la epoko, kaj prezentis la kazaĥan lingvon kiel malbonan opcion [Red.: realo estas inversa – ĝuste en la 1920-aj sovetiaj lingvistoj kreis unuan (!) kazaĥan alfabeton, la ŝtato aktive subtenis unuajn (!) kazaĥajn verkistojn kaj eldonis unuajn (!) kazaĥajn librojn]. Estas malmultaj mencioj pri virinaj verkoj dum la sovetia periodo, sed nuntempe la kazaĥa literaturo estas pli diversa rilate al formoj, stiloj, genroj kaj etneco. Tio forte montriĝas en “Amanat: verkado de virinoj de Kazaĥio” (Amanat: Women's writing from Kzakhstan) [en], la unua antologio pri verkistinoj el Kazaĥio, kiu aperos en la angla en julio 2022.
#000250
Zaure Batayeva, foto uzita kun permeso.
#000251
La antologio estis redaktita kaj tradukita de Zaure Batayeva [en] kaj Shelley Fairweather-Vega [en], du virinoj kiuj antaŭenigas tradukojn de kazaĥa literaturo. Batayeva estas verkistino, literatura tradukistino el kaj al la kazaĥa, kaj kultura komentariistino. Fairweather-Vega estas tradukistino el la rusa kaj la uzbeka al la angla, kaj publikigis en Words Without Borders, t.e. Vortoj Sen Limoj [eo] kaj World Literature Today (Monda Literaturo Nuntempe). La antologio prezentas 13 verkistinojn kaj la titolo estas la kazaĥa vorto “amanat”, kiu signifas promeson, moralan devon kaj ankaŭ heredaĵon [Red.: ankaŭ – ostaĝo lasita de samgentanoj ĉe malamiko kiel garantio de ilia obeemo]. La elektitaj tekstoj estis verkitaj dum la lastaj 30 jaroj, sed enhavas aludojn pri historiaj epokoj antaŭ kaj post la sendependiĝo, inkluzive de la stalinismaj jaroj.
#000252
Global Voices demandis la du virinojn pri kiel ili decidis inter tekstoj en la rusa kaj la kazaĥa, kaj pri ilia sperto en tradukado al la angla. Fairweather-Vega klarigis, ke unu celo estis montri la lingvan diversecon de Kazaĥio. Pro tio ili zorge elektis tekstojn de sep verkistinoj kiuj verkas precipe en la rusa, kaj ses kiuj verkas precipe en la kazaĥa, kiuj ĉiuj estis rekte tradukitaj al la angla, por ne uzi tradukajn pontojn. Ĉar plejparto de la elektitaj verkistinoj estas ankaŭ tradukistinoj, ŝi diras:
#000253
We tried to honor each author’s bilingualism in translating their work; we were sensitive to instances when a Russian word was being treated as a foreign word in a Kazakh text, for example, as opposed to when that Russian word was offered up as a more “normal” word.
#000254
Ni provis respekti la dulingvismon de ĉiuj verkistinoj dum la tradukado; ni estis atentemaj al ekzemploj kiam rusa vorto estis uzita kiel fremda vorto en kazaĥa teksto, kaj kiam la sama rusa vorto estis uzita kiel “normala” vorto.
#000255
Batayeva klarigas, ke estas evidenta apartigo inter la du lingvaj komunumoj, kvankam la politikaj limigoj ne ĉiam kongruas kun la etna divido:
#000256
The stories in our collection don’t mix the two languages because their characters don’t mix with characters from the other linguistic group — they live in two different worlds. This reflects the social reality of Kazakhstan very well. Kazakh speakers, who constitute almost 60 percent of the country’s citizens, have developed a culture that is profoundly different from Russian culture. Kazakh speakers with a higher level of education tend to know Russian because Russian is the language of the country’s so-called elite. You need to know Russian if you want a job that pays a living wage. Nonetheless, the vast majority of Kazakh speakers prefer to stay in their own cultural environment as much as possible.
#000257
On the other side of the sociolinguistic divide, there are the Russian speakers, who tend to know Kazakh poorly or not at all and who prefer to interact with the speakers of that language as little as possible. This lack of interest clearly shows in some of the stories in our collection. I don’t mean this as a critique, but as an observation. Writers are human beings. Besides, if writers became too aware of their own prejudices and blind spots, they would probably stop producing interesting stories.
#000258
La rakontoj en nia antologio ne miksas la du lingvojn ĉar la personoj ne interrilatas kun personoj de la alia lingva grupo — ili vivas en du malsamaj mondoj. Tio bone spegulas la socian realaĵon de Kazaĥio. Kazaĥparolantoj, kiuj estas preskaŭ 60% de la landa loĝantaro, evoluigis kulturon profunde malsaman kompare al la rusa kulturo. Kazaĥparolantoj kun supera edukado kutime scipovas la rusan ĉar ĝi estas la lingvo de la elito. Oni bezonas koni la rusan se oni volas laborpostenon kun deca salajro. Tamen, la plejmulto de la kazaĥparolantoj preferas kiom eble resti ĉe sia propra kultura medio.
#000259
Je la alia flanko de la sociolingvistika divido, estas la rusparolantoj, kiuj kutime ne scipovas aŭ malbone scipovas la kazaĥan, kaj preferas kiel eble plej malmulte interagi kun la parolantoj de tiu lingvo. Tiu manko de intereso aperas en kelkaj rakontoj de la antologio. Mi ne diras tion kiel kritikon, sed kiel rimarkon. Verkistoj estas homoj. Krome, se verkistoj estus tro konsciaj pri siaj propraj antaŭjuĝoj kaj mankoj, ili probable ĉesus verki legindajn rakontojn.
#000260
Laŭ Batayeva, Kazaĥio ne kapablis korekti la profundan lingvan malegalecon kreitan dum 70 jaroj de sovetunia ruslingviga politiko, kio eksplikas la malgrandan kvanton de dulingvaj aŭ plurlingvaj homoj ekster la kazaĥa etna grupo. Ŝi rimarkigas, ke malmultaj rusparolantoj valorigas la lernadon de la kazaĥa, kaj utiligas la ideon de Frantz Fanon pri “indiferenteco” por klarigi la reziston al la lernado de la kazaĥa.
#000261
Alieco kaj la arto de literatura tradukado
#000262
Shelley Fairweather-Vega, uzita kun permeso.
#000263
Unu el la plej interesaj debatoj en literatura tradukado estas pri la pozicio de la tradukado: kiom proksima aŭ malproksima de la originalo, kaj ankaŭ de la legantoj? Alivorte, ĉu la tradukisto havas la taskon klarigi kulturajn kaj historiajn kuntekstojn, aŭ devas lasi tion al la leganto, kiu aŭ ignoru, aŭ informiĝu pri la nekonata kulturo? En “Amanat”, la eldonejo Gaudy Boy ne kursivigis ne-anglajn vortojn, tiel, vortoj kiel kolkhoze [eo] aŭ dombyra (muzika instrumento) aperas kiel parto de la teksto. Ni vidu la ideojn de Fairweather-Vega:
#000264
I am one of those into-English translators who is firmly opposed to adding explanatory footnotes in fiction. I much prefer inserting just a minimum of additional information, when absolutely necessary to keep readers from feeling completely lost in the cultural milieu. But even letting readers feel a little lost seems all right to me. It’s only fair to remind readers that they are the strangers here, in this environment, and they have something to learn. One decision we made easily was to translate many Kazakh idioms, sayings, and metaphors rather literally into English, to let common elements of imagery and attitude shine through in the English. I think Zaure did a great job of this in Aigul Kemelbayeva’s “Hunger,” which uses a lot of imagery that relies on plants, animals, and food that don’t often appear in English-language literature. The narrator tells us “My poverty was wrapping around me like a bindweed,” mentions that “a young wolf does not show its thinness, but lets it fur bloat instead”.
#000265
Mi estas inter tiuj tradukistinoj por la angla, kiuj forte kontraŭas aldonadon de klarigaj piednotoj en romanoj. Mi preferas aldoni informojn nur kiam ili estas necesaj por ke la leganto ne komplete perdiĝu en la kultura medio. Sed eĉ lasi legantojn senti sin iom perditaj estas tute en ordo por mi. Ĝuste estas memorigi legantojn, ke ili estas la fremduloj en la kultura medio de la libro, kaj ili devas lerni ion. Ni decidis laŭvorte traduki multajn kazaĥajn idiomaĵojn, diraĵojn kaj metaforojn en la anglan, por ke tiuj komunaj elementoj de bildoj kaj sintenoj elstariĝu en la angla. Ekzemple, estas la bona laboro de Zaure pri la rakonto “Hunger” (Malsato) de Aigul Kemelbayeva [eo], kiu uzas multajn bildojn pri plantoj, bestoj kaj nutraĵoj, kiuj malofte aperas en la anglalingva literaturo. La rakontisto diras, “Mia malriĉeco ĉirkaŭvolvis min kiel konvulvulo”, kaj rakontas, “juna lupo ne montras sian maldikecon, sed faras ke la felo ŝvelu”.
#000266
Virinoj estas ambasadoroj de la kazaĥa vivo
#000267
There also is probably some truth to the cliché that translation is, still, often “women’s work,” one of those nurturing professions, in which, many cultures seem to agree, women tend to excel. If translation is a nurturing activity, what are we nurturing when we translate? Better communication, I suppose, as a result of better understanding. I firmly believe that the more stories we hear or read, the more we’ll be able to exercise empathy for our fellow human beings of all genders and languages.
#000268
Probable, iom veras la kliŝo, ke tradukado estas ankoraŭ ofte “virina laboro”, kiel tiuj flegemaj profesioj, kie en multaj kulturoj, virinoj elstaras. Se tradukado estas flegema agado, kion ni flegas kiam ni tradukas? Pli bonan komunikadon, mi pensas, kiel rezulton de pli bona kompreno. Mi forte kredas, ke ju pli da rakontoj ni aŭskultas kaj legas, des pli kapablaj ni estos por simpatii kun aliaj homoj el ĉiuj genroj kaj lingvoj.
#000269
Ŝi rimarkigas, ke ankoraŭ estas malpli da tradukoj el Centra Azio en la angla, kaj, fronte al la rusa invado en Ukrainio, estas urĝa bezono prezenti la diversecon de parte rusparolantaj socioj al angloparolantoj. Ŝi pripensas:
#000270
What if, by helping the women of Kazakhstan tell their stories around the world, they’re able to find more moral, practical, and political support when push comes to shove geopolitically? What if it helps prevent any dangerous ideas that Kazakhstan isn’t a real country anyway, or is too alien for us in the West to bother with? This might be overly optimistic of me, but these thoughts still run through my head constantly while I translate Central Asian literature. Increasing exposure for writers (of any gender, from any country in the region) simply has to help somehow.
#000271
Kio se, helpante virinojn de Kazaĥio prezenti siajn rakontojn ĉirkaŭ la mondo, ili estos kapablaj trovi pli da morala, praktika kaj politika subtenoj kiam venos geopolitikaj konfliktoj? Kio se tio helpus preventi danĝerajn ideojn pri Kazaĥio kiel ne vera lando aŭ tre stranga lando por ke la Okcidento interesiĝu? Eble mi estas tro optimisma, sed ĉi tiuj pensoj ankoraŭ hantas mian menson dum mi tradukas centrazian literaturon. Pli granda videbligo de verkistinoj (el ĉiuj genroj kaj landoj en la regiono) simple helpu iumaniere.
#000272
La du redaktistoj rimarkigas, ke la rakontoj ankaŭ parolas pri ekonomiaj ŝanĝoj kaj socia malordo laŭ perspektivo de virinoj kiuj alfrontis korupton, seksan turmentadon, kaj faris malfacilajn decidojn pri migrado kaj laboro.
#000273
Many of the stories in our collection also show how foggy the past has become for us Kazakhs. Before Kazakh writers can begin to reflect on the challenges of today and tomorrow, they will first have to find the courage to reflect on the horrors and mysteries of their shared traumatic past. As long as we don’t recover our past, we won’t even know who we are.
#000274
Multaj rakontoj en nia antologio montras kiel la pasinteco fariĝis nebula por ni, kazaĥoj. Antaŭ ol kazaĥaj verkistinoj povos pripensi defiojn de la nuntempo kaj estonto, ili unue devas kuraĝe pripensi la hororojn kaj misterojn de kundividita traŭmata pasinteco. Se ni ne reakiras nian pasintecon, ni ne scios kiu ni estas.
#000275