Hajko (俳句, aŭskultu ( helpo
info ) ?)(pluralohajko) mallongega formo de japana poezio estas.
Ĝi estas tipe karakterizita per tri kvalitoj:
#000001
La esenco de hajko "tranĉas" ( kiru).
Tio ofte estas reprezentita per la apudmeto de du bildoj aŭ ideoj kaj kireji ("akra vorto") inter ili, [2] speco de vorta interpunkcio-signo kiu signalas la momenton de apartigo kaj koloroj la manieron en kiuj la apudmetitaj elementoj estas rilataj.
Tradicia hajko konsistas el 17 sur (ankaŭ konata tiel mourae kvankam ofte loze tradukite kiel "silaboj"), en tri frazojn de 5, 7, kaj 5 sur respektive.
Kigo (laŭsezona referenco), kutime tirita de saijiki , ampleksa sed difinita listo de tiaj vortoj.
#000002
Moderna japana hajko ( 現代俳句 , gendai-hajko ?
ĉiam pli sekvas supozeble ne la tradicion de 17 sur aŭ preni naturon kiel ilia subjekto [ citaĵo bezonata ], sed la uzo de apudmeto daŭre estas honoritaj en kaj tradicia kaj moderna hajko.
Ekzistas komunpaŝtejo, kvankam relative lastatempa, percepto ke la bildoj apudmetitaj devas esti rekte observitaj ĉiutagaj objektoj aŭ okazoj.
#000003
En la japana, hajko estas tradicie presita en ununura vertikala linio dum hajko en la angla ofte ŝajnas en tri linioj egali la tri frazojn de japana hajko.
#000004
Antaŭe vokis Hokko , hajko ricevis sian nunan nomon fare de la japana verkisto Masaoka Shiki ĉe la fino de la 19-a jarcento.
#000005
En japana hajko kireji , aŭ akra vorto, tipe aperas ĉe la fino de unu el la tri frazoj de la verso.
Kireji plenigas rolon iom analoga al cezuro en klasika okcidenta poezio aŭ al volta en sonetoj.
Depende de kiu akra vorto estas elektita, kaj sia pozicio ene de la verso, ĝi povas nelonge tranĉi la fluon de penso, sugestante paralelon inter la antaŭaj kaj sekvantarfrazoj, aŭ ĝi povas disponigi dignan finon, finante la verson kun pliigita sento de fino.
#000008
La fundamenta estetika kvalito de kaj Hokko kaj hajko estas ke ĝi estas interne sufiĉa, sendependa de kunteksto, kaj portos konsideron kiel kompleta laboro.
[ citaĵo bezonis ] La kireji pruntedonas al la verso strukturan subtenon, [8] permesante al ĝi stari kiel sendependa poemo.
La uzo de kireji distingas hajkon kaj Hokkon de duaj kaj postaj versoj de Renko;
kiu povas utiligi semantikan kaj sintaksan malligon, eĉ al la punkto de foje fin-halta frazon kun fraz-finanta partiklo ( 終助詞 , shūjoshi ?
Tamen, Renko tipe utiligas kireji.
#000009
En la angla, ekde kireji havas neniu rekta ekvivalenta, poetoj foje uzas interpunkcion kiel ekzemple paŭzostreko aŭ tripunkto, aŭ implica paŭzo krei apudmeton intencis instigi la leganton por pensi pri la rilato inter la du partoj.
#000010
La kireji en la Bashō-ekzemploj "malnova lageto" kaj "la vento de Mt. Fuĵi-monto" estas ambaŭ "jes" (や).
Nek la restanta Bashō ekzemplo nek la Issa ekzemplo enhavas kireji kvankam ili faras ambaŭ balancas fragmenton en la unuaj kvin kontraŭ frazo en la ceteraj 12 sur (ĝi eble ne estas ŝajna de la angla traduko de la Issa kiu la unua kvin sur averaĝa "Edo's pluvo").
#000011
En komparo kun angla verso tipe karakterizita per silaba metro, japana verso nombras sonunuojn konatajn kiel" sur " aŭ mourae.
Tradicia hajko konsistas el 17 sur, en tri frazoj de kvin, sep kaj kvin sur respektive.
Inter nuntempaj poemoj teikei (定型 fiksis formon) hajko daŭre uzas la 5-7-5 padronon dum jiiuritsu (自由律 libera formo) hajko ne faras.
[ citaĵo bezonis ] Unu el la ekzemploj malsupre ilustras ke tradiciaj hajkomajstroj ne estis ĉiam limigitaj per la 5-7-5 padrono.
#000012
Kvankam la vorto " " estas foje tradukita kiel "silabo", oni estas validis por mallonga silabo, du por longforma vokalo, diftongo, aŭ duobligita konsonanto, kaj unu por "n" ĉe la fino de silabo.
Tiel, la vorto "Hajbuno", kvankam validite kiel du silaboj en la angla, estas nombrita kiel kvar en la japana (ha-i-bu-n);
kaj la vorto " sur " si mem, sur kiuj angla-parolantoj rigardus kiel ununuran silabon, konsistas el du: la mallonga vokalo o kaj la moraicnaza n̩ .
Tio estas ilustrita per la Issa hajko malsupre, kiu enhavas 17 sur sed nur 15 silaboj.
Inverse, kelkaj sonoj, kiel ekzemple "kyo" (きょ) povas aspekti pli kiel du silaboj al anglaj parolantoj sed estas fakte unuopaĵo (same kiel ununura silabo) en la japana.
#000013
"sonokaraktero") estas foje uzita en rilatado al japanaj sonunuoj en la angla [12] kvankam tiu vorto jam ne estas aktuala en la japana.
[ citaĵo bezonis ] En la japana, ĉiu egalrilatas al kana karaktero (aŭ foje digrafo) kaj tial jus (aŭ "karaktero") estas ankaŭ foje utiligita kiel la kalkulunuo.
#000014
[ citaĵo bezonis ] En 1973, la Haiku Society of America (Hajka Socio de Ameriko) notis ke la normo por verkistoj de hajko en la angla devis uzi 17 silabojn, sed ili ankaŭ notis tendencon direkte al pli mallonga hajko.
#000015
Kelkaj tradukistoj de japana poezio notis tiel proksimume 12 silabojn en la angla proksimuma la tempodaŭro de 17 japanoj sur.
Ankaŭ en tradukoj kvar linioj estas pli konvenaj por la parolturno de la lingvo kaj estas plej proksimaj al natura konversacia ritmo, necesa porti la pezon de la Hokko [15]
#000016
Hajko tradicie enhavas Kigon , vorton aŭ frazon kiu simbolas aŭ implicas la sezonon de la poemo kaj kiu estas tirita de saijiki , ampleksa sed preskriba listo de tiaj vortoj.
#000017
Kigo ofte estas en la formo de metonim [ citaĵo bezonita ] kaj povas esti malfacila por tiuj al kiuj mankas japanaj kulturaj referencoj al ekvidi.
[ citaĵo bezonis ] La Bashō-ekzemploj malsupre inkludas "kawazu", "rano" implicanta fonton, kaj "shigure", pluvon en malfrua aŭtuno aŭ frua vintro.
Kigo ne estas ĉiam inkludita en ne-japana hajko aŭ fare de modernaj verkistoj de japana "liber-forma" hajko.
#000018
La plej konata japana hajko [16] estas la malnova lageto de Bashō «":
#000020
古池や蛙飛び込む水の音ふるいけやかわずとびこむみずのおと (transliterated into 17 hiragana) Furuike jes kaŭazutobikomumizu neniu OTO (transliterumite en rōmaji)
#000021
ふるいけやかわずとびこむみずのおと (transliterated into 17 hiragana) Furuike jes kaŭazutobikomumizu neniu OTO (transliterumite en rōmaji)
#000022
Furuike jes kaŭazutobikomumizu neniu OTO (transliterumite en rōmaji)
#000023
初しぐれ猿も小蓑をほしげ也はつしぐれさるもこみのをほしげなりhatsu shigure saru mo komino wo hoshige nari[18]
#000024
はつしぐれさるもこみのをほしげなりhatsu shigure saru mo komino wo hoshige nari[18]
#000025
hatsu shigure saru mo komino wo hoshige nari[18]
#000026
Tiu hajko de Bashō ilustras ke li ne estis ĉiam limigita al 5-7-5 sur padrono.
Ĝi enhavas 18 en la padrono 6-7-5 (" ō "aŭ" おう" estas traktita kiel du sur.
#000029
富士の風や扇にのせて江戸土産ふじのかぜやおうぎにのせてえどみやげfuji no kaze ya ōgi ni nosete Edo miyage[19]
#000030
ふじのかぜやおうぎにのせてえどみやげfuji no kaze ya ōgi ni nosete Edo miyage[19]
#000031
fuji no kaze ya ōgi ni nosete Edo miyage[19]
#000032
Tiu hajko de Issa [20] ilustras ke 17 japanoj ne ĉiam egaligas kun 17 anglaj silaboj ("NAN" validas kiel du sur kaj "nondaj" kiel tri.
#000035
江戸の雨何石呑んだ時鳥えどのあめなんごくのんだほととぎすEdo neniu ame-NAN-gokunonda hototogisu
#000036
de la pluvo de Edo vi trinkis,
#000037
Hokko estas la malfermaĵostrofo de ortodoksa kunlabora ligita poemo, aŭ renga, kaj de ĝia pli posta derivaĵo, Renko (aŭ haikai neniu renga).
Antaŭ la tempo de Matsuo Bashō (1644-1694), la Hokko komencis ekaperi kiel sendependa poemo, kaj ankaŭ estis integrigita en Hajbuno (kombinaĵo de prozo kaj Hokko), kaj Hajgao (kombinaĵo de pentraĵo kun Hokko).
En la malfrua 19-a jarcento, Masaoka Shiki (1867-1902) renomis la memstaran Hokkon al hajko.
Ĉi-lasta esprimo nun estas ĝenerale aplikita retrospektive al ĉiu Hokko ekaperante sendepende de Renko aŭ renga, sendependa de kiam ili estis skribitaj, kaj la uzo de la esprimo Hokko priskribi memstaran poemon estas konsideritaj malnoviĝinta.
#000038
En la 17-a jarcento, du majstroj ekestis kiu levis haikai kaj donis al ĝi novan popularecon.
Hokko estas la unua verso de la kunlabora haikai aŭ Renko , sed ĝia pozicio ĉar la malfermaĵverso faris ĝin la plej gravan, fiksante la tonon por la tuta kunmetaĵo.
Eĉ se Hokko foje ekaperis individue, ili ĉiam estis komprenitaj en la kunteksto de Renko.
La Bashō-lernejo antaŭenigis memstaran Hokkon multajn en iliaj antologioj, tiel naskante al kio nun estas nomita "hajko".
Bashō ankaŭ utiligis sian Hokkon kiel tordmomantpunktojn ene de siaj mallongaj prozoskizoj kaj pli longaj vojaĝtaglibroj.
Tiu subĝenro de haikai estas konata kiel Hajbuno .
Lia plej konata laboro, Oku no Hosomichi , aŭ Narrow Roads to the Interior (Mallarĝaj Vojoj al la interno), estas nombritaj kiel unu el la klasikaĵo de japana literaturo [24] kaj estis tradukita en la anglan grandskale.
#000039
Bashō estis diigita fare de kaj la imperia registaro kaj Ŝintoisma religia estrejunu- cento jarojn post sia morto ĉar li levis la haikaiĝenron de ludema ludo de spriteco ĝis noblega poezio.
Li daŭre estas honorita kiel sanktulo de poezio en Japanio, kaj estas tiu nomo de klasika japana literaturo kiu estas konata ĉie en la mondo.
#000040
La venonta fama stilo de haikai por ekesti estis tiu de Yosan Buson (1716-1783) kaj aliaj kiel ekzemple Kitō, nomita la Tenmei-stilo post la Tenmei Epoko (1781-1789) en kiu ĝi estis kreita.
#000041
Neniu nova populara stilo sekvis Buson.
Tamen, tre individuisma, kaj en la sama tempo humanisma, aliro al skribhajko estis montrita fare de la poeto Kobayashi Issa (1763-1827), kies mizera infanaĝo, malriĉeco, malĝoja vivo, kaj devoteco al la Pure Land sekto de budhismo estas evidentaj en lia poezio.
Issa igis la ĝenron tuj alirebla por pli larĝaj spektantaroj.
#000043
Masaoka Shiki (1867-1902) estis reformanto kaj modernigisto.
Produktiva verkisto, eĉ se kronike malsana dum signifa parto de lia vivo, Shiki malŝatis la "stereotipo-" haikaiverkistojn de la 19-a jarcento kiuj estis konataj per la malaprobanta esprimo tsukinami, signifi "ĉiumonate", post la ĉiumonataj aŭ dufoje-monataj haikai renkontiĝoj de la fino de la 18-a jarcento (en konsidero al tiu periodo de haikai, ĝi signifis "banalaj" kaj' gurdita ').
[ citaĵo bezonis ] Kiel la japana intelekta mondo ĝenerale en tiu tempo, Shiki estis forte influita fare de okcidenta kulturo.
Li preferis la farbist stilon de Buson kaj precipe la eŭropan koncepton de plein-aero
pentraĵo, kiun li adaptis por krei stilon de hajko kiel speco de naturskizo en vortoj, aliro nomita shasei (写生), laŭlitere "skizado de vivo".
Li popularigis siajn opiniojn per verskolonoj kaj eseoj en gazetoj.
#000044
Hokko ĝis la tempo de Shiki, eĉ dum ekaperado sendepende, estis skribitaj en la kunteksto de Renko.
Shiki formale apartigis sian novan stilon de verso de la kunteksto de kunlabora poezio.
Estante agnostika, [27] li ankaŭ apartigis ĝin de la influo de budhismo.
Plue, li forĵetis la esprimon "Hokko" kaj proponis la esprimon hajko kiel mallongigon de la frazo " haikai neniun Ku " kun la signifo verso de haikai , [28] kvankam la esprimo datas de antaŭ Shiki de proksimume du jarcentojn, kiam kutimis intenci ajnan verson de haikai.
[ citaĵo bezonis ] Ekde tiam, "hajko" estis la esprimo kutime aplikita en kaj japana kaj angla al ĉiu sendependa hajko, sendependa de ilia amato de kunmetaĵo.
La reviziismo de Shiki komercis gravan baton al Renko kaj pluvivaj haikailernejoj.
La esprimo "Hokko" nun estas uzita ĉefe en it origina signifo de la malfermaĵverso de Renko, kaj malofte distingi hajkon skribitan antaŭ la tempo de Shiki.
#000045
Hajgao estas stilo de japana pentraĵo surbaze de la estetiko de haikai, kaj kutime inkluzive de hajko.
Hodiaŭ, Hajgaartistoj kombinas hajkon kun pentraĵoj, fotoj kaj alia arto.
#000048
La ĉizado de fama hajko sur natura ŝtono fari poemmonumentojn konatajn kiam kuhi (句碑) estis populara praktiko dum multaj jarcentoj.
La grandurbo de Matsuyama havas pli ol du cent kuhi.
#000049
La plej frua okcidentano konata esti skribinta hajkon estis la nederlandano Hendrik Doeff (1764-1837), kiu estis la nederlanda komisaro en la Dedzima komercstacio en Nagasako, dum la unuaj jaroj de la 19-a jarcento.
Unu el lia hajko: [30]
#000050
Kvankam ekzistis pliaj provoj ekster Japanio imiti la "Hokkon" en la frua 20-a jarcento, ekzistis malmulte da kompreno de it'oj principoj.
[ citaĵo bezonis ] Fruaj okcidentaj akademiuloj kiel ekzemple Basil Hall Chamberlain (1850-1935) kaj William George Aston estis plejparte arogantaj de la poezia valoro de Hokko.
Unu el la unuaj rekomendantoj de angla-lingva Hokko estis la japana poeto Yone Noguchi.
En "A Propono Amerika Poetoj", publikigita en la Reader revuo en februaro 1904, Noguchi donis mallongan skizon de la Hokko kaj kelkajn el siaj propraj anglaj klopodoj, finiĝante kun la admono, "Pray, you try Japanese Hokku, my American poets (Bonvole, vi provas japanan Hokkon, miajn amerikajn poetojn)!"
Ĉe koncerne la saman tempon la poeto Sadakichi Hartmann publikigis originan angla-lingvan Hokkon, same kiel aliajn japanajn formojn en kaj angla kaj franca.
#000052
R. H. Blyth estis anglo kiu vivis en Japanio.
Li produktis serion de verkoj sur Zen, hajko, senriū, kaj sur aliaj formoj de japana kaj azia literaturo.
En 1949, kun la publikigo en Japanio de la unua volumo de Haiku, la kvar-volumena laboro de Blyth, hajko estis enkondukita en la postmilita anglalingva mondo.
Tiu kvar-volumena serio (1949-52) priskribis hajkon de la antaŭ-moderna periodo supren ĝis kaj inkluzive de Shiki.
History of Haiku de Blyth (1964) en du volumoj estas rigardita kiel klasika studo de hajko.
Hodiaŭ Blyth estas plej konata kiel grava interpretisto de hajko al anglaj parolantoj.
Liaj verkoj stimulis la verkadon de hajko en la angla.
#000055
Henderson tradukis ĉiun Hokkon kaj hajkon en rimitan terceton (b), dum la japanaj originaloj neniam utiligis rimon.
Male al Yasuda, aliflanke, li rekonis ke 17 silaboj en la angla estas ĝenerale pli longaj ol la 17 de tradicia japana hajko.
Ĉar la normalaj reĝimoj de angla poezio dependas de akcenta metro prefere ol de silabic, Henderson elektis emfazi la okazadon kaj bildoj en la originaloj.
[ citaĵo bezonis ] Tamen, multaj el la tradukoj de Henderson estis en la kvin-sep-kvin padrono.
#000058
La unua hajko skribita en la angla estis de Ezra Pound, publikigita en 1913.
Ekde tiam, la hajko fariĝis sufiĉe populara formo inter anglalingvaj poetoj.
Angla hajko povas sekvi la tradiciajn japanajn regulojn, sed estas ofte malpli striktaj, precipe koncerne la silabnombron kaj temo.
#000059
La malstreĉo de tradiciaj normoj rezultigis perspektivon "hajko" estanta uzita, eble erare, por instrukcii angla-lingvajn poemojn kiel ekzemple "mathemaku" kaj aliaj specoj de pseŭdohajko.
Kelkaj fontoj asertas ke tio estas pravigita per la vualado de difinaj limoj en Japanio.
Riĉaj transkulturaj hajkotradicioj daŭras al tiu tago, konstatita per libroj kiel
Baseball Haiku: American and Japanese Haiku and Senryu on Baseball redaktita per Cor-kamionetnesto Heuvel kaj Nanae Tamura (W.W. Norton 2007).
#000060
Aliloke la ekvadora poeto kaj diplomato Jorge Carrera Andrade inkludis hajkon inter la 31 poemoj enhavitaj en Microgramas (Tokio 1940) [46] kaj la argentina Jorge Luis Borges en la kolekto La cifra (1981).
Post pluraj frue falsaj startoj en Portungese-parolanta Brazilo, inkluzive de kolekto de 56 de Waldomiro Siqueira Jr.
en lia Haikais (San-Paŭlo 1933), la formo estis popularigita fare de Guilherme de Almeida, unue tra lia 1937 revuartikolo Os Meus Haicais kaj tiam en lia kolekto Poesia Vária (1947).
#000065
En la frua 20-a jarcento, Nobel-premiito Rabindranath Tagore verkis hajkon en la bengala.
Li ankaŭ tradukis kelkajn de la japana.
En gujaratio, Jhinabhai Desai "Sneharashmi" popularigis hajkon [53] kaj restis populara hajkoverkisto.
En februaro 2008, la Monda Hajko-Festivalo estis okazigita en Bengaluro, kolektante haijin (俳人, hajkopoetoj) de refoje Hindio kaj Bangladeŝo, same kiel de Eŭropo kaj Usono.
[ citaĵo bezonis ] En Sudazio, iuj aliaj poetoj ankaŭ skribas Haiku de tempo al tempo, plej precipe inkluzive de la pakistana poeto Omer Tarin, kiu ankaŭ estas aktiva en la movado por tutmonda nuklea senarmiĝo kaj iuj el lia "Hiroshima Haiku" estis legitaj ĉe diversaj packonferencoj en Japanio kaj la UK.
#000069
Ueshima Onitsura ( ja) ( 1661
#000071
Hajko en lingvoj krom la japana
#000072
Hajko (el japana 俳句, haiku) estas tradicia japana poeziaĵo konsistanta el unu vertikala 17-silaba linio, enhavanta tri fonetikajn partojn de 5, 7, 5 silaboj. En Esperanto, hajkoj aperas en tri horizontalaj linioj de 5, 7, 5 silaboj.
#000076
Verkita en simpla lingvaĵo ĝi kutime priskribas la naturon: ofte detalojn, kiujn homoj apenaŭ perceptas. Hajkoj nur priskribas, ne komentas aŭ prijuĝas. Tiel ili invitas la legantojn al meditado. Tradicia hajko estas sen titolo.
#000077
Historie, hajko devenas el hokko, la unua strofo de renko (ĉenpoemo verkita de pluraj poetoj).
#000078
Kun la parencaj formoj renko, hajbuno, hajgao kaj senrjuo, hajko estas parto de la japandevena literatura ĝenro hajkajo.
#000079
kigon (prisezona vorto aŭ frazaĵo). Oni povas trovi liston de kigoj en saijiki (kigaro) laŭ la kvar sezonoj (aŭ pli precize, laŭ la kvin sezonoj, ĉar en japana poezio oni nombras la unuajn du semajnojn de la nova jaro kiel aparta sezono).
kireĵion (cezurvorton). Kireĵio estas japana partikulo, kiu kapabligas hajkon memstari, kaj ofte dividas hajkon en du partojn. En Esperanto oni anstataŭas kireĵion per interpunkcio, aŭ simple uzas la sintaksajn dividojn de la hajko.
#000080
Inter la plej famaj japanaj hajkistoj estas:
#000084