En la kongresa libroservo en Lisbono.
#000002
Iufoje oni debatas, ĉu la literaturo en Esperanto formas apartan Esperantan kulturon. Laŭ mi, ĉiu verko estas parto de la monda literaturo, kaj samtempe tute persona kreaĵo de la aŭtoro. Krom tio, kelkaj estas parto ankaŭ de nacia literaturo, de aparta ĝenro, de skolo, aŭ de alia subgrupo de verkoj. La Esperanta literaturo estas unu tia subgrupo, sed ĝi ne tre koheras, pro naturaj kialoj. Aliflanke, ĉu naciaj literaturoj pli koheras? La malkohereco ne ĝenas min. Mi eĉ dubas, ĉu plia kohereco estus dezirinda.
#000011
La unua originala prozo de beletra karaktero aperis ekde 1891 en gazetoj. La verkado kaj publikigado de rakontoj en Esperanto do tre baldaŭ postsekvis la poezian kreadon, kaj ĝi multe antaŭis la romanojn. Tio estas natura afero; mallongajn prozaĵojn oni povas publikigi en gazetoj, kaj ilia verkado ne signifas tro grandan fortostreĉon. Ankaŭ en la plua evoluo de originala literaturo noveloj ludis gravan rolon.
#000013
La Esperanta beletro estas amatora afero, kreata de amatoroj, eldonata de amatoroj, kaj ĝiaj revuoj – kulturaj kaj movadaj – pli facile atingeblas ol ĝiaj libroservoj. Krome, la legantoj ne ĉiam regas la lingvon tiel bone, kiel la meza leganto de nacilingvaj verkoj. Do, multaj cirkonstancoj pli favoras mallongan prozon ol ampleksajn, kelkcentpaĝajn verkojn.
#000014
Ekde 1907 tamen estiĝis ankaŭ romanarto en la nova lingvo. Inter tiuj fruaj romanoj oni trovas distraĵojn kaj romantikajn rakontojn, ideajn aŭ religiajn edifaĵojn, sed baldaŭ ankaŭ verkojn de pli moderna speco.
La literaturo – kaj prozo kaj poezio – ĉiam estas kampo de formaj eksperimentoj. Tio validas pri la Esperanta beletro same kiel pri nacilingvaj. En Esperanto la eksperimentado koncernas ĉefe la lingvon, dum ni ankoraŭ grandparte atendas niajn novigantojn, se temas pri la maniero rakonti.
#000015
Oni jam diversloke publikigis listojn de plej valoraj originalaj verkoj. La plej konata listo estas la “Baza legolisto” de William Auld.
#000016
Por tiu, kiu ŝatus facile trovi rete legeblajn originalajn rakontojn el diversaj epokoj, mi proponus la liston de 25 klasikaj noveloj.
#000017
Cent jaroj da esperoj pri nova mondo
#000022
La demando, kian valoron aŭ kian funkcion havas literaturo, ne speciale koncernas Esperanton. Temas pri afero, pri kiu oni povus verki librojn – eĉ centojn da. Kaj jen denove literaturo...
Mi iam enketis pri la sentata „valoro“ de unuopaj lingvoj, do pri la subjektiva impreso de pli aŭ malpli alta bonkvalito. Montriĝis, ke homoj sentis lingvon valora, se ili sciis pri literaturaĵoj el ĝi tradukitaj. Pri lingvoj sen konataj literaturaj verkoj la juĝo pli ofte estis indiferenta aŭ eĉ negativa. Por Esperanto tio signifas, ke originala literaturo estas grava faktoro de ĝia sukceso – eĉ pli grava ol ĝia gazetaro. Kaj por fari Esperanton vere agnoskita lingvo, certe utilus klopodoj elmontri elstarajn verkojn en bonaj tradukoj al la ĝenerala (do ne-esperantista) publiko.
#000023
Bela hazardo, ke fosante en malnovaj paperoj mi trafis intervjuon kun Vilmos Benczik, faritan por la finna tagĵurnalo Kaleva de Lasse Kalleinen el la literaturscienca fako de la Universitato de Oulu. La intervjuo okazis dum la UK en Budapeŝto en 1983 kun mi kiel interpretisto. En ĝi Benczik diras pri Lappar, la antikristo de Endre Tóth, ke ĝi estas "eble la plej signifa Esperanta verko de ĉiuj tempoj". Pasis preskaŭ 40 jaroj, sed Benczik verŝajne plu dirus same. Ne senkaŭze tiu verko aperas kiel n-ro 1 en la listo de Sten.
#000030
Mi havas kernan obĵeton pri la aliflanke interesa artikolo de Sten: ĝi ŝajnas identigi literaturon kun fikcio (plus poezio). Sed kial ĝi devas esti tiel? Ĉu nefikcio ne povas esti beletro, parto de la literaturo?
#000031
Tiu ne estas problemo nur de tiu ĉi artikolo, sed ja iom pli vasta: ekzemple, la retejo de prizorgata de Sten (OLE, listigas nur romanojn, novelojn, dramojn kaj poemarojn (plus recenzoj). La menciita Legolisto de Auld nur entenas "prozan fikcion" kaj poezion. Ankaŭ la "Historio de la esperanta literaturo" de Minnaja kaj Silfer koncentriĝas pri la romanoj/noveloj kaj poezio, plus teatro. Tre malmulto aperas pri eseoj, fakaj verkoj, sciencpopularigado, ĵurnalismo k.s. (apenaŭ nur iom pri historio kaj literaturkritiko). Sed kial tio estu? Eĉ en Esperanto ni havas bonajn esearojn, kun artisma intenco. Kial ili estu malpli legindaj?
#000032
Sten proponas sian liston pardonpetante al poetoj ke li inkludis nur prozaĵojn. Ĉu indus pardonpeti ankaŭ al eseistoj kaj aliaj nefikciverkistoj ke ankaŭ ilin li forgesis?
#000034
En Historio de la Esperanta Literaturo la eseoj estas pritraktataj abunde: unu ĉapitro "La nebeletra prozo" (p. 351-360), alia "Eseoj pri literaturo, literaturo de eseoj (p. 459-473), pluse, en ĉiuj aliaj ĉapitroj kie oni parolas pri iu verkisto (Privat, Auld, Ragnarsson, Piĉ, Tarkony, Benczik, Conterno, Miyamoto k.m.a) estas menciataj ties eseoj; estas menciataj ankaŭ historiaj libroj (Lanti, Lins, van Dijk k.a.); unu ĉapitro (p. 453-458) traktas la gazetaron, do HEL ne traktas nur fikcian literaturon.
#000035
Normale oni ja distingas inter beletra kaj faka literaturo, eĉ se tiu limo same kiel multaj aliaj estas malklara.
#000039
Pri la valoro de faka literaturo necesus doni grandparte aliajn klarigojn aŭ rezonojn, kaj por tiu necesus alia artikolo de alia aŭtoro ol mi.
#000041
La scio pri tuta amaso da verkoj kaj verkistoj ĉiulingvaj estas minimuma ĉiuokaze. El esperanto estas multegaj nacilingvigoj (plurajn, kvankam ne ĉiujn, tre oportune listigas CEOLE, kelkajn, preterpase, HEL); la problemo estas ke preskaŭ neniu e-o-verkisto sukcesas vivi per sia e-verkado, ĉar la legantoj estas tro malmultaj, la eldonnombroj infinitezimaj, kaj, ni kuraĝu diri ankaŭ tion, ĉar e-o estas idealisma ideo, do eĉ la e-istoj preferas serĉi senpagajn retajn eldonojn ol aĉeti paperajn kaj tiel helpi la eldonistojn al la reakiro de siaj krudaj elspezoj (mi eĉ ne parolas pri kompenso de la cerba streĉo de la aŭtoro). Libroservoj ŝrumpas, eĉ la UEA-a, eble sola kiu prezentas statistikojn, aperigas plorindajn. Sed ni estas popolo/komunumo/grupo (elektu vi la difinon) malgranda, kaj se ni komparas nin kun samnombra komunumo, kiu eble, organiziĝinte en ŝtato (ekz. Islando, Sanmarino, Vatikano, Monako aŭ simile) kun fisko kaj impostoj, eĉ povas decidi subteni la librolegadon, en tiu komparo esperanto tute ne malgajnas. Ni estas kiuj kaj kiom ni estas, nia literaturo esprimas nin, ni fieru pri tio. Parenteze dirite, ĝuste ĉar Johansson tion menciis, la romanon de Stimec mi kaj Cappa ja italigis (proprakoste); dua rimarko: la intensa klopodo de la Literatura Sekcio de la Akademio de Esperanto (ne konfuzinda kun la tute alicela Akademio Literatura de Esperanto) sukcesis nur ĉi-jare igi la estraron de la Akademio lanĉi premion "Laŭro de la Akademio" (entute cent-eŭran, dum BK premias pli riĉe), do ankaŭ laŭ tiu vojo la kuraĝigo al verkado (ajnatipa, ne nur literatura) estis ege subnivela.
#000043
Se zorge pensi pri la afero, la efektiva ekzisto de Usona literaturo estas ja konsterna. Ĉu Usono donis al la monda literaturo pli ol 6 grandajn romanojn post 200 jaroj? Unu el ili estas Lolita, kiu estas duonusonana libro. Kiom da romanoj kaj aliaj literaturaj libroj oni ne publikigas en Usono? Eĉ ne unu poezian libron el Usono oni povas citi, se oni ne estas fakulo. Pri Meksikio, Ekvadoro, Slovakio, Turkio, ktp. mi ne povas memori unu literaturiston. Kiom da brazilaj libroj estas konataj ekster Brazilo?
#000044
Mi ĝuis la legadon de la artikolo de s-ro Johansson en Libera folio. Mi ĝojis pri la rekta ligo al la listo de 25 noveloj. Mi iom bedaŭras, ke la artikolo estas tiel mallonga kaj ke tial ĝi estas nur sinsekvo de asertoj, nur skizo. Sed LF estas movada bulteno kaj ne literaturscienca revuo.
#000054
Juna kuiristo en Bakuo transformis sian apartamenton en restoracionVenkado de ekzistadismaj krizoj per muziko: Karolina Cicha de PollandoMeksika kolektivo kiu piratas librojn por kundividi kulturon alfrontas blokadojn
#000070