La pola ( jęzik politikistskio, polszczyzna) estas West Slavic-lingvo parolita ĉefe en Pollando kaj estas la gepatra lingvo de la poloj.
Ĝi apartenas al la Lekita subgrupo de la okcidentslavaj lingvoj.
La pola estas la oficiala lingvo de Pollando, sed ĝi ankaŭ estas uzita ĉie en la mondo de polaj malplimultoj en aliaj landoj.
Ĝi estas unu el la oficialaj lingvoj de la Eŭropa Unio.
Ĝia skriba normo estas la pola alfabeto, kiu havas 9 aldonojn al la leteroj de la baza latina manuskripto ( ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż).
La pola estas proksime rilatita al kaŝubo, silezia, Upper Sorbian, Lower Sorbian, la ĉeĥa kaj la slovaka.
#000004
Kvankam la aŭstraj, germanaj kaj rusaj administracioj penis multe da premo sur la pola nacio (dum la 19-a kaj fruaj 20-a jarcentoj) sekvante la Dispartigojn de Pollando, kiu rezultigis provojn subpremi la polan lingvon, riĉa literaturo ĉiaokaze formiĝis dum la jarcentoj kaj la lingvo nuntempe havas la plej grandan nombron da parolantoj de la West Slavic-grupo.
Ĝi parolita slava lingvo, post la rusa kaj ĵus antaŭ ukraina. ankaŭ estas
#000005
En historio, la pola povas esti grava lingvo, kaj diplomatie kaj akademie en Centra kaj Orienta Eŭropo.
Hodiaŭ, la pola estas parolita fare de pli ol 38.5 milionoj da homoj kiel ilia gepatra lingvo en Pollando.
Ĝi ankaŭ estas parolita kiel dua lingvo en okcidentaj partoj de Belorusio kaj Ukrainio, okcidenta kaj centra Litovio, same kiel la nordaj partoj de la Ĉeĥa Respubliko kaj Slovakio.
Pro la elmigrado de Pollando dum malsamaj periodoj, plej precipe post 2-a Mondmilito, milionoj da polaj parolantoj povas esti trovitaj en landoj kiel ekzemple Israelo, Aŭstralio, Brazilo, Kanado, Britio, Irlando, kaj Usono.
Ekzistas 55 milionoj polalingvaj parolantoj ĉirkaŭ la mondo.
#000006
8 Pruntvortoj de la pola
#000007
1.2 Influo de fremdaj lingvoj
1.3 Areo de influo de pola lingvo
#000009
La pola komencis aperi kiel klara lingvo ĉirkaŭ la 10-a jarcento, la procezon plejparte ekigiten fare de la establado kaj evoluo de la pola ŝtato.
Mieszko I, reganto de la Polans-tribo de Greater Poland regiono, unuigis kelkajn kulture kaj lingve parencajn tribojn de la basenoj de la Vistulo kaj Oder antaŭ poste akceptado de bapto en 966.
Kun kristanismo, Pollando ankaŭ adoptis la latinan alfabeton, kiu faris ebla surpaperigi la polan, ĝis tiam ekzistantan nur kiel parola lingvo.
"It SIC valora je mencio", skribas al Tomasz Kamusella, "ke la pola estas la plej malnova, ne-eklezia, skriba slava lingvo kun kontinua tradicio de legopovo kaj oficiala uzo, kiu daŭris nerompitaj de la 16-a jarcento ĝis tiu tago."
#000010
La antaŭulo al moderna polo estas la malnova pola lingvo.
Finfine, la pola supozeble descendas de la neatestita proto-loslava lingvo.
La pola estis lingua franca de 1500-1700 en Centraj kaj malgrandaj partoj de Orienta Eŭropo, pro la politika, kultura, scienca kaj armea influo de la antaŭa Respubliko de Ambaŭ Nacioj.
#000011
La Book of Henryków (Libro de Henryków) ( pole:
Liber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Heinrichau), enhavas la plej fruan konatan frazon skribitan en la pola lingvo:
Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (prononcita origine kiel:
Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj, moderna polo:
Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj aŭ Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij, angla:
Venu, lasis min mueli, kaj vi ripozas), skribitan ĉirkaŭ 1270.
#000012
La mezepoka registrilo de tiu frazo, la cistercianmonaĥo Petro de la Henryków-monaĥejo, notis tiun Hoc-orienton en poloniko" ("Tio estas en la pola").
#000013
Pollando estas la plej lingve homogena eŭropa lando;
preskaŭ 97% de la civitanoj de Pollando deklaras polan kiel sia gepatra lingvo.
Aliloke, poloj konstituas grandajn malplimultojn en Litovio, Belorusio, kaj Ukrainio.
La pola estas la plej vaste uzita minoritata lingvo en Distrikto Vilnius de Litovio (26% de la populacio, laŭ la censrezultoj, (2001) kie Vilno estis parto de Pollando de 1922 ĝis 1939) kaj estas trovita aliloke en sudorienta Litovio.
En Ukrainio ĝi estas plej ofta en okcidenta Lvivo kaj Volyn Oblasts, dum en Okcidenta Belorusio ĝi estas uzita antaŭ la signifa pola malplimulto, precipe en la Brest- kaj Grodno regionoj kaj en lokoj laŭ la litova limo.
Ekzistas signifaj nombroj da polaj parolantoj inter polaj elmigrantoj kaj siaj posteuloj en multaj aliaj landoj.
#000014
Laŭ la censo (2011)= ekzistas nun pli ol 500,000 homoj en Anglio kaj Kimrio kiuj pripensas polan esti sia "ĉefa" lingvo.
En Kanado, ekzistas signifa pola kanada populacio: ekzistas 242,885 parolantoj de la pola laŭ la censo, (2006) kun speciala koncentriĝo en Toronto (91,810 parolantoj) kaj Montrealo.
#000016
La geografia distribuado de la pola lingvo estis tre trafita per la teritoriaj ŝanĝoj de Pollando tuj post 2-a Mondmilito kaj polaj transigo de loĝantaroj (1944-46).
Poloj ekloĝis en la " Reakiritaj Teritorioj " en la okcidento kaj nordo, kiuj antaŭe estis plejparte germanlingvaj.
Kelkaj poloj restis en la antaŭe Pol-regataj teritorioj en la oriento kiuj estis aneksitaj fare de Sovetunio, rezultigante la aktualaj Pol-parolantaj malplimultoj Litovion, Belorusion, kaj Ukrainio, kvankam multaj poloj estis forpelitaj aŭ elmigris de tiuj areoj ĝis areoj ene de la novaj limoj de Pollando.
Dume, la flugo kaj elpelo de germanoj (1944-50), same kiel la elpelo de ukrainaj kaj Operation Vistula, la malvola reloĝigo de ukrainaj malplimultoj al la Restituita Territories en 1947 en la okcidento de la lando, kontribuite al la lingva homogeneco de la lando.
#000017
La pola lingvo iĝis multe pli homogena en la dua duono de la 20-a jarcento, delvis pro la amasmigrado de pluraj milionoj da polaj civitanoj de la orienta ĝis la okcidenta regiono post la sovetia aneksado de la Kresy en 1939, kaj la aneksado de iama germana teritorio post 2-a Mondmilito.
Tiu tendenco direkte al homogeneco ankaŭ devenas de la vertikale integra naturo de la aŭtoritatema Polish People's Republic.
#000018
[ citaĵo bezonis ] La loĝantoj de malsamaj regionoj de Pollando daŭre [ĝisdatigo] parolas "norman" polon iom alimaniere, kvankam la diferencoj inter regionaj dialektoj prezentiĝas iometaj.
Unu-gepatralingvaj parolantoj de la pola havas neniun problemon komprenantan unu la alian, kaj ne-indiĝenaj parolantoj povas havi malfacilecon distingantan regionajn variojn.
#000019
La pola estas normale priskribita kiel konsistante de kvar aŭ kvin ĉefaj dialektoj:
#000020
Greater Polish, parolita en la okcidento
Lesser Polish, parolita en la sudo kaj sudoriento
Masovian, parolita ĉie en la centraj kaj orientaj regionoj
Silezia, parolite en la sudokcidento (ankaŭ pripensis aparta lingvo, vidas komenton malsupre)
#000021
Kaŝubo, parolita en Pomerio okcidente de Gdańsk sur la Balta Maro, ofte estas konsiderita kvina dialekto.
Ĝi enhavas kelkajn ecojn ne troviten aliloke en Pollando, ekz. naŭ apartaj buŝaj vokaloj (vs. la kvin el norma polo) kaj (en la nordaj dialektoj) foneman vortstreson, arkaika trajto konservis de Common Slavic tempoj kaj ne trovite ie ajn alie inter la okcidentslavaj lingvoj.
Tamen, al ĝi "mankas la plej multaj el la lingvaj kaj sociaj determinantoj de lingvo-eco".
#000022
Multaj lingvaj fontoj pri la slavaj lingvoj priskribas silezian kiel dialekton de la pola.
Tamen, multaj Silezianoj konsideras sin aparta etneco kaj rekomendis por la rekono de silezia lingvo.
Laŭ la lasta oficiala censo en Pollando en 2011, pli ol duona milionpopolo deklaris silezian kiel sia gepatra lingvo.
Multaj socilingvistikaj fontoj (ekz. de Tomasz Kamusella, [22] Agnieszka Pianka, Alfred F. Majewicz, [23] Tomasz Wicherkiewicz) [24] supozas ke eksterlingvaj kriterioj decidas ĉu io estas lingvo aŭ dialekto de la lingvo: uzantoj de parolado aŭ/kaj politikaj decidoj, kaj tio estas dinamikaj (t.e. ŝanĝas dum tempo).
Ankaŭ, lingvorganizoj ŝatas kiel SIL internacia [25] kaj resursoj ĉar la akademia kampo de lingvistiko ŝatas kiel Ethnologue, [26]
Linguist List [27] kaj alia, ekzemple Ministry of Administration (Ministerio de administracio) kaj Digitization [28] rekonis silezian lingvon.
En julio 2007, la silezia lingvo estis rekonita per ISO, ricevis Iso-kodo de szl.
#000023
Iu pli da karakterizaĵo sed malpli ĝeneraligitaj regionaj dialektoj inkludas:
#000024
La pola konsonant sistemo montras pli da komplekseco: ĝiaj karakterizaj trajtoj inkludas la serion de afrikato kaj palatajn konsonantojn kiuj rezultiĝis el kvar proto-la slava
palataligoj kaj du pliaj palataligoj kiuj okazis en la pola kaj Belarusian.
La plena aro de konsonantoj, kune kun iliaj plej oftaj literumoj, povas esti prezentita jene (kvankam aliaj fonologiaj analizoj ekzistas):
#000027
Neŭtraligado okazas inter esprimitaj - senvoĉkonsonantaj paroj en certaj medioj: ĉe la fino de vortoj (kie devoicing okazas), kaj en certaj konsonantgrupoj (kie asimilado okazas).
Por detaloj, vidu Voicing and devoicing en la artikolo pri pola fonologio.
#000029
La plej multaj polaj vortoj estas paroksitonoj (t.e., la streso falas sur la duaal-lasta silabo de plursilaba vorto), kvankam ekzistas esceptoj.
#000030
La pola alfabeto venas de la latina manuskripto, sed inkludas certajn kromajn leterojn formis uzantajn diakritajn signojn.
La pola alfabeto estis unu el tri gravaj formoj da Latin-bazita ortografio evoluigita por slavaj lingvoj, la aliaj estante ĉeĥa ortografio kaj kroata ortografio, ĉi-lastaj estante 19-ajarcenta invento provanta fari kompromison inter la unuaj du.
Kaŝubo uzas Pol-bazitan sistemon, la slovaka uzas Ĉeĥ-bazitan sistemon, kaj sloveno sekvas la kroaton unu;
la soraba lingvo miksas la polon kaj la ĉeĥajn.
#000031
La diakritaj signoj uzitaj en la pola alfabeto estas la kreska (grafike simila al la dekstra korno) en la literoj ć, ń, ó, ś, ź kaj tra la letero en ł;
la kropka (supera punkto) en la litero ż, kaj la Ogoneko ("malgranda vosto") en la literoj ą, ę.
La literoj q, v, x ofte estas ne konsideritaj parto de la pola alfabeto;
ili estas uzitaj nur en fremdaj vortoj kaj nomoj.
#000032
Pola ortografio estas plejparte fonema - ekzistas kohera korespondado inter leteroj (aŭ digrafoj kaj trigrafoj) kaj fonemoj (ĉar esceptoj vidas malsupre).
La leteroj de la alfabeto kaj siaj normalaj fonemaj valoroj estas listigitaj en la sekva tabelo.
#000033
Esprimitaj kongruaj leteroj ofte venas por reprezenti senvoĉajn sonojn (kiel montrite en la tabeloj);
tio okazas ĉe la fino de vortoj kaj en certaj aretoj, pro la neŭtraligado menciita en la Phonology-sekcio supre.
Foje ankaŭ senvoĉaj kongruaj leteroj povas reprezenti esprimitajn sonojn en aretoj.
#000035
La sekva tablo montras la korespondadon inter la sonoj kaj literumo:
#000037
Krom en la kazoj menciis supre, la litero I se sekvite per alia vokalo en la sama vorto kutime reprezentas / j /, ankoraŭ palataligo de la antaŭa konsonanto ĉiam estas supozitaj.
#000040
Rimarku ke tio duobligis leterojn reprezentas apartajn okazojn de la sono koncernita;
ekzemple Anna estas prononcita /anːa/ en la pola (la duobla n ofte estas prononcita kiel plilongigita ununura n).
#000044
Ekzistas certaj aretoj kie skriba konsonanto ne estus prononcita.
Ekzemple, la ł en la vortoj mógł ("povis") kaj jabłko ("pomo") eble estos preterlasitaj en ordinara parolado, kondukante al la elparoloj muk kaj japko aŭ jabko.
#000045
La pola estas tre klinita lingvo, kun relative libera vortordo, kvankam la domina aranĝo estas subjekt-verb-objekta (SVO).
Ekzistas neniuj artikoloj, kaj submetataj pronomoj ofte estas faligitaj.
#000046
Substantivoj apartenas al unu el tri seksoj: vira, virineca kaj neŭtra.
Distingo ankaŭ estas farita inter vivantaj kaj senvivaj virgenraj substantivoj en la singularo, kaj inter viraj personaj kaj ne-vir-personaj substantivoj en multnombro.
Ekzistas sep kazoj: nominativo-, genitivo, dativo, akuzativo, instrumentalo, lokativo kaj vokativo.
#000047
Adjektivoj konsentas kun substantivoj laŭ sekso, kazo kaj nombro.
Atribuaj adjektivoj plej ofte antaŭas la substantivon, kvankam en certaj kazoj, precipe en fiksaj frazoj (kiel jęzik politikistskio, "pola (lingvo)"), la substantivo unue povas veni.
La plej multaj mallongaj adjektivoj kaj iliaj derivitaj adverboj formas komparativojn kaj superlativojn per klinado (la superlativo estas formita prefiksante najn- al la komparativo).
#000048
Pasiv-specaj konstruoj povas esti faritaj uzi la helpbić aŭ zostać ("iĝi") kun la pasiva participo.
Ekzistas ankaŭ nepersona konstruo kie la aktiva verbo estas uzita (en triapersona singularo) kun neniu subjekto, sed kun la ĉeestantaj refleksiva pronomsię por indiki ĝeneralan, nespecifitan temon (kiel en pijesię wódkę "vodko estas trinkita" - noto tiu wódka aperas en la akuzativo).
Simila frazospeco en la preterito uzas la pasivan participon kun la finanta - o, kiel en ŭidzianludzi ("homoj estis viditaj").
Kiel en aliaj slavaj lingvoj, ekzistas ankaŭ sensubjektaj frazoj formis uzantajn tiajn vortojn kiel możnan ("ĝi estas ebla") kune kun infinitivo.
#000050
Povo de aroj havas kompleksan sistemon de klinado kaj interkonsento.
Kvara Moselibro pli alta ol kvin (krom tiuj finiĝantaj kun la cifero 2, 3 aŭ 4) regas genitivkazon prefere ol nominativo aŭ akuzativo.
Specialaj formoj de nombroj (kolektivaj numeraloj) estas uzitaj kun certaj klasoj de substantivo, kiuj inkludas dzieckon ("infano") kaj ekskluzive pluralajn substantivojn kiel ekzemple drzŭi ("pordo").
#000052
La latina lingvo, por tre longa tempo la nura oficiala lingvo de la pola ŝtato, havis grandan influon sur la pola.
Multaj polaj vortoj ( Rzeczpospolita de RES publica, zdanie por kaj "opinio" kaj "frazo", de sententia) estis rektaj prunteprenoj de la latina.
La latina estis konata certagrade pli granda aŭ pli malgranda de la plej granda parto de la multnombra szlachta en la 16-a ĝis 18-a jarcentoj (kaj ĝi daŭre estis grandskale instruita en mezlernejoj ĝis 2-a Mondmilito).
Krom dekduoj da pruntvortoj, ĝia influo ankaŭ povas esti vidita en kelkaj laŭvortaj latinaj frazoj en pola literaturo (precipe de la 19-a jarcento kaj pli frue).
#000055
Dum la 12-a kaj 13-a jarcentoj, mongolaj vortoj estis alportitaj al la pola lingvo dum militoj kun la armeoj de Ĝingis-Ĥano kaj liaj posteuloj, ekz. dzida (lanco) kaj szereg (linio aŭ vico).
#000056
En 1518, la pola reĝo Sigismondo la 1-a edziĝinta Bona Sforza, la nevino de la Holy Roman-imperiestro Maksimiliano, kiu enkondukis italan kuirarton en Pollando, aparte legomoj.
Tial, vortoj de la itala inkludas pomidor de "pomodoro" (tomato), kalafior de "cavolfiore" (florbrasiko), kaj pomarańczan, miksvorton de itala "Pomo" ( kernfrukto) kaj plie "arancio" (oranĝa).
Pli posta vorto de itala origino estas aŭtovojo (de itala "aŭtovojo", aŭtovojo).
#000058
En la 18-a jarcento, kun la altiĝanta signifo de Francio en Eŭropo, la franca anstataŭis la latinan kiel grava fonto de vortoj.
Kelkaj francaj prunteprenoj ankaŭ originas de la napoleona epoko, kiam la poloj estis entuziasmaj subtenantoj de Napoleono.
Ekzemploj inkludas ekran (de franca "écran", ekrano), abażur ("abat-tago", lampŝirmilo), refamilion ("rekvinopulo", ŝarko), meble ("meuble", meblaro), bagaż ("saketaĝo", bagaĝo), walizkan ("valizo", valizo), fotel ("brakseĝo", brakseĝo), plażan ("plaĝo", strando) kaj koszmar ("cauchemar", koŝmaro).
Kelkaj loknomoj ankaŭ estis prilaboritaj laŭ la franca, kiel ekzemple la Varsovia urbeto de żoliborz ("jolibord" = bela riverbordo), same kiel la urbo de żyrardów (de la nomo Girard, kun la pola sufikso - ów fiksita por rilati al la fondinto de la urbo).
#000059
Multaj vortoj estis pruntitaj de la germana lingvo de la konsiderinda germana populacio en polaj grandurboj dum mezepokaj tempoj.
Germanaj vortoj trovitaj en la pola lingvo ofte estas ligitaj kun komerco, la konstruaĵindustrio, liberecrajtoj kaj urbovivo.
Kelkaj vortoj estis asimilitaj laŭvorte, ekzemple Handel (komerco) kaj dak (tegmento);
aliaj estas okulfrapaj la sama, sed malsamas skribe sknur - sznur (ŝnureto).
Kiel rezulto de esti najbaroj kun Germanio, la pola havas multajn germanajn esprimojn kiuj fariĝis laŭlitere tradukitaj ( paŭsaĵoj).
Interese, la regionaj dialektoj de Supra Silezio kaj Masuria (Moderna pola Orienta Prusio) havas videble pli germanajn pruntvortojn ol aliaj dialektoj.
#000060
La kontaktoj kun otomana Turkio en la 17-a jarcento alportis multajn novajn vortojn, kelkaj el ili daŭre en uzo, kiel ekzemple:
vazo ("yar" profunda valo), szaszłik (" şişlik" shishokebabo), filiżanka ("naĝilskatolo-" taso), arbuz ("karpuz" akvomelono), diŭan ("divano-" tapiŝo), [30] ktp.
#000061
De la fondo de la Regno de Pollando en 1025 tra la fruaj jaroj de la Respubliko de Ambaŭ Nacioj kreis en 1569, Pollando estis la plej tolerema lando de judoj en Eŭropo.
Konata kiel paradisus Iudaeorum (la latina por "paradizo por la judoj"), ĝi iĝis ŝirmejo por persekutitaj kaj forpelitaj eŭropaj judaj komunumoj kaj la hejmo de la plej granda juda komunumo de la monda de la tempo.
Kiel rezulto, multaj polaj vortoj venas de la jida, parolita fare de la granda Polish Jewish populacio kiu ekzistis ĝis la holokaŭsto.
Pruntitaj jida-vortoj inkludas bakor (neregebla knabo aŭ infano), bajzel (slango por ĥaoso), belfer (slango por instruisto), ciuky (slango por vesti), kvastojn (slango por tre bongusta manĝaĵo), geszeft (slango por komerco), kitel (slango por antaŭtuko), machlojkan (slango por fraŭdo), mamonan (mono), menele (slango por restaĵoj kaj ankaŭ por senhejmaj homoj), misziginon (slango por frenezulo), pindan (slango por knabino, pejorative), plajtan (slango por bankroto), rejŭak (bruo), szmal (slango por mono), kaj trefny (riskan).
#000062
La montodialektoj de la Górale en suda Pollando, havas tre kelkajn vortojn pruntitajn de hungara (ekz. Baca, gazda, juhas, hejnał) kaj rumanan kiel rezulto de historiaj kontaktoj kun Hungar-dominita Slovakio kaj Walakianaj paŝtistoj kiuj vojaĝis norden laŭ Karpatoj.
#000063
Ŝtelistslango inkludas tiajn vortojn kiel kimać (por dormi) aŭ majker (tranĉilo) de greka origino, konsiderita tiam malkonata al la ekstera mondo.
#000064
Rektaj prunteprenoj de la rusa estas ekstreme maloftaj, malgraŭ longaj periodoj da dependeco de Caristo-Rusio kaj Sovet-Unio, kaj estas limigitaj al kelkaj internaciismoj, kiel ekzemple sputniko kaj pierestrojka [ citaĵo bezonis ].
Rusaj personaj nomoj estas transskribitaj en la polan same;
tiel la nomo de Ĉajkovski estas literumita Piotr Iljicz Czajkowski.
#000065
La vorto piceo eniris la anglan lingvon de la pola nomo da Prusy (historia regiono, hodiaŭparto de Pollando).
Ĝi iĝis piceo ĉar en la pola, z Prus, sonis kiel "piceo" en la angla (transl.
"de Prusio ") kaj estis komunnomo por krudvaroj alportitaj al Anglio fare de hanseataj komercistoj kaj ĉar la arbo verŝajne venis de pola Duka Prusio.
#000069
Pli malalta silezia kaj Opole
#000075
Regional costume (Śląskie stroje ludowe)
#000078
La germana Silezia germano (Pli malalta silezia)
#000080
Silezia germano (Pli malalta silezia)
#000081
La pola lingvo (język polski, polszczyzna) estas la plej ofte uzata okcidentslava lingvo (ene de tiu grupo estas la lingvoj: ĉeĥa, slovaka, soraba kaj mortinta polaba), subgrupo de slava lingvaro. Oni kalkulas, ke ĝi estas la gepatra lingvo de ĉirkaŭ 44 milionoj da homoj en Pollando kaj en tutmonda diasporo (faka literaturo citas la nombron de 40 ĝis 48 milionoj).
#000082
La pola devenas de la hindeŭropa pralingvo tra la Malnova slava lingvo. Spurojn de tia historio oni povas trovi en gramatika vokalŝanĝado.
#000083
Unu el la plej fruaj ŝanĝoj kiuj okazis estis hindeŭropa moligo de konsonantoj. Antaŭaj k, kh, g, gh en lingvoj de satem-grupo, kiel ekz. slavaj, ŝanĝiĝis kutime al s kaj k (sed en la litova al š kaj ž), kaj en lingvoj de kentum-grupo, kiel ekz. la latina kaj ĝermanaj lingvoj - al k kaj g. En la malnovslava ĉiuj fermitaj silaboj ŝanĝiĝis al malfermitaj. Tio kaŭzis aperon de nazalaj vokaloj kaj diversigon al longaj kaj mallongaj vokaloj.
#000084
La moderna pola lingvo devenas de dialektoj uzitaj en Grandpollando kaj Malgrandpollando, parte de mazovia kaj aliregionaj dialektoj. Aliaj lingvoj influintaj la polan estas:
#000086
belorusa kaj ukraina lingvoj (ĉefe per orientaj polaj dialektoj)
#000087
Nuntempe oni rimarkas grandan influon de angla lingvo al la pola.
#000088
Areo de influo de pola lingvo
#000089
En 1699 la pola iĝis oficiala lingvo de Granda Duklando Litva kaj ekestis lingvo de rapide poliĝantaj germanaj nobelaroj en pollanda Livonio. Ekde la dua duono de la 16-a jarcento ĝis la komenco de la 18-a jarcento la pola estis kortega lingvo en Rusio, kaj per ĝi en rusan lingvon eniris vortoj okcidenteŭropaj, antaŭe influintaj polan lingvon.
#000090
En la 17-a jarcento la polan parolis ankaŭ nobeluloj en Valaĥio kaj Moldavio.
#000091
Pligrandiĝas nombro de homoj, kiuj lernas la polan kiel fremdan lingvon. Oni kalkulas ke tio estas 10.000 personoj tutmonde, el kiuj ĉirkaŭ triono studas ĝin en universitatoj kaj lingvaj lernejoj en Pollando. Ekde 2004 eblas maturekzameniĝi pri ĝi kiel fremda lingvo ĉe 3 gradoj: baza (nivelo B1), mezalta (nivelo B2) kaj alta (nivelo C2). Tiuj ekzamenoj estas organizataj de la Ŝtata komisono pri certigiloj de kono de la pola kiel fremda lingvo.
#000092
Pluras ankaŭ gepartaj parolantoj de la pola, kiuj konstante loĝas eksterlande. Ili estas membroj de pola nacia minoritato, polaj elmigrintoj, aŭ iliaj idoj (tian polan komunumon oni kutime nomas Polonia).
#000093
Kiel lingvo de nacia minoritato, la pola uzatas ĉefe en najbaraj landoj: Ukrainio, Belorusio, Litovio kaj Ĉeĥio.
#000094
Pro granda disiĝo de pollingvanaro en tuta terglobo kaj pro manko de aktualaj esploroj pri grado de pollingveco inter elmigritoj, tre malfacilas kalkuli nombron de personoj uzantaj la lingvon konstante loĝantaj eksterlande. Taksoj en faka literaturo diferencas inter 3,5 milionoj ĝis 10 milionoj. Konsekvenco de tiaj diferencoj estas aliaj indikoj pri ĝenerala nombro de uzantoj de la pola.
#000096
La pola aboco bazas sur la latina alfabeto kaj uzas diakritajn signojn: kreska (dekstra korno), kropka (superpunkto) kaj ogonek (ogoneko). Ĝi havas la sekvajn literojn:
#000097
Preskaŭ ĉiuj literoj estas samaj kiel en Esperanto, krom jenaj:
#000098
Ć: proksimume ĈJ, sed pli mole.
Ń: NJ, simila al la hispana ñ kaj hungara ny, sed pli mole; sama kun la rusa нь.
Ś: proksimume ŜJ, sed pli mole.
Y: vokalo elparolata kun la lango prononcanta U kaj la lipoj prononcantaj I (kiel la rusa ы, sed iomete malpli profunda).
Ź: proksimume ĴJ, sed pli mole.
#000099
Pola ortografio enhavas ankaŭ jenajn digrafojn:
#000100
Rimarkinde estas, ke en pola lingvo jenaj literoj kaj digrafoj signas la saman sonon:
#000102
Rz tre malofte estas prononcata ne kiel Ĵ, sed kiel apartaj literoj R kaj Z, ekz. "zamarzać" (frostiĝi), "marznąć" (frosti) kaj en nomo "Tarzan".
#000104
Q, V kaj X ne estas klasifikataj kiel literoj de pola alfabeto, ĉar en pola vortfarado ne estas bezonataj. En moderna pola lingvo oni uzas ilin nur en alilingvaj vortoj.
#000105
Konsilantaro de pola lingvo argumentas, ke ĉiujn (eĉ novajn) vortojn oni kapablas skribi per 32 literoj laŭ la gramatiko de pola lingvo. Vortoj, kiuj enhavas literojn Q, V kaj X pro ordinariĝo ofte ŝanĝiĝas al enhavantaj nur polajn literojn. Pro tio opinio de la konsilantaro pri deklinacio de fremdaj vortoj, ekz. Linux (nominativo), sed Linuksa aŭ Linuxa (genitivo).[1]
#000106
La pola estas la sola slava lingvo kun nazalaj sonoj („ą,Ą“ kaj „ę,Ę“), kiuj evoluis el la malnova slava. En ĝi ne estas konservita distingo inter longaj kaj mallongaj vokaloj (komparu ekz. kun la ĉeĥa). Eventuala ŝanĝo de vokala longeco ne kaŭzas ŝanĝon de signifo.
#000107
Vorta akcento estas plej ofte sur la antaŭlasta silabo.
#000108
La plej ofte uzata estas la vortordo SVO, tamen eblas ŝanĝi ordon de vortoj. Ĉiuj subaj frazoj estas gramatike korektaj kaj signifas la samon (Alica havas katon), kaj vortordo estas diferenca ekz. por indiki bezonatan sencon:
#000111
Fakte, nur la tri unuaj ekzemploj aspektas nature, ceteraj estas uzataj tre malofte.
#000113
Se la kunteksto estas konata, tiam oni povas forlasi frazpartojn, ekz :
#000115
Nuntempaj ŝanĝoj en la lingvo
#000117
Pro translokiĝoj post la dua mondmilito, urbaniĝo, influo de populara kulturo (televido, gazetaro) kaj kutima edukado farata en ĝenerala lingvo, pola lingvo pli kaj pli unuiĝas. Kvalitoj de regionaj dialektoj iĝas malpli rimarkeblaj ĉe junaj pollingvanoj. Tio tamen ne koncernas ĉiujn dialektojn. Al lingvoj de montaranoj kaj de silezianoj ne danĝeras malapero, kvankam plejmulto de homoj nun parolas la tutnacian lingvon.
#000118
Okazas granda influo de angla vortprovizo, kaj samtempe malaperas malnovaj vortoj kiuj devenis de la franca, la jida kaj la rusa. Interesa fenomeno estas ŝanĝo de prononco de kelkaj francdevenaj vortoj al angla prononco, ekz. image oni pli ofte prononcas ne [iMAĴ] sed [Imiĝ].
#000119
Pro influo de lingvoj, kiuj havas alian fonetikon, diversaj sonkombinoj kiuj antaŭe estis maloftaj nun iĝas pli oftaj. Ekzemple post dentaloj t, d, s, z, r aperas i (didżej, tir, ring). Aperas ankaŭ kombinoj ky, gy, ly (ankylozaur, poligynia, glyptodon).
#000120
La Patro nia en la pola:
#000121
chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj
#000124
i odpuść nam nasze winy
#000125
jako i my odpuszczamy naszym winowajcom
#000126
ale nas zbaw ode złego. Amen
#000128
Polish language en Vikivortaro (angle).
#000129