blogs in auxilinguas colectata per robot
#000000
Ĉio estas en la ĉevalo mem
#000001
Provo de la unua tutmonda E-organizaĵo aperis jam en 1890 kaj 1893, kiam Zamenhof proponis la fondon de Internacia Esperanto-organizaĵo. Eble de BEAUFRONT kaj Profesoro CART povus ion diri, se ili vivus. Kun la paso de la tempo, tia bezono de internacia esperantista organizaĵo pli forte sentiĝis. Tial en 1908, sub la iniciato de Hector HODLER fondiĝis en Ĝenevo Universala Esperanto-Asocio (UEA), kiu tiam konsistis nur el individuaj membroj de ĉiuj landoj. UEA taskis al si organizi sian kongreson ĉiujare. La unua okazis en 1910 en Aŭsburgo, la aliaj okazis kun la Universalaj kongresoj. Ĉu la fondo de UEA kontentigis la soifon de Esperantistoj havi internacian esperantistan organizaĵon?
#000002
Ĉar antaŭ la naskiĝo de UEA ekzistis landaj asocioj, kaj UEA konsistis nur el individuaj membroj, jen naskiĝis en 1913 Internacia Unuiĝo de Esperantistaj Societoj (IUES). Tiun ĉi organizaĵon la mondmilito de 1914 ne lasis vivi. Decas aldoni, ke antaŭ la naskiĝo de tiuj asocioj, jam funkciadis la Esperantista Centra Oficejo, kiu kunordigadis la agadon de esperantistoj tra la mondo. Post la milito, kiu forportis IUES-n, esperantistoj reiris al sia ideo pri fondo de federacio de landaj asocioj. Jam tiam aperis problemo: ĵaluzo inter la estraro de UEA kaj la Centra Oficejo estis granda malhelpo. Tamen oni povis havi interkonsenton dum la UK de Helsinki en 1922 kun la naskiĝo de la “Kontrakto de Helsinki”: UEA plu funkciis, dum landaj asocioj elektis reprezentantojn, kiuj formis la Konstantan Reprezentantaro de Naciaj Societoj (KR). Tiu ĉi prizorgis la kunlaboron inter la la landaj asocioj, dum UEA daŭrigis sian laboron kun la individuaj membroj. KR kaj UEA elektis kune la Internacian Centran komitaton (ICK). Tiu ĉi fariĝis la supera organo de la esperanto-movado kun sia sidejo en Ĝenevo. Robert KREUZ estis unue ĝia ĝenerala sekretario kaj poste Direktoro. Ĝia prezidanto estis Edmont Privat. Dum UK-oj okazis komunaj kunvenoj de ICK, KR kaj la estraro de UEA, kaj tiuj instancoj faris gravajn decidojn pri la movado tutmonda. Decas aldoni, ke intertempe, dum UK de Prago en 1921 naskiĝis SAT (Sennacieca Asocio Tutmonda), kiu ŝatus agadi pli per ol por Esperanto kiel UEA kaj aliaj E-organizaĵoj. La iniciatintoj de SAT vere batalis kontraŭ la tiamajn E-organizaĵojn eĉ malpermesante al siaj membroj aliĝi al ili. Feliĉe SAT povis iri sian vojon, kaj ankaŭ aliaj E-organizaĵoj, sian. Ĉu la aferoj evoluis bone por ICK?
#000003
Esperantistoj tra la mondo tute ne vidis en tiu ĉi kompromisa solvo tion, kion ili atendas de internacia Esperanta organizaĵo. La tiama deziro de esperantistoj estis havi federacion internacian konsistantan el landaj asocio kaj el individuaj membroj. Tiam al gvidantoj de UEA oni riproĉis, ke ili ne volas tian aranĝon kaj ke ili foruzis ne nur la rentumon, sed ankaŭ la kapitalon donacitan de Hector Hodler al UEA. Klarigoj de d-ro Privat, la tiama prezidanto de UEA, povis, dum la UK de Antverpeno (Belgio) en 1928, konvinki esperantistojn kaj starigo de tiu internacia Esperanto-organizaĵo ne povis okazi. Tamen dum la UK de Parizo en 1932 KR nuligis la kontrakton de Helsinki kaj tiam naskiĝis komisiono por ellabori novan statuton de internacia organizaĵo. Ĉu ĉio iris glate?
#000004
La gvidantoj tiamaj de UEA rifuzis partopreni en tiu ĉi komisiono por ellabori novan statuton de tutmonda esperanto-organizo, sed deklaris sin pretaj konsideri ĝiajn proponojn. Tiuj finfine venis, sed tuj la gvidantoj de UEA eĉ ne respondis, tamen oni starigis novan organizaĵon kun la nomo Universala Federacio Esperantista (UFE) al kiu aliĝis ĉiuj pli gravaj landaj asocioj. Kio devis okazi poste inter UEA kaj UFE?
#000005
Reprezentantoj de UFE kaj UEA povis kunveni en majo 1933 en Ĝenevo kaj tiam naskiĝis la “Plano de Ĝenevo”, kiu promesis plej bonan solvon de la problemo. Tiu ĉi plano kondukis al la “interkonsento de Kolonjo” dum la UK de Kolonjo en 1933. Laŭ tiu ĉi interkonsento, oni forlasis la ideon pri UFE kaj UEA transformiĝis al federacio de landaj asocioj. Al ĝi aliĝis esperantistoj tra la landaj asocioj per membrokotizo malpli alta ol tiu de esperantistoj kiuj rekte aliĝis al ĝi fariĝante aktivaj membroj. UEA-n tiam gvidis internacia komitato elektita de landaj asocioj kaj de delegitoj de aktivaj membroj. Certe nun la gvidantoj de UEA kontentis. Ĉu nun ĉio iris glate?
#000006
Dum la UK de Stokholmo en 1933 okazis elektoj por la internacia komitato de UEA. Ne povis kontenti funkciuloj de UEA, ĉar ili ne estis reelektitaj. Ili ofendiĝis, kaj tial ne ĝis la fino de la kunsido ĉeestis. Ili forlasis la salonon. Tamen la nova estraro de UEA estis elektita. Ĝi komencis ege malfacile sian laboron, ĉar la kaso de la asocio estis tute malplena. Al tio aldoniĝis problemo pri la translokigo de la sidejo de UEA de Ĝenevo al Rickmansworth apud Londono. Traktadoj okazis en la UK de Vieno en 1936, sed vane. Ĉar ne povis okazi kiel proponis la estraro de UEA, landaj asocioj kaj ankaŭ individuaj membroj sekvis la prezidanton kaj kreiĝis nova tutmonda organizaĵo kun la nomo IEL (Internancia Esperanto-Ligo). Ĉu IEL povis funkcii flanke de UEA?
#000007
Dum la UK de Varsovio en 1937 traktadoj pluiris inter UEA kaj IEL sub la prezido de Adam Zamenhof (Filo de Ludoviko), sed nenio krom fiasko rezultiĝis. UEA daŭrigis sian ekzistadon nur kun individuaj membroj tre malmultaj, dum IEL havis tre brilan komencon. IEL tre bone eklaboris. Vere estis tre modela funkciado ĝis la eksplodo de la dua mondmilito en 1939. En 1946 IEL havis pli ol 15 000 membrojn en pli ol 60 landoj. Post la fino de la mondmilito ekis nova intertraktado inter UEA kaj IEL. Kio okazis poste?
#000008
La celo reunuigi UEA-an kaj IEL-n povis bone funkcii ĉi-foje, ĉar oni trovis kompromisan solvon al problemo pri translokigo de la sidejo de UEA. Dum la UK de Berno en 1947 oni atingis interkonsenton. La reunuigita asocio nomiĝis UEA kiu havis du oficejojn, unu en Rickmansworth kaj unu en Ĝenevo. Tiu ĉi nova UEA estas tiu, kiu funkcias nun. Ĉu UEA estas nun la sola internacia organizaĵo kaj rolas kiel reprezentanto de la tutmonda Esperanto-komunumo?
#000009
Lerta observanto de la esperanto-movado tuj diros, ke UEA estas la plej granda Esperanto-organizaĵo en Esperantujo apud kiu estas SAT, la Esperanta Civito kaj Monda Asembleo Socia (MAS), kaj aliaj esperanto-organizaĵoj. La sama observanto tuj rimarkus, ke UEA prave plenumus tiun ĉi rolon de reprezentanto de la Esperanto-komunumo, se ĝiaj gvidantoj ne foruzus sian tempon kaj energion, ankaŭ monon de UEA por lukti kontraŭ novajn iniciatojn ene de Esperantujo, ĉiam kun la celo superi ĉiujn kaj altrudi nur siajn volojn. Reagoj de UEA-gvidantoj al Esperantistoj de la Esperanta Civito naskiĝinta ĉirkaŭ la jaro 2000 aludos pri io. Simpla kunlaboro de togolandanoj kun la Esperanta Civito igis UEA-gvidantojn movi la afrikan oficejon de Togolando al Benino.
#000010
Kion oni rimarkas nun, tio jam aperis supre. Gvidantoj de UEA luktas pli por sia prestiĝo ol por la vera disvastigado de Esperanto. Tio montriĝis tra la jaroj. Ĉiam ili altrudas sian volon al ĉiuj tute ne volante vere kunlabori. Esperantistoj ege bonaj/valoraj simple forlasas UEA-n por agadi en alia medio. Iuj eĉ kabeas. UEA multon perdas ekster Afriko, kio nun atingas ankaŭ Afrikon. Feliĉe afrikaj esperantistoj tre frue komprenis tion, kaj decidis savi UEA-n, por kiu ili batalas uzante honestajn rimedojn. UEA vere rolu kiel la plej granda Esperanto-organizaĵo, ĉiam klopodante tuj zorgi pri ĵus naskita nova tendenco en Esperantujo. Se UEA mem estus homo, certe ĝi facile atingus sian celon. Ĉar ĝiaj gvidantoj devojigas ĝin, necesas ĉiam montri al la gvidantoj ties malbonajn paŝojn eĉ malutilajn, ke ili ĉiam ĝisdatiĝu. Kiam silentas multaj esperantistoj ekster Afriko, afrikaj esperantistoj, kiuj vere konas la movadon, laboregas por Esperanto unue por protekti la afrikan movadon kaj cetere kontribui al bona funkciado de UEA laŭ la idearo de Zamenhof. Afrikon al Afrikanoj; UEA-n al UEA-anoj, ne al UEA-gvidantoj.
#000012
Reprezentantoj de UFE kaj UEA povis kunveni en majo 1933 en Ghenevo kaj tiam naskighis la “Plano de Ghenevo”, kiu promesis plej bonan solvon de la problemo. Tiu chi plano kondukis al la “interkonsento de Kolonjo” dum la UKo de Kolonjo en 1933. Lau tiu chi interkonsento, oni forlasis la ideon pri UFE kaj UEA transformighis al federacio de landaj asocioj. Al ghi alighis esperantistoj tra la landaj asocioj per membrokotizo malplej alta ol tiu de esperantistoj kiuj rekte alighis al ghi farighante aktivaj membroj. UEA-n tiam gvidis internacia komitato elektita de landaj asocioj kaj de delegitoj de aktivaj membroj. Certe nun la gvidantoj de UEA kontentis. Chu nun chio iris glate ?Dum la UKo de Stokholmo en 1933 okazis elektoj por la internacia komitato de UEA. Ne povis kontenti funkciuloj de UEA, char ili ne reelektighis. Ili ofendighis, kaj tial ne ghis la fino de la kunsido cheestis. Ili forlasis la salonon. Tamen la nova estraro de UEA estis elektita. Ghi komencis ege malfacile sian laboron, char la kaso de la asocio estis tute malplena. Al tio aldonighis problemo pri la translokigo de la sidejo de UEA de Ghenevo al Rickmansworth apud Londono. Traktadoj okazis en la UKo de Vieno en 1936, sed vane. Char ne povis okazi kiel proponis la estraro de UEA, landaj asocioj kaj ankau individuaj membroj sekvis la prezidanton kaj kreighis nova tutmonda organizajho kun la nomo IEL (Internancia Esperanto-Ligo). Chu IEL povis funkcii flanke de UEA ?
#000013
“Mi tre feliĉas, ke mi povis plibonigi la vivojn de multaj homoj” – ĉi tiuj vortoj de Chuck Smith estas en la titolo de la intervjuo kun la Esperantisto de la Jaro 2015. La ampleksa intervjuo kun Chuck Smith, aperinta pasint-semajne en la februara kajero de La Ondo de Esperanto, estas nun legebla ankaŭ en la novaĵretejo La Balta Ondo:
#000016
La Ondo de Esperanto estas abonebla kontraŭ 42 eŭroj por la 2016a jaro. La elektronika versio (pdf) kostas 15 eŭrojn:
#000017
BET-23: Amase en malgranda urbeto (1986)
#000018
La organizantoj de la 52aj Baltiaj Esperanto-Tagoj (BET-52), kiuj okazos la 2-10an de julio 2016 en Birštonas (Litovio), decidis aperigi en La Balta Ondo informojn pri ĉiuj BEToj, kiuj okazis en Litovio. La sepa Litovia BET (BET-23) okazis antaŭ 30 jaroj, la 10-20an de julio 1986 en la urbeto Smalininkai kun 472 partoprenantoj (tiutempe en la urbo estis nur ĉ. 800 konstantaj loĝantoj). Ĝi estis la antaŭlasta BET en la Litovia SSR.
#000019
Teorio pri lingvaj homaj rajtoj: la kerna dilemo
#000021
En siaj unuaj artikoloj pri la temo, Wee starigis la demandon, ĉu lingvaj homaj rajtoj laŭ la principoj difinitaj de Tove Skutnabb-Kangas, Robert Phillipson kaj Miklos Kontra, la iniciatintoj de la teorio pri lingvaj homaj rajtoj, estas rezigneblaj aŭ ne. La afero koncernis pli fonan debaton, ĉu lingvaj rajtoj povas entute esti “homaj”, ĉar la juro pri homaj rajtoj sin bazas sur la principo ke ili neniel estas rezigneblaj, eĉ memvole: ĉia sklaveco, ekemple, estas kontraŭleĝa kaj malpermesita sendepende de tio, ĉu estas perfortita aŭ la sklavo memvole foroferis sian liberecon kiel antikve faris monŝuldantoj. Kvankam la diskuto ŝajnas sencela kaj ridinde harfenda, ĝi rekte tuŝas la plej malfortan punkton en la movado por lingvaj homaj rajtoj, substrekante la supozeblan konflikton inter tiu nerezignebleco kaj, de unu flanko, la liberala principo pri individua libereco kaj, de alia flanko, alia kategorio el kiu lingvaj homaj rajtoj dependas: grupaj rajtoj. Ĉi lastan ideon ellaboris, krom la cititaj lingvistoj, ankaŭ fakuloj pri juro kaj minoritataj rajtoj kiel Will Kymlicka, Ruth Rubio-Marín, Stephen May kaj Charles Taylor, kiuj konsistigas alian distingeblan skolon; plej koncize ĝi asertas ke ankaŭ grupoj, kiel individuoj, povas havi rajtojn, kio provizos la juran bazon por agnoski kulturajn kaj lingvajn rajtojn de minoritatoj. La problemo havas du flankojn; unue, se lingvaj rajtoj estas “homaj”, la nepra konsekvenco estas ke kiu ajn individuo forlasinta sian denaskan lingvon estas viktimo de perforto. Tiu konkludo estas aparte kontraŭintuicia en la kazo de migrantoj, kaj ne helpas juĝi ĝis kiu punkto ili rajtas ne alsimiliĝi al la ricevanta socio. Due, se grupaj rajtoj estos leĝigataj, eblas imagi konfliktojn kun individuaj rajtoj je libereco. La aŭtoro prave atentigas ke, historie, la filozofia kaj jura doktrino pri absolutaj, neforpreneblaj homaj rajtoj estis ellaborita por defendi ĝuste la individuon kontraŭ la arbitra kaj senlima povo de la socio, kaj insiste ripetas tra la tuta libro, ke grupaj rajtoj estus esence nekonformigeblaj kun liberalismaj principoj ĉar povus perforti individuan memregado (autonomy).
#000022
Unuavide povas ŝajni ke Wee bojas al maltrafa arbo kaj muelas iom eluzitan sofismon. Partianoj de lingvaj rajtoj delonge diras ke aparteno al minoritato estas elektebla kaj nedeviga, kvankam tion ili faras ege mallaŭte kaj nerimarkeble pro kompreneblaj motivoj: unue, ĉar tio rekte kontraŭdiras la tezon ke lingvaj rajtoj estas “homaj” kaj do nerezigneblaj, senigante ilin je tiu impona nomo; due kaj sekve, se gepatra lingvo estas rezignebla, eblas ankaŭ imagi rajton volonte forlasi ĝin kaj alpreni alian lingvon, kion ili rekte neas dirante ke en plej multaj kazoj libereco de elekto estas nur ŝajna. Raportante plurajn ekzemplojn de gepatra-lingva fordono (rezisto al instruado de indiĝenaj lingvoj en Nord-Ameriko, spontana forlaso de loka lingvo en Nov-Gineo, barataj enmigrintoj en Singapuro), Wee unuflanke volas pruvi ke ili estas volontaj, sed aliflanke subfosas sian propran tezon ke konfliktoj estas probablaj, ĉar evidentiĝas ke okaze de malakordiĝo grupaj rajtoj ĉiam cedas al individuaj preferoj, almenaŭ laŭ la montritaj kazoj. Li citas aserton de Taylor, ke grupaj rajtoj povas esti preferindaj super individuaj liberecoj kiam la nombro de restantaj parolantoj de iu lingvo riskas fariĝi tro malgranda por certigi ties gentolingva vivipovon, sed temas pri nura hipotezo, kaj tute mankas tiaj kazoj en la libro.
#000024
Unu efektiva ekzemplo, tamen, evidentigas rimarkindan konfuzon pri esencaj aferoj. Temas pri la Kampanjo “Parolu la Mandarenan”, iniciatita de la singapura registaro en 1979 kaj celanta forigi la uzon de ĉinaj “dialektoj” konkurantaj kun la oficiala ĉina lingvo. La atakemon de la kampanjo klare esprimas la vortoj de la tiama singapura ĉefministro Lee Kwan-Yee, cititaj de Wee:
#000025
“Ĉiuj ŝtataj oficistoj, inkluzive tiujn en malsanulejoj, kaj aparte tiujn laborantajn en kontoroj, havos ordonon paroli mandarene krom al la maljunuloj pli aĝaj ol 80... Ĉiuj ĉinaj taksiistoj, buso-ŝoforoj kaj kolportistoj povas kaj estos devigataj trapasi parolan mandarenan ekzamenon, aŭ ĉeesti mandarenlingvajn klasojn por kapabligi ilin kompreni kaj paroli mandarene al siaj klientoj” (p. 31).
#000026
La Kampanjo “Parolu la Mandarenan” evidentigas ĝuste kial ni bezonas lingvajn rajtojn, ĉu individuajn, ĉu grupajn
#000027
Krome, televidoj kaj radioj ĉesis elsendi en dialektoj. La kampanjo tiel sukcesis ke nun okazas gravaj interkomprenaj problemoj inter junuloj parolantaj nur anglan kaj mandarenan kaj iliaj dialektoparolantaj geavoj, kies “foroferon” la registaro retrospektive “dankis” en 1988. Tre surprize, la aŭtoro atribuas la motivon de la kampanjo al la “diskurso pri rajtoj”. Plie, li pretendas per ĉi tiu kazo doni ekzemplon kiel “individuan memregecon kaj engrupan diversecon oni emas foroferi sur la altaro de grupaj rajtoj, kiuj insistas prezenti unuigitan fronton” (p. 32). Je unua rigardo, mi ne komprenas kiel pri ĝi povus kulpi partianoj de lingvaj rajtoj; male, eblas diri ke la Kampanjo “Parolu la Mandarenan” evidentigas ĝuste kial ni bezonas lingvajn rajtojn, ĉu individuajn, ĉu grupajn. Ni refoje memoru, ke homaj rajtoj aperis historie por defendi la individuojn unue kaj ĉefe kontraŭ la ŝtato, en la Brita Rajto-Ĉarto de 1689; plie, Singapuro estas bone konata internacie kiel aŭtoritatisma kaj nur duondemokrata ŝtato, kaj Wee mem koncedas “la aŭtoritatan influon de la ŝtato en la fasonado de la socikultura vivo de Singapuro” (p. 114). Li ankaŭ citas vortojn de M. Mutua, ke “la ŝtato estas la garantianto de homaj rajtoj; ĝi estas ankaŭ la celo kaj ekzistokialo de homrajta juro” (p. 126), kaj poste karakterizas tion kiel senefikigan “kontraŭdiron” (p. 187) en la diskurso pri lingvaj rajtoj. Unuavide eblus do demandi, ĉu la singapura ŝtato kaperis kaj falsis tiun diskurson por siaj propraj ficeloj, sed estas tre signifplene ke laŭ la aŭtoro “kompare kun Sri-Lanka kaj Malajzio, la koncepto pri lingvaj aŭ eĉ kulturaj rajtoj estas silentigita ĝis la punkto ke ĝi praktike forestas el la singapura publika diskurso” (p. 112-3). Ĉio ĉi ŝajnas okulfrapa kontraŭdiro kaj suspektigas miskomprenon de la koncepto je rajtoj.
#000028
Kiu aŭdantaro por rajtoj, kaj kiu efiko?
#000029
Ankaŭ la ideo, ke agitantoj por lingvaj rajtoj alparolas nur la ŝtaton impresas malĝusta, se ni rememoras la rolon de internaciaj kaj neregistaraj organizoj. La ŝtato estas suverena, kaj se akceptos apliki la internaciajn homrajtajn kodojn subskribitajn de ĝi, tion kutime faros nur hontigite en internaciaj forumoj kaj pro morala premo: ĝin trafas la homrajta retoriko nerekte, kaj tra la admono de ĝiaj samtavolanoj. Tiel eblas kontesti ankaŭ la cititan kritikon de François Grin, ke unu el la malfortoj de la homrajta movado estas “ĝia preskaŭ ekskluziva konfido en moralaj konsideroj” kaj ke ĝi “predikas al la konvertitoj” (p. 186). Male, ĝi predikas al la komunumo por aktivigi ĝin; se la ŝtato mem iniciatus aplikon de lingvaj rajtoj anstataŭ nur garantii kaj respekti, la rezultoj probable similus al Singapuro kaj tiam grupaj rajtoj ja konfliktus kun individuaj rajtoj. Wee mem konstatas ke la diskurso pri rajtoj ofte preterpasas la ŝtaton, komentante paroladon de la ĉefo de la Tamilaj Tigroj de Sri-Lanko: “postuloj pri egaleco aŭ memregado, ekzemple, estas prezentataj kiel rajtoj pli ol, ni diru, kiel bezonoj, petoj aŭ devoj de la sri-lanka registaro” (p. 100). Kvankam ĉi tiu kazo estas ekstrema, la sama senrilateco al ŝtato videblas en vortoj de A. Jaffe pri la revivigo de la korsika lingvo, cititaj en la libro:
#000030
“Ne paroli la korsikan (aŭ paroli ĝin ‘malbone’ aŭ uzante miksitajn kodojn) estigas lingvan malsekurecon kaj, kaŭrante fone, senton de kultura malaŭtentikeco. Ekzemple, mi ankoraŭ aŭdas fojajn malestimajn komentojn pri korsikaj naciistoj ne scipovantaj la korsikan, kvazaŭ tia homo ne povus esti kulture aŭ politike kredinda.” (p. 55).
#000031
Tion Jaffe atribuas al “esencigaj” (essentializing) diskursoj pri lingvo kaj Wee, tre signifplene, ĝin taksas “lingva diskriminacio”. Alia interpreto povus esti, unue, ke lingva minoritato povas sukcese renversi la rolojn en kiuj estis kaptita; due, ke tiu socia premo, kvankam relative milda, tuŝas ion tre tiklan ĉe majoritatanoj; kaj trie, ke por tio desupra diktado ne estas necesa. Tiun aktivigan efikecon inter samgrupanoj la aŭtoro mem koncedas, dirante ke, kiam oni alvokas diskurson pri lingvaj rajtoj, “estos grandega premo sur la grupo por prezenti unuecan fronton... tiel ke grupa memregado estas atingata je la kosto de la memregado de grupano” (p. 28). Verdire, akuzinte lingvorajtajn aktivulojn je neutila moralismo, la aŭtoro ne devus plendi ke ilia socia premo limigas individuojn, kvazaŭ parolante pri ordonoj de la ŝtato; mi dubas, ĉu liberalismo pravigas ian rajton ne senti kulpon pro “kultura perfido” (p. 59), kaj ĉiukaze, se forlasi la propran lingvon estas rajto, el tio ne sekvas ke ĝi devus esti socie kaj psikologie senkosta, same kiel la rajto fideli al minoritata lingvo ofte entrenas tre klarajn ekonomiajn kostojn. Resume, Wee ne alportas konvinkajn ekzemplojn, ke lingvaj grupaj rajtoj konfliktas kun la liberala idealo pri individua libereco.
#000032
Mi dubas, ĉu liberalismo pravigas ian rajton ne senti kulpon pro “kultura perfido”
#000033
La aferon pri individua libereco aŭ memregado mi reprenos poste, rilate al kulturaj rajtoj, sed antaŭe necesas esplori, kiel la libro traktas pri la konekto inter lingvaj rajtoj kaj alia liberala principo: egaleco kaj neŭtraleco. Ĉi tie, antaŭaj aŭtoroj kiel Kymlicka kaj Rubio-Marín jam konstatis radikalan diferencon inter lingvaj kaj kulturaj rajtoj: dum la ŝtato povas esti laika kaj senreligia, ĝi ja ne povas esti senlingva. Wee emfaze konsentas pri tio, ke lingva neŭtraleco estas nerealigebla, kaj aldonas kiel plian pruvon, aparte interesan ĉar ĝi temas pri la angla en Singapuro kaj pli ĝenerale en ekskolonioj, ke ankaŭ elekto kaj uzado de tute fremda lingvo ne garantias ĝin. Tamen, antaŭ ol eltiri konkludojn pri Esperanto necesas rimarki, ke li priskribas tiun malegalecon enkondukata pro malegala kontakto kun denaskaj parolantoj de la deklarite “neŭtrala” lingvo:
#000035
“Eĉ se iu tute fremda lingvo estus ial elektita, ni povas antaŭvidi ke, laŭ la tempo, iuj fariĝus pli lertaj al uzado de tiu lingvo ol aliaj. Tio okazus kiam fremduloj (kiel denaskaj parolantoj de la lingvo) estus enkondukitaj por liveri bezonatan lingv-instruado. Aŭ povus okazi ĉar tiuj devantaj uzi la lingvon por plenumi diversajn taskojn ekdisvolvas siajn apartajn stilojn. Sendepende de tiuj du hipotezoj, laŭ la tempo la publike neŭtrala lingvo probable estus ekuzata ankaŭ en la hejmo, tiel ke ĝi fakte fariĝus la unua lingvo de almenaŭ kelkaj individuoj kaj familioj.” (p. 16)
#000036
La aŭtoro konkludas, ke lingvo estas “neredukteble malliberala pro naturo” (p. 17), kaj ke do necesas rezigni pri neŭtraleco. Tial li favoras politikan modelon anstataŭan al liberala demokratio: interkonsila demokratio (deliberative democracy). Temas pri idearo ellaborita de aparta politikfilozofia skolo, proponanta politikan kulturon kiu ne simple kalkulu kaj komparu preferojn de voĉdonantoj kvazaŭ antaŭformitajn kaj neŝanĝeblajn, sed helpu formi tiujn preferojn ĉe la civitanoj per kundebatado kaj lernado unu de la alia, por atingi ne finofaran solvon sed, pli modeste, intertempan funkciantan interkonsenton (working agreement).
#000037
Tiu kazo, tamen, signifas nenion, ĉar la ĉefa diferenco inter rajto kaj devo estas volonteco: ankaŭ lernado de alia lingvo kaj forlaso de la gepatra povas esti ĉu trudoj ĉu rajtoj laŭ la homo kaj la situacio, kiel li mem rimarkas; hipoteze, ankaŭ eblas liberigi sklavon kontraŭ ties volo. Estas memkompreneble, ke ekzistas praktikaj kondiĉoj por atingi sendependiĝon, kiujn Kymlicka provis difini per sia distingo inter memrego-rajtoj aljuĝeblaj al “societaj kulturoj” (societal cultures) kaj “mult-gentaj” (polyethnic) rajtoj por la ceteraj kulturaj grupoj. Wee, kiel aliaj komentintoj, prave kritikas la malprecizecon de tiuj kategorioj, kvankam forgesas mencii ke la veraj kondiĉoj ne estas kulturaj, sed materialaj, inter kiuj elstaras la rego de propra teritorio kiom ajn malgranda; denove, la historio de Singapuro mem bone ilustras tion. Fine, por ligi la diskuton pri neŭtraleco kun tiu pri libereco: kio estas la internacia jura principo pri nacia suvereneco kaj teritoria netuŝebleco, krom la kaŝa agnosko de grupaj rajtoj, kvankam limigitaj al ŝtatoj?
#000039
Kio estas la internacia jura principo pri nacia suvereneco, krom la kaŝa agnosko de grupaj rajtoj?
#000040
La esencigo de subjekto kaj objekto
#000041
Kiel vidite, la aŭtoro rifuzas la eblecon de neŭtraleco sur ĝeneralaj principoj. Plie, li defendas la tezon, ke lingvaj grupaj rajtoj komplikas tiun problemon kaj ne plenumas siajn promesojn: anstataŭ mildigi intergentajn kverelojn pliakrigas ilin. Laŭ li, la kaŭzo estas ke teorioj pri grupaj rajtoj kaj aparte pri lingvaj homaj rajtoj, etendante al grupoj principojn derivitajn de individuaj rajtoj, devas “esencigi” fenomenojn kiuj malhavas klarajn limojn tial, ke “la ebleco fari prudentajn komparojn dependas de la ripetebla distingo inter la komparatoj” (p. 22). La ideo mem pri rajto postulas distingi la subjekton kaj la objekton de rajto, tio estas, inter la ĝuanto de rajto kaj “io kio estas individuigata pro ties ekskluziva alsociigo kun la rajtanto” (p. 21; mia emfazo). Por homaj rajtoj tio estas facila kaj aŭtomata, ĉar la rajtobjekto estas la korpo de la subjekto mem, tiel ke unu difinas la limojn de la alia reciproke. Malpermeso de sklavigo, ekzemple, estas rajto je memdispono de propra persono. Krome, ili estas absolutaj kaj mezureblaj laŭ sama mezurstango, ĉies komuna homeco, dum grupaj rajtoj estas konkurencaj kaj relativaj, ĉar postulas komparon kun ĉiuj aliaj grupoj por certigi egalecon. Lia ekzemplo, intergenta malpaco en Sri-Lanko, evidentigas ke li efektive pensas pri tio ofte nomata “pozitiva diskriminacio” kvankam Esperante kredeble pli taŭgus “maldiskriminacio”. Relativeco signifas ke post ioma tempo, kiam la gajnitaj rajtoj sukcesas plibonigi la vivkondiĉojn de la malfavorita grupo, povas esti necese ilin revizii. La problemo estas, ke lingvaj homaj rajtoj estas pro sia propra difino nerezigneblaj kaj neforpreneblaj, do nerevizieblaj: “esenciga pretendo ... ŝlosita en la diskurso pri rajtoj ne havas klaran ‘elir-strategion’, malfaciligante por tia pretendo funkcii kiel intertempa taktiko” (p. 26).
#000042
Lia dua ekzemplo, maldiskriminacio de malajoj en Malajzio, ilustras duan problemon: lingvaj rajtoj ne estas revizieblaj ankaŭ ĉar neniam sukcesas plenumi sian promeson. Malgraŭ sia deklarita celo, lingva maldiskriminacio neniel garantias egalan distribuon de profitoj inter ĉiuj grupanoj, ĉiam lasante iun malkontenta: ja ne estas realisme esperi ke la sociala stato de ĉiuj unuopaj grupanoj progresu samtempe kaj samnivele. Tial, post jardekoj da maldiskriminaciaj reguloj, “estas malklare ĉu la bumiputroj [indiĝenoj] kiel grupo vere profitas de la leĝo [pri maldiskriminacio] aŭ estas la malajaj elitoj kiuj profitas” (p. 105).
#000043
Eblas imiti Zamenhofon kaj diri: “por ke rajto estu lingva, ne sufiĉas nomi ĝin tia”
#000044
Unuavide, Wee pravas. Rigardante la aferon pli atente, tamen, eblas imiti Zamenhofon kaj diri: “por ke rajto estu lingva, ne sufiĉas nomi ĝin tia”. Bone rimarku, ke la rolo de lingvo en tiuj politikoj estis minimuma: laŭ la malajzia konstitucio, krom paroli la malajan oni ankaŭ devas esti islamano por profiti de maldiskriminacio; Sri-Lanko anstataŭigis la komence laŭlingvajn proporciojn de sidlokoj en universitatoj per regionaj proporcioj; ankaŭ en Singapuro, la ŝtato mem diktas la ‘patrinan lingvon’ de la civitanoj nure kaj simple laŭ la genteco aljuĝita al la patro. Tre videble, en ĉiuj ĉi kazoj la lingvo estas simpla karakterizo kaj identigilo de la rajtanto, kaj la rajtobjekto ne estas lingvo sed ekonomia kaj sociala bonfarto; fakte, tie lingvo nur anstataŭas religion, kiu vere decidigas apartenon al gento, por doni pli modernan fasadon al (mal)diskriminaciaj leĝoj. Nur tiel eblas, ke majoritato postulu ‘lingvajn rajtojn’, kaj sekve ke tiuj rajtoj bezonu periodan revizion dum, se landlimoj ne ŝanĝiĝas, minoritato ĉiam restas minoritato.
#000045
Konsiderinte tion, ke la profiton ricevas individuoj unuope kaj malsame, kaj la ĉagreniĝon de malajoj, kiuj esperis komunan avantaĝon, tiun miskomprenon de ‘lingva rajto’ kvankam ofta oni devas taksi trompa kaj neakceptebla. Konsekvence, oni parolu pri ‘lingva rajto’ nur kiam la objekto de la rajto estas la lingvo mem, tiel ke ĉiuj ties uzantoj povas profiti de ĝi, ekzemple, per stipendioj por krei vortaron aŭ starigi televidon. Plia konsekvenco de mia kriterio estos, ke neforprenebla rajto lerni fremdan lingvon estas dubinda, ĉar neniu profitas krom la unuopa lernanto, kaj plie ankaŭ tiu profito estas konkurenca: ju pli da samgentanoj lernas ĝin des malpli grandan profiton ricevas ĉiu. Tiun individuan ekonomian profiton necesas pritrakti alimaniere, ĉar ĝin povas havigi ankaŭ la minoritata lingvo. Pri ĉi tiu lasta ebleco Wee skeptikas:
#000046
“Ekzistas grava danĝero pri lingva alirebleco turniĝonta en socian dividon inter angla-havuloj kaj angla-malhavuloj. La respondo al tiu problemo ne troviĝas en provoj plialtigi la statuson de la minoritata lingvo, ĉar tio dependus de longdaŭra rimarkebla revizio de nunaj ekonomi-sociaj strukturoj je loka, regiona kaj tutmonda niveloj dum kiu la socialaj problemoj renkontataj de tiuj malhavantaj aliron al la plivastiĝinta lingvo restas malatentataj” (p. 152).
#000047
Instruigo de majoritata lingvo al infanoj fakte estas pli long-perspektiva strategio ol apogado de la propra lingvo
#000048
Aliloke, tamen, li mencias ke kiu ajn lingvo povas subiri “variĝon” (commodification), kaj tuj poste pritraktas la konflikton en kanada franclingva lernejo inter franclingvanoj kaj anglalingvanoj, tiuj lastaj rigardantaj la francan lingvon nur karierilo, sed tute preteras la logikan konkludon, ke ĝuste tia variĝo de la franca estas modela sukces-rakonto pri plivalorigo de minoritata lingvo. Pri la pretendata tujeco de profitoj per la angla lingvo, mi insistos je la sama rimarko de mia recenzo de Philippe van Parijs, jam aperinta en Libera Folio: se temas pri edukado de la venonta generacio, la malo estas la vero, ĉar instruigo de la angla aŭ alia majoritata lingvo al infanoj fakte estas pli long-perspektiva strategio ol apogado de la propra lingvo, kiu anstataŭe protektas la interesojn ankaŭ de la plenkreskaj generacioj. Por fermi la diskuton pri ekonomiaj faktoroj, mi denove rilatigos ilin al la akceptindeco de grupaj rajtoj: paroli pri “lingv-elektoj de individuaj familioj” (p. 160) kiel neakordigeblaj kun grupaj interesoj estas sensence; familio ja ne estas individuo, sed konsistas el individuoj; jen do plia ekzemplo de kaŝa agnosko, ke grupaj rajtoj ekzistas.
#000049
Finfine ni alvenis al lingvo, sed ankaŭ tiun parton de la koncepto ‘lingvaj rajtoj’ la aŭtoro pridubas. Por komenci, indas substreki ke Wee skribas pri ili ne de la vidpunkto de juristo aŭ politikfilozofo kiel van Parijs, sed kiel socilingvisto, kaj ne kia ajn socilingvisto: li apartenas al tiu post-strukturisma, post-modernisma, post-koloniisma, post-ajn-isma tendaro kiu malakceptas la ekziston mem de la estaĵo kiun la ĝenerala publiko (kaj plej multaj lingvistoj) nomas “lingvo”; tiun skolon iniciatis konataj fakuloj kiel Jan Blommaert, Sinfree Makoni kaj Alastair Pennycook, grandparte por reagi al la teorio pri lingva imperiismo kaj lingvaj homaj rajtoj siavice fondita de Phillipson kaj Skutnabb-Kangas. La aŭtoro, krome, iras unu paŝon plu: eĉ redukti lingvon al individua gramatika kaj komunika kompetenteco laŭ la maniero de Chomsky aŭ, kiel faras Blommaert, al rimedaro de diversoriginaj ĝenroj kaj stiloj, ne sufiĉas al la skeptikismo de Wee, kiu aprobas la koncepton pri “emergent grammar” de Paul Hopper kaj, se ne rekte neas la ekziston de gramatiko mem kiel faris la “anomaliistoj” de la klasikaj Grekio kaj Romo, almenaŭ forte malemfazas ĝian gravecon; laŭ liaj citaĵoj de Hopper,
#000050
“strukturo, aŭ reguleco, fontas el diskurso kaj ĝin formadas diskurso en daŭra procezo. Gramatiko estas, de tiu vidpunkto, simple la nomo por iaj kategorioj de rimarkataj repetiĝoj en diskurso (p. 12). Ekzistas neniu natura fiksita strukturo en lingvo. Sistemateco, laŭ ĉi tiu vidpunkto, estas iluzio estigata de la parta surfundiĝo aŭ sedimentiĝo de ofte uzataj formoj en intertempajn subsistemojn” (p. 46).
#000051
Wee rekte kontraŭas la principojn de generisma lingvistiko kaj la pli fundamentan strukturisman koncepton de lingvo
#000052
Sekvante tiun ideon, Wee asertas ke “ĉi tio proponas vidpunkton de gramatiko kie ekzistas ia kontinuo ekde tio plej regula kaj kunmeteca ĝis tio multe pli idiotisma, sen strikta aparteco inter ambaŭ” (p. 179). Tian vidpunkton li nomas ‘konstrua perspektivo’ (constructional approach), tio estas, la ideo ke ĉiu idiomo estas sinkretisma kunmetaĵo de ‘konstruoj’ kiuj povas esti tiel same unuopaj vortoj kiel frazoj gramatike neanalizeblaj kaj do parkerigendaj, kaj el tio konkludas pedagogiajn konsekvencojn: “konstrua perspektivo substrekas la fakton, ke lingva uzo necesigas ĝeneralajn scipovajn kapablojn (induktado, deduktado, analogiado, ordigo-principoj) pli ol lingvo-specifajn regulojn aŭ kapablojn” (p. 180). Laŭ ĉi tiu vortumo, lia konstrua perspektivo rekte kontraŭas la principojn de generisma lingvistiko kaj la teorion de Noam Chomsky pri universala gramatiko bazita sur speci-karakteriza lingvokapablo, kaj ne nur tiun kontraŭas, sed ankaŭ la pli fundamentan strukturisman koncepton de lingvo kiel kohera tutaĵo ‘kie ĉio sin tenas’, starigitan de Saussure. Wee emfazas la malsamspececon kaj “hibridecon” de lingvo kiun 20-jarcentaj lingvistoj ĉiam rigardis banala kaj nur ŝajna, akceptinte la Sosur-an distingon inter samtempeco (sinkronio) kaj laŭtempeco (diakronio). Verdire, ne estas troige aserti ke tia opinio rekte atakas ankaŭ la pli antikvan aksiomon, sur kiu sin bazis kompara filologio antaŭ ducent jaroj por konfirmi la sciencecon de lingvistiko mem, ke lingvoj ne miksiĝas sed genealogie devenas unu de alia.
#000053
Substrekante ĉi tiun ekstremon, mi ne celas diri ke Hopper kaj Wee estas herezuloj ekster la tendaro de ortodoksa lingvoscienco, sed nur evidentigi kiel radikala estas la kopernika revolucio okazinta en kelkaj socilingvistaj rondoj dum la lasta jardeko kaj apartiganta ilin de ĝeneralaj lingvistoj. Tial, same kiel ni ne rigardus Esperanton ‘miksita’, mi miras kiom da kreolistoj subskribus la aserton de Wee, ke la lingvo Krio de Siera-Leono estas “miksita lingvo, tio estas, lingvo kies konstruaro intersekcas la limojn de idiomoj konvencie rigardataj memstaraj kaj kompletaj” (p. 129). Mi longe komentas liajn lingvistikajn principojn ĉar de ili devenas liaj pli sagacaj kaj karakterizaj kritikoj de lingvaj rajtoj, inter kiuj unu tre rekta: pretendi rajton je lingvo estus tiel sensenca, kiel pretendi rajton je la “ĝusta” uzo kaj “vera” signifo de iu specifa konstruo, ekzemple la angla vorto “gay“. Por ni, temas pri redukto al absurdo, sed en la kadro de lia mondrigardo tute ne estas absurdo.
#000054
Lingva normo kaj internolingva diskriminacio
#000055
Deirante de tiaj principoj, estas memkompreneble ke la aŭtoro kondamnas ĉian provon paroli pri lingvoj kaj sekve ankaŭ pri nacioj aŭ gentoj parolantaj ilin kiel pri koheraj unuoj, kion li konsideras nepardonebla “esencigo” de fenomenoj nepre fluantaj kaj akcidentaj. Citante Helder De Schutter, li nomas “lingvo-distingeco” (language distinctiveness) (p. 42) tiun eksmodan subkomprenon sur kiu politikfilozofoj kiel Kymlicka, Rubio-Marín kaj Van Parijs konstruas siajn teoriojn pri lingvaj rajtoj. Li malatentas la historian fakton, ke la mito pri tute distingeblaj lingvoj kies nombron eblas kalkuli ne estas ekskluziva de juristoj aŭ lingvo-rajtaj aktivuloj. Verdire, ĝi respegulas multe pli antikvajn antaŭjuĝojn nomatajn “lingvo-norma ideologio” (standard language ideology) de James Milroy kaj Rosina Lippi-Green. Kvazaŭ monoteisma religio, tiu pensmaniero malakceptas la senfinan variecon de idiomoj kaj elektas nur unu specifan idiomon kiel reprezentan standardon de iu kolektiva identeco kaj normon de ĉies parolmaniero, kvazaŭ iu Platona Ideo. Ĉar ĝi esencigas lingvon, aŭtomate ĉiuj formoj nekonformaj kun la normo fariĝas denegeraĵoj de la aprobata formo, kiun oni rigardas la sola korekta.
#000056
La normo kutime estas difinata cirkle, en la senco, ke estas la lingvo de la edukitoj, kies lingvo estas imitinda ĝuste ĉar ili ellernis la normon; praktike, ĉiam temas pri la privilegiataj tavoloj de la socio ĝuantaj pli bonan edukiĝon, kies tuta idiomo arbitre fariĝas normo. Kiam lingvo ampleksas vastan teritorion ne nur socia, sed ankaŭ regiona diskriminacio enplektiĝas en la normon. Tian diskriminacion Blommaert, Wee kaj aliaj nomas “interno-lingva” (intralanguage) kaj ĝin kontraŭmetas al la movado por lingvaj rajtoj, kiu nur koncernas sin pri interlingva (interlanguage) diskriminacio. Ĉi tiu libro revuas tre diversajn ekzemplojn de internolingva diskriminacio, ekde la kazo de la afrik-usona idiomo ĝis praktikoj sur la rando inter lingvo kaj kulturo tute ne redukteblaj al ia ajn formo de lingvaj rajtoj: en lernejoj, kiuj privilegias la legosciajn praktikojn de altklasaj familioj, aŭ en la labormerkato, kiu preferas “efikajn” manierojn komuniki aŭ specialajn stilojn de memprezentado. Aparte interesa estas la diskuto pri la “sveda lingvo de Rinkeby”, kiu konvinke montras kiel facile la plimulto povas krei kliŝojn pri la esprimaĵoj de enmigrintoj por ekskluzivi ilin. Wee emfazas ke ne la idiomo difinas la respektindecon de parolanto, sed inverse, tiel ke la normuloj povas pretendi iuspecan posedrajton sur la idiomo de la diskriminaciatoj:
#000057
“Indiĝenaj svedoj povas alproprigi specifajn Rinkeby-svedajn konstruojn por impresi mojose, laŭmode, aŭ lingve kreeme. Nome, dum iuj konstruoj, sur la lipoj de enmigrintoj, estas rigardataj nur certigo de ilia nekapablo dece paroli la svedan, alproprigite de ‘fidindaj’ svedoj akiras ian aŭtentikecon kiun la enmigrintoj mem ne povis asigni pro sia socia marĝeneco.” (p. 10)
#000058
Aliflanke, lingva subpremado ne interŝlosiĝas efike se la marĝenuloj mem ne rigardas sian idiomon degenerinta versio kaj tiun de normuloj aŭtentika originalo, pro kio la aŭtoro skribas ke “la parolantoj mem ofte kunpartoprenas en la hontomarkado de siaj miksitaj lingvoj, tiel ke tiuj ne estas idiomoj probable depostulotaj kiel rajtobjektoj” (p. 130). Tiun memmalestimon tre bone ilustras lia ekzemplo de “Singlish”. Tiu parola variaĵo de la angla, forte influita de la lokaj lingvoj, pli kaj pli fariĝas la familia idiomo de singapuranoj, el kiuj multaj taksas ĝin barilo al posedo kaj uzado de “ĝusta” angla lingvo, ĝis la punkto ke en 2000, por popularigi norman anglan lingvon kaj elradikigi Singliŝon, la registaro komencis konstantan kampanjon en kiu Wee mem estis komitatano. Liaj citaĵoj de publikaj forumoj klare videbligas la konfliktantajn sentojn pri Singliŝo; dum kelkaj asertas ke ĝi respegulas la kulturon kaj veran esencon de Singapuro, aliaj dubas ĉu Singapuro povas konkuri internacie per nekomprenebla ĵargono.
#000059
Ĉi tiuj ekzemploj, aliflanke, ne devus forgesigi la fakton ke “la sperto de lingva diskriminacio ne ĉiam devas tuŝi identigeblajn aŭ nomitajn idiomojn, ĉar la fakto mem paroli malsimile (kiel aliulo) povas sufiĉi por diskriminacio... Diskriminaciaj lingvaj praktikoj temas malpli ofte pri la karakterizoj de lingvo mem ol pri la maniero kiel parolantoj estas perceptataj.” (p. 9) Tial, kiu ajn riskas esti diskriminaciata senrimarke simple pro iu lingva karakterizo signalanta ties apartenon al iu malfavorata grupo, kun ĉiuj ekonomiaj sekvoj de tiu diskriminacio. Sekvante tiun rezonadon, la aŭtoro alvenas al la malkuraĝiga konkludo ke lingvaj rajtoj estas nek aplikeblaj nek helpaj antaŭ internolingva diskriminacio:
#000060
“La neevitebleco de lingvo signifas ke ĉiam okazos diskriminacio simple kiel konsekvenco de homa interago kaj komunikado, eĉ inter tio kio estas palpeble la sama idiomo... Ne ekzistas realisma situacio kie lingva diskriminacio estos forigebla post kiam individuoj kaj komunumoj sufiĉe kleriĝis. Lingva diskriminacio nepre okazas ĉar lingvaj praktikoj ĉiam alsociiĝos kun malsamaj signifoj, iuj favoraj al iuj individuoj aŭ komunumoj, aliaj malfavoraj al aliaj individuoj aŭ komunumoj... Ekzistas rezultoj kiu estas bedaŭrindaj sen esti nepre maljustaj.” (p. 92).
#000061
Malfavoratoj povas esti plu diskriminaciataj ankaŭ forlasinte sian lingvon, kio ... klarigas kial la promesoj de alsimiliĝo povas turniĝi en mensogojn.
#000062
Ĉu vere lingvaj rajtoj tute ne povas oferi elirejon el tia kaptilo? Ja povas, sed sole por parolantoj de nomitaj idiomoj kaj nur en tre longa perspektivo; se ekzistas identigebla idiomo, ĝi povas esti alprenata kiel rajtobjekto kiun ĝiaj parolantoj mem povas aŭtentikigi: tiel okazis pri la afrikansa lingvo rilate la nederlandan. Tamen, “idiomoj bezonas tempon por ekaperi kiel rekoneblaj distingaj lingvaj sistemoj kun konvenciaj nomoj. Kaj longe antaŭ iu tia rekonebla distinga lingva sistemo ekaperas (se iam fakte ekaperos), parolantoj probable jam spertas lingvan diskriminacion” (p. 8). Antaŭ tia panoramo, estas du eblecoj: unua, debati senfine kaj harfende ĉu la efikoj de internolingva diskriminacio malpli gravas ol tiuj de interlingva; dua, rigardi la dilemon de historia vidpunkto kaj long-perspektive. Dum longa tempo, kreolajn lingvojn oni konsideris la rezulto de lingv-akirado nefinita pro la malfavoraj vivkondiĉoj de plenkreskaj sklavoj; ekzistas kelkaj, tamen, ekestintaj el lernado de liberaj infanoj en lernejoj, kiel Piĝino en Havajo. Singliŝo estas plia ekzemplo, ke kiam tuta nacio alprenas fremdan lingvon kiel propran, la rezulto neniam similos la originalon sufiĉe kontentige.
#000063
El tio, kaj el kazoj kiel la sveda en Rinkeby, mi konkludas ke malfavoratoj povas esti plu diskriminaciataj ankaŭ forlasinte sian lingvon, kio respondas la jenan demandon de Wee: “Kial ni devus tiel rapide supozi ke la plej bona maniero helpi parolantojn estas plibonigi la statuson de la minoritata lingvo? Kial ne permesi la eblecon ke en iuj kazoj parolantoj de minoritataj lingvoj fakte preferus transiron al la majoritata lingvo kaj labori por helpi ilin fari tiun transiron?” (p. 68) Internolingva diskriminacio, tiel bone priskribita de li mem, klarigas kial la promesoj de alsimiliĝo povas turniĝi en mensogojn: “parolu nian lingvon, kaj vi estos unu el ni”, dum tamen kiuj starigis la postulon tiuj plu povas ekskluzivi vin pro fuŝado de ilia lingvo; sed obeinte ilin unu fojon, la malfavorato pravigis sian pluan diskriminacion. Sekve, al ekonomie malfavorataj minoritatoj oni ne devus aŭtomate rekomendi alsimiliĝon, se ĝi povas konduki al situacio ne nur tiel malbona kiel la komenca, sed ankaŭ pli senhelpa. Aliflanke, por decidi en tiu dilemo necesas pruvi ke lingvaj rajtoj vere povas helpi almenaŭ en kazoj de interlingva diskriminacio, kaj al tio mi nun turnas atenton.
#000064
Kritiki la movadon pri lingvaj rajtoj pro malatento de internolingva diskriminacio estus kvazaŭ mallaŭdi kontraŭmalarian vakcinon ĉar ne prikuracas kanceron. Kio okazus, tamen, se la vakcino prikuracinta malarion mem estus kanceriga? Ĝuste tion asertas Wee. La normo-lingva ideologio diktas, ke idiomoj sen fiksitaj normoj estas nur “dialektoj” kiuj ne meritas protekton nek povas reprezenti ies identecon. Por ke juristoj akceptu turni ilin en rajtobjektojn, lingvo-rajtaj aktivuloj devas ellabori ortografion, gramatikon kaj vortaron kiuj kodigas kaj ŝtonigas lingvajn praktikojn. La ŝanĝojn enkondukitajn Wee nomas “reinventado” kaj taksas tre detruaj por la loka lingv-ekologio. Disvastigo de skribitaj normoj, ekzemple, subfosas la tradician multlingvecon kiu subtenas multajn minoritatajn lingvojn, kiel elokvente klarigas citaĵo de J.T. Levy:
#000065
“Estas multe pli malfacile scipovi skriblegadon en pluraj lingvoj ol ilin flue paroli. Kiam ‘scipovi lingvon’ komencas inkluzivi la kapablon legi kaj skribi ĝin, ĉiu lingvo (inkluzive la gepatran) postulas multe pli grandan investon de tempo, energio kaj edukiĝo por akiri ĝin. Tio kompreneble puŝas neniun en unulingvecon. Sed ja metas subpremon sur tio, kiom da lingvoj iu ajn povas scipovi.” (p. 150).
#000066
Ankoraŭ pli malkvietiga estas la akuzo de Wee, ke reinventado nur anstataŭigas interlingvan per internolingva diskriminacio; tion bone klarigas denove la citaĵo de Jaffe pri la korsika:
#000067
“Korsik-lingva purismo, dum bona por la statuso de la lingvo, hontomarkis multajn kutimajn lingvajn praktikojn, inkluzive kod-ŝanĝadon inter korsika kaj franca kaj la uzon de kontakto-kreitaj formoj. En purisma pensmaniero, tiaj formoj estis malestimataj kiel ‘interferencoj’ de la franca. Ĉi tie, ni vidas la riskojn por parolantoj de ‘endanĝerigitaj’ lingvoj de esencigaj diskursoj kiuj identigas kulturan identecon kun lingvo kiel difinita formala kodo” (p. 55).
#000068
Evidente, tiu kritiko estas sufiĉe farisea: per citiloj ĉe ‘endanĝerigitaj’, kontraŭ ĉia evidento ĝi neas la fakton ke tiuj miksaj idiomoj kaj stiloj, kiom ajn ĉarmaj, jam estas kondamnitaj al estingiĝo pli aŭ malpli fora pro la senĉesa premado de la majoritata lingvo. Plie, ĝi rifuzas al parolantoj de minoritataj lingvoj la rajton provizi sin per normo kiel parolantoj de majoritataj lingvoj jam delonge faris; tiu strategio ‘fermi la pordon malantaŭ si’ iom similas al diplomatoj de evoluintaj landoj kiuj postulas ĉesigon de poluado, oportune forgesante sian industrian epokon. Pro suspekto de farotaj pekoj, majoritatanoj do kondamnas la lingvojn de minoritatoj, tiel ke tiuj nun estas kulpigataj pro la maljustecoj suferitaj sur si mem: “Tiuj burĝonantaj naciismaj movadoj tipe (kaj ironie) utiligas la samajn strategiojn de lingva alsimiligo aŭ kunsolidigo (consolidation) ofte kondamnataj de lingvorajtaj defendantoj kiel la motivo mem kial minoritataj lingvoj kaj iliaj lingvoj bezonas protekton” (p. 96). Sekve, “la tendenco de lingvo-konsolidigaj strategioj esti relajse aplikataj neas pretendon ke ne estas akceptinde postuli de ĉiuj civitanoj akiron de funkcianta scipovo (working knowledge) de la ŝtata lingvo” (p. 97); interese, ĉi tie Wee forgesas siajn antaŭajn rimarkojn, ke internolingva diskriminacio faras ‘funkciantan scipovon’ nesufiĉa.
#000069
Nur nova normo kiu estas nenies gepatra idiomo povas fariĝi komuna
#000070
Malgraŭ ĝia malhonesteco, tamen, necesas respondi la kritikon. Unue, ni atentu ke la libro oferas neniun fakton por fundamenti tiujn akuzojn, krom la duba ekzemplo de la korsika kaj malprecizaj aludoj al la provo starigi komunan majaan lingvon, dum facile troveblas kontraŭajn ekzemplojn, kiel la skrupula respekto ĝuata de la okcitana lingvo en Katalunio. Due, per la vortoj “alsimiligo aŭ kunsolidigo”, Wee mem sugestas la respondon. En la disvastigo kaj normigado de majoritataj lingvoj, plej ofte unu regiona dialekto estis privilegiata por la rolo de komuna normo, kiel la mandarena kompare al la sudĉinaj dialektoj parolataj en Singapuro, dum la aliaj fariĝis ties satelitoj, flankenpuŝataj pli kaj pli for. Tiun fenomenon li nomas “elektemo” (selectivity) kaj distingas de la “reinvento” jam priskribita kaj pli ofta en la normigo de novaj lingvoj, per kiu pro manko de historie privilegiita dialekto kaj kutime ankaŭ de propra ŝtato minoritatanoj kreas kompromisan normon por ke ĝi havu pli da ŝancoj esti libere akceptata de la parolantoj de kiel eble multaj similaj idiomoj. Ĝuste nur nova normo kiu estas nenies gepatra idiomo povas fariĝi komuna, kio sekve malpliigas la eblecojn de internolingva diskriminacio; dum ŝtataj lernejoj ne instruos ĝin, kompetenteco signalos ne regionan aŭ socian devenon, sed politika aŭ kultura aktiveco en la minoritata movado. Sed ni jam vidis ke la aŭtoro ne kredas je neŭtraleco, tiel ke rigardas reinventon difekto pro malaŭtentikeco, kiel en la kazo de Singapuro: “Se Singliŝo ricevus la statuson kiun partianoj de lingvaj rajtoj pretendas por gepatraj lingvoj, ĝi fine estus tiel profunde ŝanĝita ke tre probable ne plu ĝin povus rekoni ĝiaj favorantoj” (p. 82).
#000071
Kiel praktikan ekzemplon, li citas aserton, ke la moderna bretona lingvo “estas plejparte la kreaĵo de spertuloj kaj komitatoj” tiel ke “ĝi havas, de la vidpunkto de denaskaj parolantoj, ian malspontanean, artefaritan, eĉ fremdan karakteron” (p. 191). Parenteze, lingvistoj devus memori ke tiaj akuzoj pri malaŭtentikeco ne estas politike neŭtralaj; en 1935, ekzemple, la faŝisto Primo de Rivera akuzis Pompeo-n Fabra-n, la reforminton de la moderna kataluna lingvo, ke li fuŝis la lingvon por krei normon artefarite distancan de la hispana; ankoraŭ nun iuj hispanaj filologoj pretendas ke la “eŭskara batua” aŭ unuigita vaska lingvo estas artefarita, kaj ke fakte ekzistas ses aŭ sep vaskaj lingvoj: kiel en la Brita Imperio, “dispartigu kaj superregu”.
#000072
Ĉiukaze, pri la neakordigebleco inter normigado kaj aŭtentikeco la argumento de Wee ja havas ian meriton. Li koncedas ke, ĉar idiomoj estas mem malstabilaj kaj ŝanĝiĝemaj, “reinvento en si mem estas nek nepre bona nek malbona” (p. 34), sed li pravas pri tio, ke ĝi ne harmonias kun la pretendo de lingvekologiaj kaj lingvorajtaj aktivuloj, ke iliaj proponoj protektas antaŭekzistantan lingvan kaj kulturan diversecon. Tiun nekonsekvencecon ne eblas pretervidi, kvankam estas klare ke la fokuso de lingvaj rajtoj sur lingvoj estas nur strategia kaj fakte celas protekton de iliaj parolantoj. Oni respondis ke plialtigi la statuson kaj uzadon de lingvo ne ĉiam postulas kodigi ĝin, kio vere eblas se la distanco kun la oficiala aŭ majoritata lingvo estas granda, kiel tiu en Afriko inter la indiĝenaj kaj la metropolaj, aŭ ĉie inter parolaj kaj gestaj lingvoj, sed plej ofte status-planado entrenas turni “dialekton” en “lingvon” kaj do ne estas disigebla de korpus-planado. Se la pledadoj pri lingva ekologio kaj lingvaj rajtoj malvenkigas sian celon, restas scii kiel fartas tiurilate la restanta opcio: la teorio pri minoritataj rajtoj de Kymlicka kaj May.
#000073
La teorio pri minoritataj rajtoj nek pretendas savi lingvojn nek bazas sin sur homaj rajtoj, sed principe celas la bonfarton de invididuoj per la protekto de komune dividataj havaĵoj kies daŭrigado postulas agnoski grupajn rajtojn, inter ili lingvo kaj kulturo. Kiel vidite supre, paroli pri rajtoj, ĉu homaj ĉu ne, necesigas distingi rajtanton kaj rajtobjekto, kaj la difinon de la dua laŭ ĉi tiu teorio Wee bildigas al si diverse. Unue, li skribas ke tiu objekto estas “kulturo aŭ lingvo” mem (p. 23), sed poste, parolante pri Singliŝo, mencias ke laŭ minoritataj rajtoj “la celo de lingvaj rajtoj estas certigi ke parolantoj havas rajton je kultura memregado” (p. 81), tio estas, libereco je ekstera kontrolo; laŭ mia kompreno, la dua interpreto pli fidelas al la tekstoj de Kymlicka. Kiel dirite, la subjekton Kymlicka difinis diverse per tre kontestataj kategorioj kiel “societa kulturo”, kies difino tekstas jene: “kulturo provizanta siajn anojn per signifplenaj manieroj vivi tra la tuta gamo de homaj agoj, inkluzive socian, edukan, religian, kaj ekonomian vivon, en la sferoj kaj publika kaj privata” (p. 24). Kompreneble, la koncepto estas tre kritikebla (kaj kritikata) krom se rigardata kiel ideala celo pli ol fakto, sed estas memevidenta ĝia tendenco tuŝi kaj determini ĉiujn agojn de la unuopa grupano eĉ kontraŭ ties volo: sufiĉas pensi pri religio kaj virinaj rajtoj, ekzemple. Tial la tuja kontraŭargumento estas, ke tiaj grupaj rajtoj estus nekunordigeblaj kun individuaj rajtoj.
#000074
Konfliktoj inter individuaj kaj grupaj lingvaj rajtoj estas hipotezaj
#000075
Mi ne insistos en tiu senfina debato, kiu al mi ŝajnas senkonsekvenca por lingvaj aferoj: kiel mi jam montris supre, ĉiuj zorgoj pri konflikto inter individuaj kaj grupaj lingvaj rajtoj estas hipotezaj kaj bazitaj sur neniu efektiva kazo, kio per si mem montras rimarkindan diferencon inter lingvo kaj kulturo. Anstataŭe, mi substrekos du punktojn. Unue, ŝanĝante prioritatojn ĉi tiu teorio atingas gravan superecon, kaj de unu frapo solvas la problemon pri aŭtentikeco supre rimarkigita. Se la celo ne plu estas pluvivigado de iu praa lingvo aŭ kulturo en pura neŝanĝita formo sed memregado, ankaŭ ne plu gravas kiom profunde oni ĝin devas ŝanĝi, kondiĉe ke tiun ŝanĝon iniciatas la koncernata grupo mem anstataŭ eksteruloj; Verdire, libera akcepto de la nova normo aŭtentikigas ĝin ĉar mem plenumas la rajton de memregado. Kiel vidite en la diskuto pri la sveda idiomo de Rinkeby, Wee bone konscias tiun socie konstrueblan, ne antaŭdonitan karakteron de aŭtentikeco, kaj ĝin substrekas ofte:
#000076
“Aŭtentikeco estas fakte socie interkonsentata karakterizo kiu, per ratifikaj procesoj, povas esti asignata, aŭ rifuzata, al diversaj lingvaj uzoj kaj al ties parolantoj” (p. 154).
#000077
La dua punkto, aliflanke, estas grava sed tre malatentata manko: neniu provis klarigi la rolon de lingvo en tiu kunplektaĵo de grupaj/kulturaj rajtoj. Ŝajnas ekzisti komuna subkompreno, ke ĝi estas nedisigebla parto de tiu kultura tutaĵo aŭ eĉ ke ne nur esprimas kulturon sed estas ankaŭ ties nemalhavebla rezervujo, tiel ke kiam lingvo kaj kulturo ne koincidas, tio estas rigardata nur pruvo ke la koncernata grupo estas malaŭtentika kaj “nesocieta”, do ne meritanta rajtojn:
#000078
“La fakto, ke ne ĉiuj korsikoj parolas la korsikan, subfosas pretendojn je unika kultura identeco kaj ĉiu alia rajto ligita al tio (inkluzive politikan memregadon)” (p. 55).
#000079
“Kiu ajn provo argumenti ke Singliŝo devus ricevi protekton de rajtoj malfaciliĝas pro tio, ke ne ekzistas iu unueca grupo de singaporanoj por-Singliŝaj kaj deciditaj rezisti la ŝtaton, se konsideri la mankon de konsento inter singaporanoj en iliaj vidpunktoj pri Singliŝo” (p. 81).
#000081
Bone rimarku, tamen, ke ĉi tie la kandidataj rajto-subjektoj estas difinataj malsame: en la unua kazo, laŭ kulturo, loĝloko aŭ politika aktivado (ne estas klarigite); en la dua, laŭ uzado de Singliŝo sendepende de iliaj sintenoj al tio. Aliflanke, la aŭtoro uzas duoblan mezurilon, ĉar traktante pri la rezisto de bengalaj studentoj al lernado de la bengala en Britio subkomprenigas ke la lingvo neniel difinas la subjekton:
#000082
“Netradicie koneksa lingvo povas fakte esti utile alproprigata por disvastigi iun kulturon. Per aliaj vortoj, instruisto devas akcepti ke por iuj studentoj, evidente fremda lingvo kiel la angla povas esti akceptebla rimedo por elmontri gentajn identecojn” (p. 148).
#000083
Ke tiu lasta estas lia preferata kriterio videblas de lia komparo inter lingvo kaj kulturo.
#000084
Komparante lingvajn kaj kulturajn praktikojn, la aŭtoro konkludas ke lingvo, pro sia nepra senfina varieco kaj malstabileco, estas aparte maltaŭga rajtobjekto por distingi kulturan grupon, ĉar ne eblas ĝin distribui unuforme kaj egale tra la komunumo kiel ekzemple dietan malpermeson aŭ hararanĝon, kaj asertas jenon:
#000086
“Lingvo estas nur unu inter aliaj specoj de kulturaj praktikoj. Por multaj, lingvo povas esti la plej grava kultura praktiko. Sed por aliaj, povas esti aliaj formoj de kultura memesprimo kiel prapatro-adorado, vestomanieroj, dietaj preferoj aŭ ceremoniaj dancoj, kun lingvo havanta relative malpli elstaran rolon en ilia kultura mondrigardo” (p. 62).
#000087
De tia vidpunkto do, paroli pri rajtoj de lingvoj, eĉ metafore kiel ofte faras lingvorajtaj aktivuloj, estus same sensenca kiel diri ke danco povas havi rajtojn. Aliflanke, Wee ankaŭ citas la esploron de Duchêne pri la plurjardeka evoluo de la internaciaj jurkodoj aprobitaj de Unuiĝintaj Nacioj por la protektado de minoritataj rajtoj, kaj konstatas ke la komence triopa fokusiĝo en raso, religio kaj lingvo pli kaj pli privilegias lingvon:
#000088
“La emfazo de la lingva elemento ebligis eviti disputojn pri naciaj, religiaj kaj gentaj malplimultoj, kiuj estis tro nebulaj aŭ eĉ tiklaj... Lingvon, kiom estas observebla kaj varia, oni rigardas donitaĵo en la senco ke ĝin pridemandi ne necesas: ĝi estas memevidenta” (p. 23).
#000089
Ankaŭ kulturaj praktikoj, kiel la lingvaj, pli kaj pli miksiĝas
#000090
La aŭtoro ne provas klarigi tiun tendencon, rekte kontraŭan al lia rezonado pri lingvoj, kaj preterdire nur komentas ke “tro da leĝofarado sin bazas sur simpligado aŭ eble eĉ obstina malatentado de la kompleksa naturo de lingvo” (p. 23). Tamen surprizo venas en la lasta ĉapitro kie li, dum penas subfosi la kredindecon de grupaj kulturaj rajtoj, ankaŭ ŝajnas ŝanĝi sian opinion pri la nekomparebleco de lingvaj kaj kulturaj praktikoj. Tie rimarkas ke nuntempe ankaŭ kulturaj praktikoj, kiel la lingvaj, pli kaj pli miksiĝas, intersekcas sin kaj prunteprenas unu de alia, tiel ke ĉiu homo partoprenas en multoblaj kulturaj komunumoj. Eĉ religiajn praktikojn, kiom ajn ekskluzivaj kaj malakordigeblaj, tutmondiĝo interrilatigas, refasonas kaj resignifigas, kaj Wee mencias la ekzemplon de la islama virina vualo, kiu fariĝis religia identigilo nur translokite al Eŭropo. Tial li finas en optimisma tono, predikante ke “individuoj povas kaj devus havi la kapablon pridemandi, spiti kaj reinterkonsenti la normojn de sia aŭ aliula kulturo, kaj ke tiaj reinterkonsentoj fakte kontribuas al senĉesa kultura evoluo kaj disvolvado” (p. 198).
#000091
Miaflanke, mi finos ĉi tiun recenzon malpravigante lin en tiu ĉi punkto kaj elmontrante kial, malgraŭ lia opinio, lingvo fariĝis pli taŭga por difini grupon ol kulturo. Temas pri kreskanta tendenco multe pli antikva ol la juraj kodoj de la Unuiĝintaj Nacioj, kaj datumebla je la Franca Revolucio kaj la komenco de liberalismo mem, je la ekesto de laikaj parlamentaj reĝimoj. Se iuj kulturaj praktikoj estas distribueblaj multe pli unuforme kaj egale ol lingvo mem, tio estas ĉar la pratipo de kulturo estas religio, kiel evidentas el la supra difino de “societa kulturo”, kaj religion ĉiam oni volas unueca kaj ekskluziva; kulturaj praktikoj, inkluzive religion, pli kaj pli varias inter individuoj ĉar ili fariĝis privataj. Kiam la novaj naci-ŝtatoj bezonis apartigi sian civitanojn de iliaj universalaj samreligianaroj, kaj kunfandi malsamajn religiajn komunumojn en unu nacion, neniu alia identigilo estis pli taŭga ol lingvo.
#000092
Lingvo estas samtempe senkosta kaj multekosta: senkosta, ĉar por praktiki identecon oni devas nur paroli, kaj paroli ja ĉiuj nepre faras ĉiutage; multekosta, ĉar aliulo devas longe kaj pene studi por provi esti enlasata en la grupon. Bone rimarku, ke tio validas ankaŭ nun por senŝtataj gentoj, kio estas la motivo ke tra la tuta mondo lingvo anstataŭas tradician kulturon kiel ĉefa identigilo kaj depostulata rajtobjekto: vian tradician dancon aŭ vestaĵon eksteruloj facile povas kopii, sed falsi lingvon estas alia afero. En la komenco de la libro, Wee preterpase rimarkas “interesan kompletigecon inter la diskurso pri lingvaj rajtoj kaj tiu pri lingva posedrajto” (p. 5), sed opinias ke la dua “estas uzata por admoni al kundividata posedo de ‘lingvoj de pli vasta komunikado’” (p. 6). Pli trafe, posedrajto je lingvo, aŭ pli precize, pretendo de ekskluziva aŭtoritateco pri ĝia ĝusta uzo, estas la fundamento mem de ĉiuj kazoj de internolingva diskriminacio, inter kiuj ankaŭ la korsika laŭ la priskribo de Jaffe: ĝi ne karakterizas nur majoritatajn lingvojn. Kompreneble, ekskluziva aŭtoritateco ne signifas ekskluzivan uzadon, tiel ke lingvo ankaŭ provizas tiun inkluzivemon karakterizan de religio, kaj verdire, aŭdante iajn laŭdojn de la angla lingvo kiel tutmonda, ne eblas ne flari iun odoron je evangelia misio. Fine, restas nur iom da historia perspektivo.
#000093
Tendenco al kreskanta ‘hibridiĝo’ de kulturaj praktikoj ne estas senrilata al la kontraŭa tendenco de kreskanta ‘esencigo’ de lingvaj praktikoj
#000094
Kiel sekvas de la ĵus skizita panoramo, kaj uzante la vortojn de la aŭtoro, la tendenco al kreskanta ‘hibridiĝo’ de kulturaj praktikoj ne estas senrilata al la kontraŭa tendenco de kreskanta ‘esencigo’ de lingvaj praktikoj: fakte, la dua estas bezona kondiĉo de la unua. Krei individuan kulturon laŭ propraj preferoj estas liberige, sed ni ne devus forgesi la multajn signifojn de la vorto ‘identeco’. Kie ĉio estas unika, ĉio estas sama, kaj kie ĉiuj homoj estas fratoj, ĉiuj estas same fremdaj. Kulturoj kaj signifoj pli kaj pli senfine fluos kaj varios, sed la homa menso bezonas iun ankradejon, kiom ajn iluzian. Tial eblas argumenti, ke por ke individuoj estu pli liberaj pace rekrei sian kulturon kaj partopreni en plej diversaj komunumoj, ni bezonos pli da lingvoj, ne malpli.
#000095
Ĉi-jare en la kleriga rubriko “Nia Trezoro” de la revuo “La Ondo de Esperanto” estas prezentataj la plej konataj Esperanto-Centroj, bibliotekoj kaj muzeoj. En la januara kajero de La Ondo aperis artikolo de Bernhard Tuider pri la Internacia Esperantomuzeo, fondita en Vieno en la 1929-a jaro kaj funkcianta nun kun la oficiala nomo “Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko”.
#000097
Ĉi tiu artikolo hodiaŭ iĝis legebla ankaŭ en la novaĵretejo La Balta Ondo:
#000098
Intertempe aperis la februara kajero de “La Ondo de Esperanto”, en kiu estas publikigita artikolo pri la Esperanto-Domo en Arnhem (Nederlando).Atentu, ke nur ĉirkaŭ triono de la gazeta materialo aperas en la reto.“La Ondo de Esperanto” estas abonebla por la 2016a jaro kontraŭ 42 eŭroj; rabatita tarifo por orienteŭropaj, ekssovetuniaj kaj triamondaj landoj. La elektronika versio (pdf) kostas 15 eŭrojn por ĉiuj landoj:
#000099
En la februara kajero de “La Ondo de Esperanto” aperis multaj artikoloj pri esperantistaj renkontiĝoj okazintaj je la Zamenhofa Tago kaj je la jarŝanĝo. Kvin el tiuj artikoloj estas legeblaj ankaŭ en la novaĵretejo “La Balta Ondo”.
#000104
Multe pli da artikoloj estas publikigitaj en la ĉiumonata magazino “La Ondo de Esperanto” (nur triono de la gazeta materialo aperas en la reto). Ĝi estas abonebla kontraŭ 42 eŭroj kun rabatita tarifo por orienteŭropaj, ekssovetuniaj kaj triamondaj landoj. La elektronika versio (pdf) de “La Ondo de Esperanto” kostas nur 15 eŭrojn. La abonkondiĉoj: 
#000105
Li asertas, kion ni povas fari, ne kion ni fakte faras: “Sed kiel esperantistoj, ni povas strebi al solidareco, al reciproka kompreno, al kunlaboro kaj kunlernado nelimigitaj de haŭtkoloro, kredo, kulturo”.
#000108
Sed li konfesas, “ke ankaŭ en Esperanto foje aperas esprimoj de maltoleremo, malrespekto, eĉ malamo”. Tute prave!
#000109
Esperantistoj parolas pri la maltoleremo, malrespekto, eĉ malamo de aliaj, pretervidante la fakton, ke ili mem kulpas pri la sama afero. La problemo en la ekstera mondo estas la sama kiun ni vidas en Esperantujo: tiuj kiuj provas studi kaj evidentigi tiun maltoleremon, malrespekton aŭ malamon mem fariĝas la celoj de maltoleremo, malrespekto aux malamo.
#000110
Ĝuste la sama afero okazis en la Esperanto-movado. Homoj kun sendependa pensado estas konstante silentigataj per mokoj kaj politika korekteco. Kiam la gvidantoj de Esperanto-asocioj diras aferojn kiuj bezonas pridemandadon kaj liberan diskutadon, la iniciatantoj estas efike silentigataj. Kernaj aktivuloj estis marĝenigataj. La Esperantistoj ankoraŭ ne kapablas kompreni, ke la tiraneco en la Esperanto-movado estas almenaŭ same forta kiel en la monda politiko. Ili ne havas la saman potencon kiel la politikistoj, sed ili des pli tiranece uzas ĝin. Mi havas multege pli facilan taskon diskutigi, kiu estu la venonta ĉefministro de mia lando, aŭ kiu estu la venonta gvidanto de iu politika partio, ol mi havas aŭ en Universala Esperanto-Asocio aŭ en mia landa filio. Mi mem unue komprenis la profundecon de la mensogado, falsado, misprezentado kaj trompado en la politiko de mia lando ĉar mi unue trovis ĝuste la saman aferon inter miaj supozataj amikoj en la Esperanto-movado. Kaj la Esperantistoj lasis al tio okazi!
#000113
La unua paŝo, por alporti mondan pacon estas apliki la regulojn de demokratio mem, en la propra movado.
#000114
Ni konstante aŭdas similajn vortojn, kiujn ni ĵus legis en la novjara mesaĝo de la Prezidanto de UEA, ankaŭ de nia ĉefministro. Dum li diras la dolĉajn vortojn, li samtempe kaŭzas ĥaoson en la Mezoriento kaj enkondukas pensokrimojn dirante ke li defendas ‘britajn valorojn’. Kaj la homoj lasas al li tion fari.
#000115
Kontraste, moderna folkloratra imajo povus reprezentar la urbala medio Usana : nome, on vidus en ol viro bone vestizita, o muliero marchanta rapidege e tenanta per la manuo varma glaso kartona kovrata per kovrilo ek plastika materiajo. Ye la avana parto on povus vidar verda e nigra komercala emblemo reprezentanta kronizita sireno akompanata per nomo : ” Starbucks Coffee “.
#000118
Nome Starbucks, mondala championo pri kafeo, videblesas omnaloke trans la Atlantika Oceano, nam existas ibe preske 10 000 butiki apartenanta a lu.Singlasemane, 40 milion konsumeri kompras por su ” cappucino “, ” caffè latte ” o mem ” espresso macchiato “, qui drinkesas ofte dum marchar. Ico esas tre Usana kustumo nam la Usani, de longa tempo, cesis havar la kustumo disipar lia tempo. Ed ico ne eventas nur en Manhattan, qua esas ulaspeca templo dil kulturo e dil “business” : ico anke esas konstatebla de Seattle til Boston, de Tucson til Chicago, nam la kafeo Starbucks esas videbla omnube e konsumesas ofte rapidege.Por bone mezurar la importo di ca fabrik-marko, nulo plu valoras kam avionala voyajo de Chicago til Seattle. Quik de la embarko, on savas pri quo parolesas : nome, la pasajero sidas opoze a butiko markizita per la sireno ye la instanto kande la aviono flugeskas. Ica insigno ne esas nur trovebla enstrade, nam lua reprezentanti vendas lua nigra drinkajo anke en la aerportui, en la librerii, ec. Ed ol esas anke videbla avionale : sur la aeralavoyirado dil kompanio United Airlines liganta Chicago a Seattle, kande esas la tempo furnisar la drinkaji, la avionala hostini esas ” fiera servar a vu kafeo “Starbucks “. Lor laterveno, same : la arivo-pordo stacas opoze a kronizita sireno.Advere, en Seattle, Starbucks esas omnaloke : yesingla voyo-kruco, e mem anke ye du anguli di singla voyo-
#000119
“Ico ne esas hazardo se ica komercala grupo naskis hike”, tale explikas Ron, kustumala kliento qua esas granda prizanto ye “caffè latte”. Seattle esas fora de importanta altra urbi, ma ol esas apertita a la mondo.” Jacanta an la litoro dil Pacifika Oceano, an la Kanadana frontiero, ica urbo orientizesas a la extera mondo.Cetere la Starbucks-insigno esas homajo a la marala vivo, nome ica nomo venas de protagonisto di “Moby Dick”, romano di Hermann Melville.On konstatas en oli servo ye la drinko- e pago-tablo, tranquila cirkondeyo, dolca muziko, interretala aceso... omna Starbucks-eyi dil mondo similesas.De la interdiktata Civito en Beijing (Pekino) til la strado Montorgueil en Paris, per trairar Bangkok o Séul, la koncepturo esas la sama. On iras sola adibe, ma on povas trovar en ol plura personi por diskutar, o laborar. En la Usana butiki, la profesionala asembli ne esas rarajo.Tra la mondo, la dicita koncepturo esas sucesoza. Ica komercala grupo posedas nun plu kam 12 000 butiki ed adjuntas, singlayare, preske 2 000 nova kafeeyi a lua ja existanta komerceyi, en Usa ed en la tota mondo. On mem plurapidigas la developo-ritmo : en 2007 la aferala skopo di ca firmo esas la aperto di 2 400 nova butiki. En Paris, ube ca komercala grupo ja havas triadek tala loki, la konsumeri prizas povar restar dum plura hori sen tedesar da garsono qua, altraloke, venus, ye singla duadek minuti, por recevar nova komendo.Tamen, ica nova modo «made in USA» produktas nur poka opozo. Kad ico esas signo ke la «Usanigo» ne plus timigas ? Kad ico esas signo ke Starbucks agas sagace ? Advere, en la Parisala Starbucks-eyi nur poka kozi pensigas pri Usa. Ica entraprezeyo ne fanfaronas : che Starbucks, onu ne multe komunikas. En Seattle, la dicita entraprezeyo esas fortreso, e la pasanta stranjera jurnalisto konsilesas sistematre konsultar la retala pagino pri ca fabrikmarko.Same en Paris : «Se la klienti restas sen konsumar, kad ca entraprezeyo ganas pekunio en Francia ?» «Quala esas lua projeti, lua ambicii ?» Ita questioni esas sen respondo. Onu tacas.
#000120
interrenkontro por iniciar to quo restis en la memori kom la departo-punto dil granda mobilizi kontre la globaligo. En la Starbucks-eyi dil urbo-mezo, vitri spliteskis.Depos ita tempo la aludita komercala grupo reaktis. La kombato por sana ambiento e por plu equitatoza komerco divenis la baricentro di lua komunikado.Starbucks ne interesas grande Marina Skumanich, reprezentantino en Seattle di la «Washington Fair Trade Coalition», organizuro qua militas por equitatoza komerco. Ma elu agnoskas ke Howard Schultz, qua esas la patrono dil dicita komercala grupo, esas meritanta homo. «Il esas un de ca moderna patroni qui esas tre diferanta de lia preirinti, tale explikas ita militantino. Lia politiko semblas esar tre progresema, tam bone en la domeno dil ambiento kam en olta di la laboro-kondicioni. Existas sincera deziro facar bona kozi. Tamen, quankam li deklaras ke li havas tre alta ambicii, li ne esas sempre ye olia nivelo.Koncerne la ambiento, pro quo li ne kompras plu multa kafeo kultivita en ombro, t.e. en la naturala peizajo dil regioni produktanta ol, e ne en granda plantacerio ?»Omnakaze ica kompanio bone konsideresas trans la Atlantika Oceano.Ma ica giganto dil bruna oro ne esas sen diversa e psikologiala problemi. Lu subisas mem kreskala krizo, se on kredas to quon dicas Howard Schultz, nome il desquieteskas pro la fakto ke il ne plus rikonocas la Starbucks quan il konceptabis : kad la komercala grupo ne minacesas perdar sua identeso pro ke ol divenas gigantega ? Ka Starbucks ne esas minacata dissolvesar en la globaligo ? En informilo interna a lua kompanio, ica historiala patrono regretis, dum la pasinta printempo, la renunco di ula agomanieri certe «romantika». Aludante tale la sili de kafeo sur la drinko- e pago-tabli di Starbucks, qui nun remplasesas per normigita paketi, pro ke ico konsideresas kom la unika moyeno konservar l’aromo dil Starbucks-kafeo omnaloke en la mondo. Pro brilar tro forte, dil sireno la krono povus riskar paleskar.
#000121
La luno ekiras (Federico García Lorca)
#000122
Jen la resumo kaj konkludo de la artikolo:
#000123
En 2014 la Akademio de Esperanto intense studis kaj pridiskutis la signifokampojn de la vortoj kazo kaj okazo. Ja multaj Esperantistoj havas dubojn pri tio, kio estas la senco-distingo inter la du vortoj, kaj ĉu entute estas rekomendinde uzi la vorton kazo en negramatika senco. La Akademio elverkis rekomendon pri la temo, kiun subtenis klara plimulto de la aktivaj Akademianoj, sed kiu ne atingis la du-trionan plimulton de ĉiuj Akademianoj, kiu estus bezonata por ĝia oficialigo. Ĉar la proponita rekomendo tamen povus esti interesa por ne-Akademianoj kaj estas bona bazo por estontaj diskutoj pri ĉi tiu lingva demando, mi ĉi-artikole klarigas ĝin kaj la motivojn por ĝi. Samtempe la artikolo estas reago al la artikolo Okazo kaj kazo de Akademiano Sergio Pokrovskij.
#000124
Origine kazo havis nur gramatikan signifon. Poste ĝi surbaze de la signifoj de la franca cas kaj de la angla case ekaperis en negramatikaj signifoj, kiujn oni antaŭe esprimis per okazo aŭ afero. Ĉar la franca cas kaj la angla case ne estas tute samsignifaj, ne tuj regis klareco pri la signifokampo de la negramatika kazo, kaj ĝi estis uzata en koncepte iom ne-unueca maniero. Tamen la negramatika uzo de kazo fare de lingve spertaj Esperantistoj komencis iom post iom konverĝi al koncepte unueca signifokampo. Ĉar la limoj de tiu signifokampo nur iom post iom kristaliĝis, kaj ĉar ĝenerale malfacilas verki bonan difinon de vorto kun abstrakta signifo, ĝis nun ne aperis bona difino de la negramatika signifokampo de kazo en niaj difinvortaroj.
#000125
Surbaze de detala studado de la uzo de la radikoj okaz/ kaj kaz/ fare de lingve spertaj Esperantistoj, la Sekcio pri Ĝenerala Vortaro de la Akademio de Esperanto verkis difinaron de okazi, okazo kaj kazo akompanatan de multaj uz-ekzemploj ilustrantaj la diversajn difinojn. Per tiu difinaro la Sekcio celis rekomendi certajn negramatikajn uzojn de kazo, klarigante la limojn de la nature evoluinta koncepte unueca signifokampo de la negramatika kazo.
#000126
Estas bedaŭrinde, ke la difinopropono ne povis iĝi oficiala decido de la Akademio de Esperanto pro la postulo de du-triona plimulto. Sed espereble sufiĉe multe da lingve konsciaj Esperantistoj kaj Esperanto-vortaristoj tamen konvinkiĝas de la argumentoj prezentitaj en ĉi tiu artikolo, por ke la lingvouzo plukonverĝu al koncepte unueca signifokampo, kaj por ke estontaj vortaroj taŭge prezentu tiun signifokampon.
#000127
Antaŭ 125 jaroj, la 15an de januaro 1891, en Varsovio naskiĝis Osip (origine Iosif) Mandelŝtam, unu el plej elstaraj rusaj poetoj de la 20a jarcento. Okaze de la 125-jariĝo de Mandelŝtam en La Balta Ondo aperis tradukoj de du liaj poemoj kaj konciza artikolo. La poemojn tradukis kaj la artikolon verkis Grigorij Arosev:
#000128
Antaŭ 125 jaroj, la 13an de januaro 1891 en Szeged naskiĝis Gyula Baghy, kiu famiĝis en Esperantujo kiel Julio Baghy. Okaze de la jubileo de la hungara poeto ni rekomendas legi pri li la artikolon de Carlo Minnaja, kiu aperis antaŭ kvar jaroj en la rubriko “Nia Trezoro” de la revuo La Ondo de Esperanto.
#000129