Planlingvaj ekskursoj 7: Esperanto en paralela universo
#000000
El la internaciaj lingvoj Volapuko estis la unua, kiu atingis ian rimarkeblan sukceson. Germana katolika pastro nomita Johann Martin Schleyer (“Ŝlajer”) elpensis ĝin en sendorma nokto en 1879, atribuante la ideon al dia inspiro. Li publikigis en la posta jaro. Laŭ la Man-libro de Volapuko de Charles E. Sprague, verkita malfrue en 1887:
#000003
Dum iom da tempo post la gramatiko de Schleyer, liaj adeptoj estis malmultaj, kaj lia projekto estis ignorita de la scienca kaj literatura mondo. Ĝi unue etendiĝis al Aŭstrujo, kie ĝi vekis konsiderindan intereson, kaj kie la unua societo por ĝia disvastigo estis formita en Vieno en 1882. Ĝis 1884 ĝiaj adeptoj ekster la germanlingvaj landoj estis tre malmultaj kaj disaj. En tiu jaro ĝi invadis Nederlandon kaj Belgujon, kaj tre multaj societoj ekaperis en tiuj landoj.
#000004
La dua tia kunveno okazis en Munkeno en 1887 – ĉirkaŭ monaton post la eldono de la unua libro pri Esperanto. La munkena evento fondis Ĝeneralan Asocion por volapukaj entuziasmuloj (la Volapükaklub Valemik), centran revuon (la Volapükabled Zenodik, kiu estis nova nomo por la Weltspracheblatt de Schleyer mem), kaj la Internacian Volapukan Akademion (Kadem Bevünetik Volapüka), kies tasko estis varti la vortaron kaj gramatikon, sankcii novajn vortojn, konsideri proponitajn ŝanĝojn kaj aprobi lernolibrojn.
#000006
Estas strange pensi, ke se Zamenhof ne estus publikiginta Esperanton, kiam li tion faris, la populareco de Volapuko eble estus pli kreskinta kaj ĉi tiu blogo nomiĝus Volapük Connected... Sed ĉu tio estus bona rezulto? Kiu lingvo estas pli bona: Volapuko aŭ Esperanto? Kiu estas pli facile lernebla, komprenebla, uzebla?
#000008
Ni komencu ĉe la alfabeto. Oni ofte kritikis Esperanton pro ĝiaj ses specialaj literoj ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ, tamen eble malpli nuntempe ol en la epoko de skribmaŝinoj kaj fruaj komputiloj. Volapuko same uzas la latinan alfabeton, sen q kaj w, sed aldonante tri tremao-vokalojn ä ö ü, kun prononcoj kiel en la germana.
#000009
Ĝuste kiel ĉar sekvas citi en vortaroj de Esperanto, tiel Volapuko traktas siajn ä, ö kaj ü kiel memstarajn literojn lokendajn post la sensupersignaj a, o kaj u en la alfabeta ordo. Zun “kolero” do staras antaŭ züd “acido” en volapuka vortaro.
#000011
Kaj Esperanto kaj Volapuko havas tre simplajn regulojn por determini, kiun silabon de vorto oni akcentu: en Esperanto tio estas la antaŭlasta silabo (rivero), dum en Volapuko tio estas la fina – eĉ se tio enhavas nur gramatikan finaĵon. Tiel la frapfrazo en la bildo, kiu signifas “Al unu homaro, unu lingvon”, estas elparolita menade bal, püki bal. La Esperanta sistemo pri tio ŝajnas preferinda.
#000012
Tiu mencio de la frapfrazo venigas nin al la gramatiko de substantivoj, kiuj havas kvar kazojn, distingitajn per la fina vokalo: la akuzativo finiĝas per -i (püki “lingvon”); la dativo (indikanta ricevantojn kaj simile) finiĝas per -e (menade “al homaro”); la genitivo finiĝas per -a (vola “de la mondo”), eĉ en kunmetitaj vortoj kiel Volapük “Mond[o]lingvo, Lingvo de la Mondo”; kaj la nominativo tutsimple ne havas finaĵon. Esperanto elturniĝas per nur du kazoj, kvankam ĝia akuzativo havas mikspoton da diversaj uzoj, kiuj povas esti malfacile lerneblaj.
#000013
Pro tiu fonetika strukturo relative rigida, multaj vortoj, kiujn alie eblus facile rekoni, estas iom distorditaj en Volapuko. Tläp ĉi-supre estas unu ekzemplo: Volapuko ofte anstataŭigas r per l, kiel en lieg “riĉaĵo”. Du pliaj estas vol, kiu havas kiel bazon la anglan world “mondo”, kaj pük, kiu deriviĝas de speak “paroli”, malgraŭ tio, ke spik estus formo valida (komparu spid “hasto”). Sprague notas, ke la vorto por “mano” estas nam (el latina manus aŭ la franca main) ĉar man estis jam okupata (de la signifo “viro”, angle man). Kontraste, Esperantaj radikoj ĝenerale retenas sian internacian – nu, eŭropan – formon, kaj tio estas verŝajne saĝa.
#000015
Notu, ke plej multaj radikoj en Volapuko estas baze substantivoj. La menciita lieg signifas “riĉaĵo”; por havigi la adjektivon “riĉa” oni bezonas sufikson: liegik. Simile gud estas “bono”, kiel en “la komuna bono”, dum la adjektivo “bona” estas gudik (kun akcento je -ik, memoru). Esperanto per pli eksplicita sistemo asignas apartajn finaĵojn al substantivoj, adjektivoj, adverboj kaj verboj. Pro tio ĝiaj radikoj povas efektive finiĝi per iu ajn litero, kaj la -o troviĝanta en la fino de ĉiu substantivo estas simple etendita ĝis -oj por formi la pluralon.
#000016
Sed Volapuko superatutas Esperanton per siaj specifaj finaĵoj por formi novajn prepoziciojn (-ü), subjunkciojn (-ä) kaj eĉ interjekciojn (-ö): tiamaniere el fin “fino” ĝi povas krei finü “fine de”; kod “kaŭzo” povas transformiĝi al kodä (“pro tio ke ..., ĉar ...”); kaj dan “danko” povas fariĝi danö! “dankon!”. La vorto bevünetik “internacia”, kiun mi pli frue menciis en kunteksto pri la Volapuka Akademio, enhavas la prepozicion bevü “inter” (tamen ne centelcente klaras, de kie mem venas bev).
#000017
Parenteze, ĉe prepozicioj, por komprenigi movon al io, Esperanto akuzativigas tiun substantivon: en la ĝardenon signifas “al loko en la ĝardeno”. Volapuko povas fari same (in gadi), sed per interesa alternativo ĝi proponas almeti la akuzativan finaĵon al la prepozicio mem: ini gad. Tio similas al la anglaj vortoj into kaj onto (kiuj estas tamen esceptoj – aliaj anglaj prepozicioj ne kondutas tiel).
#000019
La volapukaj nombrovortoj estas aprioraj – kvankam en sia bonega Vortaro Volapük-Esperanto, André Cherpillod brave klopodas trovi por ili etimologiojn! – kaj malfacile enkapigeblaj: “unu” ĝis “naŭ” estas bal, tel, kil, fol, lul, mäl, vel, jöl, zül. (Nu ja, eble fol venas de la angla four.) “Dek” estas bals – stranga pluralaĵo de bal “unu” – kaj “42” estas folsetel “kvardek-kaj-du”. Esperanto certe pli bone plenumas tiun taskon, eĉ se ses kaj sep sonas tiel simile en telefono aŭ radio, ke homoj en tiaj situacioj devis adopti la kutimon diri sis anstataŭ ses.
#000020
Mi lasis la lastan lokon al la verboj. Tiuj estas multe pli komplikitaj en Volapuko ol en Esperanto. Esperanto havas tri ĉefajn tempojn (estanta, estinta kaj estonta, indikitaj de la finaĵoj -as, -is kaj -os), kun pluse tempo por hipotezaj frazoj (-us: mi helpus se mi povus), finaĵo por esprimi ordonojn kaj dezirojn (-u), infinitiva finaĵo (-i: helpi) kaj tabelo el ses participaj sufiksoj.
#000021
En Volapuko la unua afero notinda estas, ke verbo ŝanĝas la finaĵon por akordiĝi kun (aŭ nur por indiki pri) sia subjekto, kiel en multaj eŭropaj lingvoj. Sagace Schleyer reuzas siajn personajn pronomojn kiel tiujn verbajn finaĵojn: ob binob “mi estas” (tamen oni kutime dirus nur binob), binol “vi (singulare) estas”, binom “li estas”, binof “ŝi estas”. Tiujn eblas pluraligi per -s: binobs “ni estas”, binols “vi (plurale) estas” kaj tiel plu.
#000022
Ekzistas ok verbotempoj, indikitaj de komenca vokalo: a- (kutime ellasita) por “-as”, ä- por “-is”, o- por “-os”; e-, i- kaj u- por “perfektaj” formoj (“mi estas farinta”, “mi estis farinta”, “mi estos farinta”); kaj ö- kaj ü- por mencioj pri estonta agado en frazoj pri la pasinteco, por kiuj Esperanto simple uzas la estontan verbotempon: mi pensis, ke mi mortos.
#000024
Tiajn aferojn kiel ordonoj kaj deziroj oni esprimas per aldono de specifaj sufiksoj post la pronoma finaĵo: lit binomöd! “lumo estu!” (kio konfirmas, ke lumo estas virgenra, -om, en Volapuko). Similas ankaŭ ĉe frazoj de la speco “mi helpus se mi povus”, al kiu Esperanto dediĉas tutan tempoformon, tiel ke fariĝas iomete mallerte, kiam oni volas paroli klare pri pasinta hipoteza situacio; komparu ekzemple mi estus helpinta kun la konciza – tamen preskaŭ nepenetrebla – volapuka vorto eyufoböv.
#000026
Pluraj el la problemoj, kiujn mi ĉi tie priskribis, estis traktitaj en reformita versio de Volapuko proponita en 1929 (la kvindeka jaro de la lingvo) de Arie de Jong, kiu ne nur reviziis la gramatikon sed ankaŭ iomete revivigis la volapukan movadon, almenaŭ en Nederlando, ĝis la nazioj ĝin subpremis.
#000027
Volapuko hodiaŭ havas malgrandan sed entuziasman komunumon, kiu uzas la reviziitan version Volapük Nulik “Nova Volapuko”, inter kiuj notindas Michael Everson, kies kompanio Evertype reeldonis la gramatikon kaj ampleksan dulingvan germanan vortaron, kiujn verkis de Jong. La lingvo havas la propran Vikipedion (Vükiped), kvankam ties nombro de artikoloj (127 000) estas fifama pro tio, ke en 2007 ĝin ege kreskigis aŭtomataj iloj, kiuj aldonis pli ol 100 000 mallongajn paĝojn de kvalito dubinda, ĉefe pri obskuraj vilaĝoj tra la mondo. La volapuka mondo havas senrompan sinsekvon de cifals (ĉefoj) – entute ok, sed de Jong oficis dufoje – komenciĝante ĉe Johann Martin Schleyer en 1879.
#000029
Do kiu lingvo pli facilas: tiu de Schleyer aŭ tiu de Zamenhof? Mi respondus, ke venkas Esperanto, senpene, kaj mi kredas, ke modernaj volapukistoj konsentus. Plej multaj el ili estas efektive ankaŭ esperantistoj, kaj ili rigardas Volapukon kiel fascinan historian artaĵon, indan je memoro. Se vin interesas plu esplori ĝin, estas bona deirpunkto. La paralela universo estas nedeviga.
#000030
Eble interesos vin ankaŭ prelegeto de Grant Goodall, parte pri Volapuko, kadre de la unua Konferenco de la Akademio de Esperanto en decembro 2021.
#000031